081

1. Periculosae plenum opus aleae aggredior. Liceat enim mihi id nunc praefari, quod potui etiam tum, cum ad veterum scriptorum opera cum manuscriptis exemplaribus conferenda primum me accinxi; [Col. 0010] sed nunc certe gravioribus etiam de causis profiteri ausim, in hoc studiorum genere plus laboris ac difficultatis inesse, majoremque doctrinae copiam requiri, quam vulgo ii putant qui aut nunquam ipsi experti sunt, aut ne de vera quidem doctrinae laude judicare possunt. Franciscus Robertellus, qui de arte sive ratione corrigendi antiquorum libros disputationem [Col. 0011A] edidit, Perridiculi, inquit, multi nostra aetate videri possunt, qui, cum nullius rei notitiam habeant, profiteri se librorum correctores audent, cum tamen corruptores potius sint appellandi. Atque utinam lege aliqua esset interdictum, ne omnibus id liceret. Primum igitur id statuamus, in hac nostra arte requiri infinitam quamdam eruditionem 2 in eo qui emendatorem se librorum dici cupit: multa legerit oportet, multa audierit, multa triverit usu, recentiores etiam evolverit.

2. Etsi enim antiquorum scripta ad veteres libros religiose exigenda sunt, ut temere ab eis recedere nefas sit, tamen cum ipsa exemplaria plerumque inter se varient, saepe etiam aperte sint mendosa, his uti conjiciendi rationibus, et regulis necesse est, [Col. 0011B] quas ejuscemodi artis periti magistri praescribunt. Cum autem conjecturae fieri soleant aut additione, aut ablatione, aut transpositione, aut extensione, aut contractione, aut distinctione, aut copulatione, aut mutatione, quis ita caecus sit, quin videat, neutiquam id perfici posse sine exacta quadam notitia cum scriptionis antiquae, cum verborum et locutionum antiquarum, cum ipsius antiquitatis, cum denique argumenti quod scriptor antiquus tractandum aut explanandum suscepit?

3. Quod si in quibusvis aliis veteribus scriptoribus recensendis obvia est istiusmodi difficultas, quid de nostro Hispalensi Isidoro existimabimus, quem vel alterum Varronem cum Braulione Caesaraugustano episcopo, vel cum aliis Plinium Christianum jure [Col. 0011C] possis appellare, Plinio etiam magna ex parte locupletiorem? Nihil enim Isidorus intentatum reliquit: facultates omnes attigit, scientias humanas divinasque pertractavit, scriptores veteres profanos et sacros evolvit, atque in suum usum descripsit; nec contentus etymologico suo opere scientiarum encyclopaediam comprehendere, multa singillatim in sacrarum litterarum interpretatione disseruit, multa in omni alio theologiae genere, multa in philosophicis atque astronomicis argumentis multa in re litteraria, chronologica, et historica.

4. Ut autem Isidorus ex antiquioribus egregie profecit, ac multa antiquitatis monumenta, quae frustra alibi quaeras, nobis conservavit, ita vicissim qui post Isidorum floruerunt, praesertim ecclesiastici [Col. 0011D] scriptores frequentissime Isidori fontibus hortulos suos irrigarunt. Ex quo sane laboriosior et implicatior redditur operum ejus recognitio: neque enim solum prae manibus et oculis vetusta exemplaria Isidori habenda sunt, sed etiam identidem aut ad illos scriptores recurrendum est qui Isidoro facem praetulerunt, aut ad hos quibus praeluxit Isidorus. His omnibus inter se collatis saepe 3 fit, ut Isidorus ex aliis illustretur, interdum etiam ut alii ex Isidoro corrigantur.

5. Quoniam vero librorum veterum manuscriptorum copia et delectus in hanc rem potissimum facit, et olim quidem Isidorus Matriti ex multis antiquis exemplaribus Hispanicis, deinde etiam Parisiis ex [Col. 0012A] aliis Gallicis recensitus in publicam lucem et utilitatem prodiit, percommodum mihi accidit, quod, cum multae praeterea aliorum collationes ad me devenerint, praecipuum meum onus fuerit bibliothecas Romanas, ab aliis praeteritas, excutere, et innumeros antiquissimos mss. Codices, qui in eis asservantur, ad examen studiose revocare. Spicilegium Romanum id, si vis, appellabo, ne pars ulla gloriae praeclaris illis viris qui primi in hac palaestra desudarunt, detracta esse videatur. Sed tamen ad copiam exemplarium mss. Isidori quod attinet, tot mihi uni in Vaticana aliisque Romanis bibliothecis videre, et evolvere contigit, quod cuncti Operum Isidori editores non recensent, ne illis quidem exceptis quae V. C. Franciscus Antonius Zaccaria in adumbratam [Col. 0012B] suam Isidori editionem jam pridem vel contulerat ipse, vel ab aliis conferri curaverat: quorum ad me delatae sunt collationes, ut paulo ante innui, et postmodum distinctius explicabo.

6. Laudes Urbis hac in parte Petrus Lazerus, excellenti vir doctrina et ingenio praeditus, vere praedicavit in praefatione ad S. Brunonis Astensis commentarium super quatuor Evangelia. Urbem hanc, inquit, omnium principem, quae multis praeclarissimisque rebus communi hominum judicio caeteras antecellit, hac ego nulli arbitror quantumvis amplissimae ornatissimaeque concedere: quod plurimas habet instructissimasque bibliothecas, Codicum praesertim mss. copia abundantes; ut ex hoc quasi litterario penu multa Graecorum, Latinorum, exterarum gentium opera, [Col. 0012C] multa praesertim doctissimorum Ecclesiae Patrum scripta, vel ab interitu vindicata in lucem aspectumque hominum prodierint, vel maculis quibus inquinata apparuerant detersis, ad eum quem ab auctoribus suis splendorem habuerunt, et nativam veluti elegantiam potuerint eruditorum virorum opera revocari. Quod quidem ego non colligi modo posse, puto ex majoribus, et insignibus ejusdem bibliothecis, quas exteri ipsi homines peritissimi harum rerum, Mabillonius, Montfauconius aliique commendarunt, et quantum sint vel aedificii magnificentia 4, vel librorum copia, vel Codicum mss. praestantia eximiae, nemo paulo eruditior ignorat; sed maxime ex minoribus aliis quibusdam, quae vix in hominum famam cognitionemque pervenerunt. Adeo nulla est quae non rarum aliquid repraesentare [Col. 0012D] atque excellens ad litteratorum hominum utilitatem et litterarum incrementum possit.

7. Ita praeloquebatur Lazerus, cum Brunonis quod dixi commentarium e vetustis bibliothecae Collegii Romani membranis in publicam lucem emitteret. Ac portenti quidem simile est, quot mihi antiquissimi Isidori Codices in Urbis bibliothecis, sed maxime in Vaticana occurrerint. Utinam tantum mihi de me sperare licuisset, ut eos omnes per otium cum operibus jam excusis conferre vacaret. Sed quoniam, ut aiebat ille, bona male usus sententia, Vitae summa brevis spem nos vetat inchoare longam, festinandum fuit, ne, quod aliis in Isidoro illustrando laborantibus contigit, mihi etiam contingeret: qui dum [Col. 0013A] omnia consectari et complecti conati sunt, nihil extricarunt. Eoque etiam magis maturandum fuit, quia periculum erat, ne, si ego cessarem, non solum meae in Isidorum lucubratiunculae, sed etiam aliorum labores, quos ab interitu vindicare in me suscepi, penitus evanescerent.

8. Igitur cum in singulis Isidori operibus recognoscendis antiquissima et praestantissima quaeque exemplaria sedulo pervolutaverim, caetera in locis obscuris et difficilibus consuluerim, cum diligenter scripta omnia quae nondum typis impressa sunt, et in mss. Codicibus Isidorum auctorem referunt, investigaverim, descripserim, collegerim, opera ipsa jam edita non contemnendis auctariis compleverim: cum innumeros criticos conjecturarum, probabilium, [Col. 0013B] adversariorum, commentariorum, annotationum auctores, qui in antiquis qua sacris, qua profanis scriptoribus explicandis cum laude versati, saepe Isidorum testem excitant, studiose perlustraverim, tempus jam adesse ratus sum, quo immensam quamdam rerum silvam, ac pene dixerim farraginem, certo ordine collocarem, ac mea alienaque suis quaeque locis distribuerem. Ita enim statuo, quae ad Isidori explanationem et emendationem pertinent, ea omnia ab uno quamvis doctissimo homine vix ac ne vix quidem colligi posse: neque vero a multis, nisi unus aliquis privatas suas opes palam depromat, quibus alii alias, ut sese dabit occasio, adjungant.

9. Quod 5 ut commodius fiat, editionem omnium operum Isidori adornare aggredior, in qua cum multa [Col. 0013C] sint nova, tum nihil eorum desideretur, quae in praecedentibus editionibus locum habuerunt. Quisnam autem opportunus ordo in tanta rerum varietate adhiberi poterit? Quibus vinculis tam disparata membra colligabuntur? Dicam in Prolegomen ω n fine, quid in operum Isidori, adjunctarumque notationum ordinanda editione observandum sit: nunc in Prolegomenis quid agendum sit, paucis exponam.

10. Vetera monumenta, quae ad Isidorum propius accedunt, deque ejus vita, gestis, obitu sermonem habent, accurate descripta exhibebo, ad codices mss. recognita, et observationibus illustrata. Haec fundum ad seriem vitae S. Isidori texendam praestabunt. Tum de multis rerum capitibus, quae jam pridem in controversiam vocata sunt, peculiares disquisitiones instituam. [Col. 0013D] Agam deinde de Isidori doctrina, auctoritate, laudibus. Editiones operum distinctius commemorabo, adjunctis etiam editorum praefationibus, atque ipsis adeo epistolis dedicatoriis. Conatus aliorum ad novam editionem procurandam, copias praeterea quas in eam rem apparaverant singillatim exponam.

11. Tum ad Isidori opera enumeranda, et vera a falsis distinguenda pergam, praemissis antiquis ejuscemodi operum catalogis. De singulis seorsum disputabo; et quaenam ab aliis separata, typis excusa prodierint, admonebo, nihilque etiam harum peculiarum editionum a praesenti ut absit, operam dabo. Postremo veterum librorum mss., quibus adjutus sum, recensionem adornabo non perfunctoriam, et quae fortasse [Col. 0014A] utilis esse possit ad historiam litterariam quibusdam in partibus illustrandam.

1. «Jam ad portum navem orationis dirigimus, et, emenso dictorum pelago, in littore quiescendi anchoram ponimus: flatu tamen charitatis tuae iterum in fluctibus verborum revehor. Te quaeso 6, soror Florentina, per beatamque Trinitatem unicae divinitatis obtestor, ut, quae de terra tua, et de cognatione tua cum Abraham egressa es, cum uxore Loth non respicias retro (Genes. XIX) , ne efficiaris exemplo [Col. 0014B] malo documentum aliarum ad bonum; et ne in te aliae videant quod in se caveant: illa vero aliis facta est condimentum sapientiae, sibi vero simulacrum stultitiae: sibi enim nocuit male factum, aliis profuit exemplum contrarium. Ne te unquam reverti ad genitale solum sollicitet cogitatio, ubi, si te Deus habitare voluisset, non inde ejiceret. Sed quia utile proposito tuo fore prospexit, bene, sicut Abraham a Chaldaeis, et tanquam Loth, te abstraxit a Sodomis. Denique errorem meum ipse fateor, me communem matrem saepe allocutum, nosse cupiens, si vellet reverti ad patriam. Illa autem, quae se noverat Dei voluntate causa inde salutis exisse, sub divina obtestatione dicebat: Nec velle se videre, nec unquam visuram illam patriam esse. Et cum magnis dicebat [Col. 0014C] fletibus: Peregrinatio me Deum fecit agnoscere, peregrina moriar, et ibi sepulturam habeam, ubi Dei cognitionem accepi. Teste Jesu, hoc in ejus experiisse desideriis memor sum, ut, etiamsi diu viveret, patriam illam non reviseret. Tu, quaeso, cave, soror Florentina, quod mater timuit, et malum quod illa experta fugit tu prudenter evita.

2. «Miserum me! doleo, qui ibidem communem fratrem transmisi Fulgentium, cujus pericula jugi formidine pertimesco. Tutior tamen erit, si tu securior, et absens pro illo oraveris. Ea inde arte abstracta es, ut si ibidem nata fueris, non memineris. Nulla est recordatio quae moveat desideriis animam; et beata es, quae ignoras quod doleas. Ego tamen expertus loquor, sic perdidisse statum et speciem [Col. 0014D] illam patriam, ut nec liber in ea quisquam supersit, nec terra ipsa solita sit ubertate fecunda; et non sine Dei judicio: terra enim, cui cives erepti sunt, et concessi extraneo, mox ut dignitatem perdidit, caruit et fecunditate. Vide, soror Florentina, quod te pavens, moerensque conveniam, ne te serpens praeripiat a paradiso; et in eam ponat terram, quae spinas et tribulos germinat, de qua rursum si velis manum extendere, et lignum vitae edendum assumere, non permittaris attingere. Testor enim te cum propheta, et, conscio Jesu Christo, admoneo dicens: Audi, filia, et vide, et inclina aurem tuam, et obliviscere populum tuum, et domum patris tui, quia concupivit rex speciem tuam, et ipse est 7 Dominus Deus tuus (Psalm. XLIV, 11, 12) . Nemo mittens manum suam in aratro et respiciens retro, aptus est regno Dei. » (Luc. IX, 62.)

3. «Noli ab eo avolare nido quod invenit turtur ubi reponat pullos suos (Psalm. LXXXIII) . Simplicitatis filia es, quae Turture matre nata es. In eadem una persona complurium necessitudinum uteris officio. Turturem pro matre respice: Turturem pro magistra attende: et, quae te Christo quotidie affectibus generat, chariorem, qua nata es, reputa matrem; ab omni procella, ab omni mundano turbine in ejus te sinibus conde. Sit tibi suave ejus lateri adhaerere: sit tibi dulce ejus gremium jam provectae, quod erat infanti gratissimum.»

4. «Postremo charissimam te germanam quaeso, ut mei orando memineris, nec junioris fratris Isidori [Col. 0015B] obliviscaris, quem quia sub Dei tuitione, et tribus germanis superstitibus parentes reliquerunt communes, laeti, et de ejus nihil formidantes infantia ad Dominum commearunt. Quem cum ego ut vere filium habeam, nec temporale aliquid ejus charitati praeponam, atque in eo pronus dilectione recumbam; tanto eum charius dilige, tantoque Jesum exora pro illo, quanto nosti eum a parentibus tenerius fuisse dilectum. Certus sum, quod flectat pro nobis aures divinas tua virginalis oratio: et, si pactum, quod cum Christo pepigisti servaveris, bene agenti tibi debetur corona, et exhortanti Leandro praestabitur venia; et, si perseveraveris usque in finem, salva eris. Amen.»

5. Varias has lectiones Florezius tom. IX Hisp. sacr., append. 5, adjecit e duobus mss. exemplaribus [Col. 0015C] Gothicis, altero bibliothecae regiae Matritensis, altero S. Aemiliani Cucullati, sive de la Cogolla, ut dicunt; et ex editionibus Sandovalii, Tamayi, et Holstenii. Sandovalius et Tamayus, et immenso dietorum. Tam., verborum revertor. Tam., inde ejecisset. Mss. Gothici codices, velit reverti. Sand. et Tam., experta fugit.

6. Holstenius et Nic. Antonius in elogio S. Fulgentii, num. 12, Biblioth. Vet. Hisp., Ea inde aetate. Mss. ea inde arte. Sand., si perdidisse. Sand., Tam., vitae ad edendum. Sand. et Tamayus in ejus pronus. Sand., Tam., parentibus terrenis.

7. Adde his, si placet, nonnullas meas observationes. Holstenius num. 1 habet per beatam quoque. Ibid. Holst., te abstraxit, pro quo Florezius edidit te adtraxit. [Col. 0015D] Ibid. Holst. sepulcrum habeam. Num. 2 Holst., ut vel si ibidem. Ibid. conjiciebam de qua sursum si 8 velis, etc. Ibid. Holst., in aratrum. Num. 3 Florezius te sinibus concede: et jam profecto pro jam provectae. Melius hoc, vel simili sensu jam profectae. Mitto alios grammaticae errores, qui etsi fortasse in Leandri saeculum cadunt, tamen librariis melius tribuentur ut nido quod pro nido quem, etc.

1. «Isidorus vir egregius, Hispalensis Ecclesiae episcopus, Leandri episcopi successor et germanus, floruit a tempore Mauritii imperatoris, et Reccaredi [Col. 0016A] regis, in quo quiddam sibi antiquitas vindicavit, imo nostrum tempus antiquitatis in eo scientiam imaginavit, vir in omni locutionis genere formatus, ut imperito doctoque secundum qualitatem sermonis existeret aptus, congrua vero opportunitate loci, incomparabili eloquentia clarus. Jam vero quantus sapientia fuerit, ex ejus diversis studiis et elaboratis opusculis perfacile prudens lector intelligere poterit. Denique de iis quae ad notitiam nostram venerunt ista commemoravi. Edidit libros Differentiarum duos, in quibus subtili discretione ea quae confuse usu proferuntur, sensu discrevit. Prooemiorum librum unum, in quo, quid quisque liber sanctae contineat Scripturae, brevi subnotatione distinxit. De ortu et obitu Patrum librum unum, in quo eorum gesta, dignitatem [Col. 0016B] quoque, et mortem eorum, atque sepulturam sententiali brevitate subnotavit. Ad germanum suum Fulgentium episcopum Astigitanum officiorum libros duos, in quibus originem officiorum, cur unumquodque in Ecclesia Dei agatur, interprete suo stylo, non sine majorum auctoritate elicuit. Synonymorum libros duos, quibus ad consolationem animae, et ad spem percipiendae veniae, intercedente rationis exhortatione, erexit. De natura rerum ad Sisebutum regem librum unum, in quo tam de ecclesiasticorum doctorum, quam etiam de philosophorum indagine obscura quaedam de elementis absolvit. De numeris librum unum, in quo arithmeticam propter numeros ecclesiasticis Scripturis insertos ex parte tetigit 9 disciplinam. De nominibus Legis et Evangeliorum [Col. 0016C] librum unum, in quo ostendit quid memoratae personae mysterialiter significent. De haeresibus librum unum, in quo majorum secutus exempla, brevitate qua potuit diffusa collegit. Sententiarum libros tres, quos floribus ex libris papae Gregorii moralibus decoravit. Chronicorum a principio mundi usque ad tempus suum, librum unum, nimia brevitate collectum. Contra Judaeos, postulante Florentina germana sua proposito virgine, libros duos, in quibus omnia quae fides catholica credit, ex legis et prophetarum testimoniis approbavit. De Viris Illustribus librum unum, cui nos ista subjunximus. Monasticae regulae librum unum, quem pro patriae usu, et invalidorum animis decentissime temperavit. De origine Gothorum, et regno Suevorum, et etiam Wandalorum [Col. 0016D] historia, librum unum. Quaestionum libros duos, quos qui legit veterum tractatorum multam supellectilem recognoscit. Etymologiarum codicem nimia magnitudine, distinctum ab eo titulis, non libris: quem quia rogatu meo fecit, quamvis imperfectum ipse reliquerit, ego in viginti libros divisi. Quod opus omnimodo philosophiae conveniens quisquis crebra meditatione perlegerit, non ignotus divinarum humanarumque rerum scientia merito erit. Ibi redundans diversarum artium elegantia, ubi quaecunque fere sciri debentur, restricta collegit. Sunt et alia ejus viri multa opuscula, et in Ecclesia Dei multo cum ornamento inscripta. Quem Deus post tot defectus Hispaniae, novissimis temporibus suscitans, credo ad restauranda [Col. 0017A] antiquorum monumenta, ne usquequaque rusticitate veterasceremus, quasi quamdam apposuit destinam. Cui non immerito illud philosophicum a nobis aptatur: Nos, inquit, in nostra urbe peregrinantes errantesque tanquam hospites, tui libri quasi domum reduxerunt; ut possimus aliquando, qui et ubi essemus, agnoscere. Tu aetatem patriae, tu descriptiones temporum, tu sacrorum jura, tu sacerdotum, tu domesticam publicamque disciplinam, tu sedium, regionum, locorum, tu omnium divinarum humanarumque rerum nomina, genera, officia, causas aperuisti (Cicero I Academ. Quaest.) . Quo vero flumine eloquentiae, et quot jaculis divinarum Scripturarum seu Patrum testimoniis Acephalitarum haeresin confoderit, synodalia gesta coram eo Hispali acta declarant. In qua contra Gregorium [Col. 0017B] praefatae haeresis antistitem eam asseruit veritatem. Obiit temporibus Heraclii imperatoris, et 10 Christianissimi Chintilani regis, sana doctrina praestantior cunctis, et copiosior operibus charitatis.»

2. Haec praenotatio librorum Isidori a Joanne Baptista Perez libro Isidori de Viris Illustribus addita fuit, tanquam caput 47 ejus libri, notis, quas subjungo, illustrata.

[Col. 0018B] 3. In praeclara editione Patrum Toletanorum idem liber Isidori de Viris Illustribus praemissus fuit Ildefonsi libello ejusdem tituli: sed in praenotatione Braulionis, sive Braulii (utroque enim modo id nomen effertur, ut Taio, Taius, et similia) de Isidori libris nulla scriptionis varietas annotata est. Eam olim edidit Constantinus Cajetanus in opere: SS. trium episcoporum religionis Benedictinae luminum, Isidori Hispalensis, Ildefonsi Toletani, Gregorii cardinalis Ostiensis Vitae et actiones. Romae 1606. Ejus observationes non praetermittam.

[Col. 0019C] 13 5. Quod Cajetanus ait, ex quorumdam fide Braulionem Isidoro sanguine junctum fuisse, nulli veteri innititur fundamento. Frustra etiam laborat idem Cajetanus ut destinam masculini generis faciat. Eam vocem in sensu proprio pro vinculo, seu catena, qua aliquid colligatur, et continetur, a Vitruvio quoque l. V, cap. ult. usurpatam fuisse, multi opinantur: quem tamen locum alii aliter legunt. Confer not. Loaisae ad lib. II. Sentent. S. Isidori cap. 40. Nic. Antonius l. V, c. 3, n. 85, putat Braulionem id expressisse ex Fulgentii epist. I, cap. II; interpretatur autem, destinam esse fulcimentum, aut substructionem, non vinculum, quod voluerat Philander, et improbavit Barthius Advers. l. XV, c. 13. Plura de hac voce Dictionarium Ducangii a Maurinis auctum. [Col. 0019D] Braulionem imitatus videtur Alvarus Cordubensis in epistola Abbati Speraindeo directa, tom. II Patrum Toletan., pag. 637: Praescius, et omnipotens Deus haec, in quae devenimus, tempora et esuriem verbi Dei, quam patimur, validam vos nobis opposuit destinam. Legerem Praesciens omnipotens Deus haec, in quae devenimus, tempora.

6. Laudat quoque Cajetanus Isidorum, tanquam auctorem hymni: Urbis Romuleae: non alia, ut videtur ratione, nisi quia in breviario Isidoriano reperitur: quam vanam esse observavi in Hymnodia Hispanica ad diem 15 maii, ubi de ejusmodi hymno in laudem septem apostolicorum disserui. Recte observat Cajetanus, in Ciceronis verbis apud auctorem [Col. 0020A] ipsum legi: tu sedem regionum: quae quidem reponenda videntur in Braulione: non enim alio modo probe sententia procedit. Sic etiam legendum humanarumque rerum nomina, ut habet Grialius, non nominum, ut apud Cajetanum exstat.

7. In schedis Zaccarianis, ad librum Isidori de Viris illustribus, spectantibus, collationem Praenotationis Braulii cum tribus mss. Codicibus invenio, uno scilicet Romano bibliothecae Excellentissimae domus Albaniae, qui olim fuit cardinalis Sirleti, chartaceo in-4 ^o , quocum consentiunt tres Vaticani a me collati, Regio-Vat., Urb., et Ottobon. 1720, altero Bononiensi bibliothecae S. Salvatoris, et tertio, ut censeo, vel ex hac ipsa bibliotheca S. Salvatoris, vel ex bibliotheca Florentina S. Marci: deest enim hujus [Col. 0020B] collationis titulus. Varias horum trium mss. lectiones indicabo.

14 Codex Albanius, Ottobonianus 1720, Regio-Vaticanus 349, et Urbinas 382, ex eodem, ut videtur, exemplo descripti. De Isidoro episcopo.

8. In quo quidquam-immo vero tempus-in omni genere locutionis et peritus doctusque qualitate sermonis existeret et apertus. Alb. locutionis formatus, et peritus, etc.- incomparabiliter eloquentia.-prudens intelligere potest-ad nostram notitiam.

9. Edidit enim libros-sanctae Scripturae contineat-Patrum, in quo gesta-dignitatemque, et mortem-episcopum officiorum-agatur in tempore suo non sine-in quibus ad consolationem animi.

10. Quam de philosophorum-quaedam de electis-insertos [Col. 0020C] et ex parte-Florentia germana-credit, et legit, et prophetarum-cui nos ista subjungimus-codicem nimiae magnitudinis-fecit, ego in viginti libris divisi. Quod omnes omnimodo-non ignorabit divinarum, humanarumque rerum scientiam, merito erit.-fere scribi debetur.

11. Sunt autem hujus viri opuscula multa in ecclesia cum ornamento instrumenta-quasi quamdam lucem apposuit destinari-a nobis appropriatur-quasi hospitestanquam domum-ibi essemus.

12. Tu autem patriae in descriptione temporum, in sacrorum vitam sacerdotum-publicam disciplinam-Quanto vero flumine-haeresim confuderit-speciali actu declarant. Quam-eam asserunt.

Codex Bononiensis.

[Col. 0020D] 13. Ut perito, doctoque qualitate sermonis existeret apertus-nostram devenerunt-brevi sub notatione-agatur in tempore stilo.

14. Etiam philosophorum indagine-non ignorabit-scientiam. Merito ibi redundans,-in descriptiones temporum, in sacrorum vitam sacerdotum-coram eo spirituali actu.

Codex alter fortasse Bononiensis.

15. In quo quidquid-ut peritus, doctusque qualitate sermonis existeret et apertus-Quanto vero flumine

16. Multa sunt, quibus hi mss. Codices inter se conveniunt, 15 et ab editione Grialii differunt. Notandum praecipue, quod omittunt Astigitanum post Fulgentium episcopum: nam Florezius tom. V [Col. 0021A] Hisp. sacr., dissert. 4, urget lectionem editionis Matritensis Fulgentium episcopum Astigitanum contra cardinalem Belluga, qui Codicum nostrorum scripturam tenet, ut defendat Fulgentium post Astigitanam sedem rexisse etiam Carthaginiensem in Hispania. Scriptura vero Grialii, quam plerique mutant, scilicet non ignotus divinarum humanarumque rerum scientia, caeteris praeferenda est: nam ignotus pro ignarus a Braulione aliisque ejus aequalibus usurpatur, ut cognitus pro gnarus. Vide epistolam Isidori ad ipsum Braulionem archidiaconum tunc, quae incipit: Quia non valeo te frui.

17. Caeterum cum Bignaeus in sua Isidori editione Praenotationem Braulii primus ediderit, nonnullas ex eo varietates indicare non pigebit. Titulus apud eum [Col. 0021B] est: Beati Isidori Hispalensis episcopi vita per B. Braulionem Caesaraugustanum antistitem descripta. Nota margini appicta ait, hanc Isidori vitam haberi in fine operis ejusdem Braulionis (corrige Isidori) de Viris Illustribus.

19. Fabricius in Bibliotheca ecclesiastica ex Conciliis Hispaniensibus Loaisae libro Isidori de Viris Illustribus locum dedit, praenotationemque Braulionis praefixit. Cum aliis fere consentit. Haec tamen magis illi propria: auctoritate explicuit-De nominibus legis et evangeliorum, in quo majorum secutus exempla brevitate qua potuit diffusa collegit.-illud philosophiantistitem, asseruit veritatem. Fortasse typographo Fabricii exciderunt verba in quo ostendit, quid memoratae personae mysterialiter significent. De haeresibus. 16 Facile enim fuit ex verbis evangeliorum librum unum ad alia delabi De haeresibus librum unum. Non placet explicuit pro elicuit: nam Braulio verbum Isidori elicui ex epistola ad Fulgentium descriptioni [Col. 0021D] operis accommodavit. Minus etiam probo illud philosophi, quam illud philosophicum. Sic Eulogius Cordubensis initio Memorialis Sanctorum de versu quodam Juvenci: Ut est illud philosophicum: Hoc opus, etc., quod observatum a me fuit in not. ad Juvencum, l. I, v. 30.

20. Ottobonianus 1720 etsi cum Albanio consonat, correctior tamen alicubi est, ut initio: in omni genere locutionis formatus et peritus. Ottobonianus 849 et numero et ordine capitum ab Albanio differt. Praenotatio in eo inscribitur. Vita Isidori, tacito auctoris nomine. Scriptura ejus fere editioni Grialii cohaeret. Haec peculiaria; ut perito, doctoque qualitate sermonis existeret apertus.-Fulgentium episcopum Officiorum-Postulante Florentia-ego in XX libris, etc.

[Col. 0022A] 21. Bayerius in not. ad Biblioth. Hisp. I. V, cap. 4, n. 93, ex vetustis exemplaribus producit hanc discrepantiam, quam sustinere conatur: Ego in XV libros divisi pro in XX, vel in viginti, ut habent editi. Haec controversia discutietur cap. 48. Nostri omnes codices in Praenotatione viginti libros indicant.

1. Cum tot sint vetera exemplaria quae Braulioni praenotationem librorum Isidori tribuunt, quid causae esse dicam, cur et superiori et hoc nostro saeculo ea de re nonnemo litem excitare voluerit? Nic. Antonius in Bibliotheca veteri Hispana cum Isidori opera [Col. 0022B] recenset, sine ulla dubitatione passim Braulionis praenotationem laudat. Praeterea cap. 5, l. V, n. 245, ejusdem ita meminit: De labore hujus magni praesulis (Braulionis) in Etymologiarum S. Isidori magistri sui opere exantlato diximus jam in Isidoro, Etymologiarum (ait) codicem nimia magnitudine distinctum 17 ab eo titulis, non libris: quem quia rogatu meo fecit, quamvis imperfectum ipse reliquerit, ego in viginti libros divisi. (In praefatione ad S. Pontificis Opera.) Praeter haec reliquisse Braulionem et alia opuscula, non solum Ildefonsus, sed et Isidorus Pacensis, ex eoque Rodericus Toletanus referunt.

2. His verbis in recenti Matritensi editione Bibliothecae Hispanae hanc notam eruditissimus Bayerius subjecit: Praenotationis Isidori Operum, quam uno [Col. 0022C] quasi ore bibliographi Braulioni ascribunt, videtur hoc loco Noster non meminisse. Atqui nunquam minus praetereunda, quam nunc, est, cum litem de ea moneat vir eximius, civis, ac singularis, dum vixit, amicus, ac studiorum meorum fautor Gregorius Mayansius Siscarius. Eccur Bayerio visum fuit, Nic. Antonium Praenotationis non meminisse? Nam et plura verba ex ea recitat, et eam vocat praefationem ad Opera S. Isidori, vel quia a Grialio Operibus S. Isidori praefixa est, vel quia ab ipso Braulione ideo fortasse facta fuit, ut praefationis ad Isidori Opera loco esse posset: quod praenotationis appellatio innuit. Alioquin Braulio praenotationem suam libro Isidori de Vir. Illustr. se subjunxisse affirmat. De viris, inquit, illustribus librum unum, sui nos ista subjunximus.

3. De lite vero a Mayansio mota quid dicam? Is [Col. 0022D] in Nic. Antonii Vita, Censurae fictitiarum historiarum ejusdem Nicolai praefixa, n. 125, asserit, falso eam Praenotationem Braulioni tribui; idque pluribus a se, ubicunque locus aut occasio ferat, probatum iri pollicetur. Jure Bayerius rationes desiderat, quibus in eam sententiam Mayansius pertractus fuit: non enim gratis, inquit, aut pro lubidine, quae ex eo retulimus, jactata fuisse existimandum est. Interea vero (pergit) dum eas in apricum aetas profert, unam veterum, quotquot viderim, Codicum, ac bibliographorum fere omnium, quibus Braulionis, qua de agimus, Praenotatio ad internoscenda germana Isidori Opera veluti fax, et cynosura semper fuit, consensionem satis superque fore existimo, ut nullo pacto a gradu quem [Col. 0023A] hactenus apud criticos obtinuit eam removeamus.

4. Equidem Mayansii doctrinam ac judicium plurimi facio, sed vereor ne falsariorum fraudibus immodice irritatus, in contrariam partem aliquando propenderit, ut, ubi nulla est fraus, fraudem inesse affirmaverit. De recentibus quidem chronicorum architectis 18 nihil sane est, cur quidquam suspicetur, cum praenotatio Braulii in membranis sine controversia antiquioribus reperiatur. Bayerius quidem non exprimit, quot mss. Codices viderit, in quibus id opus Braulioni ascribatur. Paulo ante in not. ad num. 243 refert, in Escurialensi Codice recenti quidem, sed e vetere alio descripto exstare digramm., et plut. 4. n. 23, Braulionis Caesaraugustani additionem ad librum Isidori de Viris Illustribus, [Col. 0023B] quod est ipsamet praenotatio, sed a Bayerio tanquam aliquid ab ea diversum videtur recenseri.

5. Neque vero Bayerius memoria tenebat, quaestionem hanc ipsam de praenotatione Braulionis a Nic. Antonio fuisse agitatam, rationesque Pellizerii contra eam dilutas, astipulante in notis eodemmet Bayerio. Audiamus Nic. Antonium l. V, c. 4, n. 125: Habemus enim Braulionem, utrumque opus inter nostri (Isidori) alia recensentem. Qui enim approbabimus, non scripsisse hunc eam praenotationem S. Isidori librorum, quod in animum sibi prius inductum, alterum adversus possessionem Hispalensis telum Pellizerius vibravit? Primum (ita est) praenotatio ista in editione Matritensi lucem vidit; sed ex antiquis libris, quos optimae notae consuluerunt hi qui apud nos curam editionis [Col. 0023C] habuere. Stylus quoque istius, qua vixit Braulio, aetatis auctorem prodit: nec dissimilis est ab eo, quo scripta ab eodem Braulione habemus, cum Vitam S. Aemiliani, tum hymnum in ejusdem laudem, quod (forte qui) breviario Gothico, sive Isidoriano insertum (forte insertus) legitur, et epistolas, quae cum Isidorianis editae sunt.

6. Nollem tam liberalis fuisset Nic. Antonius ut concesserit praenotationem Braulionis primum lucem vidisse in editione Matritensi, hoc est anno 1599. Eam enim Margarinus de la Bigne suae editioni operum Isidori praemisit, Parisiis anno 1580 procuratae. Quin et Italice prodierat Praenotatio Braulionis in versione Italica Synonymorum anno 1570, de qua sermo cap. 70 recurret. Bayerius in nota subjungit: [Col. 0023D] Si alii deessent omnes, unus Escurialensis codex lit. Q plut. II, num. 24, aera 781, sive Christi anno 743 scriptus, in quo Braulionis praenotatio, et in ea Chronici, de quo agimus, Isidoro Hispalensi attributio totidem atque apud Grialium, ipsisque verbis plane rem conficeret. Plures alios codices, in quibus ea Praenotatio legitur, ante annum Christi millesimum 19 exaratos alio loco narrat se vidisse, scilicet in not. ad cap. 4, l. V, n. 93. Exscribit deinde verba Oudini ex peculiari dissertatione de Scriptis S. Isidori Hispalensis saeculo VII, tom. I, col. 1583. Ad judicandum recte de operibus veris et indubiis S. Isidori Hispalensis archiepiscopi, necessarium duxi hic praemittere praenotationem librorum illius a Braulione Caesaraugustano episcopo editam. Addit plura ex [Col. 0024A] Joanne Vossio de Hist. Lat. l. II, cap. 25, et inter alia de praenotatione: Braulio, cui prae omnibus fides haberi debet.

7. Quale autem illud est, pergit contra Pellizerium Nic. Antonius, quod ex adverso nobis opponitur? Braulionem, si auctor esset praenotationis, minime accommodaturum (in more enim hoc non habent Christiani encomiastae) sancto Isidoro ethnicum illud, seu philosophicum, ut vocat, elogium, quod nempe Tullius de M. Terentio Varrone Quaestionum primo libro Academicarum usurpat, et superiori capite adduximus. Braulionis sane ipsius studia, et genius convincunt plane uti eum potuisse disciplinarum saecularium testimoniis, quas in praefatione vitae S. Aemiliani ex parte se attigisse modeste agnoscit: nec minus in usu [Col. 0024B] habuisse: qui in eadem vitae praefatione utitur versu isto cujusdam, ut ait, veterum poetarum:

8. Sapienter haec Nic. Antonius edisserit: qui tamen inter disciplinarum saecularium testimonia non debuit versum illum Hoc opus, etc., referre: est enim versus sanctissimi poetae Juvenci in prologo ad carmen evangelicae historiae, ab aliis deinde Christianis scriptoribus in suorum operum praefationibus, ut ab Alcuino, et Eulogio Cordubensi, usurpatus: de quibus [Col. 0024C] dixi in not. ad v. 30 l. I Juvenci, et jam ante indicavi. Fortasse etiam Braulio ex Augustino potius, qui Ciceronis verba l. VI de Civit. Dei, cap. 2, adhibuit, quam ex ipso Cicerone elogium Varronis desumpsit, ut Isidoro accommodaret. Ac notandum, in nonnullis editionibus apud Augustinum legi quoque tu sedium, sed in plerisque mss. tu sedem, ut apud Ciceronem. Quaedam etiam ex iis, quae num. 10 referam, Braulio ex S. Hieronymo, ut arbitror, sumpsit.

20 9. Ut responsionem Nic. Antonii confirmet, addit in nota Bayerius, Tulliano Varronis elogio longe superius esse, quod a centum fere Hispaniae Patribus, et proceribus unanimi omnium consensione in VIII Toletana synodo tit. 2, n. 32, eidem sancto doctori jure ac merito tributum legimus: Quid quod, subjungit, Varronem Cicero in Academicis praesentem [Col. 0024D] praesens alloquitur? Braulio exstinctum nuper Isidorum dolet, quem viventem unice dilexerat. Quis vero tam chari capitis desiderio pudor esset, aut modus? Illud tamen, inquis, ab ethnico profectum. Esto. Sed cur non idem in Basilio, Nazianzeno, Hieronymo, imo et in Paulo reprehendimus?

10. Fuisse autem Braulionem saecularibus disciplinis imbutum, vel certe veterum scriptis eruditum [Col. 0025B] demonstrant ejus opera, ac praesertim epistola ad Tajonem presbyterum, tom. XXX Hispaniae sacrae pag. 331 seq. Apud te habeas fixum, me posse remordere, si velim: posse genuinum laesus infigere: quia et nos juxta Flaccum didicimus litterulas, et saepe manum ferulae subtraximus; et de nobis dici potest: Fenum habet in cornu, longe fuge: imo illud Virgilianum:

11. Difficillimum ergo est, quod Mayansius argumenta [Col. 0025C] ulla probabilia invenerit, quibus Braulioni abjudicetur praenotatio Operum Isidori, quae in membranis a Braulionis aetate non longe distantibus, Braulionis nomine inscripta reperitur. Quae quidem de ea praenotatione Operum Isidori dicta intelligi volumus, quae dudum vulgata est, et editionibus Isidori praefixa. Nam in mss. Codicibus uberiorem aliam exstare constat: quae qualis sit, nunc accuratius investigandum est.

12. Grialius in prologo ad lectorem refert, a Cypriano Suarez, qui nonnulla opera Isidori ad editionem Matritensem recognovit, in veteri quadam Braulionis praenotiatione Operum Isidori reperta haec fuisse verba, quae vulgo desiderentur: Moralium libros B. Gregorii papae rogatu compendiose abbreviavit: [Col. 0025D] Cantica canticorum facunda expositione elucidavit: quartam editionem Psalterii edidit: super libros Moysi, et Psalterium, et quatuor Evangelia expositioni non minimo insudavit studio. In canonico quoque, et civili jure permaxima composuit instrumenta. Eamdem uberiorem praenotationem e duobus vetustis Codicibus excitat Mariana in not. ad l. I, c. 2 contra Judaeos. In ejus Vita, inquit, a Braulione scripta (duobus certe vetustis Codicibus) scriptum invenio, quartam eum Psalterii translationem edidisse. Confer epistolam Burrielii infra cap. 40.

13. Bayerius in nota ad n. 160 l. V Biblioth. Vet. Hisp. testatur, incertae originis dudum sibi visam fuisse istiusmodi auctiorem Braulionis praenotationem: [Col. 0026A] in eam tamen casu se incidisse in regio Matritensi Codice Variarum lectionum Roderici Toletani, a Joanne Lopez de Leon anno 1566 compilato, fol. 114, pag. 2, totidem atque ipsis verbis atque apud Grialium in Operum Isidori prologo; nisi quod pro quartam editionem Psalterii, ut in Grialii edito, quartam translationem in regio Matritensi Codice legitur. Mariana etiam quartam Psalterii translationem legerat, ut in ejus verbis vidimus. Rodriguezius de Castro tom. II Biblioth. Hisp., pag. 294, ex Codice Escurialensi, quo Etymologiarum versio Hispana continetur, saeculo XV exarato, eamdem uberiorem praenotationem sermone antiquo Hispano redditam protulit: incipit: Isidro noble varon, etc.

[Col. 0026B] 22 14. Ad hanc eamdem Isidori Vitam a Braulione scriptam pertinent verba quae tanquam ex aliquo Braulionis sermone repetita Constantinus Cajetanus loc. cit., pag. 4, protulit: Interea, fratres charissimi, dignum est, ut hunc sanctissimum confessorem Isidorum omnis laudibus attollat Ecclesia: sed maxime Hispaniarum, quae prae caeteris ejus specialius saluberrima refulsit doctrina. Nam sicut Gregorius doctor Romae successit Petro, ita B. Isidorus in Hispaniarum partibus doctrina Jacobo successit apostolo. Semina namque vitae aeternae, quae beatissimus Jacobus seminavit, hic beatissimus doctor Isidorus verbo praedicationis quasi unus ex quatuor paradisi fluminibus sufficienter irrigavit: atque universam Hispaniam tam exemplo boni operis, quam fama sanctitatis velut [Col. 0026C] splendidissimus solis radius illuminavit.

15. Etsi autem Cajetanus ex Braulionis sermone id elogium petitum praemittit, tamen in nota sic refert: Elogium hoc S. Isidoro inscriptum a S. Braulio potius excerptum esse censerem ex quopiam istius sermone in illius laudem conscripto, quam, ut alii affirmant, ex ea, quam elucubravit, Isidori Vita. Quod enim ibi edisserit Braulio, nec verbum quidem, ut vidimus, hunc in locum attulit. Caeterum integer hic sermo, quem nancisci adhuc minime potuimus, exstat in antiquitus manu exarato Isidori Etymologiarum opere, quod asservatur apud Carthusianos monachos coenobii Aulae Dei in agro Caesaraugustano siti. Illud autem ex hoc etiam loco dignum animadversione censendum est, quod Braulius, vir sane et doctissimus, et [Col. 0026D] sanctissimus, ante mille ferme annos testatum voluerit, Jacobum apostolum Hispaniarum doctorem fuisse, ac aeternae vitae semina, quae B. Isidorus postea irrigavit, seminasse. Male autem habet, quod Pseudo-Dextri Chronici auctoritate Cajetanus id persuadere voluit.

16. Bollandiani operis continuatores ad diem 4 Aprilis observarunt, initio vitae S. Isidori, auctore, ut multi putant, Luca Tudensi, quam ipsi notis Nic. Antonii, et suis illustratam publicarunt, eadem referri quae ex Braulionis sermone Cajetanus protulit. Inter Opera S. Martini Legionensis, qui ante Lucam Tudensem floruit, juxta exemplar ex autographo transcriptum jussu Eminentissimi D. D. cardinalis Francisci Antonii Lorenzana, archiepiscopi Toletani, Segoviae edita tom. IV, pag. 3, exstat sermo in [Col. 0027A] transitu S. Isidori: in quo multa sunt ex Braulionis praenotatione jam vulgari desumpta 23, quaedam etiam quae ex Isidori Vita, vel Braulionis de eo sermone, quem Cajetanus commemorat, videntur decerpta. Ita enim ait Martinus: Sicut enim Gregorius doctor Petri apostoli successor exstitit, ita beatus Isidorus Jacobo apostolo successit: quia semen aeternae vitae, quod beatissimus Jacobus seminavit, hic doctor egregius verbo praedicationis quasi unus ex quatuor paradisi fluminibus sufficienter irrigavit, atque universam Hispaniam tam exemplo boni operis, quam fama sanctitatis, velut splendidissima lampada, illuminavit.

17. Animadvertit doctissimus editor in nota ad hunc locum, apud Bollandianos haec ipsa verba ex ms. Cod. Toletano haberi n. 44. circa finem, uti alia [Col. 0027B] ejusdem sermonis aliis in numeris. Etsi autem pro splendidissima lampada Bollandiani ediderunt splendidissimus solis radius, recte tamen ex autographo Martini retinet splendidissima lampada; nam lampada pro lampas dixerunt Plautus, Pollio, Fulgentius, et alii in mss. Codicibus, ut Salmasius et Ducangius observarunt.

18. Florezius in praef. ad Append. 5, tom. V, non dubitat, quin genuina sit Braulionis praenotatio quae libro Isidori de Vir. Illustr. subjungitur: aliam vero uberiorem a Luca Tudensi, quem vitae Isidori a Bollandianis editae auctorem putat, affirmat esse interpolatam. Riscus tom. XXX Hisp. sacr., tract. 66, cap. 7, n. 65, existimat, Sermonem Braulionis de Isidoro, a Cajetano laudatum, distinctum non esse a [Col. 0027C] capite 11 ejusdem Vitae inter Acta Bollandiana, quod caput inscribitur: Abbreviatio Braulii Caesaraugustani episcopi de vita S. Isidori Hispaniarum doctoris. Minime quidem repugnabo: sed cum plura verba ex hac abbreviatione desumpta in sermone S. Martini, qui Lucam Tudensem aetate praecessit, reperiantur, necessario colligitur, Vitam S. Isidori a Bollandianis editam, vel saltem eam abbreviationem Braulionis Luca Tudensi antiquiorem esse: qua de re cap. 13 latius disseram. Interea satis sit animadvertere, ne ambiguitas obrepat, sententiam eamdem esse in praenotatione uberiori Braulionis, in sermone, quem Cajetanus appellat, in Vitae Isidori initio, et in sermone S. Martini: sed praenotatio uberior, et sermo, quem Cajetanus vocat, verbis etiam iisdem omnino [Col. 0027D] consentiunt: at initium Vitae Isidori, et Sermo S. Martini cum inter se, tum a Braulionis uberiori praenotatione multis verbis differunt.

1. «Isidorus post Leandrum fratrem Hispalensis sedis provinciae Baeticae cathedram tenuit: vir decore simul et ingenio pollens; nam tantae jucunditatis affluentem copiam in eloquendo promeruit, ut ubertas admiranda dicendi ex eo in stuporem verteret audientes, ex quo audita bis qui audisset, non nisi repetita saepius commendaret. Scripsit opera et eximia, et non parva, id est, librum de Ortu et Obitu [Col. 0028A] Patrum; librum Lamentationis, quem ipse Synonymorum vocavit: libellos duos ad Florentinam sororem contra nequitiam Judaeorum; librum de Natura rerum ad Sisebutum principem; librum Differentiarum; librum Sententiarum. Collegit etiam de diversis auctoribus, quod ipse cognominat, secretorum Expositiones sacramentorum: quibus in unum congestis, idem liber dicitur Quaestionum. Scripsit quoque in ultimo ad petitionem Braulionis Caesaraugustani episcopi librum Etymologiarum, quem cum multis annis conaretur perficere, in ejus opere diem extremum visus est conclusisse. Floruit temporibus Reccaredi, Liuvanis, Witterici, Gundemari, Sisebuti, Suinthilanis, et Sisenandi regum: annis fere quadraginta tenens pontificatus honorem, insignemque [Col. 0028B] doctrinae sanctae gloriam pariter et decorem.»

2. Caput 9 hoc est libri Ildefonsi de Vir. Illustr., quod etiam a Constantino Cajetano inter Isidori elogia repositum, his animadversionibus subjunctis.

4. Loaisa in Concil. Hisp. e suo Codice sic legit: Post Leandrum Hispalensem sedis . . . pollens: illam tantae . . . ex ea . . . audientes. Scripsit opera eximia, et non pauca, id est . . . de Ortu, vel Obitu prophetarum . . . Lamentationum quem ipse Synonyma vocitavit . . . ad Florentiam . . . quem ipse nominat . . . idem liber . . . quoque ultimo . . . perficere, inexpleto opere . . . Claruit temporibus [Col. 0028D] Reccaredi, Gundemari, Sisebuti, Suinthilani, et Sisenandi regum, etc.

5. In codice Albanio, de quo jam dictum, hae sunt variae lectiones: vir doctrina simul-audita is qui-opera eximia . . . librum de Obitu et Ortu Patrum . . . ipse synonyma vocitavit . . . sororem suam contra . . . cognominavit Expositiones sacramentorum. Omittit secretorum, pro quo alicubi fortasse errore typographico legitur sacratorum. Retinendum est secretorum: dicuntur enim secreta sacramenta quae in operis prologo mystica nuncupantur.

6. Vaticana exemplaria non multa exhibent Ildefonsi librum de Vir. Illustr. Ottobonianus 1720 Urbinas 382, ut in libro Isidori de Vir. Illustr [Col. 0029A] consimiles sunt Albanio Codici, ita etiam in libro Ildefonsi. Alii Codices, qui librum Isidori referunt, librum Ildefonsi omittunt. Codex Vaticanus 4877, in quo, praetermisso Isidori libro, exstat liber Ildefonsi, cum his tribus facit, vir doctrina simul . . . is qui audisset, etc.

7. In editione Patrum Toletanorum tom. I, pag. 288, ad verba audita bis qui audisset, haec nota margini appingitur: BIS legitur in edit. omn. Nos in Ms. Tolet. legimus HIS, quod non cohaeret, nisi male scriptum dicamus HIS pro IS in nominandi casu: quae lectio omnibus esset probanda: nisi placeret VIX pro BIS conjectari. Revera satis frequens est, ut in membranis his pro is exaratum reperiatur. Imo Cajetanus ex Ms. Casinensi edidit is: quae scriptura sese Nic. Antonio [Col. 0029B] probavit Biblioth. Vet. l. V, n. 85, c. 3. 26 Neque praetermittam observare, haec verba, ex quo audita bis qui audisset, non nisi repetita saepius commendaret, a Loaisa in Concil. Hisp., uti etiam a Fabricio in Biblioth. Eccles. omnino praeterita fuisse. Ita certe difficultas omnis eluditur.

8. Nam sive bis, sive his, sive is, sive vix legatur, non satis clara est sententia. Padilla Centur. VII, cap. 22. Histor. Eccles. Hisp. ita Hispanice verba Ildefonsi reddebat: Ponia espanto a los que le oian, y deseavan oir de el lo que ya otras veces avian oido, y bolviendolo a oir les era mas suave, y gustoso lo que decia. Ita fere Florezius tom. IX, pag. 195, Pasmaba a quantos le oian, deseando todos oirle repetidamente por el deleyte de su afluencia y suavidad. Nec dissimili [Col. 0029C] modo Cellierius tom. XVII exponit, eos, qui bis audierant, etiam saepius repetita non fastidivisse. Auctor quoque Vitae Gallicae S. Isidori, de quo cap. 84 dicam, intelligit, Isidorum tunc maxime placuisse, cum rem eamdem saepius repeteret, contra quam accidere solet, ut auditores rerum novitate praecipue delectentur. Quem ego quidem sensum in verbis Ildefonsi non assequor. Retenta scriptura communiori audita bis, putarem explicari id posse de mirabili illa affluentia et ubertate Isidori in eloquendo, quam Ildefonsus praedicat, qua scilicet ita multa atque ita velociter Isidorus inter eloquendum explicabat, ut satis non esset, eum de iisdem rebus semel atque iterum audire, sed oporteret ut saepius sermonem, quem quis memoriae commendare vellet, repeteret.

[Col. 0029D] 9. Ac fortasse huc pertinet quod apud scriptores ejus aevi commendare antiphonam erat prima antiphonae verba praecinere, ut alter inde canere pergeret. De rhetorica arte haec Isidorus l. II, c. 2, Translata in Latinum a Tullio videlicet, et Quintiliano, sed ita copiose, ita varie, ut eam lectori admirari in promptu sit, comprehendere impossibile. Nam membranis retentis, quasi adhaerescit memoriae series dictionis, ac mox repositis, recordatio omnis elabitur. Hinc Isidori elogium expressisse Ildefonsus videtur, praesertim si pro commendaret legamus comprehenderet. Idem sensus commode eruitur, si pro bis qui audisset reponatur is qui audisset.

10. Advertendum praeterea est, a Grialio in prologo editionis primae Matritensis elogium Isidori ex Ildefonso [Col. 0030A] ita describi, ut per incuriam praetermissa fuerint haec verba: librum de Genere officiorum, librum Prooemiorum: quod vitium in altera editione recenti 27 Matritensi pariter occurrit. Ea omissio typographi occasionem erroris praebuit Nic. Antonio, qui Ildefonsi verba de Isidoro non in ipso libro Ildefonsi de Vir. Illustr., sed in Prolegomenis Grialii legebat. Asserit l. V Bibl. Vet., n. 126, Ildefonsum non commemorasse Isidori librum de Vir. Illustr., neque duos alios de Offic. Eccles., ac rursus num. 146 et 147 confirmat, Ildefonsum operis Prooemiorum, et de Eccles. Offic. nullam fecisse mentionem. Mirum nostro excidisse, reponit Bayerius in nota, quod horum Isidori librorum Ildefonsus recordatus non fuerit. Sed, ut dixi, Nic. Antonius exemplar negligentia [Col. 0030B] typographi depravatum, seu mutilum prae oculis habuit: adeoque excusatione dignus videri potest. Quod autem idem ait, librum Isidori de Vir. Illustr. ab Ildefonso commemoratum non fuisse, verum id quidem est, si de elogio Isidori, hoc est de cap. 9 libri Ildefonsi sermo sit: alioquin Ildefonsus in praefatione ad librum suum de Vir. Illustr. post Hieronymum Gennadiumque, de Viris illustribus scriptores, sic Isidorum commendat: Deinde vir prudentissimus Hispalensis sedis Isidorus episcopus eodem ductu quosque viros optimos reperit, in annotationem subjunxit.

[Col. 0030C] 1. «Visum est mihi, ut tuae sanctitati breviter exponerem, qualiter bonae recordationis dominus meus Isidorus, Hispalensis Ecclesiae metropolitanus episcopus, poenitentiam acceperit, suamque confessionem erga Deum vel homines habuerit; vel quomodo de hoc saeculo ad coelum migrarit, fideli praenotationis meae stylo, tuae dilectioni notescerem. Quae res me primum compulit pro hac sollicitudine, quam ex amore in eum offertis, vestrae charitati gratias agere: deinde, quia vera supprimere nequeo, et quod de eo pauca de multis colligere potui, te orante, dicere cogor. Dum finem suum, nescio qua sorte, jam prospiceret, et fatigatum corpus aegritudine assidua subtiliter animae natura praevideret, tanta eleemosyna quotidianis diebus per sex pene menses, seu amplius, [Col. 0030D] plus quam erat solitus, pauperibus ab eo est erogata, ut ab ortu solis usque in vesperum 28 multam in dispergendo occupatus maneret substantiam. Post haec vulnere percussus est, ita ut, dum febris in corpore convalesceret, et cibum rejiceret debilitatus stomachus, ad poenitentiam convaluit; atque suos coepiscopos, Joannem scilicet et Epartium beatissimos mox adesse fecit praesentes. Et dum a cellula sua ad basilicam S. Vincentii martyris adduceretur, cuncta agmina pauperum, clericorum, religiosorum omnium, cunctarumque hujus civitatis plebium, cum vocibus et magno ululatu eum susceperunt: ut si ferreum possideret quispiam pectus, solveretur mox in lacrymas et lamentum totus. Et, dum in praedicti martyris basilica, juxta altaris cancellum in medio [Col. 0031A] poneretur choro, mulierum turbas longius stare praecepit, ut in accipiendo ipse poenitentiam, virorum tantum, non illarum, circa eum cerneretur praesentia. Et, dum a praedictis sacerdotibus, ab uno cilicium, ab altero super se mitti exposceret cinerem, expandens manus ad coelum, ita exorsus est dicens: Tu Deus, qui nosti corda hominum et publicano longe posito, dum pectus percuteret suum, dimitti peccata dignatus es (Luc. XVIII) : qui Lazarum dormientem de monumento post resolutionem carnis die quarta dignatus es resuscitare (Joan. XI) , et Abrahae patriarchae sinus eum reciperet, voluisti; suscipe in hac hora confessionem meam, et peccata, quae innumerabiliter contraxi, ab oculis transfer tuis: non reminiscaris mala mea, et juventutis delicta ne memineris. [Col. 0031B] Tu, Domine, non posuisti poenitentiam justis, qui non peccaverunt tibi, sed mihi peccatori, qui peccavi super numerum arenae maris (Luc. XV) . Non inveniat in me hostis antiquus quod puniat. Tu scis, quia postquam infelix ad onus istud, potius quam ad honorem, in hanc sanctam ecclesiam indigne perveni, peccare nunquam sinivi; sed, ut inique agerem, laboravi. Et, quia tu dixisti: In quacunque hora peccator a viis suis reverterit (Ezech. XVIII) , omnes iniquitates suas traderes oblivioni; hujus praecepti memor sum tui. Clamo utique cum spe, et fiducia ad te, cujus coelos aspicere non sum dignus prae multitudine peccatorum quae conversantur in me. Adesto, et suscipe orationem meam, et mihi peccatori dona veniam postulatam. Quod si coeli non sunt mundi in [Col. 0031C] conspectu tuo, quanto magis ego homo, qui bibi quasi aquas iniquitatem (Job. XV) , et sumpsi, ut colostra, peccatum? His igitur consummatis, corpus, et sanguinem Domini cum profundo gemitu cordis, indignum se judicans, ab ipsis suscepit pontificibus. Deinde eorumdem 29 sacerdotum, et, quicunque de clero erant, civium cunctarumque plebium veniam precabatur, dicens: Deprecor vos, sanctissimi domini mei sacerdotes, sanctamque congregationem clericorum et populi, ut pro me infelici et pleno omni sorde peccati, ad Dominum vestra porrigatur oratio: ut qui meo merito Dei non sum dignus impetrare clementiam, intercessu vestro merear consequi meorum veniam delictorum. Dimittite mihi, obsecro, indigno, quod in unumquemque commisi vestrum: si quem [Col. 0031D] contempsi odio, si quem rejeci impie charitatis consortio, si quem maculavi consilio, si quem laesi irascendo: dimittite nunc petenti imo et poenitenti. Et, dum una voce omnes pro eo indulgentiam postulassent, et unicuique debiti sua vincula, vel chirographa condonasset, circumstantes iterum admonuit, dicens: Sanctissimi domini mei episcopi, et omnes qui adsunt, rogo et obsecro, ut charitatem invicem vobis exhibeatis, non reddentes malum pro malo, nec velitis esse susurrones in populo. Non inveniat in vobis hostis antiquus quod puniat, non reperiat a vobis relictum lupus rapax quem auferat, sed potius ereptam ab ore lupi ovem pastor suis humeris congaudens reportet ad hanc caulam. Igitur post hanc [Col. 0032A] confessionem, vel orationem, residuam egenis et pauperibus mox dari jussit pecuniam. Cui tamen fideli sit dubium, ut non satim dimisso omni facinore, associaretur societatibus angelorum? Interea se ab omnibus osculari studuit, dicens: Si ex toto corde dimiseritis ea quae in vos adversa vel prava usque hactenus intuli, dimittet vobis Creator omnipotens omnia delicta vestra: ita ut sacri fontis unda, quam hodie devotus est populus percepturus, sit vobis in remissionem peccatorum: et hoc osculum inter me, et vos maneat in testimonium futurorum. Completis his omnibus, ad cellulam reductus est: et post diem confessionis vel poenitentiae quartum, pastoralem jugiter curam, et finem suum consummavit in pace, amen. Sub die pridie Nonas Apr., luna XXII, aera [Col. 0032B] DCLXXIV.»

3. Haec praeterea ad marginem Cajetanus annotavit: ad verba: exorsus est dicens:—Oratio S. Isidori morientis ad Deum. Ad verba publicano, etc., citat cap. XVIII Lucae; ad verba: qui Lazarum, cap. XI Joann.; ad verba, Tu, Domine, non posuisti, cap. XV Lucae; ad verba, In quacunque hora, cap. XVIII Ezech.; ad verba, Quod si coeli, cap. XV Job. Ad verba corpus et sanguinem,—Dominicum corpus devote sumit. Veniam petit ab omnibus, et rogat pro se orari. Ad verba, admonuit dicens,—Ad charitatem omnes hortatur. Ad verba, osculari studuit,—Osculo omnes suscipit in signum charitatis, quae nunquam excidit. Quae nolui omnino praetermitti.

[Col. 0033A] 4. Narratio obitus Isidori conservata fuit in Ildefonsiani collegii Complutensis Codice, ut Nic. Antonius l. V, c. 5, Bibl. Vet. Hisp. n. 219, refert ex Ambrosio Morales l. XII, cap. 2; qui Codex tunc septingentorum annorum credebatur, et nunc exstat in Escurialensi bibliotheca digramm., et plut. 1, teste Bayerio in not.; qui pariter asserit eamdem narrationem asservari in Toletana Joannis Baptistae Perezii opusculorum collectione. Eam Florezius tom. IX Hisp. sacr. pag. 366 protulit ex regio Matritensi Codice inscripto, Scintillarum 31 Alvari Cordubensis, ubi titulus hic legitur: Incipit liber de transitu beatissimi Isidori Hispalensis episcopi, editus ad Braulionem Caesaraugustanum episcopum a Redempto ejusdem Hispalensis Ecclesiae clerico. Succedunt Acta translationis.

[Col. 0033B] 5. Diversum ab his omnibus puto esse Codicem membranaceum in fol. magno bibliothecae regiae Matritensis, cujus meminit Christophorus Rodriguez in Polygraphia Hispanica ad annum 1047. Exhibet characteris formam ex S. Leandri libro ad Florentinam sororem de Institutione virginum: tum titulum addit: Liber de transitu Hisidori editus a Braulione: sed in specimine characteris aeri inciso legitur editus ad Braulione Caesaraugustanum episcopum a Redempto ejusdem Hispalensis Ecclesiae clerico. In Braulione deest lineola superponi solita, ac fortasse vetustate deleta: legi enim debet Braulionem. Exstant alia in eodem Codice, ut Liber generationis Jesu Christi fili David, fili Abraham: Explanatio Danielis prophetae, etc. Auctor explanationis non nominatur. Aetas, et scriptor [Col. 0033C] Codicis ita exprimitur: Facundus scripsit: memoria ejus sit semper: era bis quadragies et V post millesima regnante domino nostro, et glorioso principe domino Fredenando prolis domini Sanctioni, et conjuge sua gloriosa domina Sanctia Regina prolis Adefonsi principis, anno regni sui fuit scritum hoc liber. Annus regni Ferdinandi ab eo, qui Codicem exaravit, saltem in hac subscriptione, ut editam vidi, omissus fuit, sed annus Christi erat 1047.

6. Invenio in schedis Zaccarianis collationem narrationis Redempti ex editione Breuliana 1602, nescio a quo factam cum exemplari ms. Vallicellano Longobardico saeculi X, num. 22, pag. 135 terg. Titulus est in Codice: Obitus B. B. Isidori Spalensis episcopi a [Col. 0033D] Redempto clerico recensitus. Pridie Kal. Aprilis. Haec sunt discrepantes lectiones Codicis ms.: ad coelum migrasset-ad poenitentiam convaluit-scilicet et Huparcium . . . adesse faceret-et cum magno-tantum ac non illarum-die quarto.

7. Ab oculis differ tuis. Non inveniat . . . potius quam honorem in sanctam . . . laboravi. Non reminiscaris mala mea, et juventutis delicta ne memineris. Tu, Domine, non posuisti, etc., arenae maris. Et quia tu dixisti-ut claustra, peccatum-dum magna voce indulgentiam cum lacrymis postulassent-Amen: sub die pridie Kalendas Aprilis.

32 8. Omittit Codex luna, etc., aera DLXXIV. Apertum mendum est ut claustra pro ut colostra: sunt [Col. 0034A] enim colostra primum lac, quod olim maxime in deliciis erat. Cum autem Codex consentiat cum editione Grialii in his verbis pridie Kalendas Aprilis, eumdemque diem designet exemplar ms. Gothicum, quo Florezius usus est, ratio cur Breulius et Cajetanus mutarint, quandoquidem vetera monumenta, quorum nonnulla mox indicabo, ipsi non allegant, petitur ex die quo obitus S. Isidori in Martyrologiis celebratur, scilicet pridie Nonas Aprilis. Addit Cajetanus, loc. cit., pag. 38, rationem, quod anno 636 Pascha celebratum fuit pridie Kal. Aprilis, et cum Isidorus ex Redempti narratione post diem quartum a confessione ipso die Paschatis peracta obierit, consequens est ut obitus acciderit pridie Nonas Aprilis.

9. Huic ipsi rationi adhaeret Nic. Antonius l. V, [Col. 0034B] Biblioth. Vet. Hisp., n. 72, admonens, id a viro doctissimo Joanne Grialio observatum in not. ad Redempti relationem editionis Matritensis, ante Constantinum Cajetanum, illius operae immemorem. Sed cum ad Redempti relationem nullae sint Grialii notae, existimo Nic. Antonium Jo. Baptistae Perez notas ad praenotationem Braulionis indicare voluisse. Eas habes supra cap. 3, ex quibus agnosces, Cajetanum quidem Perezii notas non nominasse, ex iis tamen suam rationem sumpsisse, vel, si negat, subripuisse. Auget suspicionem meam de Nic. Antonii lapsu, quod simul allegat Breulium ante editionem Operum Isidori. Breulius autem ita praemittit: Confirmat hanc Redempti opinionem de anno transitus B. Isidori Joannes Grialius tali nota ad praenotationem Braulionis [Col. 0034C] superius recensitam subjuncta: tum subjungit notam, quam dixi, Jo. Baptistae Perez, a Breulio per errorem Grialio tributam, in qua editor Grialius mendose posuit mortuum aera 664 pro 674.

10. In Actis sanctorum apud Bollandianos ad diem 4 Aprilis exstat Vita Isidori, auctore quodam canonico Legionensi, in qua inseritur narratio Redempti de obitu Isidori, sed interpolata, vel ab ipso Vitae scriptore, vel ab alio non multum antiquiori. Ea vita in Appendicibus proferetur: ac facile per se, qui velit, ea discrimina observare poterit, quae inter genuinam Redempti relationem, et hanc aliam auctiorem occurrunt. Quod attinet ad annum obitus Isidori, auctor ejus vitae a Redempto valde discrepat.

33 11. Exemplar Gothicum regiae bibliothecae [Col. 0034D] Matritensis, ex quo, ut dixi, narrationem Redempti Florezius tom. IX Hisp. sacr., append. 7, protulit, nonnullas discrepantias ab editione Grialii exhibet, quas hic annotabo. Habuerit et pro habuit vel.-Migraverit pro migrarit.-Hoc vero primum compellor agere pro hac sollicitudine quam ex amore charitatis in eo offertis: deinde, pro Quae res me primum compulit pro hac sollicitudine quam ex amore in eum offertis, vestrae charitati (gratias) agere: deinde. Florezius putaverat, Grialium legisse charitatis gratias agere; sed deceptus fuit uncino quo verbum gratias post charitati Grialius inclusit, ut in Cod. ms. gratias abesse demonstraret.

12. Pauca pro parva.—Igitur dum finem suum vir beatus nescio pro Dum finem suum nescio.—Fatigato corpore [Col. 0035A] pro aegritudine assidua.-Provideret pro praevideret.-Tanta eleemosyna pro tantam eleemosynam.-Ut ab ortu solis usque in vesperum multa in dispergendo occupatus maneret substantia. Reponendum censui multam . . . substantiam pro ut oriente sole usque in vesperum multis illis in accipiendam maneret substantiam.-Et dum pro ita ut dum-Huparcium pro Aparcium.-Tantum, et non pro tantum non.-Mitti exposceret, quae vera est lectio, pro mitti exponere, ut editio Grialii habet.

13. Sinu eum recipere voluisti pro sinus eum reciperet, voluisti.-Transfer tuis pro differ tuis.-Non destiti pro nunquam sinivi.-Peccator se a viis suis converterit pro peccator a viis suis reverterit.-Ut claustra pro ut colostra.-Civium quoque, cunctarumque pro civium, [Col. 0035B] cunctarumque.-Impie a charitatis consortio pro impie charitatis consortio. Dimittite mihi nunc pro dimittite nunc.-Magna voce pro una voce.-Indulgentiam cum lacrymis postulassent pro indulgentiam postulassent.-Condonasset pro condonassent.-Susurrones pro susurro.-Hanc aulam pro hanc caulam.-Dimissis omnibus facinoribus pro omni facinore dimisso.-Coetibus angelorum pro societatibus angelorum.-Curam gerens, et pro curam, et.

14. In pace pridie Kalendarum Aprilis, postquam per annos ferme XL pontificalem curam irreprehensibiliter administravit: aera DCLXXIIII pro in pace, amen, sub die pridie Kal. Apr., etc., ut jam notatum fuit. Advertit Florezius, numerum lunae XIX, qui in editione Grialii exprimitur, corrigendum esse per XXII, [Col. 0035C] qui respondet diei quarto Aprilis anni 636; quo anno Isidorum obiisse Redemptus, 34 auctor Chronici Kalendarii Burgensis, et Annalium Compostellanorum, Rodericus Cerratensis, aliique confirmant. In Annalibus Compostellanis, uti etiam in quodam ms. Gothico monasterii Aemilianensis a Florezio indicato recte describitur dies pridie Nonas Aprilis pro pridie Kal. Aprilis, quod mendose in plerisque mss. exemplaribus narrationis Redempti reperitur.

15. Observat praeterea Florezius, errasse Ambrosium Morales, aliosque, qui chorepiscopos fuisse dicunt Joannem et Epartium, qui Isidori poenitentiae praesentes adfuerunt. Redemptus enim eos vocat non chorepiscopos, sed coepiscopos: ac revera concilio IV Toletano anno 633, cui Isidorus praefuit, decimo [Col. 0035D] nono loco Joannes Ileplensis episcopus subscripsit, et quinquagesimo loco Eparius Italicensis: quae duae dioeceses sub Hispalensi Metropolitano erant constitutae.

16. An autem Redemptus, auctor ejus narrationis, fuerit ille ipse ad quem exstat Isidori nomine inscripta epistola, quod Nic. Antonius putabat, vehementer dubitat Florezius: qui probabilius esse credit epistolam scriptam fuisse ad Redemptum archidiaconum Emeritensem, de quo agitur cap. 9 Patrum Emeritensium; auctorem vero narrationis fuisse alium Redemptum clericum Ecclesiae Hispalensis, ut in titulo ms. exemplaris gothici prescribitur.

I. Constantinus Cajetanus in opere saepe laudato, pag. 10, protulit epitaphium beatorum Leandri, Isidori, et Florentinae, ex vetustissimo, ut ait, ms. litteris Gothicis Codice, qui apud Nicolaum Fabrum, virum sane eruditissimum, Parisiis asservabatur. In eo enim non tantum et alia multa antiquiorum Hispanorum epitaphia continentur: sed etiam nonnulla Dracontii presbyteri Hispani, et Eugenii III, episcopi Toletani, scripta adhuc desiderata. Fortasse hic est Codex, ex quo Sirmondus mutila Dracontii (quem presbyterum fuisse non constat) carmina ab Eugenio III Toletano emendata formis excudit: quanquam [Col. 0036B] epitaphium Isidori Sirmondus omissurus non fuisset, ut mihi quidem videtur. Apud Cajetanum ergo sic legimus:

Obiit felicis memoriae Leander episcopus die III Kalend. Martias, aera DCXLI.

[Col. 0036C] Obiit sanctae memoriae Isidorus episcopus die II Nonas Apriles, aera DCLXXIV.

Obiit piae memoriae Florentina, Deo vota, Kalend. Septembris, aera DCLXXI.

2. In quarto versu Cajetanus supplendum censet sic Christo digna, vel quid simile. In versu nono conjicit Dominio pro Domino. In obitu Florentinae corrigit XII. Kal. Julii pro Kal. Septembris: fatetur enim Codicem in aliquibus mendosum esse. Ac fortasse haec quae versibus de die obitus sanctorum adjecta conspiciuntur, alterius sunt manus et auctoris, nam desunt apud alios qui idem epitaphium referunt, et obitus S. Leandri ante aeram 641 videtur contigisse, ut cap. 20 dicam.

3. Qui Pseudo-Juliani archipresbyteri opera confinxit, [Col. 0036D] an. 1628 vulgata, in collectione variorum carminum, quae a Juliano facta fingitur, epitaphium Isidori auctius intrusit, quasi ab Ildefonso compositum: quod cum in multis discrepet, hic totum reponendum est:

[Col. 0037A] 4. Magno studio egit Pseudo-Juliani architectus, ut versus quos apud Cajetanum vel alios potius legerat, ad metri normam redigeret: nec male, ut puto, conjecit, cum reposuit Ac reddi Domino quos. Non debuit tamen postremos versus sollicitare: auctor enim antiqui epitaphii innuere videtur imagines sanctorum, quae in ipso altari, sub quo corpora jacebant, coli consueverant.

5. Mentionem Fulgentii quod instrusit, omnino inepte fecit, quamvis in hanc sententiam verba disjungit membra duorum mutaverit in disjungit membra priorum; ut multis arguit Nic. Antonius I. V Bibl. Vet., n. 32; qui concludit, totum epitaphium barbariora, quam Ildefonsinum fuit, septimum scilicet, redolere saecula. Inter alia carmina, a Pseudo-Juliano [Col. 0037B] afficta Ildefonso, repositum fuit hoc epitaphium in editione Patrum Toletanorum. Observat tamen sapientissimus Editor in nota, in Vita S. Isidori, a Luca Tudensi, ut creditur, scripta, reperiri hoc epitaphium sub Ildefonsi nomine: nihilominus Nic. Antonio assentitur, qui neque Ildefonsi, neque alterius antiqui putat esse, qua forma, ut explicat Nic. Antonius, apud collectorem apparuit, ab ea, quae ex Codice Nicolai Fabri propria forma fuit, non parum diversa. De forma, qua apud auctorem vitae S. Isidori apparuit, Nic. Antonius nihil statuit: qui forte, dum haec scriberet, hanc prae oculis non habuit. In ea Vita S. Isidori legitur, uti apud Pseudo-Julianum, his exceptis: Leandri, Isidori, pariumque ex ordine vatum-O! quam composita consors! hic digna quiescit. Omittitur [Col. 0037C] mentio Fulgentii, seu versus: In quibus hic recubat Fulgentius: inspice tres hos.-Spe certos, plenosque fide-Dogmatibus cernas horum- 37 Ac reddi Domino quod-Utque viros credas sublimes vivere semper,-Aspiciens sursum pictos contende videre.

6. Cum ergo auctor Vitae S. Isidori, qui saeculo XIII vixisse creditur, epitaphium Isidori Ildefonso attribuat, quaerendum est, an ejuscemodi versus, etiamsi S. Ildefonsi non sint, tamen saec. XIII, antiquiores censeri possint, quod aperte negat Florezius tom. X. Hisp. sacr., cum de S. Fulgentio agit. Equidem animum ego non induco, ut credam, scriptorem Vitae S. Isidori, ac multo minus, si is fuerit Lucas Tudensis, vir probus, epitaphium Isidori composuisse, ut Ildefonso, tanquam auctori, illud affingeret. Oportet [Col. 0037D] ergo, ut censeamus, epitaphium jam olim sub Ildefonsi nomine ante Vitam Isidori scriptam divulgatum fuisse, quod scriptor Vitae Isidori bona fide arripuit. Vetustissimum Codicem Gothicum laudat, ut vidimus, Cajetanus, in quo hi versus magna ex parte continebantur. Id si verum est, majorem epitaphii vetustatem arguit, quam quae a Nic. Antonio agnoscitur. Sed Cajetani fides in veteribus membranis allegandis Naudaeo ac nonnullis aliis fluxa et incerta visa est.

7. Alioquin dum versus ipsos, ut apud auctorem veterem Vitae S. Isidori, et Cajetanum sunt, attente inspicio, nihil sane invenio, cur saeculo VII aut VIII indignos judicem; praesertim cum facile sit, ut descriptorum incuria, quod fere in aliis omnibus accidit, [Col. 0038A] ad nos mendosi devenerint. Conferantur cum versibus quos Eugenii III Toletani certo esse constat, neque magnum, ut ego puto, discrimen invenietur. In secundo versu praeferam scripturam Cajetani: Leandri Isidorique, priorum ex ordine vatum, nisi ex conjectura malis, Leandri, Isidori, primorum ex ordine vatum, vel primori ex ordine vatum. Accipiebatur eo tempore vates pro sacerdote, vel episcopo: quod multis exemplis in Dictionario Ducangii a Maurinis aucto comprobatur.

8. In versibus Bibliothecae Isidori sic de Leandro habetur:

9. In codice Escurialensi saeculi XV descripto a Rodriguezio de Castro, t. II Bibl. Hisp., pag. 286, in quo sunt Etymologiae in sermonem 38 antiquum Hispanum conversae, exstat idem Epitaphium tum Latine, tum Hispane, fere ut in codice Fabri. In primo versu geminorum corpora fratrum: in secundo, mendose, parumque ex ordine natum, in tertio, soror devota: in quarto, O quam composita concors hic digna quiescit: in quinto, Isidorus medius: in sexto, Hi quales fuerunt: in septimo, Cognosces et eos. Additur octavo, Spe certos, plenosque fide, super omnia charos. In nono, Dogmatibus cernes horum [Col. 0038C] crevisse fideles. In decimo, Ac rredi Domino pro Ac reddi. Desiderantur duo postremi, Utque viros, etc., sed versio Hispanica eos fuisse arguit.

10. Fuerunt, qui epitaphio Isidori non Ildefonsum, sed alium auctorem quaererent, scilicet Braulionem. Audi Nic. Antonium l. V, cap. 5, Bibl. Vet. Hisp., n. 67: Braulioni tamen Caesaraugustano episcopo attributum alicubi legimus epitaphium SS. Leandri, et Isidori, quod scriptum exstare aiunt ad finem Etymologiarum S. Isidori in libro Gothico monasterii S. Dominici de Silos . . . Atqui litteris D. Antonii (Lupian.) Zapatae, et Aragon ad Rev. P. F. Ludovicum de Mier Benedictinorum Hispanae congregationis Romae procuratorem 11 Februarii die anni 1657, ex S. Aemiliani monasterio datis, distichon illud:

11. Ineptissimum, et rusticissimum poetam vocat, [Col. 0039A] qualem famosus fabulator Zapata repraesentat: qui ut sibi Benedictinos demereri pergeret, nullum non movit lapidem, nullum non finxit aut corrupit scriptum. Quod si Nic. Antonius in eo perstet, epitaphium Isidori, etiam non interpolatum neque depravatum, poetae ineptissimi et rusticissimi opus esse, in aliam me abire sententiam profiteor. Mabillonius t. I. Annal. Benedict., pag. 278, confirmat hoc epitaphium 39 inveniri subjunctum regulae Leandri in quodam Codice. Opinatur, sub cruce forsan transversa parte simul jacuisse sanctorum tria corpora germanorum: picturam in adjuncto pariete expressa eorum effigies et merita repraesentasse. Conjicit, verba Isidori de Vir. Illustr., Leandrum Recaredi temporibus floruisse, ac terminum vitae clausisse, non ita [Col. 0039B] rigide esse accipienda, ut auctoritatem epitaphii elevent: Florentinam Hispali verosimilius fuisse sepultam, quam Astigi, quod alii tradunt. De anno obitus S. Leandri sententiam Mabillonii minime probo. Confer cap. 20.

12. Aliud exstat Isidori epitaphium, quod Ildefonso pariter in collectione carminum Pseudo-Juliani affingitur: quod plane apocryphum est, tum quia nulla ejus memoria ante Pseudo-Julianum apparet, tum quia Isidori exsilium, quod fabulosum est, in eo commemoratur. Sic autem habet:

13. Auctor Vitae Isidori, post Isidori epitaphium, quod ab Ildefonso compositum diserte asserit, scilicet Crux haec alma gerit, etc., adjungit aliud sine nomine auctoris: atque adeo dubium lectorem reddit, an hoc etiam alterum Ildefonso adjudicet. Sed certe ad Gothorum Patrum tempora minime pertinet, cum et fabulas permixtas habeat, et versibus leoninis compositum sit, quales ea aetate in Hispania non constat in usu fuisse; certe inter genuina Eugenii et aequalium poemata carmen longiusculum hujusmodi [Col. 0039D] rhythmo vulgari constans non reperitur. Suum ergo locum tunc habebit, cum vita ipsa Isidori proferetur.

1. «Hujus beatum corpus divina dispositione ab Hispalensi urbe post annos CCCCLXVIII [Forte post annos CCCCXXVII] est translatum, atque in urbe Legionensi condigno honore sepultum. Qualiter vero id actum sit, etsi non claro, veraci tamen stylo, huic operi dignum duximus inserere.

« Lectio I.—Anno igitur septuagesimo V, post [Col. 0040A] transitum gloriosissimi praesulis Isidori omnis gens Gothorum occulto Dei judicio gentili gladio ferienda est tradita. Transmarini namque Saraceni mare illud quod Hispalensi urbi alludit transfretantes, primum eamdem urbem ceperunt; dein Baeticam, et Lusitaniam provinciam occuparunt. Quibus Rudericus rex, aggregato exercitu Gothorum, armatus occurrit. Sed quia praefatus rex, neglecta religione divina, vitiorum se dominio mancipaverat, protinus in fugam versus et omnis exercitus fere ad internecionem usque gladio deletus est. Saraceni deinceps longe lateque vagantes, innumeras, horridasque caedes perpetrarunt. Qui quantas caedes quantasque strages nostrorum dederint, testantur eversa castra, et antiquarum urbium diruta moenia. Ea tempestate omnis Hispania [Col. 0040B] luxit monasteria in se eversa, episcopia destructa, libros sacrae legis igne combustos, thesauros ecclesiarum direptos, omnes incolas ferro, flamma, fame consumptos. Tandem pietas illa, quae non est solita eos, quos corripit, ad internecionem usque delere, sed, flagellando, misericorditer corrigere, animos Pelagii cujusdam, qui regia traduce exstitit oriundus, corroboravit, et contra Saracenos loco, qui dicitur Cova Sanctae Mariae, rebellando, eis bellum indixit. Qualiter autem in conflictu illo divina manus pro nostris pugnaverit, ex hoc poterit adverti, quod armorum spicula, a Saracenis missa, in eos ipsos vis divina retorsit; et rupes quaedam, Dei nutu praescissa, corruit, et ex Saracenis non minimam multitudinem opprimendo exstinxit: quod si quis ad plenum [Col. 0040C] voluerit noscere, lugubrem historiam temporum illorum studeat legere.»

41 « Lectio II.—Illo ex tempore rursum gloria, et regnum Gothicae gentis sensim atque paulatim coepit, veluti virgultum ex rediviva radice, pullulare, et industria regum, qui, regali stemmate progeniti, apicem regni nobiliter gubernabant, singulis momentis succrescere. Fuere namque armis, et viribus famosi, consilio clari, misericordia, atque justitia praecipui, religioni dediti, quique antiqua episcopia innovarunt, basilicas fundarunt, et thesauris ditarunt, auro, et gemmis, librisque ornarunt, ac pro viribus Christiani nominis gloriam dilatarunt. Ex quorum illustri prosapia emersit vir clarissimus Fredinandus Sancii regis filius, qui, ut sceptra regni [Col. 0040D] possedit, non est nostra intentio evolvere, quantam et quam crebram perniciem Saracenis intulerit. Hic inter reliqua pietatis opera, quae religiose gessit, petiit a Benabeth, Hispalensis urbis rege, quatenus sibi corpus beatissimae virginis Justae, quod in eadem urbe quiescit, concederet, ut eum ad urbem Legionem transferret. Petitionibus cujus, ut voluit, assensum praebuit, et ei se daturum repromisit. Qua sponsione accepta, convocavit rex Fredinandus venerabilem Alvitum Legionensis urbis episcopum, et reverendum virum Ordonium Astoricensem episcopum, simulque Munionem comitem cum manu militum; et eos ad deferendum supradictae virginis corpus Hispalim misit. Qui venientes causam suae legationis [Col. 0041A] regi Benabeth patefecerunt. Quibus ille ait: Scio plane, me domino vestro quod dicitis promisisse; sed nec ego, nec aliquis ex meis vobis corpus quod quaeritis ostendet. Vos ipsi quaerite, et inventum tollite, et abite.»

Lectio III.—«Quo responso accepto, venerabilis episcopus Alvitus secreto socios tali voce affatur: Ut cernitis, o socii, nostri itineris laborem nisi divina miseratio relevaverit, frustrati recedemus. Necesse ergo est, dilectissimi, ut a Deo opem quaeramus, et hoc triduo jejuniis et orationibus insistamus, quatenus divina majestas occultum nobis sancti corporis thesaurum revelare dignetur. Placuit cunctis exhortatio praesulis; et triduum illud jejuniis et orationibus exegerunt. Jamque die tertia, emenso olympo, [Col. 0041B] sol occubuerat, et quarta nox supervenerat, cum venerabilis praesul Alvitus pervigil orationi insistebat. Interea, dum sollula sedens, secum nescio quid de psalmis ruminaret, somno opprimitur, apparuitque ei quidam vir, veneranda canitie comptus, pontificali infula amictus, talique cum voce 42 alloquitur: Novi quidem te cum sociis tuis ad hoc venisse, ut corpus beatissimae virginis Justae hinc transferentes deferatis: et licet non sit divinae voluntatis ut haec civitas abscessu hujus desoletur virginis, tamen non vacuos divina bonitas vos remittet; corpus namque meum vobis est donatum; quod tollentes auferte, et securi ad propria remeate. Quem cum reverendus vir Alvitus interrogaret quis esset, qui talia sibi monita injungeret, ait: Ego sum Hispaniarum doctor, hujusce urbis antistes Isidorus. Quo dicto, [Col. 0041C] ex oculis cernentis evanuit.»

Lectio IV.—«Praesul vero evigilans visioni coepit congratulari, et Deum attentius exorare, efflagitans, ut, si ex Deo esset haec visio, iterum, et tertio plenius innotesceret; sin autem, discederet. Taliter orans, rursum obdormivit. Et ecce idem ipse vir apparens non dissimilia, quam prius, verba peroravit, rursumque evanuit. Expergefactus iterum pontifex, alacrius trinam visionis admonitionem a Domino implorabat. Qui, dum obnixius Deum oraret, tertio somno corripitur. Virque supra dictus, veluti semel, atque secundo, ei apparuit, et quae antea dixerat, tertio replicavit; et virga pastorali, quam manu tenebat, terrae solum percutiens tertio, locum, in quo corpus sanctum delitescebat, ostendit, dicens: Hic, [Col. 0041D] hic, hic meum invenies corpus. Et ne putes te phantastica visione deludi, hoc erit tibi signum veri: Mox, ut meum corpus super terram eduxeris, molestia corporis corripieris, quam finis vitae statim subsequetur; sicque exutus hoc mortali corpore, ad nos venies. Quo dicto, visio ablata est. Evigilat praesul, certus de tanta visione, et laetus de sua vocatione; factoque mane, ad socios dixit: Oportet nos, dilectissimi, divinam omnipotentiam submissis vultibus adorare, qui nos sua gratia praecedere est dignatus, et mercedem nostri itineris frustrari non est passus; divino enim nutu prohibemur membra beatae ac Deo dicatae virginis Justae hinc abstrahere; sed non minora deferemus pignora, dum corpus beatissimi [Col. 0042A] Isidori, qui hac in urbe sacerdotii potitus est infula, et Hispaniam suo opere decoravit, et verbo, sumus delaturi. Haec ait, et ordinem visionis eis seriatim patefecit.»

Lectio V.—«Quod audientes, Deo gratias referunt; et regem Saracenorum simul adeunt, cunctaque ei ordinatim pandunt. Quibus auditis, licet infidelis, virtutem tamen Dei perpendens, expavit, eisque 43 respondit: Et, si Isidorum vobis tribuo, cum quo hic ego remaneo? Sed quia viros tantae auctoritatis fas sibi non erat spernere, dat licentiam membra confessoris inquirere. Mira loquar; ab his tamen qui interfuere me reminiscor audisse; sepulcrum videlicet corporis beati, dum quaereretur, vestigium virgae, cum qua beatus confessor trina percussione [Col. 0042B] locum monumenti monstraverat, in ipso terrae solo inventum est. Quo detecto, tanta odoris fragrantia emanavit, ut capillos capitis et barbae omnium qui aderant veluti nebula et balsami rore perfunderet.»

Lectio VI.—«Corpus autem beatum ligneo vasculo, ex junipero facto, erat obtectum: statim vero ut reseratum est, reverendum virum Alvitum episcopum aegritudo corripuit, et septima die, accepta poenitentia, juxta edictum visionis angelis, ut credimus, spiritum tradidit. Asturicensis autem episcopus Ordonius, et omnis exercitus, accepta gleba beati Isidori, et corpore praesulis Legionensis Alviti, ad regem Ferdinandum festinabant repedare. Dum vero corpus beatissimi Isidori in lignum gestatorium poneretur, [Col. 0042C] rex Saracenorum supradictus, Benabeth, cortinam holosericam, miro opere contextam, supra corpus ejus jactavit, et magna ex intimo pectore trahens suspiria, dixit: Ecce recedis ab hinc, Isidore, vir venerande; ipse tamen nosti, tua qualiter, et mea res est: unde mei memorem te semper deprecor esse. Haec ab illis qui audiere me recolo audivisse.»

Lectio VII.—«Quibus ita peractis, ad propria cum summa laetitia sunt regressi. In adventu quorum rex gloriosissimus Ferdinandus magnum exhibuit apparatum: et, licet contristaretur de obitu Legionensis praesulis Alviti, quem mira semper veneratus fuerat dilectione, tamen occursui gloriosissimi confessoris Isidori ambitiosam praebuit pompam; corpusque ejus beatum in basilicam B. Joannis Baptistae, quam idem [Col. 0042D] rex noviter fabricaverat, deposuit: aggregatisque universis regni sui nobilibus viris atque episcopis, eam in honore confessoris consecrari fecit; hodie que X Kalendarum januarii dies dedicationis ecclesiae, et translationis beati antistitis festive annuatim celebratur. Tanta autem devotione in festivitate illa rex clarissimus cum omni domo sua ob reverentiam beati confessoris humilitati deditus fuisse perhibetur, ut, cum ventum fuisset ad convivium, religiosis quibusque viris delicatos cibos, deposito regni supercilio, 44 contentus vice famulorum manibus propriis apponeret. Regina quoque cum filiis et filiabus suis reliquae multitudini more servulorum omne obsequium humiliter dependeret.»

[Col. 0043A] Lectio VIII.—«In eo autem loco, quo sancti corporis reliquiae a fideli plebe venerantur, tanta et talia miracula Dominus noster Jesus Christus ad honorem et gloriam sui nominis est dignatus ostendere, caecis lumina restituendo, surdis auditum reformando, immundos spiritus ex obsessis corporibus eliminando, claudis gressum redintegrando, ut, si aliquis peritus litteris ea traderet, non minima librorum volumina conficeret; sed partim imperitia, partim negligentia silentio sunt obtecta. Quod si indubia fides petentum exigat, non dissimilia Dominus noster Jesus Christus per confessorem suum usque hodie dignatur operari. Reliquiae vero beati confessoris ab Hispalensi urbe translatae, atque Legionem sunt delatae anno ab incarnatione Domini nostri Jesu Christi [Col. 0043B] I. LX. III. (1063), Indictione I, concurrente III.»

Lectio IX.—«Ad laudem quoque pontificis almi videtur pertinere illud, quod, cum Hispalensis civitas propter aequoris calidum vaporem nunquam sit solita uredinem glaciei perpeti, eo tamen anno, quo exinde beata membra sunt abstracta, adeo urente glacie est exusta, quod neque in vinetis, neque in olivetis, seu ficetis aliquid fructus remanserit. Dicat quisque, prout sentit. Ego autem assero, ipsa quoque elementa discessum sancti corporis sensisse; sentiendo doluisse; incolasque urbis, tanto patrono destitutos, privatione fructuum Dei nutu percussisse. His vero et hujusmodi operibus electos suos in conspectu mortalium glorificat, qui in praesentia Dei Patris, et sanctorum angelorum sua illos visione remunerat [Col. 0043C] Jesus Christus, qui cum eodem Patre et Spiritu sancto unus Deus vivit, et regnat per nunquam finienda saecula. Amen.»

2. Nonnulla verba ad rectam scribendi rationem revocavi, ut urbem ceperunt pro coeperunt, internecionem pro internicionem, idem pro hisdem, etc. Similia in sequioris aevi monumentis passim reperiuntur, sive librariorum vitio, sive auctorum etiam abusu invecta. Pro religione dediti substitui, lect. 2, religioni dediti: nam i in e facile in mss. commutatur. Mendum puto, quod, lect. 3, Florezius edidit a socii pro o socii. Praestaret etiam legere talique eum voce pro talique cum voce. Non casu videtur factum, quod, lect. 6, duo 45 versus hexametri simul conjunguntur: Ipse tamen nosti, tua qualiter, et mea res est.—Unde [Col. 0043D] mei memorem te semper deprecor esse. Ac fortasse auctor alium praemittere voluit his verbis: Ecce recedis abhinc, Isidore, vir venerande: verba etiam, quae praecedunt, disjecti membra poetae videntur.

3. In Addendis ad diem 4 Aprilis Bollandiani, pag. 901, haec eadem Acta, quae genuina neque interpolata dicunt, ediderunt ex Ms. D. Joannis Lucae Cortes Hispal., sed omissis primis verbis, Hujus beatum corpus, etc., et initio ducto, Anno igitur septuagesimo quinto. Codicem ms. dicunt antiquum annorum plusquam quingentorum, aut sexcentorum, litteris jam pene fugientibus, hoc titulo: Acta translationis corporis beati Isidori Spalensis episcopi. Eorum notae hae sunt:

[Col. 0044A] 4. « Anno igitur. Videtur adfuisse prologus aliquis, qui hic desideratur. Lect. 2. Illo ex tempore. Interponitur hic in ms. quia et; quae ab aliqua parenthesi inter describendum praetermissa videntur residua: hic vero jam turbabant sensum, ideoque omissa sunt. Lect. 7. B. Joannis Baptistae, quam. Sandoval., pag. 10, in margine notat, in ista ecclesia asservari maxillam S. Joannis Baptistae: et quia inventio capitis a Baronio notatur ab anno 1025, divinando asserit, Alphonso V donatam a comite Aquitaniae Guilielmo.

5. «Lect. ead. 7. Annuatim celebratur. Hinc discas, hanc historiam scriptam esse pro lectionibus octo ad Matutinum recitandis. Sed quomodo X Kalend. Januarii notatur, quandoquidem festum agatur XII kalendas? [Col. 0044B] Error est, sed haud dubie antiquus, quem Actorum prolixiorum auctor transcripsit. Errorem tamen non tantum probat hodiernus usus, sed antiquissimae et illius plane saeculi inscriptiones, litteris Gothicis legendae, supra pilas duas, quibus parvi quidam fornices sustinentur, lumen praebentes intrantibus a claustro ad capellam: quas inscriptiones recitat Sandoval. p. 16, et hic referre placet, ut totam praesentem historiam illustrent. Prima est: Hanc, quam cernis, aulam, etc. (Vide infra cap. 28) . Altera: Deinde in aera MCIII, sexto Idus Maii, adduxerunt ibi de urbe Abila corpus S. Vincentii, frater S. Sabinae, Christetisque. Ipsius anno praefatus rex, revertens de hoste ab urbe Valentia, hinc ibi die sabbato, obiit die tertia feria, sexto Kalendas Januarii, [Col. 0044C] aera MCIII. Sanccia Regina Deo dedicata peregit. Eodem referri potest Ferdinandi regis epitaphium, 46 hujusmodi litteris similiter Gothicis tumbae ejus insculptum, a Sandovalio consequenter ad priores inscriptiones sic relatum: Hic est tumulatus Ferdinandus Magnus, rex totius Hispaniae, filius Sanctii regis Pyrinaeorum, et Tolosae. Iste transtulit corpora sanctorum in Legione, B. Isidori archiepiscopi ab Hispali, Vincentii martyris ab Avila, et fecit ecclesiam hanc lapideam, quae olim fuerat lutea. Hic praeliando fecit sibi tributarios omnes Saracenos Hispaniae, cepit Colimbriam, Lameo, Vaseo, et alias. Iste vi cepit regna Garciae, et Veremudi. Obiit VI Kalendas Januarii, aera MCIII.

6. «Ad lect. 8. Christi millesimo, etc. Annos suos [Col. 0044D] Hispani in publicis privatisque actis usitata sibi aera numerabant: qui mos vix demum anno 1383 a Joanne I Castellae rege sublatus est, teste Loaisa. Quomodo ergo hic numerantur anni ab incarnatione Domini? Hinc colligimus auctorem non fuisse Hispanum, sed verosimiliter Gallum ex Cluniacensibus monachum: his enim inter alia reformationis per ipsos inductae puncta etiam curae fuisse videtur, ut modum numerandorum annorum Christi, jam alibi passim usurpatum, etiam apud Hispanos commendarent et propagarent.»

7. Suspicantur Bollandiani, auctorem hujus translationis fuisse Hebrelmum monachum Cluniacensem, qui eodem tempore consimilem translationem S. [Col. 0045A] Indaletii e regno Granatensi in Aragoniam conscripsit, editam inter Acta Bollandiana ad diem 30 Aprilis. De quo paulo post dicam. Mirari tamen subit, quo pacto in tam antiquis monumentis, quae quidem palam in Ecclesia recitabantur, annus incarnationis dominicae pro aera Hispanica intrusus fuerit.

8. Florezius, qui haec eadem Acta tom. IX Hisp. Sacr. protulit, tom. XXVII, p. 135, de historia translationis S. Isidori agit, quam Lucae Tudensi adjudicandam censet, repugnante Risco continuatore, tom. XXXIV, pag. 198, quia ea historia libro miraculorum S. Isidori, a Luca Tudensi certe conscripto, contraria in nonnullis est: adeoque posterior Luca Tudensi, neque ita fide digna ipsi videtur. Distinguere [Col. 0045B] autem oportet historiam translationis, sive Acta uberiora, quae Bollandiani ad diem 4 Aprilis ediderunt, ab Actis brevioribus magisque sinceris quae iidem Bollandiani in appendice ad diem 4 Aprilis, et deinde Florezius tom. IX, append. 7, divulgarunt. Florezius e ms. Codice Gothico, in quo narratio quoque Redempti de obitu Isidori, diverso quamvis charactere, erat, Acta 47 correxit, et prologo brevi auxit, quem in suo exemplari desiderari Bollandiani adverterant.

9. Haec quoque Acta in editione nova Matritensi tom. II inter appendices, p. 61, ex alio exemplari ms. inserta sunt, in novem lectiones pro usu officii ecclesiastici distributa. Sed quamvis editor in ima pagina moneat eas lectiones ad litteram desumptas [Col. 0045C] esse ex Actis translationis S. Isidori a Florezio editis, tamen non levis est multis in locis inter utrumque exemplar varietas, ut necessarium quoque sit ea hic repraesentare.

10. Sed prius observandum est, in exemplari etiam Florezii initium Actorum mutilum videri: Hujus beatum corpus, etc. Etsi enim narratio Redempti praecedit, tamen Acta alio charactere scripta sunt, et auctoris longe posterioris esse debent. Equidem censeo Acta ipsa, quae Florezius exhibet, ex lectionibus officii ecclesiastici in die translationis esse desumpta: quare cum jam in officio mentio Isidori praecesserit, non absurde initium lectionum sumitur, sive cum Florezio: Hujus beatum corpus, sive cum Bollandianis, et editione nova Matritensi: [Col. 0045D] Anno igitur, etc. Conformata autem fuisse haec Acta in morem lectionum ecclesiastici officii, clare demonstrat, quod numero, sive lectione 7 legitur: Hodieque X Kalendarum Januarii dies dedicationis ecclesiae, et translationis beati antistitis festive annuatim celebratur: quae verba desunt in exemplari editionis novae Matritensis, in quo alioquin novem lectiones nominantur et distinguuntur, ut mox patebit. Bollandiani in octo tantum lectiones Acta dividunt.

11. De auctore Actorum id tantum liquet quod ipse narrat lect. 5, Mira loquar: ab his tamen qui interfuere (Hispali, dum quaereretur corpus Isidori) me reminiscor audisse. Et lect. 6, post relata verba [Col. 0046A] regis Hispalensis Saracenorum, cum corpus Isidori tradidit: Haec ab illis qui audiere me recolo audivisse. Auctor ergo synchronus censendus est. Sed itane ea Acta sincera existimabimus, ut nihil omnino aliunde intrusum fuerit? Certe cum ad usum lectionum, ut dixi, accommodata fuerint, non mirum videri debet, si aliqua aut praeterita fuerint, aut adjecta. Et Bollandiani quidem nonnihil praeteritum innuunt: sed ab interpolationis fermento pura Acta declarant. Crediderim tamen, posteriori aetate adjecta, quae de miraculis, lectione 8, dicuntur, silentio obtectis partim imperitia, partim negligentia. 43 Et quae sequuntur: Quod si indubia fides petentum exigat, non dissimilia Dominus noster Jesus Christus per confesso rem suum usque hodie dignatur operari.

[Col. 0046B] 12. Nam praeterquam quod sequioris aevi ea fuit consuetudo, ut genuina monumenta interpolarentur, in officiis ecclesiasticis satis frequentes erant ejusmodi mutationes, praesertim cum nullus certus auctor lectionum indicaretur. Neque alia de causa lectiones editionis novae Matritensis a Florezii Actis in multis, ut jam monui, discrepant. Mendum fortasse in illis est, quod annus consecrationis ecclesiae, lect. 9, designatur 1081, Kal. Januarii. Acta Florezii et Bollandianorum translationis et consecrationis annum exprimunt 1063, indictione I, concurrente III, X Kal. Januar. Hinc Florezius, et Bollandiani arguunt auctorem Actorum fuisse monachum aliquem Cluniacensem, quod aeram non expresserit. Fortasse id etiam ad interpolationes pertinet. In [Col. 0046C] Ms. Gothico bibliothecae regiae Matritensis margini ascripta erat aera MCI, qui est annus 1063. In veteri inscriptione, quam cap. 28 afferam, haec eadem aera notatur, et dies 12 Kal. Januarii; quem diem praeferendum Florezius probat, quia in Kalendario perpetuo, edito 1578, designatur dies 21 Decembris pro templi dedicatione, et corporis Isidori translatione; quamvis ecclesia Legionensis, ut observat Tamayus in Martyrologio, diem 20 elegerit ad concursum festi S. Thomae apostoli evitandum. Addit Florezius, anno 1063 diem 21 Decembris incidisse in diem Dominicam; qua die, ex canonum praescripto, ecclesiae consecrari debebant. Propterea corrigendum ait in Actis concurrente II pro concurrente III, et initio post annos CCCCXXVII pro CCCCLXVIII.

[Col. 0046D] 13. Varietates autem exemplaris Bollandianorum a suo has Florezius observavit. Lect. 1, Qualiter enim in. Lect. 2, Gloria regnum.—auro, gemmis.—ornarunt, pro viribus.—prosapia exstitit vir.—sceptrum regni.—ut eam ad urbem—neque aliquis. Lect. 3, Itineris, et laborum.—miseratio revelaverit.—oratio praesulis. Lect. 4, Enixe orare.—idem vir.—hic invenies.—subsequetur. Quo dicto.—Oportet dilectissimi. Lect. 5, Cum quo ego.—Mira loquar.—interfuere reminiscor audire.— Lect. 6, Praesulis Alviti.—ex intimo corpore.— Lect. 8, fides petentium. In fine: finienda saeculorum saecula.

14. De nomine regis Hispalensis Saracenorum, qui S. Isidori corpus concessit, nonnulla est in [Col. 0047A] exemplaribus dissensio. In lectionibus 49 breviariorum quorumdam vocatur Enetus. in Actis Bollandianorum, Florezii, et aliis uberioribus apud ipsos Bollandianos Benabeth: in Actis novae editionis Matritensis Benabet, et Benadab. Ex historia Arabum Roderici Toletani cap. 48, colligitur, translationem peractam regnante Hispali Habeth. Jam Acta quae dixi novae editionis Matritensis, mendis quibusdam emendatis, haec sunt:

15. Lectio I.—«Anno igitur septuagesimo quinto post transitum gloriosissimi praesulis Isidori, omnis gens Gothorum occulto Dei judicio gentili gladio ferienda est tradita. Transmarini namque Saraceni mare illud quod Hispalensi urbi alludit transfretantes, primo eamdem ceperunt. Deinde Baeticam et Lusitaniam [Col. 0047B] provinciam occupaverunt. Quibus Rudericus rex, aggregato exercitu Gothorum, armatus occurrit. Sed quia praefatus rex, neglecta religione divina, vitiorum se dominio mancipaverat, protinus in fugam versus, et omnis exercitus fere ad internecionem usque gladio deletus est. Saraceni deinceps longe lateque vagantes innumeras horridasque caedes perpetrarunt. Qui quantas caedes quantasque strages nostrorum dederint, testantur eversa castra, et antiquarum urbium diruta moenia.»

16. Lectio II.— «Ea tempestate omnis Hispania luxit monasteria in se eversa, episcopia destructa, libros sacrae legis combustos, thesauros ecclesiarum direptos, omnes incolas ferro, flamma, fame consumptos. Tandem pietas illa, quae non est solita eos [Col. 0047C] quos corripit ad internecionem usque delere, sed flagellando misericorditer corrigere, animos Pelagii cujusdam, qui regia traduce exstitit oriundus, corroboravit, et contra Saracenos loco qui dicitur Cova Sanctae Mariae, rebellando, eis bellum indixit. Qualiter autem in conflictu illo divina manus pro nostris pugnaverit, hoc potest adverti, quod armorum spicula a Saracenis missa in eos ipsos vis divina retorserit. Quare rupes quaedam Dei nutu praecisa corruit, et ex Saracenis non minimam multitudinem opprimendo exstinxit. Quod si quis ad plenius voluerit noscere, lugubrem historiam temporum illorum studeat legere.»

17. Lectio III.—«Illo ex tempore rursus gloria, et regnum Gothicae gentis sensim, atque paulatim coepit veluti virgultum ex rediviva radice pullulare, [Col. 0047D] et industria regum, qui regali stemmate progeniti apicem regni nobiliter gubernabant, singulis momentis succrescere. 50 Fuere namque armis, et viribus famosi, consilio clari, misericordia atque justitia praecipui, religioni dediti. Qui etiam episcopia innovarunt, basilicas fundaverunt, et thesauris ditarunt, auro, et gemmis, librisque ornarunt, ac pro viribus Christiani nominis gloriam dilataverunt. Ex quorum illustri prosapia emersit vir clarissimus Ferdinandus Sancii regis filius: qui, ut sceptra regni possedit, non est nostra intentio evolvere, sed quanta [ Forte quantam], et quam crebram perniciem Saracenis intulerit. Hic inter reliqua pietatis opera, quae [Col. 0048A] religiose gessit, petiit a Benadab Hispalensis urbis rege, quatenus sibi corpus beatissimae Justae virginis, quod in eadem urbe quiescit, concederet, ut eam ad Legionensem urbem transferret. Petitionibus cujus, ut voluit, assensum praebuit, et ei se daturum repromisit.»

18. Lectio IV.—«Qua sponsione accepta, convocavit rex Ferdinandus venerabilem Albitum Legionensis urbis episcopum, et reverendum virum Ordonium Asturicensem episcopum, simulque Munionem comitem cum manu militum, et eos ad deferendum supradictae virginis corpus Hispalim misit. Qui venientes, causam suae legationis regi Benadab patefecerunt. Quibus ille ait: Scio plane me domino vestro, quod dicitis, promisisse: sed nec ego, neque [Col. 0048B] aliquis ex nostris tale corpus quod quaeritis ostendit. Vos ipsi quaerite, et inventum tollite, abiteque. Caeterum, delitescendo, an vere barbarus nostrae legationi ista dixerit, parum comperimus. Sed plerumque humanae voluntates, ut sunt vehementes, ita et mobiles. Quod audiens egregius Albitus episcopus, socios secreto affatur, sic dicens: Ut cernimus, fratres, nisi divina miseratio labori nostri itineris subveniat, frustrati recedemus. Necessarium itaque videtur, ut a Deo, cui nihil impossibile est, opem quaerentes, hoc triduo jejuniis et orationibus insistamus, quatenus divina majestas occultum nobis sancti corporis thesaurum revelare dignetur. Placuit cunctis exhortatio praesulis, ut triduanum illud precibus perageretur. Jam die tertia emenso olympo sol occubuerat, [Col. 0048C] cum justa superveniente nocte, venerabilis praesul Albitus pervigil orationi insistebat.»

19. Lectio V.—«Interea dum sella residens fessa membra paulisper sustentaret, atque secum, nescio, quid de psalmis recitans prae nimio vigiliarum labore somno opprimeretur, apparuit ei quidam vir veneranda 51 canitie comptus, pontificali infula amictus, eumque tali voce alloquens, ait: Scio quidem, te cum sociis tuis ad hoc venisse, ut corpus beatissimae virginis Justae hinc transferentes vobiscum ducatis. Sed quoniam non est divinae voluntatis, ut haec civitas abscessu hujus virginis desoletur, immensa Dei pietas vos remittere vacuos non patiens, corpus meum donatum est vobis, quod tollentes ad propria remeate. Quem, cum reverendus vir interrogaret, [Col. 0048D] quis esset, qui talia sibi injungeret, ait: Ego sum Hispaniarum doctor, hujusque urbis antistes Isidorus. Quare haec dicens, ab oculis cernentis evanuit.»

20. Lectio VI.—«Vigilans autem praesul coepit visioni congratulari, ac Dominum attentius exorare» deprecans, ut si ex Deo esset haec visio, iterum, ac tertio plenius innotesceret. Taliter orans rursus obdormivit, et ecce idem vir in eodem habitu non dissimilia, quam prius verba perorans, rursum evanuit. Expergefactus iterum pontifex alacrius etiam visionis admonitionem a Domino implorabat. Qui, dum enixius Deum exoraret, tertio somno corripitur. Tunc vir supradictus veluti semel et secundo ei [Col. 0049A] apparens, quae ante dixerat, tertio replicavit, atque virga quam manu tenebat terrae solum ter percutiens, locum in quo sanctus thesaurus latitabat, ostendit, dicens: Hic, hic, hic meum invenies corpus. Quare ne, putes te phantasmate deludi, hoc erit tibi signum mei veridici sermonis, quod mox ut meum corpus super terram eductum fuerit, molestia corporis corripieris, quam finis vitae subsequens ( sic ) exutus hoc mortali copore ad nos cum corona justitiae pervenies. Qui postquam loquendi finem fecit, visio ablata est.»

21. Lectio VII.—«Surgens ergo praesul a somno, certus de tanta visione, sed laetior de sua vocatione, facto jam mane, sic socios hortatur, dicens: Oportet nos, dilectissimi, omnipotentiam sumni Patris divinam pronis mentibus adorare; qui nos sua gratia [Col. 0049B] praecedere est dignatus, et mercedem nostri itineris frustrari non est passus. Divino etenim nutu prohibemur membra beatae ac Deo dicatae virginis Justae hinc abstrahere, sed non minora deferemus dona, dum corpus beatissimi Isidori, qui in hac urbe sacerdotii potitus est infula, et totam Hispaniam opere suo decoravit et verbo, delaturi sumus. Quare haec dicens, ordinem visionis ejus seriatim patefecit. Quod audientes, immensas Deo gratias referendo, regem Saracenorum 52 simul adeunt, eique universa ordine pandunt. Expavit barbarus, et licet infidelis, virtutem tamen Domini admirans, dixit eis: Quare si Isidorum vobis tribuo, cum quo hic remanebo? Caeterum tantae auctoritatis viros spernere non audens, dat licentiam confessoris membra inquirere. Stupenda [Col. 0049C] loquuntur, ab iis tamen, qui interfuere, prolata; siquidem sepulcrum beati corporis dum quaereretur, vestigium virgae, cum qua sanctus confessor trina percussione locum monumenti monstraverat, in ipso terrae solo inventum est. Quo detecto, tanta odoris fragrantia emanavit, ut capillos capitis et barbae omnium qui aderant veluti nebula nectareoque balsami rore perfunderet. Corpus autem beatum ligneo vasculo ex junipero facto, erat obtectum: statimque, ut reseratum est, venerabilem virum Albitum episcopum aegritudo corripit, ac septimo die, accepta poenitentia, angelicis manibus, ut vera fides credit, spiritum tradidit.»

22. Lectio VIII.—«Ordonius autem Astoricensis episcopus, et omnis exercitus, accepta gleba beati [Col. 0049D] Isidori, et corpore Legionensis praesulis, jam ad regem Ferdinandum remeare festinabant. Quare ecce rex Saracenorum supradictus Benabet coronam miro opere contextam super sarcophagum beati confessoris jactavit, atque ex imo pectore magna emittens suspiria, dixit: En abhinc Isidore vir venerande recedis; ipse tamen nosti, tua qualiter, et mea res est. Haec ab illis sunt nota, qui praesentialiter se audisse testati sunt. Legati vero cum tanto dono coelitus misso iter arripientes, ad propria sunt reversi. In reditu quorum gloriossimus rex Ferdinandus magnum exhibuit apparatum. Qui licet de obitu Legionensis episcopi contristaretur, tamen in adventu beatissimi confessoris Isidori ambitiosam [Col. 0050A] exhibuit pompam. Cujus sanctum corpus in basilica beati Joannis Baptistae, quam idem serenissimus rex, ut paulo (ante) memini, Legione noviter fabricaverat, reposuit. Albitus autem venerandus antistes in ecclesia beatae Mariae, cui praefuerat, Deo annuente, habet sepulcrum.»

23. Lectio IX.—«Igitur post annos 400 obitus sui ab Hispalensium civitate translatum est corpus beatissimi Isidori confessoris Christi, atque in urbe Legionensi cum digno honore conditum est; aggregatis etenim totius regni sui nobilibus episcopis, et abbatibus praefatam ecclesiam rex in honore beati confessoris consecrari fecit 53 anno dominicae Incarnationis millesimo octogesimo primo Kalendis Januarii. Caeterum cum tanta devotione in festivitate [Col. 0050B] illa rex gloriosissimus ob reverentiam sancti antistitis humilitati deditus fuisse perhibetur, ut cum ad convivium ventum fuerat, religiosis quibusque viris delicatos cibos, deposito regali supercilio viae ( vice ) famulorum propriis manibus apponeret. Regina quoque Sancia, cum filiis et filiabus suis, reliquae multitudini omne obsequium humiliter exhibet. In eo autem loco, quo beati corporis reliquiae a fideli populo venerantur, tanta et talia miracula Dominus noster ad honorem, et gloriam nominis sui dignatus est ostendere, quod si aliquis peritus ea membranis traderet, non minima librorum volumina conficeret.»

24. Editor Matritensis, lect. 4, in fin., legebat emesso olympo, et conjiciebat e medio olympo. Restitui [Col. 0050C] emenso olympo. Plures alios orthographiae errores correxi, quos indicare nihil refert. Undenam vero haec translationis Acta originem trahant, ex capite sequenti patebit.

1. «Caeterum Fernandus rex, ordinatis per confinia rebus, cum primum opportunitas temporis advenit, congregato rursus exercitu, in Baeticam et Lusitaniam provincias hostiliter profectus est; depopulatisque barbarorum agris, ac plerisque villis incensis, eidem Abenhabet Hispalensis rex cum magnis muneribus occurrit, eumque per amicitiam, perque decus regni obsecrat, ne ipsum [ Forte ne ipse] [Col. 0050D] regnum suum persequi velit. Fernandus vero rex more humanas [more humano] miseratus angustias, dum precibus grandaevi barbari flectitur, omnes idoneos viros ex Hibernis accersiri jubet, quorum consilio disponat quem finem supplicationibus regis Maurorum ponat. At, ubi consilium erat, ex consilii decreto et munera recipit, et corpus martyris beatae Justae, quae olim Hispali cum corona martyrii perrexit ad Christum, quatenus eam ad Legionensem urbem transferat, reddi sibi imperat; imperialibus cujus jussis illico barbarus assensum 54 praebens, et se daturum beatissimae virginis corpus spopondit.

2. «Qua sponsione accepta, postquam de expeditione illa ventum fuerat, Legione rex Fernandus convocat ad se Alvitum, hujuscemodi regiae urbis [Col. 0051A] venerabilem episcopum, et Ordonium, Astoricensem reverendum antistitem, simulque Munionem comitem, et eos cum manu militum ad deferendum praefatae virginis corpus Hispalim mittit. Qui venientes mandata regis Abenhabet referunt. Quibus ille: Novi, inquit, me domino vestro promisisse, quod quaeritis. Sed nec ego, nec aliquis meorum vobis corpus quod desideratis ostendere poterit. Vos ipsi quaerite, et inventum tollite, abeuntes cum pace. Caeterum, delitescendo, an vere barbarus nostrae legationi ista dixerit, parum comperimus. Sed plerumque humanae voluntates, ut sunt vehementes, ita et mobiles. Quod audiens egregius Alvitus episcopus, socios suos ( alloquitur ) sic dicens: Ut cernimus, fratres, nisi divina miseratio labori nostri itineris subvenerit, frustrati [Col. 0051B] recedemus. Necessarium itaque videtur, dilectissimi, ut a Deo, cui nihil impossibile est, opem quaerentes, triduo jejuniis et orationibus insistamus, quatenus divina majestas occultum nobis sancti corporis thesaurum revelare dignetur.

3. «Placuit cunctis exhortatio praesulis, ut triduum illud precibus peragerent. Jamque die tertia, emenso olympo, sol occubuerat, cum, quarta perveniente nocte, venerabilis praesul Alvitus pervigil orationi insistebat. Interea, dum sella residens, fessa membra paulisper sustentaret, atque secum nescio quid de psalmis recitans, prae nimio vigiliarum labore somno opprimeretur, apparuit ei quidam vir, veneranda canitie comptus, pontificali infula amictus, eumque tali voce alloquens, ait: Scio quidem te [Col. 0051C] cum sociis tuis ad hoc venisse, ut corpus beatissimae virginis Justae, hinc transferentes, vobiscum ducatis. Sed quoniam non est divinae voluntatis ut haec civitas abscessu hujus virginis desoletur, immensa Dei pietas vos remittere vacuos non patiens ( sic ), corpus meum donatum est vobis, quod tollentes, ad propria remeate. Quem cum reverendus vir interrogaret quis esset, qui talia sibi injungeret, ait: Ego sum Hispaniarum doctor, hujuscemodi urbis antistes Isidorus. Haec dicens, ab oculis cernentis evanuit.

55 4. «Evigilans autem praesul, coepit visioni congratulari, ac Deum attentius exorare, deprecans, ut, si ex Deo esset haec visio, iterum et tertio plenius innotesceret. Taliter orans, rursus obdormivit; [Col. 0051D] et ecce idem vir in eodem habitu non dissimilia quam prius verba perorans, rursum evanuit. Expergefactus iterum pontifex, alacrius trinam visionis admonitionem a Domino implorabat. Qui, dum obnoxius [ Forte obnixius] Deum exoraret, tertio somno corripitur. Tunc vir supradictus, veluti semel et secundo, ei apparens, quae antea dixerat tertio replicavit; atque virga, quam manu tenebat, terrae solum ter percutiens, locum, in quo sanctus thesaurus latitabat, ostendit, dicens: Hic, hic, hic meum invenies corpus; et ne putes te phantasmate deludi, hoc erit tibi signum mei veridici sermonis, quod mox ut meum corpus super terram eductum fuerit, molestia corporis corripieris, quam finis vitae [Col. 0052A] subsequens ( sic ), exutus hoc mortali corpore, ad nos cum corona justitiae pervenies. Qui postquam loquendi finem fecit, visio ablata est.

5. «Surgens ergo praesul a somno, certus de tanta visione, sed laetior de sui vocatione, facto jam mane socios hortatur, dicens: Oportet nos, dilectissimi, omnipotentiam summi Patris divinam pronis mentibus adorare, qui nos, sua gratia praecedente, est dignatus, et mercedem nostri ( itineris ) frustrari non est passus. Divino etenim nutu prohibemur membra beatae, Deo dicatae, virginis Justae hinc abstrahere; sed non minora deferimus [ Forte deferemus] dona, dum corpus beatissimi Isidori, qui hac in urbe sacerdotii potitus est infula, et totam Hispaniam suo opere decoravit, et verbo, delaturi sumus. Et haec [Col. 0052B] dicens, ordinem visionis eis seriatim patefecit; quod audientes, immensas Deo gratias referendo, regem Saracenorum simul adeunt, eique universa ordine pandunt. Expavit barbarus, et licet infidelis, virtutem tamen Domini admirans, dixit eis: Et, si Isidorum vobis tribuo, cum quo hic remanebo? Caeterum tantae auctoritatis viros spernere non audens, dat licentiam confessoris membra inquirere. Stupenda loquor, ab his tamen qui interfuere prolata. Siquidem sepulcrum beati corporis dum quaereretur, vestigium virgae cum qua sanctus confessor trina percussione locum monumenti monstraverat, in ipso terrae solo inventum est. Quo detecto, tanta odoris fragrantia emanavit, ut capillos capitis et barbae omnium qui aderant veluti nebula nectareoque 56 [Col. 0052C] balsami rore perfunderet. Corpus autem beatum ligneo vasculo, ex junipero facto, erat obtectum, statimque, ut reseratum est, venerabilem virum Alvitum episcopum aegritudo corripuit, ac septimo die, accepta poenitentia, angelicis manibus, ut vera fides credidit, spiritum tradidit.

6. «Ordonius autem Astoricensis episcopus, et omnis exercitus, accepta gleba beati Isidori, et corpore Legionensis praesulis, jam ad regem Fernandum repedare festinabant, cum ecce rex Saracenorum supradictus Abenhabet cortinam, miro opere contextam, super sarcophagum beati confessoris jactavit, atque ex imo pectore magna emittens suspiria, dixit: En abhinc, Isidore, vir venerande, recedis; ipse tamen nosti, tua qualiter, et mea res est. Haec [Col. 0052D] ab illis sunt nota qui praesentialiter se audisse testati sunt. Legati vero cum tanto dono coelitus misso iter arripientes, ad propria sunt reversi. In reditu quorum gloriosissimus rex Fernandus magnum exhibuit apparatum; qui, licet de obitu Legionensis episcopi contristaretur, tamen adventu beatissimi confessoris Isidori ambitiosam exhibuit pompam, cujus sanctum corpus in basilica beati Joannis Baptistae, quam idem serenissimus rex, ut paulo ( ante ) memini, Legione noviter fabricaverat, reposuit. Alvitus autem venerandus antistes in ecclesia beatae Mariae, cui praefuerat, Deo annuente, habet sepulcrum.

7. «Igitur post annos quatuorcentos obitus sui ab [Col. 0053A] Hispalensium civitate translatum est corpus beatissimi Isidori confessoris Christi, atque in urbe Legionensi cum digno honore conditum. Aggregatis etenim totius regni sui nobilibus, episcopis, abbatibus, praefatam ecclesiam rex in honore confessoris consecrari fecit anno dominicae incarnationis millesimo quinquagesimo (sexagesimo legendum ) secundo, undecimo Kalendas Januarii. Caeterum cum tanta devotione in festivitate illa rex gloriosissimus ob reverentiam sancti antistitis humilitati deditus fuisse perhibetur, ut, cum ad convivium ventum fuerat, religiosis quibusque viris delicatos cibos, deposito regali supercilio, vice famulorum propriis manibus apponeret. Regina quoque Sancia, cum filiis et filiabus suis, reliquae multitudini more servulorum omne obsequium humiliter exhiberet.

[Col. 0053B] 8. «In eo autem loco, quo beati corporis reliquiae a fideli populo venerantur, tanta et talia miracula Dominus noster ad honorem 57 et gloriam nominis sui dignatus est ostendere, quod si aliquis peritus ea membranis traderet, non minima librorum volumina conficeret. Sed mihi, qui regum gesta tantummodo scribere proposui, non est intentio in praesenti horum [ Forte in praesentiarum] evolvere quanta, et quam crebra miracula per confessoris merita in diversorum languentium corporibus, ejusdem suffragia quaerentium, a divino opifice sunt percepta. Ipsi gloria in saecula saeculorum, amen.»

9. Editum hoc Chronicon fuit a Florezio tom. XVII Hisp. sacr., qui, num. 5, Surgens post nostri supplet itineris, quod fortasse non est necessarium: [Col. 0053C] posset enim intelligi mercedem nostram. Addidi ante post paulo, n. 6. Ordonius autem. Annus consecrationis ecclesiae ab aliis dicitur 1063. Non multo post auctor scribebat, scilicet saeculo XII ineunte, ut rei gestae veritas minime in dubium vocari possit, quamvis Acta deinde quibusdam additamentis aucta fuerint. Auctor Chronici est Hispanus, imo Gallis se contrarium clare profitetur. Nihilominus annum incarnationis dominicae commemorat: quod mirum mihi accidit, nisi Chronicon hac in parte interpolatum dicamus. Caeterum Acta ex hoc Chronico esse desumpta demonstratur ex num. 6, ut paulo ante memini, quae verba in Actis quoque apparent: sed auctor Chronici ea adhibuit, quia re vera paulo ante meminerat basilicae illius quam rex fundaverat.

1. «Isidorus vir egregius, natione Carthaginensis, a Patre Severiano genitus, Hispalensis Ecclesiae episcopus, Leandri episcopi exstitit germanus atque successor sanctissimus. Vir iste beatissimus a pueritia studiis litterarum traditus, Latinis, Graecis et Hebraicis litteris instructus, omni locutionis genere formatus, suavis eloquio, ingenio praestantissimus, vita quoque atque doctrina fuit clarissimus ⁜ a . Sic namque de virtute in virtutem proficiens refulsit [Col. 0054A] doctor eximius, ita ut secundum qualitatem sermonis omnibus videlicet Latinis, Graecis, et Hebraeis, sapientibus, ac minus intelligentibus in eruditione existeret aptus, atque incomparabili eloquentia strenuus. 58 Tantae sapientiae, et doctrinae, atque sanctitatis fuit hic vir gloriosissimus, ut recte de eo dicatur: Ecce sacerdos magnus, qui in diebus suis placuit Deo, et inventus est justus (Eccli. XLIV, 16, 17, et L, 1) .

2. «Sacerdos nomen habet compositum ex Graeco et Latino: et dicitur sacerdos, quasi sacrum dans. Sicut rex vocatus est a regendo, ita sacerdos vocatur a sanctificando, et a sacrum dando (Isid. l. VII Etym., cap. 12) . Ex causis quippe duabus quisque efficitur sacerdos magnus. Prima videlicet, ut bene vivat, [Col. 0054B] secunda, ut bene doceat. Quamvis bene vivat doctor ecclesiasticus; tamen, si bene non docet, non est magnus. Et quamvis bene doceat, tamen, si bene non vivit, magnus omnino non erit. Necessaria est igitur doctrina cum bona vita: nam doctrina sine bona vita doctorem arrogantem reddit; et rursus vita sine doctrina doctorem inutilem facit (Isid. lib. III Sent., c. 36) . Unde Dominus in Evangelio dicit: Qui solverit unum de mandatis istis, et docuerit sic homines, minimus vocabitur in regno coelorum: qui autem fecerit, et docuerit, magnus vocabitur in regno coelorum (Matth. V, 19) . In hoc loco regnum coelorum congregatio est electorum. Saepe Scriptura Ecclesiam fidelium regnum coelorum vocat, quia pro eo quod ad coelestia anhelat, jam in ea Dominus quasi in coelo regnat. Qui ergo solverit unum de mandatis [Col. 0054C] Domini nostri Jesu Christi, id est, qui illud opere non impleverit, et docuerit sic homines, ut illud impleant, minimus vocabitur in regno coelorum, scilicet in congregatione fidelium. Ac si aperte diceret: Qui mandata mea implere neglexerit, et homines ut impleant illa docuerit, minimus vocabitur, scilicet in sancta Ecclesia imperfectus erit. De hoc etiam Dominus alibi dicit: Dicunt, et non faciunt. Sequitur: Qui autem fecerit, id est, qui opere impleverit mandata mea, et docuerit homines ut impleant illa, magnus erit (Matth. XXIII, 3) , scilicet idoneus in sancta Ecclesia. Operibus ergo confirmanda est sacerdotis praedicatio, ita ut, quod docet verbo, instruat exemplo.

3. «Bene etiam illud convenit ad confirmandum [Col. 0054D] hoc testimonium, quod legitur in Canticis canticorum: En lectulum Salomonis sexaginta fortes ambiunt ex fortissimis Israel; omnes tenentes gladios, et ad bella doctissimi: uniuscujusque ensis super femur suum, propter timores nocturnos (Cant. III, 7, 8) . Salomon, quippe pacificus interpretatur. Quis ergo per Salomonem, nisi Christus intelligitur ( Gregor. in hunc loc. ), de quo scriptum est: Ipse est pax nostra, qui fecit utraque unum (Eph. II, 14) 59 Lectulus Salomonis, scilicet Christi, sancta Ecclesia est, quia dum ab mundanis sollicitudinibus recedit, dum cor ab omni terrena contagione per poenitentiam mundare non [Col. 0055A] desinit, dumque toto mentis desiderio ad coelestem patriam tendit, quasi lectulum facit, in quo Christus delectabiliter requiescit. Unde ipse amicabiliter suis discipulis dicit: Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII, 20) . Et iterum per prophetam dicit: Inambulabo, et ero in illis, et ipsi erunt mihi populus, et ego ero illis Deus (Levit. XXVI, 12) . Sexaginta fortes qui lectulum Salomonis ambiunt praelatos Ecclesiae ostendunt, qui eam verbis atque exemplis muniunt, et ab ea hostes visibiles et invisibiles tam orationibus quam praedicationibus repellunt: Omnes, inquit, tenentes gladios, et ad bella doctissimi existunt. Quid per gladium, nisi verbum Dei figuratur, et quid per manus, quibus gladios tenent, nisi operatio designatur? Quia videlicet [Col. 0055B] dum verbum Dei opere complent, quod corde sciunt, magis ac magis semper docti inimicos Ecclesiae sapientia et fortitudine vincunt. Ad bella spiritalia doctissimi sunt, quia prius in se, deinde in sibi subjectis vitia resecare sciunt. Ad bella doctissimi existunt, quia Dei praecepta, quae verbo praedicant, opere perficiunt. Sunt ad bella prudentes atque doctissimi, quia gladio discretionis in se et in aliis subjectis sibi superflua resecant, ac delectabilia hujus mundi. De quibus bene subditur: Uniuscujusque ensis super femur suum, propter timores nocturnos. Quid per ensem, nisi rigorem conversationis, et quid per femur, nisi carnis appetitum accipimus? Praelati ergo Ecclesiae, qui jam ad virtutum perfectionem pervenerunt, semper ensem super femur suum ferunt, [Col. 0055C] quia rigore conversationis appetitum carnis assidue frangunt, ne hostis, quem in nocte hujus mundi pertimescunt, repente veniens, eos debiles ac dissolutos in Dei opere inveniat, et per voluptatis mollitiem et carnis delectationem facilius se sibique subjectos decipiat, atque ad graviora peccata perducat.

4. « ⁜ a Ille ergo in regno coelorum, hoc est in Ecclesia, vocatur magnus, qui ea quae praedicat verbis, bonis implet operibus. Dicatur ergo de beato Isidoro: Ecce sacerdos magnus, qui in diebus suis placuit Deo, et inventus est justus. Revera magnus, quia opera Dei quae verbis praedicavit, factis implevit. Recte utique dicitur sacerdos magnus, quem Deus suscitavit Hispaniae novissimis 60 temporibus post [Col. 0055D] tot defectus, credo, ad restaurandam antiquorum sapientiam virorum, quae prae nimia antiquitate pene jam defecerat in humanis mentibus; ne diutius ignorantia, ac rusticitate veterasceret populus Christianus. Sic namque plenus charitate et sapientia non abscondit in terra talenta sibi credita; sed in commune omnibus divisit illa, atque ut bonus negotiator Domino reportavit duplicata, dum multorum mentes praedicando sollicitavit ad coelestia desideranda. Sicut enim Gregorius doctor Petri apostoli successor exstitit, [Col. 0056A] ita beatus Isidorus Jacobo apostolo successit: quia semen aeternae vitae, quod beatissimus Jacobus seminavit, hic doctor egregius verbo praedicationis quasi unus ex quatuor paradisi fluminibus sufficienter irrigavit, atque universam Hispaniam tam exemplo boni operis quam fama sanctitatis velut splendidissima ⁜ b lampada illuminavit.

5. «Ezechiel propheta in visione quatuor animalium sic ait inter caetera: Et similitudo, inquit, animalium, et aspectus eorum quasi carbonum ignis ardentium, et quasi aspectus lampadarum (Ezech. I, 13) . Per quatuor haec animalia multitudo sanctorum est figurata: aspectus vero eorum carbonibus ignis, atque ardentibus comparatur lampadibus, quia quisquis sanctis viris conjungitur, ex eorum imitatione [Col. 0056B] atque doctrina in amore Creatoris accenditur (Ex Gregor. l. I Hom. in Ezech., Hom. 5, n. 6) . Sed tamen hoc inter carbones et lampades distat, quod carbones quidem ardent, sed ab eo loco tenebras non expellunt in quo jacent. Lampades autem, quia magno flammarum lumine resplendent, diffusas in circuitu tenebras illuminant. Ex qua re notandum est, quia sunt plerique sanctorum ita simplices et occulti, atque in minoribus locis sub magno silentio absconditi, ut vita eorum vix ab aliis possit agnosci. Quid itaque sunt isti, nisi carbones, qui etsi per fervorem spiritus ardorem habent, tamen exempli famam non habent, nec in alienis cordibus tenebras peccatorum illuminant, quia vitam suam aliis omnino celant? Sibimetipsis quidem accensi sunt, sed aliis [Col. 0056C] exemplo luminis non sunt. Isti quamvis ardeant igne divinae charitatis, tamen alios non accendunt fama sanctitatis, nec 61 verbo praedicationis. Lampades vero longius lucent, et cum in alio loco sint, in alio resplendent, quia quicunque exemplo boni operis, et verbo praedicationis refulget, ejus opinio longe lateque, ut lampas, lucet. Cum autem proximi bona ejus audiunt, per haec ad amorem coelestium bonorum consurgunt. In eo autem, quod se per bona opera exhibent, quasi ex lampadis lumine resplendent. Cum ergo sancti viri quosdam juxta se positos quasi tangendo, ad amorem patriae coelestis accendunt, carbones sunt: quando vero quibusdam longe positis lucent, ne in peccatis suis [ Forte, peccati sui] tenebras corruant, eorum itineri lampades fiunt. Jure [Col. 0056D] ergo lampades appellantur, qui et exempla virtutum praestant, et lumen boni operis per vitam et verbum aliis demonstrant. Revera ut lampades resplendent, qui et per amorem Creatoris, et per flammam bonae praedicationis de cordibus peccatorum tenebras repellunt erroris. Qui igitur in occulto bene vivit, sed aliis non proficit, carbo est: qui vero imitatione sanctitatis in Ecclesia positus, lumen ex se rectitudinis multis praebet, lampas est, quia et sibi ardet et aliis lucet.

[Col. 0057A] 6. «Recte ergo hic beatissimus vir lucenti lampadi comparatur, quia et praesentes et absentes tam verbo praedicationis quam fama sanctitatis illuminabat, eosque ad amorem coelestis patriae accendebat. Congrue siquidem lucernae ardenti comparatur, quia et in amore Dei et proximi ardebat, et de aliorum cordibus tenebras peccatorum effugabat. Quicunque ad eum accedebant, suae assiduitate visionis, et usu locutionis, atque exemplo boni operis lumen veritatis accipiebant, et in desiderio aeternae lucis inardescebant.

7. ⁜ a «Hic enim vir beatissimus caetera sanctitatis opera, quae in Christi Ecclesia sapienter egit, malignam Acephalitarum haeresim confudit, atque destruxit, qui in Christo duas substantias negantes, unam in ejus persona naturam praedicabant, dum illum non [Col. 0057B] verum Deum, ac Dei Filium, sed tantummodo purum hominem fuisse asserebant. Gregorio namque praefatae haeresis antistite superato, et sanctarum testimoniis Scripturarum auctoritate convicto, docuit, duas in Christo fuisse naturas, divinam scilicet et humanam. Divinam, qua Deo Patri semper est coaeternus, et coaequalis; humanam, qua pro nostra salute temporaliter fieri dignatus 62 est Filius hominis, id est Virginis. Et quid de illius sanctitate atque sapientia dicam? Nimirum humana lingua ad plenum narrare non sufficit, quanta bona Deus per eum Ecclesiae suae contulit, quamque utilis ignoranti populo, ac senescenti mundo fuerit, dum in Chronica sua aetates saeculi, et temporum series aperuit. Chronica Graece, Latine series temporum appellatur. Chronos [Col. 0057C] enim Graece, tempus interpretatur Latine. Temporum igitur series et saeculi aetates nescienti populo aperuit; sacrorum jura ostendit; sacerdotibus ecclesiastica officia et gradus cunctorum ordinum exposuit; regibus et principibus leges instituit; judicibus avaritiam interdixit; civibus et cunctis domesticis fidei populis disciplinam Christianam religionis insinuavit: ad ultimum vero sedium, regionum, locorum, omnium divinarum humanarumque rerum nomina, genera, officia, causas, et quaeque obscura atque ab humanis mentibus fere jam remota, scribendo patefecit. ⁜ b Floruit sapientia, et sanctitate temporibus Mauritii et Phocae imperatorum, sub Recaredo rege Gothorum. Fuit enim in eleemosynis largus, hospitalitate praecipuus, corde severus, in [Col. 0057D] sententia verax, in judicio justus, in praedicatione assiduus, in exhortatione laetus, in lucrandis Deo animabus studiosus, in expositione Scripturarum [Col. 0058A] cautus, in consilio providus, in habitu humilis, in mensa sobrius, in oratione devotus, honestate praeclarus, omni bonitate conspicuus. Praeterea pater exstitit clericorum, consolator moerentium, tutamen pupillorum ac viduarum, levamen oppressorum, defensor civium, persecutor haereticorum, malleus superborum. Et quid amplius dicam? Speculum omnium bonorum factus est mundo, et ideo, ut credimus, jam sine fine regnat cum Christo. Obiit tempore Heraclii imperatoris, et ⁜ c Suintillae Hispaniae regis: 63 illius videlicet Heraclii, qui crucem dominicam, quam impius rex Cosdroe asportaverat, loco suo Hierosolymis restituit atque exaltavit. Dormivit autem beatus Isidorus cum patribus suis era DCLX, sana doctrina sanoque consilio praestantior [Col. 0058B] cunctis, et copiosus operibus charitatis, sepultusque est in senectute bona. Interea, fratres charissimi, dignum est ut hunc sanctissimum confessorem attentius exoremus, quatenus pro nobis miseris peccatoribus, qui adhuc in periculis animarum nostrarum constituti sumus, apud Deum intercessor existat assiduus, ut ejus sacratissimis meritis et precibus post hanc vitam ad societatem electorum Dei pervenire possimus. Ipso praestante, qui in Trinitate perfecta vivit et regnat Deus per omnia saecula saeculorum. Amen.»

8. In amplissima Operum S. Martini Legionensis editione, tom. IV, pag. 3 et seqq. exstat hic sermo, editus juxta exemplar ex autographo descriptum, ut caetera S. Martini Opera. Sermo centonarius est, [Col. 0058C] ex diversis veterum particulis hinc inde assutis compactus: qui usus erat Martini Legionensis aliorumque Patrum. Quaedam, ut vides, sunt ex Braulionis praenotatione breviori, seu genuina Operum Isidori, quaedam ex praenotatione uberiori, sive interpolata, quaedam ex continuatione Chronici Isidoriani, cujus auctorem S. Ildefonsum Lucas Tudensis asseruit. Nihil tamen Martinus desumpsit, quod fabulam redoleat, sive quod in opera correctiora, minusve interpolata inciderit, sive quod subacti judicis acumine usus probatissima quaeque selegerit. Hoc certe colligere licet, ante Lucam episcopum Tudensem exstitisse quaedam monumenta, quae in vitam S. Isidori inserta sunt, et quae ab ipso Luca multi conficta existimant. De anno obitus S. Isidori error vetus [Col. 0058D] est, ut ex Vita S. Isidori apud Bollandianos colligitur: quem errorem secutus videtur Martinus. Confer notam editoris.

1. « Non timebit domui suae a frigoribus nivis; omnes enim domestici ejus vestiti sunt duplicibus (Prov. XXXI, 21) . Anno ab Incarnatione Domini fere millesimo centesimo quadragesimo septimo nuntius summi Regis, videlicet angelus, quem mittit Dominus in circuitu timentium eum (Psalm. XXXIII, 8) , unus ex eis qui semper vident faciem Patris qui in coelis est (Matth. XVIII, 10) , felici rumore nuntiavit in curia summi Imperatoris, qui imperat ventis, et mari (Ibid. VIII, 26) , parari, vel potius reparari domum [Col. 0059B] beati Isidori, Hispalensis quondam metropolitani episcopi, intra muros urbis Legionensis religiosorum clericorum ordini et inhabitationi. Quo rumore suscepto, venerabilis Pater Augustinus catholicae Ecclesiae doctor egregius, gratulabundus et exsultans, dominum Isidorum inter confessores praecipuum, nescio quid secum meditantem, intuens, sic eum alloquitur: Quid est, reverende frater, quod tecum volvis? Nunquid aliquid de Scripturis exponendis meditaris? Sed in hac patria spirituum coelum, id est Scriptura, non extenditur sicut pellis, sed plicatur sicut liber (Isai. XXXIV, 4) : nec plebes doctrina indigere cognoscis, quia hic impletur illud quod scriptum est: Non docebit vir proximum suum, omnes enim cognoscent me a minimo usque ad [Col. 0059C] majorem (Jer. XXXI, 34) . Cum autem, ut videtur, de regimine et dispositione Ecclesiarum sollicitus sis, tamen de ea quae te spiritalius [ Forte specialius] familiariusque contingit, decet ut solliciteris. Loquor autem de ea quae intra muros urbis Legionensis thesaurum corporis tui continens, religiosis clericis praeparatur inhabitanda.

2. «Ad haec dominus Isidorus: Sollicitor, inquit, super his; sed praecipue de indumentis Deo servientium in domo illa clericorum: 65 nam victui ipsorum jam necessaria ex magna parte paravi, et reliqua sufficientius praeparabo; sed terra illa non abundat vestibus. Volo autem, eos habentes victum et vestitum, iis contentos esse (I Tim. VI, 8) . Ad haec Pater Augustinus, Et ego, inquit, providebo his filiis [Col. 0059D] tuis indumenta. Legitur autem apud Salomonem de muliere quadam, quod non timebit domui suae a frigoribus nivis (Prov. XXXI, 21) , et caetera. De qua et ibidem subditur: Operata est linum et lanam (Ibid., 13) . Ad hunc ergo modum ego his filiis, et domesticis tuis vestem duplicem ex lino lanaque contextam [ Forte contexam], superpellicium scilicet et capam, in quorum altero munditiam, in altero volo humilitatem intelligi; quod ex ipsarum quoque vestium colore et apparatu potest agnosci. Nam corporis munditia candorem habet, et nigredo vestis humilitatem [Col. 0060A] repraesentat. Nosti etiam, beatissimam Virginem matrem Domini utroque specialiter fuisse vestitam. Unde et de ea scriptum est: Gloria Libani data est ei: decor Carmeli, et Saron (Isai. XXXV, 2) . Et ipsa de se ait: Quia respexit Dominus humilitatem ancillae suae (Luc. I, 48) . In apparatu quoque harum vestium idem attenditur; nam vestis linea multo labore et difficultate perficitur; non usque adeo vestis lanea. Ad hunc modum munditia corporis multo labore multoque conatu utiliter habetur, et custoditur, utpote cui resistit lex membrorum, fomes et languor naturae, stimulus carnis, quem pati se etiam Apostolus (II Cor. XII, 7) confitetur, prava, et fluxa consuetudo, exterior alienae cutis illecebrosa tentatio, interior hostis incentiva suggestio.

[Col. 0060B] 3. «De lino autem planum est, quia primum a terra avellitur, deinde in fasciculos colligatur, in lacum demittitur, ad solem exsiccatur, quisquiliis et stupa emundatur, per colum in fila redigitur, in glomos complicatur, in telam extenditur et contexitur, tandem inciditur et insuitur, et sic superpellicium aptatur. Linum enim de terra oritur, per quod candens decor munditiae, et corporalis atque spiritalis castitas designatur. Linum ergo primum a terra avellitur, quia quicunque causa timoris et amoris Dei munditiam castitatis habere desiderat, necesse est, ut primum terrenam, ac saecularem conversationem deserat, seque ipsum societati religiosorum virorum conjungat. Congruum est etiam inde corporaliter quisque [ Forte quemque] recedere, ubi se meminit [Col. 0060C] vitiis deservisse. Plerumque enim dum mutatur locus, mutatur etiam mentis affectus. Deinde linum 66 in fascisculos colligatur, quia oportet illum qui prius carnaliter vivendo per illicitos actus defluebat, ut vinculo divinae charitatis obstrictus sese intra sui cordis hospitium recolligat. Linum post haec in lacum demittitur. Per lacum, quia semper est in imo, compunctio cordis figuratur; quia sicut linum in lacum [ Forte in lacu] mundatur et abluitur, ita peccator in lacrymis compunctionis, quae cum profundo gemitu pectoris oriuntur, a peccatis et vitiis mundatur atque abluitur. Deinde ad solem exsiccatur. Deus est verus sol justitiae, a cujus calore nemo se potest ahscondere, scilicet ab ejus cognitione. Calore igitur aeterni solis exsiccatur in homine illicitus humor libidinis; [Col. 0060D] quia illius succensus cognitione, ac fervore charitatis, statim recedit ab intentione pravi operis. Mundatur etiam linum ab stupa et quisquiliis, quia quilibet conversus per poenitentiam mundatur ab illicitis et supervacuis actionibus. Linum item per colum in fila redigitur. Colum gestatur in sinistra, fusum vero in dextera: et sicut descendunt fila de colo, sic omnes actus servi Dei de praelati sui pendent arbitrio, ita ut nihil ei agere liceat sine illius consilio. Deinde in glomos complicatur; quia sub imperio sui praepositi restringitur. Post haec in telam [Col. 0061A] extenditur et contexitur, dum, jubente praelato, foris et intus discurrendo, bona quae potest operatur. Tela tandem inciditur, et insuitur, dum servus Dei perfecte mundum contemnit, visibilia despicit, seque ipsum in contemplatione sui Creatoris introrsus recolligit; quasi jam a tumultu praesentis saeculi inciditur, et aeternae patriae civibus mente et desiderio insuitur, hoc est innectitur, ut dulcedinem coelestis regni, quam perfecte nondum potest, saltem suspirando degustet; et sic superpellicium totius munditiae, et honestatis aptatur, quia jam societati perfectorum idoneus efficitur.

4. «Jam per Dei gratiam, fratres, superpellicium habetis; sed tamen ovina capa adhuc indigetis. Lanea et nigra vestis humilitatem insinuat religiosae [Col. 0061B] conversationis. Lana igitur primum tondetur, deinde mundatur et abluitur, colo suspenditur, in fila redigitur, texitur et insuitur, et sic capa perficitur. In lana Dei dona ostenduntur, quae nobis a Deo in praesenti vita tribuuntur. Lana ergo tondetur, cum propter Deum terrena substantia abjicitur. Lana quasi mundatur et abluitur, cum largitione eleemosynarum 67 homo a peccatis mundatur. Unde illud: Date eleemosynam, et ecce omnia munda sunt vobis (Luc. XI, 41) . Colo lana suspenditur, dum summa vigilantia attenditur, ne aliquid causa jactantiae, vel inanis gloriae amore tribuatur. In fila redigitur, cum discrete eleemosyna largitur. Lana contexitur, quando operibus misericordiae studiose insistitur. Tela praeciditur, cum jam voluntas habendi ab animo [Col. 0061C] perfecte excluditur. Tandem insuitur, cum jam quilibet conversus de activa vita conscendens, relictis omnibus, vitae contemplativae inseritur, atque conjungitur, et sic regularis capa perficitur, dum sibi a Deo per bonam operationem indumentum aeternae gloriae promeretur.

5. «Iterum beatissimus Augustinus sanctum alloquitur Isidorum, dicens: Reverende frater, ecce omnes domesticos tuos, sicut promisi, duplicibus indumentis vestivi. Non ergo timeas ultra domui tuae a niveis frigoribus, dum omnes domestici tui vestiti sunt duplicibus. Primum eis aptavi superpellicium, quo significatur munditia mentis et corporis; deinde capam ovina lana contextam, in qua ostenditur innocentia vitae et humilitas conversationis. [Col. 0061D] Tu igitur, venerande frater Isidore, eis victualia sufficienter acquire, ut dum vestibus abundant, sine indigentia Deo possint servire. Tibi etiam competit eos monere, dum es praesens spiritu et corpore, ut regulam sibi a me institutam cum omni devotione studeant implere. Praedica etiam illis, ut studiose spiritalibus inhaereant officiis, ne, quod absit, terrenis delectati bonis, omnino careant aeternis. Ad haec noster patronus sanctus Isidorus: O reverentissime Pater Augustine, sic te decet eos hortari, bene vivere. Omnipotenti Deo referimus actiones gratiarum, qui te constituit doctorem sanctarum Ecclesiarum.

6. «Ecce, fratres charissimi, per Dei gratiam a [Col. 0062A] beato Augustino sufficienter estis instructi, et regularibus vestimentis, videlicet superpellicio et capa, dupliciter induti. In superpellicio, sicut jam supradictum est, munditia mentis et corporis designatur. Cavete igitur, fratres, ne subter superpellicium damnabilis lateat fornicatio. Mihi credite; superpellicio non induitur, quisquis fornicatione polluitur. Quid prodest foris ante oculos hominum superpellicium ostendere aqua ablutum, et intus ante oculos Dei portare corpus fornicatione pollutum? Aut quid prodest foris in conspectu 68 hominum demonstrare munditiam vestis, et occultare intrinsecus immunditiam fornicationis? Nihil celatur ante Deum: videt occulta, qui fecit abscondita. Omnia nuda, et aperta sunt oculis ejus (Hebr. IV, 13) . Vos igitur moneo, [Col. 0062B] dilectissimi, ne velitis esse sepulcra dealbata, quae foris quidem apparent hominibus speciosa, intus autem plena sunt ossibus mortuorum, et vermibus, atque omni spurcitia (Matth. XXIII, 27) .

7. «Capa ex lana contexitur ovis, et ideo humilitatem significat religiosae conversationis. Igitur, charissimi, solerter praevidete, ne lupus lateat sub ovina pelle. Unde Dominus in Evangelio: Attendite a falsis prophetis, qui veniunt ad vos in vestimentis ovium, intrinsecus autem sunt lupi rapaces (Matth. VII, 15) . Lupus latet sub pelle ovina, quando sub habitu regularis vitae latet simulatio, discordia, atque invidia. Sub pelle etiam ovina lupus latet, cum quilibet simulator sub specie religionis proximis suis nocet. Lupus rapax est intrinsecus, qui, exterius [Col. 0062C] innocentiam simulando non cessat, detrahendo, murmurando, susurrando, comedere carnes proximorum suorum in occulto. Habitum ergo religionis, fratres, quem praetenditis specie, bonis operibus implete. Non quaeratis aliud esse in occulto, et aliud in publico. Concordet animus interius cum religiosis vestibus. Concordet vita cum lingua. Sanctus est habitus, sanctus sit animus. Sancta sunt vestimenta, sancta sint opera vestra. Habentes igitur, dilectissimi, victum et vestitum, his contenti estote (I Tim. VI, 8) , et nullum apud vos retineatis proprium. Procul dubio ipse facit furtum qui in commune habet omnia cum caeteris fratribus, et apud se aliquid habet absconditum. Omnia in commune cum caeteris fratribus possidere, et apud se aliud abscondere [Col. 0062D] quid est aliud, nisi post mortem seipsum poenis tradere? Qui in commune habet cum caeteris fratribus victum et vestitum, et aliud retinet absconditum, quid est aliud quam manifestum furtum? Ergo, fratres charissimi, divitias contemnite, paupertatem diligite, terrena despicite, coelestia desiderate. Nihil superfluum quaeratis, nihil apud vos retineatis, nihil abscondatis, si ad communem societatem electorum Dei pervenire desideratis. Ad quam vos perducere dignetur ille qui in Trinitate perfecta vivit et regnat Deus per omnia saecula saeculorum. Amen.»

69 8. Sequitur, tom. IV Operum S. Martini, pag. 52, sermo secundus in translatione S. Isidori. Sed cum nihil aliud contineat nisi idem colloquium inter S. [Col. 0063A] Augustinum et S. Isidorum, iisdem et similibus allegoriis exornatum, operae pretium non est eum describere. Martinus vero Acta translationis non attingit, quia, cum eo tempore, ut credere aequum est, in Ecclesia Legionensi legerentur ipsa Acta genuina, in lectiones distincta, superfluum erat eamdem historiam sermone, sive homilia explicare. Neque vero necesse est ut credamus, colloquium, quod Martinus narrat, inter S. Augustinum et S. Isidorum vere ita accidisse: potuit enim Martinus, ut sermoni suo argumentum jucundum quaereret, hunc quasi apologum excogitare.

9. Antequam vero a S. Martino recedamus, juvat referre qua ratione ex rudi et illitterato repente, deprecatore Isidoro, factus fuerit doctissimus. Vitam [Col. 0063B] S. Martini scripsit Lucas diaconus Legionensis, postea episcopus Tudensis, in eo opere quod inscribitur, De miraculis S. Isidori. Ea exstat tom. I Operum S. Martini; in cujus cap. 1 sic legimus: Eodem tempore venerabilis vitae Martinus presbyter, canonicus ejusdem monasterii, quem paulo ante superius memoravi, intellectu Scripturarum interno fere idiota, sed virtutum operibus sapientissime florebat insignis. Hic, quamvis esset ecclesiasticis officiis doctus, et, ut dictum est, internum Scripturarum non caperet intellectum, tanquam ille, qui grammaticorum scholas unquam minime frequentaverat, tamen inerat [Ms., inhierat] ei intelligendi sacras Scripturas summum desiderium, et orationibus, et jejuniis insistebat, serviens Domino die ac nocte in spiritu veritatis. Sed dum nocte quadam [Col. 0063C] pervigil orationi insisteret, apparuit ei beatus doctor Isidorus, ferens parvulum librum in manibus, et dixit illi: Accipe hunc, dilecte mi, et comede; et dabit tibi Dominus sacrarum scientiam Scripturarum, quia fidelis et justus inventus es in domo ejus. Obtinui etiam a Domino Jesu Christo ut accipias quidquid a Deo petieris; et eris consocius miraculorum quae Dominus per me in hac ecclesia operatur. Ego sum Isidorus hujus loci patronus, et ea quae te Spiritus sanctus docuerit studebis in gloriam Christi nominis propinare.

10. Addam quae Lucas Tudensis cap. 12, narrat de eodem Martino Legionensi: Cum in scribendo manuum et brachiorum suorum 70 pondus sustinere non posset, fecit ad quamdam trabem in sublimi colligari funes, quos per scapulas et brachia ducens, quodammodo suspensus imbecillis corporis pondus levius tolerabat, [Col. 0063D] et sic in tabulis ceratis scribens, tradebat scriptoribus, qui ab eo dictata vel compilata [Ms. copilata] scribebant, transferentes in pergamena. Ex quo arguo, hoc exemplar sic in pergamenis descriptum in editione Operum vocari autographum. Hinc etiam liquet, usum tabularum ceratarum ad saeculum XIII, in Hispania perseverasse. In Actis Academiae Barcinonensis cap. 2, pag. 305, mentionem hujus usus post saeculum X non facile inveniri innuitur.

11. Idem Lucas Tudensis, cap. 15, refert Petrum virum admodum litteratum et probum, decanum Legionensem, qui precibus S. Martini, intercedente S. Isidoro, febri quartana liberatus fuerat, et postea Compostellanam rexit Ecclesiam, edidisse rhetoricis [Col. 0064A] coloribus praeclaram homiliam, in qua Christi confessorem Isidorum laude celebri extulit gloriose. Eam nancisci non potui, ut huic loco insererem. Riscus tom. XXXV Hisp. sacr., pag. 277 seqq., agit de hoc Petro Munionis, sive Munoz, quem ait episcopum Legionensem fuisse ab anno 1205 ad 1207, inde ad sedem Compostellanam translatum. Ex eodem Luca Tudensi in prologo laudat Riscus pag. 279, duos alios doctrina excellentes viros, Martinum decanum Legionensem, et Veremundum archidiaconum, qui versus in S. Isidori laudem scripserunt, et eodem saeculo XIII floruisse videntur.

1. «Quoniam praeclarus doctor Isidorus aetates mundi, et quorumdam imperatorum et regum historias ab exordio mundi usque ad tempus Sisenandi regis Gothorum docili compendio patefecit, nos a tempore quo ipse desiit sumamus principium, ne praesentium heroum memoria a futurorum mentibus diluatur.

71 2. «Aera DCLXXI, anno imperii Heraclii decimo octavo, post Suintilanum regem Sisenandus regnat annis tribus. Iste synoda ( sic ) episcoporum egit, patiens fuit, regulis catholicis orthodoxis stetit. Toleti [Col. 0064C] finivit vitam.

3. «Aera DCLXXIV, anno imperii Heraclii vigesimo primo Chintilanus regnum accepit. Synoda plura Toleti cum episcopis egit, et subditum regnum in fide catholica firmavit. Regnavit annos quinque, menses quatuor. Anno sexto regni Chintilani doctor et legislator Hispaniarum Isidorus stans in ecclesia, peracto sermone ad populum, et expandens manum ad coelum, ac benedicens omnibus, Deo sibi hactenus traditum gregem commendans, felicissimo somno obdormivit in Domino, senio sanctissimo decoratus. Exstitit quippe spiritu prophetiae clarus, in eleemosynis largus, hospitalitate praecipuus, corde serenus, in sententia verax, in judicio justus, in praedicatione assiduus, in exhortatione laetus, in lucrandis Deo [Col. 0064D] animabus studiosus, in expositione Scripturarum cautus, in consilio providus, in habitu humilis, in mensa sobrius, in oratione devotus, honestate praeclarus, semper pro Ecclesia ac veritatis defensione mori pronus, et in omni bonitate conspicuus. Praeterea pater exstitit clericorum, doctor et sustentator monachorum ac monialium, consolator moerentium, tutamen pupillorum ac viduarum, levamen oppressorum, defensor civium, attritor superborum, persecutor et malleus haereticorum. Rexit archipraesulatum Hispalensis Ecclesiae quadraginta annis, diversis fulgens miraculorum signis, primatiae dignitate florens, et Romani papae in Hispaniis vices gerens. Sacerdotibus, regibus et populis divinas et humanas leges tradidit, et Romano antistiti humiliter obedire praecepit. [Col. 0065A] Nolentibus obedire maledictionem intulit, et eos a fidelium consortio separavit. Multis librorum voluminibus Christi Ecclesiam informavit, et in pace quievit aera DCLXXX. Toletum ad synodum episcopos convocavit, et ore prophetico eis sui obitus diem et Hispaniis ventura praedixit.

4. «De gestis ejus haec inter regum Actus annotavimus, quia ipse de praeclara regum Gothorum stirpe, patre Severiano Carthaginensi duce, exstitit procreatus. Post transitum autem ejus mense uno rex catholicus Chintilianus Toleti decessit, bono fine perfunctus. Successit beatissimo doctori Isidoro Theodisclus, natione Graecus, varietate linguarum doctus, exterius locutione nitidus, interius autem, ut exitus demonstravit, sub ovina pelle lupus voracissimus. Nam libros quosdam de naturis rerum et arte medicinae, necnon et de arte notoria, quos pater Isidorus facundo stylo composuerat, et nedum ad publicum venerant, in odium fidei corrupit, resecans vera, et inserens falsa: atque per quemdam Arabum, [Col. 0065C] nomine Avicennam, de Latino in Arabicum transtulit. Hic in his et aliis pluribus infidelis inventus, et erroneus in articulis fidei comprobatus, per synodum ab archiepiscopali dignitate degradatus est. Asserebat enim Dominum nostrum Jesum Christum cum Patre et Spiritu sancto non esse unum Deum, sed potius adoptivum. Hic, ut dictum est, privatus honore sacerdotii ad Arabes transiit, et sectae pseudo-prophetae Mahometi adhaesit, et plura docuit detestanda sub imperatore Heraclio. Tunc temporis dignitas primatiae translata est ad Ecclesiam Toletanam.»

5. Ita pergit hujus continuationis supposititius auctor, vel interpolator, multa narrans quae non solum antiquis monumentis innixa non sunt, sed [Col. 0065D] illis etiam sunt contraria. Addit longiori sermone Mahometi historiam mendaciis contextam: de quo haec confingit: Verumtamen, ut fertur, diabolus transfigurans se in angelum 73 lucis, quaedam ei praedicebat futura. Unde est, ut in exordio suae subdolae praedicationis adiret Hispaniam, et Cordubae suae perditionis sectam doceret. Dicebat enim Jesum Christum Dominum de Virgine esse natum operatione Spiritus sancti, non tamen esse Deum. Quod cum beatissimo Patri Isidoro nuntiatum fuisset, qui tunc revertebatur a Romana curia, confestim misit ministros, qui caperent eum. Sed diabolus Mahumeto apparuit, et quam citius fugeret, imperavit. Mahumetus autem post fugam in Africam et Arabiam innumerabiles plebes seduxit, etc.

[Col. 0066A] 6. Ad aeram DCLXXXII de Chindasuintho, Hispaniae rege, sic refert: Libros sanctorum Patrum diligenter fecit perquiri, et instituta B. Isidori firmiter observari. Hic perfidum Theodisclum Hispalensem episcopum synodali sententia exsulavit, et dignitatem primatiae transtulit ad Ecclesiam Toletanam.

7. Lucas Tudensis Chronico Isidori uberiori, quam quod genuinum Chronicon ejus est, hanc continuationem Ildefonsi nomine attexuit: sive ipse additiones ad Chronicon Isidori, et totam hanc continuationem confinxerit, ut nonnulli putant, sive saltem quaedam Chronico Isidori adjecerit, et continuationem Ildefonsi interpolaverit, sive, quod aequius est credere, Chronicon et continuationem, ita jam ab aliquo antiquiori ampliata et interpolata, incaute pro [Col. 0066B] genuinis acceperit. Bayerius in not. ad Bibl. Vet. Hisp. Nic. Antonii l. V, num. 325, testatur, in Escurialensi Codice lit. B, plut. 1, num. 9, opus exstare hoc titulo: Beati Ildefonsi archiepiscopi Toletani continuatio Historiae Gothorum a temporibus Sisenandi ad Reccesuinthum.

8. Hujus Codicis quaenam sit vetustas, expendendum esset, ac videndum, num cum continuatione a Luca Tudensi edita consentiat. Rodericus Toletanus, qui Lucae Tudensis aequalis fuit, refert, Ildefonsum scripsisse Gothorum tempora a quinto anno Suinthilae usque ad octavum decimum Reccesuinthi annum: cujus verba cap. seq. proferam. Hoc certe arguit, Lucam Tudensem totius continuationis, quam sub Ildefonsi nomine edidit, auctorem non esse, ut [Col. 0066C] Laurentius de Padilla affirmat in Vita S. Isidori inter Vitas sanctorum Hispaniae. Producendum a nobis est monitum clarissimi editoris PP. Tolet, t. I ad Continuationem S. Ildefonsi, quae ex t. IV Hisp. illustr. recusa ibi est inter opera S. Ildefonsi, supposititia.

74 9. Lucas Tudensis episcopus, qui jussu Berengariae reginae Chronicon mundi scribere aggressus est saeculo XIII, primus fuit qui illius operis quasi fundamenta jacturus, post Chronicon ab Isidoro scriptum usque ad Sisebuti regnum, nobis obtrusit praesentem prosecutionem Chronicorum, tanquam ab Ildephonso Toletano praesule compositam, cujus operis nulla anterior exstabat memoria. Unde Tudensis illud hauserit, incertum est. Sunt, qui cum Laurentio de Padilla putant, [Col. 0066D] totum id quod sub Ildephonsi nomine venditavit, fuisse ab illo confictum. A nobis nunquam impetrabunt, ut de viro probo temere cogitemus; mirari tamen satis non possumus tantam viri credulitatem, qui tot fabularum portenta non viderit, quibus haec historiae pars tota contexta est. Quare jam nullus est historicus, qui eam velut commentum putidum non despiciat, indignum prorsus quod S. Ildephonsi aliquando existimatum sit.

10. Inter alia quamplurima, S. Isidorum sedem Hispalensem tanquam primatem obtinuisse diserte asserit mendacissimus consarcinator nugarum, Theodisclum quemdam introducens illius successorem, nulli hactenus antea notum, nec ullis praesulum catalogis ascriptum, ob apostasiae crimina dignitate depositum, exsulantemque: qua occasione primatialem dignitatem [Col. 0067A] ad Ecclesiam Toletanam translatam commentatur.

11. Huic fabulae aliam non minus ineptam attexuit de Mahumetis impii prophetae adventu in Hispaniam, ejusque Cordubae praedicatione instituta; quem fingit de reditu M. Isidori ex Urbe admonitum a diabolo aufugisse, atque ea ratione vincula, carceres, poenasque jam ab Isidoro indictas evasisse.

12. Quis haec legat, qui historiam veram infamis prophetae, ejusque vitae chronologiam observaverit, quin ista portenta non rideat, ac miretur homines fuisse qui tot insulsis anilibus fabulis vel fingendis, vel narrandis delectarentur?

13. Haec vel leviter indicata satis sint ad hujus monumenti falsitatem suadendam, atque ab Ildephonso nostro illius invidiam ablegandam. Qui plura velit, [Col. 0067B] consulat D. Nicolaum Antonium in S. Isidoro, et Ildephonso, ubi has fabulas diffuse insequitur: tum P. Florez in tomo V Hispaniae sacrae, et alibi, ubi de primatis dignitate S. Ecclesiae Toletanae verba facit.

14. Nos interea ejus editionem repraesentamus ad exemplar 75 editionis factae a Francisco Scotto in tom. II Hispaniae illustratae, qui eam ex Tudensi transcripsit cum hoc eodem titulo quem praefigimus.

15. Quaedam etiam sunt quae ex hac continuatione S. Martinus Legionensis in suum sermonem de transitu S. Isidori transtulit, ut fere tota illa periodus, Exstitit quippe spiritu prophetiae clarus, etc. Omittit autem verba, sustentator monachorum ac monialium: ac fortasse in aliquam continuationem minus interpolatam incidit. Hoc Isidori elogium partim descripsit etiam Constantinus Cajetanus loc. cit., pag. 15, ex [Col. 0067C] Chronicis Lucae, diaconi Tudensis, ut ait: sed diaconum Legionensem primum, ac deinde episcopum Tudensem debuit vocare.

16. Jam figmenta quae in Continuatione supposititia Ildefonsi referuntur, fuse explodit Nic. Antonius in Bibl. vet. Hisp., ubi de Isidoro Ildefonsoque agit: iter vero Mahometi in Hispaniam adeo prolixe refutat, ut vel Fabium valeant delassare, quod Bayerius annotavit; ea fabula cap. 25 breviter a nobis explodetur. Plura etiam disserit de corruptis, ut fingitur, ab Avicenna S. Isidori Operibus, et de Theodiscli apostasia: de quibus nos infra. Florezius tom. IX, pag. 212 seq., demonstrat, Isidoro Honoratum successisse a die 12 maii 636 ad diem 12 novembris 641, ut arguitur ex inscriptione sepulcrali Honorati, quam [Col. 0067D] accurate describit. In catalogo Aemilianensi post Honoratum collocatur Antonius, neque Theodiscli nomen comparet, quamvis Epiphanii intrusi nomen non desit. Hunc catalogum cap. 24 proferam. Cum autem Ildefonsus anno 18 Reccesuinthi regis decesserit, manifestum est eum non potuisse continuationem Chronici perducere ad obitum. usque ipsius Reccesuinthi, ut apud Lucam Tudensem legitur. Hac ex parte narratio Roderici Toletani stare posset, qui Ildefonsum tempora Gothorum scripsisse a quinto anno Suinthilae usque ad octavum decimum Reccesuinthi affirmavit. Mirum certe non est quod per tot bellorum et ignorantiae in Hispania saecula in historiam nostram multae fabulae irrepserint (in cujus [Col. 0068A] vero gentis historiis id non accidit?); tamen non satis intelligitur, quo pacto viri docti, ut Lucas Tudensis aliique hujusmodi fabellis anilibus fidem praestiterint. Postquam autem ejusmodi commenta, ab eis accepta, ad aliosque ex eorum manibus transmissa sunt, facilius malum serpere 76 coepit, et non solum in aliis libris, sed etiam in liturgicis locus figmentis datus est, quae falsorum chronicorum architecti saeculo XVI exeunte, et sequenti avidissime arripuerunt.

1. Propositum mihi fuerat hoc loco Vitam S. Isidori recudere, quam praevio doctissimo commentario Bollandiani inter Acta sanctorum ad diem 4 Aprilis retulerunt. Sed cum non parum vitae ejus methodus nostrorum Prolegomen ω n ordinem interturbaret, et aliunde gesta quae in ea enarrantur idonee ex alia Vita breviori cap. seq. producenda suppleri possint, commodius visum fuit Vitam a Bollandianis illustratam cum uberiori historia translationis, et narratione quorumdam miraculorum ad appendices rejicere. Neque enim ea omnino praetermitti a nobis debet, cum Zaccaria ad suae intentatae editionis prolegomena magnum subsidium in hac Vita et Bollandianorum commentario collocasse videatur.

[Col. 0068C] 2. Interea haec duo a nobis investiganda sunt, quisnam ejus Vitae auctor fuerit, et an Lucas Tudensis, qui vulgo auctor censetur, architectus fabularum fuerit, quae in Isidori Acta irrepserunt. Nic. Antonius, cum exemplar Vitae S. Isidori ad Bollandianos misit, censuit auctorem Vitae non esse Lucam Tudensem, multisque rationibus id persuadere conatus est, ut in praevio Bollandianorum commentario legitur. Hi non inviti opinioni Nic. Antonii adhaeserunt; sed cum rationes Nic. Antonii in eo maxime niterentur, quod stylus Chronici Lucae Tudensis et Vitae Isidori diversus esset, ac multa inter se contraria in utroque hoc opere commemorarentur, observarunt Bollandiani posse aliquem, qui eumdem auctorem utriusque operis assereret, opponere Vitam S. Isidori a Luca [Col. 0068D] adhuc diacono in coenobio Legionensi S. Isidori conscriptam fuisse, Chronicon 77 vero, et alia opera ab eodem jam seniore episcopo Tudensi, ac maturiori judicio.

3. Haec Nic. Antonius lib. VIII Biblioth. vet. Hisp., n. 68, cum expendisset, judicium quodammodo cohibuit: Nunc sisto, inquit, et doctissimorum hominum sententiam non improbo: potuisse hanc differentiam aetatis maturioris, aut provectioris varietate excusari; non adeo tamen, ut episcopus jam Tudensis Chronicon Lucas, quod aiunt, scripserit, qui diaconum se ad Berengariam id mittens nuncupavit. Addit Nic. Antonius, vix sibi dubium esse, quin unus idemque auctor sit Vitae S. Isidori et Historiae translationis [Col. 0069A] S. Isidori episcopi, quae in codice suo Toletano annexa est Vitae: adeo ut nullius horum operum, aut utriusque laus Tudensi sit consignanda. De historia translationis cap. 8 diximus, quae certe Luca Tudensi antiquior est, et ab auctore translationi fere aequali conscripta, quamvis postea, ut hujusmodi in monumentis accidere solet, interpolata fuerit, ut est in eo Ms. Toletano, ex traditionibus scilicet scriptis, aut documentis, quae multis communia erant, adeoque a diversis scriptoribus in suis operibus transcribi, aut compilari poterant. Lucas in Chronico, quod certo ab ipso scriptum constat, translationis quoque meminit, et diversum quiddam narrat: cum enim Acta referant, S. Isidorum solo Albito episcopo apparuisse, deinde Albitum Ordonio episcopo revelationem [Col. 0069B] designasse, Lucas contra ait: Tunc apparuit ambobus episcopis orantibus Christi confessor Isidorus, et ostendit eis sui corporis locum.

4. De auctore vero Vitae simile judicium profero, alium eum fuisse a Luca Tudensi, ac prorsus diversum ab auctore continuationis Chronici Isidoriani, nomine Ildefonsi a Luca Tudensi cum aliis chronicis collectae. Consentiunt ii qui mss. Codices in quibus Vita Isidori continetur, inspexerunt, auctoris nomen non exprimi. Bollandiani inscribunt: Vita S. Isidori, auctore canonico regulari coenobii Legionensis S. Isidori. Nullus alius profertur auctor eorum temporum, qui Vitam ullam S. Isidori a Luca Tudensi compositam testetur. Quid ergo est causae, cur Lucam auctorem Vitae credamus? Ostendi, [Col. 0069C] cap. 4, plura esse verba et sententias, quae in hac Vita et in sermone Martini Legionensis, qui Luca Tudensi antiquior fuit, eodem contextu exprimuntur: et quae potius Martinus ex Vita, quam auctor Vitae ex Martino videtur deprompsisse.

78 5. Cum autem quaedam diversa narrentur a Luca Tudensi in praefatione ad syllogen Chronicorum, et ab auctore Vitae Isidori, hunc ab illo distinguere oportet. Neque permovere nos debet Bollandianorum ratio, quod potuit Lucas sententiam mutare. Nam sive ante Chronicon Lucam Vitam S. Isidori scripsisse fingamus, sive post Chronicon, de quo minime sibi constant qui Chronicon, Vitam, et Translationem S. Isidori eidem Lucae tribuunt, si de facti alicujus veritate dubitavit, aut opinionem aliam [Col. 0069D] assumpsit, debuit hoc ipsum advertere, cum ad sententiam retractandam deventum fuit. In praefatione ad Chronica matrem S. Isidori Theodoram appellavit: haec eadem in Vita dicitur Turtura. Cur si idem est utriusque operis auctor, diverso eam nuncupat nomine, aut non indicat rationem cur aliam tenuerit sententiam?

6. Exstat quidem fabula de Mahometi in Hispania praedicatione tam in Vita Isidori, quam in continuatione Chronici Isidoriani, nomine Ildefonsi a Luca inter alias historias relata. Sed praeterquam quod longe plura hac de re in Vita Isidori narrantur, quae in continuatione Chronici Isidoriani non reperiuntur, minime constat Lucam ejus continuationis aut interpolationis [Col. 0070A] auctorem esse. Ildefonsum Isidori Chronico, sive Historiae Gothorum supplementum aliquod adjecisse cap. super. innui. In vetustissimis membranis, quibus Etymologiae Isidori continentur, saepe reperi Chronicon brevius Isidori ab initio mundi, supputatione temporis adjecta usque ad Reccesuinthum regem: quo tempore Ildefonsus floruit, quem, ut librum Isidori de Vir. Illustr. continuavit, ita et Chronicon hoc Isidori, et praecipue Historiam Gothorum continuasse facile credi potest. Persuadent id omnino verba Roderici Toletani ex editione recenti Patrum Toletanorum tom. III, in prolog., sive epist. nuncup. ad libros de Reb. Hisp. Tempore enim vastationis Arabum scripta et libri cum pereunte patria perierunt, nisi quod pauca diligentium custodia [Col. 0070B] evasere. Itaque ea quae ex libris beatorum Isidori, et Ildefonsi, et Isidori Junioris, et Idacii Gallaeciae episcopi, et Sulpicii Aquitanici, et conciliis Toletanis . . . . . et aliis scripturis, quas de membranis, et pictaciis laboriose investigatas laboriosius compilavi, a tempore Japhet Noe filii usque ad tempus vestrum, gloriosissime rex Fernande, ad historiam Hispaniae contexendam, quam sollicite, postulastis, prout potui, fideliter laboravi.

79 7. Quod Sulpicius Aquitanicus a Roderico nominatur, id crediderim accipiendum de Chronico quod e membranis Hispanicis primus edidit Florezius tom. IV Hisp. sacr. hoc titulo: Epitome Chronicorum Severi Sulpicii. Desinit aera 771, sive anno 733. Dubitat Florezius, an hujusmodi chronicon aliqua [Col. 0070C] ex parte Severo Sulpicio tribui possit. Libenter crediderim, Severum Chronica aliqua scripsisse, quae alius postea, ut in hoc operum genere solet evenire, in epitomen redegerit, interpolaverit, continuaverit. Ad hoc etiam Chronicon, sive ad Roderici verba respexisse puto Joannem Gerundensem in prologo Anacephalaeosis Hispaniae, qui Isidorianae Historiae Gothorum aliqua Ildefonsum et Sulpicium addidisse tradit. Neque enim est, cur cum Nic. Antonio lib. V, Bibliot. Vet. cap. 6, num. 327, Gerundensem emendemus, et pro Sulpicio Julianum sive Isidorum Pacensem legamus.

8. Mirandum tamen magis, quod Nic. Antonius, ib., num. 325, asserat continuationem Chronici Isidoriani sola auctoritate Tudensis Ildefonso tribui [Col. 0070D] posse, et illico, num. 327, in eamdem rem auctoritatem Roderici alleget. Multa hujusmodi parum sibi consentientia in Bibliotheca Veteri, quippe opere posthumo, et quod auctor ad limam non revocavit occurrunt, etiam post Bayerii eruditam rescensionem. Sic igitur, num. 325, ait Nic. Antonius: At si revera Ildefonsi est (continuatio Chronicorum Isidori) aliqua ex parte quod non alia quam Lucae ejusdem Tudensis auctoritate affirmare possumus, certe plura sunt novae, et alienae manus antiquis consuta. Mox, num. 327, exscribit haec verba Roderici Toletani lib. II, cap. 22, de Reb. Hisp.: Et cum beatus Isidorus scripsisset Gothorum originem usque ad quintum annum regis Suintilae, S. Ildefonsus scripsit [Col. 0071A] tempora Gothorum, Alanorum, Vandalorum, et Suevorum a quinto anno Suintilae usque ad octavum decimum Recesuindi. Hactenus Codex ms. Toletanus; in aliis mendose additur: Et Isidorus Junior, qui a principio mundi incipit chronica, usque ad octavum decimum Recesuindi annum fideliter prosecutus, et usque ad destructionem Hispaniae per Arabes ipse scripsit. Nic. Antonius ita emendat, et conjungit haec verba cum superioribus: a quinto anno Suintilae usque ad octavum decimum Recesuindi annum. Et Isidorus Junior prosecutus usque ad destructionem Hispaniae per Arabes ipse scripsit. Malim tamen credere interpolationem sive additamentum 80 id esse alicujus: non enim hic erat locus ut Rodericus de Isidoro Juniore verba faceret, praesertim cum [Col. 0071B] Isidorus Junior, sive Pacensis Chronicon suum a temporibus Isidori Hispalensis inchoaverit, et post destructionem Hispaniae per Arabes ad plures annos continuaverit.

9. Cum ergo Rodericus Toletanus, et Lucas Tudensis eodem saeculo floruerint, ineptum est suspicari, continuationem Chronici Isidoriani, quae Ildefonsi nomen praefert, a Luca confictam fuisse. Imo Nic. Antonius, lib. V, n. 215, conjicit Lucam Tudensem ex Roderico Toletano desumpsisse quae de primatu ex Hispalensi sede ad Toletanam ob Theodiscli episcopi Hispalensis apostasiam translato in continuatione Chronici Isidoriani referuntur. Unde Lucas Tudensis, inquit, per me desumpserit . . . . . Suspecta enim quodammodo haec mihi sunt e Roderici calamo [Col. 0071C] venientia, qui perpetuam hanc Toletanae primatiae praerogativam ita acriter omni tempore tutatus fuit, ut brevissimo etiam, quod laudavimus, capite bis eam neque necessario expresserit. Atqui Lucas Tudensis anno 1236 suum Chronicon absolvit, Rodericus vero septem post annos: ex quo Florezius arguit tom. XXII Hisp. Sacr., p. 123, Rodericum potius verbis Tudensis usum, quam contra Tudensem Roderici. Sed multo magis aequum est credere, ante utriusque aetatem continuationem Isidoriani Chronici exstitisse, quam Rodericus in sua Historia conscribenda prae oculis habuerit, Lucas vero in Chronicorum collectionem admiserit.

10. Dicat aliquis, Rodericum continuatione genuina usum fuisse, quam Lucas interpolavit. Verum neque id sustineri potest. Etsi enim Rodericus de [Col. 0071D] praedicatione Mahometi in Hispania verba non fecit, tamen, ut nunc dicebam, aliam de Theodisclo fabulam, quae in ea continuatione legitur, adoptavit, lib. II, c. 21, de Reb. Hisp., ubi multa alia ad verbum ex ea continuatione de rege Cindasuindo protulit, et haec in rem nostram: Libros sanctorum Patrum diligenter fecit perquiri, et instituta beati Isidori firmiter observari. Hic perfidum Theodistum Hispalensem episcopum synodali sententia in exsilium misit, et dignitatem primatiae, quam ab antiquo habuerat, totius approbatione concilii Toletanae Ecclesiae confirmavit. Ad marg. notatur ex Mss. Compl., et al. exsulavit pro exsulare fecit. Atque exsulavit legitur in continuatione; in qua tamen desunt 81 nonnulla verba Roderici; ita enim [Col. 0072A] pergit: exsulavit, et dignitatem primatiae transtulit ad Ecclesiam Toletanam.

11. Tenendum ergo est, Ildefonsum Historiae Gothorum Isidori supplementum ad sua usque tempora adjecisse, quod alii postea, ut ipsa Isidori Chronica, ex aliis monumentis falsisve vulgi rumoribus auxerunt, et interpolarunt ante Roderici Toletani, et Lucae Tudensis tempora. Ac fortasse Pelagius Ovetensis, fabulosus dictus, nonnullam in his interpolationibus partem habuit: nam, ut dicam c. 77, in sylloge Chronicorum Pelagii Ovetensis reperitur etiam Supplementum D. Ildefonsi. Et saeculo quidem XII, quo Pelagius vixit, ea licentia invaluit veterum libros foedandi apocryphis additionibus, ut confirmat Mariana in tract. de Praedic. et Advent. S. Jacobi in Hispaniam, cap. 12: Calixti, inquit, librum sincerum [Col. 0072B] nusquam exstare certum habeo, sed additionibus et centonibus alienis foedum, frequenti ejus saeculi more, quo veterum scripta additionibus locupletandi specie miseris potius modis foedarunt: cujus licentiae non unum exemplum exstat. Sed exstant etiam hujusmodi corruptelae exempla longe ante saeculum XII.

12. Ne vero Lucam Tudensem auctorem fabularum quae in vetera illa chronica irrepserunt credamus, spectata ejus pietas suadet; ut recte in monito ad continuationem Chronicorum Isidori, Ildefonso ascriptam, observatur: Sunt, inquit doctissimus editor, qui cum Laurentio de Padilla putant, totum id quod sub Ildefonsi nomine venditavit (Lucas) fuisse ab illo confictum. A nobis nunquam impetrabunt, ut de viro probo temere cogitemus. Alfonsus Garsias Matamorus [Col. 0072C] de Academ. et doct. Hisp. vir., censet Lucam Tudensem, et Rodericum Toletanum non ad voluptatem aurium, sed ad memoriam, et ad judicium posteritatis scripsisse, et quam a deliciis longe tam ab ineptiis et mendacio procul abfuisse.

13. De praeclaris Lucae Tudensis gestis, ac pietate, cujus etiam precibus, dum viveret, Deum mirabilia quaedam operatum fuisse, satis firma opinio est, plura Florezius tom. XXII Hisp. sac. Quod autem ad rem nostram maxime facit, ipse Lucas in libris contra Albigenses in veterum scriptorum corruptores acerrime invehitur. Neque juvat opponere, Lucam eos potuisse reprehendere, qui erronea, aut haeretica libris Patrum immiscerent, quin eos improbaverit qui falsa quaedam, ut religionis causam adjuvarent, intersererent. [Col. 0072D] 82 Nam l. II, cap. 11, aperte ait: Quod autem dicunt, aliqua esse fingenda, licet vera non sint, ad Christi nominis gloriam dilatandam, cum B. Job simpliciter respondemus: Nunquid indiget Deus vestro mendacio, ut loquamini dolos pro eo? Unde ait organum Spiritus sancti (Gregorius Magnus in ea Job verba), Deus mendacio non eget, quia veritas fulciri non quaerit auxilio falsitatis. Minime ergo etiam ex Lucae Tudensis sententia excusari potest, qui Isidori aut Ildefonsi nomine ea venditet quae eos nunquam scripsisse scit, quamvis talia ea sint quae alioquin ad Christi nominis gloriam dilatandam pertinere viderentur.

14. Eum veritatis amorem, quem candide Lucas [Col. 0073A] profitetur, Florezius, loc. cit., pag. 124, ultro agnoscit; sed nihilominus auctorem interpolationum eumdem Lucam esse contendit, quia scilicet vir bono ac simplici animo praeditus sibi id licere putavit, quoniam in praefatione jam advertit, sibi propositum esse historiam conficere, in qua veteres historici conjuncti conspicerentur. Hoc autem monito, eos scriptores exhibuit, ut legentium utilitati magis consentaneum esse credidit, multis additis, quibusdam resectis, aliis suo stylo enarratis. Haec optima esset Lucae defensio, quantum quidem ad veri studium attinet, si revera ipse in praefationibus indicasset, se non genuina Isidori aliorumque chronica repraesentaturum, sed suo stylo accommodata, et ex aliis monumentis locupletata. Simile exemplum in prima [Col. 0073B] parte historiae, quae nunc dicitur Miscella, praecesserat; nam undecim priores libri sunt decem Eutropii libri, quibus Paulus Warnefridi subinde quaedam adjunxit: Eutropium Paulus idem continuat, Paulum Landulphus Sagax: alii alia addiderunt, aut interpolarunt. De Paulo vero Leo Marsicanus l. I, c. 15, Chron. Casin.: Ejusdem Adelpergae rogatu in Historia Romana, quam Eutropius breviter composuerat, plurima hinc inde de historiis ecclesiasticis addidit. Hoc in ipsa inscriptione operis innuitur. Adelperga, sive Aldeberga dux Beneventana fuit, filia Desiderii regis.

15. Ex Lucae Tudensis praefatione haec proferri possunt: Astrictus praeceptis gloriosissimae ac prudentissimae Hispaniarum reginae dominae Berengariae, quae, ut chronicorum libros, a beato Isidoro et a quibusdam [Col. 0073C] aliis peritis de historia regum Hispanorum et quorumdam aliorum editos, sibi scriberem imperavit, hanc praemisi praefationem. In Hispaniae illustratae tom. IV editum est Astrictis; sed 83 sensus exigit Astrictus, et ita scriptum reperio in Codice Vaticano 7004, olim Francisci Peniae. Post plura Lucas: Nos vero ad libros chronicorum a doctore Hispaniarum Isidoro editos manum mittimus, secundum etiam quosdam alios, Hispanorum regum et aliorum quorumdam seriem prosequendo, praeceptis gloriosissimae Hispaniarum reginae dominae Berengariae omni desiderio desiderantes fideliter satisfacere. Ipsa enim, cujus catholicis praeceptis non licet nec libet resistere, mihi Lucae indigno diacono, ut hoc perficerem, imperavit.

16. Verba illa quibus usus Lucas est, Ad libros [Col. 0073D] manum mittimus, etc., innuere videntur, non solum a Luca describenda fuisse chronica, sed in novam formam redigenda. Vellem tamen, clarius id exposuisset; nam sunt alia quae suadent, propositum tantum Lucae fuisse ut chronicorum seriem et collectionem ordinaret. Quid, quod Lucas ipse innuit, nihil se mutaturum, nisi quod exscriptorum vitio aut fraude corruptum reperisset? In prologo ad Isidorianum Gothorum Chronicon: Jam nunc, inquit, ad gesta regum Gothorum manum mittimus, Chronicorum librum Isidori doctoris Hispaniarum secundum in opere proponentes; tamen sciendum, quod in regum Gothorum serie, et in Romanorum imperatorum, atque aliorum principum fere ubique discors annorum numerus [Col. 0074A] scriptorum, vel aemulorum vitio reperitur. Quapropter ego in hujus operis annorum concordiam, utcunque potui, laboravi. Corrigat tamen catholica veritas, si quid forte in his vel aliis opusculis meis me viderit deviasse. Sane si Isidoriani Chronici continuatio ante Lucam Tudensem non existebat, quo pacto is sine falsarii nota eam potuit non solum confingere, sed etiam Ildefonso imputare?

17. Ut autem ad auctorem Vitae translationisque S. Isidori redeam, eum Lucam Tudensem esse non credo, primum quia de auctore ex nullo veterum testimonio aut ms. Codice constat, deinde quia etsi plura chronico Lucae, ac Vitae, et translationi communia sunt, tamen haec ratio solum arguit, ex antiquioribus monumentis diversos auctores eadem [Col. 0074B] verba sumpsisse: denique quia tam in Vita quam in translatione quaedam sunt quibus Lucas in Chronico refragatur, quin haec ratio ex diversa aetate, qua Lucas diversa opera scripserit, debilitari possit, cum potius videatur Lucas omnia sua opera ante episcopatum composuisse, ut colligit Florezius tom. XXII, pag. 133, et clarius pag. 145.

18. 84 Contendit tamen Florezius, Lucam auctorem Vitae ac translationis esse, quia auctor est libri de Miraculis S. Isidori; et auctor Vitae ac translationis diversus non est ab auctore operis de Miraculis. Videndum nunc, quodnam sit hoc opus de Miraculis S. Isidori. Nic. Antonius librum de Miraculis a translationis historia diversum non esse conjiciebat l. VIII, n. 71: nam postquam de translationis [Col. 0074C] historia egit, addidit: Plane scriptum hoc transtulisse in vernaculam (linguam) videtur nobis Joannes de Robles in eo libro qui solet vulgo ei ascribi, Historia de los milagros de S. Isidoro arzobispo de Sevilla nuncupatus, et anno 1525 in lucem editus. Dubius haerebat in Bibliotheca nova, verbo JOANNES DE ROBLES; de quo ait: Scripsisse dicitur, De la traslacion y milagros del glorioso San Isidoro arzobispo de Sevilla, Salmanticae, ut suspicor . . . Qui transtulisse, aut scripsisse mihi videtur anonymi opus de Vita S. Isidori, et Lucae Tudensis, si non et hujus est laudata Vita, libellum de translatione et miraculis ejusdem sancti doctoris: quae duo penes me mss. ex Codice Toletanae ecclesiae, nec hactenus edita, remissurus propediem sum ad clariss. virum Godefridum Henschenium, etc. Librum describit Florezius, [Col. 0074D] qui vidit. Editio absoluta fuit die 2 Januarii 1525, Salmanticae, ut ex postremo folio liquet. In primo folio est imago S. Isidori, et alia S. Martini Canonici Legionensis, in altero haec libri inscriptio: Comienza la historia del muy bienaventurado S. Isidoro arzobispo de Sevilla, primado et doctor excellentissimo de nuestras Españas, la qual se divide en tres partes. En la primera se contiene su vida, et origen. En la segunda su glorioso pasamiento de este siglo a la perpetua bienaventuranza. En la tercera se contiene la trasladacion de su santo cuerpo de la ciudad de Sevilla a la ciudad de Leon. Y despues de toda la dicha historia se sigue el libro principal de los miraglos (sic) de mismo santo Isidoro. Lo qual todo fue sacado a la [Col. 0075A] letra de las historias originales, et mas autenticas, que estan escriptas por los bienaventurados sant Allfonso, arzobispo de Toledo, e sant Braulio, obispo de Zaragoza, discipulos de sant Isidoro, et por otros antiguos, que escribieron su historia, la qual fue ansi sacada, et trasladada de latin en romance por un Religioso Canonigo Reglar de su monasterio de santo Isidoro de Leon, que fue el mismo que romanceo el dicho libro principal de sus miraglos, sin quitar, 85 ni añadir cosa alguna substancial, como se hallara cotejando esta vulgar trasladacion con los dichos originales, que son escriptos en buena latinidad.

19. Auctor operis, vel operum Latinorum de vita, transitu, translatione, et praecipue miraculis S. Isidori nullus indicatur. Interpres unus idemque esse dicitur Canonicus quidam monasterii Legionensis [Col. 0075B] S. Isidori, quem Aegidius Gonzalez, et Nic. Antonius Joannem de Robles nominant. Refert interpres in opere de Miraculis, Codicem Latinum membranaceum, quo id opus Latinum continebatur, exstitisse olim in monasterio Legionensi S. Isidori, inde post varios casus ad collegium Complutense, a cardinali Francisco Ximenez fundatum, devenisse: ex quo exemplar descriptum fuit et ad monasterium Legionense S. Isidori delatum. Ex hoc exemplari liber in Hispanum idioma conversus fuit.

20. Historia vitae et translationis, quae libro de miraculis praemittitur, brevior est ea quam Bollandiani ediderunt, et cui pauca quaedam miracula subjecerunt. Duo ergo opera diversa Florezius agnoscit, sed ab eodem auctore Luca Tudensi composita, [Col. 0075C] prius opus de Miraculis, praemissa brevi historia vitae et translationis, posterius historiam longiorem vitae et translationis, subjuncta paucorum quorumdam miraculorum expositione. Jam quod Lucas Tudensis opus de Miraculis S. Isidori scripserit, ex ejus prologo librorum adversus Albigenses constat: Seponens ad tempus prosequi ea quae de miraculis S. Isidori confessoris coeperam enarrare: et in fine librorum: Divinitus factum credo, ut qui beati Patris Isidori miracula proposui in laudem Domini declarare, etc. Denique cum in libro de Miraculis multa sint quae eodem modo in Chronico et Historia vitae et translationis referuntur, inde Florezius concludit, horum omnium operum unum eumdemque esse auctorem Lucam Tudensem.

[Col. 0075D] 21. Verum, ut concedam absolvisse Lucam opus de Miraculis, quae enarrare coeperat, et declarare proposuerat; ut admittam, opus Lucae de Miraculis diversum non esse ab eo quod in vernaculum sermonem redditum est, redit iterum redibitque semper mea responsio, facilius esse, ut plures diversi auctores e vetustioribus monumentis multa etiam ad verbum in suos libros immiterent: qui mos tunc erat scribendi: quam ut unus idemque auctor in 86 nonnullis varius sibique parum constans esset, praesertim cum Florezius doceat, haec omnia opera a Luca Tudensi absoluta fuisse ab anno 1234 ad annum 1239, quo ad sedem Tudensem evectus fuit, exstinctus demum anno 1249. Quod autem ait Florezius, [Col. 0076A] diversas quandoque res in his operibus enarrari, quia Lucas utrasque probabiles credidit, aut quod postremo scripsit, melius credidit; primum, cum sermo sit de factis inter se contrariis, sustineri nequit; alterum valeret, si Lucas rationem reddidisset cur non multo ante contrarium enuntiasset: id enim quodammodo exigit incorrupta fides historici.

1. «Isidorus, natione Carthaginensis, filius Severiani ejusdem provinciae ducis, Theodorici regis Gothorum filii, germanus sanctorum Leandri archiepiscopi Hispalensis, et Fulgentii episcopi et doctoris ac Florentinae virginis, virginum praepositae, archipraesul [Col. 0076B] Hispalensis, Hispaniarum primas, cum esset infantulus, a nutrice ad hortum ductus fuit, et ibi per oblivionem inter olera dimissus. Post aliquos dies lugens filium Severianus, sedens contra hortum, vidit apum multitudinem cum ingenti murmure: qui in stuporem versus, ad hortum, vocatis servientibus, festinavit: et accedentes viderunt alias apum in os pueri intrantes, et exeuntes; alias vero super faciem, et totum corpus mellis et favi operimenta texentes. Pater autem cum clamore, et lacrymis puerum amplexatus est, et apes ita in sublime se extulerunt ut non possent videri.

2. «Leander autem archipraesul diligebat puerum spiritualiter, extra patriam eum habens solatium, et non parcebat urgere, docens eum. Cum igitur puer [Col. 0076C] Isidorus litteris fuisset traditus, atque ut sibi videbatur, minus esset capacis ingenii, verbera magistri metuens, haud procul fugit ab urbe Hispalensi. Cumque fatigatus juxta marginem cujusdam putei resedisset, vidit pergrande saxum tortuosis foraminibus perforatum, et quoddam suppositum lignum canelatum [ Forte canalatum]. Haec dum secum tacitus cogitaret, ecce quaedam mulier 87 venit ad hauriendam aquam. Ad quam puer, Rogo, inquit, dissere, quis, vel ad quid lapidis hujus foramina, et illius ligni canales factae fuerunt? Lapis, ait, iste frequenti guttarum instillatione perforatus; et lignum frequenti chordarum ductu canelatum. Tunc puer ad se reversus dixit: Si lapis durissimus aqua cavatur, et lignum chordis secatur, quanto magis ego [Col. 0076D] homo, discendo quotidie, ad augmentum scientiae valebo pervenire? Reversus igitur Hispalim, magistrorum disciplinae se humiliter subdidit; et tanta illi gratia coelitus est infusa, ut quidquid a magistris audiebat, avide retinebat. Sicque Latinis, Graecis et Hebraicis litteris instructus, in trivio et quadrivio fuit perfectus, in doctrinis philosophorum praeclarus, divinis humanisque legibus eruditus, suavi colloquio, vita et doctrina clarissimus.

3. «(Cum esset juvenis, et in scientia multum profecisset, audita fama Gregorii, nocte natalis Domini in ecclesia Hispalensi prima lectione perlecta, extra ecclesiam egressus, in parvissimo tempore Romam devenit, et beatum Gregorium in Matutinis invenit: quo viso, beatus Gregorius, nimium laetatus, protinus [Col. 0077A] agnovit, et Deo gratias agens, amplexatus est eum: post evangelicam vero lectionem valefaciens ad ecclesiam Hispalensem ipsa nocte rediit, et clericos matutinas laudes reperit celebrantes.)

4. «Ad utilitatem fidelium multos libros composuit, multas haereses exstirpavit, Arium condemnavit. Hujus Arii, presbyteri Alexandrini, insania cum insanirent impii, Athanasio expulso, Eusebio exterminato, Hilario proscripto, Leovigildus rex, Hispaniarum ecclesias persequens, Masonam Emeritensem episcopum, et Leandrum Hispalensem archiepiscopum relegavit. Isidorus autem scientia clarus, genere nobilis, corpore pulcher, moribus gravis, eloquentia suavis, inter oblatrantes Arianorum frequentias nec minis terretur, nec blanditiis demulcetur, sed fervore [Col. 0077B] charitatis succensus fulmina divini eloquii ardentia emittebat, quibus saevientium obumbrabat aspectus. (Adiit etiam Recaredum Leovigildi regis filium, et eum ab Ariana haeresi ad fidem catholicam revocavit.) Mortuo autem Toleti miserabiliter Leovigildo, et substituto in regno catholico Recaredo, reversus est Leander a Carthagine, et pax Ecclesiae restituta, et Ariana haeresis exstirpata, et Suevi, qui Gallaeciam obtinebant, consecuti sunt baptisma.

88 5. «(Cernens ergo Leander Isidori constantiam, nescio quo praeventus praesagio, ne, se dimisso, causa praedicationis vel ob aliud, extraneas peteret regiones; vel ne virginitatem, quam ab infantia custodierat, levi famine macularet, in cella eum, rege et multis aegre ferentibus, reclusit. Rex vero Recaredus [Col. 0077C] et multi alii cellae assistebant, et de fonte Salvatoris almi Isidori sapientiam hauriebant. Cum igitur Leander finem suum appropinquasse cognosceret, fratrem suum Isidorum a cella educi, et sibi praesentari precatur. Quod cum Isidoro retulissent, qui jam parvam cellulam omnibus temporalibus ( divitiis ) praeponebat, ait: Scitote, me ab hac cella minime egressurum, quandiu frater meus superstes exstiterit, ipse enim hoc proposito sacramenti firmavit.)

6. «Beato igitur Leandro inter angelos translato, rex Recaredus, principes, episcopi, et populi in episcopum unanimiter elegerunt, et, licet invitum, de cella eduxerunt. (Quod cum nuntiatum esset beato Gregorio papae, electionem libentissime confirmavit, pallium tribuit, et, ut primatiae honorem in Hispaniis exsequeretur, concessit.) Decoratur igitur infula praesulari: [Col. 0077D] semper erat prudens, semper castus, semper constans, semper justus, semper modestus: ubique utilis, ubique devotus, passionem Christi semper habens in oculis: plus amari appetens, quam timeri: magis prodesse, quam praeesse: jejuniis, et orationibus, et sanctarum Scripturarum meditationibus insistens: ex vilissimis cibis, non ad cupiditatem, sed necessitatem modica sumens, sibi parcus, aliis largus, eamdem, quam prius, sequebatur humilitatem. Inerat, quasi proprium, gaudere cum gaudentibus, flere cum flentibus, miseris compatiens, eleemosynas eis largissime tribuebat. In prosperis et adversis unus semper vultus cunctis laetior occurrebat. In tanto dignitatis culmine sublimatus, non ad cathedram, sed ad curam, [Col. 0078A] non ad honorem, sed ad onus, non ad principandum, sed ad serviendum, non ad subditorum marsupia evacuanda, sed ad facinora exstirpanda, non ad quietem, sed ad laborem, episcopi dignitate se vocatum, non minus operibus quam sermonibus fatebatur.

7. «Circa scholares ita sollicitus erat, ut pater singulorum probaretur. Et, ut removeret ab eis materiam vagandi, extra urbem Hispalensem mirae pulchritudinis construxit monasterium, a quo nulli scholari exeundi ante quadriennium licentiam praebebatur: quosdam 89 vero ditiores, qui inesse monasterio recusabant, ne gyrovagantes mentes a studio revocarent, ferreis astringebat compedibus: ex quorum collegio emicuit Ildefonsus, et Braulius episcopus [Col. 0078B] Caesaraugustanus. Et quia non semper docere eos praesentialiter poterat, ubicunque magistros aptos sciebat, prece et pretio eos ducebat, ut in scholaribus docendis darent operam efficacem; fomes namque et occasio haeresis, et totius mali lapsus morum clericorum et religiosorum, segnis contemptus scientiae Scripturarum. Super religiosos quoque summopere vigilabat, ne quis eorum inopia mergeretur, aut verbi Dei inedia deperiret. Quamvis etiam suae et aliorum consulendo saluti, mulierum vitaret praesentiam, quascunque tamen sanctimoniales in Dei laudibus cerneret permanentes, mira affectione venerabatur, et assiduis largitionibus providebat. Per Hispaniae etiam regionem plurima et pulchra aedificavit monasteria.

[Col. 0078C] 8. «Non autem contentus uni soli provinciae prodesse, qui omnium fidelium utilitati se natum credebat, per civitates et regiones egressus, verbum Dei praedicabat. (Inde venit Romam, id humiliter summo pontifice postulante: ibi expeditis negotiis, regressus est in Hispaniam cum honore. Cujus adventum audientes Gallici et Hispani, cum siccitate aeris laborarent, et ex pluviae defectu fruges, arbores, atque herbae arescerent, et homines ex ipsa intemperie gravem molestiam corporum sustinerent, cum crucibus et lampadibus de singulis civitatibus ei obviam procedebant, ut pro eis Dominum precaretur. Narbonenses vero populi clamabant ad eum dicentes: O pie Hispaniarum doctor Isidore! tuis orationibus ab imminentibus periculis erue nos. At ille, elevans manus ad coelum, Dominum precabatur, quod ad gloriam [Col. 0078D] sui nominis populo suo remissionem peccatorum, corporum sanitatem, aeris temperiem, pluviarum largitionem, atque fructuum abundantiam impertiri dignaretur. O mira orationis virtus! cum enim aeris esset nimia serenitas, et solis ardore omnia aestuarent, magna subsecuta est pluviae abundantia, et aeris temperies, et corporum sanitas, ac fructuum abundantia. Profectus inde, curationes aegritudinum, similiter et pluviae comitabantur eum.)

9. «(Veniente autem eo haud procul ab Hispali, nuntiatum est ei, quod quidam Machometus inauditarum opinionum ore vipereo infecerat audientes; et draco, magnae trabis quantitatem excedens, ore flammivomo 90 pta ( sic ) suburbia redegit in solitudinem. [Col. 0079A] Quo audito, misit nuntios, qui Machometum vinculis astrictum suo adventui praesentarent. Sed numani generis inimicus apparuit dicens Machometo: Adversarius noster adest Isidorus: velociter igitur ab Hispania discede, quoniam ejus praesentiam nec tu, nec angeli Dei potestis sustinere. Cui Machometus: Quid est hoc novitatis, quod angeli mortalis hominis praesentiam sustinere non valent? Ad hoc diabolus: Ne dixeris, novitatis, sed plurimae antiquitatis. Nam primus homo, cui angeli deputati erant ad custodiam, de paradiso ejectus est circumventione diaboli; et angeli Dei in nullo eum juvare potuerunt. Cui Machometus: Et, si Isidori instantia me minime proficere praesciebas, quare totam Hispaniam per me lucraturum dixisti? Ad hoc diabolus: Ex divina revelatione [Col. 0079B] cognovi eum Romae remansisse; sed proposita divinae voluntatis alt . . . . in . . . . videretur propter nequitiam hominum, et propter poenitentiam: propter nequitiam, ut pro . . . . terrae promissionis filiis Israel: nondum enim, ait Scriptura, completae sunt iniquitates Amorrhaeorum: propter poenitentiam, ut in populo Ninive, cui propter poenitentiam misertus est Deus. Nunc igitur festina hinc, et vade in Africam, in gentem magnam futurus; docesque ( Forte doceque) ibi praecepta mea; nondum enim completae sunt iniquitates Hispanorum. Convocatis itaque suis, Machometus cuncta narravit eis per ordinem, et acceleravit fugam; et veniens in Africam, innumeram Ismaelitarum gentem seduxit. Venientes autem nuntii Isidori Cordubam, et non invenientes Machometum, [Col. 0079C] ad mare usque persequentes, quibusdam de suis captis, reversi sunt ad sanctum doctorem.)

10. «Aera DCLVI prophetavit Machometus in tempore Sisebuti Gothorum, et in tempore Heraclii Romani imperatoris. Decem annis sectam obtinuit; et obiit aera DCLXVI, anno Heraclii XVII, et docente in Hispania Isidoro.

11. «(Accedente autem eo ad locum qui Sancta Eulalia dicitur, apparuit horrendae visionis bellua immanissima ex ore cujus flammarum strepitu sonitus audiebatur. Hortabatur vero suos sanctus, ut securi accederent. Appropinquantibus illis, draco, demisso capite, stetit. Cui sanctus: In nomine, inquit, Jesu Christi praecipio tibi, ut eas in locum ubi nulli noceas creaturae. Ad hoc serpens, cum sibilo et strepitu [Col. 0079D] recedens, nusquam comparuit.)

91 12. «(Cumque appropinquasset Isidorus Hispalim, occurrit ei multitudo clericorum, scholarium, monachorum, et laicorum cum magno gaudio; et ex compressione turbarum concurrentium, ut tangerent fimbrias sancti Patris, quaedam mulier praegnans praefocata exspiravit. Quod cernens sanctus, flens oravit Dominum, et surrexit mulier dicens: Benedictus tu, Pater, quia per te ego et filius meus liberati sumus de manu inimici. Et sciscitanti populo qualiter evenisset ei, respondit: Egredientem animam meam et animam filii mei, qui in utero est, caterva daemonum nexibus igneis eas ad poenas carpere parabant; sed glorioso Patre pro nobis orante, audita est vox, dicens: [Col. 0080A] Revertantur animae horum ad corpora sua, quoniam amicus Dei Isidorus orat pro eis.)

13. «Veniebant autem ad eum alii, ut audirent alterius sapientiam Salomonis; alii, ut viderent eum miracula facientem; alii vero tentantes eum; quorum unus fuit Gregorius, haereticus antistes, qui in synodo Hispali celebrata coram judicibus cum eo disputans, admirans in doctrina ejus, non exspectans sententiam judicum, se victum clamavit, episcopis autem et omnibus congaudentibus. (Caecus astitit, rogans Isidorum, ut lumen per eum recipere mereretur, Gregorius vero, intuens dissimulantem Isidorum, precatur ut chirothecam quam manu tenebat, sibi porrigeret, qua impetrata, surrexit, et caeci oculos de ea ( sic ) tangens, dixit: Dominus Jesus Christus, [Col. 0080B] qui oculos cordis mei per beatum Isidorum illuminavit, oculos corporis tui illuminet meritis ejus. Quo dicto, sanguine de oculis caeci erumpente, visum recepit.)

14. «Diem autem obitus sui discipulis praesignavit, et sollicitus de grege sibi commisso, omnis Hispaniae episcopos, abbates, et principes, Toleti ad synodum convocavit, ubi finem praedicavit, pacem firmavit, et haereses condemnavit. Et, regressus Hispalim, largas eleemosynas fecit, et gravi febre fessus, ad ecclesiam se deferri jussit; et facta oratione pro venia peccatorum, Viaticum suscepit, et residuam pecuniam fecit pauperibus erogari; et dans osculum omnibus, ad cellam suam reportari se fecit. Omnibus autem silentibus, et obitum exspectantibus, post [Col. 0080C] diem quartam confessionis suae, stans in ecclesia, peracto sermone ad populum, expandit manus ad coelum, et benedicens omnibus, gregem Deo committens, sanctum Deo tradidit spiritum. Et de corpore ejus tanta effluxit fragrantia omnium 92 aromatum vincens odorem, ut omnes qui aderant coelesti perfrui beatitudine viderentur. Diversarum autem aegritudinum concurrerunt infirmi, qui, non solum tactu corporis, sed solo odore pristinae restituuntur sanitati. Plures viderunt ejus animam ab angelis jubilantibus in sublime deferri, et Christum cum innumerabili sanctorum (caterva) ei obviam procedentem. Quidam familiaris ejus tristis, raptus in exstasi, vidit eum cum virginitatis, et confessionis corona inter innocentes primatum tenere, et dicentem sibi: [Col. 0080D] Consolare, quia paratus sum per me auxilium imploratoribus [ Forte implorantibus] ferre subsidium. Obiit autem aera LXX IIII ( deest DC), episcopatus sui XL anno, Nonis Aprilis, tempore Cinciliani regis Hispaniae et Heraclei imperatoris Romanorum, illius qui crucem Domini a Cosdroe allatam Hierosolymis restituit, et exaltavit. Et sepultus est Hispali inter Leandrum fratrem suum, et virginem Florentinam sororem suam. Testamentum nullum fecit, quia, antequam obiret, pauperibus distribuit omnia quae habebat. (Duas lucernas arte naturali fecit ipse perpetim ardentes, quarum una ad caput, aliam ad pedes posuerunt, ut continue corpus sanctissimum illustrarent.)

[Col. 0081A] 15. «Anno autem LXXX post obitum Isidori tempore Roderici capta est Hispania a Saracenis usque ad covam, quae dicitur Sanctae Mariae, ubi Pelagius, ex regia traduce oriundus, et alii post eum Saracenos viriliter expugnaverunt. Anno autem Domini 1062, regnante rege Ferrando, filio regis Sancii, cum uxore sua Santia, translatum est corpus beati Isidori in urbem Legionensem X Kalendas Januarii.»

16. Haec Vita a Roderico Cerratensi scripta compendium quoddam est alterius Vitae a Bollandianis editae, auctore Canonico Legionensi, qui Lucas Tudensis a nonnullis creditur. Multa in ea sunt aut aperte falsa, aut saltem dubia, et apocrypha; ea praesertim quae Florezius uncinis clausa esse voluit; qui breves notas adjunxit. Num. 2, in ms. erat spal, pro quo Florezius edidit spiritualiter, et conjiciebat [Col. 0081B] specialiter, aut aliquid hujusmodi. Suspicabar diligebat puerum. Spali (pro Hispali) extra patriam, etc. Num. 5, apud Bollandianos nescio si quo; in ms. Florezii videtur fuisse nescitur quo. Ibid. Bollandiani legunt temporalibus divitiis: ms. Florezii omittit divitiis, quod in compendio Vitae omissum fortasse ab ipso Roderico est. Num. 14, pro Nonis Aprilis Florezius legi jubet Prid. Non. Apr., nam die 4 Aprilis Isidorum decessisse, communis et prope 93 certa sententia est. Num. 15, corrigendum est quod dicitur anno autem LXXX; in actis translationis legitur LXXV.

17. Dubitari etiam potest, an alii sint librariorum errores, ut num. 13, synodo Hispali celebrato pro celebrata, et num. 14, crucem Domini a Cosdroe allatam pro ablatam. Rodericus Cerratensis ordinis Praedicatorum [Col. 0081C] claruit saeculo XIII, Vitas sanctorum ex antiquis ecclesiarum breviariis aliisque monumentis collegit, nondum editas, paucis exceptis, quae in Hispania Sacra vulgatae sunt. Ejus mentionem nec Nic. Antonius in Biblioth. Vet. Hisp., nec Bayerius in not. faciunt. Florezius tom. III Hisp. Sacr., pag. 396, num. 4 Append., ex ipso Cerratensis opere, quisnam is homo fuerit, collegit, quem prope medium saeculum XIII scripsisse affirmat.

18. In veteri editione librorum S. Isidori contra Judaeos, quae ad annum 1483 refertur, ut exponam cap. 66, sunt excerpta quaedam ex hac Vita, ut videtur, vel ex lectionibus alicujus officii S. Isidori. Cum in iis Excerptis legatur, nescitur quo ductus [Col. 0081D] spiritu, posset num. 5 Vitae retineri nescitur, pro quo Florezius edidit nescio.

1. «Isidorus, natione Hispanus, ex Nova Carthagine, cui pater ipsius Severianus dominabatur, a sanctis viris Leandro archiepiscopo Hispalensi, et Fulgentio episcopo Astigitano, fratribus suis, sancte et liberaliter in studio litterarum educatus est: et ingentem doctrinam Latine, Graece atque Hebraice cum magna nominis claritate consecutus. Hic adolescens adhuc haeresim Arianam, duae gentem Gothorum, Hispaniae latissime dominantem, [Col. 0082A] penitus jam pridem invaserat, constanter palam arguebat; ut prope fuerit ut ab Arianis necaretur. Sed cohibitus a Leandro, hunc sibi successorem fore praesagiente, et, ut se commodiori tempori reservaret, admonitus, indignationem temperavit. Igitur Leandro vita functo, Isidorus magno regis Recaredi et populi consensu in Hispalensi archiepiscopatu sufficitur. Quam electionem S. Gregorius papa confirmavit, eique pallium misit in Hispaniam. Quantum vero pontifex factus, 94 fuerit constans et humilis, patiens et benignus, compatiens miseris et pauperibus, et cunctis virtutibus insignitus, nullius lingua sufficeret ad narrandum. Construxit monasteria, et collegia aedificavit: in quibus, studiis sacris et divinis lectionibus vacans, plurimos discipulos, [Col. 0082B] qui ad eum confluebant, erudivit: inter quos fuit B. Ildefonsus, Toletanae Ecclesiae postea archiepiscopus. Scripsit librum Etymologiarum, et sacri Canonis libros plurimos commentatus est: et tot tantaque alia volumina scripsit ut humana vix vita tantis suffecta laboribus videatur. Sed qui Deo student, nihil non proclive sentiunt, nihil frustra conantur, nihil non ex voto consequuntur. Fuit denique Isidori tanta doctrinae ac sanctitatis opinio, ut coacto concilio generali, ultro fuerit a pontifice maximo vocatus. Ubi mirum est, quantum ponderis et auctoritatis habuerit in singulis rebus Isidori sententia apud pontificem et omnes praelatos. Reversus autem in Hispaniam, cum suam mortem et Hispaniae vastationem a Saracenis publice praedixisset, migravit [Col. 0082C] e vita pridie Nonas Aprilis, anno Domini sexcentesimo trigesimo quinto, Sisenando in Hispania regnante, sepultusque fuit Hispali. Unde postea translatus est in urbem Legionem a Fernando I, Castellae simul et Legionis rege, qui hoc ab Eneto Saraceno, Hispali regnante, magnis precibus et praemiis impetravit: cujus nomine templum aedificatum est Legione; ubi sepultus, miraculis clarus, colitur magna populi religione.»

3. In Breviario Quignoniano has easdem lectiones [Col. 0083A] in festo S. Isidori exstare, Cajetanus innuit; quod ex parte verum est. Congruit enim Breviarium Quignonianum cum his lectionibus usque ad verba, pallium misit in Hispaniam. Tum omittit, Quantum vero pontifex factus, usque ad verba, ex voto consequuntur. Obitum S. Isidori assignat anno Christi nati sexcentesimo vigesimo secundo. Addit, translatus est in urbem Legionem a Fernando rege Legionensi: lectiones a Cajetano productae vocant Castellae simul et Legionis regem; quod quidem verum est, et eodem modo exprimitur in lectionibus inter officia propria sanctorum, qui in Hispania celebrantur, Antuerpiae 1716 excusis: anno Domini sexcentesimo trigesimo quinto, Sisenando in Hispania regnante. Cujus corpus sepultum primo Hispali, deinde translatum fuit in urbem [Col. 0083B] Legionem a Fernando primo Castellae simul et Legionis rege, etc. Reliqua in his novis lectionibus aliisque antiquioribus apud Cajetanum conveniunt, nisi quod in his novis legitur suffectura esse pro suffecta esse apud Cajetanum. Lectiones, ut a cardinali Quignonio in suo Breviario editae sunt, prodierunt deinde in quodam Breviario Romano de Camera nuncupato, Venetiis impresso in fol. anno 1550, ut facile tunc ante Pii V constitutionem de Breviario Romano reformando ejusmodi auctiora Breviaria pro libitu editorum aut typographorum vulgabantur.

4. Recitasse quoque Romanam Ecclesiam hanc Isidori Vitam per lectiones distinctam, ex Breviario Quignoniano colligit Cajetanus, sed minus idoneo argumento. Non enim Ecclesia Romana novum illud Breviarium unquam adoptavit: sed solum auctoritate [Col. 0083C] apostolica confectum fuit, ut privatim, qui vellent, petita et obtenta prius facultate, eo uterentur. Qua de re plura dixi in Appendice secunda ad Hymnodiam Hispanicam, quae tota in Breviarii Quignoniani fatis explicandis versatur. Usus nunc sum editione Lugdunensi anni 1553, quam tunc in bibliotheca Imperiali existentem laudavi, ac deinde ex auctione ejusdem bibliothecae mihi comparavi. Plures ac diversas alias ejusdem Breviarii editiones in schedis 96 notatas habeo, quae caeteris in ea appendice descriptis addi poterunt, siquando Hymnodia Hispanica auctior correctiorque denuo typis committetur. Interea describam aliam editionem, a me nuperrime coemptam ex libris duplicibus bibliothecae Angelicae: quae editio olim in bibliotheca Passioneia exstabat, [Col. 0083D] ut ex stemmate apparet. Titulus est: Breviarium Romanum ex sacra potissimum Scriptura et probatis sanctorum historiis nuper confectum, ac denuo per eumdem auctorem accuratius recognitum, eaque diligentia hoc in anno a mendis ita purgatum, ut Momi judicium non pertimescat. Cum privilegio ad decennium. Lugduni apud haeredes Jacobi Junctae 1556. Editio est in folio, qua in forma Breviarium Quignonianum editum nondum videram. Haeretici jactant, rarissima esse hujus Breviarii exemplaria, quod catholici illud abolere studuerint. Sed praeter haec duo, quae dixi, exemplaria, ego olim tria alia acquisivi, quae viri illustres a me dono oblata acceptarunt.

5. E breviariis pervetustis Hispaniae, in quibus [Col. 0084A] Isidori commemoratio exstat, Tamayus in Martyr. Hisp. recenset Hispalense, Toletanum, Placentinum, Segoviense, Salmanticense, Zamorense, Seguntinum, Abulense, Compostellanum, Cordubense, Illiberitanum, Burgense, Palentinum, Pampilonense, Caesaraugustanum, Asturicense ms., Turiasonense, Dominicanum, Benedictinum; quae omnia apud se esse, si credere dignum est, testatur. Cum Urbanus II primatum Hispaniarum sedi Toletanae anno 1088 restituit, ac confirmavit, simul pallium archiepiscopo Toletano D. Bernardo misit, quo in praecipuis festivitatibus uteretur, inter quas nominat Natale S. Isidori et Leandri.

6. Cum autem officium S. Isidori pro tota Ecclesia recitandum in Romanum Breviarium immissum [Col. 0084B] hoc saeculo fuerit, juvat lectiones novas hoc loco apponere, ut cum veteribus conferantur:

8. Concessum fuit officium S. Isidori episcopi, confessoris et doctoris, cum his lectionibus pro universa Ecclesia ab Innocentio XIII die 25 Aprilis 1722, de quo [Col. 0085C] videri potest Benedictus XIV, l. IV de Beatif., part. II, cap. 11, num. 15, qui rationem addit: Sanctus quippe hic jam tanquam doctor colebatur in regnis Hispaniarum, et in Ecclesiis insularum et continentis Indiarum regi catholico subjectarum, ex litteris apostolicis Gregorii XIII, ubi haec habentur de officio S. Isidori: Item festivitas S. Isidori archiepiscopi Hispalensis, pro quo celebretur officium doctoris, et recitetur Credo in celebratione missae, etc.

9. Quaedam in his lectionibus traduntur, quae ex monumentis antiquioribus et aetati S. Isidori propinquioribus non constant; scilicet quod Severianus pater S. Isidori dux fuerit provinciae Carthaginiensis; quod Fulgentius Carthaginiensem episcopatum tenuerit; quod Braulio sub disciplina Isidori profecerit: [Col. 0085D] quod idem Braulio auctor sit comparationis inter Gregorium Magnum, qui Petro successit, et Isidorum, qui Jacobo apostolo in erudienda Hispania, de qua cap. 4, dixi; quod Hispaniae vastationem a Saracenorum armis publice praenuntiaverit: quod corpus suum inter Leandrum fratrem et Florentinam sororem condi mandaverit, ut alia omittam de confirmatione, pallio, et vicarii apostolici munere. De quibus omnibus agit Florezius tom. IX Hisp. sacr., pag. 193; et Benedictus pontifex XIV, qui promotoris fidei munere tunc fungebatur, cum haec causa Romae agitata est, responsiones postulatorum et cardinalis Bellugae contra suas animadversiones commendat l. IV de Beatif. part. II, cap. 11, num. 15. [Col. 0086A] Demum suo muneri non defuerunt 99 postulatores, qui collectis undique testimoniis excellentiam doctrinae S. Isidori plenissime demonstrarunt, edita etiam typis suffragio eminentissimi domini cardinalis Bellugae, causae relatoris, qui animadversiones a me tanquam fidei promotore factas, docte de more confutavit, et plura addidit in commendationem eximiae doctrinae ejusdem S. Isidori.

10. Quod si lectiones S. Isidori ad vetustissima monumenta exigendae essent, illis potius uti praestaret, quae in officiis propriis sanctorum ecclesiae Toletanae, editis Matriti ex typographia regia 1618, exstant, scilicet:

12. Hymnos in laudem S. Isidori ex Breviariis antiquis non multos video celebrari. In Officiis propriis sanctorum Ecclesiae Hispalensis anno 1659 excusis hi sunt hymni in festo die S. Isidori.

14. Hos ipsos hymnos ego etiam olim non sine debita elegantiae laude exhibui in Hymnodia Hispanica ad diem 4 Aprilis: quos ut cantui ecclesiastico accommodarem, quatuor versus ita refinxi: 1. Lucis examen veniens ab aura, pro, Lucida examen veniens ab aethra. 2. Sis ad aeternam Triadem, precamur, pro, Esto ad aeternam Triadem, precamur. 3. Pax, pudor, morum probitas, et aequi, pro, Paxque cum sancta probitate, et aequi. 4. Fama canebat, pro, Fama vetusta [Col. 0088D] est. Recentes puto hos esse hymnos; quorum auctor fabulis de Mahometi in Hispaniam adventu, et fuga ex ea assentiri videtur in quinta stropha, Praesul instauras, etc., nisi si forte Acephalorum haeresin ab Isidoro profligatam intelligit.

15. Antiquiores videntur hymni, quos in Martyrologio Hispano Tamayus exscribit ex Breviariis vetustis Hispaniae: Ad Vesp.

16. Pervetusta vocat Tamayus Breviaria, ex quibus hos hymnos profert. Sed cum in officio Gothico nulli fuerint hymni in laudem Isidori, et ea breviaria, quae Tamayus laudat, ad ritum Romanae Ecclesiae sint conformata, ea vetustas non in longum temporis spatium protrahi debet. Saeculo XIII antiquiores eos hymnos non censeo: quanquam cum solum in Isidori laudibus commemorandis versentur, nihil illis inest quod veteri historiae repugnet. Neglectae prorsus sunt regulae carminis. Secunda stropha ad vesperas videtur desumpta ex uberiori praenotatione Braulionis, [Col. 0089C] aut ex prologo Vitae Isidori, auctore Canonico quodam Legionensi, apud Bollandianos.

17. De Martyrologiis quae memoriam S. Isidori celebrant agit Henschenius in Commentario praevio ad Vitam S. Isidori. Mentio praeterea fit S. Isidori in Martyrologio Canonicorum Regularium, in fine novae Martyrologii Romani editionis jussu Benedicti XIV, ad 4 Aprilis: Hispali in Hispania sancti Isidori Confessoris, qui inter Canonicos Regulares ascriptus, ac illius civitatis episcopus consecratus, sanctitate et doctrina conspicuus, zelo catholicae fidei et observantia ecclesiasticae disciplinae Hispanias illustravit. Praemittitur signum quod indicat festum S. Isidori eodem die ab omnibus Canonicis [Col. 0089D] Regularibus celebrari. Ibidem in Martyrologio 105 pro omnibus monachis ordinis Cisterciensis ad diem 4 Aprilis Hispali in Hispania S. Isidori, ex monacho ordinis sancti Benedicti ejusdem civitatis episcopi, sanctitate, ac doctrina conspicui, qui zelo catholicae fidei, etc. Haec controversia de ordine monastico S. Isidori cap. 19 agitabitur, ubi nonnulla verba proferam ex Breviario Canonicorum Regularium Lateranensium.

18. Reperi etiam Isidori nomen in litaniis veterum Codicum, ut de officii Mozarabici litaniis nihil dicam. Sic codex Vaticanus 84, pergam. in fol., saeculi X circiter, in quo est Psalterium ab Hieronymo recensitum cum canticis, fol. 274 exhibet orationes ad adorandam crucem, sive ad poscenda suffragia omnium sanctorum. Depicta est Christi cruci affixi imago [Col. 0090A] quatuor clavis, et pectoris dextra parte transfixa. Sequuntur fol. 307 Rogationes, sive litaniae sanctorum, in quibus S. Isidorus appellatur, et invocatur. Hunc puto esse Codicem quem num. 82 signatum Blanchinus describit t. II Evang. Quadrupl. pag. 604; cujus characterum specimen excusum est ibidem tab. 6, num. 1, post pag. 600. Codex Vaticanus Ottobonianus 576, charactere Longobardico, sive Beneventano, saeculo X circiter exaratus, continet Missale monasticum, in cujus litaniis sunt S. Gregorius, S. Hysidorus, S. Germanus, Benedictus, Maurus, Severinus, etc. In alio Codice membranaceo saeculi XV ex oppido Assergio dioecesis Aquilanae, ad officium proprium S. Franci petendum Romam allato, ad monasterii alicujus, ut videtur, usum exarato, litaniae [Col. 0090B] sanctorum praeter alios exhibent S. Francum, Macarium, Basilium, Leonardum, Ysidorum, ut in his membranis scribitur. Neque dubium mihi est, quin de nostro Isidoro sermo sit, quamvis fortasse alii de Isidoro monacho suspicentur.

1. Ut a nomine Isidori incipiam, vario ac diverso modo in vetustis membranis et monumentis illud scriptum reperitur: nimirum 106 Ysidorus, Hisidorus, Hysidorus, Hisydorus, Isydorus, Esidorus, Isodorus, Ysydorus, Eisidorus, et, quod caeteris [Col. 0090C] praeferendum, Isidorus. Ea discrepantia ex varia pro diversis temporibus scribendi ratione magnam partem oritur, ut nihil de antiquariorum incuria dicam. Saepe enim usus invaluit, ut y pro i usurparetur, et aspiratio facile initio voci praeponeretur. Interdum etiam e pro i adhibebatur. Isidori nomen Graecae originis videtur ab Isis: certe inter Graecos multi eo nomine claruerunt. Saeculo tamen quo Isidorus floruit, Esidori nomen in usu fuisse, testimonio S. Juliani Toletani evincitur in opere ms. de Re grammatica, quod cap. 103, num. 46 et seqq. describam. Ita enim ait num. 324: Da aliud nomen, quod ex plurimis partibus sit compositum. ESIDORUS: E praepositio est, SI conjunctio est, DO verbum est, RUS nomen est.

[Col. 0090D] 2. Fabricius, tom. IX Biblioth. Graec., pag. 256 seq., l. v, cap. 34, num. 3, postquam de Isidoro Pelusiota egit, curiosa illa sua diligentia catalogum texuit de claris aliis Isidoris plusquam triginta. Ex Hispanis praeter S. Isidorum Agricolam recenset Isidorum Asturicensem, qui concilio Bracarensi anno 675 subscripsit, Isidorum patria Hispalensem, sed episcopum Caesaraugustanum, a Pellizerio confictum, Isidoros Cordubenses duos, pariter a Pseudo-Dextro confictos, unum ad annum 384, alterum ad annum 423 et 430, Isidorum nostrum Hispalensem, Isidorum Mercatorem, sive Peccatorem, collectorem decretalium suppositarum, Isidorum Pacensem, Isidorum Setabiensem, sive Setabitanum, qui concilio Toletano anno 681 et 688 interfuit.

[Col. 0091A] 3. Horum ex numero sex sunt soli veri Isidori Hispani, Isidorus Hispalensis, Isidorus Asturicensis, Isidorus Setabitanus, qui concilio Toletano XII anno 681 interfuit, et alter diversus, qui concilio Toletano XV anno 688, et rursus concilio Toletano XVI anno 693 subscripsit, Isidorus Pacensis, et Isidorus Agricola. His addi potest Isidorus Juvenis monachus, martyr Cordubensis, anno 853 a S. Eulogio l. III Memor. Sanct. cap. 15 laudatus. Alii inventi confictique sunt, ut inter plures diversa Isidori opera distribuerentur, ac distinctio quae in veteribus exemplaribus reperitur, Isidori Senioris et Junioris, pro libitu cujusque explicaretur.

4. Laudat quidem Sigebertus cap. 51 de Script. eccles. Isidorum Cordubensem, cui commentarium [Col. 0091B] in libros Regum tribuit: 107 ex quo architecti suppositorum chronicorum ansam arripuerunt, ut etiam duos Isidoros Cordubenses confingerent, ac multa de iis comminiscerentur. At Nic. Antonius non levibus rationibus suspicatur, nullum quidem fuisse Isidorum hujusmodi Cordubensem: sed Sigebertum saeculi XII scriptorem deceptum fuisse, quod in quodam sermone, inter S. Augustini Opera edito, De assumptione Mariae Virginis legerit, Isidori cujusdam verba allegari. Et cum opus Isidori de allegoriis Orosio dicatum sit, potuit his de causis permoveri Sigebertus, ut Isidorum Hispalensi nostro antiquiorem aequalemque Augustino et Paulo Orosio excogitaret. Adisis Biblioth. vet. Hisp. l. III, cap. 2, n. 52 et seq. Cur Sigebertus Isidorum illum suum [Col. 0091C] antiquiorem, cui veri Isidori Hispalensis quaedam opera affingeret, Cordubensem appellare voluerit, nulla idonea conjicitur ratione. Florezius, qui tom. X Hisp. sacr. Isidorum Cordubensem a Sigeberto confictum censet, suspicatur, ex nomine Carnotensis deceptum Sigebertum, ut seniorem illum Isidorum Cordubensem episcopum statueret: nam sermo de assumptione Mariae Virginis, qui olim erat 85 de Sanctis inter Opera Augustini, deinde 83 in appendice, et in editione Maurinorum 208, a theologis Lovaniensibus Fulberto Carnotensi tribuitur. Quae tamen longe semota esset errandi occasio, cum auctor Sermonis non dicatur Isidorus, sed in sermone fiat Isidori mentio.

5. Hac in re Marianae judicium, quod Florezius [Col. 0091D] tom. VIII Hisp. Sacr., tract. 27, append. 2, p. 275, primus vulgavit, ejusmodi est; eruditorum opinione receptum esse, tres Isidoros in Hispania fuisse nobiles cum primis: CORDUBENSEM, quem vixisse Trithemius ait sub Honorio circiter salutis annum 420, HISPALENSEM Gregorii Magni aequalem; atque PACENSEM, qui QUO TEMPORE VIXERIT, dubitatur. Cordubensis SENIOR vocatur: JUNIORIS appellatio duobus posterioribus antiquioris comparatione vulgo datur, Hispalensi frequentius. Cordubensis nihil scripsit quod exstet, tametsi quaedam illi Trithemius attribuit; Hispalensis multa, atque inter alia ab exordio mundi usque ad quintum annum Suinthilae Gothorum regis summa brevitate Chronicon.

6. Doctissimi viri judicium probat confirmatque [Col. 0092A] Perezius Bayer in not. ad Bibl. vet. Hisp., l. V, num. 109; nam in Escurialensibus saeculi X et saeculi XI ineuntis codicibus lit. Q, plut. 3, n. 7, et 108 digramm. et plut. 1, n. 3, aliisque longe ante Sigebertum Isidorus Hispalensis Junioris titulo a cognomine antiquiore alio eoque scriptore discernitur: non enim Junior diceretur, nisi antiquior alius Isidorus scriptor praecessisset. Quod autem nihil eorum exstet quae Isidorus antiquior scripsit, inde constat, quod ea opera quae Sigebertus et Trithemius Isidoro Seniori seu Cordubensi attribuunt, certo sunt Isidori nostri Hispalensis. Haec fusius Perezius, qui praemiserat, verba Marianae argumentum hoc exhaurire.

7. Commemorari quoque debet sententia Joannis [Col. 0092B] Aegidii, de quo haec Nic. Antonius l. v Biblioth. vet., n. 109: De Isidoro Cordubensi, quem primus Sigebertus laudat Gemblacensis, Dexter autem (supposititius) unus Chronici auctorem finxit, quod supra commodiore loco dictum, nunc non repeto: contentus hoc solum annotare hic adjungereque olim de Cordubensi, ac Seniore, ut audit, Isidoro dictis, Joannem Aegidium Zamorensem Franciscanum, qui innumera vidit et annotavit de Hispanis rebus, et in adversaria sua adhuc inedita conjecit, nonnisi duos Isidoros tractatu laudatorum Adversariorum sexto agnovisse laudasseque: nostrum scilicet Hispalensem SENIOREM, ut vocat, alterumque JUNIOREM a se dictum, qui Pacensis est, qui ad Arabum in Hispanias irruptionem rerum in orbe gestarum memoriam continuavit.

[Col. 0092C] 8. Ut autem distinctio Isidori Senioris et Junioris in bono lumine collocetur, breviter indicabo vetera exemplaria, et opera nostri Isidori Hispalensis, in quibus modo Senior, modo Junior appellatur. Joannes Vasaeus, qui Isidorum Hispalensem Juniorem dici putat propter Isidorum Cordubensem, qui tempore Orisii floruerit, asserit, cap. 4 Annal. Hisp., in fronte Etymologiarum Isidori legi: Incipit epistola Isidori Junioris Hispalensis episcopi ad Braulionem Caesaraugustanum episcopum. Non explicat Vasaeus ex quo exemplari hunc titulum excerpserit.

9. Junior dicitur Isidorus noster in Codice Vaticano 202, de quo cap. 93 agam, ubi ejus dicta ex libris de Officiis ecclesiasticis proferuntur. Codex in Gallia videtur scriptus saeculo X, circiter. Contra [Col. 0092D] in Codice Vaticano 641 saeculo IX aut X scripto, de quo cap. 94, vocatur Senior in titulo Prooemiorum, sed ita ut eidem Seniori Isidoro libri Officiorum, et de Ortu et Obitu Patrum tribuantur. In Codice Escurialensi Etymologiarum saeculi XI, de quo 109 vide cap. 55, appellatur Junior. Idem epitheton tribuitur Isidoro in codicibus saeculi XIII aut seq., quibus chronicon continuatum et interpolatum continetur, de quibus cap. 78. Junior quoque vocatur Isidorus in antiquissimo Codice Vaticano 3321, recensendo cap. 96, in quo sunt differentiae verborum ordine litterarum; in recentiori Vaticano 4327, in quo sunt libri duo contra Judaeos, de quo cap. 97, in Regiovaticano 294, de quo cap. 100, saeculi XI, ut videtur, in quo sunt libri Etymologiarum, [Col. 0093A] in Regiovatic. 310 ibid. Incipiunt Differentiae spirituales Isidori episcopi Junioris Spaniensis. Et rursus, Incipit Soliloquiorum Isidori Junioris Spalensis episcopi. Junior etiam dicitur Isidorus in codice Regiovaticano 846, ibid., dum fragmenta Etymologiarum exscribuntur: qui quidem Codex saeculo VIII posterior non videtur. Junior quoque vocatur in titulo chronici Codicis Palatini 239, cap. 102, in Gallia, ut videtur, exarati saeculo X, circiter. In fine Etymologiarum codicis Urbinatis chartacei 479, cap. 104, Ysidori Junioris, etc. In Ottob. cod. 336 Etymologiarum saeculi XIV, circiter, c. 105, Ysidori Junioris, etc. Alii Codices extra Bibliothecam Vaticanam non dissimili modo Junioris titulum Isidoro nostro ascribunt: ut codex Lucensis librorum contra Judaeos, de quo [Col. 0093B] cap. 43, num. 48; Codex Chisianus Etymologiarum, de quo cap. 45, num. 2; antiquissimus Caesenas Malatestius Etymologiarum, de quo cap. 45, num. 6. In Codice 2, archivii Vaticani, de quo cap. 107, Etymologiae Isidori Junioris, etc. In Codice collegii Romani, ibid., Chronicon Isidori Junioris. Cap. 55, num. 18 et 19, duo occurrunt exemplaria Florentina Etymologiarum Isidori Junioris. Cap. eod. 55 num. 24, codex Florentinus S. Crucis, in quo sunt Etymologiae Isidori Antiqui, et Isidorus Junior De computo. Synonyma Isidori Junioris recenset Labbeus, ut dicam cap. 70, num. 3. Epistola ad Leudefredum in Codice Vigilano, de quo cap. 73, num. 7, nomine Isidori Junioris inscribitur. In Codice Florentino S. Crucis, de quo cap. 76, num. 9, liber de Naturae rerum titulum Isidori Junioris illustris exhibet. Isidori Junioris [Col. 0093C] chronographia, sive chronicon indicatur ex Codice Mediceo, cap. 77, num. 7. In Codice Ovetensi saeculi XII, de quo cap. eod. 77, num. 13, corographia, sive rectius chronographia Isidori Junioris. In Codice Escurialensi saeculi XIV, de quo cap. 78, num. 18, chronicon Isidori Junioris.

110 10. Marianae Bayerioque libenter assentior, aliquem Isidorum Isidoro Hispalensi antiquiorem agnoscendum esse, cujus comparatione Hispalensis Junior dicatur. Sed cum Isidori Cordubensis mentio in catalogis Hieronymi, Gennadii, Isidori, Ildefonsi et aliorum veterum de scriptoribus ecclesiasticis non appareat, ac primus Sigebertus ejus meminerit, et quidem sic clare errans, ut Hispalensis Isidori quaedam opera Cordubensi adjudicet, facile adducor, ut [Col. 0093D] credam, Isidorum Hispalensem Juniorem dictum, quia ante ipsum floruerat saeculo IV Isidorus Pelusiota, scriptis, virtutibus, rebusque gestis in universa Ecclesia clarus, et apud episcopos ipsos venerabilis, ut ait Ephremius episcopus Antiochenus in epistola ad Zenobium Scholasticum apud Photium in Bibliotheca; de quo etiam Evagrius lib. Hist. eccl., Ejusdem Theodosii principatu claruit Isidorus, cujus latissima est gloria, et qui cum ob res gestas, tum eloquentiae causa ubique celebratur.

11. Erat quidem Isidorus Pelusiota Aegyptius, gente Alexandrinus, et juxta Pelusium, Aegypti urbem, monachus: sed non minus propterea fama ejus apud Latinos vigebat: quem etiam Facundus Hermianensis, [Col. 0094A] ab Isidoro Hispalensi in libro de Vir. Illustr. recensitus, sic commendat: Nam vir etiam sanctissimus, et magnae in Ecclesia gloriae Isidorus presbyter Aegyptius Pelusiota, quem duo millia epistolarum ad aedificationem Ecclesiae multi scripsisse noverunt, qui etiam pro vitae ac sapientiae suae meritis, ut pater ab ipso Cyrillo et honoratus est et vocatus, etc. Confer Natalem Alexandrum Hist. eccles. saecul. IV, art. 9, cap. 4. Prodiit Gottingae, anno 1737, dissertatio Christophori Augustini Heumanni De Isidoro Pelusiota ejusque epistolis, quas maximam partem fictitias esse demonstratur, digna, ut in Bibliotheca selec a observat cl. Zaccaria, quae a viro docto refellatur. Cum Isidori Pelusiotae nomen celeberrimum in Ecclesia jam esset, quo tempore Isidorus Hispalensis [Col. 0094B] scribebat, nihil mirum est si operibus hujus, praesertim ubi Hispalensis episcopi titulus non praefigeretur, apponi coeperit Junioris inscriptio. Deinde facile librarii utrumque titulum complexi sunt, ut Isidorum Juniorem episcopum Hispalensem vocarent, quamvis nullus alius Isidorus episcopus Hispalensis Isidorum nostrum praecesserit.

12. Quisnam autem est Isidorus Junior, cujus comparatione Hispalensis Senior nominatur? Mariana, Nic. Antonius, et Bayerius 111 Isidorum Pacensem Hispalensi Juniorem intelligi asserunt. Isidorus Pacensis vixit saeculo VIII progrediente, ut probat Nic. Antonius l. VI, cap. 3, et Chronicon Isidori Hispalensis usque ad Hispaniae per Arabes eversionem continuavit. Hic certe scriptor est, qui Isidoro Hispalensi junior est, ac reipsa ita a multis appellatur. [Col. 0094C] Sed contendunt nonnulli, alios fuisse Isidoros Hispalensi recentiores, quorum etiam comparatione Hispalensis Senior vocetur: producunt Isidorum episcopum Setabitanum, cui Pellizerius librum De significatione nominum tribuit, Luitprandus supposititiam collectionem canonum sub Isidori Peccatoris, seu Mercatoris nomine editam. Refellit has fabulas Nic. Antonius lib. VI Bibl. vet., cap. 3. Liber de significatione nominum est liber Isidori Hispalensis de Nominibus legis et Evangeliorum, ut Braulio appellat, quem Allegoriarum vulgo vocant. Isidorum auctorem collectionis apocryphae decretalium neque Isidorum episcopum Setabitanum, neque ullum alium Hispanum esse contendimus. Duo autem Isidori episcopi Setabitani exstiterunt, ut dixi: prior, qui synodo [Col. 0094D] Toletanae XII anno 681 interfuit; posterior, qui synodo Toletanae XV anno 688 et XVI anno 693 subscripsit. Neutrum horum quidquam scripsisse constat, multo vero minus falsam collectionem canonum, saeculo demum IX confictam.

13. Ab Isidoro Pacensi alium Isidorum diversum Pellizerius agnovit, quem appellat de Beja, auctorem cujusdam Chronici, quod incipit: Sex diebus rerum omnium creaturam formavit Deus. Fortasse Pellizerius Isidorum Pacensem putabat esse ita dictum ex urbe Badajoz: id enim nonnulli ita sibi persuaserunt; plerique autem Pacem sive Pacem-Juliam oppidum Beja intelligunt esse. Idem ergo est Isidorus de Beja, et Isidorus Pacensis; idem Chronicon, quod in duo [Col. 0095A] Pellizerius male dividebat, ut ostendit Nic. Antonius loc. cit. Nimis enim liberalis videtur Pellizerius in multiplicandis tam operibus quam Isidoris; qui duos Isidoros Hispalenses, quorum alter episcopus Caesaraugustanus fuerit, duos Cordubenses, duos Pacenses confingebat.

14. Cur autem non potius aut Pellizeruis, aut quivis alius Hispanus de Isidoro Asturicensi, qui concilio Bracarensi anno 675 subscripsit, inter scriptores recensendos quidquam commentus est? Poterat enim hic comparatione Isidori Hispalensis Junior dici. Ac re 112 vera inter scriptores medii aevi eum Fabricius in Bibliotheca reponit: sed quid in litteras miserit, addit, cum a Cangio inter scriptores referatur, mihi incompertum. Eum infelici exitu decessisse, refert [Col. 0095B] S. Valerius tom. XVI Hisp. sacr., num. 36. Ordinis Querimoniae: Qui dum sic veniret immissus ab inimico, ut me mitteret in commotionis interitum, et aliorum fratrum pessimum scandalum; recto videlicet omnipotentis Domini judicio, lacum, quem nobis aperuit, ipse repente ingressus est. Eumdem pestilentissimum virum vocat. Alii de eo tacent.

15. Verum cum Isidori Pacensis nomen inter Hispanos haud obscurum fuerit, minime dubito, quin Isidori Junioris vocabulo hunc Hispani insignierint, ut ab Isidoro Hispalensi distinguerent. Exteri autem aliud fortasse in mente habuerunt: qui de Isidoro Pacensi parum aut nihil cogitabant. Scilicet auctor supposititiae collectionis canonum et decretalium, saeculo VIII exeunte, se non solum Hispanum finxit, [Col. 0095C] sed etiam celeberrimum inter Hispanos nomen usurpans, Isidorum Peccatorem, sive Mercatorem nuncupavit. Illico ea collectio in manibus omnium coepit versari: et quamvis Isidorum nostrum Hispalensem auctorem ejus crediderint, tamen alii, qui concilia et monumenta alia, Isidoro Hispalensi recentiora, in eam collectionem intrusa fuisse observabant, alium Isidorum collectorem esse intulerunt, quem, ut ab Hispalensi distinguerent, Juniorem vocitarunt, et eadem ratione Isidorum Hispalensem Seniorem. Concludendum igitur est, Isidorum Hispalensem modo Juniorem, modo Seniorem dici: scilicet Juniorem, dum comparatur Isidoro Pelusiotae, aut etiam, si ita velis, Isidoro Cordubensi a Sigeberto laudato: Seniorem vero, dum confertur Isidoro cum [Col. 0095D] Pacensi, tum fictitio Peccatori, seu Mercatori.

1. Isidorum natione Germanum fuisse, nescio cur somniaverit Joannes Eisengreinius in Catalogo test. verit., cui fidem tantum non adhibent Centuriatores, cent. 7, cap. 18, § 8. Suspicatur Nic. Antonius, Eisengreinium existimasse, Gothum fuisse Isidorum, et hac ratione 113 proprios sibi oculos fascinare voluisse. Cum enim jam multo ante Gothi in Hispania consedissent, etiamsi Gothum Isidorum fingere velis, non tamen propterea natione Germanum appellare poteris, nisi Germanum accipias pro Gotho jam Hispaniae incola et cive. Neque vero ulla est suspicandi [Col. 0096A] ratio, Isidorum origine fuisse Gothum: imo contrarium suadent nomina parentum, fratrum ac sororis, quae ex lingua Latina et Graeca petita sunt, minime vero ex Gothica; quod arguit parentes Isidori Hispanos quidem ortu, cives tamen Romanos fuisse, sive, ut vocat Nic. Antonius, Hispano-Romanos.

2. Non desunt tamen inter Hispanos, qui contendant, Severianum, Isidori patrem, origine Gothum fuisse, atque ita fere sentiunt praeter pseudo-historicos jam ubique explosos Rodericus Sanctius de Arevalo, Laurentius Padilla, Beuter, Sandovalius, nec repugnat Andreas Resendius in epistola ad Ambrosium Morales. In continuatione, sive supplemento Isidoriani Chronici, quod a Luca Tudensi sub Ildefonsi [Col. 0096B] nomine prolatum est, supra cap. 12 a nobis exhibito, traditur, regio Gothorum sanguine ortum fuisse Isidorum. Advertimus jam eam continuationem falso Ildefonso imputari, et longe post Isidori Ildefonsique tempora fuisse scriptam, aut figmentis interpolatam. Alia tamen addunt Rodericus Toletanus, et Lucas Tudensis, scilicet Theodoricum Amalum Ostrogothorum regem, qui, cum in Italia dominaretur, pro Amalarico Gothicum simul Hispaniae regnum aliquot annis tenuit, parentem fuisse Severiano Isidori patri.

3. Alii, ut Ambrosius Morales, Antonius lepes, Mariana, Franciscus Padilla, Pellizerius, Nic. Antonius, huic narrationi fidem negant. Cur enim Theodoricus Amalaricum, ex Amalasuntha filia nepotem, regni successorem reliquit, et non potius Severianum! [Col. 0096C] Quod autem Ambrosius Morales contendit, Theodoricum neque in Hispaniam quidem unquam ivisse, id certe idoneis argumentis refellitur a Bivario ad Maximum ann. 109. Isidori verba satis manifesta sunt in Historia Gothorum aera 549: Theodoricus . . . exstincto Gisaleico rege Gothorum Hispaniae regnum XV annis obtinuit, quod superstiti Amalarico nepoti suo reliquit. Inde Italiam repetens, aliquandiu omni cum prosperitate regnavit.

4. Lucas Tudensis, sive alius potius interpolator Isidorianae Historiae 114 Gothorum, qui Theodoricum Severiani patrem fuisse affirmavit, uxorem quoque Theodorici dixit fuisse quamdam nobilissimam feminam Toletanam. Alii antiqui de matre Severiani tacent. Pseudo-historici huic feminae nomen [Col. 0096D] imposuerunt Santinae, aut Sanctinae, aut Sanctivae, aut Sanciae: quam etiam Benedictinis Caradignense S. Petri monasterium construxisse commenti sunt. Ejusmodi figmenta explodit Nic. Antonius, l. IV, cap. 4, Biblioth. vet., qui irridet pseudo-Hauberti affectationem in Chronico ad ann. 534, Leander princeps filius Severiani ducis, etc.

5. At fortasse, tametsi Severianus filius Theodorici regis non fuerit, tamen ejus liberi ex regia stirpe Theodorici procreati sunt: nimirum si uxor Severiani fuerit filia Theodorici. Id asseruit Quintanadueñas in Vita S. Fulgentii, S. Isidori fratris, laudatus a Bollandianis in not. ad Vitam S. Isidori, cap. 1. Ita certe occurritur difficultati, quod Severianus filius [Col. 0097A] Theodorici non videtur fuisse, quandoquidem Theodorico in regno non Severianus, sed Amalaricus ex Amalasuntha Theodorici nepos successit. Alioquin cum monumenta, ex quibus regia Isidori fratrumque origo arguitur, saeculo XII antiquiora esse non constet, ejuscemodi opinio sustineri aliquo modo poterit tanquam ex traditione: pro certa autem venditari non debet, sive matrem Isidori filiam Theodorici esse conjiciamus, sive Severianum Theodorici filium, sive eundem Severianum Theodorici fratrem: de quo nonnullam quaestionem esse innuunt Bollandiani loc. cit.

6. Ex monumentis antiquis id unum affirmare possumus, Leandri, Isidori, Fulgentii, et Florentinae patrem fuisse Severianum provinciae Carthaginiensis. [Col. 0097B] Isidorus de Vir. Illustr., cap. 41, Leander genitus patre Severiano Carthaginiensis provinciae, professione monachus, etc. De Severiani nomine omnes consentiunt: quod enim in hymnis Officii proprii Hispalensis, supra cap. 15, Severus dicitur, id ratione metri factum liquet. Sermonem autem esse de provincia Carthaginiensi in Hispania, non in Africa, quid opus est animadvertere? Atqui his verbis alieno sensu acceptis, Joannes Trithemius de Vir. Illustr. ord. Benedict., l. II, cap. 9, et Xystus Senensis in Biblioth. l. IV Leandrum Afrum esse pronuntiarunt.

7. Quaerendum potius est, an Severianus dux fuerit Carthaginiensis provinciae, ut more illius aetatis et gentis Claudius dux 115 Lusitaniae fuit, Paulus provinciae Narbonensis: ita enim vocabantur, qui [Col. 0097C] provincias administrabant. Joan. Baptista Perezius in not. ad Isidorum observat, falso verbis Isidori Lucam Tudensem et alios addere duce. Rodericus quoque Toletanus ejusdem aetatis, ac Lucas Tudensis, et auctor continuationis Chronici Isidoriani sub Ildefonsi nomine aperte Severianum provinciae Carthaginiensis ducem vocant. In Breviariis antiquis Hispanicis vel hoc ipsum traditur, vel asseritur, Severianum tunc Carthagini Novae dominari. Breviarium Romanum recognitum pariter provinciae ducem Severianum vocat in lectionibus S. Isidori. Nihilominus in Officiis propriis ecclesiae Toletanae, supra cap. 15, verba Isidori retenta sunt, quin addatur, ducem fuisse Severianum. Breulius in epistola dedicatoria ad Isidori Opera, otiosorum commentis fidem [Col. 0097D] praestans, affirmat, Severianum, Isidori patrem, fuisse regis Theodorici filium: matremque Isidori, quam Theodoram vocat, regio Gothorum prognatam sanguine.

8. Theodorae nomine uxorem Severiani appellatam fuisse, Rodericus Sanctius de Arevalo, Palentinus episcopus, scriptum reliquit, part. II Hist. Hisp., cap. 9. Id unde hauserit, Nic. Antonio non occurrebat. At Bollandiani in not. ad cap. 1 Vitae S. Isidori jam observaverant, ita uxorem Severiani appellatam fuisse a Luca Tudensi in praefatione ad Chronica. Imo hoc ipsum idem Nic. Antonius adverterat in epistola ad Bollandianos, cujus hi meminerunt in comment. praevio ad Vitam S. Isidori. Pseudo-historici, [Col. 0098A] nomen avide arripientes, alia de penu sua addiderunt: Flaviam Theodoram Cervellam, seu Cerviliam, filiam Paulae de genere clarissimo Gothorum nuncuparunt: quae tamen a pseudo-Luitprando Theodosia Cervela dicitur. Haec somnia, quae a suppositorum chronicorum commentatoribus inscriptionibus etiam antiquis illustrantur, fuse Nic. Antonius more suo refutat, cum de S. Leandro agit, ubi etiam duas ex Ambrosio Morales inscriptiones producit, alteram de Paula quadam clarissima femina, alteram de Cervella clarissima femina. Has inscriptiones pseudo-historici prae oculis habuerunt, ut Flaviam Theodoram Cervellam, Paulae filiam, uxorem Severiani confingerent, cui alii easdem inscriptiones accommodarent. Notandum quoque, Ambrosii Morales in veteribus [Col. 0098B] inscriptionibus producendis fidem apud nonnullos non satis firmam esse.

116 9. Rejecto Theodorae nomine, Nic. Antonius uxorem Severiani Turturem vocatam contendit, allegatque cum verba Leandri mox afferenda, tum breviaria nonnulla Hispanica, quae Bivarius viderat. Florezius, tom. IX Hisp. sacr., Nic. Antonium cum aliis, et Breviario Hispalensi ita sentire affirmat. Nominandus ante alios est Canonicus Legionensis auctor Vitae S. Isidori; Mater vero Turtura vocitata. S. Leander cap. ult. regulae ad Florentinam sororem, quod supra cap. 2 allatum est, communis matris meminit, atque inter alia sic refert: Simplicitatis filia es, quae Turture matre nata es; in eadem una persona complurium necessitudinum uteris officio. Turturem [Col. 0098C] pro matre respice; Turturem pro magistra attende, etc. Non potuit clarius, inquit Nic. Antonius, adeo ut etiam Bivarius, hac permotus auctoritate, apud pseudo-Maximum lectionem Theodorae cognomento Ceruellae mutandam censuerit in Turturam cognomento Cerulam.

10. At validiorem adversarium hac in re nostro tempore nactus est Nic. Antonius, scilicet Florezium, tom. IX Hisp. sacr. Is cum apud scriptores saeculo VII proximos nomen Turturis uxori Severiani tributum non invenerit, nullo id fundamento astrui posse existimat: siquidem Leandri verba non innuunt, Turturem vocatam fuisse Florentinae matrem, sed feminam quamdam aliam, monasterio, in quo Florentina degebat, praepositam. Nimirum Florentinam hortatur Leander, ut praepositam suam Turturem pro [Col. 0098D] magistra, et pro matre respiciat, eamque reputet veluti matrem, etiam ea matre qua nata fuerat chariorem.

11. Fateor, aliquantulum obscura esse verba Leandri, chariorem qua nata es reputa matrem. Sed cum idem Leander dicat: Turture matre nata es. In eadem una persona complurium necessitudinum uteris officio . . . Sit tibi dulce ejus gremium jam provectae, quod erat infanti gratissimum, vix haec intelligi possunt, nisi de vera matre Florentinae, quae simul illi ad viam perfectionis fuisset magistra, et quae propterea charior Florentinae esse deberet, quod eam Christo affectibus generasset, quam quod eam in lucis auram emisisset. Majorem difficultatem creat, quod Florezius [Col. 0099A] urget, sermonem Leandro esse de Turture femina, quae in vivis tunc ageret; cum tamen paulo post referat, parentes suos ad Dominum commeasse.

117 12. Nimirum Leander ait: Turturem pro magistra attende; et quae te Christo quotidie affectibus generat, chariorem, qua nata es, reputa matrem. Nihilominus id de Florentinae matre intelligo, quae jam in coelum recepta, Christo quotidie Florentinam affectibus generabat. Pergit propterea Leander: ab omni procella, ab omni mundano turbine in ejus te sinibus conde. Sit tibi suave ejus lateri adhaerere: sit tibi dulce ejus gremium jam provectae (Al., jam profecto) quod erat infanti gratissimum. Cum autem totam hanc exhortationem sic Leander inchoet: Noli ab eo avolare nido, quod invenit turtur, ubi [Col. 0099B] reponat pullos suos. Simplicitatis filia es, quae turture matre nata es, etc., dubitandi adhuc ratio est, an Turtur nomen proprium apud Leandrum sit, an potius turtur ab eo mater dicatur, quia turturi confertur.

13. Isidori fratres quod attinet, plane rejiciendum est, quod ex Breviario Hispalensi Breulius in epistola dedicatoria refert, Justinam abbatissam Isidori sororem fuisse, Braulionem Caesaraugustanum fratrem: qui addit ex Vasaeo in Chronico ad annum 567 Justinam eamdem esse atque Florentinam, Braulionem vero inter Isidori fratres nequaquam recensendum. Riscus, tom. XXX Hisp. sac., p. 143, errorem Lucii Marinaei Siculi revincit, qui Isidoro fratrem dat non solum Braulionem, sed etiam S. Hermenegildum, et Recaredum regem. Braulionem, de [Col. 0099C] cujus vera stirpe minime inter veteres constat, Hermenegildi et Recaredi regis fratrem fuisse primus episcopus Cabilonensis in Topogr. verbo Hispalis, et Maurolycus ad diem 13 Aprilis inepte asseruerunt.

14. Illa quoque traditio inter Hispanos recepta est, Severiani filiam nomine Theodoram fuisse, Leovigildo nuptam, ex qua S. Hermenegildus martyr, et Recaredus primus Gothorum catholicus rex progeniti fuerint. Nic. Antonius, qui acri judicio Severiani, et ejus prolis originem Gothicam expendit, id pro certo statuit. Hoc affinitatis vinculum, addit, non aliud, credimus, Severiani soboli cum Gothicis regibus intercessisse. At si quaeras, quibus auctoribus constet exstitisse unquam Theodoram eam Severiani [Col. 0099D] filiam, regis Leovigildi uxorem, non alios, opinor, quis proferet, nisi illos ipsos quibus Severiani genus Gothicum, uxoris Severiani Theodorae nomen, aliaque multa asserentibus, minime fides praestatur, quia antiquiores tacent. Atqui aeque tacent ejusmodi affinitatis vinculum inter 118 Leandrum, Isidorum, et reges Gothorum; quod minime tacendum erat. Multa de vi hujus argumenti negativi in re praesenti disputat Florezius loc. cit., praesertim quia Leander cap. ult. regulae ad Florentinam sororem, non alios fratres suos recenset, nisi Fulgentium et Isidorum, non aliam sororem, nisi Florentinam. Addit, duas fuisse uxores Leovigildi, ut ex vetustis historicis constat, alteram Rinchildem, alteram [Col. 0100A] Gosuintham, neque in consuetudine tunc reges Gothos habuisse, ut feminas ex Romana stirpe sibi in matrimonium collocarent. Joannes Biclarensis in Chronico ad ann. 573 de Leovigildo ait: Duosque filios suos ex amissa conjuge Hermenegildum et Recaredum consortes regni facit. Haec conjux fuit Rinchildis.

15. De fratribus igitur Isidori hoc habemus certum, Leandrum et Fulgentium fuisse illi fratres, Florentinam sororem, ita ut ipse omnium minimus natu fuerit, ut ostenditur ex cap. ult. regulae S. Leandri. Florentinae sororis meminit quoque Isidorus in elogio Leandri, quem narrat opusculum edidisse de Institutione virginum ad Florentinam sororem. Ipse Isidorus duos libros contra Judaeos eidem sorori suae [Col. 0100B] Florentinae inscripsit, ut testatur in prologo: Sanctae sorori Florentinae Isidorus, etc. Haec ergo, sancta soror, te petente ob aedificationem studii tui tibi dicavi, ut qua consorte perfruor sanguinis, cohaeredem faciam et mei laboris. Meminit etiam Braulio Florentinae in praenotatione librorum Isidori: Contra Judaeos, postulante Florentina, germana sua, praeposita virginum, libros duos, etc. Ildefonsus simili modo cap. IX de Vir. illustr. Quod Florentina eodem cum fratribus suis Leandro et Isidoro sepulcro condita fuerit, narratur in epitaphio supra cap. 7. Sed epitaphium illud S. Ildefonsi, cui tribuitur, non constat esse, et multis contra pugnat Florezius tom. X Hispan. sacr., qui Astigi sepultam, ibique jacuisse tradit, donec, Hispaniam invadentibus Mauris, ad montes Aquilupianos, sive Guadalupaeos translata fuit. De [Col. 0100C] diversis Florentinae nominibus vide cap. 66.

16. Ad Fulgentium quoque, fratrem suum, duos libros de Ecclesiasticis officiis Isidorus misit. Etsi enim inscriptio ita solum refert: Domno meo et Dei servo Fulgentio episcopo Isidorus, tamen Braulio aperte ait: Ad germanum suum Fulgentium episcopum Officiorum libros duos. Editi addunt episcopum Astigitanum, quod exprimitur 119 etiam in praenotationis versione Italica Alchaini anni 1570, cap. 70, num. 17, describenda: Vescovo Astigitano; qua de re vide notata supra cap. 3. Fulgentius episcopus Astigitanus erat anno 610, quo decreto Gundemari cum Isidoro subscripsit, ut dicam cap. 21, et anno 618, seu 619, quo concilio II Hispalensi interfuit, ut eod. cap. referam. Nic. Antonius l. V, c. 1 [Col. 0100D] Bibl. vet. Hisp., n. 16, asserit, Fulgentium conciliis duobus Hispalensi Toletanoque cum Isidoro interfuisse: scilicet Toletano anni 610; nam num. 13 docuerat, Fulgentium obiisse ante annum 623 (corrige 633), quo subscriptus legitur concilio Toletano IV Habentius episcopus Astigitanus. An Fulgentius Isidori frater quidquam scripserit, disserit Nic. Antonius, et post eum Florezius tom. X Hisp. sacr., qui contendit, doctoris titulum, quem apud Hispanos assecutus dicitur, veteribus monumentis minime innixum esse.

17. Fulgentii non vulgarem doctrinam arguit documentum vetus saeculi VII apud Florezium tom. III Hisp. sacr., append., num. 3, pag. 390; Et sic [Col. 0101A] crevit fides catholica (in Hispania) paulisper, donec, de orthodoxis et catholicis viris fuit illustrata, id est, Fulgentio, Petro, Leandro, Isidoro, Ildefonso, Fructuoso, Juliano. Testimonium Roderici Toletani pro Fulgentii doctrina ad saeculum XIII pertinet: eodem saeculo floruit Lucas Tudensis, qui in Isidori chronico simile testimonium protulit. Hac de controversia anno 1723 actum fuit in sacra Rituum congregatione, ut exponit Benedictus pontifex XIV de Beatif. l. IV, p. 2, c. 11, qui eo tempore Promotorem fidei agebat: et ita narrationem absolvit: Novis supplicationibus exhibitis sacrae congregationi eo praesertim fundamento, quod ab antiquo tempore titulum habuisset doctoris in nonnullis Hispaniarum dioecesibus, die 17 Aprilis 1723 responsum fuit, ut in officio S. Fulgentii solita observaretur consuetudo quoad ritum doctoris.

[Col. 0101B] 18. Clarior res est de S. Leandro, quem Isidorus in libro de Vir. Illustr. laudavit: in epistola ad Claudium ducem vocavit communem nostrum doctorem, et in versibus bibliothecae non imparem antiquis doctoribus: de quibus tamen epistola et versibus judicium suo loco feretur, an genuina Isidori opera sint. Benedictus XIV, qui loc. cit. alia in eam sententiam profert, ita de eodem Leandro absolvit: In ecclesiis autem, et dioecesibus Hispalensi atque Carthaginiensi celebratur officium de ipso tanquam doctore, hujusque 120 officii extensio die 25 Aprilis 1722 facta est ad totam Hispaniam, et regiones regi Catholico subjectas. Laudes Leandri ante Isidorum celebravit S. Gregorius Magnus in epistolis ad eum; qui etiam Leandro pallium misit, et libros [Col. 0101C] Moralium in Job dedicavit.

19. His expositis, quae ad parentes fratresque Isidori pertinent, de ejus loco natali agendum est. Severianum fuisse e provincia Carthaginiensi Hispaniae, ipse Isidorus scriptum reliquit, Leandrum, et Florentinam Carthagine in Hispania natos, Breviaria Hispana tradunt. De Fulgentio hoc ipsum multi affirmant, quod Nic. Antonius non audet asserere. De Isidoro major est controversia: fama est, Hispali natum, quo parentes e nova Carthagine exsules concesserant. Quod in Breviariis Hispanicis, in Breviario Quignonii, et in Romano recognito dicitur Isidorus natione Hispanus ex nova Carthagine, id ex hac urbe oriundum Isidorum innuit, non in ea natum. Rodericus Cerratensis, et quaedam [Col. 0101D] Breviaria vetera natione Carthaginensem dicunt. Breviarium vetus Hispalense: Ex civitate Carthaginensi provinciae Hispaniae originem duxit. In duobus Codicibus Florentinis librorum contra Judaeos, de quibus cap. 43 agam, Isidorus dicitur Toletanus episcopus, aut Toletanus Hispalensis episcopus: sed id quin errori librarii tribuendum sit, nemo dubitaverit. Idem error occurrit in nonnullis mss. exemplaribus bibliothecae Vaticanae, aliisque Codicibus, quibus idem opus contra Judaeos continetur.

20. Quoniam vero ex parentum exsilio conjicitur, Isidorum in eorum patria genitum non fuisse, primum quale hoc fuerit exsilium, videamus. Leander cap. ult. regulae ad Florentinam sororem (supra cap. 2) [Col. 0102A] de hoc exsilio ac de patria loquitur: monet sororem, ne in patriam, unde eam Deus olim ejecerat, redire cogitet, exemplumque matris proponit, quae se patriam, unde salutis causa exierat, nunquam visuram saepe obtestabatur, atque in exsilii loco, in quo Deum coepit agnoscere, sepeliri voluit. Suspicio suborta est Nic. Antonio, an uxor Severiani olim Ariano errore implicita fuisset, quem in exsilio detestata fuerit: sed recte advertit, verba Leandri ita intelligi posse, ut mater ejus majorem pietatis, quam prius habuisset, sensum in exsilio perceperit.

21. Imo cum exierit salutis causa e patria, magnum argumentum hoc est, eam calamitatem contra Severiani domum, quod 121 fidei catholicae addicta esset, fuisse a Gothis Arianis promotam. Quo animi [Col. 0102B] ardore Leander haeresim Arianam confoderit, commemorat Isidorus de Vir. Illustr. cap. 41: Hic namque in exsilii sui peregrinatione composuit duos adversus haereticorum dogmata libros, eruditione sacrarum litterarum ditissimos, in quibus vehementi stylo Arianae impietatis confodit atque detegit pravitatem: ostendens scilicet, quid contra eosdem habeat catholica Ecclesia, vel quantum distat ab eis religione, vel fidei sacramentis. Exstat et aliud laudabile ejus opusculum adversus instituta Arianorum, in quo, propositis eorum dictis, suas responsiones opponit. Praeterea edidit unum ad Florentinam sororem de institutione virginum, etc.

22. Peregrinationem exsilii, quam Isidorus vocat, intelligi potest communem fuisse parentibus, atque eam ipsam quam Leander cap. ult. regulae sive de [Col. 0102C] institutione virginum, commemorat. Verum non solum Leander exsilium suae domus eo loco recenset, sed etiam patriae eversionem describit. Ego tamen expertus loquor, sic perdidisse statum et speciem illam patriam, ut nec liber quisquam in ea supersit, nec terra ipsa solita sit ubertate fecunda: et non sine Dei judicio. Terra enim, cui cives erepti sunt, et concessi extraneo, mox ut dignitatem perdidit, caruit et fecunditate. Et quoniam vix dubium est, quin de Carthagine Spartaria, seu Nova, Leander loquatur, subversio Carthaginis quo tempore acciderit, investigandum est.

23. Isidorus l. XV Etymol., cap. 1, sic habet: Afri sub Annibale (melius sub Hasdrubale) maritima Hispaniae occupantes, Carthaginem Spartariam construxerunt, [Col. 0102D] quae mox a Romanis capta, et colonia facta, nomen provinciae dedit. Nunc autem a Gothis subversa, atque in desolationem redacta est. Florezius, l. v, Hisp. sacr., tract. 4, cap. 2, affirmat, prius Carthaginem a Vandalis subversam fuisse, deinde a Gothis tunc, cum Isidorus scribebat. Hunc enim sensum Isidori verbis imputat: Aora acaba de ser destruida por los Godos. Equidem Isidorum ita intelligo, ut tres urbis status innuat, primum sub Afris, alterum sub Romanis, tertium eum in quo tunc in desolationem jam redacta reperiebatur, quin argui possit, recentem esse eam desolationem.

24. Putarunt nonnulli, hanc Carthaginis eversionem fuisse quam Vandalis tribuit Isidorus in Historia [Col. 0103A] Vandalorum ad aeram 459 122 anno Christi 421: Primus autem in Hispania Gundericus rex Vandalorum, etc. Balearicas Tarraconensis provinciae insulas depraedatur. Deinde Carthagine Spartaria eversa cum omnibus Vandalis ad Baeticam transit, Hispalim diruit, actaque caede in direptionem mittit. Sed cum Leander aliam fuisse direptionem Carthaginis innuat, cujus causa parentes ejus in Baeticam se contulerint, Isidorus quoque in lib. XV Etym. intelligendus est de hac ipsa direptione quam Leander memorat; eoque etiam magis, quia in Historia Vandalorum Carthaginem ab his eversam tradit in l. XV Etymol. a Gothis: neque verisimile est ut Gothos pro Vandalis acceperit.

25. Bivarius, in comment. ad Maximum anno 509, [Col. 0103B] Carthaginem Spartariam ab Agilane anno Christi 532 eversam fuisse existimat. Et idoneis quidem rationibus ille evincit, duplicem distinguendam esse Carthaginis Novae eversionem: alteram, de qua Isidorus in lib. XV Etymol. Nunc autem a Gothis eversa, etc.; alteram antiquiorem, de qua Idacius in Chronico ad ann. 1 Theodosii, sive annum Christi 423: Vandali Balearicas insulas depraedantur: deinde Carthagine Spartaria, et Hispali eversa, et Hispaniis depraedatis Mauritaniam invadunt. Huic antiquae eversioni per Vandalos convenire nequeunt Isidori verba, qui non solum Gothos diserte nominat, sed rem suo tempore gestam clare innuit.

26. Erat Agila, rex Gothorum, infensissimus religionis catholicae hostis, ut liquet ex Isidoro in [Col. 0103C] Gothorum Historia ad aeram 587: Agila rex constituitur, regnans annis v. Iste adversus Cordubensem urbem praelium movens, dum in contemptum catholicae religionis beatissimi martyris Aciscli injuriam inferret, hostiumque ac jumentorum cruore sacrum sepulcri ejus locum, ut profanator, pollueret, inito adversus Cordubenses cives certamine, poenas dignas, sanctis inferentibus, meruit.

27. Si ergo teneamus, Agilanem Carthaginem Spartariam excidisse, concludendum erit, parentes Leandri et Florentinae, catholicae religionis tenaces, hac calamitate patriae concussos in exsilium abiisse anno circiter 552. Post id tempus Fulgentium et Isidorum natos crediderim; sed neque de anno, [Col. 0103D] neque de loco judicium certum ferri potest, nisi quod fama est, Hispalim Isidori natale solum fuisse. Ortus ejus poterit ex conjectura referri ad annum circiter 560, siquidem episcopus electus fuit anno 600, circiter, 123 ut mox dicam; et credibile est, eum non ante quadragesimum aetatis annum episcopatum accepisse, ut praescribitur in epistola Siricii papae ad Himerium Tarraconensem anno 385 missa. Non video cur Florezius, l. X Hisp. sacr., p. 120, veluti pro certo ponat, Isidorum Carthagine natum fuisse. Dupinius contra tom. V Bibl. Eccl. Hispali eum ortum affirmat.

1. Isidorum oris specie a puero commendatum fuisse, colligit Nic. Antonius ex verbis Ildefonsi cap. IX de Vir. illustr.: Vir decore simul et ingenio pollens, quod conceptis verbis tradit auctor Vitae S. Isidori Canonicus Legionensis. Apud hunc eumdem historicum, uti etiam apud Rodericum Cerratensem, supra caput 14, legi potest miraculum, sive ostentum de examine apum quod infanti Isidoro astitit. Id in aliis quoque accidisse, veluti omen futurae doctrinae, sive suavis eloquentiae, confirmat [Col. 0104B] Berneggerus miscellan. Observat. cap. V. Auctor Vitae S. Isidori narrat examen apum ab Isidori patre visum. In lectionibus propriis S. Florentinae apud Hispanos nonnihil variat haec narratio: Digna evasit, ut de institutione pueruli fratris sui Isidori natu minoris curam susciperet, quem lacte spiritus nutrire, atque in omni dogmate fidei instruere una cum Leandro diligenter curavit. Tanto autem alacriori cura sanctissime instituendum putavit, quanto ad id ex eo magis excitabatur, quod dum in cunabulis erat, viso examine apum in os ejus ingredi, atque exinde egredi, in coelumque evolare, territa, quid hoc esset, in oratione posita, illum magnum Ecclesiae doctorem futurum intellexit, qui haereticos ab Hispaniae finibus erat propulsurus.

[Col. 0104C] 2. Apud auctores Vitae Canonicum Legionensem, et Rodericum Cerratensem pater Isidori ostentum vidit, idque in horto: in lectionibus S. Florentinae haec in cunabulis examen apum observasse 124 traditur, nisi explicare velis, dum in cunabulis esset, hoc est dum adhuc infans esset. Ita contingere potuit, ut et pater et soror Isidori ostentum apum in horto inspexerint: neque enim ratio ulla est, ut istiusmodi miraculum bis contigisse credamus. Tamayus in Martyr. Hisp. Acta Isidori ex variis, ut ait, collegit, ubi de Florentina sic legitur: Haec infantuli spiritum deprehendens, et in eo supra naturam specimen perscrutata; nam aliquando Isidorum e cuna erectum super aeris diaphaneitatem evolare, aliquando monstra deformia manibus exstinguere: [Col. 0104D] omnem curam praesaga futuri in ejus educatione praeposuit. Quae mihi quidem in aliis reperire non licuit.

3. Florezius, tom. IX, pag. 194, rem ex Canonico Legionensi, auctore Vitae S. Isidori, et Roderico Cerratensi narrat: et quamvis multa ab his scriptoribus relata inter fabulas reponat, de hoc ostento simile judicium proferre non audet, quia scilicet nihil ex antiquis monumentis eruitur quod contrarium videri possit. Ita etiam sentit de argumento quod puer Isidorus ad marginem putei ex saxo frequentibus guttis excavato ad difficultatem scientiae comparandae labore et perseveranti studio superandam collegit, quod iidem scriptores aliique ejusdem fere temporis commemorant. Idem Florezius [Col. 0105A] tom. X, pag. 120, asserit, si statuatur, ut statuendum putat, Isidorum Carthagine natum fuisse, cohaerere non posse, quod Florentina examen apum viderit, et ad orationem confugiens intellexerit, Isidorum magnum Ecclesiae doctorem futurum, quod Breviarium vetus Hispalense aliaque narrant: nam Leander, cap. Ult. regulae, ita Florentinam alloquitur: Ea inde (e patria) aetate abstracta es, ut vel si ibidem nata fueris, non memineris. Nulla est recordatio, quae moveat, desideriis animam. Sed etiamsi verba Leandri de Infantia Florentinae accipere velimus, quod minime est necesse, aliunde non constat, Isidorum Carthagine potius quam Hispali natum fuisse, ut in fine cap. 17 dixi.

4. Hispali primis litterarum rudimentis Isidorum [Col. 0105B] imbutum fuisse, ex Vita saepe citata constat: quo tempore, ut ibidem narratur, accidit id, quod modo dicebam, Isidorum puerum exemplo saxi frequentibus guttis excavati, et ligni frequenti funium ductu in canalis formam redacti, didicisse se quoque, quamvis improbo labore, difficultates quae in litterarum curriculo occurrere solent posse superare. Haec quidem sequioris aetatis documentis traduntur. Sed 125 Joannes Mariana in Hist. Hisp. lib. VI, cap. 7, auctor est, ostendi adhuc Hispali ejus narrationis vestigia: Asservatur, inquit, in ecclesia Hispalensi S. Isidori pars putealis ex marmore, quod funis usu et attritu excavatum Isidorus puer observavit. Illud certum de Isidori institutione, quod Leander cap. ult. regulae profert: Postremo charissimam [Col. 0105C] te germanam rogo, ut mei orando memineris nec junioris fratris Isidori obliviscaris; quem quia sub Dei tuitione, et tribus germanis superstitibus parentes reliquerunt communes, laeti, et de ejus nihil formidantes infantia, ad Dominum commearunt. Quem cum ego ut vere filium habeam, nec temporale aliquid ejus charitati praeponam, atque in ejus pronus dilectione recumbam, tanto eum charius dilige, tantoque Jesum exora pro illo, quanto nosti eum a parentibus terrenis fuisse dilectum.

5. Decesserunt ergo Isidori parentes, dum ille adhuc in infantia esset, quem propterea tribus superstitibus liberis natu majoribus, Leandro, Fulgentio, Florentinae instituendum commendarunt. Sed cum Leander curam domus gereret, quippe primogenitus, [Col. 0105D] ut videtur, Fulgentium in patriam misit; quod ipse sic loc. cit. refert: Tu, quaeso, cave, soror Florentina, quod mater timuit, et malum, quod illa experta fugit, tu prudenter evita. Miserum me! doleo, qui ibidem communem fratrem transmisi Fulgentium, cujus periculi jugi formidine pertimesco. Tutior tamen erit, si tu securior, et absens pro illo oraveris. Fortasse quaedam in patria, unde exsules exierant, negotia occurrerant, quae Leander per Fulgentium procurari voluerat, dum junior adhuc esset Isidorus, et Florentina inter virgines Deo devotas commoraretur. Praecipua ergo cura Isidori instituendi mansit penes Leandrum, quod is paterno potius quam fraterno amore peragebat.

[Col. 0106A] 6. Nonnullam tamen partem in hac Isidori institutione habuisse Florentinam, lectiones ejus, quas paulo ante protuli, referunt. De Fulgentio quoque sic lectiones ejus officii habent: Cujus rei illud quoque argumentum est, quod egregius idem doctor Isidorus, qui ab eo fuerat educatus, et piis documentis imbutus, etc. Quod aliqua ex parte verum esse, nihil est cur negemus, sed ita tamen ut praecipuum Isidori magistrum Leandrum praedicemus, non solum quia id Leander innuit, sed quia etiam ipse Isidorus in epistola ad Claudium ducem sic profitetur: Memento communis nostri doctoris 126 Leandri, et ejus fidem atque doctrinam pro viribus imitare. Multi tamen spuriam hanc esse Isidori ad Claudium epistolam existimant: de quo nos alibi. Commentum est pseudo-Maximi ad [Col. 0106B] ann. 568, num. 8, Isidorum Davide Hispalensi magistro usum fuisse: quem locum ita illustrare voluit Bivarius, ut dubitet primum, an iste David diversus fuerit a Davide Hispalensi episcopo: deinde advertit, Leandrum, dum in monasterio degeret, minus idoneum fuisse, ut per se Isidorum litteris imbueret. Canonicus Legionensis, auctor Vitae, praeter Leandrum aliis quoque magistris, usum fuisse Isidorum tradit, ut scilicet encyclopaediam illam scientiarum, quae mirifice exaggeratur, assequeretur. Quanquam fatendum est, Isidorum, pro captu illorum temporum, portentum quoddam in saecularium maxime litterarum studio fuisse, non quod in singulis linguis, aut in singulis facultatibus eminuerit, sed quia tam multiplici diversarum rerum, et scriptorum cognitione [Col. 0106C] imbutus fuit, ut admirationem quoque nostris temporibus ingerat.

7. Quaeritur, fueritne Isidorus Gregorii Magni auditor. Ita enim asserunt Lucius Marinaeus Siculus l. V de Reb. Hisp., Arnoldus Wion l. II Ligni vitae, Eisengreinius in Catal. test. verit., et Constantinus Cajetanus p. 45. Fidenter Joannes Andreas Quenstedt de Patr. illustr. Vir. pag. 4: S. Isidorum episcopum, ac alumnum suum veneratur Hispalis, Gregorii Magni ab ineunte aetate discipulum. Nic. Antonius suspicatur, id inde originem habuisse, quod Isidoro cum Gregorio magna est consensio non sententiarum tantum, sed et verborum: quod Lucas Tudensis l. II, cap. 4, adversus Albigenses ad peculiarem quamdam Spiritus sancti inspirationem referre non dubitavit: [Col. 0106D] quo fortasse etiam allusisse videbitur Prudentius Trecensis adversus Erigenam de Praedestin., in editione eorum auctorum qui de praedestinatione nono saeculo scripserunt, tom. II, pag. 215, et t. XV Bibl. Patrum Lugdunensis, pag. 474. Quem (Gregorium) secutus tam fide quam sensu et verbis, sanctus Isidorus Hispalensis episcopus eamdem pene sententiam dictis suis interposuit, quos quisquis conferre voluerit, inveniet ita uno eos spiritu atque ore locutos, ut eumdem Spiritum sanctum utrisque affuisse, et per utrumque unanimiter locutum minime dubitet. Isidorus: Gemina est praedestinatio, etc. Verba profert ex l. II Sentent., cap. 6. Fusius id, allatis etiam rationibus, probare conatur Lucas Tudensis loc. cit. qui 127 concludit. [Col. 0107A] Fateamur ergo eorum scripturas per Spiritum sanctum concordes, ut dictum est, et non ex suffragiis mendicatis tam insignes Ecclesiae Dei philosophos concordare. Inde Lucas permovetur, quia ad Isidorum non omnes Gregorii libri pervenerant, ut ex libro de Vir. Illustr. patet. Sed minime probat, ad Isidorum eos libros Gregorii non pervenisse, in quibus sententiae iisdem verbis ab Isidoro usurpatae continentur. Hac ergo ex parte plagium excusari non posset.

8. Recte autem respondet Nic. Antonius ex Theophilo Raynaudo de bon. et mal. Libr., partit. I, erotem. 10, n. 275, plagiarium non esse censendum, qui alterius flores decerpere amat, uti Isidorus Gregorii et aliorum: quod ipse Isidorus prae se fert, cum ait, se Commentarios suos in Vetus Testamentum [Col. 0107B] sumpsisse ex Origene, etc., ac nostris temporibus insigniter eloquenti Gregorio. Opus Sententiarum satis ex titulo indicat, veteres sententias ibi esse collectas: et idcirco Braulio in praenotatione ait, collegisse Isidorum sententiarum libros tres, quos floribus ex libris papae Gregorii moralibus decoravit. Haec autem omnia, quae ab aliis quoque Patribus simili modo fieri consueverunt, minime probant, Isidorum aut auditorem, aut plagiarium Gregorii fuisse. Imo Margarinus de la Bigne, in epistola dedicatoria suae Isidorianae editionis, arguit Isidorum Gregorii discipulum non fuisse, quia alioquin sine gratissima disciplinae commemoratione Gregorium non commendasset.

9. Fortasse etiam quia Isidorus alius Siculus fuisse dicitur, S. Gregorii discipulus, de quo agunt Constantius [Col. 0107C] Felix in Kalendario, Ferrarius in notis sui Catalogi sanctorum, et Arnoldus Wion in Ligno vitae l. III, homonymia fecit, ut Isidorum quoque Hispalensem S. Gregorii auditorem fuisse crederetur. Canonicus Legionensis auctor Vitae solum refert, Gregorio Isidorum cognitum fuisse ex epistola de beatitudine quam ad eum Isidorus misit: cujus tamen rei penes ipsum fides sit. Nulla enim apud antiquiores hujus epistolae mentio. Multo vero mirabilius est, quod idem historicus narrare pergit, Isidorum quadam nocte Natalis Domini Romam divinitus delatum, ut Gregorium conveniret, eademque nocte domum repetiisse: de quo portento quaedam a Bollandianis annotata sunt. Tamayus in Martyr. Hisp. inter incerta vel incredibilia refert hoc Isidori iter [Col. 0107D] Romanum in Natali Domini ex Luca Tudensi in Miraculis S. Isidori, ex quo Breviarium Segoviense pervetustum, 128 lect. 2, idem narrat. An autem aliquando Isidorus Romam venerit, cap. 23 disputabitur.

10. Cum jam Isidorus juvenis ad arma contra haereticos capessenda idoneus esset, haereticos Arianos acerrime insectatus fuisse a Vitae auctore dicitur. Id quidem satis simile vero est, et in officiis propriis Hispanicis confirmatur. Sed Breviaria narrant, Isidorum a Leandro cohibitum fuisse, et, ut se commodiori tempori reservaret, admonitum. Auctor Vitae cum referat, Leandrum ab haereticis ex Hispania expulsum fuisse, addit, Isidorum vices fratris Hispali [Col. 0108A] gessisse, ab eo per litteras confirmatum, ut causam fidei strenue ageret. Sed quodnam est hoc Leandri exsilium? Fortasse illud ipsum quod auctor Vitae prius indicaverat, cum narravit, Leandrum amicitiae vinculum cum Gregorio Magno Constantinopoli contraxisse, quo tempore Leovigildi concesserat pro confirmandis sanctae et immaculatae Trinitatis capitulis.

11. Videtur tamen idem Vitae scriptor hoc loco aliud innuere, cum refert, Leandrum, mortuo Leovigildo, triumphatorem Carthagine revertisse in Hispaniam. Cum autem prius amicitiam inter Gregorium Magnum et Leandrum Constantinopoli stabilitam, et mirabile Isidori in urbem Romam iter commemoret, tum Leandri exsilium, et Isidori vices pro Leandro [Col. 0108B] gerentis constantiam in tuenda fide explicet, hoc Leandri exsilium diversum esse innuit ab itinere ejusdem in urbem Constantinopolitanam. Colligamus ex historicis monumentis quae hac in parte probabilia sunt. Leander, ut ait Isidorus de Vir. Illustr., cap. 41, ex monacho Hispalensis Ecclesiae provinciae Boeticae constitutus episcopus, etc., doctrina clarissimus, ut et fide ejus atque industria populi gentis Gothorum ab Ariana insania ad fidem catholicam reverterentur. Hic namque in exsilii sui peregrinatione composuit duos adversus haereticorum dogmata libros, etc.

12. Praeterea ex lib. III Dialogorum Gregorii Magni, cap. 31, id habemus: Sicut multorum qui ab Hispaniarum partibus veniunt relatione cognovimus, nuper Hermenegildus rex, Leovigildi regis Visigothorum [Col. 0108C] filius, ab Ariana haeresi ad fidem catholicam, viro reverendissimo Leandro Hispalensi episcopo, dudum mihi in amicitiis familiariter juncto, praedicante, conversus est. Melius interpungam cognovimus nuper, Hermenegildus rex, etc. S. Gregorius scribebat dialogos anno circiter 594. Conversio Hermenegildi, et familiaritas 129 cum Leandro a Gregorio contracta dudum evenerant; sed paulo ante quam id scriberet (idcirco ait nuper ), narrationem martyrii et miraculorum quae consecuta sunt, et venerationis sepulcro martyris exhibitae acceperat. Pergit post martyrium Hermenegildi relatum: Pater vero perfigus et parricida, commotus poenitentia, hoc fecisse se doluit; nec tamen usque ad obtinendam salutem poenituit. Nam quia vera esset catholica fides agnovit, sed gentis suae [Col. 0108D] timore perterritus, ad hanc pervenire non meruit. Qui, oborta aegritudine, ad extrema perductus est, et Leandro episcopo, quem prius vehementer afflixerat, Recaredum regem filium suum, quem in sua haeresi relinquebat, commendare curavit, ut in ipso quoque talia faceret, qualia et in fratre suis exhortationibus fecisset. Hortationibus igitur Leandri tribuitur conversio Hermenegildi.

13. Eam diverso modo Gregorius Turonensis refert l. V Hist. Francor., c. 38, qui docet, Leovigildum Hermenegildo et hujus uxori Ingundi dedisse unam de civitatibus, in qua residentes regnarent. Ad quam cum abiissent, coepit Ingundis praedicare viro suo ut relicta haeresis fallacia catholicae fidei veritatem [Col. 0109A] agnosceret. Quod ille diu refutans, tandem commotus ad ejus praedicationem, conversus est ad legem catholicam. Explicari tamen haec ita possunt, ut Ingundis praedicationi doctior alia persuasio et hortatio Leandri accesserit, ut huic praecipuae in Hermenegildi conversione partes ascribantur: quod Gregorio Magno, Leandri amicissimo, asserenti omnino credendum est. Urbs quam Hermenegildo concessam Turonensis ait, fortasse est Hispalis, qua in urbe episcopus erat Leander. Florezius tom. IX Hisp. sacr. p. 162, Hermenegildum sedem suam Hispali fixisse anno 579 affirmat.

14. De tempore autem quo haec acciderint, conferendus est Isidorus, qui in Chronico ad annum ab orbe condito 5780, ait: Tiberius regnat annis VII. [Col. 0109B] Longobardi, pulsis Romanis, Italiam adeunt. Gothi per Hermenegildum, Leovigildi regis filium, bifarie divisi, mutua caede vastantur. Et rursus ad annum 5801 ab orbe condito: Mauricius regnat annis XXI . . . . Hoc tempore Leander episcopus in Hispaniis ad gentis Gothorum conversionem doctrina fidei et scientiarum claruit. In Historia vero Gothorum ad aeram 624, sive annum Christi 586, anno 3 imperatoris Mauricii: Leovigildo defuncto, filius ejus Recaredus regno est coronatus . . . In ipsis enim 130 regni sui exordiis catholicam fidem adeptus, totius Gothicae gentis populos, inoliti erroris labe deserta, ad cultum rectae fidei revocat. Adde abbatis Biclariensis verba: Anno tertio Mauricii (qui est Leovigildi septimus decimus annus) Hermenegildus in urbe Tarraconensi a Sisberto interficitur.

[Col. 0109C] 15. Petavius in Rationario temporum, part. I, lib. VIII, cap. 12, et Pagius ad Baronium, anno 584, colligunt, Hermenegildi martyrium contigisse anno 585, quod facile cuivis persuadebitur, quamvis non defuerint qui annum aut 583, aut 584, aut 586, aut 588, aut 589, pro Hermenegildi martyris obitu designaverint. Leovigildi mortem Baronius ad annum 585 retulit, ac post hoc ipsum retractans, minus bene distulit ad annum 591. Bollandus in commentario ad Vitam S. Leandri ad annum 587 revocat, Pagius probabilius ex Biclariensi ad annum 585. De anno obitus Hermenegildi et Leovigildi Florezius Pagio consentit tom. IX Hisp. sacr., p. 163, et antea tom. VI, p. 409, annum 585 pro eo obitu statuerat. Investigandum [Col. 0109D] ergo nunc est, quo tempore Leander Gregorium Magnum Constantinopoli convenerit. Baronius ad annum 583, n. 11, probat, S. Gregorium a Pelagio II pontifice apocrisiarium sive legatum Constantinopolin eo ipso anno 583 missum fuisse. Anno 584 exeunte, aut anno 585 ineunte, S. Gregorius Constantinopolim reliquit, et Romam venit, ut Pagius confirmat.

16. Itaque anno 583, aut sequenti, Leander Constantinopoli commorabatur, de quo S. Gregorius in praefatione Moral.: Dudum te, frater beatissime, in Constantinopolitana urbe cognoscens, cum me illic sedis apostolicae responsa constringerent, et te illuc injuncta pro causis fidei regis Wisigothorum legati [Col. 0110A] perduxisset, omne tuis auribus, quod de me displicebat, exposui. A quo autem alio rege pro causis fidei mitti potuit Leander, nisi ab Hermenegildo? Auxilium enim imperatoris Hermenegildus pro catholicorum causa contra Arianos expetebat, Leandrumque delegit, quem hac de re legatum Constantinopolim mitteret. Florezius tom. IX, p. 182, Bollandianorum opinionem rejicit, qui censent Leandrum prius Constantinopolim adiisse quam Hermenegildus fidem catholicam amplecteretur, hac permoti ratione, quod Gregorius Magnus l. III Dialog., cap. 31, conversionem Hermenegildi nuper factam ait, amicitiam a se cum Leandro contractam dudum. Reponit Florezius, non potuisse Leandrum ab Hermenegildo pro causis fidei Constantinopolim mitti, 131 nisi jam esset [Col. 0110B] catholicus. Probabilis quidem haec est ratio, sed non prorsus evidens: potuit enim Hermenegildus nondum catholicus eam legationem decernere, quod catholicis ipse faveret, et vicissim catholici partibus ejus adhaererent. Sententia Bollandianorum mihi placeret, si constaret Gregorium proprietatem adverbiorum secutum fuisse; sed minime id constat. Nic. Antonius n. 85, iter Leandri Constantinopolitanum post Hermenegildi conversionem accidisse statuit; sed, n. 87, constare negat Leandrum ante Leovigildi obitum Hispaniam rediisse. Alia interpunctione cognovimus nuper, Hermenegildus rex, quam modo explicui, difficultas Bollandianorum evanescit. Multi putant, Leandrum in exsilium missum post Hermenegildi martyrium: nam Ado Viennensis narrat, post Hermenegildi caedem patrem Leovigildum acerbiorem [Col. 0110C] in catholicos persecutionem excitasse, orthodoxis episcopis in diversa loca relegatis.

17. Censeo equidem Leandrum, legatione functum, Constantinopoli in Hispaniam remeasse, imo et auxiliares copias ab imperatore pro Hermenegildo obtinuisse. Narrat enim Gregorius Turonensis l. V Hist. Francor., c. 38 Leovigildum praefecto imperatoris triginta millia solidorum dedisse, ut se a filii solatio revocaret, uti factum est. Hermenegildus vero, pergit idem historicus, vocatis Graecis, contra patrem egreditur, relicta in urbe conjuge sua. Cumque Leovigildus ex adverso veniret, relictus a solatio (Graecorum) Hermenegildus, cum videret nihil se praevalere posse, etc. Addit, Ingundem, Hermenegildi uxorem, a Graecis ereptam, ut eam ad imperatorem perducerent, [Col. 0110D] in Africa decessisse. Hoc crediderim esse tempus quo Leander, Hermenegildo capto, et ejus exercitu exciso, exsul in Africam, fortasse Ingundem secutus, anno 584 concesserit, ut verum esse possit quod Canonicus Legionensis, scriptor Vitae Isidori, refert, Leandrum, defuncto Leovigildo, Carthagine in Hispaniam rediisse.

18. Rationi etiam congrua est ejusdem historici narratio, quod Isidorus, dum frater Leander aberat, religionis causam strenue agebat, non solum non cohibente, sed impellente potius Leandro. Audiens autem reverendus doctor Leander fortissimi juvenis Isidori constantiam, in Domino gavisus, etc. Misit ei itaque epistolam in qua praemonet, mortem pro fide [Col. 0111A] catholica quidquam non esse timendam. Haec est epistola cujus meminit Isidorus de Vir. Illustr., cap. 41, 132 de Leandro: Scripsit et epistolas multas: ad papam Gregorium de baptismo unam, alteram ad fratrem, in qua praemonet, cuique mortem non esse timendam. Isidori constantia contra blanditias, terrores, et tormenta ab haereticis Arianis illata ab eodem Vitae auctore narratur.

19. Collatis inter se accurateque expensis monumentis quae produximus, clare deprehenditur error Ambrosii Morales lib. X, cap. 5, qui Leandrum ait concilio oecumenico V Constantinopolitano cum Gregorio Magno interfuisse; quem Florezius, tom. IX, p. 185 seq., fusius refellit. Moralesius inde colligebat, Leandrum longo temporis spatio sedem Hispalensem [Col. 0111B] obtinuisse, quandoquidem anno 554, quo ipse concilium Constantinopolitanum II, et V generale collocat, Leander jam tum antistes Hispalensis concilio illi interfuit, unde initium amicitiae inter Leandrum et Gregorium Magnum contractae ducit. Sed neque hujus rei auctores alios laudat, neque temporum ratio id sustineri ullo modo patitur.

1. Pace Ecclesiae Hispanae a Recaredo donata anno circiter 586, Leander fratrem suum Isidorum non invitum cella inclusum degere curavit, si verum narrat auctor Vitae. Consentiunt quidem Breviaria vetera Leandrum cavisse ne Isidorus in publicum prodiret: [Col. 0111C] sed id eo tempore accidisse dicunt, quo Ariani contra catholicos saeviebant; quippe cum Leander Isidorum ab haereticorum furore servare tentaret. Auctor Vitae alias causas ejus inclusionis exponit. Antiquiora monumenta omnino silent. Cum ea tunc vigeret consuetudo, ut nonnulli, consortium hominum fugientes, in cellam aliquam sese recluderent, fortasse Isidorus, annuente Leandro, ejusmodi vitae genus amplexus est: nam quod ipse Leander ejus consilii primus auctor fuerit, minus rationi consentaneum arbitror.

2. Suspicatur Nic. Antonius, a cellae hac inclusione persuasum fuisse nonnullis Isidorum in monastico aliquo ordine vixisse. Actum de hoc argumento a Bollandianis in Comment. praevio. Inter eos qui Isidorum ordini Benedictino asserunt recensentur 133 [Col. 0111D] Sandoval, Leander a S. Thoma in Benedictin. Lusisitan. additionib., cap. 3, Quintanaduenas in SS. Hispalensibus, Joannes Cisneros in Vita Isidori ms., Tamayus in Martyr. Hisp., et vel in primis referendus Constantinus Cajetanus, qui Petrum Ricordatum, Hist. monast., diar. 4, Hieronymum Platum De bono status relig., l. I, c. 31, et Arnoldum Wion objurgat, quia etsi Benedictinis Isidorum ascribunt, tamen tam supine, ut ait, obiterque rem attingunt, ut satius fuisset, si eum silentio praeteriissent. Isidori imaginem inter complures alias illustrium Benedictinorum monastico cultu ante 140 ferme annos depictam Arnoldus Wion narraverat: Quod et ego quoque, addit Cajetanus, affirmare non ambigo.

[Col. 0112A] 3. Validius tamen argumentum Cajetanus esse putat, quod ex regula S. Isidori depromit, quam Benedictinam esse jactat. Alii cum Iepesio Benedictino rectius in aliam eunt sententiam, et ex Regula ipsa Isidori colligunt eum non fuisse Benedictinum. Non disseram hoc loco de opinione doctissimi Hernandezii in notis ad Conspectum editionis Zaccarianae S. Isidori, cap. 42, producendis, qui regulam monachorum, sub Isidori nomine vulgatam, alium habere auctorem suspicatur: quia auctor se monachum ostendit: Isidorum autem, addit, cucullum induisse nullus dixerit, quin obcaecatissimus et habeatur, et sit. Confer cap. 71, ubi observabo, in quodam Escurialensi codice saeculi IX, aut ineuntis X, ab aliquo inepto librario epigraphem hanc appositam: [Col. 0112B] Incipit regula S. Patris Isidori abbatis. Urget Cajetanus, Isidorum non solum regulam monachorum quae exstat, sed uberiores in Regulam S. Benedicti commentarios deperditos scripsisse; quorum fragmenta quaedam profert ex Petro diacono Casinensi, qui in epit. ms. super regul. S. Benedicti sic ait: Sed nos idcirco breviter hanc exponemus, quia in hujus rei negotio operam dederunt Paulus Casinensis diaconus, Rabanus Maurus, doctor Isidorus, Stephanus ac Paulus abbates. Mitto Naudaei aliorumque suspicionem, qui Cajetano mss. vetera exemplaria alleganti, non satis fidunt.

4. Ad rem Nic. Antonius respondet, pleraque istiusmodi fragmenta in regula ipsa Isidori exstare, alia ex aliis Isidori operibus esse desumpta; qui [Col. 0112C] etiam, num. 158, ex Benedicto Hafteno l. X Disquis. monast., tract. VI, disq. 3, observat, regulam monachorum S. Isidori Regulae S. Benedicti similem non esse. Verba autem Petri 134 Casinensis ex ms. opere ita explicat, ut Petrus ex Isidori regula plura ad regulam S. Benedicti illustrandam proferre se innuat, non quod Isidorus regulam Benedictinam respexerit, sed quia monasticae regulae multa habent inter se communia: nisi malis fateri potuisse quoque Petrum Casinensem decipi, si ex regula vulgata Isidori collegerit eum Benedicti regulam exponere voluisse.

5. At Cajetanus vehementi illo suo desiderio quosvis sanctos ordini Benedictino aggregandi incitatus, ulterius etiam progreditur. His omnibus, inquit, [Col. 0112D] irrefragabilem quoque rationem ascribamus. Extra controversiam positum est, nullum per ea tempora, qui monachus non esset, monachorum magistrum exstitisse: imo piaculi loco habitum, si quis monachus alienum audire aliquo pacto praesumpsisset. Itane vero? At in conciliis Hispaniae aliud definitum invenimus. Concilium Oscense anno 598, can. 1: In nomine Domini nostri Jesu Christi convenientes omnes in unum concilio Oscensi, hoc synodus sancta fieri elegit, ut annuis vicibus unusquisque nostrum omnes abbates monasteriorum, vel presbyteros, et diaconos suae dioecesis ad locum ubi episcopus elegerit congregare praecipiat, et OMNIBUS REGULAM DEMONSTRET ducendi vitas, cunctosque sub ecclesiasticis regulis adesse praemoneat, quosque [Col. 0113A] etiam parcimoniae, et sobrietatis, atque veridicae castimoniae honestorum virorum forma commendet. Paulo post Isidorus episcopus constitutus fuit. Quid ergo mirum, si monachis regulam, quamvis non monachus, praescripserit?

6. Minus tolerandum est, quod subdit Cajetanus, illud in confesso esse, celeberrimarum scholarum cathedras non nisi Benedictinos obtinuisse, quarum etiam plerasque fundaverunt . . . Cavisse Romanos pontifices, ut grassantibus ea tempestate per Christianum orbem Arii, Pelagii aliorumque id generis monstrorum haeresibus obviam iretur, ne sacrae litterae alibi quam in monasteriis et a monachis docerentur. Quod postremum in Angliae regno pro certo statuit, in caeteris regionibus probabile in primis esse dicit. Unde continuo [Col. 0113B] sequitur, ait, Isidorum, qui per illa ipsa tempora sacrarum litterarum interpretationem publice profitebatur, monachum necessario fuisse, nec extra monasteria id praestare potuisse. Quid facias arguto isti dissertatori? Vellet, opinor, omnes episcopos, omnes sacerdotes, qui eo tempore florebant, fuisse Benedictinos. Certe in concilio Toletano IV, anno 633, cui praefuit noster Isidorus, id statutum 135 legimus can. 25: Ignorantia, mater cunctorum errorum, maxime in sacerdotibus Dei vitanda est, qui docendi officium in populis susceperunt. Sacerdotes enim legere sanctas Scripturas admonentur, Paulo apostolo dicente ad Timotheum: Intende lectioni, exhortationi, doctrinae: semper permane in his. Sciant igitur sacerdotes Scripturas sanctas et canones, ut omne opus [Col. 0113C] eorum in praedicatione et doctrina consistat, atque aedificent cunctos tam fidei scientia quam operum disciplina.

7. Poterat ad Benedictinum S. Isidori monachatum probandum allegari Martyrologium pro Cisterciensibus ad finem Martyrologii Romani jussu Benedicti XIV, cujus verba protuli cap. 15. Sed cum simili modo Martyrologium pro Canonicis Regularibus astruat, S. Isidorum inter Canonicos Regulares ascriptum fuisse, ejus Martyrologii auctoritas hac in re dubia redditur, cum utrique ordini aeque faveat. Inter Officia propria sanctorum Canonicorum Regularium ex speciali S. Pii V concessione a congregatione Lateranensi recitanda, Mediolani edita 1751, ad diem 4 Aprilis occurrit Festum S. Isidori, episc. et confess.; [Col. 0113D] Canonici Regularis, ubi in prima lectione ad secundum nocturn. haec habentur: Sanctus Isidorus ex Gothorum stirpe progenitus, filius fuit Severiani ducis Carthaginensis, et frater magni illius sancti Leandri olim Hispalensis episcopi, Canonicorum Regularium institutum professus, cum summis virtutibus polleret, Hispalensis Ecclesiae praesul est consecratus . . . Verba ex Gothorum stirpe, et ducis sequioris aevi monumentis nituntur.

8. Nic. Antonius in hanc sententiam propendet, Isidorum inter Canonicos Regulares recensendum esse; cum enim observasset, in elogio S. Fructuosi abbatis et episcopi Bracarensis, de quo nos cap. 33, n. 3, agemus, ita inter se Fructuosum et Isidorum [Col. 0114A] comparari, ut propositum religionis Fructuoso, non Isidoro, attribuatur, subdidit, idipsum confirmare Lucam Tudensem his verbis Chron. l. III, in princ.: Praeterea pater exstitit clericorum, doctor, et sustentator monachorum et monialium. Quibus docuisse eum et aluisse monachos, praefuisse autem clericis, non obscure significat. Patris enim appellatio praefecto adaptari solet, uti abbatibus can. 10 concil. Hispal. II, atque item can. 11, et alibi. Nec cellae nomen, pergit, intra claustra restringendum est, cum ex Redempti relatione constet, Isidorum jam moriturum e cellula sua, hoc est camera domus 136 episcopalis, se fecisse in ecclesiam deportari: cellulaeque presbyterorum et levitarum in can. 23 concil. Tolet. IV mentio fiat. Observat etiam in epitaphio Isidori, de [Col. 0114B] quo supra cap. 7, Antonium Lupian Zapata pro priorum ex ordine vatum vel invenisse alicubi vel finxisse parum ex ordine abbatum, ut Isidori monachatum comprobaret; cum tamen adverbium parum monachatui potius resistat. Fortasse voluit Zapata, ut aliquis conjiceret, patrum ex ordine abbatum. Sed vera lectio, ut eo loco ostendi, est priorum ex ordine vatum, ut Isidorum intelligatur fuisse sacerdotem primi ordinis.

9. Vigebat tunc in Hispania quoddam vitae communis genus in aedibus episcoporum, quod Canonicorum Regularium ordini potest comparari. Ita enim decernit concilium Toletanum IV, praeside Isidoro, can. 22 et 23: Oportet episcopos testimonium probabilium personarum in conclavi suo habere, ut et Deo [Col. 0114C] placeant per conscientiam puram, et Ecclesiae per optimam famam. Non aliter placuit, ut quemadmodum antistites, ita presbyteri atque levitae, quos forte infirmitas, aut aetatis gravitas in conclavi episcopi manere non sinit, ut iidem in cellulis suis testes vitae habeant, vitamque suam, sicut nomine, ita et meritis teneant. Institutio etiam Canonicorum, in concilio Aquisgranensi anno 816 proposita, ex aliorum quoque Patrum sententiis, sed ex Isidori praecipue operibus contexta est, ut cap. 31 ostendam: ex quo factum, ut regulam Canonicorum Isidorum scripsisse nonnulli putent. Pennottus, in Histor. Canonic. Regular., lib. II, cap. 31, num. 5, cum Joanne de Nigravalle inter ecclesias Canonicorum Regularium Hispalensem ecclesiam metropolitanam recenset: et merito quidem, [Col. 0114D] ait, cum illius archipraesul fuerit B. Isidorus, quem dubium non est, in ordine canonico in Ecclesia Hispaniarum restituendo, ab ea cujus ipse erat episcopus tantum negotium auspicari voluisse. Cum autem Canonicorum Regularium originem nonnulli cum Thomassino Disciplin. eccles. p. I, lib. I, cap. 40 et seq. a S. Augustino repetant, hinc S. Isidorum Augustinianis accensere quidam voluerunt.

10. Aliud argumentum pro Isidori monachatu eruitur ex eo quod frater ejus Leander monachus fuerit, Isidorumque instituerit. Verum haec conjectura satis levis est, cum optime cohaereat, quod Leander vel ante monachatum, vel jam monachus, Isidorum partim instituerit, partim institui curaverit, quin Isidorus unquam 137 monasticum ordinem fuerit [Col. 0115A] professus. Neque graviores sunt aliae Cajetani conjecturae: qui primo sine ullo auctore affirmat Leandrum ab aetatis exordio cucullam induisse; tum de loco monasterii probabilius esse dicit, Leandrum Hispali jam pridem monachum, deincepsque hujus consuetudine ac exemplo Isidorum ibidem initiatum, Gothis Arianae pravitatis sectatoribus mox saevientibus, Legionem se recepisse: nec aliter de S. Fulgentio Astigitano episcopo judicandum. Somnia haec mera sunt: siquidem apud veteres scriptores (non commentitios intelligo) neque Leander, neque Isidorus Legionem venisse unquam dicuntur: quo demum post plura saecula corpus Isidori translatum est: quod fortasse occasionem fingendi aut conjiciendi nonnullis praebuit

[Col. 0115B] 11. Leandrum ipsum, quem Isidorus monachum fuisse tradit, plerique cordati viri, et ab studio partium alieni, existimant Benedictinis minime esse accensendum. Cum enim monachorum et monasteriorum in conciliis aliisque monumentis Ecclesiae Gothicae passim fiat mentio, de Benedicto ejusque Regula ne verbum quidem ullum apparet. Cennius, dissert. 6, cap. 3, de antiq. Eccles. Hisp., multus est in Benedictinorum opinione refellenda, qui S. Benedicti Regulam in Hispania jam saeculo VII receptam tuentur; contenditque eam Regulam in Hispania non antiquiorem saeculo IX fuisse: regulam S. Isidori regulae Servitani monasterii, in Eutropii epistola propositae, consentaneam esse, contra in multis capitibus omnino a Regula Benedictina discrepare: [Col. 0115C] familiaritatem S. Leandri cum S. Gregorio Magno minime arguere, vocatos ex Italia Benedictinos monachos, qui novam aliquam regulam inveherent ac multo minus Benedictinum jam ante, ut quidam putant, stabilitum ordinem latius propagarent. Joseph Perezius Benedictinus, vir doctus, in Dissertationibus suis ecclesiasticis, pag. 109, hunc titulum posuit: Etiam Gothorum stante imperio Benedictinum in Hispania institutum maxime viguit. Operoso id labore conatus est probare; sed parum sane profecit, et felicior quodammodo fuit in altero illo suo paradoxo non minus absurdo, quod diploma celeberrimum de voto, in praelio Clavixensi in favorem S. Jacobi a Ranimiro I facto, supposititium sit. Id enim leguleii quidam in Hispania ambabus ulnis amplexi sunt, ulterius [Col. 0115D] etiam progressi, ut solet licentia de rebus sacris aut piis opinandi in temerariam audaciam impellere.

138 12. Agit etiam Henschenius de rationibus quibus permotus fuit Lezana, ut Isidorum suo Carmelitano ordini ascriberet: quod Casanate quoque in Paradiso Carmelitici decoris, et alii contendunt. Nic. Antonius paucis ab hac controversia sese expediit. Isidorum, inquit, instituto suo asserunt Benedictini, imo et Carmelitani. Atque hi guidem nullo, illi colore aliquo. P. Daniel a virgine Maria in Vinea Carmelitico, num. 475, rationes Lezanae pro suo Carmelitico ordine promovet: Hispali per S. Elmidium asceterium Carmeli exstructum e suis auctoribus commemorat, in quo institutum propheticum Etianum [Col. 0116A] Leander et Isidorus professi fuerint; cujus rei apud veteres scriptores nec vola, nec vestigium. In eamdem sententiam profert epitaphium, ut putat, ab Ildefonso compositum: Leandri Isidorique priorum ex ordine vatum; de cujus epitaphii aetate et explicatione plura nos cap. 7. Addit auctoritatem, Isidori, qui lib. II. Offic., cap. 15, instituti monastici Eliam principem fuisse dicit; quod certe professionem aut monasticam, aut Carmeliticam Isidori nullo modo indicat. Multa Carmelitae pro sui ordinis antiquitate contra Papebrochium disputarunt, multa contra reposuit Papebrochius in Respons. ad Exhibit. error., qui pag. 564 et seq. Apologiarum agit de quadam statua Deiparae, reperta Hispali, ad cujus pedes quidam erat effictus talis, ut ex habitu multi colligerent [Col. 0116B] esse Carmelitam. Morgadus, qui rem narrat, simul asserit, certo constare ordinem Carmeliticum in Hispania non fuisse receptum, antequam ultimum recuperaretur Hispalis, hoc est ante annum 1248.

1. Sanctus Leander, qui in conversionem gentis Gothorum plurimam operam contulit, et concilio III Toletano anno 189 subscripsit, anno sequenti 590 concilio I Hispalensi praefuit. In epitaphio, de quo cap. 7 egi, Leander obiisse dicitur aera 641, hoc est [Col. 0116C] anno 603; sed 139 epitaphium illud quamvis fortasse antiquum, saltem in hac parte vix ullam fidem meretur. Antiquitas epitaphii, praeter ea quae loc. cit. in hanc rem adduxi, comprobari potest ex codice Regularum S. Benedicti Anianensis, ex quo, ut videtur, illud edidit Holstenius post regulam S. Leandri: ac fortasse de hoc codice intelligendus est Mabillonius, qui tom. I Annal. Benedict., pag. 278, regulae S. Leandri in quodam Codice subjunctum reperiri affirmat. In exemplari Holstenii epitaphium duodecim hexametris constat, ut in codice Fabri supra cap. 7. num. 1, hac lectionum discrepantia, quod vers. 2 Holstenius habet piorum pro priorum; vers. 3, devota pro Deo vota; vers. 4, Et posita amborum consors sic digna quiescit pro Et posita consors [Col. 0116D] sic . . . . digna quiescit; vers. 7, Et cognosce illos pro Et cognoces eos; vers. 8, Dogmate sanctorum cernens pro Dogmatibus sanctorum cerne: vers. 9, Aeterno Domino pro Ac re Domino: utrumque mendose pro Ac reddi Domino. Dies obitus S. Isidori et S. Florentinae ab Holstenio praetermittitur; sed haec sunt verba de S. Leandro expressa: Obiit felicis memoriae Leander episcopus die II Kalend. Martias, Aera DCXLI. Haec ipsa aera notatur apud Rodericum Carum in Maximum pag. 212, et Tamayum de Salazar in Martyr. 27 Februarii: et in ea perstant Baronius, Breulius, Mabillonius, et alii. Verum ex aliis monumentis falsitatis revincitur. Tres exstant epistolae S. Gregorii Magni ad Leandrum, scilicet lib. I. Reges, ti, epistola 41, lib. IV, epistola 46, et lib. VII. epistola [Col. 0117A] 126, quae postrema ad annum 599 refertur, uti alia eodem libro ad Recaredum, num. 127, quae est gratulatoria de ejus conversione. In editione Maurinorum hae duae epistolae sunt 121, 122, libri IX, indictione 2, hoc est anno 599, sed ita ut indictio 2 incipiat a mense Septembri anni 598. Ex his epistolis colligi posset, Leandrum ad annum 599 saltem superstitem fuisse. At Nic. Antonius existimat has duas epistolas non suo esse ordine collocatas. Non enim simile vero est, Gregorium gratulationem de conversione Recaredi, palliumque Leandro transmittendum tandiu distulisse, scilicet post decennium: nam ea epistola 126 lib. VII pallium ad Leandrum se transmittere ait Gregorius.

2. Aliam ergo viam init Nic. Antonius, ut annum [Col. 0117B] obitus Leandri constituat. Constat Isidorum obiisse anno 636, ut ex Redempto arguitur, sedem vero Hispalensem tenuisse annis ferme 40, ut 140 ait Ildefonsus. Colligitur ergo Isidorum anno 596, aut paulo post, ad episcopatum evectum fuisse, atque adeo paulo ante Leandrum vitam cum morte commutasse. Conjicit praeterea, anno 597, quo tempore aliud concilium Toletanum sub Recaredo celebrabatur, adhuc vacasse Ecclesiam Hispalensem; nam deest subscriptio episcopi Hispalensis, cum ex metropolitanis interfuerint Massona Emeritensis, Migetius Narbonensis, et Adelphius Toletanus: ex quo colligi potest, totius Hispaniae et Galliae gothicae concilium fuisse, quamvis sexdecim tantum episcopos ad id convenisse in actis legatur; in hanc ipsam sententiam [Col. 0117C] inclinasse videtur pseudo-Juliani architectus.

3. Aliud tamen sentit Joan. Baptista Perez in not. ad lib. Isidori de Vir. Illustr., cap. 41, qui Leandrum anno 600 mortuum arguit his conjecturis. Primum quia Isidorus ait eum vita functum tempore Recaredi regis, qui obiit anno 600. Non vero mortuum Leandrum ante istum annum 600 ex eo liquet, quod Gregorius papa ad Leandrum scribit anno 599. Ita constabit summa annorum episcopatus Isidori ferme 40, ut ait Ildefonsus. Nam qui annos ferme 40 dicit, commode intelligi poterit de annis 36. Vehementer tamen dubito an Ildefonsus, qui certe annorum numerum scire debuit, ita loqui voluerit; nam de Eugenio II ait: Vixit in sacerdotio fere undecim annis, et de Eugenio III Fere duodecim [Col. 0117D] annis tenens dignitatem; atque ita similiter in Isidoro videtur innuere, eum annum quadragesimum episcopatus prope attigisse, non tamen complevisse.

4. Florezius, tom. IX Hisp. sacr., pag. 182, errorem numeri advertit in Kalendario veteri edito a Muratorio, part. II, tom. II Script. rer. ital., col. 1024: Aera DCXL obiit Leander episcopus, hoc est anno 602. Ipse anno 599 et Leandrum obiisse, et Isidorum consecratum episcopum Hispalensem fuisse, probabilius esse opinatur. Neque immorabor in refellendo errore Codicis cujusdam Florentini librorum contra Judaeos, quem cap. 43 describam, Isidorum fuisse Toletanum episcopum, sive innuat fuisse patria Toletanum et episcopum Hispalensem, sive episcopatum Toletanum tenuisse.

[Col. 0118A] 5. Praeclara Isidori gesta in episcopatu administrando Canonicus Legionensis et Rodericus Cerratensis in ejus Vita distinctius et explicatius narrant; quae quamvis ita singillatim expressa antiquioribus monumentis non constent, certe similia veri sunt, et magna 141 ex parte vera esse, non invitus credam. Illud in primis investigatione dignum videtur, an vere monasterium, sive collegium Hispali construxerit, quo juvenes ecclesiasticis disciplinis imbueret. Id enim non solum laudati auctores commemorant, sed recentiores alii confirmant, inde Patres concilii Tridentini ad clericorum seminaria instituenda exemplar sumpsisse. Duo sunt quae in hanc me sententiam pertrahunt, canon 24 concilii Toletani IV, cui Isidorus praefuit, et narratio Cixilanis [Col. 0118B] in Vita S. Ildefonsi.

6. Concilium Toletanum IV ita praescribit can. 24. Prona est omnis aetas ab adolescentia in malum; nihil enim incertius quam vita adolescentium Ob hoc constituendum oportuit, ut si qui in clero puberes (Al., impuberes) aut adolescentes existunt, omnes in uno conclavi atrii commorentur, ut lubricae aetatis annos non in luxuria, sed in disciplinis ecclesiasticis agant, deputati probatissimo seniori, quem magistrum doctrinae et testem vitae habeant . . . . Qui autem his praeceptis resultaverint, monasteriis deputentur, ut vagantes animi et superbi severiori regula distringantur. Quis igitur sibi non persuadeat, Isidorum, etiam antequam hoc concilium habitum fuisset, tam utile monitum non observasse?

[Col. 0118C] 7. Accedit Cixila, qui Vitam S. Ildefonsi sic exorditur: Ecce dapes melliflui illius domini Ildefonsi, quas de Paradiso Dei rapiens, et per totam Hesperiam dispergens, inediam nostram ingenti satiavit eloquio: non impar meritis sanctissimi illius domini Isidori, de cujus fonte adhuc clientulus purissimos latices bibit: nam directus a sancto ac venerabili papa Eugenio, Toletanae sedis metropolitano episcopo, ad supradictum doctorem, Hispalensem metropolitanum episcopum, cum sibi jam sciolus videbatur, adeo ab eo tentus et elimatus, et, ut ferunt, temporali ferro constrictus, ut si quid scientiae deerat, plenius instructus ad paedagogum suum domnum Eugenium remeans, non post multos dies adhuc diaconii officium peragens, in ecclesia sanctorum Cosmae et Damiani, quae sita est in [Col. 0118D] suburbio Toletano, abba praeficeretur.

8. Ex eo collegio Hispalensi, in quo Ildefonsus ecclesiasticis disciplinis excultus fuit, Braulionem quoque emicuisse scriptores saeculi XIII aliique recentiores referunt. Consonant officia Hispanica sanctorum ad diem 18 Martii, quo S. Braulio celebratur: Litteris vero informandus S. Isidoro episcopo Hispalensi traditus, id primum 142 est assecutus, ut ab eo charissimi filii loco haberetur; tanti deinceps illum fecerit, ut libros ei suos ad emendandum atque ordinandum commendaret. Sed, ut cap. 4 innui, ex antiquis monumentis id liquido non constat. Probabilior conjectura est de Redempto, qui narrationem de obitu S. Isidori scripsit; nam cum is clericus ecclesiae Hispalensis in membranis antiquissimis dicatur, [Col. 0119A] Isidorumque dominum suum vocet, aequum est credere, in collegio Hispalensi eum inter alios juvenes clericos institutum fuisse.

1. Cum in synodo Toletana sub Gundemaro anno 610 episcopi Carthaginiensis provinciae declarassent, metropolitani nominis auctoritatem in omnes episcopos ejusdem provinciae ex antiquorum Patrum synodali sententia antistiti Toletano convenire, Gundemarus rex eodem anno decretum edidit, quo ejusmodi declarationem confirmatam esse voluit, cui post Gundemarum subscripserunt 26 episcopi, qui [Col. 0119B] ad provinciam Carthaginiensem non spectabant. Eorum primus Isidorus ita: Ego Isidorus Hispalensis Ecclesiae provinciae Baeticae metropolitanus episcopus, dum in urbem Toletanam pro occursu regio advenissem, agnitis his constitutionibus assensum praebui, et subscripsi. Succedunt metropolitanus Emeritensis, et alii episcopi, in quibus Fulgentius Astigitanus Isidori frater. Decretum Gundemari qui pro primatu Ecclesiae Toletanae in universas ecclesias Hispaniae allegant, parum prudenter agunt.

2. In Conciliis Hispaniae haec exstat Isidori mentio. Concilio II Hispalensi, regnante Sisebuto, anno 619 sive 618, ut Pagius Mansiusque in not. ad Baron. ann. 619 malunt, praefuit. Rodericus Toletanus l. II, c. 17, annum hujus Concilii male protraxit ad aeram [Col. 0119C] 661, sive annum Domini 623. Florezius, p. 258, tom. IX, annum 619 statuit, quod Mss. omnes Codices apud Perezium et Loaisam in designanda aera 657 consentiant; adeoque anno 7 Sisebuti, non nono, ut quidam habent, concilium coactum concludit. 143 Apud Dupinium, tom. V Bibl. Eccl., error typographicus videtur annus 614 pro 618 aut 619. En Exordium: In nomine Domini et Salvatoris nostri Jesu Christi Isidorus, Bisinus, Ruffinus, Cambra, Fidentius, Theodulphus, et Honorius episcopi, qui pariter in urbe Hispalensi pro aliquibus ecclesiasticis negotiis coadunati sumus. Considentibus nobis in secretario sacrosanctae Hierusalem Hispalensis ecclesiae cum illustribus viris Sisisclo, rectore rerum publicarum, atque Suanilane, actore rerum fiscalium, [Col. 0119D] astante religiosissimo clericorum coetu. Ecclesia Hispalensis dicitur Hierusalem, nimirum ex civitate Hierusalem, quam Joannes in Apocalypsi describit.

3. Ita etiam ecclesia Emeritensis dicitur Hierusalem in concilio Emeritensi, et apud Paulum Emeritensem cap. 12: Ecclesiae senioris, quae vocatur Sancta Hierusalem. Simile illud est in libello orationum Gothico-Hispano ex Codice Veronensi a Blanchino edito pag. 65: Item completuria post explicitas laudes, quas psallendo vadunt usque ad Sancta Hierusalem, quae in sancto Fructuoso dicenda est. Sermo est de ecclesia Tarraconensi, quae S. Fructuoso dicata erat: ut ecclesiam principem Hispalensem S. Vincentio dicatam fuisse, ex relatione Redempti de obitu Isidori, [Col. 0120A] aliisque vetustis monumentis Florezius pag 100, l. IX, ostendit. Quod autem vocem secretarium interpretatur de aula Ecclesiae, in qua secreto, sive obseratis foribus habitum fuit concilium, et causam episcopi Syri, quae in fine dicitur absoluta in tribus secretariis, in tribus secretis congressibus definitam explicat, atque hanc secretarii significationem in Dictionario Ducangii deesse, addique posse affirmat, rem acu minime tetigit. Nam secretarium erat sacrarium ecclesiarum, nunc sacristia; et in secretario congregari solita fuisse concilia, multis exemplis Ducangius demonstrat, qui addit: Ninc ipsae conciliorum sessiones secretaria fere semper appellantur: ac plura testimonia producit. Praetereo eruditissimum Cancellierii opus De secretariis veterum. Adfuerunt Sisisclus [Col. 0120B] rector rerum publicarum, sive publicae annonae administrator, et Suanila, sive Suinthila patrimonii regii curator. Hic filius erat Recaredi, dux exercitus a Sisebuto deinde constitutus, et postea ad regnum evectus, tandem a Sisenando et a concilio Toletano IV depositus, ut Pueyus in not. advertit.

144 4. Concilium hoc Hispalense II eruditum et doctum est, juris civilis et canonici sapientia refertum, ut recte ait Loaisa in notis. Inter alia, cap. 2 actum est de discussione inter Fulgentium, Astigitanum episcopum, Isidori fratrem, et Honorium Cordubensem episcopum agitata propter parochiam basilicae, quam horum alter Coelesticensem, alter Reginensem asseruit.

5. Braulio in praenotatione operum Isidori ita de [Col. 0120C] gestis in hoc concilio refert: Quo vero flumine eloquentiae, et quot jaculis divinarum Scripturarum, seu Patrum testimoniis Acephalitarum haeresin confoderit, synodalia gesta coram eo Hispali acta declarant. In qua contra Gregorium praefatae haeresis antistitem eam asseruit veritatem. Isidoro Braulio adjudicat eam saltem gestorum partem, in qua de Acephalitarum haeresi disseritur. Isidorus Pacensis in Chronico ad aeram 650: Hispalensem Isidorum metropolitanum pontificem clarum doctorem Hispania celebrat, qui anno septimo suprafati principis Sisebuti contra Acephalorum haeresim magna auctoritate Hispali in secretario sanctae Hierusalem concilium agitat. Florezius pag. 258, tom. IX, opinatur, non hanc praecipuam fuisse synodi congregandi causam, sed alia [Col. 0120D] ecclesiastica negotia, et jam inchoato concilio novum illud contra Acephalos certamen intervenisse: quod ego tamen minus probabile censeo. Etsi enim leviora quaedam negotia prius decisa sunt, tamen potuit disputatio contra episcopum Syrum vel ob hanc ipsam causam differri, quia maturius examen exigebat. Totum vero hoc concilium doctrinae Isidori tribuendum, idem Florezius pag. 261 existimat: Cellierius quoque tom. XVII in canonibus concilii Hispalensis II zelum veteris ecclesiasticae disciplinae perspici, eosque opus credi Isidori affirmat. Non immerito igitur inter appendices hoc concilium collocabitur, praesertim cum Isidorus Pacensis loc. cit. ita pergat: Atque per veridica doctorum testimonia Syrum quemdam [Col. 0121A] Acephalorum episcopum, suprafatam haeresim vindicantem, exsuperat, ut vera concilii asserta confirmant, ejus eloquentia damnat, atque a pristino errore praefatum pontificem diu insequendo perpetualiter liberat.

6. Subscribunt octo episcopi in exordio nominati, et primo loco: Isidorus in Christi nomine Ecclesiae Hispalensis episcopus subscripsi. Quarto loco: Fulgentius in Christi nomine Ecclesiae 145 Astigitanae episcopus subscripsi. De haeresi Acephalorum quaedam notat Loaisa ex Isidoro l. VIII, Etym., c. 3, et Nicephoro l. XVIII Eccles. Hist., cap. 45.

7. Post hoc concilium Hispalense II, et ante concilium Toletanum IV, anno 633 habitum, aliud fuisse Hispalense concilium ex concilio Toletano VI. anno [Col. 0121B] 638 coacto, demonstratur. Inter acta hujus concilii Toletani VI exstat exemplar judicii inter Martianum et Habentium episcopus, in quo haec legimus: Dudum in concilio Hispalensi Martianus Astigitanae ecclesiae episcopus falsis criminibus exauctoratus ad universalis praesentis concilii confugit remedium purgandus, indignoque questu, ut judicium damnationis suae retractaretur, est deprecatus. Jam enim in praecedenti universali concilio ex parte fuerat auditus et gradui tantum, et non loco restitutus, quoniam angustia temporis, ne ad plenum negotium suum ventilaretur, fuerat interceptum. Putant nonnulli indicari concilium V Toletanum, cui episcopus Astigitanus non interfuit, et in quo censent causam Martiani retractari coepisse. Sed cum praecedens concilium, in quo Martianus ex parte [Col. 0121C] fuerat auditus, dicatur universale, hoc est nationale, non potest intelligi esse concilium V, cui tantum quatuor et viginti interfuerunt episcopi, et vicarii episcoporum, et unus metropolitanus, scilicet Eugenius episcopus Toletanus. Dicuntur quidem sacerdotes ex diversis Hispaniae provinciis congregati: sed cum concilium erat nationale, Hispaniae atque Galliae sacerdotes conveniebant, e quibus tres quatuorve aut quinque erant metropolitani. Oportet ergo ut intelligamus sermonem esse de concilio IV Toletano, cui Isidorus praefuit et interfuit Habentius episcopus Astigitanus.

8. Defuncto Fulgentio post concilium Hispalense II successit Martianus, qui in quodam Hispalensi concilio exauctoratus fuit, subrogato Habentio, qui, ut modo dixi, concilio IV Toletano suscripsit. Damnatus [Col. 0121D] ergo fuit Martianus in concilio Hispalensi, cui Isidorus tunc Ecclesiae Hispalensis metropolitanus praefuerit, necesse est. In concilio Toletano IV, ut ego interpretor, gradui suo, sed non loco restitutus fuit: ac propterea subscripsit Habentius Ecclesiae Astigitanae episcopus. Concilio Toletano V nullus episcopus Astigitanus interfuit: quippe universale, seu nationale 146 concilium non fuit. In concilio Toletano V retractato judicio, e sede Astigitanae Ecclesiae remotus fuit Habentius, atque Martianus restitutus, ita ut Habentius sub satisfactione poenitentiae apud Martianum retento honore subderetur: cum Habentii consilio et ope falsa contra Martianum crimina fuissent congesta.

[Col. 0122A] 9. De judicibus vero, sub quorum praesentia Martianus dejectus vel depositus fuit, decernitur judicasse, non astu, neque depravando judicium, sed fefellisse eos fallaciam testium Hidcirco et abentio et Martiano episcopis contra eos intercludi aditum appellationis. In his judicibus videtur comprehendi Isidorus jam defunctus; praemittitur enim: Et quanquam maxima pars judicum vitae praesentis jam habuerit excessum, etc. Sed neque certo colligi potest, Martianum Isidori calculo fuisse damnatum; ut enim Acta de Martiano narrare pergunt: Nec consonam ab ipsis judicibus accepit sententiam, dum alii eum, ut ipsi confessi sunt, eo in tempore dixerint innocentem, alii proclamaverint culpabilem.

10. Quo autem anno Martianus in concilio Hispalensi [Col. 0122B] depositus fuerit, difficile est definire; sed cum anno 638 maxima pars judicum Martiani jam decessissent, arguere possumus, Fulgentium Astigitanum episcopum post concilium Hispalense II, cui subscripsit, non diu superstitem fuisse; cujus successor Martianus post non multos annos, et fortasse circa annum 624 exauctoratus fuit. Concilio VI Toletano neque Martianus, neque Habentius subscripserunt. Judicium inter utrumque a Florezio primum editum fuit, deinde recusum in Collectione conciliorum Hispaniae, a Silvestro Pueyo ad juris canonici corporis exemplum digesta. Concilio Toletano IV Habentius loco trigesimo octavo subscripsit, post quem alii 24 episcopi subscripserunt; id arguit, multos ante annos Habentium sedem Astigitanam, expulso Martiano, obtinuisse. Nam in subscriptionibus ordo [Col. 0122C] antiquitatis plerumque servabatur.

11. Praefuit etiam Isidorus concilio Toletano IV, anno 633, quod fuit nationale, et omnium Hispaniae conciliorum celeberrimum, ac magnae in universa Ecclesia auctoritatis. De quo ita Baronius ad ann. 633, n. 68: Praefuit S. Isidorus, Hispalensis episcopus, primus ordine recensitus, et in subscriptionibus episcoporum caeteris praelatus. Ex quibus dubitare minime liceat, fuisse 147 idem concilium ejusdem Isidori nobilem partum probe formatum, caeterorumque episcoporum sententiis exornatum. In eamdem fere sententiam descendit Florezius tom. IX, pag. 196, qui Isidorum praefuisse ait, quod caeteris metropolitanis antiquior esset, non quod, ut vult Cellierius, doctrina ac sanctitate alios praecelleret. Isidorus Pacensis [Col. 0122D] solum refert, quod Sisenandus hoc concilium celebravit, constante adhuc Hispalensi Isidoro episcopo vel in multis jam libris fulgente mirifice. Mabillonius, tom. I Annal. Benedict., pag. 361, addit, S. Isidorum auctorem fuisse canonum hujus concilii Toletani IV.

12. Sisenandus, qui Suintilani regno exuto successerat, ut imperium suum confirmaret, convocavit totius gentis et omnium provinciarum synodum. Postremum igitur caput, quod est 75, ita incipit; Post instituta quaedam ecclesiastici ordinis, vel decreta, quae ad quorumdam pertinent disciplinam, postrema nobis cunctis sacerdotibus sententia est pro robore nostrorum regum, et stabilitate gentis Gothorum pontificale [Col. 0123A] ultimum sub Dei judice ferre decretum. Subscripserunt sexaginta novem partim episcopi, partim vicarii episcoporum; ac primo loco: Ego Isidorus in Christi nomine Ecclesiae Hispalensis episcopus metropolitanus subscripsi. Quinto loco: Justus ecclesiae Toletanae metropolitanus subscripsi. Quinquagesimo quarto loco: Braulio Caesaraugustanae Ecclesiae episcopus subscripsi.

13. Hoc porro concilium est in quo Isidorum Hispaniae eversionem auctores continuationis Chronici Isidori sub Ildefonsi nomine et Vitae S. Isidori praedixisse ferunt. Eadem prophetia in Actis uberioribus translationis corporis S. Isidori apud Bollandianos exponitur. Antiquiores silent. Tamayus in Martyr. Hisp. censet, non fuisse eam veram praedictionem, [Col. 0123B] sed prudentem sapientis hominis conjecturam. Loaisa in dissertatione de primatu Ecclesiae Toletanae, quam in Concil. Hisp. post decretum Gundemari anno 610 inseruit, Justum metropolitam Toletanum huic concilio praefuisse affirmat § 3, sed addit: Non desunt qui affirment, Isidorum apostolicae sedis legationem in hoc concilio obiisse, eidemque praefuisse. Atqui ipse Loaisa primum locum in subscriptionibus Isidoro tribuit. Unde ergo colligere potuit, Justum praefuisse?

14. Ex epistolis Braulionis arguo, Isidorum cuidam synodo interfuisse, vel praefuisse etiam, in qua Sintharii cujusdam causa 148 agitata est: siquidem in epistola, quae incipit. O pie, Domine, sic Braulio Isidorum alloquitur: Suggero sane, et omnimoda supplicatione deposco, ut librum Etymologiarum, quem [Col. 0123C] jam, favente Domino, audivimus consummatum, promissionis vestrae memores servo vestro dirigere jubeatis: quia, ut mihi sum conscius, magna ibi ex parte servi tui postulatione sudasti. Et ideo in me primum existe munificus: sic in sanctorum coelibus et felix habearis, et primus. Gesta etiam synodi, in qua Sintharius examinis vestri igni, etsi non purificatus, invenitur tamen decoctus, quaeso, ut vestro instinctu a filio vestro domino rege nobis dirigantur cito. Nam et nostra ejus sic flagitavit gloriam suggestio, quia multum in concilio pro investiganda opus est veritate. In exemplari editionis Bignaeanae bibliothecae Vaticanae ad verba Sintharius examinis vestri, vel, ut ibi mendose editum est, Sintaurius exanimis vestri, nota haec ms. appicta legitur: in qua sit thesaurus, examinis vestri, etc. Sed retinendum est Sintharii proprium nomen, quod pleraque [Col. 0123D] exemplaria confirmant, et inter Hispanos inauditum non esse, ex conciliis Hispaniensibus constat.

15. Hujusmodi concilium, in quo Isidori doctrina et virtus contra Sintharium tantopere effulsit, non fuit certe concilium IV Toletanum anno 633 habitum; non solum quia in ejus gestis nihil de Sinthario legitur; sed etiam quia epistola Braulionis longe ante id temporis scripta fuerat, ut nunc exponam. Braulio ab Isidoro petiit librum Etymologiarum, quem audierat consummatum. Post aliquot annos, ut videtur, Braulio rursus librum Etymologiarum postulavit alia epistola, quae periit, ut colligitur ex epistola Isidori: Quia te incolumem, etc., ubi Isidorus ait: Non fui dignus [Col. 0124A] tua perlegere eloquia: statim ut accepi pittatium tuum, puer regius ad me venit: dedi cubiculario meo illud pittatium, et confestim ambulavi ad principem, ut postea perlegerem, et rescriberem. Reversus e palatio regis non solum scripta tua non inveni, sed etiam quidquid aliud in chartis fuit, periit.

16. Tunc longiorem epistolam rescripsit Braulio, ubi ait: Septimum, ni fallor, annum tempora gyrant, ex quo me memini libros a te conditos Originum postulasse, et vario diversoque modo praesentem vos me frustratum esse, et absenti nihil inde vos rescripsisse, sed subtili dilatione MODO necdum esse perfectos, 149 MODO necdum scriptos, MODO meas litteras intercidisse, aliaque multa opponentes, ad hanc usque diem pervenimus, et sine petitionis effectu manemus. Haec scribebat [Col. 0124B] Braulio ante annum 633; nam hoc anno concilio IV Toletano subscripsit Audax Tarraconensis episcopus; et Braulio litteras dedit, cum sedes Tarraconensis per obitum praedecessoris Eusebii vacaret. Itaque synodus contra Sintharium anno 625, aut ante videtur celebrata.

17. Quisnam autem est hic Sintharius? et quaenam ejus causa? Nihil sane hac de re invenio, nisi quod concilio Egarensi anno 614 undecimo loco subscripsit Sintharius episcopus. Nonnulli suspicantur, hunc Sintharium qui concilio Egarensi subscripsit, esse Sisaldum Empuritanum episcopum, qui concilio IV Toletano interfuit. Sed cum in Braulionis epistola Sintharii nomen occurrat, nihil est causae cur non eodem modo in subscriptionibus concilii [Col. 0124C] Egarensis Sintharium legamus.

18. Cellierius tom. XVII advertit, sermonem esse non posse de episcopo Syro ad fidem catholicam in concilio Hispalensi II converso, neque locum esse suspicandi Gregorium Sintharium appellatum: nam Braulio de Sinthario loquitur, qui decoctus, sive convictus fuerit, non tamen purificatus, sive ad bonam frugem conversus. Si Sintharius, addit, est Suinthila, rex Gothorum intelliguntur Acta esse concilii Toletani IV, in quo Suinthila anathemate perculsus fuit. Hanc suspicionem cum alia, tum ratio temporis excludit. Verius credi potest, Sintharium vocatum episcopum illum Cordubensem, de quo Isidorus in epistola ad Helladium Toletanum, caeterosque qui cum eo erant adunati, episcopos: Vestram sanctitatem [Col. 0124D] deposcimus, ut idem lapsus sancto coetui vestro praesentatus, agnito a vobis confessionis eloquio, synodali sententia a gradu sacerdotii deponatur. Etsi autem Padilla, Histor. Eccles. cent. VII, c. 32, et Gomezius bravus in Episc. Cordub., p. 72, vehementer dubitant, an ea epistola vere sit Isidori, tamen Florezius pag. 254, tom. IX, eos refellit, quod disciplinam ecclesiasticam illorum temporum ignorantes, eam epistolam primatum Ecclesiae Toletanae arguere aliquo modo posse existimaverint. Validioribus argumentis eamdem epistolam oppugnare aggressus fuit Hernandezius, quae cap. 74 discutiemus. Riscus, tom. XXX Hisp. Sacr., pag. 154, existimat epistolam Braulionis paulo ante concilium IV 150 Toletanum [Col. 0125A] scriptam, ad quod paratus Braulio lectione concilii Hispalensis contra Gregorium accedere volebat. Sed, ut dixi, id sustineri nequit, neque simile vero est, Braulionem post tot annos gesta synodi Hispalensis II ignorasse, aut a rege petere debuisse. Suspicari demum aliquis possit, an Braulio eo nomine Martianum, de quo supra, exauctoratum intellexerit. Tunc conjectura addi poterit, pro Sintharius legendum Centaurus: ita enim appellari solebant clerici, qui curis saecularibus nimium immiscebantur.

19. In epistola Isidori, qua Braulioni respondet et ait se Codicem Etymologiarum misisse, scilicet dum sedes Tarraconensis vacaret, alterius concilii mentio occurrit, ad quod Isidorus vocatus fuerat. Ita enim refert Isidorus: Tuae sanctitatis epistolae me in urbe Toletana invenerunt: nam permotus fueram causa concilii. [Col. 0125B] Sed quamvis jussio principis in itinere positum remeare me admonuisset, ego tamen, quia propinquior eram praesentiae ipsius, quam regressioni, malui potius cursum itineris non intercludere. Videtur hoc concilium indictum fuisse, et mox suspensum: ac fortasse quod postmodum celebratum fuit anno 633, scilicet concilium IV. Toletanum, ante id tempus rex celebrari voluerat, quod certis de causis in aliud tempus distulit. In ejusdem concilii locum Braulio convenire debuerat; sed cum rex sententiam mutasset, Isidorus, qui Codicem Etymologiarum Braulioni offerendum attulerat, de itinere ad ipsum remisit.

20. Ita enim ait: Codicem Etymologiarum cum aliis Codicibus de itinere transmisi, et licet inemendatum [Col. 0125C] prae invalitudine, tamen tibi modo ad emendandum statueram offerre, si ad destinatum concilii locum pervenissem. Libentius legerem pervenisses: nam Isidorus, qui cursum itineris non interclusit, ad destinatum locum videtur pervenisse, quamvis concilium celebratum non fuerit. Hoc Isidori ad urbem Toletanam iter ad annum 631 circiter referri potest. Braulio diaconum suum commendaverat ad episcopatum Tarraconensem tunc vacantem. Respondet Isidorus: De constituendo autem episcopo Tarraconensi non eam, quam petisti, sensi sententiam regis; sed tamen et ipse adhuc ubi certius convertat animum illi manet incertum. Florezius, tom. XXV Hisp. sacr., Eusebium Tarraconensem antistitem ad annum circiter 632 fuisse conjicit; cui anno 633 jam Audax successerat.

1. In lectionibus antiquis Officii sanctorum Hispaniae asseritur, S. Gregorium Magnum electionem Isidori in episcopum Hispalensem confirmasse, eique pallium in Hispaniam misisse. In lectionibus Breviarii Romani hoc ipsum ita effertur: Ejusque electionem S. Gregorius Magnus nedum auctoritate apostolica confirmasse, sed et electum transmisso de more pallio decorasse, quin etiam suum et apostolicae sedis [Col. 0126A] in universa Hispania vicarium constituisse perhibetur. Auctor Vitae pallium et primatus honorem Isidoro a Gregorio concessum confirmat. Auctor Continuationis Chronici Isidori lib. III Chronicorum Lucae Tudensis sic breviter: Primatiae dignitate florens, et Romani papae in Hispaniis vices gerens. Narrat deinde sub Theodisclo apostata, successore Isidori, dignitatem primatiae translatam fuisse ad Ecclesiam Toletanam.

2. Harum rerum omnium auctores saeculo XIII antiquiores non habemus. Quod attinet quidem ad pallium certe ex moribus nostris tempora antiqua metiri non debemus. Nostris quidem temporibus pallium omnibus archiepiscopis mittitur: olim res aliter se habebat. S. Gregorius Magnus l. VII, epist. 5, sic [Col. 0126B] profert: Prisca consuetudo obtinuit, ut honor pallii nisi exigentibus causarum meritis, et fortiter postulanti dari non debeat. Atque eum honorem praecipue obtinebant qui ad limina Apostolorum veniebant. Deinde pallium mitti coepit per legatos sedis apostolicae, ac denique per procuratores, ut nunc fit, qui instanter, instantius, et instantissime in consistorio a summo pontifice pro archiepiscopis pallium expetunt, ut nunc pro omnibus archiepiscopis fieri solet. Auctores qui de pallio agunt innumeri sunt. Inter recentiores videri potest dissertatio P. Joan. Laurenti Berti in ejus prosis vulgaribus pag. 273, repetita in collectione Zaccariana dissertationum Italica lingua tom. IX, pag. 223: Sopra l'argomento prescritto dell' antichita del pallio, e se qià si concedeva a' soli metropolitani

[Col. 0126C] 152 3. Quamvis Isidorus metropolitanus fuerit, atque ob singularia merita honore pallii dignissimus, tamen non illico argui certo potest, eum pallium sive a S. Gregorio, sive ab alio pontifice accepisse. Valde tamen probabile censeo, Isidorum honore pallii non caruisse. Aliquando enim videntur ipsi pontifices Romani pallium misisse etiam non petentibus, si aliunde eximia virtutum et doctrinae laude eminerent. Gregorius Magnus, cum pallium Leandro misit, petitionis non meminit, l. VII, epist. 126: Praeterea ex benedictione beati Petri apostolorum principis pallium vobis transmisimus, ad sola missarum solemnia utendum. Quo transmisso, valde debui, qualiter vobis esset vivendum, admonere; sed locutionem supprimo, [Col. 0126D] quia verba moribus anteitis. Et in epist. seq. ad Recaredum regem Hispaniae: Reverendissimo autem fratri, et coepiscopo nostro Leandro pallium a beati Petri apostoli sede transmisimus, quod et antiquae consuetudini, et nostris moribus, et ejus bonitati, atque gravitati debeamus. Haec satis innuunt, nullam praecessisse Leandri nomine petitionem pallii. Credibile ergo est, Isidorum, cujus doctrina, et vitae sanctitas omnium admirationem excitaverant, pallium a Romano aliquo pontifice, etiam si non postulaverit, habuisse.

4. Potest huc etiam referri quod concilio Toletano IV praefuerit, cui quinque alii metropolitani interfuerunt, scilicet Selva Narbonensis, Stephanus Emeritensis, Julianus Bracharensis, Justus Toletanus Audax Tarraconensis. Hoc ipsum argumento esse [Col. 0127A] potest, quod primatum Ecclesiae Hispanae obtinuerit, vicesque Romani pontificis gesserit. Fabulosa certe est narratio de Theodisclo, sive Theodisto episcopo Hispalensi, S. Isidori, sive, ut alii volunt, Honorati Hispalensis episcopi post S. Isidorum successore; quo in exsilium misso, dignitas primatus ex Hispalensi ad Ecclesiam Toletanam translata fuerit, quod praeter pseudo-Ildefonsum in continuatione Chronici Isidori refert etiam Rodericus Toletanus lib. II, cap. 21. Nic. Antonius lib. V, cap. 3, n. 70, de S. Isidoro loquens ita habet: Confirmasse vero ejus in episcopum electionem, atque eumdem in sedis apostolicae legatum, et primatem creasse Gregorium papam, vereor, ne absque sufficienti fundamento in breviario quodam apud Cajetanum, pag. 14, Gonzal. in Theatr. Hisp., [Col. 0127B] Tamayum 14 Apr., et a Luca Tudensi Chron. l. III, in princ. et vita 153 Isidori scriptum sit. Demus tamen postremum hoc breviariis nostratibus, et natali loco Hispali, quod et Baronius admisit ad annum 636. Cum autem Nicol. Antonius agit de epistola Isidori ad Helladium caeterosque episcopos cum eo congregatos, ut de causa episcopi Cordubensis, in crimen carnale delapsi, cognoscerent, addit posse hinc aliquo modo colligi, apostolicam delegationem sive primatis jura Isidoro concessa.

5. Nihil aliud habuit Nicol. Antonius, quod pro patria sua Hispali proferret. At Baronius ex pseudo-Ildefonso in Chronicis Lucae Tudensis narrationem sumpsit tam de primaria dignitate, et Romani pontificis vicariatu in Hispania, quam de successione et [Col. 0127C] haeresi Theodiscli, et translatione primariae dignitatis ab Hispalensi ad Toletanam Ecclesiam cum Nic. Antonius totam de Theodisclo historiam commentitiam existimet. Haec Tudensis, inquit Baronius, quem exscriptum ex prototypo nobis concessit Franciscus Pegna mei amantissimus rotae auditor. Baronius vocat Theodiscum, et verba de primatu Isidori sic exscribit: Primaria dignitate florens, et Romani papae in Hispania vicem gerens. Et postea: Tunc temporis dignitas, primatus translata est ad Ecclesiam Toletanam. Hanc ipsam fabulam de Theodisclo sibilo explodit Aguirrius in Collect. concil. Hisp., tom. I, pag. 85 et seqq., dissert. 4, excursu 7, cujus hic titulus: Quisnam fuerit interpolator, et vitiator earumdem epistolarum (Decretalium Pseudo-Isidori), an fortasse Theodisclus [Col. 0127D] successor S. Isidori, in episcopatu Hispalensi? Profertur et expenditur testimonium nomine S. Ildefonsi Toletani ea de re a Luca Tudensi editum. Verum ostenditur, illud esse aut supposititium, aut valde suspectum.

6. Nonnulli contendunt, primatum ecclesiarum Hispaniae jam olim penes metropolitanum Hispalensem resedisse, quod inde confirmant, quia Simplicius Romanus pontifex Zenonem antistitem Hispalensem vicarium suum constituit, et Hormisda Sallustio episcopo Hispalensi vices suas in provinciis Baeticae et Lusitaniae commisit. Quae tamen minime evincunt, sedi Hispalensi aut ex antiqua consuetudine, aut ex privilegio aliquo pontificio annexum fuisse primatum [Col. 0128A] Hispaniarum, et vicariatus pontificii honorem. Quod autem pro S. Isidoro peculiari ratione addunt, eum a Braulione vocari episcoporum summum in titulo epistolae, quae incipit: 154 O pie domine, etc., id ad Isidori summam virtutis scientiaeque laudem potius referendum est, quam ad dignitatem aliquam, qua caeteros episcopos anteire intelligatur. Vel etiam innuit Braulio, jam tum Isidorum conciliis praeesse solitum; sic enim in ipsa epistola habet: Et ideo in me primum existe munificus: sic in sanctorum coetibus et felix habearis et primus. Gesta etiam synodi, in qua Sintharius examinis vestri igni, etsi non purificatus, invenitur tamen decoctus, quaeso, ut vestro instinctu a filio vestro domino rege nobis dirigantur cito. Nec multum dissimile est quod in alia epistola quae incipit, [Col. 0128B] Solet repleri, ita de Isidoro Braulio loquitur: Speciali quoque gratia fretus speciali domino, in quo vires Ecclesiae consistunt, suggero, etc.

1. Primus prodigiosus Isidori ad urbem Romam adventus, qui a nonnullis narratur vel fingitur, indicatus fuit cap. 18. Nunc agendum est de itinere ejus, ut dicunt, ad concilium generale Romae coactum. In Breviariis veteribus Hispaniae sic legimus: Fuit denique Isidori tanta doctrinae ac sanctitatis opinio, ut coacto concilio generali ultro fuerit a pontifice maximo vocatus. Ubi mirum est, quantum ponderis [Col. 0128C] et auctoritatis habuerit in singulis rebus Isidori sententia apud pontificem et omnes praelatos. Fusius haec in Vita Isidori, auctore canonico Legionensi; ubi annotant Bollandiani, potuisse esse aliquod non publicum, sive solemne concilium, qualia duo Romae fuerunt anno 601; ac revera auctor Vitae minime indicat fuisse concilium generale; imo innuit, Isidorum ex Hispania ad concilium evocatum non fuisse, sed de eo evocando tunc cogitatum, cum Isidorus praesens Romae adesset, ut ejus consilio synodalia acta dirigerentur.

2. Nic. Antonius in aliquo Breviario videtur legisse, Gregorium Magnum fuisse eum pontificem qui Isidorum evocavit, ut concilio Romano interesset. Concludit autem, haec probabili ratione 155 carere, [Col. 0128D] cum S. Gregorii postremis annis, quibus aequalis fuit Isidorus, atque item ejusdem successorum Sabiniani, Bonifacii III, Bonifacii IV, Deusdedit, Bonifacii V, et Honorii I, sub quo exstinctum est lumen hoc Hispaniarum, temporibus non ullum generale concilium in urbe celebratum fuerit, quo debuerit evocari praesul Hispalensis. At haec probare quidem possunt, falsum esse adjunctum de concilio generali quod in lectionibus antiquis reperitur; interpretationem autem Bollandianorum de synodo non publica, sive solemni, non debilitant.

3. Tamayus in Martyrol. Hisp. allegat pervetusta Hispaniae Breviaria, Abulense, Compostellanum, Seguntinum, Turiasonense, Oscense, Caesaraugustanum, [Col. 0129A] et alia, quibus narratur Isidorum a Gregorio Magno Romam ad concilium generale vocatum, et Isidori consiliis acta feliciter fuisse expleta. Id non constare addit Tamayus; de causa vero itineris Romani agere ait Ambrosium Morales l. XII, c. 21. Marianam l. VI, c. 7, et Padillam Centur. VII, c. 22.

4. Quoniam vero hoc iter Romanum Isidori monumentis saeculo XII non antiquioribus tantum innititur, inquirendum est an istiusmodi narratio conjectura aliqua juvari possit.

5. Omitto nunc, quod alio loco dicam, fuisse qui crederent, Isidorum, dum Roma in Hispaniam regrederetur, diem extremum obiisse Bononiae; cujus etiam corpus in Coelestinorum ejusdem urbis ecclesia requiescat. Nam nostri scriptores, qui Romanum Isidori [Col. 0129B] iter narrant, cum in Hispaniam revertisse atque Hispali vitam cum morte commutasse confirmant. Istiusmodi autem peregrinationis vestigium aliquod exstat in libro de Ordine creaturarum, qui S. Isidori nomen praefert. Eum edidit Acherius, sive mavis, Dacherius aut D'Acherius, in suo Spicilegio e ms. Codice non procul ab Isidori aevo exarato Remensis Benedictini monasterii S. Remigii. Nuncupatur liber Braulioni episcopo urbis Romae. Conjectura Henschenii in commentario praevio ad Vitam Isidori est, legendum Bonifacio episcopo urbis Romae. Cum autem auctor operis eum, cui librum nuncupat, praesentem alloqui videatur, et se in patriam festinare dicat, hinc arguitur Romae aliquando versatum fuisse Isidorum sub aliquo e Bonifaciis, qui saeculo VII [Col. 0129C] ineunte Romanam sedem tenuerunt.

6. Tria tamen hoc loco extricanda sunt: primum an liber de 156 de ordine creaturarum Isidoro sit adjudicandus; deinde an retinendum sit in titulo nomen Braulionis, an reponendum nomen Bonifacii; tum an recte colligatur, Isidorum Romae praesentem fuisse, si constiterit, librum ab eo esse scriptum, et ad Bonifacium Romanum pontificem directum. De libro ejusmodi Bellarminus, Caveus, Placcius aliique praesertim antiqui bibliographi omnino tacent. Alii, ut Fabricius in Biblioth. med., nihil definiunt. Acherius, Henschenius, Dupinius, Cellierius, stylum Isidorianum in eo opere agnoscunt; Nic. Antonius stylum aevi Isidori dicit, sed quaedam de igne purgatorio notat quae non omnino ipsi arrident. In novissima editione [Col. 0129D] Matritensi Operum S. Isidori praetermissus fuit liber de Ordine creaturarum, quia, ut ait auctor prologi, vel spurium opus est, vel nimium suspectum. At Bayerius in not. ad Biblioth. vet. Hisp., Nihil moramur, inquit, hoc opus Isidoro ascribere, reclamante licet novissimae editionis Matritensis prologo. Zaccaria in conspectu editionis Operum Isidori, quam meditabatur, dubius haerebat, an Isidoro id opus tribui possit. Vir in primis doctus, qui praefationem ad opera Isidori, cap. 38, exscribendam, paraverat, multis ostendit, fetum genuinum Isidori eum librum videri, neque obstare propugnat quae in eo de origine animarum deque igne purgatorio leguntur.

7. Expendamus vetera exemplaria: Codex ab Acherio [Col. 0130A] indicatus, quo Isidoro liber de Ordine creaturarum ascribitur, vetus erat, nec procul ab Isidori aevo. Bayerius testatur, in pervetusto Escurialensi Codice saeculi summum VIII ineuntis, lit. R, plut. 2, n. 18, haberi Isidori de Ordine creaturarum librum unum. Non explicat an in epigraphe addatur Braulioni episcopo urbis Romae. Idem Bayerius vidit aliud ejusdem operis exemplum in Escurialensi codice lit. E, plut. 4, num. 13, saeculo, ut videtur, XIII exarato, sed ex antiquiore alio et plane Gothico descripto, ut liquet e frequentibus quibus respersus est gothicismis. Nullam epigraphem refert, sed notat perorationem sive nuncupationem operis aliquanto uberiorem esse ea quam Acherius edidit, atque ita concludi: Benedictus Deus, qui finem laboris condidit. Explicit Ysidorus de Ordine [Col. 0130B] creaturarum. Rodriguezius, tom. II Bibl. Hisp., p. 326, existimat Codicem saeculo XIV scriptum. Addit, esse membranaceum, in 8 ^o , titulis capitum, litteris initialibus et indice rubris, recentiori 157 inscriptione, B. Isidorus de Ordine creaturarum. Et homiliae super, Missus est angelus Gabriel. Opus incipit, De Ordine creaturarum universitatis dispositio bifaria ratione debet intelligi. Homiliae incipiunt, Scribere me aliquid et devotio jubet, etc. Desinunt, octavam Beatae resurrectionis aetatem, in qua cum Domino perenniter regnabunt . . . Sunt imperfectae et mutilae, neque, ut ego puto, Isidoro in Codice ascribuntur.

8. Bandinius tom. III Codicum mss. Lat. Florent. bibl. Gaddianae, plut. 89, Cod. 31 membran. saeculi XII, num. 1, exhibet: Isidori de Ordine creaturarum [Col. 0130C] liber. Incipit: Universitatis dispositio: desinit: Scientiae conditoris reservemus. Advertit Bandinius, hunc librum de ordine creaturarum ad Braulium episcopum urbis Romae editum fuisse a Dacherio, ubi versibus 39 longior est. Et in ima pagina notat, Isidori opera mss. uti exstantia in bibliotheca Gaddiana, memorare Jac. Gaddium de Script. non ecclesiast., tom. I, pag. 263. Quod autem liber hic Braulio episcopo urbis Romae directus fuerit, non ex Codice Gaddiano, ut ego puto, sed ex Acherio sive Dacherio Bandinius didicit. Siquidem amicus meus Rochus Menchaca a me rogatus, ut titulum operis attente inspiceret, meque de eo certiorem redderet, respondit, initio rubricam hanc esse: Incipit liber Isidori de Ordine creaturarum: et in fine: Liber Isidori de [Col. 0130D] Ordine creaturarum explicit. In Catalogo veteri monasterii Bobiensis saeculo X, ut videtur, descripto apud Muratorium tom. III Antiq. Italic. medii aevi, pag. 818, inter libros Isidori antiquioris bibliothecae refertur Liber de Ordine creaturarum; et nescio, an huc pertineat quod mox commemoratur liber Canonum I, in quo habetur Ysidori de Ordine rerum. Ita etiam inter veteres libros monasterii Fuldensis, et S. Nazarii in Laurissa exstabat Liber Isidori de Ordine creaturarum in uno Codice, ut cap. 46 ex catalogis antiquissimis dicam.

9. S. Martinus Legionensis, serm. 2 de adventu Domini, p. 27, tom. I librum de ordine creaturarum Isidoro adjudicat; sic enim refert: Unde Hispaniarum [Col. 0131A] doctor Isidorus illud Isaiae exponens ait: Post judicium vel laboris sui mercedem percipiet. Unde propheta: Sol lucebit septempliciter, etc. Doctissimus editor observat, haec a S. Martino contexta esse ex Magistro sententiarum lib. IV, dist. 48, § Putant quidam, qui ex cap. 5 libri de ordine creaturarum ita 158 Isidorum locum Isaiae exposuisse arguit. Addit, merito dubitari num liber ejusmodi de Ordine creaturarum sit Isidori, neque aliud eo loco legi, nisi hanc sententiam: Cum . . . sancti pro mercede sui laboris . . . fulserint, sicut sol justitiae . . . tunc et ipsi corporeo huic soli pro mercede sui ministerii . . . in septuplum fulgoris rutilatio restituetur. Rursus Martinus Legionensis idem caput V libri de Ordine creaturarum excitat serm. 2 de Resurrect. Domini, p. 411, tom. II his [Col. 0131B] verbis: Unde ait egregius doctor Isidorus: In die illa non veniet ad occasum sol, nec luna, sed in ordine suo stabunt, quo creati sunt: ne impii in tormentis sub terra positi eorum luce fruantur. Iterum editor ex Magistro sententiarum dist. 45, lib. IV haec erui observat. Colligamus igitur, librum de Ordine creaturarum pro Isidoriano a Magistro sententiarum habito fuisse, Martino Legionensi vel approbante, vel non dissentiente.

10. Acherius, qui, ut diximus, e ms. Codice Remensi hunc librum edidit, in ora monuit, se reperisse eum citari ab Aenea episcopo Parisiensi in tractatu contra Graecos, sed sub alio titulo, nempe Isidorus in Fide catholica. Nic. Antonius veretur, ne id potius referendum sit ad libros de Fide catholica [Col. 0131C] contra Judaeos ad sororem Florentinam directos. Opus contra Graecos Aeneae Parisiensis, qui saeculo IX floruit, editum fuit ab ipso Dacherio tom. VII Spicil. In eo reperio, Isidorum laudari ex libris de Officiis ecclesiasticis, ex libro Differentiarum, ex libris Etymologiarum et Sententiarum; sed non invenio eum citari ex libro de Ordine creaturarum sub titulo de Fide catholica, ut Dacherius in praefatione ad hunc librum asseruerat, neque ex libro de Fide catholica adversus Judaeos, ut Nic. Antonius suspicabatur.

11. Caeterum cum stilus operis de Ordine creaturarum Isidorum sapiat, ut gravissimi viri consentiunt, et veterrimi Codices illud Isidoro clare ascribant, tenendum est, ab Isidori manu prodiisse, nisi quid [Col. 0131D] aliud obstet. Opponitur solum, quod liber in Codice Remensi dicatur directus Braulioni episcopo urbis Romae. Mihi quidem non liquet, an hoc ipsum in aliis mss. Codicibus ita exprimatur, et in Codice Florentino Gaddiano omnino ea verba desunt ad Braulionem episcopum urbis Romae, uti etiam in Codice Escurialensi. Sed etiamsi alii Codices in hac nuncupatione cohaereant, ea minime evincit, opus non esse S. Isidori. Potuit enim ab alio esse addita sine ullo 159 fundamento, potuit cum aliquo. Cum operum inscriptiones in mss. plerumque mendosissimae sint, ex difficultate hujus inscriptionis non debet Isidoro abjudicari opus quod multis in locis illi aperte adjudicatur. In Codice Ottoboniano 404, opus Etymologiarum [Col. 0132A] Ambrosio dicitur dedicatum; Ambrosio enim scriptum reperio pro Braulioni. In Codice vero Ottoboniano 477, Braulionis nomen non semel sola prima littera B indicatur, quamvis in hoc Codice alicubi totum Braulionis nomen expressum legatur.

12. Duobus autem modis explicari potest epigraphe ab Acherio edita, vel ita ut omnia ejus verba retineantur, vel ita ut pro Braulioni legamus Bonifacio. Si retineatur Braulionis nomen, tunc extricandum est qua ratione Caesaraugusta, cujus urbis Braulio episcopus erat, dicatur Roma; nam Acherius explicationis gratia addidit, urbis Romae, hoc est Caesaraugustae. Nic. Antonius multus est in hac controversia explicanda. Summa rerum haec est. Forum Judicum, sive liber legum Gothicarum in prooemio tom. III [Col. 0132B] Hisp. Illustr. meminit urbis Romae in Hispania; ita enim appellatur, ut videtur, regia curia. Cixila in Vita S. Ildefonsi sedem Romuleam de Toleto dixit. Nempe sicut in monumentis ecclesiasticis Hierusalem ab Hispanis quaevis ecclesia metropolitana dicebatur, ut cap. 21 observatum fuit, ita in profanis regia urbs quaelibet antonomastice, sive per excellentiam Roma vocabatur.

13. Sed cum Caesaraugusta tempore Gothorum nunquam urbs regia fuerit, inscriptionem eam ad Braulionem urbis Romae episcopum merito a Dacherio in prooemio ad lectorem primi voluminis Spicilegii haberi suspectam ait Nic. Antonius, nisi dixeris, eas quoque urbes quae aliqua Romae urbis praerogativa sive sacra, sive profana quandoque functae essent, [Col. 0132C] secundae, sive alterius Romae appellationem promeruisse: ut in epitaphio Ivonis cardinalis apud Treviros sepulti: Romae secunda mihi dedit exsequias venerandas, apud Browerum lib. XIV Annal. Trevirensium. Sic Gerardus, cap. 6 de Miraculis S. Adelhardi: Exinde hujuscemodi fama ita longe lateque coepit vulgari, ut Corbeia (Corbeiense monasterium) merito duceretur altera Roma appellari. Exemplum aliud de urbe Turonensi, secunda sede Romanae urbis, Mabillonius affert in suis Analectis pag. 16. Hanc ipsam interpretationem de urbe Roma, hoc est Caesaraugusta, tuetur Florezius tom. V Hisp. Sacrae, p. 512, n. 15.

160 14. Reponit Bayerius in not. ad Bibl. vet. Hisp., has meras esse divinationes, et, si libere philosophari [Col. 0132D] licet, ineptias ineptissimas. Continuator Hispaniae sacrae, Riscus, tom. XXX, tract. 66, cap. 3, n. 21, simili modo probat, nunquam Caesaraugustam dictam fuisse Romam, et opus de ordine creaturarum non ad Braulionem, sed ad Bonifacium Romanum pontificem esse directum; addit, non esse opus Isidori, tanquam ex sententia Bollandianorum, secutus, opinor, Florezium, qui tomo IX, pag. 197, a sententia quam tom. V amplexus fuerat recedens, praeferendum esse dixit Bollandianorum judicium, qui id opus Isidori esse non assentiuntur. Verum Bollandiani conjiciunt pro Braulione legendum esse Bonifacium, et subjungunt: Nos propria conjectura nihil hic definimus: quibus non vacavit totum illud [Col. 0133A] opusculum attentius legere. Mihi sane nullo modo placet, ut titulus episcopi urbis Romae, qui ubique tanquam proprius Romano pontifici tribuitur, Braulioni applicetur, ac multo minus a S. Isidoro.

15. Praeterea urgent aliae rationes, quas Bayerius exponit, ne opus de Ordine creaturarum Braulioni ab Isidoro credatur nuncupatum. Non enim Braulio tantae auctoritatis vir erat, cui Isidorus tam reverenter ac demisse opusculum nuncuparet: quem Venerabilem Patrem appellaret, cujus timor invidos garrientesque in officio contineret, cujus auctoritatem commendaret, erga quem suum obsequium, obedientiam, venerationem, saepe profiteretur. Alio certe stylo Isidorus Braulionem alloqui solet, scilicet ut senex juvenem, ut magister discipulum, quamvis fortasse [Col. 0133B] Braulio sub Isidori disciplina non vixerit. Maxime ergo probabilis est ac propemodum necessaria Henschenii conjectura, pro Braulione reponendum esse in operis inscriptione Bonifacium. E tribus autem Bonifaciis, Romanis pontificibus saeculo VII ineunte, Bonifacius V praesertim esse potuit, cui Isidorus opus suum ab eo consultus dedicaverit; nam ille ab anno 617 ad annum 625 pontificatum tenuit: quo tempore jam Isidori nomen et doctrina ubique sese diffuderat.

16. Statuamus igitur, librum de Ordine creaturarum et Isidori opus esse, et Bonifacio Romano pontifici nuncupatum. Certusne erit hoc pacto accessus, Isidori ad urbem Romam? Bayerius concludit, vix locum ambigendi de Romano Isidori itinere superesse. [Col. 0133C] Verba enim haec clara sunt: Domini suffragio armatus ad patriam festinare 161 tutus utroque latere curabo. Isidorum autem in Urbe diu mansisse colligit ex opusculi labore non extemporali, neque vulgari, nisi eum in patria susceptum dicimus. Equidem in hanc ipsam sententiam propendeo, cum videatur haec esse vetus in Hispania traditio, in Vita Isidori et Breviariis antiquis repetita. Vereor tamen, ne in alium sensum verba nuncupationis detorqueri valeant. Allegorice enim auctor operis loquitur: Meae parvitatis obedientiam placido pectoris tui portu recipere non dedignare, et contra garrientium instabiles fluctus tuae timore [Forte temone] auctoritatis praesentis opusculi naviculam non te pigeat gubernare. Addit, se non curare invidorum querelas: Contra quos, [Col. 0133D] ait, tuae orationis scuto protectus, et dominico suffragio armatus ad patriam festinare tutus utroque latere curabo. Accipit ergo patriam pro portu, nisi hic etiam legere velis ad portum festinare, etc. In Cod. Escurialensi est Domini cujus suffragio armatus: apud Dacherium Domini pergam suffragio armatus. Malo dominico suffragio. In Codice Florentino, qui saeculi XII esse creditur, tota haec dedicatoria operis peroratio desideratur, ac fortasse in aliis Codicibus a posteriori manu adjecta est. Habeo varias lectiones ejus Codicis accuratissime collectas a V. C. Thoma de Andrade, sive Dendrade, sacerdote collegii Massiliensis sanctissimi Cordis Jesu, quas suo loco proferam. Opus ita absolvitur: scientiae Conditoris reservemus. [Col. 0134A] Liber Isidori de Ordine creaturarum explicitur.

17. Quod autem Nic. Antonius, ut dixi, quaedam de statu animarum post mortem, ac de purgatorio igne in fine operis non omnino probanda esse censet, Bayerius in not. ejusmodi scrupulum abunde refellit. Plus nimio, inquit, meticulosum se prodit hoc loco Noster; cum, nisi vehementer ego fallor, plana sint omnia ac sine offendiculo. Caput 13 inscribitur de diversitate peccantium, quo agitur de infidelibus, fornicariis, adulteris, avaris, etc. Caput 14 est de igne purgatorio, quo agitur de iis qui viventes pro Christo pauperes effecti, in labore et fatigatione perseverant, quique persecutiones hominum propter justitiam sustinent. Priores ait Isidorus jam judicatos esse, neque [Col. 0134B] in judicio surrecturos: posterioribus autem non modo regnum coelorum in futura vita promitti, sed et in praesenti donari. Haec scilicet sententia est: perfectae sanctitatis laude praediti homines vel in hac vita regnum Dei quodammodo praeripiunt; contra impii homines et impoenitentes conscientiae stimulis 162 etiam viventes cruciantur. Haec fere loquendi ratio apud alios quoque Patres reperitur: scilicet judicandos esse, qui neque pii sunt neque impii; nam judicium in pios necessarium non est, in impios jam in hac vita peractum est.

18. Audi S. Hilarium enarrat. in psalm. I: Sunt enim aliqui inter impios piosque . . . Plures namque Dei metus in Ecclesia continet, sed eosdem tamen ad saecularia vitia saeculi blandimenta sollicitant . . . Impii [Col. 0134C] non manent, quia his Dei nomen in honore est: pii non sunt, quia quae pietati sunt aliena sectantur . . . In eos ergo judicium est, quod jam et in incredulos actum est, et in credentes non necessarium est. Confer notata a me in Prolegomenis ad Prudentium n. 179, et Constantium in Praefatione ad S. Hilarium § 7, pag. 69. Porro doctrina Isidori de igne purgatorio, cap. 14 libri de Ordine creaturarum, plane consentanea est dogmati catholico, et iis quae ipse Isidorus tradit lib. I eccles. Offic., cap. 18, ut observat Cellierius in Isidoro, num. 38, qui conjecturam Bollandianorum de Braulionis nomine pro Bonifacio, ex prima littera B ab aliquo exscriptore supposito, comprobari dicit ex hujus operis stylo, cum aliis Isidorianis operibus congruenti. Isidorus cit. c. 18 ostendit Ecclesiam catholicam [Col. 0134D] tenere, quibusdam fidelibus defunctis in altero saeculo dimittenda peccata, et quodam purgatorio igne purganda. Eadem est doctrina in capitibus 27 et 28 libri II de Offic.; quae tamen duo capita in nonnullis mss. et editis desunt. Ultima quoque sententia libri tertii Sententiarum, quae in quibusdam editis et mss. desideratur, huc pertinet: Hic est Christianae miserationis affectus, ut pro unoquoque mortuo sacrificium Deo offeratur, etc. Sed verba cap. 18 libri I Offic. clarissima sunt, et certo ab Isidoro ex Augustini Enchiridio ad Laurentium cap. 110 deprompta.

1. Aegidius Gonzalez in Theatro Hispalensis Ecclesiae, pag. 27, Tamayus in Martyr. Hisp. ad diem 4 Aprilis, et alii narrat Isidorum aliquandiu Malacae exsulem vixisse; quod desumunt ex pseudo-Luitprando. 163 Descriptum a nobis cap. 9 fuit epitaphium Isidori, quod Ildefonso a pseudo-Juliano affingitur, ubi Ildefonsus Isidorum alloquens, de seipso ait:

[Col. 0135B] 2. Pontifex Romanus Deusdedit ab anno 614 ad annum 617 cathedram Petri tenuit; ejus circumfertur epistola ad Gordianum Hispalensem episcopum. Gordianus igitur tunc erat episcopus Hispalensis, quod intelligi nequit, nisi in locum Isidori adhuc viventis et in exsilium missi, intrusus fuerit. Objicit Nic. Antonius, nullam veri habere similitudinem, tam Isidorum quam Ecclesiam Hispalensem sub catholicissimis regibus tantam hanc calamitatem perpeti potuisse, aut Romanum pontificem cum Gordiano Hispalensis sedis usurpatore sic benigne commutasse litteras. Fuit scilicet eo tempore Gothorum rex Sisebutus, de quo nihil sinistri suspicari possumus. Imo ejus laudes Isidorus in Historia Gothorum luculentissime prosecutus fuit.

[Col. 0135C] 3. Quid ergo ad epistolam decretalem papae Deus dedit reponemus? Nic. Antonius censet, falsam esse eam inscriptionem, et ad marginem notat, pro Hispalensem legi Hispaniensem apud Anselmum, Burchardum et Luitprandum: de quo videndus Thomas Tamayus in not. ad Luitprandum, pag. 37. In collectione quoque canonum Codicis Vaticani 1348, in quinque libros distributa, saeculo XI circiter digesta, l. IV, tit. 5, ea epistola inscribitur Gordiano episcopo Hispaniensi. In Codicibus mss. recensendis passim inveniemus, Isidorum pro Hispalensi Hispaniensem vocari: quippe facilis duarum istarum vocum mutatio. Simili modo Florezius tom. IX Hisp. sacr., p. 156, observat, aliquando inveniri Hispalensis pro Hispellensis, et Spolitanus pro Spalitanus, sive Hispalitanus. Contra [Col. 0135D] Augustinus alicubi nominatur Hispalensis pro Hipponensis, ut cap. 83 dicam. In Conciliis Labbei nota haec margini affigitur: Falsam esse epistolam docent tum alia, tum Isidorus ipse, qui Hispali sedit ab anno 600 ad annum 636, nec ullum passus est sibi collegam ab anno 614 ad 617. In Dacherii Spicilegio tom. II, pag. 410, exstat epistola Arnulfi, sive Ernulfi de incertis Conjugiis, in qua laudatur 164 epistola papae Deusdedit ad Gordianum episcopum Hispalensem: sed cum Arnulfus saeculo XII floruerit, ejus auctoritas tanta non est, ut a suspicione falsitatis epistolam papae Deusdedit ad Gordianum liberare possit.

4. Cardinalis Aguirrius, apocryphis decretalibus alioquin non infensus, hanc tamen epistolam supposititiam [Col. 0136A] aut vitiatam esse ostendit tom. II Concil. Hisp pag. 461. Confer etiam Nic. Antonium l. IV, c. 5, n. 124 seq., qui commentitiam aliam epistolam pariter rejicit, quae nomine cujusdam Artuagi Gothi Toletani monachi Augustiniani ad Isidorum exsulem scripta asserebatur. Supervacaneum autem non erit catalogum veterum episcoporum Hispalensium ex Cod. ms. Aemilianensi anno 962 exarato attexere, ut constet, neque hunc Gordianum, neque alium Theodisclum, qui a nonnullis Isidori successor fingitur, in Hispalensi sede locum habuisse. Exstat hic catalogus apud Florezium tom. IX Hisp. sacr., p. 124.

Incipiunt nomina defunctorum episcoporum Spalensis sedis. I. Marcelli. 2. Sabini. 3. Evidi. 4. Deocleti (Forte Deodati). 5. Samproniani (Forte Semproniani). [Col. 0136B] 6. Gemini. 7. Glauci. 8. Marciani 9. Sabini. 10. Epiphanii. 11. Orontii. 12. Zenonis. 13. Asfali. 14. Maximiani. 15. Sallusti. 16. Crispini. 17. Pigasi. 18. Stephani. 19. Theoduli. 20. Hyacinthi. 21. Reparati. 22. Stephani. 23. Leandri. 24. Isidori. 25. Honorati. 26. Antonii. 27. Fugitivi. 28. Bracarii. 29. Florentii. 30. Florentini. 31. Floresindi. 32. Faustini. 33. Gabrielis. 34. Sisiverti. 35. Oppani. 36. Nonniti. 37. Eliae. 38. Teudulfi. 39. Aspidii. 40. Humeliani. 41. Meudulani. 42. David. 43. Juliani.

Hic desinit Catalogus. Octo ultimi episcopi irruptione Maurorum posteriores sunt, sed eorum memoria alibi non exstat.

I. Pseudo - Ildefonsus in Continuatione Chronici Isidori, et Canonicus Legionensis in Vita S. Isidori, iter Mahometi, sive Machometi in Hispaniam, ejusque exinde per Isidorum expulsionem narrant. Henschenius conjicit potuisse aliquem Mahometicae sectae seminatorem in Hispaniam venire, qui inde mature discedere coactus fuerit; ex quo hujus narrationis origo. In pseudo-historicis haec invenimus. Maximus ad annum 606, num. 2, Machumetus, homo impius et flagitiosus, grassatur per Hispanias. Luitprandus ad annum 607, Machumetus, qui virus erroris sui fundens per Hispaniam, Cordubae, Hispali, Toleti [Col. 0136D] coepit seminare, ab Aurasio Toleti archiepiscopo Toletano (Forte Toleto) pulsus: catholicique doctores verbo et scripto nefarium errorem persequuntur. Rursus ad annum 615, Machumetus pseudo-propheta. Cordubae praedicat. Denique ad annum 619 affirmat, Mahometum libros erroris sui in Arabia vulgasse. Quod petitum videtur ex Pseudo-Ildefonso in Continuatione Chronici Isidoriani ad aeram 653: Mahomet ab Hispania turpiter fugatus, in Africa nequitiam nefariae legis stultis populis praedicavit.

2. Historiam hanc fabulosam non solum multi ex recentioribus amplexi sunt, ut Alfonsus Spina, Warnerus de Rolevink, Quintanaduenas, Bleda, Vasaeus, et antiqua Breviaria Hispanica Eborense, et Zamora num apud Tamayum in Martyr. Hisp. ad diem 4 [Col. 0137A] Aprilis, sed etiam nonnulli antiquiores, ut auctor Historiae generalis Hispaniae sub Alfonso X, cujus auspiciis vel etiam labore confecta fuit, et S. Antonius in Hist. tit. 13, cap. 2, § 6, qui tradit Isidorum, cum ipsi occurrisset Mahometus, prognosticum, ex vultu ejus fecisse, pestem aliquando illum hominem Ecclesiae futurum: quo exemplo jurisperiti etiam confirmant ex oris foeditate judicium criminis fieri posse, ut Mascardus de Probat. tom. II, concl. 831, n. 29. Totam 166 vero fabulam de Mahometi praedicatione in Hispania rejiciunt Ambrosius Morales, Franciscus Padilla, Mariana, Rodericus Carus ad Maximum, Joannes Tamayus in Martyr. Hisp., alias hujuscemodi fabularum et fictionum acerrimus defensor, et plerique alii e recentioribus.

[Col. 0137B] 3. Uberrime commentitia haec narratio de Mahometi in Hispaniam adventu a Nic. Antonio refutatur, qui ex historicis Arabibus, Graecis et Latinis, probat Mahometum in Hispaniam nunquam venisse, nedum in ea per longum temporis spatium commorari potuisse. Conjecturas etiam addit, quae tamen minus urgerent, si graviori historiae fundamento res niteretur. Unum tamen praeteriit egregium testimonium, a nobis non omittendum. S. Eulogius Cordubensis, gloriosus Christi martyr saeculo IX, in Apolog. Martyr., 14 seqq., praecedentium, ut ait, doctorum de Mahometi sceleribus testimonium proferre volens, sic narrat: Cum essem olim in Pampilonensi oppido positus, et apud Legerense coenobium demorarer, cunctaque volumina quae ibi erant gratia dignoscendi, incomperta revolverem, subito in quadam parte cujusdam [Col. 0137C] opusculi hanc de nefando vate historiolam absque auctoris nomine reperi.

4. Exortus est namque Mahomat haeresiarches tempore Heraclii imperatoris, anno imperii ejus septimo, currente aera DCLVI. In hoc tempore Isidorus Hispalensis episcopus in catholico dogmate claruit, et Sisebutus Toleto regale culmen obtinuit . . . . . Obtinuitque praedictus Mahomat nefandus propheta principatum annis decem, etc. Sic vetus ille auctor vitam Mahomat describere pergit, quin verbum ullum de itinere Hispanico faciat. Similem narrationem Joannes Hispalensis ad Alvarum Cordubensem misit apud Florezium t. XI, p. 146, ubi pro regale culmen male scriptum est regulae culmen. Cum autem Mahometi in Hispaniam iter solum ab historicis decimi tertii [Col. 0137D] circiter saeculi, in quibus multa alia de Isidoro falsa occurrunt, et a pseudo-historicis antiquis narretur, contra Mahometi res gestae ab Elmacino, Abulfaraia, et ab ipso Mahometo expositae ejusmodi commento adversentur, concludendum omnino est nulla probabili ratione defendi posse quod Mahometus in Hispaniam venerit, et ab Isidoro pulsus fugatusque fuerit.

5. Mirum vero est, quod canonicus Legionensis, auctor Vitae Isidori, prope finem refert, eum duas lucernas fere perpetim ardentes, 167 et pene inexstinguibiles naturali arte fecisse, quarum una ad caput, altera ad pedes, in sepulcro ejusdem Isidori collocata est, ut corpus sanctissimum quasi continuo [Col. 0138A] lumine frueretur. Ita fere Rodericus etiam Cerratensis in fine Vitae Isidori. Saeculo quo vixit Isidorus tanquam scientiae portentum eum aequales venerabantur; quae opinio consequentibus saeculis, sub Maurorum imperio, vehementer aucta fuit. Harum autem lucernarum nullum vestigium reperio, non solum apud eos scriptores qui cum Isidoro conversati sunt, verum neque apud Acta vetera translationis ejus corporis, quae a nobis producta sunt cap. 8, in quibus sermo aliquis de duobus lucernis habendus esset, siquidem in sepulcro Isidori appositae fuissent. Tamayus in Martyrologio ex Petro Crinito de Honest. discipl., lib. VII, c. 13, ejusmodi lucernas chimicum aliquid sapere ait, adeoque Isidoro indignas esse cum Ambrosio Morales concludit.

[Col. 0138B] 6. Perpetuum hujusmodi lucernarum, quae aliquando inventae dicuntur, lumen multi in dubium revocant, nonnulli aperte oppugnant, alii pro genere phosphori et lumine sine calore habuerunt, quidam totum illud quod apertis sepulcris flammae conspicitur aeris ventilationi tribuunt. Videsis auctores a Fabricio in Bibliograph. antiq., cap. 23, num. 10, laudatos; qui opponit experientiam eorum qui lucernas illas eruerunt, et, aere admisso, exstinctum quidem lumen, sed calorem adhuc a se deprehensum, testati sunt. Sane, inquit, ellychnia, quae ab igne non consumantur, parari ex Carystio lapide et lino Carpasio asbesto, notum antiquis fuit . . . . . Ecquid vero sit illud quod tam constantem, et diuturnam possit flammam ardoremque alere, minus quidem adhuc videtur compertum, rem [Col. 0138C] tamen ideo neutiquam negandam duxerim contra tot αὐτόπτας testes, etc. Rem latius prosequuntur Licetus, Robertus Plot, Franciscus Carolus, Joan. Bap. Ursatus, Jac. Ozanamus, et alii, quorum opera laudatus Fabricius recenset.

7. De praedictione qua Isidorus eversionem Hispaniae praenuntiasse dicitur, nonnihil jam cap. 21 disputatum fuit. Tamayus in Martyr. Hisp. ex nonnullis scriptoribus et Breviariis narrat Isidorum, morti jam proximum, in basilica S. Vincentii populum composita oratione admonuisse, et inter alia Hispaniae excidium praedixisse ex Lucae Tudensis Chronicis libro III, a quo sumpserunt Baronius ad ann. 636, n. 7, et D. Laurentius Ramirez in not. ad Luitprand, 168 num. 188, fol. 390, ubi ab Aegidio Gonzales Davila e membrana vetustissima haec Isidori [Col. 0138D] verba se accepisse testatur: Vae tibi, Hispania, bis perdita, tertio perdenda propter malas nuptias! Repugnat his Tamayus, qui etiam de verbis quae in concilio Toletano protulisse Isidorus dicitur, Si servaveritis, etc., quaerit an ex spiritu prophetico, an ex prudenti conjectura processerint; et quamvis sententiae communi de Isidori prophetia adhaerere videatur, tamen addit magis ad vaticinium accedere quaedam carmina in Codice ms. Gothico apud se margini prooemii Historiae Romanae Roderici Ximenii addita, Ad te convertor, meretrix Hispania mundi, etc. Verba ipsa Roderici adeo in principes, potentes et judices acerba sunt, ut, regnante S. Ferdinando, solum ad quorumdam procerum tyrannicas adversus [Col. 0139A] sibi subditos vexationes, silentibus inter arma legibus, referri possint, ut censet Nic. Antonius lib. VIII, n. 46: Nisi tragica haec lamentatio, addit, alicujus aetate inferioris sit appendix orae libri ascripta, etc., quod facinoris genus exemplis non deficitur, etc. Sed repugnant vetera Mss. exemplaria, quae ipse Nic. Antonius laudat, et ad quae nuper in editione Patrum Toletanorum exacta est Roderici Toletani Historia.

8. De prodigioso Isidori Romano itinere ipsa nocte Natalis Domini actum est cap. 18; de altero vero ad concilium Romanum, sive quacunque alia causa, cap. 23. Alia de parentibus et fratribus Isidori cap. 17 discussa sunt. Conferri etiam potest Isidori Vita, auctore Roderico Cerratensi, cap. 14, descripta, ubi [Col. 0139B] uncinis inclusa apparent quae aut certo falsa in ea Vita de Isidoro narrantur, aut saltem dubia et apocrypha videntur.

9. Inter falsas vel dubias de Isidoro narrationes reponi potest amicitia ejus cum Cyriaco, Caesaraugustano episcopo, quem Isidorus hortatus fuerit Romam proficisci ad nonnullas Petri apostoli reliquias obtinendas. Ita refertur in scriptura canonica, ut vocant, monasterii S. Petri de Taberna, descripta anno 1415, hoc titulo: Ex pervetusto Codice S. Joannis de Pinna, pergameno litteris antiquis descripto, hic habetur Canonica S. Petri de Taberna. Auctor hujus Canonicae dicitur Balastutus monachus saeculo VIII, qui morti jam proximus historiam fundationis sui monasterii S. Petri de Taberna monachis petentibus [Col. 0139C] retulit: ex cujus ore excepta est narratio. Post haec, aiebat Balastutus, fuit Hispalensis episcopus S. Isidorus, et in 169 Caesaraugustana civitate Cyriacus. In Cordubensi Suintila rex erat, et in Iberiae partibus Recharedus regnum obtinebat. Laeti ergo ambo episcopi in una erant charitate juncti: qui in unum convenerunt, et hoc salubre consilium repererunt, etc. Sequitur narratio de itinere romano Cyriaci. Riscus, tom. XXX Hisp. sacr., pag. 132 et 199 seq., non levibus argumentis ostendit istius modi canonicam scripturam supposititiam esse, neque aliunde constare de episcopo Caesaraugustano Cyriaco. Canonica inserta fuit a Pellizerio initio Annalium monarchiae Hispanae, post ejus eversionem.

1. Ea omnia, quae in extremo morbo et obitu Isidori contigerunt, Redemptus Clericus narrat, cap. 6 a nobis relatus. Etsi autem Redemptus testatur Isidorum pridie nonas Aprilis, aera 674, quae in annum 636 incidit, obiisse, tamen magna est scriptorum de anno obitus Isidori dissensio, vel quod Redempti narrationem prae oculis non habuerint, vel quod fidem non adhibuerint, vel quod errorem in numeros irrepsisse crediderint. Labbeus in not. ad Bellarminum de Script. Eccles.: Valeat, inquit, cum suo Pelargo ineptissimus Patrologus qui docet Isidorum floruisse anno 650. Observat Regioportuenses lectionum [Col. 0140A] eucharisticarum collectores pro obitu Isidori diem 4 Aprilis in 14 convertisse, nisi error sit typographi: Isidorus quippe decessit feria 5 post Pascha, quod anno bissextili 636, litteris dominicalibus G. F., incidit in 31 Martii, aera 674.

2. Pseudo-Ildefonsus in continuatione Chronici Isidoriani, et Breviarium Caesaraugustanum apud Nic. Antonium, pro Isidori obitu annum 632 indicant: Breviaria quaedam vetera Hispaniae annum 635, etiam Breviarium Caesaraugustanum apud Breulium, qui Officium proprium sanctorum Hispanorum Caesaraugustae anno 1597 impressum pro eodem anno 635 allegat; Arnoldus Wion annum 642; canonicus Legionensis, auctor Vitae S. Isidori, annum 622; Baronius ad ann. 626, Padilla cent. 7, cap. 22; Ribadeneyra [Col. 0140B] in Flore sanctorum ad diem 4 Aprilis; auctor Catalogi regum Gothorum in editione Conciliorum Hisp. Loaisae, et plerique recentiores 170 cum Redempto annum 636 S. Isidori emortualem dicunt. Auctor etiam Actorum uberiorum translationis S. Isidori eum anno 636 obiisse innuit, cum refert Saracenos anno 75 post transitum Isidori in Hispaniam transiisse: id autem anno 611 accidisse Henschenius annotavit. In veteri kalendario Hispanico monastico, cujus fragmentum Muratorius tom. II, part. II, Scriptor. Rer. Italic., col. 1023, edidit, aera DCLXXIV obiit Isidorus episcopus, hoc est, anno 636. Nic. Antonius pseudo-Ildefonso affingit quod annum postremum vitae Isidori constituerit 632, sive aeram 670. Sed, ut dixi, in continuatione Chronici Isidoriani annus [Col. 0140C] 642 indicatur; exprimitur enim aera 680; ac ne quis errorem numerorum putet, praemiserat auctor Isidorum anno sexto regni Chintilani in Domino obdormiisse.

3. Braulio quidem in praenotatione operum Isidori tradit eum temporibus Heraclii, et Chintilae, seu Chintilani, decessisse: Ildefonsus vero in libro de Vir. illustr. affirmat Isidorum floruisse temporibus Recaredi, Liubanis, Witerici, Gundemari, Suinthilani et Sisenandi: neque in his Chintilanum, qui Sisenando successit, commemorat. Haec recte cohaerent, si annus 636 a Redempto designatus teneatur: nam is annus primus fuit regni Chintilani, ut vere dixerit Braulio, temporibus Chintilani Isidorum obiisse. Cum in ipso regni Chintilani initio decesserit, recte etiam [Col. 0140D] Ildefonsus inter reges sub quibus Isidorus floruit Chintilanum praetermisit.

4. Ex Actis conciliorum constat Isidorum adhuc vixisse anno 633, quo concilio IV Toletano praefuit, et jam vita functum anno 638, quo concilio VI Toletano Honoratus sedis Hispalensis antistes interfuit, minus bene dissentiente Ambrosio Morales, qui concilium VI Toletanum anno 636 celebratum putat, ac proinde ad annum 635 obitum Isidori revocat. Pagius in not. ad Baron. ann. 636 asserit nonnullos Hispanos colligere S. Isidorum jam anno 636, tempore concilii V Toletani pridie kal. jul. celebrati e vivis excessisse, quia illi concilio non interfuit. Verum cum ejusmodi concilium fuerit provinciale, neque ipsi successor [Col. 0141A] aliquis Isidori subscribat, imbecillum hoc sane est argumentum.

5. Ratio ergo efficax cur ab anno 636 recedendum non sit petitur ex ipso Redempto, qui non solum aeram 674, in cujus numeris errorem aliquis suspicari posset, designat, sed etiam narrat 171 obitum Isidori contigisse pridie nonas Aprilis, et quarto die post baptismum catechumenorum. Dies quarta Aprilis pro die festo S. Isidori passim assignatur: ex quo concluditur retinendum esse apud Redemptum pridie nonas Aprilis, non pridie kalendas Aprilis. Trithemius, ut dicam cap. 47, n. 10 et seq., longe aberravit, qui Isidorum nostrum asseruit eum qui 15 Januarii in kalendario Romano celebratur. In Auctariis martyrologii Usuardi ad diem 7 Januarii [Col. 0141B] profertur: Ipso die sancti Isidori episcopi, magnae sanctitatis viri. Notat Sollerius: Nusquam notus est hic Isidorus. In Codice tamen Palatino 1448, de quo cap. 103, vetus kalendarium exstat, in quo ad diem 7 Januarii memoria Isidori episcopi recolitur. Verum hunc etiam a nostro distinguere oportet, cujus festum, vel certe obitus diei, 4 Aprilis debet assignari. Re vera ex paschalibus cyclis conficitur anno 636 pascha, sive diem quo baptismus catechumenorum peragebatur, incidisse in diem postremum Martii, sive pridie kal. Apr. Isidorus ergo, qui quarto post die obiisse a Redempto dicitur, obiit feria V hebdomadis paschalis, quae eo anno fuit pridie non. Aprilis.

6. Constantinus Cajetanus vellet hoc ipsum insolubili, ut ait, argumento confirmare, quia Isidorus [Col. 0141C] mense aprili anni 637 obiisse non potuit, siquidem hoc anno 637 secundo regni Chintilani mense januario celebratum fuit VI concilium Toletanum. Sed fallitur in anno concilii designando: celebratum quippe fuit anno secundo Chintilani, sed anno 638; cum enim Chintilanus anno 636 regnare coeperit, initio anni 638 adhuc agebatur annus secundus regni Chintilani. Itaque inepte nonnulli collectores conciliorum Hispaniae conjiciunt annum secundum Chintilani quinto idus januarii, aera 676, intelligendum esse annum secundum completum et tertium ineuntem. Notatio qua Joannes Baptista Perez de hoc argumento agit exposita jam fuit cap. 3, num. 2, in qua observandum bis aeram, qua Isidorus mortuus fuit, nominari: primum, mortuum aera 664, [Col. 0141D] qui error est numeri, deinde recte Chintilam coepisse aera 674. Error ille numeri editionis Grialianae in alias quoque irrepsit, clarius a nobis corrigendus, cum Isidori liber de Vir. illustr., et post eum praenotatio Braulionis cum nota Perezii recudetur.

1. Quamvis difficile sit res gestas S. Isidori certis suis annis alligare, tamen ex his quae hactenus disputata sunt colligemus ea quae magis probabilia veroque similia sunt, et in suos quaeque annos distribuemus.

2. Anno circiter 560 Isidorum natum fuisse credi potest ex cap. 17 prope finem.

[Col. 0142A] 3. Anno 583 aut sequenti, quo Leander, Isidori frater, Constantinopoli degebat, Isidorus strenue causam religionis contra Arianos tuebatur, et, ut nonnulli narrant, vices Leandri in episcopatu Hispalensi agebat, ex cap. 18 prope finem.

4. Anno 586 aut seqq., cum jam pax Ecclesiae Hispanae reddita fuisset, Isidorus non invitus a Leandro cellae inclusus dicitur, ut Deo, sibi ac litteris vacaret.

5. Anno 590 aut seqq., fingitur accidisse prodigiosum iter Isidori in urbem Romam, ut Gregorium Magnum inviseret, nocte scilicet Nativitatis Domini, qua eadem nocte Hispalim rediisse narratur. Vide supra cap. 18.

6. Anno 600 circiter Isidorus episcopus Hispalensis renuntiatus fuit, ex cap. 20.

[Col. 0142B] 7. Anno 606 epistola Isidori ad Massonam data est, ut constabit cum de epistolis Isidori agemus.

8. Anno 610 Isidorus in congressu Toletano episcoporum decreto Gundemari regis subscripsit, ex cap. 21.

9. Anno 612 aut seqq. ad annum 619, quibus Sisebutus regnavit, Isidorus librum de Natura rerum scripsit, quem Sisebuto regi, nisi fallit inscriptio, dedicavit. Ex epistola dedicatoria non evincitur jamtum regem fuisse Sisebutum.

10. Anno 615 et seqq usque ad annum 633, Helladius fuit episcopus Toletanus, ad quem exstat epistola Isidori. Anno 616, Isidorus Chronicon suum absolvit: scilicet anno 5 Sisebuti. Confer notas in Chronicon, [Col. 0142C] et verba Hermanni Contracti de Isidoro infra, cap. 33.

173 11. Anno 618 aut seq. Isidorus concilio II Hispalensi praefuit, ex cap. 21.

12. Anno 619 aut seqq. ad annum 625 Isidorum Romam ad Bonifacium V venisse conjicitur, quo tempore opus de Ordine creaturarum fortasse composuit, ex cap. 23.

13. Anno 620 circiter Fulgentius, Isidori frater, creditur decessisse, ac proinde ante id tempus libros de Officiis ecclesiasticis Isidorus Fulgentio nuncupavit.

14. Anno 623 circiter Isidorus interfuit aut praefuit cuidam concilio contra Sintharium. Vide cap. 21 prope finem.

15. Anno 624 circiter concilium quoddam Hispalense [Col. 0142D] celebratum, praeside Isidoro, credimus, in quo Martianus episcopus Astigitanus depositus fuit.

16. Anno 625 Isidorus historiam Gothorum absolvit: scilicet anno 5 Suinthilani regis, qui in annum 625 incidit, ut ostendit Pagius ad annal. Baronii ann. 625, num. 18. Pagius enim, etsi Chronicon nominat, tamen, ut ex verbis allegatis colligitur, historiam Gothorum intelligit, quae anno 5 Suinthilani ab Isidoro absoluta fuit.

17. Anno 630 circiter Isidorus ad urbem Toletanam se contulit concilii cujusdam causa, quod tamen celebratum tunc non videtur. Codicem Etymologiarum ad Braulium misit. De constituendo episcopo Tarraconensi cum rege egit, ex cap. 21.

[Col. 0143A] 18. Anno 633, sive aera 671, dicitur obiisse Florentina Isidori soror in epitaphio recensito cap. 7. Itaque ante hunc annum libros contra Judaeos ad Florentinam sororem Isidorus scripserit oportebit.

19. Anno 633 Isidorus concilio IV Toletano praefuit ex. c. 21.

20. Anno 636 Isidorus decessit, ut cap. 26 ostensum est.

1. Plerique scriptores qui de rebus Bononiensibus agunt asserunt Isidorum Hispalensem, dum Roma in Hispaniam rediret, Bononiae decessisse die 14 Aprilis, [Col. 0143B] anno 615, aut 616, aut 640, aut 174 670, aut alio quovis: non enim inter se de anno consentiunt. Addunt corpus S. Isidori in ecclesia S. Stephani monachorum olim nigrorum, nunc Coelestinorum sepultum fuisse, quod anno circiter 1141, Henrico Bononiae episcopo, inventum, recognitum, et venerationi expositum fuit die 16 Septembris, quo ejus memoria Bononiae celebratur. Sigonius ad annum 616 sic habet: Hoc tempore S. Isidorus episcopus Hispalensis, per Aemiliam iter faciens, Bononiae mortuus fertur. Certe hodie quoque sepulcrum ejus in basilica SS. Petri et Pauli post altare majus ostenditur, quae capella SS. Petri et Pauli vulgo dicitur. Haec est basilica sancti Stephani et ecclesia Patrum Coelestinorum. Arnoldus Wion de Isidoro ita refert: Obiit anno 642, [Col. 0143C] vel circiter pridie non. Apr., cujus corpus requiescit Bononiae in ecclesia RR. PP. Coelestinorum.

2. Occasionem huic fabulae praebuit anonymus Benedictinus auctor Chronici ejus ecclesiae et coenobii circa annum 1180, cujus verba Henschenius in comment. praevio ad Vitam S. Isidori profert: quibus ita basilicam sancti Stephani Antonius Casalis Coelestinus ex ms. Chronico sic alloquitur: Similiter et corpus beatissimi Isidori, confessoris Christi et luculentissimi doctoris, in te requiescit: qui cum rediret a Roma, apud hanc urbem hospitatus, ac gravi molestia corporis est detentus, etc. Haec si quis de Isidoro Hispalensi intelligi debere contendat, sustinebimus figmentum hoc intolerabile esse ejus Chronici, quod Redemptus clericus Isidori in hujus obitus narratione [Col. 0143D] plane refellit, ut omnes alios scriptores Hispanos et martyrologia omittamus. Aeque constat Isidori corpus Hispali conditum fuisse, unde Legionem translatum fuit, ut retulimus ex Actis sinceris translationis, cap. 8.

3. His addi potest vetus hominis exteri testimonium. Breulius in praefatione ad opera sancti Isidori refert, in Victoriana Lutetiae Parisiorum bibliotheca antiquissimum esse librum in membranis scriptum, quo itinerarium ad S. Jacobum Gallaeciae describitur, in quo sic habetur: Apud urbem Legionensem visitandum est corpus B. Isidori episcopi, et confessoris, sive doctoris; qui regulam piissimam clericis ecclesiasticis instituit, et gentem hispanicam suis doctrinis imbuit, totamque sanctam Ecclesiam codicibus florigeris [Col. 0144A] decoravit. Errorem Guillelmi Malmesburiensis, qui Toletanum pro Legione, et Joannis Naucleri, qui Hispalim pro Legione hac in translatione corporis 175 sancti Isidori accepit, recte notavit Constantinus Cajetanus, qui de loco quo obiit Isidorus et quo ejus ossa requiescunt pluribus disseruit. Verba Guillelmi Malmesburiensis lib. II, c. 10, de Gest. reg. Angl., haec sunt: Successit Leandro Isidorus, doctrina, sanctitateque nobilis: cujus corpus nostra aetate Aldefonsus rex Galliciae Toletum transtulit, ad pondus auro comparatum. Nauclerus Chronogr. vol. II, generat. 9, ait: Huic etiam (Ferdinando regi) B. Isidorus, quem transtulit in Hispalim, revelavit diem mortis suae. Guillelmus quidem Malmesburiensis etiam in nomine regis erravit: appellare enim debuit Ferdinandum [Col. 0144B] Castellae et Legionis regem, non Aldefonsum Galliciae regem. Uterque tamen opinionem quae Isidori sepulcrum Bononiae collocat narratione sua satis refellit.

4. Idem Cajetanus conjicit Isidorum episcopum Siculum, de quo Constantius Felix in Kalendario die 15 kalend. februari, et Arnoldus Wion Lign. vit. lib. III ad 18 Kalend. februarii, esse eum sanctum, cujus ossa Bononienses venerantur; quem Isidorum Hispalensem homonymia decepti vocaverunt. Hanc etiam conjecturam exponunt Bollandiani in comment. praev. ad Vitam S. Isidori. Ughellus in Ital. sacr. tom. 11, de episcop. Bonon. in Petro episcopo Constantini Cajetani de Isidoro Siculo Bononiae defuncto narrationem veram dicit, sed non confirmat. Iterum Bollandiani [Col. 0144C] hanc quaestionem excitarunt ad diem 18 Decembris in catalogo sanctorum praetermissorum. S. Isidorus Bononiensis, aiunt, in Martyrologio universali, apud Castellanum annuntiatur in Italia, ut episcopus alterius civitatis. Bononienses hac die celebrant S. Isidorum, quem Hispalensem credunt, ex errore quod Bononiae defunctus fuerit . . . Certe non inveni argumenta tam solida pro possessione Bononiensium corporis cujuscunque Isidori, ut ex errore manifesto de corpore S. Isidori Hispalensis alium statim Isidorum inferre debeam. Masinus in Bononia perlustrata de cultu S. Isidori agit die 4 April. et 16 Septembr.

5. Etsi autem de loco quo Isidori nostri corpus jacet ulteriori probatione res non indiget, tamen, quia opportuna modo se offert occasio, veterem inscriptionem, [Col. 0144D] quae in claustro Legionensis monasterii S. Isidori conspicitur, proferemus. Eam transcripsit Antonius Ponzius in Itinerario Hispaniae, Matriti edito 1783, tom XI, pag. 218, quae seculo XII ineunte, aut XI exeunte, videtur facta; barbaro certe stylo sic est concepta.

176 6. Hanc, quam cernis aulam sancti Joannis Baptistae, fuit olim luteam, quam nuper excellentissimus Fredenandus rex et Sancia regina aedificaverunt lapideam. Tunc ab urbe Hispali adduxerunt ibi corpus sancti Isidori aepiscopi, in dedicatione templi hujus diem XII Kal. Januarii aera MCI. Deinde in aera MCIII, VI Kal. Maii, adduxerunt ibi de urbe Avila corpus S. Vincentii FR Sabinae, Cristetisque ipsius anno prefatus [Col. 0145A] rex revertens de hostes ab urbe Valentia hinc ibi die sabbato et obiit die III, feria VI Kal. Januarii, aera MCIII. Sancia regina Deo dicata peregit.

7. Exstat haec eadem inscriptio apud Florezium tom. IX, pag. 211, ex Sandovalio in Historia regis Ferdinandi fol. 16, sed solum usque ad verba aera MCI. Ibi legitur olim fuit . . . excellentissimus Fredinandus . . . edificaverunt . . . episcopi.

8. Ex hac inscriptione colligitur translationem corporis S. Isidori celebratam fuisse anno 1063, die 20 Decembris. Dies festus hujus translationis in Breviario Toletano agebatur 22 Decembris, apud Legionenses vero 20, ut refert Cajetanus pag. 44. Templum Isidori appellatione deinde insignitum docet Mariana lib. IX Hist. Hisp., c. 13: Alviti corpus in templo [Col. 0145B] maximo tumulatum est, Isidori in Joannis Baptistae loco sublimi atque praeclaro: unde consequenti tempore factum, ut aedes illa vetus Joannis Baptistae nomen Isidori appellatione mutarit.

9. Huc refero quod architectus Petrus de Deo eam S. Isidori ecclesiam superaedificasse dicitur in epitaphio descripto a Risco tom. XXXV Hisp. sacr., p. 356. Hic requiescit Petrus de Deo, qui superaedificavit ecclesiam hanc. Iste fundavit pontem qui dicitur de DEUS tamben: et quia erat vir mirae abstinentiae, et multis florebat miraculis, omnes eum laudibus praedicabant. Sepultus est hic ab imperatore Adefonso et Sancia regina. Verbum tamben est pro etiam, nunc Hispanice tambien, ex Latino tam bene.

10. Neque ab hoc loco alienum est quod Mariana lib. IX Hist. Hisp., cap. 3, de Elisabetha Alfonsi VI [Col. 0145C] uxore, prius Zaida nuncupata, commemorat: Casildae exemplo, sive sua sponte incitata Zaida, lavacro Christiano ex nostro more lustrata, in Alfonsi regis nuptias post aliquot annos concessit. Prodigia, quae Isidori corpori exportando contigisse divinitus paulo ante dictum est, multum contulisse visa sunt, ut in suscipiendae Christianae religionis voluntatem 177 vehementer incumberet. Accessit somnium, in quo divum Isidorum viderat in augusta specie, blandaque voce, ut rem maturaret, monentem, etc. Filia haec erat Benabeti regis Hispalensis, qui corpus S. Isidori exportari concessit.

11. Ad hanc ipsam rem confirmandam, uti etiam ad posthumam Isidori gloriam comprobandam pertinent plura instrumenta vetera, quibus mentio fit [Col. 0145D] corporis Isidori Legionem translati, aut in ea urbe sepulcro conditi. Tom. XXXVI Hisp. sacr., post alias appendices, describuntur instrumenta ad insigne S. Isidori monasterium Legionense spectantia. Primum est hoc titulo: Ferdinandus rex, et Sancia regina, translato corpore S. Isidori archiepiscopi Hispalensis in Legionem, amplissime ornant, et ditant monasterium S. Joannis Baptistae coram pluribus episcopis et optimatibus, qui ad translationem celebrandam venerant: ex quo pauca haec excerpo: Nos indigni et exigui famuli Christi Fredenandus rex, et Sancia regina, fecimus trasladari corpus beati Isidori de metropolitana Hispali per manus episcoporum, sive sacerdotum, intra muros Legionis civitatis nostrae in ecclesia S. [Col. 0146A] Joannis Baptistae. Infra inter alia conceditur ecclesiae sive monasterio S. Joannis Baptistae, ecclesia cum tribus altaribus in campis Gothorum in Rioseco ad Villam Verdem . . . eo quod ibi quievit corpus beatissimi Isidori, quando asportatum fuit de Hispali metropolitana. In fine: Facta scriptura testamenti, vel confirmationis in dedicatione ipsius basilicae sub die duodecimo Kalendas Januarii: sequenti vero die translationem corporis S. Isidori celebravimus undecimo Kalendas Januarii, aera millesima centesima prima.

12. Hic erat annus Christi 1063. Olim igitur, vel certe primo illo anno, die 21 Decembris, dedicatio templi S. Joannis Baptistae celebrata fuit, die vero 22 translatio corporis S. Isidori. Procedente tempore, uno eodemque die dedicatio et translatio celebratae [Col. 0146B] fuerunt. Inde natae diversae auctorum hac de re opiniones, de quibus vide cap. 8 et 9, ubi Acta translationis exposuimus. De hoc ipso instrumento Pagius ad Baronium anno 1053, num. 47, ex Sandovalio mentionem facit, ubi errorem Baronii corrigit, qui translationem anno 1053 assignaverat: ipse vero Pagius Albitum, seu Alvitum, qui episcopus Legionensis erat, vocat episcopum Hispalensem. In verbis autem quae ex Pelagio Ovetensi in 178 eamdem rem profert: Iste transtulit corpus S. Isidori episcopi ab Hispali metropoli in Legionem per manus pontificum Aloyti Legionensis, et Ordonii Astoniensis (corrigendum, Albiti Legionensis, qui Hispali ante translationem decessit), et Ordonii Astoricensis, sive Asturicensis.

[Col. 0146C] 13. Instrumentum secundum continet alias donationes monasterio Legionensi S. Isidori factas, anno 1148, ab Alfonso imperatore Hispaniae. Instrumentum tertium exhibet donationem qua, anno 1159, Ferdinandus rex Legionensis, sepulto corpore amitae suae D. Sanciae in monasterio S. Isidori, donavit abbati ejusdem, et caeteris Canonicis, monasterium S. Juliani. Riscus, eod. tom. XXXVI Hisp. sacr., tract. 72, cap. 2, refert edictum regum catholicorum Ferdinandi et Elisabeth, quo jubent observari praeceptum ab abbate monasterii Legionensis S. Isidori sub excomunicationis poena latum, ne juramenta pro veritate dicenda fierent super arca qua reconditum est corpus S. Isidori; nam haec invaluerat consuetudo, et opinio, quod ii qui ita pejerarent, ante annum a [Col. 0146D] perjurio e vita eriperentur. Praetereundum vero non est diploma Gregorii IX ad abbatem et conventum S. Isidori Legionensis apud Raynaldum ad ann. 1233, num 69: Cum, sicut accepimus, in monasterio vestro corpus B. Isidori requiescat, nos, considerata ipsius loci religione, ac fratrum ibi morantium honestate, de beatorum Petri et Pauli auctoritate confisi, omnibus devote ad monasterium ipsum die festivitatis B. Isidori venientibus quadraginta dies de injuncta sibi poenitentia pro ipsius sancti reverentia relaxamus. Datum Later. XIV Kal. Junii, pontific. nostri anno VII.

14. Cum autem Ordonius episcopus Asturicensis corpus S. Isidori Legionem transtulisset, rex Ferdinandus ipso anno 1063, die 22 Decembris, die scilicet sequenti postquam translatio celebrata fuerat, [Col. 0147A] eidem Ordonio praemii loco donavit monasterium S. Marthae de Tera, et terram dictam Noceta: Pro eo, inquit rex, quod tu, pater sanctissime, Ordoni praesul, nobis dignum exhibuisti obsequium, dum te de expeditione civitatis Emeritae duximus ad Ispalim, vocata nuper civitas Sibilia, cum episcopo Alvito, ubi ipse migravit ad Dominum, tu autem fecisti nobis inde, annuente Domino, deportare sanctissimum et gloriosum corpus beati doctoris nostri sancti Isidori archiepiscopi confessoris Christi, quem nos per 179 manus tuas aliorumque praesulum fecimus recondere in civitate Legionense, in ecclesia S. Joannis: ubi per te habetur nostri decus et gloria doctrinae, totius Hispaniae doctor; ideo, etc.

15. Bollandiani in commentario praevio plura referunt [Col. 0147B] prodigia S. Isidori ope, postquam ejus corpus jam Legione venerationi expositum erat, impetrata. Alia addi possunt ex Vita breviori S. Ferdinandi regis apud eosdem Bollandianos, num. 8, ac praesertim ex opere Lucae Tudensis de Miraculis S. Isidori. Pelagius Ovetensis, testis oculatus, narrat in Chronico suo, prope finem Vitae Adephonsi VI, lapides altaris S. Isidori, ubi sacerdos pedes tenet, dum missam celebrat, aqua manasse, quo calamitates post regis obitum eventurae praedicebantur. Refert etiam Rodericus Toletanus lib. VI Rerum Hisp., cap. 13, Isidorum Ferdinando I apparuisse, et diem obitus praenuntiasse: qui piissimus rex coram sarcophago Isidori oravit, et accepta ab episcopis poenitentia, et gratia ultimae unctionis, indutus cilicio, et [Col. 0147C] conspersus cinere, duobus diebus in poenitentia atque lacrymis supervixit . . . et juxta patrem suum in eadem ecclesia S. Isidori est sepultus. Aliam S. Isidori apparitionem refert Lucas Tudensis in Chronico, quod anno 1230 visus fuerit auxilium Christianis adversus Saracenos cum S. Jacobo laturus. Praeterea narrat Didacum comitem, qui S. Ferdinando regi rebellaverat, et turrim atque ecclesiam S. Isidori occupaverat, tandiu gravi morbo implicitum fuisse, donec turrim et ecclesiam restituit, jurans quod deinde futurus esset miles et vassallus S. Isidori.

16. Mabillonius, tom. IV Annal. Benedictin., pag. 671, refert Ferdinandum regem anno 1065 a S. Isidoro praemonitum obiisse, in ecclesia S. Isidori sepultum, quam cum adjuncto Benedictinorum monasterio [Col. 0147D] condiderat. De hoc monasterio pag. 649 praemiserat, post Benedictinos transiisse ad moniales Benedictinas: tum, ineunte saeculo XIII, ad Canonicos regulares, a quibus nempe nunc obtinetur. Eodem loco Mabillonius recenset donationem regis Ferdinandi ex Iepesio, Facta scriptura ipso die dedicationis basilicae, XII Kal. Januarii, postridie quam ejus reliquiarum translatio facta fuerat. Fortasse legendum pridie quam, ut in scriptura num. 11.

1. Egregii doctoris titulus Isidoro a concilio Toletano [Col. 0148A] VIII, anno 653, scilicet post annos 17 ab ejus obitu celebrato, amplissimis verbis donatus fuit can. 2: Nostri quoque saeculi doctor egregius, Ecclesiae catholicae novissimum decus, praecedentibus aetate postremus, doctrinae comparatione non infimus, et, quod majus est, in saeculorum fine doctissimus, atque cum reverentia nominandus Isidorus, etc. Ubi nonnulli minus bene legunt atque, et quod majus est, jam saeculorum finitorum doctissimus. Interfuerunt et subscripserunt huic concilio episcopi quinquaginta duo, abbates duodecim, vicarii episcoporum decem, viri illustres Palatini sexdecim. In concilio etiam Toletano XV, cui subscripserunt episcopi sexaginta unus, abbates undecim, vicarii episcoporum quinque, viri illustres officii Palatini septemdecim, anno 688 celebrato, [Col. 0148B] idem titulus doctoris egregii Isidoro confirmatus fuit: Honorantes videlicet, et sequentes sententiam doctoris egregii, Hispalensis sedis episcopi, quam in libris suis de Differentia naturae Christi vel nostrae disseruit, ubi ait, etc. Joannes Baptista Perezius in var. lection. mss. ad Concilia Hispaniae suspicatur deesse hoc loco Isidori nomen post doctoris egregii. Sic veteres scriptores Hispani passim Isidorum magnum Hispaniae aut Hispaniarum doctorem appellant, ut Isidorus Pacensis, S. Martinus Legionensis, alii.

2. Benedictus pontifex XIV de Beatific sanctorum, lib. III, part. II, cap. 11, num. 15, refert die 25 Aprilis anni 1722 apostolica auctoritate indultum fuisse, ut Officium S. Isidori in universa Ecclesia recitetur ex [Col. 0148C] praecepto cum antiphona O doctor optime, et cum Evangelio Vos estis sal terrae. Jam enim tanquam doctor colebatur in regnis Hispaniarum, et in Ecclesiis Indiarum regi catholico subjectarum ex litteris apostolicis Gregorii XIII, quibus approbavit Officia sanctorum regni Hispaniae, ubi de Officio S. Isidori haec habentur: Item festivitas S. Isidori archiepiscopi Hispalensis, pro quo celebretur Officium doctoris, et recitetur Credo in celebratione missae.

181 3. Addit Benedictus XIV auctoritatem S. Leonis IV in can. de libellis, dist. 20, qui S. Isidorum inter Ecclesiae doctores recensuit: nam post expositas regulas, quarum usus esse debebat in ecclesiasticis judiciis, et post mentionem nonnullorum conciliorum et decretorum Romanorum pontificum, [Col. 0148D] sic ait: Isti omnino sunt, et per quos judicant episcopi, et per quos episcopi simul judicantur et clerici. Nam si tale emerserit, vel contigerit inusitatum negotium, quod minime possit per istos definiri, tunc, si illorum, quorum meministis, dicta Hieronymi, Augustini, Isidori, vel caeterorum similiter sanctorum doctorum reperta fuerint, magnanimiter sunt retinenda et promulganda. Haec ipsa, verbis nonnihil mutatis, sed eadem prorsus retenta sententia, describuntur a Berardo in Gratiani Canonib. genuin. part. II, cap. 76, ex vulgatis integrae epistolae exemplaribus, adjecta etiam aliorum Codicum varietate. Exposita deinde opinione quorumdam, qui existimaverant Isidorum vel quatuor aliis Ecclesiae Latinae doctoribus adjiciendum, vel Ambrosio praeferendum, idem Benedictus [Col. 0149A] pontifex XIV subjungit: Demum suo muneri non defuerunt postulatores, qui, collectis undique testimoniis, excellentiam doctrinae S. Isidori plenissime demonstrarunt, edito etiam typis suffragio eminentissimi domini cardinalis Bellugae, causae relatoris, qui animadversiones a me tanquam fidei promotore factas docte de more confutavit, et plura addidit in commendationem eximiae doctrinae ejusdem S. Isidori.

4. Leonis IV auctoritati conjungi vel praemitti possunt verba Hadriani I, qui saeculo VIII claruit, in epistola ad Egilam episcopum in partibus Hispaniae, 95 Codicis Carolini, tom. III Scriptor. Gall. Duchesnii: Nequaquam haereticorum hominum ignaviam, atque impiam perversamque amentiam, inanesque ac mendaces sequere fabulas, sed magis doctorum nostrorum [Col. 0149B] sanctorum Patrum, sicut nobis intimant, videlicet beati Silvestri atque Innocentii papae, pariterque almi Hieronymi seu Isidori divinos sermones annecte, et ex nostra apostolica olitana (veteri) regula sabbato jejunare firmiter atque procul dubio tenens tua non desinat sanctitas. In Ottoboniano Codice 336, de quo cap. 105, haec est inscriptio: Incipiunt capitula libri Sententiarum sancti Isidori doctoris Ecclesiae. Aliae non multum diversae, et quae eodem recidunt, in aliis Mss. occurrunt.

182 5. Quod autem de Isidoro inter quatuor Ecclesiae Latinae Patres recensendo sub Bonifacio VIII actum fuerit, referunt Bollandiani in comment. praevio ad Vitam S. Isidori, exscriptis Marianae verbis ex Historia Hispaniae. Quaeritur quisnam hujus [Col. 0149C] rei sit auctor. Mariana in Historia Latina solum ait: Sunt qui scribant Bonifacio VIII pontifice Romano deliberante de iis qui doctorum Ecclesiae nomine et numero essent cohonestandi, etc. At in eadem Historia, linguae Hispanae ab ipso libere reddita, Martinum Polonum rei auctorem esse affirmat: Martino Polono en su Cronicon dice, que como el papa Bonifacio octavo tratase de nombrar los quatro doctores de la Iglesia, etc. Nic. Antonius negat Martinum Polonum testem ejus narrationis a Mariana laudari, quia scilicet Historiam Hispaniae, in vulgare Hispanicum idioma a Mariana conversam, hoc loco non consuluit. Observat hocce testimonium desiderari in Antuerpiensi editione Chronici Martini Poloni anni 1574, nec novum esse, ut in id Chronicon supposititia [Col. 0149D] multa irrepserint, ut fabella de Joanne Anglico papa, sive Joanna papissa, tot argumentis ac veterum Codicum documentis debellata.

6. Profecto cum Martinus Polonus profiteatur se Chronicon suum produxisse usque ad annum 1277, et non multo post obierit, ut tradit Fabricius in Biblioth. med. et inf. aevi, minime scribere ille potuit de rebus quae Bonifacio VIII Romano pontifice evenerunt; quandoquidem is nonnisi anno 1294 cathedram apostolicam Petri tenuit. Itaque Mariana in Chronicon Martini Poloni, ab alio continuatum, videtur incidisse, quod fortasse totum Martino ipsi in fronte operis affingebatur. Ac reperiuntur quidem ejus Chronici exemplaria ad annum 1320 producta; [Col. 0150A] ex quo nonnulli existimarunt Martinum Polonum eo adhuc tempore vixisse. Fabricius loc. cit. asserit ea quae in Chronico Martini post annum 1277 sequuntur, addita esse a Ptolemaeo Lucensi ad annum 1294, a Bernardo Guidonis ad annum 1316. Schoettgenius, tom. VI ejusdem Bibliothecae medii et infimi aevi, verb. Ptolemaeus Lucensis observat, in duabus Chronici editionibus, quae ipsi ad manus erant, continuationem Ptolemaei Lucensis nomine non exstare, neque in alio scriptore eam notitiam a se repertam.

7. Equidem nonnulla exemplaria Chronici Martini Poloni edita, quaedam etiam Mss. ego evolvi, quibus continuatio post Bonifacii VIII tempora, 183 sine auctoris tamen nomine, annexa erat. Id autem, quod [Col. 0150B] de Isidoro inter alios Ecclesiae doctores condecorando Mariana refert, nusquam inveni. Sed Marianae ita asserenti libens credam, cum multa ac varia esse possint Chronici Martini Poloni additamenta. Raynaldus ad annum 1295, num. 55, profert diploma quo Bonifacius VIII, anno 1295, statuit, festa apostolorum, evangelistarum, et quatuor Ecclesiae doctorum Gregorii Magni, Augustini, Ambrosii et Hieronymi, officio duplici per universas orbis Ecclesias celebrari debere; quod anno 1297 magna ex parte in librum sextum Decretalium (cap. Gloriosus de reliquiis et venerat. sanctorum ) ab eodem Romano pontifice insertum fuit.

8. Pseudo-Luitprandus Advers. 169, pag. 860, editionis Matritensis Thomae Tamayi rem ipsam, [Col. 0150C] quam Mariana ex Chronico Martini Poloni protulit, enarrat. Sed quam imprudens stupidusque fuit supposititii ejus operis architectus (ut apposite notat Nic. Antonius), qui Luitprando scriptori saeculi X mentionem eorum affinxit, quae Bonifacio VIII, saeculo XIII exeunte pontifice Romano creato, gesta esse dicuntur? Laurentius Ramirez de Prado in editione Plantiniana ejusdem operis Adversarium illud 169 omisit, fortasse quod anachronismum advertisset. Prudentius tamen fecisset, si totum opus tenebris potius damnasset quam nova editione illustrare tentasset.

1. Cum in controversiis fere omnibus theologicis Isidorus versatus fuerit, ejus tamen doctrina magnis ubique plausibus excepta est: ac vix quidquam invenietur quod in reprehensionem quamvis rigidorum theologorum debeat incurrere. Expendamus igitur hoc loco an Isidorus Praedestinatianis unquam faverit, quod Hincmarus Remensis innuere videtur. Ita enim ait cap. 9 de Praedestinatione: Adducunt etiam in testimonium Isidorum Hispalensem episcopum, virum doctum, et legentibus in multis proficuum, qui in libro Sententiarum geminam dicit esse praedestinationem, sive electorum 184 ad requiem, sive reproborum [Col. 0151A] ad mortem. Qui hanc sententiam in secundo libro, cap. 6, quasi ex verbis S. Gregorii de libro Moralium XXIV vel XXV, sive de S. Augustini dictis, ut videtur legentibus, vel undecunque sumpserit, compilavit: sed non ita sicut in lectione ejusdem libri quilibet evidentissime potest cognoscere, secundum beati Gregorii sensum excerpsit. Unde potest opinari, ut iste Isidorus, in aliis doctus, in hac sententia de reliquiis Gallorum in Hispaniis per successiones remanserit.

2. Addit Hincmarus Augustinum libros de Praedestinatione et de Bono perseverantiae contra Gallos, male de praedestinatione sentientes, scripsisse: et concludit Gregorium alio sensu modos supernorum judiciorum in electis et reprobis demonstrasse, quam Isidorus in praedicta sententia colligat. Verba quae [Col. 0151B] ex Isidoro allegat haec sunt: Gemina est praedestinatio, sive electorum ad requiem, sive reproborum ad mortem. Utraque divino agitur judicio, ut semper electos superna et interiora sequi faciat, semperque reprobos, ut infimis et exterioribus delectentur, deserendo permittat. Sicut ignorat homo terminum lucis et tenebrarum, vel utriusque rei quis finis sit, ita, etc. Verum apud Hincmarum legitur aguntur pro agitur, et mox reprobos; ut infima et exteriora delectentur, deserendo permittat. Sic ut ignoret homo terminum lucis et tenebrarum, vel utriusque rei quis finis sit. Quae tamen sententiae varietatem in re de qua agitur non inducunt. Lectio quidem illa ut infima et exteriora delectentur, communissima est in nostris mss. Codicibus: alii inde suspicantur, ut infima et exteriora sectentur. [Col. 0151C] Locus autem Gregorii indicatur a Loaisa ex libro XXXIII Moral., cap. 20, al. 21 et 25, ubi ita Gregorius: Nemo ergo Deum meritis praevenit, ut tenere eum quasi debitorem possit: sed miro modo aequus omnibus conditor et quosdam praeelegit, et quosdam in suis pravis moribus juste derelinquit. Non alia invenio quae geminae praedestinationi Isidori ex Gregorio Magno aptari possint. Quae sequuntur apud Isidorum de occultis Dei judiciis, clarius petita sunt ex eodem Gregorio lib. XXIX, c. 33, al. 32, al. 18. Sane hic locus a Prudentio Tricassino indicatur, ut nunc dicam. Censeo tamen Isidorum, in gemina praedestinatione distinguenda, Augustini potius et hujus discipulorum Fulgentii et Prosperi sententiam prae oculis habuisse: quorum verba distinctius postea afferam, cum Isidori [Col. 0151D] 185 mentem explicabo, sensumque ejus verborum ab omni erroris suspicione alienum ostendam.

3. Causam pro Isidoro egerunt Ratramnus monachus Corbeiensis, lib. II de Praedestinatione ad Carolum Calvum, et Prudentius Tricassinus, sive Trecensis, de Praedestin. adversus Joannem Scotum Erigenam cap. 2. Ratramnus, sive Bertramus, sic defensionem orditur: Hinc sanctus Isidorus Hispalensis episcopus, vitae meritis et sapientiae lumine praeclarus, catholicorum sequens doctrinam magistrorum in libro secundo sententiarum geminam fore praedestinationem tam sensuum quam verborum attestatione docet. Prudentius noster Galindo loc. cit. Isidorum plane cum [Col. 0152A] Gregorio Magno consentire arguit, quia quod Isidorus ait, gemina praedestinatio, Gregorius, cit. l. 29, numero plurali dicit praedestinationes. Verba Gregorii haec praemittit: Ordinem coeli nosse est supernarum dispositionum occultas praedestinationes videre.

4. Ut autem clarius Isidori sententia et ratio intelligatur, explicandus est Gallorum error, quem in eo Hincmarus deprehendere sibi videbatur. Adrumetini monachi epistolam S. Augustini 105, ad Xystum, cum legissent, eorum multi S. doctoris verba in alienum ab ejus mente sensum acceperunt: ex quo ea dissensio inter monachos exorta est, quam Augustinus explicat in epistola ad Valentinum: Venerunt ad nos duo juvenes, Cresconius et [Col. 0152B] Felix, de vestra congregatione se esse dicentes, qui nobis retulerunt monasterium vestrum nonnulla dissensione turbatum, eo quod quidam in vobis sic gratiam praedicent, ut negent hominis esse liberum arbitrium, et, quod gravius est, dicant quod in die judicii non sit vel redditurus Deus unicuique secundum opera ejus. Etiam hoc tamen indicaverunt, quod plures vestrum non ita sentiant, sed liberum arbitrium adjuvari fateantur per Dei gratiam, ut recta sapiamus atque faciamus.

5. Hanc epistolam ad Valentinum coenobii Adrumetini praefectum, simulque librum de Gratia et libero Arbitrio Augustinus misit, quo gratiae et liberi arbitrii concordiam monachis exponebat. Eo libro perlecto, Adrumetinus quidam monachus collegit, ac sustinere voluit neminem esse corripiendum, [Col. 0152C] sed tantum pro eo qui malus est orandum, quandoquidem omnia opera bona, ut Augustinus in eo opere saepius docet, sunt dona Dei. Hunc errorem refutavit Augustinus edito libro de Correptione et Gratia, quo 186 ostendit correptionem utilem et necessariam esse, quamvis omnia bona opera sint dona Dei. In Adrumetino igitur monasterio, quod in Africa situm est, ex libris S. Augustini male intellectis Praedestinatianorum haeresim pullulasse Sirmondus aliique affirmant. Natalis Alexander, in dissertat. 5 de haeresi Praedestinatiana ad saeculum V, cum aliis tenet in Adrumetino monasterio nullos fuisse Praedestinatianos: quia S. Augustinus librum de Gratia et libero Arbitrio scripsit propter eos qui, cum defenditur Dei gratia, putantes negari liberum [Col. 0152D] arbitrium, sic ipsi defendunt liberum arbitrium, ut negent Dei gratiam, asserentes eam secundum merita nostra dari, ut ait idem Augustinus lib. II Retractat., cap. 66.

6. Ad Augustini verba supra relata, Et quod quidam in vobis sic gratiam praedicent, ut negent hominis esse liberum arbitrium, respondet Natalis Alexander Cresconium et Felicem, prae simplicitate et imperitia, statum contentionis quae Adrumetum turbabat exponere congrue non potuisse; idque suspicatum fuisse S. Augustinum, qui cap. 1 de Gratia et libero Arbitrio disjunctim et sub dubio loquitur: Sed quoniam sunt quidam qui sic gratiam Dei defendunt, ut negent hominis liberum arbitrium, aut quando gratia defenditur, [Col. 0153A] negari existiment liberum arbitrium, hinc aliquid . . . scribere curavi. Sed quam absurdum est credere Cresconium et Felicem Adrumetinos monachos, qui Valentini abbatis sumptu et cum ejus litteris Augustinum adierunt, ut de dissensione in eorum monasterio orta ejus sententiam exquirerent, statum quaestionis non potuisse congrue exponere, et aperte dixisse esse quosdam monachos qui ita Dei gratiam praedicarent, ut liberum esse hominis arbitrium negarent, cum eorum nullus ita errasset? Fingamus tamen tam stupidos eos monachos fuisse, atque eorum abbatem Valentinum, qui alios potius ad Augustinum non miserit. Augustinus certe eorum narrationi fidem praestare debuit, atque adeo contra eos, qui liberum hominis esse arbitrium negarent, [Col. 0153B] scribere. At suspicatus est, inquis, eorum narrationem non esse veram. Cur id suspicatus fuerit? Constat, repones, ita suspicatum fuisse, quoniam disjunctim et sub dubio loquitur. Primum in epistola ad Valentinum non disjunctim, nec sub dubio loquitur: Nobis retulerunt monasterium vestrum nonnulla dissensione turbatum esse, eo quod quidam in vobis SIC GRATIAM PRAEDICENT, 187 UT NEGENT HOMINIS ESSE LIBERUM ARBITRIUM, et, quod gravius est, dicant quod in die judicii non sit vel redditurus Deus unicuique secundum opera ejus.

7. Quod ergo cap. 1 libri de Gratia et libero Arbitrio disjunctim Augustinus loquitur, non arguit eum dubitasse an falsa esset Cresconii et Felicis narratio; sed voluisse eadem opera confutare tum [Col. 0153C] eos qui ita gratiam Dei praedicant ut negent liberum hominis esse arbitrium, tum eos qui putant liberum arbitrium negari, cum gratia Dei defenditur, ut ab Augustino defendebatur, sive ipsi hanc defendendi rationem probent, sive secus. Deinde, etiamsi admittere velimus Augustinum dubitasse an monachi Adrumetini negarent liberum arbitrium, an solum putarent liberum arbitrium negari cum gratia Dei defenditur, omnino tamen fatendum est Augustinum, ut dubitationis suae utramque partem comprehenderet, librum de Gratia et libero Arbitrio scripsisse tum contra eos qui ita Dei gratiam praedicarent ut negarent liberum hominis esse arbitrium, tum contra eos qui putarent liberum hominis arbitrium negari cum gratia Dei defenditur. Ecquodnam igitur argumentum [Col. 0153D] profers, ut in monasterio Adrumetino Praedestinatianos fuisse constanter neges? Cresconius et Felix, monachi Adrumetini, Praedestinatianos in suo monasterio fuisse ingenue fatentur. Ex Augustino solum colligere laboras, eum dubitasse an illi duo monachi statum quaestionis explicare sciverint.

8. Itaque in Augustini scriptis Pelagiani ac Semipelagiani doctrinam de gratia ideo reprehendebant, quia eam cum libero arbitrio, quod ipsi propugnabant, cohaerere posse negabant. Alii contra ita doctrinam ejusdem Augustini de gratia interpretabantur et retinebant, ut simul liberum arbitrium negarent: nam cum catholicam crederent Augustini [Col. 0154A] sententiam, ut re vera catholica est, errabant tamen putantes, ea admissa, libertatem arbitrii corruere, quod contra ipsius Augustini mentem tuebantur: qui Praedestinatiani a Gennadio, Hincmaro et aliis dicti sunt. Alii denique concordiam gratiae et liberi arbitrii ex Augustini libris et doctrina defendebant. Praedestinatianorum haeresim paulo post in Gallia exortam fuisse testis est Hincmarus in epist. ad Nicolaum papam: Ex veteri haeresi Praedestinatiana, quae primum in Africa, et postea in Gallia per idem tempus quando et Nestoriana haeresis est exorta, et 188 temporibus Coelestini papae, ipsius auctoritate et instinctu est revincta. Contendit Natalis Alexander Praedestinatianorum haeresim in Galliis tempore Coelestini I Romani pontificis non emersisse. Sed [Col. 0154B] non aliter sese a difficultatibus objectis extricat, nisi ut fidem tunc Hincmaro, tunc auctori Praedestinati, a Sirmondo vulgati, neget. Concedit tamen non fuisse imaginariam Praedestinatianorum haeresim, quamvis plurimos non habuerit sectatores, et Lucidum presbyterum Praedestinatianorum erroribus adhaesisse, qui in concilio Araletensi III, et Lugdunensi saeculo V, damnati sunt. Concludit gyrovagum, turbulentum, et novatorem monachum Gothescalcum saeculo IX haeresim Praedestinatianorum suscitasse.

9. Omissis igitur cavillis Jansenistarum, qui contendunt veros S. Augustini discipulos ab Hincmaro et aliis vocatos fuisse Praedestinatianos, sustinendum est et saeculo V in Gallia aliquos, quamvis fortasse non multos, haeresim Praedestinatianam docuisse, [Col. 0154C] et saeculo IX Gothescalcum eamdem renovasse. Hoc autem erat primum Praedestinatianorum dogma, ut refert Hincmarus in epist. ad Nicolaum papam: Quod sicut Deus quosdam ad vitam aeternam, ita quosdam praedestinavit ad mortem. Cum ergo Hincmaro, Praedestinatianos redarguenti, objiceretur Isidori sententia: Gemina est praedestinatio, sive electorum ad requiem, sive reproborum ad mortem, non aliam interpretationem adhibere curavit, nisi quod fortasse Isidorus in hac sententia de reliquiis Gallorum in Hispaniis remanserat.

10. Sed cum nulla aliunde vestigia appareant haeresis Praedestinatianae in Hispaniis, per successiones Gallorum aut alio modo invectae, oportuit potius diligentius in Isidori mentem introspicere, ejusque [Col. 0154D] hoc in loco sententiam cum aliis ejusdem componere, ut verus sensus erueretur. Notum est, quod a Semipelagianis S. Augustino quaedam similis sententia veluti in ejus scriptis defensa objiciebatur. Apud S. Prosperum inter objectiones Gallorum capitulum primum est: Quod ex praedestinatione Dei, velut fatali necessitate, homines ad peccata compulsi cogantur in mortem. Capitulum nonum Gallorum est: Quod per potentiam Deus homines ad peccata compellat. S. Fulgentius in epist. ad Monimum cap. 30 eamdem objectionem, a Massiliensibus contra Augustinum propositam, repraesentat, simulque Augustini mentem explicat: Non autem ignoras, etiam praeterito tempore illi luculentissimo S. Augustini [Col. 0155A] operi de Praedestinatione 189 sanctorum, a quibusdam Gallis objectum, quod beatus Augustinus in assertione praedestinationis divinae peccatores non ad solum praedestinatos diceret judicium, sed etiam ad peccatum, cujus dicta, quia ipse celeri praeventus est obitu, Prosper, vir eruditus et sanctus, recta defendit fide et copioso sermone.

11. Lucidus Praedestinatianus damnatus fuit, quia reproborum praedestinationem ad mortem ita defendebat, ut crederet reprobos a Deo praedestinari, et propelli ad peccatum. Natalis Alexander dissert. de haeresi Praedestinatiana, saeculo V, propos. 4, sic refert: Sexta demum propositio, qua dicuntur ALII DEPUTATI AD MORTEM, ALII AD VITAM PRAEDESTINATI, eo intellecta sensu, ut alii ad aeternam damnationem [Col. 0155B] propter mala merita praedestinati sint, alii ad vitam ita praedestinati, ut in eorum electione misericordia Dei bona merita praecedat, catholica est, a concilio Valentino secundum S. Augustini et S. Fulgentii doctrinam asserta, et ab Ecclesia Lugdunensi defensa. Eo vero accepta sensu, quod Deus reprobos ad peccatum propellat, vel quod generali Creatoris intentione et bonitate conditi non sint omnes ut vitam aeternam consequerentur, sed conditi sint aliqui ut damnarentur, haeretica est. Lucidus porro presbyter propositiones illas pravo sensu, quem in singulis indicavimus, propugnabat.

12. Duplici autem sensu accipi potest praedestinatio: Deus enim aliquo vero sensu dicitur praedestinare ea omnia quae ipse facturus est, quamvis in [Col. 0155C] sensu magis proprio et usitato praedestinatio Dei solum dicatur cum Deus ex sua benevolentia aliquem ordinat ad aliquem finem ipsi commodum. Hoc sensu magis proprio Deus non praedestinat hominem reprobum ad poenam aeternam: potest autem dici eum praedestinare ad poenam aeternam sensu minus proprio; quia, provocatus ex praescientia culpae, decernit eum poena aeterna punire. Quae uberius explicare juverit verbis Suarii tom. I tract. 2, lib. I, cap. 5, ubi locum etiam Isidori nostri indicat: Secundo dicendum est licet in aliquo vero sensu dici possit Deus praedestinare aliquos homines ad malum poenae, non tamen in sensu propriissimo et rigoroso, in quo nunc loquimur. Prior pars ponitur propter Augustinum, qui interdum absolute dicit aliquos [Col. 0155D] esse a Deo praedestinatos ad gehennam, ut patet in Enchiridio, cap. 100, et lib. XV de Civit., cap. 1, et lib. XXI, cap. 24. Et ita intelligendus est, 190 si alicubi dixerit absolute aliquos esse praedestinatos ad interitum, ut libro de Perfect. justor., sicut illum exposuit Fulgentius dicto lib. I ad Monimum. Et eodem modo loquitur Isidorus lib. II de summo Bono, cap. 6, et indicat concilium Valentinum sub Lothario, cap. 3. Sed in hoc genere locutionis advertendum est illam particulam prae dicere antecessionem aeternitatis ad tempus, non voluntatis divinae ad praescientiam ejus. Sic enim verum est quod concilium Arausicanum et Tridentinum definierunt, Deum potestate sua neminem ad malum praedestinasse. Quod ego intelligo etiam de malo poenae, et aeternae miseriae, ut in secunda parte hujus [Col. 0156A] materiae latius ostendam. Expendo tamen verbum illud, POTESTATE SUA, quo significatur Deum ex sola potentia et voluntate neminem ad malum aeternae miseriae ordinasse. Id vero non excludit quin ex justitia aliquos in aeternum punire decreverit. Hoc autem decretum supponit praescientiam culpae, propter quam homo dignus est tali poena. Ideoque tale decretum non potest dici praedestinatio in ordine ad praescientiam, sed ratione aeternitatis comparatae ad talem effectum, et ita loquuntur dicti Patres: nam expresse declarant praedestinationem illam supponere dictam praescientiam. Ex his ergo patet prior pars assertionis. Nam dicta locutio in priori sensu vera est. Et ratio illius est, quia Deus vere dicitur praedestinare illa quae absoluta et efficaci voluntate sua aeternitate [Col. 0156B] ordinavit, et facere decrevit, saltem eo sensu quo particula PRAE dicit antecessionem aeternitatis ad tempus. Sed Deus absoluta voluntate decrevit punire quos peccaturos et usque ad finem in peccatis permansuros esse praescivit; ergo eos, ut impios, recte dicitur ad poenam praedestinasse. Posterior item assertionis pars ex eadem doctrina declaratur, quia Deus dicitur propriissime praedestinare hominem, quando ex se et ex sua benevolentia, et affectu, et non tantum provocatus ex praescientia alicujus operis ipsius hominis, illum ordinat efficaciter ad aliquem finem vel terminum homini convenientem et commodum, etc.

13. Alia plura in eamdem sententiam Suarius. Quod autem Isidorus nullo modo intellexerit, a Deo reprobos praedestinari ad malum culpae, sive ad mortem [Col. 0156C] animae, patet ex capite superiori 5 ejusdem libri, ubi de obduratione et caecitate hominum sic ratiocinatur: Obdurare dicitur Deus hominem, non ejus faciendo duritiam, sed non auferendo eam, quam sibi ipse nutrivit. Non aliter 191 et obcaecare dicitur quosdam Deus, non ut in eis eamdem ipse caecitatem faciat, sed quod pro eorum inutilibus meritis caecitatem eorum ab eis ipse non auferat. De libero autem hominis arbitrio, et reprobatione malorum, sive praedestinatione reproborum ad poenam ob peccata, clarius ipse Isidorus lib. II Different., num. 32: Dei est ergo bonum quod agimus propter gratiam praevenientem et subsequentem. Nostrum vero est propter obsequentem liberi arbitrii voluntatem . . . . Proinde ergo in eo quod gratia praevenimur, Dei est; in eo vero [Col. 0156D] quod bene operando praevenientem gratiam sequimur, nostrum est. Nemo autem Deum meritis antecedit, ut tenere eum quasi debitorem possit. Sed miro modo aequus omnibus conditor alios praedestinando praeeligit, alios in suis moribus pravis justo judicio derelinquit . . . . Quidam enim gratissimae misericordiae ejus praevenientis dono salvantur, effecti vasa misericordiae: quidam vero reprobi habiti ad poenam praedestinati damnantur, effecti vasa irae. Non desunt theologi qui praedestinationem post praevisa merita tueantur, neque repugnare Augustinum contendant; nonnulli etiam hac in parte deserere Augustinum non verentur: quo fortasse spectat opus in Codice Vaticano Ottoboniano 392, sic inscriptum: Dialogus Christianus de Praedestinatione contra S. Augustinum. In fine [Col. 0157A] Codicis elenchus auctoritatum pro stabilienda sententia, italice incipit: Felice e beato. Sed praedestinatio ante praevisa merita, ut Augustino congruentior est, ita etiam inter theologos communior, et ad exposita Isidori verba accommodatior.

14. Ex his aliisque hujusmodi Hincmarus colligere potuit, non ex reliquiis Gallorum Praedestinatianorum, sed ex Augustini Gregoriique Magni libris Isidorum praedestinationem reproborum ad poenam docuisse, accepto praedestinationis vocabulo in sensu quodam vero, non tamen in sensu magis proprio et usitato. Sententiam et verba ipsa Isidori approbat Honorius Augustodunensis de libero Arbitr. tom. II Thes. Anecd. Pezii, ubi plures Patrum sententias colligit, praesertim Isidori. Prima sententia: Arbitrium [Col. 0157B] est voluntas liberae potestatis, etc., ex lib. II Differ., n. 32, al. 27. Secunda sententia: Sciant liberi arbitrii defensores, etc.; ex lib. II Sentent., c. 5. Tertia sententia: Gemina est praedestinatio, etc., usque ad verba perpendere ordinem ex loco qui ab Hincmaro notatur. Quarta sententia: 192 Deus praedestinavit quosdam, etc. Sed de tota hac controversia, uti de aliis ad gratiam spectantibus, copiose et erudite aget amicus meus Franciscus Xaverius Perotes, qui universam de controversiis omnibus ad divinam providentiam quoquo modo spectantibus historiam, multis voluminibus comprehensam, exquisita doctrina refertam, et improbo labore concinnatam, jamdudum editioni paratam habet; quod ut exsequi possit, optandum maxime est ut munificus aliquis ac tanto molimini par Maecenas inveniatur.

[Col. 0157C] 15. Aliam nobis controversiam excitant heterodoxi, qui veram corporis Domini nostri Jesu Christi praesentiam, aut transsubstantiationem in eucharistia negant, et Isidorum in eamdem sententiam pertrahere conantur. Josephus Binghamus, Origin. eccles. lib. XV, cap. 5, allegat pro sua haeresi Isidori locum ex lib. I, cap. 18, de Ecclesiast. Offic.: Panis enim, quem frangimus, corpus Christi est, qui dixit: Ego sum panis vivus qui de coelo descendi. Vinum autem sanguis ejus est, et hoc est quod scriptum est: Ego sum vitis vera. Sed panis, quia corpus confirmat, ideo corpus Christi nuncupatur; vinum autem, quia sanguinem operatur in carne, ideo ad sanguinem Christi refertur. Haec autem dum sunt visibilia, sanctificata tamen per Spiritum sanctum in sacramentum divini corporis transeunt.

[Col. 0157D] 16. Alium locum profert Binghamus ex libro VI Etymol., cap. 19, in haec verba: Panis et vinum ideo corpori et sanguini Domini comparantur, quia sicut visibilis hujus panis vinique substantia exteriorem nutrit et inebriat hominem, ita verbum Dei, qui est panis vivus, participatione sui fidelium recreat mentes. Advertit haec verba citari a Bertramo de Corpore et Sanguine Domini apud Flaccum in Catal. test. verit., lib. X, sed nunc ex quadam fraude loco suo proprio non reperiri.

17. Quaerendum modo est an genuina sint censenda Isidori verba secundo loco allegata, quae fraude aliqua proprio loco mota dicuntur. Bertramus, [Col. 0158A] sive Ratramnus, quo secundo nomine notior est, saeculo IX floruit. Cum autem verba de Eucharistia ex Isidoro ab ipso adducta non solum nunc in editis non compareant, sed omnino a mss. Codicibus, etiam Bertramo antiquioribus, absint, cur Binghamus fidenter asserit, ex fraude quadam ea verba proprio suo loco non reperiri? Equidem plurima Etymologiarum exemplaria mss. diligenter contuli, si ea verba loco citato possem invenire: 193 eorum exemplarium quaedam saeculum IX et Bertrami aetatem antecedunt. Nusquam tamen reperire mihi licuit ea quae Isidoro a Ratramno tribuuntur. Omnia exemplaria, etiam vetustissimum Reginae Suecorum, num. 1953, cum editis consentiunt lib. VI, cap. 19, ubi ita de sacramento Eucharistiae disseritur: [Col. 0158B] Sacrificium dictum, quasi sacrum factum; quia prece mystica consecratur in memoriam pro nobis dominicae passionis: unde, hoc eo jubente, corpus Christi et sanguinem dicimus, quod dum sit ex fructibus terrae, sanctificatur et fit sacramentum, operante invisibiliter spiritu Dei, cujus panis et calicis sacramentum Graeci eucharistiam dicunt, quod Latine bona gratia interpretatur. Et quid melius corpore et sanguine Christi? Ratramnus post haec Isidori verba, ex libris Etymologiarum laudata, continenter ait: Panis vero et vinum, etc., ut supra ex Binghamo retuli. Nota marginis haec est: Verba, Panis, etc., non reperiuntur apud Isidorum loc. cit. VI Etymol., cap. 19; sed lib. I de Offic., cap. 18, haec habentur: Panis, quia corpus confirmat, etc. Pergit Ratramnus: Et iste doctor catholicus, [Col. 0158C] etc., dum dicit panem et vinum ideo corpori et sanguini Domini comparari, etc.

18. Cur igitur non concludemus aut Ratramnum in aliquod Isidori exemplar interpolatum incidisse, aut in Ratramni opus attributa Isidoro verba cum subsequenti ratione ab aliquo falsario fuisse intrusa? Neque tale certe est Ratramni opus, cui fidere debeamus. Prohibitum nempe est in Indice Tridentino Romano, et Hispanico cardinalis Quirogae. Natalis Alexander in dissert. 13 ad saeculum IX, etsi contendit Ratramnum in fide realis praesentiae corporis et sanguinis Christi in Eucharistia et transsubstantiationis convenire, tamen concedit ejus librum, ob duriores quasdam et obscuriores sententias, quas expositione aliqua molliri opus erat, in indice jussu Clementis [Col. 0158D] VIII pontificis maximi edito, inter libros non sanam aut suspectam doctrinam continentes, rejectum fuisse. Theophilus Raynaudus tom. XI, partit. I, erotem. 10, de bon. et mal. Libr., pag. 276, plures numerat scriptores qui Ratramno librum de Eucharistia ab Oecolampadio aut omnino aut magna ex parte suppositum fuisse censuerunt. Sed librum a Ratramno scriptum negari nequit; interpolatum ab aliquo facilius credam, quamvis multi cum Natali Alexandro nihil in re ipsa catholico dogmati contrarium reperiri existiment. In editione Parisiensi 194 Ratramni Gallice et Latine anno 1686 est praefatio sic satis erudita, qua Ratramnus verus auctor operis asseritur. Adduntur notae quibus Ratramni verba catholico sensu exponuntur.

[Col. 0159A] 19. Quod si Ratramnus in illo suo opere nihil doctrinae catholicae de transsubstantiatione contrarium habet, multo minus Isidorus, quem pro se Ratramnus allegat, verae fidei contrarius censendus est. Re vera locus Isidori nomine a Ratramno allatus nihil aliud evincit, nisi ideo corpus Christi sub specie panis, et sanguinem Christi sub specie vini in sacramento Eucharistiae exhiberi, quia sicut panis hominem nutrit, et vinum inebriat, ita verbum Dei, vel Christus ipse, qui est panis verus, recreat mentes eorum a quibus participatur. Quis autem propterea neget conversionem panis in corpus, et vini in sanguinem Domini nostri Jesu Christi? Hanc conversionem, quam catholica Ecclesia apposite transsubstantiationem vocat, satis clare innuit Isidorus eodem cap. 19 [Col. 0159B] lib. VI, genuinis quae protulimus verbis: Unde hoc, eo jubente, corpus Christi et sanguinem dicimus, quod, dum sit ex fructibus terrae, sanctificatur, et fit sacramentum, operante invisibiliter spiritu Dei . . . Et quid melius corpore et sanguine Christi?

20. Priorem nunc locum, qui certe Isidori est, ex lib. I de ecclesiast. Offic. cap. 18 explicemus. In dubium minime verti potest, quin realem corporis Christi praesentiam eo capite astruat: Sacrificium autem, inquit, quod a Christianis Deo offertur, primum Christus Dominus noster et magister instituit, quando commendavit apostolis corpus et sanguinem suum, priusquam traderetur, etc. Sic enim placuit Spiritui sancto per apostolos, ut in honorem tanti sacramenti in os Christiani prius Dominicum corpus intraret, [Col. 0159C] quam caeteri cibi; et ideo per universum orbem mos iste servatur. Panis enim, quem frangimus, corpus Christi est, etc. Hinc aliquis colliget, ab Isidoro substantiam panis simul cum Christi corpore in Eucharistia agnosci, adeoque transsubstantiationem ab eo negari. Non ita certe. Postquam enim Isidorus explicuit, panem, quia corpus confirmat, ideo corpus Christi nuncupari, et vinum, quia sanguinem in carne operatur, ideo ad sanguinem Christi referri, illico conversionem panis in corpus, et vini in sanguinem Christi non obscuris verbis indicavit: Haec autem dum sunt visibilia, sanctificata tamen per Spiritum sanctum, in sacramentum divini corporis 195 TRANSEUNT. Intelligi enim hic transitus non potest sine transsubstantiatione.

[Col. 0159D] 21. Neque vero refert quod Isidorus dicat, Panis, quem frangimus, corpus Christi est. Loquitur enim cum Apostolo I ad Corinth., cap. X, vers. 16: Calix benedictionis, cui benedicimus, nonne communicatio sanguinis Christi est? Et panis, quem frangimus, nonne participatio corporis Domini est? Hanc sententiam ut Isidorus explicet, dixit, panem, quem frangimus, esse corpus Christi; quod nullo vero sensu intelligi potest, nisi panis in corpus Christi conversus fuerit. Gregorius de Valentia libro II de Eucharistia, cap. 6, haereticis respondet qui transsubstantiationem negant, quoniam Apostolus vocat Eucharistiam panem etiam post benedictionem. Observat Apostolum declarare panem esse ipsum corpus Christi, cum dicit: Panis, [Col. 0160A] quem frangimus, nonne communicatio corporis Christi est? Quasi dicat, distributionem et communicationem hujus panis non alterius rei (secundum substantiam quidem) communicationem esse, quam ipsiusmet corporis Christi. Quo referendae sunt plurimae sententiae Patrum, quibus illi affirmant, ut ait, eum panem Eucharistiae revera esse ipsum corpus Christi. Triplici autem ratione Eucharistia vocatur panis: prima, quia reficit, ut panis; altera, quia panis videtur; tertia, quia ex pane confecta est. Postularet hic locus, ut opinionem quorumdam recentium theologorum in Germania propugnatam refellerem: qui fatentur quidem in Eucharistia et adesse corpus et sanguinem Christi, et abesse substantiam panis et vini: sed necessarium esse negant conversionis verbum [Col. 0160B] astruere. Verum hoc argumentum occupavit exhausitque vir et doctrina et dignitate eminentissimus, quem honoris causa nominatum volo, cardinalis Gerdil in opere anonymo: Animadversiones in notas quas nonnullis Pistoriensis synodi propositionibus damnatis in dogmatica constitutione SS. D. N. Pii VI, quae incipit, Auctorem Fidei, cl. Feller clarioris intelligentiae nomine adjiciendas censuit. Romae 1795, apud Lazarinos. Quamnam theologicam censuram mereatur illa opinio, dilucide Suarius jam exposuerat tom. XVIII, quaest. 75, disput. 50, art. 8, sect. 1, in fine: Secundo infero, si quis confiteatur praesentiam corporis Christi, et absentiam panis, neget tamen veram conversionem unius in aliud, in haeresim labi, quia Ecclesia catholica non solum 196 duo [Col. 0160C] priora, sed etiam hoc tertium definit ac docet; sicut in miraculo facto a Christo Joannis II non solum de fide est illis hydriis prius fuisse aquam impositam, et postea inventum illic fuisse vinum, sed etiam est de fide aquam conversam esse in vinum. Si quis tamen confidendo rem totam, vocem TRANSSUBSTANTIATIONIS abjiceret, ut ineptam et barbaram, in re ipsa non existimo esse haereticum, quia usus vocis per se non pertinet ad objectum fidei; esset tamen valde temerarius, scandalosus, ac pias aures offenderet, ac denique in externo foro habendus esset vehementer de haeresi suspectus.

22. Alium errorem ex eodem cap. 19 Etymologiarum Isidori lib. VI confirmare nititur Binghamus lib. XII Origin. ecclesiast., cap. 1. Colligit enim unum idemque sacramentum esse baptismum et [Col. 0160D] chrisma ex his Isidori verbis loc. cit.: Sunt autem sacramenta baptismus et chrisma, corpus et sanguis. Sicut ergo corpus et sanguis unum sacramentum constituunt, ita baptismus et chrisma. Haec est Binghami argumentatio, in conjunctione et post baptismus fundata: et ita quidem hunc locum exhibent non tantum editi, sed et plerique Codices mss. In Codice tamen 2 archivii Vaticani (nam duos Codices ex hoc archivio consului, quos postmodum describam) diverso modo legitur: Sunt autem sacramenta baptismum, corpus et sanguis Christi. Verbum Christi alia exemplaria Mss. et Edita addunt: editio regia Matritensis omittit. In codice Reginae Suecorum, num. 1850, sic: Sunt autem sacramenta baptismus, [Col. 0161A] chrisma, corpus et sanguis. Utrolibet ex his modo legere velimus, corruit Binghami argumentum.

23. Sed lectionem vulgatam retineamus, si placet. Quis ex sola illa conjunctione et recte colligi existimabit Isidorum sacramentum confirmationis a sacramento baptismatis non distinxisse? Eodem quidem modo unum Eucharistiae sacramentum exprimit, corpus et sanguis: addo etiam omitti conjunctionem post chrisma, quod indicare potest duo tantum sacramenta ibi recenseri, unum per haec verba baptismus et chrisma, alterum per haec corpus et sanguis. Sed cum agitur de re tam gravi stabilienda, leviora haec sunt indicia, quam ut ex his mens scriptoris aperte ostendi possit. Ex aliis autem verbis quae sequuntur contrarium potius demonstratur: cum enim [Col. 0161B] sacramentum Eucharistiae paulo ante simul per corpus 197 Christi et sanguinem explicuerit, postquam sacramentum in genere definivit, de baptismo seorsum agit: Baptismus Graece, Latine tinctio interpretatur, etc. Tum sacramentum chrismatis, ut a baptismate plane distinctum, exponit: Chrisma Graece, Latine unctio nominatur, ex cujus nomine et Christus dicitur, et homo post lavacrum sanctificatur. Nam sicut in baptismo peccatorum remissio datur, ita per unctionem sanctificatio Spiritus adhibetur. Atque ita in explicatione sacramenti chrismatis, sive confirmationis procedit, verbis fere ex Tertulliano cap. 7 de Baptismo petitis, quibus doctrina de sacramento confirmationis mirifice traditur.

24. Ita etiam in libro II de Officiis ecclesiast. idem [Col. 0161C] Isidorus cap. 25 agit de baptismatis sacramento, deinde cap. 26 de chrismate, ac denique cap. 27 de confirmatione, vel manuum impositione: Sed quoniam, inquit, post baptismum per episcopos datur Spiritus sanctus cum manuum impositione, hoc in Actibus apostolorum apostolos fecisse meminimus, etc. Indicat hunc locum Gregorius de Valentia in libro de Numero sacramentorum novae legis, ubi catholicam doctrinam de septenario numero sacramentorum confirmat, et sententiam fere communem sectariorum refellit, qui docent sacramenta novae legis duo tantum esse, nempe baptismum et eucharistiam. Natalis Alexander dissert. 10 ad saeculum II, contra Dallaeum et alios haereticos, confirmationis sacramentum tuetur, et nominatim Isidori doctrinam exponit: nam ex Isidori [Col. 0161D] verbis cap. 26 lib. II de Officiis. Sed quoniam post baptismum per episcopos datur Spiritus sanctus cum manuum impositione, etc., Dallaeus colligebat, chrismatis unctionem, quae manus impositionem praecesserat, ad baptismum pertinere. Sed inepte Dallaeus ita cavillatur: nam Isidorus aperte tradit tam chrismatis unctionem, quam manuum impositionem, baptismo posteriorem esse: datur igitur post baptismum primo chrisma, tum per episcopos manuum impositio.

25. Ea quae in libro de Ordine creaturarum Isidori nomine edito traduntur de igne purgatorio et statu animarum post obitum, Nic. Antonio non omnino probata sunt. Hac tamen de re satis cap. 23 disputatum fuit. Quaedam alia Isidori dicta a nonnullis notata [Col. 0162A] sunt de trium capitulorum, ut vocant, defensoribus: quae Grialius in praefatione ad Isidori Opera breviter exponit: qui 198 etiam malitiose et impie adjecta credit quae de praefinitione extremae diei in quibusdam exemplaribus expositionis in Genesin cap. 6 reperiuntur, in aliis desunt. De his sermo suis in locis habebitur.

1. Adriani I, qui saeculo VIII vixit, egregia in Isidori laudem verba cap. 29 deprompsi. Saeculo IX floruit Leo IV pontifex Romanus, qui in synodo Romana anni 853 plures canones de disciplina ecclesiastica promulgavit, et ob heroicas virtutes inter sanctos [Col. 0162B] relatus est. Quo elogio is Isidorum ornaverit, cit. cap. 29 dixi. Gregorius IX negotium S. Raymundo de Pennafortio dedit, ut Romanorum pontificum responsa, et conciliorum generalium quae postremis temporibus habita fuerunt decreta in unum corpus redigeret: atque adeo suo ipse pontifex nomine quinque Decretalium libros in vulgus edidit anno 1230 circiter, suaque auctoritate confirmavit. In his Decretalium libris saepe sententiae ex Isidoro petuntur, ut lib. IV, tit. 2, cap. 3, Isidorus (anno 630, in Baetica): Puberes a pube sunt vocati, etc. Alia similia loca indicat Bignaeus in praefatione ad Isidori Opera, mox exscribenda.

2. In duobus conciliis Toletanis, altero VIII, altero XV, quae saeculo VII celebrata sunt, magnis laudibus [Col. 0162C] praedicatus fuit Isidorus, ut jam cap. 29 expositum est. Inter haec duo concilia collocandum esset aliud Toletanum, quo divisio provinciarum Hispaniae tempore Wambae regis, Quiriaco sive Quirico episcopo Toletano praeside, peracta dicitur, nisi eam divisionem commentitiam esse constaret. Quiricus praefuit vero concilio Toletano XI, anno 675. Supposititia divisio exstat apud Labbeum tom. V Concil., col. 878, ex Mss. ecclesiae Toletanae et Ovetensis, ubi prope finem sic legimus: Statutum est praeterea in dicto concilio, ut omnes clerici viverent secundum regulam sanctissimi Patris Isidori, prout continetur in libro ejusdem de Honestate clericorum. Innuitur liber secundus de Officiis ecclesiasticis. Certe Isidori doctrinam secutae sunt plures 199 synodi Gallicanae [Col. 0162D] et Germanicae. Bignaeus loc. cit. in testimonium profert synodum Francofordiensem ad Moenum, Aquisgranensem utramque, Moguntinam, Triburiensem et Parisiensem: quae Isidori auctoritate et verbis catholicam doctrinam confirmarunt, et sapientissimos canones constituerunt. Nonnihil de singulis dicemus.

3. Synodus Francofordiensis, in qua haeresis Feliciana, sive Adoptianorum, ab episcopis universi regni Francorum Italiae, Galliae et Germaniae, praesente Carolo Magno rege, atque Adriani papae legatis Theophylacto et Stephano episcopis, damnata est anno 794, in epistola synodica ad praesules Hispaniae sic Isidori meminit: Isidorus quoque in libro Etymologiarum: Sic autem, inquit, Dei Filio juncta est humana [Col. 0163A] natura, ut ex duabus substantiis fieret una persona. Exstant haec verba lib. VII, cap. 2, prope finem.

4. Anno 816 concilium Aquisgranense celebratum fuit, quo forma institutionis Canonicorum ex sacris canonibus et sanctorum Patrum dictis, Ludovico Pio rege et imperatore instante, excerpta est. Liber I est de Institutione canonicorum, liber II de Institutione sanctimonialium. In libro I sunt capita 145, quorum plurima ex S. Isidori contexta sunt libris: scilicet, Caput 1, de tonsura clericorum, ex lib. II, cap. 4, de ecclesiast. Offic. Caput 2, de ostiariis, ex cap. 14, ibid. Caput 3, de lectoribus, ex cap. 11, ibid. Caput 4, de exorcistis, ex cap. 13 ibid. Caput 5, de acolythis, ex lib. 7 Etym., cap. 12. Caput 6, de subdiaconibus, ex lib. II Offic., cap. 10. Caput 7, de diaconibus, ex cap. 8 ibid. Caput 8, de presbyteribus, ex [Col. 0163B] cap. 7 ibid. Caput 9, de sacerdotibus, ex cap. 5 ibid.

5. Post alia ex aliis Patribus iterum caput 15, de indignis praepositis, ex Isidori lib. III Sentent., cap. 34. Caput 16, de indoctis praepositis, ex cap. 35 ibid. Caput 18, de praepositis ecclesiae, ex cap. 33 ibid. Caput 20, de doctrina et exemplis praepositorum, ex cap. 36 ibid. Caput 22, de humilitate praepositorum, ex cap. 42 ibid. Caput 29, de his qui bene docent et male vivunt, ex cap. 37 ibid. Caput 30, de exemplis pravorum sacerdotum, ex cap. 38 ibid. Caput 31, de praepositis carnalibus, ex cap. 39 ibid. Caput 33, de iracundis doctoribus, ex cap. 40 ibid. Caput 36, de disciplina sacerdotum in his qui delinquunt, ex cap. 46 ibid. Caput 99, de clericis, ex libro Officior. II, cap. 1. Caput 100, de regulis clericorum 200 ex cap. 2 ibid. [Col. 0163C] Caput 101, de generibus clericorum, ex cap. 3 ibid. Caput 104, de subditis ex lib. III Sentent., cap. 17.

6. Advertendum est, post cap. 113, quod est S. Augustini de Vita et moribus clericorum, addi hoc monitum: Explicit. Quia ergo constat sanctam Ecclesiam praedicatorum Patrum exempla sequi debere, quorum noscitur documentis post apostolica instituta ubertim coruscare, debent non solum praelati imitando, verum etiam subditi obsequendo, usquequaque studere, qualiter eorum exemplis et doctrinis parentes, ad felicitatis gaudia, quo illi praecesserunt, valeant pervenire, etc.

7. Sequuntur alia capita: et caput 126 est: Qua auctoritate horae canonicae celebrentur, quas scire ac religiose observare Canonicos oportet, excerptum ex Isidori lib. II Officior., cap. 19. Caput 127, de vespertinis, [Col. 0163D] ex cap. 20 ibid. Caput 128, de completis, ex cap. 21 ibid. Caput 129, de vigiliarum antiquitate ex cap. 22 ibid. Caput 130, de matutinis, ex cap. 23 ibid.

8. Longe igitur saepius Isidori auctoritas in hoc concilio laudatur, quam alterius cujuslibet e Patribus, Hieronymo, Augustino, Gregorio, Prospero, sive potius Juliano Pomerio, Leone papa, Gelasio papa, qui in eodem concilio producuntur. Ex hoc concilio Aquisgranensi desumpta sunt ea capita, quae in inventario bibliothecae Vaticanae codice 1351 Isidoro adjudicantur, De tonsura, ostiariis, etc. Neque aliud puto esse quod Nic. Antonius lib. V, n. 179, in bibliotheca Ambrosiana asservari ait Isidori opus De regulis [Col. 0164A] Canonicorum, quamvis ipse de libro II Offic. eccles. id intelligi suspicetur. Praecipuam vero operam in eo concilio navasse dicitur Amalarius Metensis diaconus, qui totum illud opus ex diversis doctorum sententiis concinnavit, concilii judicio et auctoritate comprobatum. Exstat praeterea Canonicorum regula, a Chrodogango Metensi episcopo disposita, ab anonymo quodam ex laudati concilii Aquisgranensis nonnullis capitulis, atque aliunde aucta et interpolata: in qua plura Isidori loca jam indicata repetuntur. Invenio etiam (quod obiter notatum volui) cap. 62 quosdam versus ex carm. 5 Eugenii Toletani part. I contra ebrietatem, tacito auctoris nomine, productos. Neque praetermittam, in inventario bibliothecae Vaticanae Codicem membranaceum concilii [Col. 0164B] Aquisgranensis sub Ludovico Primo imperatore recenseri: in quo, additur, est posita 201 regula Canonicorum fortior ac est illa quae in impressis habetur etiam inserta in hoc concilio.

9. Ab episcopis quatuor provinciarum Remensis, Senoniae, Turonicae et Rothomagensis VI, concilium Parisiense celebratum fuit anno 829. Cap. 19 libri I hujus concilii verba Isidori proferuntur ex cap. 28 lib. III Sentent., Quia, ut Isidorus in libro Sententiarum scribit, rectores a Deo solummodo, non a subditis, sunt judicandi, etc. Idem Isidorus laudatur lib. II, cap. 1, ex capp. 28 et 29 libri III Sentent., ubi de regum probitate et justitia disseritur. Rursus cap. 3 ejusdem libri, non indicato Isidori loco, ex lib. III Sent. cap. 21: Isidorus: Principes saeculi nonnunquam intra ecclesiam potestatis adeptae culmina [Col. 0164C] tenent, etc. Et cap. 3: Quod quando pravi judices populo Dei praeferuntur, ad delictum illius pertineat a quo constituuntur, dicta Isidori manifestant quibus ait: Ad delictum pertinet principum qui pravo judices contra voluntatem Dei populis fidelibus praeferunt, etc. Quae desumpta sunt ex eod. lib. III Sentent., cap. 52. Sic cap. 5, ex lib. III Sentent. cap. 28: Ut enim Isidorus exponit, irascente Deo, talem rectorem populi suscipiunt qualem pro peccato merentur. Initio libri II, cap. 1, quamvis non exprimatur Isidori nomen, tamen ejus doctrina profertur ex cap. 3 lib. IX Etymolog., ubi discrimen inter reges et tyrannos explicatur.

10. Eaedem Isidori sententiae celebrantur in concilio Aquisgranensi II anno 836, cap. 2, canon. 1, ubi [Col. 0164D] expresso Etymologiarum libro sic refertur: Antiqui autem, ut idem Isidorus libro Etymologiarum scribit, omnes reges tyrannos vocabant; sed postea pie, et juste, et misericorditer regentes regis nomen sunt adepti; impie vero, injuste crudeliterque principantibus non regis, sed tyrannicum aptum est nomen. Verba haec Isidori non sunt, sed sententia, ut dixi, lib. IX, cap. 3, Etymolog. reperitur. Libri Sententiarum sic in hoc concilio citantur: Ut quid rex dictus sit, Isidorus in libro Sententiarum scribit: Rex enim, inquit, a regendo vocatur.

11. Triburiense concilium pro reformanda disciplina ecclesiastica anno 895 coactum fuit, cui archiepiscopi Moguntinus, Coloniensis et Trevirensis, [Col. 0165A] pluresque alii episcopi interfuerunt. Canone 27 agitur de clericis qui ad saeculum regrediuntur, atque ita concluditur: Sanctus Isidorus tales hippocentauris dicit esse similes, qui nec equi, nec homines, atque quasi bruta animalia libertate ac 202 desiderio suo feruntur. Excerpta sententia est ex Isidoro, libro II, Officior. ecclesiast., cap. 3.

12. His quinque conciliis a Bignaeo indicatis alia addi possunt quae Isidori doctrinam commendarunt. Anno 874 habitum fuit concilium Duziacense II. In epistola hujus concilii synodica ad episcopos Aquitaniae sic Isidorus ex lib. IX. Etymol. cap. 6 citatur: Isidorus itaque de consanguinitate sic loquitur: Cujus series septem gradibus dirimitur hoc modo, etc.

13. Generale concilium Florentinum pro unione [Col. 0165B] Graecorum anno. 1439 habitum fuit. Parte secunda hujus concilii, collat. 21, Joannes de Monte Nigro, ord. Praedic., provincialis Lombardiae, processionem Spiritus sancti ex Patre et Filio Isidori verbis contra Graecos confirmavit. Etiam de tempore beati Gregorii Dialogi floruit Isidorus nomine in Hispania: unum ejus testimonium dicam. Fecit librum Etymologiarum divisum in XXII libros. In duodecimo libro, cap. 3 sic ait: Hoc autem interest inter nascentem Filium et procedentem Spiritum, quia Filius ab uno nascitur, et Spiritus ab utroque procedit; ideo dicitur: Si quis Spiritum Christi non habet, non est ejus . . . . . Et quia post istum doctorem tota patria Hispanorum cum rege Reccaredo, qui fuerat Arianus, cum praedecessoribus suis, confutata haeresi Arianorum, et ea anathematizata, [Col. 0165C] receperunt fidem, et fuit necesse plura in suo loco fieri, ut illa gens ex frequenti celebratione conciliorum imbueretur in fide, et haec concilia fuerunt magnae auctoritatis, in quibus aliqua de fide dicta sunt contra haereticos: et Ecclesia universa Graeca et Latina cum magna veneratione receperunt illa concilia, et ibi fuit facta regula fidei hoc modo: Regula fidei catholicae, quam episcopi Carthaginenses, etc.: Credimus in unum verum Deum, etc.

14. Quaedam hoc loco animadvertenda sunt. De numero librorum Etymologiarum non conveniunt inter se Codices mss., ut alibi exponam. Joannes Provincialis (ita enim in Actis concilii appellari solet) XXII libros agnovit, et libri XII caput 3 indicat cum Isidori allegata verba exstent lib. VII cap. 3. Apud [Col. 0165D] Isidorum paulo aliter id legitur: et procedentem Spiritum sanctum, quia Filius ex uno nascitur, et Spiritus sanctus ex utroque procedit: et ideo dicit Apostolus: Qui Spiritum Christi, etc. Quod autem post Isidorum Hispania, haeresin Arianam abjurasse dicitur, rationi temporum ac veritati 203 historicae id non congruit; ac legendum puto per istum doctiorem, non post ipsum doctorem, praesertim quia ipse Provincialis observat Isidorum tempore Gregorii Magni, qui a Dialogorum libris Dialogus vocari consuevit, floruisse.

15. Hac etiam de causa discrepantia lectionis in margine Labbeanae collectionis indicata, scilicet cum rege Torismundo pro cum rege Reccaredo, rejici [Col. 0166A] debet, non solum uti falsa, sed etiam uti iis quae praecedunt contraria. Torismundus enim, Theodorici filius, anno 447 vivebat; quod tempus ab Isidori et Gregorii Magni temporibus valde distat. Alioquin Provincialis historiam temporum satis clare perturbat: innuit enim, in conciliis Hispaniensibus celebratis post ejuratam haeresin Arianam in Symbolo additam fuisse processionem Spiritus sancti ex Patre et Filio; quod primum factum asserit tempore Leonis papae in Regula fidei catholicae, quam episcopi Tarraconenses, Carthaginenses, et Lusitani, et Baetici fecerunt, et cum praecepto papae Leonis urbis Romae ad Baleonium episcopum Gallaeciae miserunt.

16. Res ita se habet: anno 400 coactum fuit concilium Toletanum I, quo Regula fidei exhibita fuit, et [Col. 0166B] processio Spiritus sancti ex Patre Filioque conceptis verbis expressa. Haec eadem Regula fidei ex praecepto Leonis papae a concilio Hispanico, temporibus Theodorici et Torismundi anno 447 celebrato, ad Balconium (non Baleonium) episcopum Gallaeciae transmissa fuit. Quae omnia Reccaredi regis tempus sub quo Gothi, Ariana haeresi ejurata, fidem catholicam amplexi sunt, longe praecessisse, certum est. In indice Collectionis veteris canonum Hispaniae, quem Aguirrius, et Cennius ediderunt, lib. IV, tit. 4, diserte allegatur Regula fidei habita in concilio Toletano primo. In hac Regula jam ab initio lectam fuisse particulam Filioque ostendit Florezius tract. 6, dissert. 1, Hisp. sacr., contra nonnullos qui nulla idonea ratione hac in parte interpolatam fuisse arbitrantur.

1. Sanctus Leo IV pontifex Romanus censuit, ecclesiastica negotia, quae ex conciliorum aut pontificum Romanorum decretis liquido judicari non possunt, quia scilicet nihil certum antea eis de rebus definitum fuerat, ex dictis Hieronymi,. Augustini, Isidori, et similium Ecclesiae doctorum esse decidenda. Ejus verba cap. 29 exhibui. In multis conciliis quanti ponderis Isidori auctoritas fuerit, cap. super. ostendi, ubi etiam de collectione Decretalium Gregorii IX, in qua Isidori verba saepe producuntur, [Col. 0166D] verba feci. Nunc de iis dicam qui ecclesiasticos canones in unum aliquod corpus privato studio collegerunt et productis Isidori sententiis suis collectiones illustrarunt.

2. Collectionem canonum, in septem libros distributam, saeculo XII ineunte confectam, exhibet Codex Vaticanus 1346, de quo agunt etiam Ballerinii part. IV, cap. 18, de antiq. canon. Collect. Passim in hac collectione Isidori auctoritas allegatur, et pag. 15 terg. catalogus haereticorum ex libris Etymologiarum Isidori sumitur. Collectionis Canonum, quae exstat in Codice membranaceo in fol. episcopii Pistoriensis, titulus, sive caput 183: De resurrectione mortuorum, et de gaudio bonorum, ac poena malorum, [Col. 0167A] et de purgatione poenali, contextum est nonnullis locis Gregorii, Isidori, Ambrosii, ac praecipue Augustini. Bandinius, Plut. 19 bibliothecae S. Crucis cod. 5 saeculi XI, refert, inter quasdam canonicas constitutiones cap. 15 exstare Isidori sententiam de illis qui Deum haeredem faciunt.

3. Burchardus Wormaciensis saeculo X exeunte floruit, qui duodecim tomos decretorum cum ex multis aliis, tum ex Isidori operibus collegit, ex quo plurimum Gratianus profecit. Saeculo XI claruit Anselmus Lucensis, e cujus Decreto, sive libris tredecim Collectionis canonum simili modo Gratianus multa sumpsit, ut notavit Latinus Latinius in Bibl. select. sacr. prof., p. 81. Collectio Anselmi Lucensis 205 ms. exstat in multis bibliothecis; et ad hanc collectionem [Col. 0167B] refertur, quod in inventario bibliothecae Vaticanae Cod. 3531 indicantur Collecta ex Isidori Etymologiis; quae repetuntur in Codice 3551. Priori illo Codice papyraceo Decretum Anselmi Lucensis continetur, hoc altero membranaceo miscellanea quaedam.

4. Praecaeteris commemorare oportet Decretum Gratiani, sive, ut ipse Gratianus inscripsit, Concordiam discordantium canonum. Floruit Gratianus saeculo XII, de quo haec Nic. Antonius: Jam Gratianus, decretorum compilator, ecclesiasticae disciplinae regulas ordine descripturus, populoque Christiano veluti album sanctarum legum propositurus, non auctor, sed collector tantum selectissimorum veterum Patrum documentorum ac sententiarum, ex nullo alio plures [Col. 0167C] quam ex Isidoro nostro decerpisse flores deprehenditur a viris nempe diligentibus. Quod tamen nonnihil exaggeratum videri possit, si Isidorus cum Augustino, Hieronymo, et nonnullis aliis conferatur. Illud certe extra omnem dubitationis aleam positum, Gratianum multa ex Isidoro sumpsisse. Index eorum locorum Isidori, quos Gratianus in suum Decretum invexit, producitur in editionibus Parisiensibus Bignaei et Breulii, in Matritensi veteri, et altera recenti, et apud Cajetanum in Elogio S. Isidori, pag. 35, sed accuratissime apud Berardum part. III. Canonum Gratiani genuinorum ab apocryphis discretorum cap. 27, quod totum est De Isidoro Hispalensi. Cajetanus haec notanda censuit: in distinct. 2, can. Plebiscita sunt legi apud Isidorum scita, non plebiscita; [Col. 0167D] can. Responsa prudentum deesse prudentum apud Isidorum; distinct. 16, canonem Canones qui dicuntur, esse alterius Isidori, ut creditur: nam Isidorus de canonibus apostolorum egregie sensit. Sed fallitur Cajetanus: nam Isidorus, qui canones apostolorum admisit, non Hispalensis est, sed commentitius Isidorus Mercator. Verba autem Canonis deprompta sunt ex praefatione genuinae collectionis canonum Ecclesiae Hispanae, cujus auctorem fuisse Isidorum credidit Gratianus, et multi etiamnum credunt. Addit Cajetanus, canonem, Qui peccantibus consentit, caus. XI, q. 3, cohaerere cum Isidori norma vivendi, Non solum factor, sed et conscius peccati obnoxius tenetur. Jam caput quod dixi, sive [Col. 0168A] dissertationem Berardi, charactere minutiori, ut compendii aliquid faciam, in medium profero, ad editionem primam Taurinensem anni 1535 collatione adhibita: nam Veneta mendosior est.

51. Utilissimam operam Berardum in Gratianeis canonibus genuinis ab apocryphis discernendis, corruptis ad emendatiorum Codicum fidem exigendis, difficilioribus interpretatione illustrandis, posuisse, satis opinor, vel ex hoc specimine de Isidoro nostro constat. Ejus tamen judicium de legitimis quibusdam Isidori operibus minus probo. Vellem etiam canones [Col. 0198A] Isidorianos ad editionem potius Grialianam quam ad Breulianam 244 exegisset. Sed editionem Grialii, ut videtur, ad manus non habuit, neque mss. alia exemplaria inspexit quibus juvari posset.

1. Satis quidem multa jam allata sunt, ex quibus liquido colligi possit doctrinam Isidori magno in pretio ab antiquis scriptoribus habitam fuisse. Quaedam tamen addere juvabit, ut intelligatur, Isidorum non solum ab iis laudatum fuisse, qui data opera gesta ejus exposuerunt aut elogium adornarunt, ut Braulio, Ildefonsus, Redemptus, historici anonymi ejus Vitae, aut translationis corporis, Martinus Legionensis [Col. 0198B] in sermonibus de ejusdem translatione, et alii, sed etiam ab his qui, aliud agentes, aut in Isidori laudes excurrerunt, et ad confirmanda religionis nostrae dogmata et instituta, vel ad omnigenae eruditionis copiam Isidori auctoritate usi sunt. Neque vero anxie quaerendi mihi sunt istiusmodi scriptores: quis enim modus, aut finis huic labori et studio esset? sed nonnullos tantum, qui sese mihi facile obtulerunt, producam; plures in notis ad ipsa opera, cum sese dabit occasio, revocabo, aut denuo in medium proferam.

2. Joseph Rodriguez de Castro, tom. II Bibl. Hisp., pag. 293, caput de S. Isidoro ita exorditur: De S. Isidoro (verba ejus Hispana Latine reddo) altero Daniele, ut S. Gregorius Magnus sensit, doctore Hispaniarum, ut S. Braulio, et archiepiscopus (imo episcopus) D. Lucas Tudensis, speculo episcoporum et [Col. 0198C] sacerdotum, ut S. Ildefonsus, praelato episcoporum, et principe sacerdotum, ut S. Martinus (Legionensis, ut puto), apostolo Christi, ut archiepiscopus Compostellanus D. Petrus judicavit, etc. Dolendum, quod Rodriguezius loca non indicet ex quibus praeclaras has Isidori laudes deprompsit. Sed illa Gregorii Magni, Braulionis et Ildefonsi verba ex apocryphis, ut opinor, libris hausit. Archiepiscopus ille Compostellanus per me fuerit Petrus Monsoro, sive, ut alii vocant, Monsoncio, qui a nonnullis saeculo X ascribitur, ab aliis saeculo XII, de quo videri potest Nic. Antonius. Sed cum ipse Rodriguezius p. 487, contendat, nullum Petrum Monsoro, sive Monsoncium episcopum 245 Compostellanum inter Hispanos scriptores locum tenere posse, rursus haereo, [Col. 0198D] atque scire aveo quem Petrum archiepiscopum Compostellanum Isidori laudatorem appellaverit.

3. S. Valerius abbas monasterii Montensis, scriptor Vitae S. Fructuosi, episcopi Bracharensis, saeculo VII exeunte, S. Isidorum cum Fructuoso his verbis comparat: Postquam antiquas mundi tenebras supernae veritatis nova irradiavit claritas, et a sede Romana prima sanctae Ecclesiae cathedra, fidei catholicae dogmatum fulgurans rutilaret immensitas, atque ex Aegypto, orientali provincia, excellentissima sacrae religionis praemicarent exempla, et hujus occiduae plagae exiguae perluceret extremitas, perspicuae claritatis egregias divina pietas duas illuminavit lucernas: Isidorum, reverentissimum scilicet virum, Hispalensem [Col. 0199A] episcopum, atque beatissimum Fructuosum ab infantia immaculatum et justum. Ille autem oris nitore clarens, insignis industriae sophistae artis indeptus primitias, dogmata reciprocavit Romanorum: hic vero in sacratissimo religionis proposito, Spiritus sancti flamma succensus, ita in cunctis spiritualibus exercitatus, omnibusque operibus sanctis perfectus emicuit, ut ad Patrum se facile coaequaret antiquorum meritis [Forte merita] Thebaeorum. Ille activae vitae industria universam extrinsecus erudivit Hispaniam: hic autem contemplativae vitae peritia vibrante fulgore micans, intima cordium illuminavit arcana. Ille egregio rutilans eloquio, in libris claruit aedificationis; hic autem culmina [Forte culmine] virtutum coruscans, exemplum relinquens sanctae religionis, et innocuo gressu secutus est vestigia Domini nostri et Salvatoris, etc. [Col. 0199B] Ita edidit Florezius tom. XV Hisp. sacr., ex nova Codicum mss. recensione post Sandovalium, Tamayum et Mabillonium.

4. Hoc idem elogium editum fuit a Constantino Cajetano, p. 6, nomine anonymi Benedictini in Vita S. Fructuosi abbatis et episcopi Bracharensis. Sed constat jam auctorem Vitae S. Fructuosi abbatis Dumiensis et episcopi Bracharensis, qui paulo post Isidorum floruit, fuisse Valerium abbatem monasterii S. Petri de Montibus saeculo VII exeunte Edita fuit ea Vita a Prudentio Sandovalio, Joanne Tamayo de Salazar, Mabillonio in Actis sanctorum Benedictinorum saeculo II, p. 581, a Bollandianis ad diem XVI Aprilis. Florezius tom. XV Hisp. sacr., pag. 139, et Bayerius in not. ad Biblioth. Vet. Hisp., l. v. c, n. [Col. 0199C] 263, observant, in Codicibus Ovetensi, 246 Carrazedensi, Arlanziensi, Toletano et aliis Vitam S. Fructuosi inter genuina Valerii opera recenseri stylumque plane Valerii esse. Monachatus vero Benedictinus Fructuosi et Valerii Benedictinis facilius quam aliis probabitur. Consule Nic. Antonium loc. cit. Bibliothecae Vet. Hisp.

5. Isidoro laudi verti debet, quod in antiquis sententiarum collectionibus ex sanctis Patribus ejus nomen et auctoritas reponatur. Hoc in studio excerpendi flores ex sanctis Patribus multi olim floruerunt. In libro Joannis Egonis de Vir. illustr. monast. Augiae Divitis apud Pezium tom. I Anecd., part. III, laudatur cap. 9. Reginbertus monachus, qui saeculo IX bibliothecae praefuit, plura volumina manu sua descripsit, [Col. 0199D] praeposito plerumque epigrammate: Magno in honore Dei, etc., et excerpsit compendia et flosculos ex SS. Patribus. Celeberrimum est hoc in genere opus inscriptum Liber scintillarum collectus de sententiis sanctorum Patrum, scilicet Ambrosii, Athanasii, Augustini, Basilii, Caesarii, Clementis, Cassiani, Cypriani, Effren, Isaiae, Eusebii, Gregorii, Hieronymi, Hilarii, Isidori, Josephi, Origenis, et Vitarum Patrum. Tom. VII Operum Bedae titulus huic operi est, Quaestiones Patrum, et initio inter Patres commemoratur Sedulius, fortasse poeta auctor carminis de historia evangelica; cujus tamen nihil in opere ipso invenio. Non diversum puto opus quod apud Bandinium, plut. 35, tom. IV, cod. 5, S. Crucis inscribitur Alcuini Scintillarius, [Col. 0200A] in quo cum Ambrosio et aliis Isidorus laudatur. Hic scintillarum liber, qui in nonnullis Codicibus Bedae ascribitur, in aliis tribuitur Paulo Alvaro Cordubensi, de quo videri potest Nic. Antonius in Bibl. Vet. Hisp. cum not. Bayerii, et Florezius Hisp. sacr. tom. XI, p. 47 seqq., in aliis Defensori, monacho Locogiacensi apud Pictones, quod ex praefatione colligit Fabricius in Biblioth. med. aevi verbo Defensor. Alii minus recte Caesarium episcopum, aut Cassiodorium auctorem ejus collectionis asserunt. Beda certe in comment. in sacram Scripturam verba Isidori cum aliorum Patrum verbis colligit.

6. In Codice Vaticano Reginae Suecorum 254 exstat similis collectio: Incipiunt sententiae de diversis libris sanctorum doctorum excerptae. Incipit: Dei omnipotentis Filius; desinit: ferventius inhiare cognoscit. Auctores [Col. 0200B] sententiarum laudantur Isidorus, Beda, Xystus, Gregorius, Augustinus, Seneca, Hieronymus. Sequitur in eodem Codice 247 aliud opus, cujus primus titulus est: Incipiunt capitula de callidi hostis insidiis: sed revera est collectio sententiarum Isidori, Cassiodorii, Hilarii, Hieronymi, Gregorii, Xysti.

7. Inter mss. Codices Florentinos S. Crucis Bandinius, plut. 10, enumerat Codicem 10 membranaceum saeculi XIII ineuntis, in quo advertit, post Auroram Petri de Riga ascripta esse quaedam dicta sententiosa ex Petro apostolo, Seneca, Bernardo, Augustino et Isidoro. Ibidem plut. 36 recenset Codicem 9 membr. saeculi XIV, Liber de auctoritatibus sanctorum editus a Fratre Vincentio Belluacensi ordinis Praedicatorum. [Col. 0200C] Sententiae depromptae sunt ex Isidoro et aliis. Liber neque ab Echardo, neque a Fabricio memoratur, ut Bandinius observat.

8. In Codice Bibliothecae veteris Vaticanae 2951, post Isidori librum De mundo et alia, pag. 135, incipiunt sententiae ex pluribus veteribus ad multiplex rerum argumentum, inter quos Isidorus etiam nominatur. Verum hoc opus auctoris non ita prisci est. Sic etiam saeculo XIII Thomas Hibernicus scripsit Manipulum florum, sive Flores omnium doctorum, qui super sacris litteris scripserunt: quod opus saepissime recusum fuit. Antiquius est collectaneum sententiarum Megingoti ad Reginmarum episcopum Pataviensem saeculo XII, cujus meminit Pezius in dissert. Isagog. Tom IV Thesauri Anecdot., p. 3. Mengigotus [Col. 0200D] sententias collegit ex Cypriano, Ambrosio, Augustino, Hieronymo, Prospero Aquitanico, Claudio Mamerto, Gregorio Magno, Beda, Haeymone ( sic ) Halberstadiensi, Smaragdo abbate, et Severino episcopo. A Pezio non nominatur Isidorus. Fabricius in Bibl. med. aevi de Mengigoto isto, sive Mengoto haec praetermisit, et pauca alia annotavit.

9. Inter appendices Operum Augustini tom. VI relatum est opus inscriptum Speculum, quod Maurini editores arbitrantur collectum ex sententiis Augustini, Gregorii et Isidori, imo et Alcuini: Mabillonius vero in Analectis, p. 492 edition. Paris. 1723, asserit excerptum ex Confessione fidei, quam Alcuino adjudicat. Sed, ut recte Riscus tom. XXXI [Col. 0201A] Hisp. sacr. pag. 162 animadvertit, Taio saeculo VII, quo floruit etiam Isidorus, cum sententias ex Gregorio Magno colligere sibi proposuisset, additis nonnullis ex Augustino, ex Speculo non pauca decerpsit, tanquam ex opere, ut Riscus putat, Augustiniano vel quod tunc tale censebatur. Loca ergo quae Maurini 248 indicant ex Isidori Sententiarum libris ab auctore Speculi desumpta, potius ab Isidoro ex Speculo excerpta sunt.

10. Inter recensendos mss. Codices saepe occurret Isidori nomen in istiusmodi antiquis sententiarum collectionibus, ut in Codice Vat. 4250, in quo sunt Isidori Collecta ex libris de Trinitate. In Ottobon. 2524, de quo cap. 106, Flores ex Isidoro et aliis Patribus. Inter opera autographa S. Laurentii Justiniani, [Col. 0201B] anno 1684 bibliothecae Vaticanae ab Innocentio XI donata, Codex est 6460, partim papyraceus, partim membranaceus, in 8 ^o parvo, in quo sunt Flores ex variis SS. Patribus et ex S. Isidori libro I de Summo Bono: Compunctio cordis, etc.

11. Clarum etiam est Isidori nomen inter eos qui chronica ex antiquioribus, uti ipso Isidoro et aliis, contexuerunt. Paulo post Isidorum Fredegarius Scholasticus floruit circa annum 641, cujus Chronicon editum est inter Opera Gregorii Turonensis, curante Theodorico Ruinart, col. 585, ubi initio sic praefatur: Itaque beati Hieronymi, Idacii, et cujusdam Sapientis, seu et Isidori, imoque et Gregorii chronicas a mundi origine diligentissime percurrens, usque decedente regno Guntramni, his quinque chronicis [Col. 0201C] hujus libelli, nec plura praetermissa, singillatim congruentia stylo inserui: quod illi solertissime absque reprehensione condiderunt. Notat Ruinartius nec plura praetermissa forte esse pro sexto casu nec pluribus praetermissis. Hanc loquendi rationem in Isidoro aliisque aequalibus saepe ego animadverti: quam tamen inepti correctores Codicum interdum corruperunt.

12. Nic. Antonius Bibl. vet. lib. V, cap. 4, num. 111, nota dignum censet quod Fredegarius vix de auctore Chronici Isidoriani certum se esse ostenderit. Sed, ut ego puto, Fredegarius chronicon alicujus anonymi ab Isidoriano distinctum intelligit, cum chronicon cujusdam sapientis laudat, et particulas seu et pro simplici conjunctione et accipit. Suspicatur [Col. 0201D] etiam Nic. Antonius legendum Georgii, scilicet monachi, pro Gregorii; sed cur sermonem de Gregorio Turonensi esse non intelligemus? Jam multi alii in chronicis conficiendis simili modo Isidorum auctorem laudarunt, praecipue Hispani, ut Isidorus Pacensis, Lucas Tudensis, auctor Historiae generalis Hispaniae sub Alfonsi Sapientis nomine, et alii. Theodoricus Engelhusius saeculo XV scripsit Chronicon chronicorum, et ex libris 249 Etymologiarum Isidori profecit. Ranulphus Higdenus saeculo XIV in suo Polychronico auctoribus usus est Plinio, Isidoro, etc. Joannes Fordun saeculo XV in suo Scotichronico (sic enim inscripsit) saepe Isidorum laudat et sequitur.

[Col. 0202A] 13. Alchuvinus, sive Alcuinus, praeterquam quod in officiis per ferias ex Isidoro quasdam inserit orationes, ita libr. II. adversus Elipandum laudes Isidori exprimit: Quiescite, viri fratres, quiescite, et nolite vestri blasphemiam erroris patribus imputare vestris. Illi sua habuerunt tempora, nobisque praeclara sui sudoris in sancta conversatione reliquerunt vestigia, quos laudamus, amamus. Beati itaque Isidori clarissimi doctoris non solum Hispaniae, verum etiam cunctarum Latinae eloquentiae Ecclesiarum perplurima legebamus opuscula, et in magna habemus veneratione: in quibus nunquam de Redemptoris nostri humanitate adoptionis nomen exaratum invenimus.

14. Ipsum Elipandum, cujus Alcuinus errores refellit, auctoritate Isidori in epistola ad Carolum [Col. 0202B] Magnum usum fuisse innuit Bignaeus in praefatione ad Opera S. Isidori, et ostenditur ex epistola Caroli Magni ad Elipandum et caeteros episcopos Hispaniae: Exemplum mihi Constantini imperatoris proposuistis, cujus initium beatum Isidorum laudasse dicitis, et finem doluisse: quod ne mihi accidat per quemdam Beatum, quem Antiphrasium cognominastis, benigne suadetis. In collectione Conciliorum Labbeana tom. VII, col. 1051, legitur per quemdam beatum: sed scribendum est per quemdam Beatum: nam Beatus vocabatur doctus quidam presbyter Hispanus, qui Elipandi haeresin confutavit. Elipandus autem eum Antiphrasium vocabat, scilicet Beatum per antiphrasin, quasi infelicem. Epistola ad Carolum Magnum edita demum fuit a Florezio e ms. Codice Toletano tom. V Hist. [Col. 0202C] sacr., ubi proposito exemplo Constantini: De quo, inquit, beatus Isidorus dicit: Heu pro dolor! bono usus principio, et fine malo. Ex Chronico petita haec sunt, quae Elipandus in epistola ad Alcuinum iterum atque iterum produxit. In hac autem epistola ita Isidori elogium texit: Beatus quoque Isidorus, jubar Ecclesiae, sidus Hesperiae, doctor Hispaniae, in libro Etymologiarum dicit, etc.

15. Regino Prumiensis coenobii abbas, qui saeculo X claruit, in Chronico ad annum 572 sic habet: Sub his etiam regibus Isidorus, Hispalensis Ecclesiae episcopus, floruit, nulli modernorum doctorum 250 postponendus, qui multa de fide, regulis ecclesiasticisque disciplinis disputavit. Simili modo alii scriptores Chronicorum.

[Col. 0202D] 16. Apud Schelstratum tom. I Antiquit. eccles. exstat Chronicon saeculo XI exaratum ex Codice Vaticano 1358, ubi sub Heraclio: Isidorus episcopus Spalensis in Hispania clarus, doctor eximius, cum Eugenio Toletano, et Selva Narbonensi, et aliis. Antea praemiserat: Concilia Hispaniae Toletana et Hispalense, ubi Leander et Euphemius clari.

17. Hermannus Contractus ad annum 616, tom. I Antiq. lect. Canisii, pag. 497: Hoc tempore Isidorus Hispalensis episcopus clarus in Hispaniis habetur; qui huc usque temporum abbreviationem produxit, at multa egregia opuscula edidit.

18. Sigebertus ad annum 627, in editione Auberti Miraei Antuerpiae anno 1608, pag. 90: In Hispaniis [Col. 0203A] Isidorus Spalensis tum sanctitate, tum doctrina clarebat. Notatur in mss. Codicibus legi Spalensis, ut olim Hispania dicta est Spania.

19. Martinus Polonus ad annum 621: Hoc tempore floruit Isidorus Hispalensis episcopus, beati Leandri successor. Hic vir eruditissimum Etymologiarum librum composuit, etc.

20. Guilielmus Malmesburiensis, lib. II de Gest. Angl., cap. 10: Per Leandrum episcopum Hispanensem (forte Hispalensem) et per Richardum (hoc est, Reccaredum) . . . . Gothi catholico choro uniti sunt. Successit Leandro Isidorus, doctrina sanctitateque nobilis, etc. Confer cap. 28 de hoc Guilielmi loco.

21. Vincentius Bellovacensis, sive Belluacensis, Spec. Hist. l. XXIII, cap. 31: Hic sanctus Isidorus, [Col. 0203B] Hispalensis episcopus, scripsit multa utilia, etc. Recenset Opera. Commentarium in libros Veteris Testamenti allegoriarum nomine donat. Tribuit Isidoro tractatum unum de Corpore et sanguine Domini, et librum Decretorum apostolicorum quem primus, ait, compilavit Isidorus, et ex quo Ivo et Gratianus profecerunt.

22. S. Antoninus in Chronico, part. II, tit. 13, cap. 2, fuse agit de S. Isidoro ejusque operibus: Imperante Heraclio, de quo supra, in Hispaniis claruit beatus Isidorus Hispalensis episcopus circa annum Domini sexcentesimum quadragesimum, sanctitate et doctrina copiosus, etc. In Chronico Leodiensi apud Labb., Biblioth. mss. tom. I, pag. 335, breviter: Anno 613 Isidorus episcopus claruit.

[Col. 0203C] 23. Petrus Equilinus in Catalogo sanctorum, lib. IV, cap. 30: Isidorus 251 episcopus Hispalensis, etc., qui multa volumina Ecclesiae Dei utilia condidit, etc. Quievit Hispali, vita et doctrina praefulgidus, pridie Nonas Aprilis, ibique jacet humatus. Ignorabat videlicet Petrus de Natalibus translationem corporis Isidori. In recensendis ejus libris interdum de uno eodem libro bis sermonem facit, ac multa errat: quatuor libros Sententiarum nominat, Synonymorum viginti, nisi error exscriptorum est; alia ex Vincentio Bellovacensi videtur mutuatus, praesertim de libro Decretorum apostolicorum Romanorum pontificum, canonumque conciliorum. Longum esset omnes chronicorum et catalogorum auctores recensere qui Isidori nostri laudes celebrant.

[Col. 0203D] 24. Panormiuon ignotum mihi nomen est, neque in Bibliotheca Hispanica repertum: exscribam tamen de eo verba Constantini Cajetani in Isidori Elogio, pag. 34: Coronidis loco hic tandem nobis liceat commendare summam summi hujus viri scientiam, ex eo etiam quod utilissimam navaverit operam Ecclesiae catholicae, ut cum ex aliis multis, tum vero ex decretis constat, quorum non minima pars ex illius lucubrationibus decerpta est. Quare hoc in loco animadvertendum illud est, quod Panormiuon quidam episcopus (ut est apud Maurum Castellam) scriptor vetustissimus in libro illo suo de multimoda scripturarum distinctione, dum eorum librorum qui suo tempore ab Ecclesia catholica recepti erant, mentionem facit, universa [Col. 0204A] quoque S. Isidori scriptorum monimenta connumerat. Exstat hujus auctoris opus in ecclesia Bracharensi litteris Gothicis manu exaratum. An Maurus Castella, sive quivis alius, ex Pannormia Ivonis Panormiuonis episcopi nomen confinxit? Ita ego conjiciebam.

25. Samson abbas Cordubensis saeculo IX, lib. I Apologetici cap. 3, tom. XI Hist. Sacr., pag. 344: De nominibus vero ejusdem Filii Dei tam propriis, etc., non mihi aliquid videtur necessarium huic operi inseri. De quibus beatum Isidorum constat mirifice disputasse: quem lector, interrogando ejus Opera, ad liquidum poterit cognoscere coelesti fuisse dono refertum. Saepius Sampson Isidori verba cum laude profert, uti etiam ejus aequalis Alvarus Cordubensis in epistolis et indiculo luminoso, eodem tom. XI Hisp. Sacr., et [Col. 0204B] alii deinde scriptores Hispani. Libri Lucae Tudensis contra Albigenses pleni sunt Isidori laudibus, cujus sententias saepissime Lucas usurpat. Clarissimus, ait lib. II, cap. 7, philosophus catholicorum Isidorus, tam etymologiis 252 quam rerum naturis disserendis, scientiarum et linguarum varietate inter doctores obtinet principatum.

26. Aliquoties jam in his Prolegomenis accidit, et saepius deinceps occurret, ut antiqui scriptores proferantur qui in suam rem Isidori verba allegant. Ejusmodi sunt, ut de nonnullis nunc dicam, Theodulfus Aurelianensis, qui in opere de Spiritu sancto, tom. II Oper. Sirmondi, Isidorum excitat ex lib. VII Etym., cap. 3, ex lib. Differ. II, al. I, cap. 3, ex lib. I Sent., cap. 17. Auctor descriptionis rhythmicae [Col. 0204C] Veronae, quam regnante apud Langobardos Pipino Caroli Magni filio, ex Italia retulit Ratherius Veronensis episcopus, et in Lanbiensi autographo apponi curavit, apud Mabillonium tom. I, pag. 371, edition. Parisiens. 1675: Magna et praeclara pollet urbs haec in Italia in partibus Venetiarum, ut docet Isidorus, quae Verona vocitatur olim antiquitus.

27. Apud Pezium tom. II Thes. Anecd., part. II, col. 41, Adhelerus in admonit. ad Nosuindam, cap. 13: Dicit enim Isidorus quod orationibus mundamur, lectionibus instruimur: ex lib. III Sent., cap. 8, initio. Ibidem col. 91 Placidus Nonantulanus de Honore Ecclesiae cap 16: Ex dictis S. Isidori episcopi: Sub regiminis disciplina saeculi potestates, etc. Petrus Cellensis, lib. IV, epist. 2, apud Sirmondum tom. III [Col. 0204D] Oper.: Unde dicitur Deus simplex non ob aliud, teste Isidoro, nisi quia non est aliud ipse, et aliud quod in ipso est: ex lib. I Sent. cap. 1. His adjungi possunt Anonymus Ravennas, sive is fuerit Guido presbyter, qui in sua Geographia Isidorum pag. 12 laudat, et Scholiastes vetus Horatii, qui pag. 207 edit. Jac. Crucquii Isidori auctoritate utitur.

28. In Evangeliario quadruplici Blanchini pag. 603, terg., recensetur Codex Regio-Vaticanus num. 76, exaratus saeculo XI, cujus specimen characterum repraesentatur num. 7, tab. 5, post pag. 60. Is Codex continet Pauli problemata de aenigmatibus, ac tomis canonicis, quorum initium hoc est: Vetus Testamentum, Isidorus dicit, ideo dicitur, quia veniente [Col. 0205A] Novo cessavit. Non explicatur quisnam sit iste Paulus, qui fortasse est diaconus Warnefridus, sive, ut alii vocant, Warnefridi. Obiter advertam, ab auctoritate quoque Isidori initium ducere duos auctores historiae Romanae, Italico veteri sermone conscriptae, alterum in ms. Codice Ottoboniano 2616: Dice lo glorioso missore santo Isidoro, alterum in Codice Ottoboniano 2658. Dice 253 lo glorioso santo Isidoro nello livro delle Etimologie, etc. Prioris operis auctor dicitur Lello Petroni: alterum anonymum est. In codice Regio Vaticano 1573 mox describendo, in quo quaedam sunt Isidori, reperitur opus inscriptum: De XIV divisionibus temporum. Incipit: Divisiones temporum quot sunt? XIIII, id est, atomus, momentum, etc. Passim laudatur Isidorus: Isidorus definivit [Col. 0205B] dicens, etc. Tomo I Operum Bedae exstat opus ita inscriptum, cujus Codex ms. auctior commendatur a Mabillonio tomo I Musei Italici pag. 69. In alio Codice Reginae Suecorum, infra etiam recensendo, opus reperitur auctoris non ita prisci, hoc titulo: Auctoritates quod Romae a sancto Silvestro Constantinus baptizatus est. Indicatur Isidorus pro hoc argumento inter alios: sed, ut ego puto, ex apocrypha collectione Isidori Mercatoris.

29. Codex Vaticanus 1343 exhibet quamdam decretorum et canonum collectionem, et nonnulla de rebus ecclesiasticis opuscula. Primum opus initio mutilum est, in quo de vestibus sacerdotalibus, sacramentis et aliis agitur, et in rubricis saepe citatur Isidorus, ut de exorcismis, de scrutinio, etc. [Col. 0205C] Ibidem, pag. 445, opusculum de baptismo et omni ejus ordine, juxta indaginem catholicorum, incipit: Baptismi sacramentum si prima repetens ab origine pandam ex cap. 24, lib. II de Officiis Isidori, qui expresse nominatur in titulo: De catechumenis exorcismi: Isidori: scilicet ex lib. II de Officiis, cap. 20.

30. Nomen Isidori celebratum videre etiam poteris in Codice Laurentiano S. Marci, recensendo cap. 44, in quo est quaedam homilia sub Isidori nomine. Bandinius tom. II Codd. Latinor. biblioth. Mediceae, plut. 47, describit Codicem saeculi XI ineuntis, continentem scholia in Priscianum, quibus praeter alios Isidorus et Beda laudantur.

31. Curiosum est opus inscriptum, Tomus singularis insignium auctorum tam Graecorum quam Latinorum, [Col. 0205D] quos ex variis bibliothecis accersitos nunc primum in lucem prodire et publice prodesse jussit Petrus Stevartius Leodius Ingolstadii ex typographia Fideriana, in 4 ^o . In nonnullis hujusmodi opusculis Isidori verba expromuntur, ut cap. 69 et 73 dicam: aliquando citatur Isidorus in Sententiis suis, ut pag. 691, hoc est in libris Sententiarum.

1. Qui de Isidori operibus censuram facere volunt eo animo erga eum esse deberent quo ipse antiquiores legebat. Nec historicos, inquit lib. XV Etym., cap. 1, nec commentatores, varia dicentes, imperitiae condemnare debemus, quia antiquitas ipsa creavit [Col. 0206A] errorem. In tanta igitur varietate rerum antiquarum, quas Isidorus pertractavit, si quis error in ejus opera irrepsit, antiquitati potius quam Isidoro ipsi tribuendus videtur, neque ita temere de eo judicandum, ut quidam faciunt: quanquam plerique eum meritis laudibus extollunt. Nonnulla recentiorum quorumdam de Isidoro judicia Nic. Antonius lib. V, cap. 4, n. 91, Bibl. Vet. Hisp., collegit. Scilicet Jacobus Gaddius tom. I Script. non Ecclesiast., exemplar episcopi numeris omnibus absoluti, doctrinae multiplicis, eruditionisque immensae virum Isidorum vocat. Xystus Senensis lib. IV, Bibloth. sanct. eximiae sanctitatis et eruditionis, divinarum Scripturarum peritissimum, et in legendis, colligendis coaptandisque dictis, ac sententiis, et rapsodiis veterum Patrum ex [Col. 0206B] innumeris et immensis eorum voluminibus desiderium habentem inexplebile, et vires omnino inexhaustas.

2. Resendius lib. II Lusit. antiquit. virum magnum appellat, et rerum multarum bene peritum, neque elegantiorum tam expertem litterarum, ut insolenti fastidio sit a dicendi testimonio ablegandus. Alibi multae tum eruditionis, tum diligentiae hominem vocat. Raphael autem Volaterranus, pergit Nic. Antonius, non tam doctrina quam vita philosophum, et in dicendo non tam rudem quam inexercitatum, haud omnino recte censuit. Stylum enim ejus saeculi quis in eo reprehenderit? Aut cuinam videbitur is non doctrina philosophus, qui moribus et pietati praescripsit regulas universis Ecclesiae saeculis merito suscipiendas? Quantum vero favet Josephus Scaliger! Isidorus [Col. 0206C] multa, ait in primis Scaligerianis, p. 65, ex veterum libris, quibus hodie caremus, eaque optima transcripsit. Ideo illum velim habere. Doctis utilissimus est.

255 3. Haec fere ex Nic. Antonio. Ut autem is Isidorum contra Raphaelem Volaterranum vindicat, sic etiam Julius Minutolus similem defensionem adornat contra Alciatum et Polletum, qui Isidorum vocat virum non tam eruditum quam bonum. Minutolus, dissert. 7, ita pergit: Isidorus suo Etymologico, quibusdam licet naevis resperso, eruditionibus tamen refertissimo, magnam lucem antiquitati feneratus est. Unde portentum illud eruditionis Panvinius in principio sui operis de Circensibus ludis ingenue fatetur: Nec parum adjutus sum Isidori Etymologiarum libris. Bailletus [Col. 0206D] in judiciis Sapientum, tit. 99, observat Vossium Seniorem de Philolog., pag. 26, Scaligero pro Isidoro assentiri; Juniorem du Verdier contra Isidorum Paulo Merulae Censur. in auctor., pag. 26; anonymum vero auctorem bibliogr. histor. Cur. pag. 36, non magni interesse existimare quae Isidorus de suo addidit. Ludovicus Vives de Trad. discipl. lib. III, ubi agit de philologis: In hunc numerum, ait, nescio, an patientur grammatici Isidorum Hispalensem interferciri. Affert nonnulla ex antiquis hausta haud prorsus aspernanda, praesertim quod fontes illi non pervenerint ad hanc aetatem.

4. Criticos alios viros qui Isidorum celebrarunt, addamus, si placet. Lilius Gyraldus lib. II, dialogismo 12, verbis utitur Isidori, pontificis, inquiens, [Col. 0207A] doctrina ac sanctitate praeclari. Gerardus Joannes Vossius de Natura artium, lib. II, cap. 5, utilis etiam opera est quam Isidorus . . . . praestitit in viginti Originum libris, quos ex optimis quibusque scriptoribus, plerisque ecclesiasticis, compilavit.

5. Thomas Dempsterus in Elencho scriptorum ad Paralipomena Antiquitatum Romanorum Rosini: Isidorus Hispalensis grammaticus necessarius, in quo pleraque quae nusquam alibi. Albertus Dieterus Trekel in not. ad Brissonium lib. IV cap. 20, Select. antiquit.: Joan. Dan. Ritterus praef. ad cod. Theod. tom. I, caeteris diligentior, de cognitoribus et procuratoribus egit: sed praetermisit locum Isidori quo nemo veterum melius differentiam inter procuratores et cognitores in sensu proprio exposuit.

[Col. 0207B] 6. Franciscus Floridus Sabinus lib. II Lect. succis., cap. 12, Isidorum a Beroaldo in magno habitum pretio fatetur, dum sic hunc alloquitur: Tu ex Isidoro Albertoque Magno insulsa invenustaque scripta contexis. Salmasius in Aelium Spartianum, pag. 5, v. 35, cum 256 Plinii locum de Samothraciis annulis attulisset, Erravit, inquit, Lipsius, qui Plinium emendare illo loci conatur. Tum verba Isidori profert ex lib. XIX, cap. 31 Etymolog.: Samothracius, etc., ac concludit: Nemo melius poterat aut brevius locum Plinii exponere. Idem Salmasius in Flavium Vopiscum, pag. 225, v. 33: Isidorus, in quo auctore multa saepe bonae notae reperi, et alibi non reperiunda, sic mulleos describit, etc.

7. Cellierius, qui tom. XVII Hist. auctor. eccles. [Col. 0207C] Opera Isidori diligenti examine describit, recenset, et singillatim laudat, sic in genere de Isidori doctrina pag. 650 concludit: Ex operibus Isidori quae ad nos pervenerunt perspicitur immensa eum eruditione praeditum fuisse, et ex antiquis scriptoribus tum ecclesiasticis, tum profanis, quos legerat, scite profecisse. Ejus quidem stylus neque eloquens est, neque castigatus: clarus tamen et facilis. In operibus ejus de morum doctrina quidam pietatis, ac spiritualis compunctionis gustus eminet, qui corda penetrat et emollit. Alia ejusdem opera rerum quae pertractantur stupenda varietate commendantur. Haec ex Cellierii Gallicis verbis Latine reddita.

8. Judicium Jacobi Bruckeri de Isidori doctrina in Historia critica philosophiae tom. III, pag. 569 seq. [Col. 0207D] non est obiter praetereundum. Certe, inquit, virum fuisse non sacrae modo, sed et profanae litteraturae peritissimum, ejus scripta a laudatis viris enarrata, passimque a scriptoribus historiae litterariae ecclesiasticae enumerata ostendunt. In quibus licet consarcinatorem egerit veterum, centonisque instar ex illorum scriptis sua consuerit, judicium tamen in seligendis optimis probavit, cumque multa excerpserit ex libris, quibus hodie caremus, non inutilem praestitisse operam sequentibus saeculis censendus est. Tum de Etymologiis: Non enim solas etymologias sectatur, aridoque calamo jejunum argumentum prosequitur, sed per omne fere eruditionis genus diffusus, pleraque scitu digna, et multa egregia, alibique vix reperiunda [Col. 0208A] affert . . . . Librum quoque de Natura rerum, seu mundo, edidit, quo cosmographiam quamdam exhibet, vel ideo commendandam quod multa fragmenta Nigidii, Varronis, Suetonii Tranquilli, aliorumque exhibeat dudum deperdita. Ex his vero tum de ipsa Isidori philosophia, tum de meritis ejus in eamdem judicandum est. Priorem ex collectaneis veterum magis constitisse quam systema aliquod 257 cohaerens exposuisse ex dictis intelligitur, adeoque magnum inter philosophos locum, quem forte non admodum affectabat, non occupat. Haec vero non exigua fuisse ob plurima veterum philosophorum, qui inter Latinos scripserunt, fragmenta et excerpta conservata omnino fatendum est. Quamvis enim non ubique judicium probaverit, suaque non ex suis horreis sed ex aliorum penu hauserit, [Col. 0208B] eamdem tamen philosophiae ejusque historiae praestitit operam, quam in Diogene Laertio, Suida, Stobaeo, aliisque collectaneorum philosophicorum scriptoribus merito laudamus. Id quod eo magis inter ejus merita referendum est, quo magis saecula haec meliora non habebant, nec egebant, magnaque erat veterum scriptorum penuria. Durius itaque cum Isidoro agunt, nec aevi illius quo vixit conditionem satis recordantur, qui centonum consarcinatorem, fartoremque semipriscum nominando, plagii et ineptae compilationis reum agunt. Quem si non habuissent saeculorum sequentium scriptores, in multis gravius caecutiissent, nec depromere potuissent ea quibus scripta sua tanquam gemmis exornant, quod fecisse Rabanum Maurum observavit Guil. Malmesburiensis, invito licet Guil. Caveo (Hist. litter. script. eccles., pag. 456) . Qui si cogitasset hunc omnium fere medii aevi scriptorum morem fuisse, ut praecedentes scriptores excerperent, et ex his sua compilarent, intellexisset nihil Rabani eruditioni, qualis saeculo IX fuit, derogare, quod Isidorum exscripserit.

9. Inter Isidori elogia, a recentioribus profecta, collocare possumus Panegyricum centonem ex diversis poetarum versibus in D. Isidori Hispalensis archiepiscopi laudem a Joanne de la Peña compositum , et editum Hispali 1643, in -4 ^o ; ac librum Constantini Cajetani sic inscriptum: SS. trium episcoporum religionis Benedictinae luminum, Isidori Hispalensis, Ildefonsi Toletani, Gregorii cardinalis Ostiensis Vitae et actiones, etc. Addita sunt aliquot ejusdem Isidori scripta [Col. 0208D] nondum edita, Romae 1606, apud Jacobum Mascardum in -4 ^o . Multa in Isidori laudem Cajetanus in epistolis dedicatoriis congerit, atque inter alia: Horum in numero sicut sanctitate clarissimus, ita etiam librorum copia, ingenii ubertate, facundia, et doctrinae pondere praecipuus, aut certe inter primos S. Isidorus Hispalensis est reponendus. Habet in illo quod juventus discendi cupida delibet, quod curiositas admiretur, etc.

1. Ne quid huic nostrae editioni desit, ea omnia quae in aliis Isidori editionibus reperiuntur colligere est animus. Primum eas recensebimus quae ad omnia [Col. 0209A] Isidori Opera comprehendenda comparatae fuerunt. Deinde de aliis peculiaribus quorumdam ejusdem sancti doctoris Operum editionibus agemus. Joseph Rodriguez de Castro tom. II Bibliothecae suae Hispanae, p. 334, editionem omnium Isidori Operum Basileae anno 1477 fol. laudat, ab aliis omnino praetermissam. Vereor ne Basileensis editio Etymologiarum, a Maittairio recensita, de qua infra cap. 54, ab aliquo per errorem editio omnium Operum existimata fuerit. Margarinus de la Bigne primus omnium, ut puto, studiose elaboravit ut Isidori Opera in unum corpus colligeret. Ejus editionis hic est titulus.

2. S. Isidori Hispalensis episcopi opera omnia quae exstant, partim aliquando virorum doctissimorum [Col. 0209B] laboribus edita, partim nunc primum exscripta et castigata. Per Margarinum de la Bigne, theologum doctorem Parisiensem. Parisiis, apud Michaelem Sonnium, via Jacobaea, sub scuto Basiliensi 1680, in fol. Ea nunc subjiciam quae editioni praemisit.

10. Bignaeus in hac praefatione, quam Nic. Antonius doctam satis atque elegantem appellat, negat Isidorum S. Gregorii Magni fuisse auditorem, quod cap. 18 simili modo a nobis negatum fuit. De copia canonum quos ex Isidoro Gratianus collegit, Bignaei judicium reformandum est ex dictis cap. 53, num. 4. Quanto in pretio Isidori auctoritas apud concilia et collectores canonum habita fuerit, fusius ostensum est cap. 31 et 32. Defensio quarumdam etymologiarum Isidori, quam Bignaeus innuit, suis in locis diligentius instruetur. Hic autem est ordo Operum Isidori [Col. 0212C] quem in sua editione Bignaeus tenuit.

12. In hoc indice, quem ex ipso opere nonnihil auxi, adjectis libro in Numeros et Epistolis, asteriscus ita est notatus, ut indicet libros Sententiarum a Bignaeo tunc primum in publicam lucem emitti: quamvis fortasse innuat non hos libros, sed Synonyma [Col. 0213B] tunc primum prodire. Utrumque falsum est, ut in recensendis singulorum operum editionibus constabit. Affirmat Bignaeus se adjicere praefationem Isidori ad libros Sententiarum; sed non 264 alia praefatio adjicitur, nisi epistola Isidori nomine ad Massonem, quae in nonnullis Codicibus libris Sententiarum praefigitur, quamvis ad eos certe libros nullo modo pertinere videatur, ut fusius cap. 73 edisseram. Etsi autem Bignaeus in indice epistolas non commemorat, tamen nonnullas producit part. I, pag. 60 seq., scilicet ad Massonem, ad Leudifredum, iterum fragmenta epistolae ad Massonem et epistolam ad Fulgentium fratrem, dedicatoriam librorum de Officiis ecclesiasticis, minus opportuno loco collocatam ante libros Sententiarum, qui illico succedunt. Post [Col. 0213C] Operum indicem Bignaeus adjungit quaedam fragmenta, Isidoro ascripta in ms. Codice monasterii S. Dionysii; quae nos Etymologiarum libris adjiciemus: quod fortasse diversa est aliqua lectio ex Etymologiarum exemplaribus, quae non semel ab Isidori manu in vulgus prodierunt, ut mox explicabimus.

13. In hac Bignaei editione sex epistolae libros Etymologiarum praecedunt: 1. Isidori ad Braulionem: Omni desiderio. 2. Braulionis ad Isidorum: O pie domine. 3. Isidori ad Braulionem: Quia te incolumem. 4. Braulionis ad Isidorum: Solet repleri. 5. Isidori ad Braulionem: Tuae Sanctitatis. 6. Ejusdem ad eumdem: En tibi; quae potius est praefatio Etymologiarum. Editio elegans est, et quantum quidem res patitur, correcta: nam cum Bignaeus quaedam [Col. 0213D] opera Isidori primus omnium vulgaverit, et in depravata exemplaria, ut accidit, incurrerit, non valde mirum est recentiorum diligentiam plura animadvertisse quae corectione indigerent. Nonnullas scripturae varietates margini, uti etiam breves quasdam notas interdum adjecit, praesertim in Etymologiarum opere ex Vulcanii editione. Initio catalogum scriptorum, quibus Isidorus in libris Etymologiarum usus est, apposuit: in fine vero duos indices, alterum rerum, alterum locorum sacrae Scripturae. Advertendum denique est magnam esse in paginarum numeris perturbationem, aliquando etiam in numeris capitum.

1. Accuratissima est haec editio, et ob egregios viros qui in eam adornandam incubuerunt celeberrima. En primam frontem: Divi Isidori Hispal. episcopi Opera, Philippi II Catholici regis jussu e vetustis exemplaribus emendata. Matriti, ex typographia regia, 1599, in fol.

2. Sequitur privilegium regis pro editore Julio Junti de Modesti anno 1595, die 28 Novembris subscriptum; ad quod ita rex praefatur: Quoniam intellexi, Opera gloriosi S. Isidori Hispaniarum doctoris perperam esse descripta, multisque in locis depravata, ut non leve periculum etiam esset ne aliqui de sana [Col. 0214B] ejus atque admirabili doctrina, quam sancta Dei Ecclesia magno semper in pretio habuit, minus bene sentirent, pietate permotus qua erga S. doctorem afficior, et propter obsequium quod eidem in his regnis jure merito debetur, tantis incommodis occurrere cupiens, in antiquis Hispaniae atque in aliis aliorum regnorum bibliothecis Mss. eorumdem operum exemplaria exquiri jussi: quae cum multa atque magnae antiquitatis et auctoritatis reperta fuissent, ea inter viros doctos distribui praecepi, qui accuratissime et diligentissime Opera S. Isidori ad ea exemplaria castigarunt et emendarunt, atque veteri primae et verae scripturae restituere conati sunt.

3. Haec ex exordio Hispanici, quod dixi, privilegii translata sunt. Sequitur index operum partis prioris; [Col. 0214C] nam in duas partes Grialius opera divisit, et suum cuique parti Operum indicem praefixit. Eos ego hic simul subjiciam, ut uno aspectu tota operum distributio percipiatur.

OPERUM D. ISIDORI PARS PRIOR, in qua grammatica et historica.—Etymologiarum libri viginti.—Differentiarum libri duo.—De natura rerum liber unus.—Chronicon.—De Viris illustribus cum S. Ildefonsi libello.—De ortu et obitu Patrum. —Gotthorum, Wandalorum, et Suevorum historia cum Gotthorum regum, et Toletanorum antistitum catalogo.

PARS ALTERA.—Sententiarum libri tres.—Mysticorum expositiones sacramentorum.—Allegoriae ex Veteri et Novo Testamento.—Contra Judaeos libri duo.—Prooemiorum liber.—De ecclesiasticis Officiis libri duo.—Synonymorum libri duo.—Epistolae aliquot.—Regula monachorum.—De [Col. 0214D] Conflictu vitiorum et virtutum.—Expositio in Canticum Salomonis.

4. Post indicem operum primae partis sequuntur Grialii dedicatio, et praefatio ad lectorem: quas nunc sisto.

( Hanc praefationem cum dedicatione legere est initio tomi sequentis. )

273 31. Nonnulli falso asserunt editionem Philippo II a Grialio fuisse dedicatam, ex eo deceptos quod jussu Philippi II coepta fueri. Neque de aliis id mirum: sed in Rodriguezio de Castro notandus is error est, qui totam editionem tom. II Biblioth. Hispan., pag. 298, satis alioquin diligenter descripsit. Quod in epistola [Col. 0215A] dedicatoria Grialius non semel asserit reges Catholicos ab Isidori stirpe genus ducere, modo jam passim rejicitur, aut in dubium revocatur. Disputatum a nobis fuit cap. 17 de traditione, quae olim maxime inter Hispanos viguit, fuisse Isidori sororem germanam Theodoram nomine, Leovigildi uxorem, S. Hermenegildi et Recaredi matrem, quam traditionem valido innixam esse fundamento negavimus. Fatetur Grialius, in praefatione ad lectorem, se solertiae Petri Chacon, qua ille in Etymologiis Isidori corrigendis usus fuerat, perparum minusque fortasse quam aequum fuerat tribuisse. Dolendum maxime est tum has Ciaconii conjecturas, tum Alvari Gomezii annotationum in omnes viginti libros Etymologiarum corpus 274 magnae molis, quod ipse Grialius memorat, aut omnino intercidisse, aut eo in loco esse ex quo [Col. 0215B] nunquam fortasse emergent.

32. Equidem de Grialii fide et diligentia minime dubito, quin ea omnia quae sibi necessaria aut valde utilia viderentur selegerit: sed cum de doctissimorum hominum commentariis res sit, maluissem Grialium abundasse, quam nos incertos reliquisse an quidquam praetermiserit, quod alii ad Isidori scripturam corrigendam aut declarandam pertinere fortasse existimassent. Parum accurate Fabricius de his notis loquitur Biblioth. vet. Latin. lib. IV, c. 6, n. 6, ubi refert prodiisse Etymologias Matriti 1599, ac denique, addit, accuratius Parisiis 1601, cum notis variis cura Joan. Grialii, opera Jacobi Breulii: siquidem in editione Matritensi, quae Breuliana longe est correctior [Col. 0215C] et accuratior, jam prodierant Grialii notae, a Breulio ad suae editionis calcem adjectae. Recte autem Fabricius monet eas notas minime ambitiosas, eruditissimas tamen vocare Barthium ad Briton. p. 344.

33. Addidit Grialius catalogum scriptorum, ab Isidoro vel citatorum, vel quibus maxime videatur usus: tum praefationem peculiarem in Etymologiarum libros. Sed auctorum catalogum diligentius a Barthio confectum, indicatis locis, quibus Isidorus eos appellat, exhibebimus infra cap. 53, cum de Etymologiis seorsum disseremus; uti etiam cap. 50 Grialii praefationem ad Etymologiarum libros describemus. In fine primae partis notatur: Matrici apud Joannem Flandrum 1597. In fine secundae partis Matriti apud [Col. 0215D] Joannem Flandrum 1599. Indicem locorum sacrae Scripturae Grialius neglexit, unico rerum indice contentus.

34. Nic. Antonius cum hanc editionem Matritensem recenset, ait eam jussu Philippi II a viris totius Hispaniae doctissimis atque eruditissimis per partes adornari coeptam fuisse, quorum unus tandem superstes Grialius defunctorum adjutus, nec non suis perfunctus laboribus, in publicum emisit. Erant tamen etiam tum alii superstites, ut Loaisa, Mariana, etc., quod ex ipsa Grialii praefatione satis colligitur.

35. Andreas Burriel, qui, ut mox dicemus, ad Isidori scripta excudenda consilia sua direxerat, in epistola ad D. Petrum de Castro asserit, cum hanc [Col. 0216A] regiam editionem, tum aliam nunc describendam Breulii, valde imperfectas esse: in epistola vero ad P. Franciscum 275 Rabago, easdem editiones extrema manu, et politiori cultu, quem aetas nostra exigit, carere affirmat. V. cl. Petrus Emmanuel Hermandez, bibliothecae archiepiscopali Toletanae praefectus, in notis ad Conspectum editionis Isidorianae a Zaccaria paratae, c. 42, proferendis, censet hanc editionem regiam Matritensem caeteris sive anterioribus, sive posterioribus esse praeferendam. Fatetur nihilominus, mendis typographicis eam scatere, et quaedam opera spuria, vel dubia, pro legitimis complecti. De erroribus typographicis praesertim in Chronico fidem etiam facit Florezius tom. VI, pag. 478, qui recte advertit parum hanc editionem exteris notam fuisse, ut neque Baronius, neque Pagius, [Col. 0216B] imo neque cardinalis noster Aguirrius eam prae manibus habuisse videantur. Ex libris Zaccariae post ejus obitum exemplar hujus editionis ego acquisivi, nonnullis notis mss. respersum manu ejusdem Zaccariae.

1. Non multo post editionem Operum Isidori Matritensem Jacobus du Breul, monachus Benedictinus S. Germani a Pratis, aliam editionem curavit; quam Nic. Antonius Margarinianae editionis veluti exemplum censet, correctius tamen, et luculentius, nec non quibusdam editis de novo libellis locupletatum. [Col. 0216C] Fallitur tamen, quod addit Breulium editionem nostram Hispanam non vidisse, ut mox constabit. Breulius suae editioni hunc titulum affixit.

2. S. Isidori Hispalensis episcopi Opera omnia quae exstant, partim aliquando virorum doctissimorum laboribus edita, partim nunc primum exscripta, et ad chirographa exemplaria accuratius quam antea emendata. Per Fratrem Jacobum du Breul, monachum S. Germani a Pratis. Parisiis apud Michaelem Sonnium, via Jacobaea, sub scuto Basiliensi, 1601.

3. Epistola dedicatoria Breulii digna est quae hoc loco reponatur, quamvis et nonnulla de Isidoro falsa commemoret, ut postea notabo, et magna ex parte ne ad Isidorum quidem pertineat.

17. Baeticam a Wandalis dictam fuisse Wandaliciam, et nunc Andaluzia, Breulius cum multis asserit: sed alia est mihi aliisque opinio. Baeticam ab antiquis Wandaliciam nuncupatam nunquam comperimus: [Col. 0222D] Andaluziae vocabulum inter Mauros, dum Hispaniae dominarentur, primum audiri coeptum: quo illi nomine universam Hispaniam, ac praesertim provincias quae eorum ditioni parerent, appellabant, scilicet a voce Arabica andalos, ut nonnulli conjiciunt, quae rem occidentalem significat. Consecutis temporibus Andalusiae vel Andaluziae nomen circa regiones Baeticae, in quibus Mauri diutius perstiterunt, quasi proprium haesit. Confer, si placet, Prolegomena mea in Dracontium, cap. 12, num. 116, et laudatos ibi scriptores, Nicolaum Antonium, et Florezium.

18. Severianum, Isidori parentem, fuisse Theodorici regis filium temere affirmat Breulius: neque Isidori matrem Theodoram vocatam constat, multoque minus Gothorum regum sanguine prognatam. [Col. 0223A] Recole ea quae cap. 17 de Isidori parentibus disputavi. Episcopatum Carthaginensem Fulgentii commentitium censeri, cap. 3 monui. An Isidoro fuerit soror Theodora, sive Theodosia nomine, Leovigildi regis uxor, vehementer dubium esse cap. 17 dixi. Neque annus emortualis Leandri 603 esse potest ex momentis rationum cap. 20 allatis. Quaestio de pallio, quod Isidoro a Gregorio Magno missum dicitur, agitata est cap. 22. Cum Breulius Braulionem Caesaraugustanum episcopum prius dixerit, post neque ita multo per errorem Toletanum archiepiscopum nuncupavit: Braulionem enim intelligit, cum ex eo refert Isidorum librum contra haereticos scripsisse: nam apud Ildefonsum in Isidori elogio omnino nihil simile legitur, apud Braulionem vero: De haeresibus [Col. 0223B] librum unum, in quo, majorum secutus exempla, brevitate qua potuit, diffusa collegit. Neque tamen hinc arguas, Isidorum haereses potius hoc libro refellisse quam earum historiam enarrasse.

19. De anno quo Hispalense concilium II celebratum fuit, egi cap. 21, in quo concilio convictus fuit Gregorius episcopus. 284 Breulius Cyrum quemdam episcopum nominat, errore, ut puto, typographico, pro Syrum quemdam episcopum: erat enim Gregorius natione Syrus, ut ex ipso Hispalensi concilio constat. Breulius denique fabulas narrat, quas jam pridem alii de Theodisclo Isidori successore finxerunt, a nobis cap. 22 refutatas.

[Col. 0223C] 20. Post epistolam dedicatoriam, praenotationem librorum Isidori a Braulione editam, Sigeberti ac Joannis Trithemii capita de Isidori elogio, et narrationem Redempti de Isidori obitu, Breulius quaedam addit de anno obitus Isidori atque ejus corporis translatione, quae a nobis suis locis expensa sunt. Subjicit Breulius librorum indicem hoc titulo:

22. Breulius asteriscum iis operibus praefigit quae in editione Bignaei desiderabantur, quamvis jam in editione Grialii excusa apparuissent, ut Chronicon ab initio mundi, et ea omnia opera quae post libros Sententiarum recensentur. Videtur enim Breulius jam fere ad umbilicum suam Editionem perduxisse, cum ad ejus manus editio regia Matritensis pervenit. Ex quo accidit ut ea omnia quae in editione Matritensi a se non observata reperit, etiam Grialii notas ad calcem rejecerit: cum interim contextus operum [Col. 0224D] editorum sine ulla Grialii emendatione permanserit, ac solum aliqua ex parte ope notarum juvari possit.

23. In hac Breulii editione praefationes Matritensis editionis 286 omissas aegre ferunt Colomesius et alii, ut notavit Fabricius in Bibl. med. aevi. Judicium doctissimi viri Andreae Burrielii de utraque hac editione, Grialiana et Breuliania, protuli cap. 36, prope finem. Alioquin editio Breuliana nitida etiam est, accurata et Bignaei editione longe praestantior; Regia quoque Matritensi uberior, quamvis minus correcta. In utraque tamen editione Grialiana et Breuliana deest liber de Doctrina et Fide Ecclesiasticorum dogmatum, a Bignaeo productus, qui Isidoro a multis tribuitur, et, quamvis re vera Isidori non sit, tamen [Col. 0225A] non minori jure atque alia opera, in appendicem dubiorum aut suppositorum conjici potest.

24. Repetita est editio Breuliana Operum S. Isidori Coloniae 1617, typis non ita elegantibus; editio Parisiensis constat paginis 975, Coloniensis 631, praeter indices. In Coloniensi post titulum a Breulio appositum additur: Editio postrema auctior, et correctior, Coloniae Agrippinae, sumptibus Antonii Hierat, anno 1617. Sed neque auctior, neque correctior est editione Breulii Parisina, cum non sit nisi repetita a typographo, ut dixi, nemine correctionem aliquam prioris editionis curante; ac solum ordo notarum Grialianae editionis mutatus fuit; et notae in Sententiarum opus ex editione Taurinensi per singulos libros conspiciuntur. Additum quoque est initio elogium [Col. 0225B] Isidori ex libro Bellarmini de Scriptor. ecclesiast.

1. Bartholomaeus Ulloa, bibliopola Matritensis nostris temporibus haud ignobilis, cum intellexisset novam Operum S. Isidori editionem jam pridem desiderari, ad eam elegantibus formis adornandam strenue aggressus est. En titulum: Divi Isidori Hispalensis episcopi Opera Philippi II Catholici regis jussu et vetustis exemplaribus emendata, nunc denuo diligentissime correcta, atque aliquibus opusculis Appendicis loco aucta. Matriti, typis et expensis Bartholomaei [Col. 0225C] Ulloa: apud monasterium Conceptionis Hieronymianae: anno Domini 1778. Duo magna volumina in-fol.

287 2. Ordo editionis hic est. Omnia Isidori opera quae a Grialio edita sunt, eodem ordine iisdemque omnino notis, nullisque aliis novis recuduntur. Nec desunt epistola dedicatoria et praefatio Grialii ad lectorem, quam a Breulio praetermissam fuisse nonnulli aegre ferebant, ut diximus. Adest nova Editoris praefatio in hoc exemplum:

17. Affirmat Editor, ad editionem regiam Grialii [Col. 0227D] conquisitos fuisse Codices mss., non per totam tantum Hispaniam, sed etiam per universam fere Italiam: quod tamen minus verum puto, ut ex ipsa Grialii praefatione colligitur. Idem Grialius, ut in epistola dedicatoria profitetur, sperabat fore ut alii non nostri modo, sed externi etiam eruditione praestantes viri in id certatim conspirarent, ut laboriosissima Hispani doctoris excerpta studio suo pervestigare porro pergerent, fortunasque nostras opibus ipsi suis constabilirent.

290 18. Doleo vicem optimi Editoris, qui nec labori nec sumptui pepercit, ut omnia ea requireret ornamenta quae novam editionem uberiorem locupletioremque redderet, neque tamen in virum aliquem [Col. 0228A] doctum incidit, qui votis ejus faceret satis. Primum enim editionem veterem Grialii ita repraesentavit, ut nullo loco antiquam scripturam restituerit, nullam variam lectionem ascripserit, nulla notatione Isidori sententiam illustrarit. In editionem Grialii non pauca irrepserunt menda: nullum correctum fuit in hac altera editione recentiori Matritensi: plura, nec levia adjecta sunt.

19. Illud vero negligentiae magnae argumentum est, quod, cum Grialius in fine, ut fieri solet, errores quosdam typographicos corrigendos indicaverit, curator Matritensis novae editionis eosdem errores in contextu intactos reliquit, neque in fine aut hos aut alios errores emendandos proposuit. Quid ergo est, quod in fronte editionis et in praefatione asseritur, [Col. 0228B] Opera Isidori nunc denuo emendatissime correcta, et aliquanto defaecatiora quam Regia exhibuit editio, in lucem prodire?

20. Deinde cum Editor sibi proposuerit novam editionem veteri Regia uberiorem locupletioremque reddere, cur Breulii editionem prae manibus non habuit, ex qua nova editio auctior posset evadere? Sero, inquit, admonitus sum de Lamento poenitentiae, quod Bollandiani ediderunt. Atqui hoc ipsum Lamentum, uti alia etiam quae in nova editione Matritensi desiderantur, in Breuliana editione comparuerant. Et Lamentum quidem poenitentiae apud Breulium multo auctius exstat quam apud Bollandianos. Profertur in Appendice ex mss. Codicibus, tanquam ineditum, caput 47 de partibus terrae libri de Natura [Col. 0228C] rerum. Ac revera praetermissum hoc caput fuit a Grialio, nescio qua causa aut negligentia: reperitur enim non solum apud Breulium, sed etiam apud Bignaeum, qui Grialium in editione Operum Isidori praecessit: in multis etiam antiquissimis membranis, non tamen in omnibus veteribus exemplaribus libri de Natura rerum.

21. Judicium Editoris de nonnullis operibus Isidori nomine vulgatis, quae vel spuria vel suspecta existimat, alio loco commodius expendam. Nunc indicem Operum quae Appendix exhibet subjungam.

26. Novas notas fortasse vocat Bayerius eas quae in Appendice exstant: nam in caeteris operibus solum excusae sunt editionis Grialianae notae, ut dixi. Quod autem liber quartus Sententiarum adjungatur, quasi Isidori sit, falsum certe est, ut liquet, non solum [Col. 0230B] ex Editoris praefatione, sed etiam ex nota 1 ad ipsum librum, quae ita habet: Hic liber est exceptus ad verbum ex libris Sententiarum Taionis. Vide tom. XXXI Hisp. sacr. Tum loca Taionis passim indicantur. Nihilominus Bayerius in not. ad num. 137 ejusdem libri 5 eamdem reprehensionem refricat: In nova editione Matritensi 1778 tertio Sententiarum libro subditur quartus ejusdem argumenti, ac tituli, quasi Isidori sit, cum maxima ex parte Taium, sive Taionem Caesaraugustanum, et Gregorium Magnum auctores habeat . . . . quod vel Editor, ubi se misere delusum sensit, palam professus est. Sed quo pacto haec cohaerent, quod Editor eo ipso temporis puncto, quo fatetur librum Isidori non esse, eum adjungat, quasi Isidori sit? Editor ergo ejusmodi librum Appendici [Col. 0230C] inseruit, quia multi putaverant librum esse Isidori, et quia, ut ipse Bayerius narrat, in Codice Escurialensi saeculi XII circiter is quartus Sententiarum liber tribus Isidori de eodem argumento libris, continuato scriptionis filo, subjicitur, quamvis simul adverterit revera eum librum Isidori non esse. Etsi autem fortasse editor Matritensis, cum primum animum ad quartum sententiarum librum formis excudendum adjecit, ex Taione excerptum esse ignoraverit, tamen plane constat, ab ipso rei ejuscemodi minime ignaro edi coeptum. An autem nulla omnino sit ratio dubitandi de auctore, seu collectore earum sententiarum, ut certo is liber Isidoro sit abjudicandus, opportuniori loco infra disputabitur.

294 27. Joseph Rodriguez de Castro in sua Hispana [Col. 0230D] Bibliotheca t. II, p. 333 seq., plura in hac editione desiderat, diligentiam correctoris, judicium in operibus dubiis expendendis, eruditionem in mss. Exemplaribus recensendis. Leviter, inquit, hac de re ago: etenim ejusmodi editio Operum S. Isidori his temporibus peracta cum homines nostros, tum exteros in maximam admirationem adducet, qui optime intelligunt quanta doctrinae supellectile opus est, ut scripta tam praeclari doctoris eo decore, quo oportet, publicae luci ac typis committantur.

28. Habeo penes me exemplar epistolae v. cl. D. Petri Emmanuelis Hernandez, praefecti bibliothecae archiepiscopalis Toletanae, ad archiepiscopum ipsum Toletanum, nunc cardinalem amplissimum, D. Franciscum [Col. 0231A] Lorenzana, die 15 Decembris anni 1782 datae, qua de Conspectu editionis Zaccarianae Operum S. Isidori sententiam suam aperit. Ingenue affirmat Ulloae laborem in Isidoriana editione inutilem prorsus esse: Ulloa hechò a perder, quanto trabajo en su impresion del Santo. Addit tamen, ea opera quae ab Ulloa in appendicem conjecta fuerunt, in nova quae curetur editione non esse praetermittenda.

29. Habeo etiam litteras autographas eruditi Canonici Gaditani D. Josephi Munoz et Raso ad Franciscum Antonium Zaccariam, die 13 Octobris anni 1778 Gadibus scriptas, quibus confirmat Ulloam in sua Isidoriana editione hominum doctorum opera qui eam illustrare potuissent, uti non curasse.

30. Erat sane vir in primis illustris et doctus qui [Col. 0231B] editioni decus et splendorem adjicere poterat, et in eam rem praefationem eruditissimam apparabat: sed in Adversariis mansit, e quibus tamen in lucem ego eam proferam, ut tam insigni Isidori elogio Isidoriana nostra non careant.

1. Cum plerique docti viri jam dudum novam operum editionem expeterent, ejus perficiendae consilium non pauci inierunt, ut Jacobus Hommey, Andreas Burriel, Franciscus Perez Bayer, Franciscus Antonius Zaccaria, De Burrieio ac de Zaccaria seorsum mox dicam. Jacobum Hommey, morte interceptum, ea quae de Isidori scriptis excudendis cogitaverat exsequi non potuisse, testis est laudatus Zaccaria in conspectu paratae suae edionis Isidorianae, et refert etiam Fabricius in Bibl. medii aevi verbo Isidorus.

304 2. Bayerii conatus ad Isidori editionem adornandam leviores fuisse videntur; qui fortasse neque omnia edere Isidori opera cogitabat. Bandinius [Col. 0238D] tom. I Cod. latin. bibl. Medic. Laurent. Florent., plut. 19, Cod. 31, cum mysticorum expositiones sacramentorum, seu quaestiones Isidori in Vetus Testamentum recensuisset, hanc subdidit notam: Nostrum hunc Codicem anno 1756 jussit sibi conferri Cl. P. Zacharias S. J. cum Hispana editione. In bibliotheca vero Toletana Codex asservatur membranaceus in quadrata forma remotissimae antiquitatis, saeculo nimirum VIII vel ineunte IX exaratus, quem praelaudatum Zachariam consuluisse oportebat, ut mihi tunc temporis affirmavit Barcinonensis canonicus Bayerus Perezius, qui Codicem illum diligentissime contulerat jussu Ferdinandi VI Hispaniarum regis, dum illum edere meditaretur. Hoc ipsum ex Bayerio [Col. 0239A] audivit Andreas Petrus Julianellius, bibliothecae Laurentianae pro regio bibliothecario vices gerens, ut testatur ipse verbis c. 43 referendis, cum de eo Codice Florentino sermonem instituam.

3. Miror tamen a Bayerio laborem istum suum in not. ad Biblioth. vet. Hisp. fuisse silentio praetermissum. Commemorat ille quidem in not. ad num. 102 lib. V cap. 4, se ad annum 1752 Codicem Etymologiarum Toletanum saeculi IX aut ineuntis X, aliumque item antiquum contulisse cum Grialii edito: ex quo labore, inquit, non poenitenda mihi variantium lectionum succrevit seges. At cum in not. ad num. 139 de mss. Codicibus Quaestionum in Vetus Testamentum sermonem instituit, quinos Codices Escurialenses indicat, de Toletanis vero ne verbum quidem [Col. 0239B] ullum facit. Imo neque Andreas Burrielius, qui mss. exemplaria Toletana Isidori diligentissime investigarat et consuluerat, Codicem ullum refert, quo Quaestiones in Vetus Testamentum contineantur, ut ex ejus epistola mox proferenda manifestum fiet. Varias autem lectiones ex veteri Gothico Toletano Etymologiarum libro a Bayerio collectas fuisse, Rodriguezius de Castro tom. II Bibl. Hisp., pag. 312, in not. confirmat.

4. Quoniam vero multo ante Casimirus Oudinus de Script. ecclesiat. tom. I, col. 1583, peculiarem dissertationem edidit de Scriptis S. Isidori Hispalensis, in qua ordinem exhibuit quem in operum Isidori editione servari ipse cuperet, quale fuerit docti hujus heterodoxi vel apostatae potius judicium videamus.

8. Hic est ordo quem Oudinus in proxima omnium Isidori Operum editione servari cupiebat: qui sane in multis cum eo convenit quem mihi praescripsi.

1. Franciscus Rabagus Soc. Jesu, vir egregie doctus, ut scripta ejus testantur, doctrinae vero inter Hispanos augendae studiosissimus, dum confessarii munus apud Ferdinandum VI Catholicum regem exercuit, cum multa alia litteraturae Hispanae utilissima regis auctoritate peragi curavit, tum illud in primis quod peritissimi homines vetera insigniorum ecclesiarum cathedralium tabularia diligenter investigare jussi sunt, ut antiquissima quaeque monumenta, quibus religio aut historia illustrari posset, e tenebris in lucem vindicarentur. Andreas Burriel ex eadem societate, avidissimus et solertissimus antiquitatis [Col. 0240C] cultor, ad ecclesiae Toletanae omnium Hispaniensium celeberrimae tabularium excutiendum destinatus fuit: cui socius additus est Franciscus Perez Bayer, non obscurum in orbe litterario nomen.

2. Meminit hujus rei ipse Bayerius in not. ad Bibl. Vet. Hisp. lib. III, cap. 3, n. 69, ubi de Codice ms. Dracontii sic refert: Contulit, et variantes lectiones annotavit Cl. amicus, et in colligendis e chartophylacio et bibliotheca illustrissimi Canonicorum Toletanorum collegii, quae in patriam historiam conferre possent, monumentis, collega olim meus Andreas Marcus Burriel, Soc. Jesu presbyter, magno rei litterariae damno ante annos aliquot praematura morte abreptus: quas cum plurimis ejusdem stupendi plane laboris atque industriae fetibus in regiam bibliothecam Matritensem [Col. 0240D] postea delatas autographasque ad manum habeo.

3. Igitur Burrielius, cum studiorum suorum rationem Rabago redderet, de S. Isidoro loquitur litteris Hispanice scriptis Toleti 22 Decembris anni 1752, quarum sententiam Latine reddo.

6. De canonibus Priscilliani, quos Burrielius commemorat, videri potest Fabricius in Biblioth. medii aevi, et Zaccaria tom. V Hist. litter. Ital. cap. 9, num. 4, qui se ignorare fatetur quisnam fuerit Peregrinus ille episcopus qui canones Priscilliani correxit. Ac fortasse pseudonymus auctor est, qui, cum suum nomen occultari vellet, Peregrini nomen assumpsit, quod simili de causa alios usurpasse constat. Burrielius in litteris ad D. Petrum de Castro die III Jan. 1754 mox afferendis, adhuc putabat Priscilliani hos canones typis non fuisse exscriptos: sed eos jam ab anno 1752 in Bibliotheca Pistoriensi Zaccaria vulgaverat, ubi animadvertit eosdem Priscillianaeos 308 canones a Peregrino correctos exstare [Col. 0241D] in Bibliotheca Vaticana cod. 5729, 217; fortasse intelligit paginam 217 Codicis. In laudatis Bibliis Gothicis ecclesiae Toletanae deerat primus prologus, omnibus sacris libris communis, quem ex celeberrimo alio Codice collegii majoris complutensis Burrielius describi curavit.

7. Post litteras ad Rabagum datas, biennio exacto, Burrielius Zaccariae nomine, qui editionem Operum S. Isidori meditabatur, de mss. Isidori exemplaribus quae Toleti asservarentur, consultus fuit. E regio Hispanorum majori collegio Bononiensi, quod S. Clementis nuncupatur, Matritum venerat vir clarus Petrus de Castro ejusdem collegii alumnus, nunc Hispalensis ecclesiae Canonicus, cujus exstat erudita [Col. 0242A] Epistola ad monachos Benedictinos congregationis Parisensis S. Mauri super quibusdam parum consonis, praetermissis, atque improbabilibus in vita S. Gregorii Magni, ab ipsis adornata, et in tomo IV Operum in lucem edita, repertis Matriti et Bononiae 1754. Huic ergo Zaccaria litteras dedit, ut mss. Codices Toletanos Isidori aut ipse conferret, aut ab alio conferri curaret. Petrus ad Burrielium negotium detulit. Habeo penes me Burrielii quatuor familiaria ad Petrum epistolia, data anno 1754, die 3, die 6 et die 13 Decembris, et anno 1755, die 3 Januarii.

8. Harum brevium epistolarum hoc unum est argumentum, ut de ratione qua Zaccariae responderi posset disseratur. Burrielius praemittit, sibi in animo esse editionem Isidori meliori methodo digestam [Col. 0242B] quam Regia Matritensis esset, e mss. Codicibus Hispanis adornare: addit facile se Zaccariae suas omnes in Isidorum lucubrationes concessurum, si bona cum venia eorum e quorum penderet nutu id fieri posset: caeterum brevem Codicum mss. descriptionem, si nihil aliud Zaccaria flagitet, in sua esse potestate, ut cum Zaccaria communicet. Voluisset Burrielius editionem, collatis auxiliis et consiliis sive in Italia, sive in Hispania peragi: sed fortunae, quae tunc in curia Hispana sibi prospera erat, non satis fidebat: atque eventus ipse prudentes hominis timores confirmavit. Agnoscebat etiam difficultates quae in Hispania ad ejusmodi operum absolutionem interdum occurrunt. Vereor, inquit, ne forte editioni extra Hispaniam impedimentum aliquod apponatur, [Col. 0242C] et in Hispania interim nihil perficiatur. Denique 309 longiorem epistolam exaravit, quae ad Zaccariam mitti posset. Ea edita jam est a Josepho Rodriguez de Castro in Bibliotheca Hispana verbo Isidorus: sed quod ille loco fortasse alieno fecit, nos loco maxime opportuno praetermittere non decet, praesertim cum digna sit quae cum exteris communicetur. Eam igitur ex Hispanico autographo exemplari sic Latinam faciebam.

323 69. In eruditissimis his Burrielii litteris quaedam animadvertenda occurrunt ut sine offensione ulla legi possint. S. Isidorum quartam Psalterii translationem edidisse legitur in Braulionis Renotatione interpolata, sive uberiori, de qua dixi cap. 4. De canonibus Priscillianaeis, quos jamtum editos Burrielius ignorabat, paulo ante sermonem habui.

70. Non expresserat Burrielius, quonam concilio Carthaginiensi canones viginti Nicaeni repetiti fuerint, quamvis locum vacuum pro numero apponendo reliquerit. Ascripsi esse concilio VI Carthaginiense, al. V, sub Bonifacio I, anno 419. Hoc enim concilium [Col. 0254B] a Burrielio significari existimo. Res autem ipsa explicatione aut nonnulla etiam correctione indiget: nam longe ante Dionysium Exiguum, qui saeculo VI floruit, in exemplaribus Ecclesiae Romanae canones Sardicenses Nicaenis uniti erant, et a Romanis pontificibus Nicaeni vocabantur, quia scilicet Sardicenses erant velut quaedam explicatio Nicaenorum. Cum igitur Faustinus episcopus legatus Romanae Ecclesiae in concilio Carthaginiensi VI commonitorium Zosimi papae protulisset, quo quidam canones Sardicenses nomine canonum Nicaenorum laudabantur, et Patres ejus concilii Carthaginiensis in Graecis exemplaribus concilii Nicaeni eos non invenissent, ad Bonifacium, qui Zozimo successerat, litteras ea de re dederunt, et exemplaria authentica Constantinopoli et Alexandriae [Col. 0254C] conferri curarunt. Adisis Labbeum in collect. Concil. tom. II, col. 1594, ubi producuntur viginti canones Nicaeni per Teilonem et Tharistum Constantinopolitanum de Graeco in Latinum sermonem conversi; et rursus col. 1671 seqq.

71. Narrat Burrielius breviarium et missale Gothicum eo tempore, quo ipse scribebat, ab Emmanuele Azevedo notis illustrata Romae typis excudi. Res ita se habuit. Alexander Lesleus Soc. Jesu missale Muzarabicum eruditissimis notis illustravit, quod Romae prodiit anno 1755. In editione curanda Azevedum elaborasse tradit Zacharia tom. I Bibliothecae Liturg., pag. 63. Breviarii Muzarabici editionem, cum jam coepta esset, Leslei mors immatura intercepit. Exstant adhuc apud clarissimum praesulem Josephum [Col. 0254D] Dinium, sacrorum rituum et caeremoniarum ecclesiastiarum peritissimum, breviarii Muzarabici folia, quae, recensente Lesleo, jam typis impressa fuerant.

324 72. Jam in contextu animadverti, pro Basilide et Martiale subrogandos Sabinum et Felicem. Nam Basilides et Martialis libellatici haeretici fuerunt, qui depositi ad Romanam sedem appellarunt. His Sabinus et Felix suffecti fuerant, quorum electionem Cyprianus approbavit.

73. De aliis controversiis quas Burrielius excitat, quid ego tandem sentiam opportunior erit dicendi locus. Nunc vero, ut caput hoc de Burrielii ad Isidori editionem apparandam conatibus absolvam, [Col. 0255A] litteras adjiciam, quas Petrus de Castro ad Zaccariam scripsit, cum longiorem Burrielii epistolam aliasque breviores familiares, de quibus ante dixi, simul mitteret. Litterae autem Petri de Castro, verbis Latinis ab ipso conceptae, apud me autographae sunt.

75. Post Zaccariae obitum, inter alias virorum illustrium ad eum scriptas epistolas, quas penes me retineo, reperi tres Burrielii, primam Latinam Matriti 20 Septembris 1755, alteram Hispanicam Toleti 12 Decembris 1755, tertiam itidem Hispanicam caeteris longiorem, et autographam Matriti 25 Februarii 1759. Omissis aliis quae ad me non pertinent, [Col. 0255D] vel si ad me quidem, certe non ad hoc tempus aut opus, Burrielius in prima epistola sic totidem verbis ait: Isidorus Hispanicae sapientiae cum ecclesiasticae tum profanae fons quidam, centrum et origo est. Ejus Opera nec omnia hucusque edita, nec ea methodo qua par est illustrata habemus. Nova ergo Operum omnium editio illustratioque non nisi magno reipublicae litterariae commodo potest accidere. Id tantum doleo, Hispaniarum doctorem ab homine non Hispano sed extero illustratum iri, nationisque nostrae decus ab aliis quam a nostrae nationis hominibus, nec sine aliquo nostro dedecore, decus novum accipere.

76. In epistolis Hispanicis exponit Burrielius, quod attinet ad studia in quae ipse incumbebat, rerum [Col. 0256A] statum in curia Matritensi conversum fuisse, dejecto P. Francisco Rabago, qui regi a confessionibus erat, et istiusmodi litterarios conatus persuaserat, et promovebat: ex iis quae ipse ad Isidorianam editionem paraverat, nihil omnino sine regis bona venia, aut praecepto, ad Zaccariam remissurum. Addit collectionem canonum Gothicam ad quinque mss. Codices a se recensitam asservari in secretaria Status, ut vocant: hanc quoque se libenter Zaccariae concessurum, si per regem liceat. Interea Burrielius ab eruditionis studiis sepositus, totum se explicandae theologiae scholasticae, aliisque Societatis ministeriis obeundis tradiderat: quanquam etiam eo tempore docta quaedam opera in vulgus emisit, suppresso scilicet nomine.

[Col. 0256B] 77. Exstat simul cum his epistolis catalogus Operum Burrielii post hujus obitum confectus, quorum alia lucem viderant, alia mss. asservabantur. Nostri instituti est tantum referre collectionem canonicam Gothicam, collectioni Isidori Mercatoris oppositam tomis IV in fol., absolutam anno 1754, ms. Dissertationes mss. de hac collectione canonica Gothica, et contra Cennii errores. Dissertationem ms. de Bibliis quibus Isidori aetate usa est Hispania, anno 1759. Epistolam 326 ms. ad D. Joannem de Amaya de Legibus Hispaniae. Epistolam ad D. Pentrum de Castro de Legibus canonicis Hispaniae. Forum Judicum Hispaniae cum notis et variis lectionibus mss.

1. Non invenio in Zaccariae schedis quidquam aliud inter ipsum et Burrielium de Isidori nova editione procuranda tractatum fuisse. Burrielii quidem lucubrationes, ut jam ex Bayerio retuli, in bibliothecam regiam Matritensem omnes delatae fuerunt, in eaque asservantur. Interea Zaccaria in suum opus non segniter incumbebat: ac tandem consilia sua orbi litterario patefecit, Conspectu edito, cujus quidem nullum omnino apud auctorem exemplum manserat, nisi quoddam autographum nonnihil ab edito discrepans. Sed ego conspectum typis commissum nactus munere V. C. doctissimi praesulis Reggii, hujuscemodi litterariae supellectilis curiosi indagatoris, et aequi aestimatoris, Prolegomenis Isidorianis [Col. 0256D] inserendum judicavi.

21. Ante hunc editionis Isidorianae conspectum, typis editum, invenio in Zaccariae schedis diversam aliam editionis perficiendi rationem, sive operum distributionem ab ipso excogitatam. Quinque etiam volumina in priori illo conspectu designantur. Primum [Col. 0260D] volumen prolegomena et duodecim priores Etymologiarum libros comprehendere debebat. Secundum caeteros octo Etymologiarum libros cum variis lectionibus, Glossarium, et Differentiarum libros tres. Tertium historicos S. doctoris libros, tum asceticos, postremo librum de Natura rerum. Quartum biblica primum, deinde dogmatica, tandem liturgica opera. Quintum dubia, aut certo supposititia.

22. Inter haec supposititia fusior in Cantica commentarius recensetur, qui in secundo Conspectu omittendus dicitur. Simili modo prior Conspectus supposititiis annumerat testimonia Scripturae, de quibus alter Conspectus omnino silet. Verba prioris Conspectus sunt: Testimonia Scripturae, anecdotum [Col. 0261A] libellum in antiquissimo Veronensi Codice, unde eum primi emittemus in vulgus. Eum Maffeius vir clariss. aliquando vulgare decreverat. In schedis Zaccarianis hujus libelli nulla alia mentio occurrit. Scilicet editionem Zaccaria tandiu differi non passus, eum vulgavit in secundo volumine Excursuum litterariorum per Italiam. Inter appendices a nobis reponetur, cum V. C. Maffeio Isidorianus visus fuerit. Uberior de eo redibit sermo cap. 83, ubi contrarias hinc inde Zaccariae qui Isidori genuinum opus non credit, et Maffeii qui illud Isidoro asserit, rationes excutiemus.

332 23. Dupinii locus, quo liber de Vir illustrib. adversus Harduinum defenditur, ex praefatione tomi V Bibliothecae suae indicatus, non in praefatione ad [Col. 0261B] tom. V, sed ad tom. IV in ea editione quam ego evolvi, a me repertus est. Judicium Zaccariae de Isidori scriptis infra suis locis expendetur, cum de singulis operibus sermo habebitur.

1. Cum anno 1758 Conspectum editionis Isidorianae Venetiis Zaccaria vulgasset, plures tamen effluere annos passus est, quin ad eam maturandam animum serio converterit; sive occupationibus aliis magis necessariis distentus fuit, sive calamitate temporum quae consecuta sunt impeditus. Post exstinctam Societatem [Col. 0261C] Jesu, de fide quam orbi litterario dederat liberanda cogitare coepit. Habeo inter ejus schedas exemplar libelli supplicis SS. D. N. PIO VI, sive exhibiti, sive parati ut exhiberetur, quo Zaccaria summum pontificem precabatur, ut eminentissimi cardinalis Francisci Xaverii Delgado, archiepiscopi Hispalensis et patriarchae Indiarum, animum ad Isidorianae editionis patrocinium suscipiendum aliquo pacto per Nuntium apud regem Catholicum allicere tentaret. Id tunc Zaccaria postulabat: Riserbandosi, inquit, a supplicarla poi di qualche agevolezza per consultare con agio, e senza spesa alcuni Codici della Vaticana, come ottenne gia dalla S. M. di Benedetto XIV.

2. Cardinalitiam dignitatem Delgadus non diu [Col. 0261D] obtinuit: quippe in cardinalium collegium cooptatus anno 1778, vitam cum morte commutavit anno 1781. Vel hac igitur de causa, vel alia Zaccariae spes in irritum abiit. Ac fortasse ne illae quidem litterae, quas ad eminentissimum Delgadum Zaccaria scripserat, in Hispaniam missae sunt. Apud me sunt duo earum exemplaria, quorum alterum totum manu Zaccariae exaratum: neutrum diem, vel annum, quo datae vel dandae erant, designat. Nolim tamen eas intercidere: ita ergo habent:

8. Ex his litteris constat jam tum Zaccariae in mentem venisse, ut editio Operum Isidori tribus voluminibus absolveretur, quamvis quinque volumina olim pollicitus fuisset. Qualis autem fuerit ejusmodi novus conspectus, colligi potest ex eo quem paulo post ad excellentissimum archiepiscopum Toletanum, nunc eminentissimum cardinalem Franciscum Antonium Lorenzana, idem Zaccaria misit. Duas [Col. 0263A] habeo Zaccariae epistolas ad eminentissimum cardinalem Lorenzana, autographas quidem, sed ita frequentibus lituris et correctionibus respersas, ut merito dubitari possit an exemplum earum in Hispaniam missum omnibus in partibus consentiat. In re ipsa certe vix ullum discrimen intercessisse crediderim. Primam epistolam datam opinor anno 1782, quae sine inscriptione ulla incipit:

19. Censet Hernandezius novum Zaccariae conspectum nondum perfectum. Quamvis enim bibliopola Ulloa oleum et operam in editione Matritensi recenter vulgata perdiderit, tamen appendices ejus editionis locum habere debent in nova editione procuranda. Praeterea conspectus pro legitimis quaedam opera exhibet, quae aut spuria sunt aut saltem dubia. De iis tamen commodiori tempore se acturum Hernandezius pollicetur. Promissis stetit: ejusque Latinas animadversiones in Conspectum editionis a Zaccaria paratae archiepiscopus Toletanus ad eumdem Zaccariam misit simul cum his litteris quas archiepiscopi signo munitas habeo, et quia maxime dignae sunt quae ab omnibus legantur subjicio.

26. In Schedis Isidorianis Zaccariae has litteras eminentiss. cardinalis de Lorenzana reperi. Post Zaccariae excessum inter alias virorum illustrium ad eum datas epistolas, quas penes me retineo, occurrerunt mihi duae ejusdem doctissimi cardinalis, altera data sexto Idus Januarii 1786, altera XVIII Kal. Octobr. ann. 1789, quibus ad perficiendam Isidori editionem vehementer Zaccariam hortatur. Auctarium notarum bibliothecarii archiepiscopalis, quod in descriptis litteris promittitur, Romam ad Zaccariam missum non credo. Habeo notas ipsas, exquisita doctrina refertas, quas huic loco inserendas censeo, praemisso Conspectu Zaccariae, numeris ac litteris insignito, [Col. 0266B] quibus notationes respondent.

40. Singularem Hernandezii doctrinam et acre judicium maximopere suspicio: an autem sententiae ejus omnino sint sustinendae cum de singulis Isidori libris agam, non perfunctorie disputabo. In conspectu novo Zaccariae id observo, silentio ab ipso praeteriri Imaginem mundi, S. Isidoro alicubi tributam, sed quae 344 Honorium Augustodunensem habet auctorem. Eam olim edere promiserat ex Codice ms., qui ab editis multum discrepat. Verum in ejus Adversariis nec volam, nec vestigium Imaginis mundi reperio.

41. Quis autem crederet Zaccariam honorificentissimis litteris ab archiepiscopo Toletano peramanter [Col. 0270B] invitatum suas lucubrationes in Hispaniam mittere, obstinato animo recusasse, neque intellexisse non satis Hispanos confidere, quod exterus homo, quantumvis doctus, res Hispaniae proprias ea qua oportet intelligentia et cautione complecteretur? Atqui rationes denuo protulit cur archiepiscopo morem gerere non posset. Hae exstant in autographo litterarum ejus exemplo, lituris et emendationibus referto: quod hic sisto.

46. Quid post has Zaccariae litteras sive ad archiepiscopum Toletanum missas, sive eo consilio, ut [Col. 0271C] mitterentur, scriptas, de hoc negotio tractatum fuerit, penitus ignoro. Quanquam ex re ipsa, ex duabus posterioribus epistolis eminentiss. D. cardinalis Lorenzanae, quas num. 26 indicavi, satis perspicitur nihil deinde actum fuisse. Archiepiscopus Toletanus multis iisque gravissimis rationibus tunc impulsus editionem a Zaccaria, doctissimo quidem, sed rerum nostrarum fortasse non ita perito, adornatam, in Hispania curandam decreverat. Id Zaccaria praestare non poterat, nisi improbum laborem susciperet exacte digerendi ea omnia quae paraverat, et absolvendi quae promiserat, ut jam prelo parata in Hispaniam mitterentur. Senio jam ipse confectus, diversis maximi momenti occupationibus impeditus, neque laboriosae collationi textus cum mss. et editis exemplaribus [Col. 0271D] assuefactus, id unum spectabat, ut pecunia adjutus, rem per se ac per alios Romae maximo quo posset commodo expedire tentaret. Sane multa Zaccaria in suis publicis programmatis pollicitus fuerat, quae perficere quidem cogitabat, sed nondum inchoaverat, ut nunc distinctius explicabo.

1. Cum vir nostri temporis eruditissimus Zaccaria per quadraginta annos, eoque amplius, novae editioni Isidorianae apparandae allaboraverit, incredibilis profecto doctorum hominum esse debet exspectatio de ejuscemodi apparatu: quae tamen apud nonnullos [Col. 0272A] aliquantulum imminuitur, cum mentem ad innumera illa omnigenae doctrinae opera convertunt, quae hoc ipso tempore Zaccaria aut composuit, aut illustravit, aut edenda curavit, quaeque ab uno homine potuisse proficisci vix intelligitur, ut nihil dicam de plurimis aliis magnae molis aut varii argumenti operibus, quae molitus et pollicitus fuerat, et moriens in schedis reliquit. Postremis annis cum de Zaccariana Isidori editione plerique jam desperarent, mihi etiam in mentem venit, quantumvis aliis operibus excudendis non parum occupato, animum ad novam Operum Isidori editionem curandam convertere: sed indignum prorsus videbatur quod Zaccariae labor aut periret, aut, cessantibus Hispanis, ad aliorum manus deveniret. Igitur mense quintili anni proxime elapsi 1794, suadente maxime eminentissimo cardinali D. Stephano [Col. 0272B] Borgia, eximio litterarum omnium cultore ac litteratorum virorum patrono, Zaccaria omnia sua de Isidori rebus adversaria ad me deferri concessit.

2. Ea autem, uti ego accepi, sic exponam. Praeter epistolas, quas jam attuli, erat Vita S. Isidori ex Bollandianis cum commentario praevio descripta: historia etiam translationis corporis S. Isidori ex iisdem Bollandianis, manu exarata, sed neque vita, neque historia translationis integra, et mendose utraque descripta. Desiderantur notae quas Zaccaria promiserat, ac solum sunt quaedam variae lectiones ad narrationem Redempti de obitu S. Isidori ex quodam Codice Vallicellano. Nic. Antonius in Biblioth. vet. Hisp. lib. V duo capita, tertium scilicet et quartum ejus libri, vitae et doctrinae Isidori illustrandae destinaverat. [Col. 0272C] Haec igitur duo capita sibi Zaccaria exscribi simili modo curaverat, scilicet ex prima editione, adeoque sine iis notationibus quas Bayerius in editione Matritensi adjecit, 347 uberior in hoc argumento quam in plerisque aliis, cum de Operibus S. Isidori edendis ipse quoque cogitavisset. Duas dissertationes Zaccaria pollicitus fuerat, alteram de Vita rebusque gestis S. Isidori, alteram de doctrina scriptisque ejusdem: neutra inchoata erat, nedum perfecta: nisi si fortasse Vitam, quam dixi, ex Bollandianis Actis extractam, et duo illa bibliothecae Hispanae Nic. Antonii capita intelligebat. Voluerat etiam de Isidori genuinis epistolis, deque Muzarabica liturgia, atque collectione canonum Hispanica disserere: sed manus operi non admovit. Constituerat singulis libris S. Isidori praefationes [Col. 0272D] praefigere, sed unam tantum invenio adumbratam ad librum Prooemiorum, et alteram ad librum de Vir. illustr., quas edam cum de his libris agam. Cum ipse Prooemia primo loco excudere cogitasset, prologum huic operi apparere studuerat. Librum vero de Vir. illustr. simul cum tota Bibliotheca ecclesiastica Fabricii edere decreverat: hinc prologum habemus ad eum librum.

3. Statuerat quibusdam in locis notationes suas antiquis aliorum addere: nullam istiusmodi notationum absolutam invenio, nisi paucas ad librum de Vir. illustr., et quorumdam auctorum loca indicata, ex quibus lumen posset haurire, si quando eum laborem susciperet. Post ejus excessum acquisivi editionem [Col. 0273A] Regiam Matritensem S. Isidori, cujus margini simili modo nomina quorumdam auctorum et loca appinxerat. Collegerat, praesertim vero per alios, plurimorum Codicum varias lectiones, quas ordine dispositas textui subjicere cogitabat. Sed improbum hunc laborem aggressus, in ipso limine substitit. Scilicet propositum illi fuerat librum Prooemiorum ante alios omnes edere, ut nuper dicebam, et ex conspectu ejus editionis patet: sic ergo variantes lectiones adornare coeperat. VARIAE LECTIONES. I. B. E. Liber Prooemiorum, beato Isidoro auctore. Br. E. In nomine sanctae Trinitatis incipit liber Prooemiorum B. Isidori de libris Veteris ac Novi Testamenti. C. C. Incipit liber Prooemiorum de libris Novi et Veteris Testamenti sancti Ysidori Spalensis episcopi. V. C. In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. [Col. 0273B] Auxiliatrix esto mihi, Trinitas sancta. Orditur liber praemiorum (sic) dialogus sancti Hieronymi presbyteri.

4. Haec tantum Zaccariae ipsius manu exarata erant in magno chartarum purarum fasciculo ad varias lectiones parato. Notae indicant 348 Bignei et Breulii editiones, Caesenatensem et Veronensem Codices, ut in prologo, quem dixi, ad librum Prooemiorum ipse adverterat. Vides igitur Zaccariam, praeter congestam quamdam rerum silvam, nihil aliud ad editionem expeditum habuisse: quod ipse in litteris suis ad eminentissimum cardinalem archiepiscopum Toletanum plane fatetur. Superest ut Codices enumeremus quos a se collatos Zaccaria in suo programmate affirmat, et servato ordine quem ipse sibi praescripserat. [Col. 0273C] Sed praemonendum censeo quod suis deinde locis distinctius observabo, paucos a Zaccaria per se ipsum Codices, plerosque ab aliis fuisse collatos. Sed quamvis optandum esset ut Zaccaria ipse opera edita Isidori ad mss. Codices exegisset, nihilominus iis divitiis quas reliquit contenti esse debemus. Nam vere divitias censeo magnam copiam illam collationum, quarum nonnullae satis in se ipsis exactae apparent, quaedam etiam e mss. exemplaribus vetustissimis sunt collectae.

5. Prooemia, a Zaccaria primo loco edenda, erant collata cum tribus Codicibus, Veronensi, Caesenate et Florentino S. Crucis. Eos descripsit in praefatione, quam suo loco inseram. Habeo varias lectiones horum trium Codicum, sed non a manu Zaccariae, nisi in [Col. 0273D] primis capitibus Codicis Caesenatis.

6. Quaestiones in Vetus Testamentum, collatae cum duobus Mss. bibliothecae Laurentianae Mediceae, et cum insigni Codice Albornoziano, sive, ut ipse vocat, Alburnotiano Bononiensi. Horum trium Codicum collatio ad me delata est, simul cum attestatione Andreae Petri Julianellii, Laurentianae bibliothecae pro regio bibliothecario vices gerentis, qui affirmat Codicem primum saeculo forte XI scriptum in forma quarti, plut. 19, num. 31, et alterum plut. 21, n. 18, membranaceum saeculi XV. in fol., fuisse a diligentissimis alumnis Florentini collegii Societatis Jesu rogatu doctissimi Francisci Zaccariae collatos, eodem Julianellio duce, et aliquando scripturae interprete, praecipue, [Col. 0274A] ita pergit, in Codice 31 venerandae antiquitatis qui certe secundum locum obtinet a Codice membranaceo saeculi VIII, qui in Toletana bibliotheca asservatur charactere quadrato. Hunc a se fuisse collatum mihi narravit canonicus Barcinonensis Bayerius, qui editionem Alvari Gomezii de his commentariis instaurare meditatur et illustrare.

7. Pro Alvaro Gomezio reponendum est nomen Joannis Grialii, 349 qui editionem Regiam Matritensem curavit, notisque suis hoc opus illustravit. Bandinii verba, quibus eamdem de Codice Toletano a Bayerio collato narrationem texuit, recensui cap. 39, rationesque attuli cur ea mihi dubia videatur. Alia addit Bandinius tom. I Codic. biblioth. Medic. Laurent., scilicet Codicem 31, plut. 19, membr. in-4 ^o [Col. 0274B] minori, in fine diversa sed item antiqua manu suppletum, constare foliis scriptis 193; ad eremum Camaldulensem olim pertinuisse, ut videtur. Post inscriptionem libri Quaestionum in Vetus Testamentum subjicitur tabula capitum 31. Post librum Isidori sequuntur in eodem Codice anonymi commentarii in Genesin, in Parabolas Salomonis, in Ecclesiastem, et, pag. 184, Interpretationes sermonum seu locorum Veteris ac Novi Testamenti. Incipit: Nomina fluminum quae de paradiso exeunt. Desinit: et corruptione veteris nequitiae delectatur.

8. Isidoriani operis inscriptio est: In nomine Domini. Incipit Codex a beato Isidoro Spalense episcopo de quinque libris Moysi, et caeterorum librorum Veteris Testamenti explanatus, atque de diversis auctoribus [Col. 0274C] in unum collectus, luculenterque expositus. Incipit prologus. In schedis Zaccarianis legitur explanatum . . . collectum . . . expositum. Ac fortasse ita habet Codex.

9. Codicem 18, plut. 21, sic describit Bandinius. Codex membranaceus in-fol. saeculi XVI ineuntis, nitidissimus cum effigie auctoris, stemmate Leonis X, numismate Antonini Augusti in prima pagina litteris initialibus elegantissime depictis, et illuminatis. In schedis Zaccarianis, et attestatione Julianellii ad saeculum XV Codex pertinere dicitur. Num. 1 est Caii (legendum Taii) vel Taionis cognomento Saorohelis, vel Samuelis, Sententiarum libri V. Epistola ad Quiricum . . . Tabula capitum librorum V. Liber I incipit, Solus Deus in semetipso incommutabilis est. Liber ultimus desinit, videbimus sicuti est. Subjicitur epistola Quirici [Col. 0274D] ad Taionem, En beatissime virorum, etc. In fine: Explicit liber Sententiarum Samuelis episcopi.

10. Edidit quinque hos Sententiarum libros clarissimus continuator Hispaniae sacrae Riscus tom. XXXI, sed mutilos in fine, ut cap. 47 fusius dicam. De Taione agit Nic. Antonius lib. V, c. 7, Bibl. vet. Hisp., et Bayerius in notis, qui de Taionis cognomento Saorohel, sive Samuel, penitus silent; quaedam ego cit. cap. 47 advertam. Quod autem ait Mabillonius in Analectis suis, primum sibi videri Taionem, 350 ad cujus exemplum alii cum Petro Lombardo collectiones hujusmodi condiderint, oblitus fortasse erat ante Taionem tres Sententiarum libros ab Isidoro fuisse conditos, quem certissime Taio imitatus fuit, ut [Col. 0275A] utrumque legenti constabit: de quo iterum redibit sermo cit. cap. 47.

11. Numero 2 hujus Codicis sunt quaestiones S. Isidori in Vetus Testamentum: Hunc sibi Codicem, ait Bandinius, conferendum cum editis curavit Cl. Franc. Antonius Zaccaria anno 1756, mense Februario. Titulus est: In nomine sanctae et individuae Trinitatis incipit libellus, quem Isidorus Spalensis episcopus de diversis opusculis Patrum collegit. De expositione Historiae.

12. Vellem Bandinius annotasset cujus auctoris imago initio Codicis appicta est, an Taionis, an Isidori, an utriusque. In nonnullis veteribus Codicibus id observatur, ut auctoris, sive auctorum, quorum exscribuntur opera, imagines exprimantur: de quo argumento distinctius in his Prolegomenis agam cap. [Col. 0275B] 105.

13. Describendus nunc est celeberrimus Codex Albornozianus, num. 11 in bibliotheca Bononiensis Hispanorum collegii Clementini. Est membranaceus in fol. saeculi XIII. Praemittitur expositio psalmorum incerti auctoris. Sequitur: Brevis et perutilis expositio Sancti Ysidori episcopi Yspalensis in eptaticum, id est, in quinque libros Moysi, Josue et Judicum, et dehinc in Ruth, ad ultimum Regum. Ysidorus episcopus Hispalensis super Genesin. Omittitur praefatio. Desideratur etiam commentarius in libros Regum. Ultimus est liber Ruth, qui ita concluditur, cum quo est illi honor et gloria in saecula saeculorum. Amen. Collatus est, ut potuit.

14. Illico eadem manu, eodemque atramento subjicitur [Col. 0275C] hoc fragmentum: «Lapis adamans ( corrigo adamas) colorem habet aereum: hunc portabat sacerdos, cum ingrederetur Sancta sanctorum: sed ter in anno, in pascha, pentecoste, et scenopegia, id est, erectio tabernaculi. Nam super podere sacerdos ponebat superhumerale, in quo erat lapis iste ante pectus. Superhumerale quidem parum descendebat sub pectore: quippe unius palmi et dimidii erat longitudo ejus a dextris, et a sinistris super ubera, ( obscurum id ) in quo duo simul erant scota ( fortasse legendum scuta vel scutula) cum singulis smaragdis. Inter utraque ( obscure ) scutula erat adamas. Inter humeros vero hinc et inde XII lapides pretiosi. Cum sacerdos itaque oraret 351 pro populo, et oratio ejus non esset acceptabilis Deo, color adamantis aliquando [Col. 0275D] vertebatur in nigro, et mortalitatem significabat in populo: aliquando in sanguineo, et gladium significabat super populum, ut in Jeremia:» Cunctae habitationes accedant, qui in morte ad mortem, qui in gladio ad gladium, qui in pestilentia ad pestilentiam, qui in captivitate ad captivitatem. Si autem in album vertebatur color lapidis, sciebat sacerdos populum liberum esse a peccato: et agebant solemnitatem in gaudio. Unde propheta: Solemniter age, Juda, solemnitates tuas. Redde Deo vota tua. Abstulit Dominus iniquitates tuas: liberavit te de manibus inimicorum tuorum. Regnabit Dominus in medio tui, et non videbis mala. «Itaque cum Zacharias pater Joannis Baptistae primus sumpsisset sacerdotium secundum [Col. 0276A] annialem vicem, lapis factus est albus, significabatur S. Jo . . . cum . . . in extasi staret in Sancta Zacharias, et populus valde timeret, alius sacerdos ingressus est Sancta, et superhumerale populo ostendit. Quare omnes cognoverunt Zachariam visionem angelicam vidisse.» Exscriptor Codicis haec post fragmentum subjungit: Qui scripsit, scribat, semper cum Domino vivat.—Vivat in coelis Homo bonus nomine felix.

15. De veste sacerdotali in lege agit Isidorus lib. XIX Etym., cap. 21., et in Expos. Exodi cap. 59., quocum haec conferri possunt. Verba Jeremiae videntur esse ex cap. XV, vers. 2, ubi in Vulgata: Haec dicit Dominus: Qui ad mortem, ad mortem; et qui ad gladium, ad gladium; et qui ad famem, ad famem; et qui ad captivitatem, ad captivitatem. Apocrypha sunt quae de sacerdote superhumerale populo ostendente narrantur [Col. 0276B] Adamantem gemmis rationalis adjectum, cujus fulgore Deus consulentibus respondebat, tradunt Epiphanius de duodecim Gemmis, et Suidas verbo Ephod. Procopius, Arias Montanus aliique duas gemmas eam in rem adjiciunt, quae fortasse sunt duo scutula, ab hoc auctore indicata. Adisis Calmetum verbo Urim et Thummim. Ejus qui codicem exaravit nomen duobus ultimis versiculis exprimitur Bonus homo, vel Homobonus, quo cognomine celebris est apud nos Dominicanus Alfonsus Bonushomo, qui eodem saeculo XIV, quo Albornozius floruit, et, ut nonnulli existimant, in eadem urbe Conchae, in qua Albornozius natus fuerat: qua in urbe multis post saeculis mansit familia ejus cognomenti Buenhombre. Quidni autem conjiciamus, hunc ipsum Alfonsum 352 Bonumhominem [Col. 0276C] Codicis exscriptorem fuisse? Video Codicem ad saeculum XIII referri: sed constatne certo ad saeculum XIII potius quam ad sequens esse referendum? Rochus Menchaca, qui meo rogatu Codicem inspexit, eum potius saeculi XIII quam XIV videri existimat, sed rem in dubio relinquit.

16. Illud autem utilius, si spes affulgeret, investigandum esset, quocum exemplari hic Codex ab exscriptore collatus dicitur. Zaccaria in suo programmate affirmat Albornozium hunc Codicem ad autographum ipsum Isidorianum, Toleti tunc asservatum exigendum curasse. Sed, ut ex variis lectionibus colligitur, ipse Albornozius exegit. Nam idem Zaccaria, uti etiam alii qui Codicem contulerunt, observant varias lectiones manu Albornozii esse ascriptas, [Col. 0276D] qui interdum notat: Isidorus in Originali, vel Dicit Isidorus in integro originali. Magnum profecto pretium huic Codici accedit ex eo quod tantus vir scripturam ejus cum autographo, sive originali Isidoriano contulerit. Adhuc tamen scire vellem unde constet autographum opus tunc Toleti asservatum fuisse.

17. Hac etiam in re amici mei Rochi Menchacae consilium et judicium exquisivi: qui cum diligenter Codicem inspexisset, et Hispanorum Bononiensis collegii rectorem D. Simonem Rodriguez, qui pro ea qua ipse pollet doctrina, ad Isidorianam editionem peragendam humanissime vetera sui collegii exemplaria obtulit, convenisset, in hanc rescripsit sententiam: Legi in membranis aliquando Isidorus in [Col. 0277A] integro originali, plerumque Ysidor. in original.; characteres istiusmodi notationum aetate Codicis non multo posteriores videri, neque admodum dissimiles esse characteribus Albornozii, qui in scholiis ad quemdam librum Justiniani conspiciuntur, in quo notatum est, eam esse manum Albornozii: liquido autem non constare varias lectiones Codici Isidoriano ab Albornozio fuisse ascriptas, aut originale exstitisse Toleti.

18. Quod attinet ad varias lectiones inde excerptas, nonnullae sunt Zaccariae manu, aliae aliorum trium, vel quatuor, qui laborem inter se distribuisse videntur. Dubito etiam an alicubi sit manus D. Petri de Castro, de quo jam dixi; certe ex litteris nuper laudati Rochi Menchacae intellexi, notam nunc in [Col. 0277B] Codice apparere, quae indicat eum anno 1752 a D. Petro de Castro collatum fuisse, dum in collegio Albornoziano sodalis esset. In editione quidem 353 Matritensi recenti caput 17 in Leviticum ex Codice Albornoziano suppletum fuit, apographo D. Petri de Castro exemplari adhibito. Denique animadverto non vulgari diligentia praestantissimum hunc Codicem fuisse, ut mihi quidem videtur collatum: ac fortasse nonnullam partem in his variis lectionibus habent P. Joan. Aloisius Mingarellius, et D. Pons ejusdem collegii alumnus, postea archidiaconus Dertusensis, qui anno 1748 in hoc aliisque Isidorianis exemplaribus conferendis collaborarunt, praesertim in opere Etymologiarum saeculo XV exarato, in cujus fine sunt breviaria singulorum viginti librorum.

[Col. 0277C] 19. Allegoriae: collationem trium Codicum ad hoc opus Zaccaria promiserat, scilicet Florentini S. Crucis, Veronensis et Caesenatis: qui iidem sunt, de quibus supra in Prooemiis dictum. In Florentino S. Crucis post Prooemia: Item Isidorus ad Orosium. In fine Allegoriarum: Explicit liber primorum (Prooemiorum) Isidori sancti ad Odorosium (sic). Innuitur, utrumque opus Orosio dicatum esse Prooemiorum nomine. In Veronensi: Incipit opuscula sancti Isidori. In Caesenate: Explicit vita, vel obitus Sanctorum qui in Domino praecesserunt. Incipit epistola S. Ysidori ad Orosium presbyterum.

20. De numeris: hoc opusculum in 27 capita tributum, non in 28, ut in conspectu editionis Zaccarianoe legitur, manu nescio cujus descriptum penes [Col. 0277D] me est, suo loco edendum. Descriptionem Codicis Taurinensis, ex quo extractum fuit, exhibeo ex Catalogo Codicum mss. bibliothecae regii Taurinensis Athenaei, auctoribus Antonio Rivautella et Francisco Berta, part. II, pag. 12, Cod. 53, d. 4, 30: Membranaceus saeculi XI constans foliis 201, continet integrum S. Isidori Hispalensis Originum seu Etymologiarum opus, in decem et septem libros dispertitum . . . in nostro Codice nihil desideratur. Immutatus est duntaxat capitum ordo, etc. Magna est porro lectionis discrepantia, etc. Notant auctores Catalogi, inter epistolas praevias esse etiam Isidori epistolam quae incipit: Omni desiderio. Specimen variarum lectionum exhibent.

[Col. 0278A] 21. Fol. 193 ejusdem S. Isidori Hispalensis liber Numerorum, praemisso capitum indice. Advertunt auctores Catalogi Dupinium libri hujus nullam fecisse mentionem, Oudinum, et Caveum, penitus e manibus hominum evannuisse, existimasse. Integrum, pergunt, 354 nos fortunantibus superis in Codice nostro habemus, et integram idcirco ejusdem analysin hoc loco tradere operae pretium existimavimus, donec aut inter anecdota publici juris faciamus, aut novam hujus ms. Codicis ope paremus S. Isidori editionem. Aeri incisum repraesentant specimen characteris ex initio libri Numerorum. De omnibus Isidori operibus edendis videntur cogitasse. Zaccaria in Histor. litter. Ital. tom. II, lib. II, cap. 5, affirmat Rivautellam in animo habere, librum Numerorum typis committere: [Col. 0278B] quod fortasse ex peculiari aliquo nuntio acceperat, nam hoc loco quem expressi editio libri ab auctoribus Catalogi indicatur vel inter Anecdota, vel in nova Operum S. Isidori editione procuranda.

22. In eodem Codice Taurinensi, fol. 20, pag. 2, est perbrevis tractatus De alleluia, et amen. Alleluia in Latinum sonat, Laudate Dominum. Fol. 202. Figurae, quae apud auctores plerumque inveniuntur; Endiadyin est figura, quando una res dividitur in duo, interposita conjunctione. Auctores Catalogi ex stylo conjiciunt utrumque hoc opusculum esse fetum Isidori. Exstat primum opusculum inter fragmenta, post Etymologias a Breulio edita. Alterum ad schemata sive figuras pertinet, de quibus Isidorus lib. I Etymologiarum edisserit. In fronte Codicis Philibertus Pingonius, [Col. 0278C] ad quem olim pertinuit, scriptum reliquit se illum dono accepisse a celeberrimo Cujacio anno salutis humanae 1367.

23. Ultimum opus primae partis erat Commentarius brevis in Cantica canticorum, supposititius: de quo in Adversariis Zaccarianis nihil notatur. Eum editum habemus in editione Grialii, a Breulio recusum.

24. Sententiarum libri tres ad partem secundam primi voluminis referebantur. Varias lectiones ex undecim mss. pollicitus fuit Zaccaria. Inveni varias lectiones trium Codicum Sanctae Crucis Florentiae, quorum primus est membranaceus in fol. saeculi fortasse X aut certe XI, in quo praeter eos libros sunt Dialogi S. Gregorii papae urbis Romae, num. 230.

[Col. 0278D] 25. Alter est saeculi XIV membranaceus in-4 ^o n. 233, de quo vide praefationem Zaccariae ad librum Prooemiorum infra cap. 62. Tertius est saeculi saltem XII membr. in fol. num. 231, in quo post libros Sententiarum sequitur liber Exhortationum beati Augustini ad quemdam comitem charissimum sibi. Hi tres Codices pertinent 355 ad eumdem pluteum, scilicet banc. XX ex parte ecclesiae. Abest ab his omnibus epistola ad Massonam, quae libris Sententiarum praemittitur in editione Bignaeana: quacum hi Codices collati sunt ab aliquo Zaccariae amanuensi, seu amico, cujus manus in aliis etiam collationibus observatur. Is animadvertit, eas tantum notari varias lectiones in quibus hi tres Codices aut concordant [Col. 0279A] cum Lucensi Codice, aut certe ab editione dissentiunt.

26. Codex num. 230 finit: Explicit feliciter liber III. Deo gratias, amen. Codex 233: Explicit feliciter liber tertius sancti Isidori. Deo gratias, amen. Diligentia in diversa Codicum scriptura annotanda non magna videtur fuisse.

27. Codicis Lucensis, de quo nuper, eadem manu exaratae sunt collationes cum editione Bignaeana, et alia antiquiori horum librorum, scilicet anni 1483. Codex est bibliothecae Capitularis Lucensis membranaceus in fol. saeculi XI, plut. 2, num. 56. Continet etiam libros contra Judaeos, de Officiis ecclesiasticis, et librum Differentiarum; praeterea libros Alcuini de Trinitate cum epistola ad Carolum imperatorem, [Col. 0279B] et epigrammate: O rex, etc. Titulus Codicis est: In nomine Domini nostri Jesu Christi incipit prologus sancti Ysidori Spalensis episcopi ad Masonem episcopum. In editione anni 1483 deest hic prologus. Post prologum et indicem capitum: Incipit liber primus sancti Isidori episcopi. In fine: Explicitus est liber Sententiarum sancti Isidori episcopi Hispaniensis. Deo gratias, amen. Plurimae insignesque sunt in hoc Lucensi veteri Codice scripturae varietates.

28. Cum duobus mss. Codicibus bibliothecae Florentinae S. Marci eadem, ut videtur, manu collati sunt libri Sententiarum. Primus Codex antiquior saeculi XI haec continet, B. Prosperi libros tres de Vita contemplativa (verus auctor Julianus Pomerius); tractatum S. Ambrosii de Poenitentia in libros duos distributum; Sermonem S. Augustini de Poenitentia, [Col. 0279C] Poenitentes, poenitentes, si tamen estis poenitentes, et non estis irridentes. Hisidori de poenitentia: Ex eo unusquisque justus esse incipit, ex quo sui accusator exstiterit; Soliloquium Aurelii Augustini, Volenti mihi; Retractationes S. Augustini; librum Ambrosii episcopi de paradiso Dei, item librum de Cain et Abel, et libros S. Hisidori, nimirum Sententiarum. Codex est membranac. in fol., in duas columnas distributus: tituli capitum 356 minio notantur. Quod Isidori velut distinctum opus aliquod indicatur de Poenitentia, nihil aliud id est, ut ex primis verbis arguitur, nisi excerptum ex lib. II. Sentent. cap. 13.

29. Alter Codex membranac. in-8 ^o saeculo XII ad finem vergente conscriptus, multa continet, nempe [Col. 0279D] libros Sententiarum Isidori, epistolam hujus argumenti margini ascripti: Quid fuerit ante creationem mundi, et quid post judicium futurum sit, et de ipso finali judicio. Incipit: Dilectissimo fratri Adae peccator monachus humilis in Domino salutem. Sequitur brevis Expositio super quod in libris Regum legitur, quod David, fugiens Saul, ingressus est speluncam ad purgandum ventrem. Epistola seu liber Brunonis Signiensis episcopi dilectissimo fratri G. Magalonensi episcopo, de consecratione ecclesiae, de sacramentis et vestibus sacerdotalibus. Excerptum ex epistola Clementis papae, Qualiter ordo ecclesiasticus perfici debeat. Breve fragmentum Gregorii papae ad Honoratum diaconum Salonitanum de cura archidiaconali. [Col. 0280A] Sermo super Jacobi verbis: Nolite jurare. S. Augustini liber de sancta virginitate. Ejusdem liber de littera et spiritu. Collectanea quarumdem auctoritatum SS. Patrum et legum.

30. In Codice vetustiori: Incipit prologus S. Ysidorus (sic) Spalensis episcopi ad Masonem episcopum. Codex recentior omittit prologum. In utroque praemittitur index capitum. In vetustiori: Expliciunt capitula: incipit liber primus S. Isidori episcopi. In fine vetustior: Explicit liber Sententiarum sancti Isidori Hyspaniensis episcopi. Deo gratias, amen. Recentior: Explicit liber Sententiarum, sive de summo Bono S. Isidori Hispalensis episcopi. Discrepantia scripturae praesertim ex vetustiori exemplari accurate in schedis animadvertitur.

[Col. 0280B] 31. Pistoriensis cum Lucensi supra recensito plerumque consentit. Ex Pistoriensi Zaccaria sua manu plerasque varias lectiones ascripsit, sed post prima capita libri I vix aliud annotat, nisi Pistoriensem cum Lucensi cohaerere. Reperitur etiam in Pistoriensi epistola ad Massonam, libris Sententiarum prologi vice praefixa, et post libros Sententiarum libri Differentiarum et Officiorum S. Isidori, qui vocatur Isidorus Hispanensis episcopus

32. In programmate Zaccariae sermo fit unius tantum Codicis Veronensis. In schedis invenio varias lectiones duorum Codicum 357 hoc titulo: Libri Sententiarum editionis Matritensis collati cum duobus Codicibus, altero mutilo, cujus initium a cavite 21 libri primi saeculi fortasse IX, altero saeculi XV. Vetustior diligenter collatus, ex altero tantum quasdam varias [Col. 0280C] lectiones excerpsimus. Hi duo Codices cujus bibliothecae essent cum dubitarem, incidi in epistolam Joannis Francisci Seguier, Veronae 6 Martii 1755 ad Zaccariam datam, qua exemplaria mss. Isidori Veronae asservata recensentur cum descriptione Latina, quam eruditissimus Maffeius, jam tum vita functus, reliquerat. Ex hac epistola colligo utrumque hunc Codicem esse Veronensem. Vetustior Codex num. 23 ita a Maffeio describitur.

33. Partim majoribus, partim minoribus, partim celeribus litteris perscriptus, singularisque ex hoc capite propterea liber, de antiquis characteribus agenti mihi multum memoratus est. Isidori Hispalensis libros continet Sententiarum, vel de summo Bono. Libro cuicunque index suus praemittitur. Nec operis inscriptio [Col. 0280D] neque auctoris nomen superant. Avolarunt quaterniones primi, initiumque nunc est, Exercitium super universam terram, lib. I cap. 21, in eximia editione anni 1599, Matriti peracta, tom. I, pag. 26. Subsequenti capiti verbis illis testimonium datur finis imponitur, et ad 23 transitur. Illa ergo exsulant pro solo originali reatu luunt in inferno, et reliqua. Ubi de praedestinatione idem error in ms. cubat qui in editis, exteriora delectentur: legi enim debet, sectentur. Libro II, cap. 39, editi, de Fornicatione: ms. de Luxuria. Ultima in ms. verba, non quos coelestis aula laetificandos concludit.

34. De hoc ipso Codice canonicus Joan. Jacobus Dionysius verba facit in litteris ad Zaccariam 25 Juli: [Col. 0281A] 1781 Veronae datis, et ait Codicem ita finire: Qui legis, in mentem habete scriptores, si habeatis Deo datori. De eodem Maffeius, ut ipse indicat, ante disseruerat in Bibliothecae Veronensis mss. part. I, pag. 88, cujus verba in praefatione ad Prooemia Veteris et Novi Testamenti, quam postea expromam, inseri Zaccaria voluerat. Mendum, quod emendare Maffeius voluit, exteriora delectentur, nescio an potius sit Isidoriani saeculi propria locutio pro exterioribus delectentur: Codicum mira est constantia in ea lectione exteriora delectentur. Locus exstat lib. II Sententiarum, cap. 6.

358 35. Recentior Codex num. 54, 2, qui inter Maffeii libros adhuc reperiebatur, sed Bibliothecae capituli Veronensis jam destinatus, sic a Maffeio recensetur: [Col. 0281B] Membranaceus in 4 ^o de novo accedit. Incipiunt capitula libri primi: post quem, Explicit liber primus beati Isidori archiepiscopi Ispalensis de summo Bono, a verbis prioribus Hebraeorum more denominatus. Post librum tertium, Explicit die primo Decembris 1467. Incipit ejusdem de Institutione bonae vitae liber primus et unus: Dilecte fili, dilige lacrymas, etc. Brevi opusculo allato: Incipit prologus Synonymorum sancti Isidori. Horum Codicum varias lectiones Zaccaria sua manu notare coeperat: sed a cap. 12, lib. I, alteri perscribendas commisit, qui, ut videtur, non ea diligentia quam Zaccaria expetierat usus est. A Codice recentiori abest epistola ad Massonam: vetustior initio mutilus est. Quid sit opusculum de Institutione bonae vitae, dicam cap. 82.

[Col. 0281C] 36. E bibliotheca Chisiana unus codex Sententiarum nominatur in programmate. In schedis plures commemorantur, sed in genere tantum cum Editis collati. Scilicet in Bibliotheca Chisiana A 6, 164, Codex membranaceus in-4 ^o saeculi XIII, in quo Sententiarum libri continentur. Subjicitur index capitum 30 libri primi fere, ut in editis. Codex membranaceus in 4 ^o saeculi XIV A 6, 159, Isidori Sententiarum libri. Ordo libri primi, ut in superiori Codice. Sequitur liber Cypriani martyris (alterius potius) de duodecim abusionibus saeculi. Codex membranaceus saeculi XV A. 3, 74, Sententiarum libri, ut in praecedentibus. In tribus his Codicibus, cap. 3, lib. I, legitur ut in editis: Humanitas a Christo suscepta, quae tertia est in Trinitate persona. Consule notas ad eum [Col. 0281D] locum.

37. Initio tertii hujus Codicis cardinalis Bona elenchum opusculorum in eo contentorum ita descripsit:

Continet hic Codex diversa opuscula, ad ascesin pertinentia, a viro religioso in unum collecta, quae omnia typis edita sunt, exceptis 9, 19, 20, quae nullius momenti sunt. 1. Occurrunt libri tres Sententiarum, quas S. Isidorus ex S. Gregorio Magno maxima ex parte excerpsit, nonnulla adjungens ex S. Augustino. In editis notata sunt ad marginem loca SS. Patrum. 2. S. Ephrem Syri aliquot sermones, interprete Ambrosio Camaldulensi. Excusi sunt Argentorati anno 1509, et Coloniae anno 1547. Omnia autem opera Ephrem edidit primum Romae Gerardus Vossius Tungrensis tribus tomis in fol. anno 1593. 3. Compendium 359 vitae S. Hieronymi, post quod sequuntur epistolae Eusebii Cremonensis, et ipsius [Col. 0282A] Hieronymi; sed falsae sunt et supposititiae, plenae erroribus, fabulis et anachronismis, ut quidem viri docti observarunt. 4. Soliloquia S. Augustini: exstant tom. IX Operum ejus, sed in appendicem rejecta, quia ex ejusdem confessionibus aliisque opusculis consarcinata sunt. 5. Eidem Augustino tributus liber de Conflictu vitiorum et virtutum ex eadem appendice tom. IX, qui etiam ascribitur S. Leoni. Verus auctor creditur esse S. ISIDORUS Hispalensis, inter cujus opuscula reperitur. 6. S. ISIDORI Soliloquia edita sunt inter caetera ipsius opera. 7. S. Bernardi abbatis de Vita contemplativa: in Editis sic inscribitur, Meditationes ad humanae conditionis cognitionem. Perperam nomen Bernardi praefert: est primus liber de anima inter opera Ugonis de S. Victore. 8. Excerpta quaedam ex libris Ugonis de claustro animae, qui editi sunt. 9. Decretum Gratiani abbreviatum: est index rerum omnium, quae a Gratiano notantur, continens singulorum capitum argumenta. 10. Liber S. Bernardi de conscientia pseudepigraphus. [Col. 0282B] In editis Bernardi inscribitur, de interiori Domo. Inter quatuor libros, de Anima, Ugonis de S. Victore tertius ordine liber est. 11. Epistola S. Bonaventurae, exstat tom. II opusculorum ejus. 12. S. Antonii expositio decalogi. Excerpta videtur ex libro ejus edito de eruditione confessorum. 13. Exempla quaedam ex variis libris transcripta, qui omnes editi sunt. 14. Libri quatuor de Imitatione Christi, olim tributi Joanni Gersoni, nunc Thomae a Kempis. 15. Tractatus S. Bernardi, qui dicitur Scala coeli; reperitur etiam tom. IX S. Augustini, est autem Guigonis majoris Carthusiae prioris, qui obiit anno 1137. 16. Bernardi formula honestae vitae. Est Bernardi Silvestri monachi Cisterciensis, cujus est etiam inter Opera S. Bernardi epistola de re familiari bene administranda. 17. Epistola Petri Damiani de die mortis. 18. Breves quaedam oratiunculae ante et post communionem. 19. Oratio ad angelum custodem. 20. Epigramma de sacramento Eucharistiae.

[Col. 0282C] 38. Hactenus elenchus opusculorum a cardinali Bona perscriptus. De Conflictu vitiorum et virtutum, et Soliloquiis Isidori suo loco disputabitur. Aetas Codicis colligitur ex fine Sermonum S. Ephrem, ubi legitur: Die XXVI Junii 1481, manu propria F. Jo. Gaii ordinis S. Dominici.

360 39. E Codicibus a Zaccaria in suo programmate memoratis solum mihi desunt collationes Codicis Barberinii et Mutinensis, nisi si forte ex eorum alterutro excerptae sint quaedam variae lectiones Codicis mihi ignoti, qui ita describitur: Codex secundus, plut. 13, a sinistra ingredientium, membranaceus in fol. parvo inscriptus: Soliloquia Isidori Hispalensis, continens nempe Sententiarum libros. Initio mutilus est Codex; nam a capite duodecimo libri primi [Col. 0282D] ducit initium. Mutilus etiam est sub finem: nam cum tertius liber capitibus 65 constare deberet, sub medium capituli 22 desinit. Pauca etiam extranea adduntur, nempe planctus beatae Virginis Mariae secundum B. Bernardum: Dicat Domina mea, dic, etc.; Epistola S. Dionysii de morte Pauli: Summula parva de cometis; ac tandem oratio pulchra et devota.

40. Fortasse in hoc Codice praecesserant Soliloquia S. Isidori, unde inscriptio remanserit, quae Sententiarum libris minime congruit. Zaccaria in Conspectu autographo suae editionis non nominat Codicem Mutinensem, sed post decem alios addit: Ac tandem nostro saeculi XIII, quem ab erudito Augustiniensis familiae [Col. 0283A] viro P. Laget dono accepimus. Suspicari possumus hunc ipsum esse Codicem Mutinensem, neque diversum ab eo cujus varias lectiones habeo, saeculo XIII exarato, qui a Zaccaria in bibliothecam Mutinensem illatus fuerit.

41. Ex litteris ad P. Dominicum Troili soc. Jesu a quodam amico Jesuita, qui non subscribit, datis, colligitur, in oppido Monte Politiano asservari Codicem ms. librorum Sententiarum, quem sibi conferri Zaccaria expetierat. Sed Codex recentior visus est, ac solum speciminis loco caput 13, al. 15, lib. I, ex eo describitur de Sensibus carnis: neque enim in eo oppido repertum fuit opus editum Sententiarum S. Isidori.

42. Inter quosdam Codices mss. Pistorienses indicatur [Col. 0283B] Libellus de summo Bono saeculi XIV, qui ad nostrum Isidorum nihil attinet, ut ex initio patet. Cap. 1: Qualiter naturalis rationis ducatu Deum unum mens humana repererit. Summum omnium principium Deus est, quem tam invenire difficile est quam inventum digne profari. Scholastici hominis liber esse creditur.

43. Spem alterius Sententiarum Codicis conferendi fecerat D. Carolus Maria Orsinius, qui litteris ad V. C. Trombellium, 22 Septembris 1752 Pisis 361 e Carthusiensi coenobio scriptis, affirmat exstare in eo coenobio, ut puto, Codicem inscriptum Sententiae S. Isidori, et Diadema monachorum, et alium Synonyma S. Isidori, quos ad eum legitima cautione adhibita perferri curabat: Trombellius Zaccariam de [Col. 0283C] his Codicibus certiorem fecit; sed nihil aliud praeterea actum reperio.

44. Contra Judaeos libri duo ad Florentinam sororem ad quinque mss. Codices in conspectu editionis Zaccarianae dicuntur recogniti, scilicet ad duos Malatestios, duos Florentinos, et unum Lucensem. Codex membranaceus in-4 ^o bibliothecae Malatestiae Caesenatis, plut. 1 ex sinistra ingredientium, exhibet Evangelium S. Joannis cum glossulis scriptum saeculo XII, glossulae autem saeculi sunt sequioris. Item Isidorus Florentinae sorori suae. Incipit liber contra Judaeos de Christo. Pauculas varias lectiones Zaccaria ascripsit; caeteras, nec multas illas quidem, alius usque ad cap. 9 lib. I, ubi observat: Ut vides, Codex iste epitome quaedam est potius librorum quam libri [Col. 0283D] ipsi. In fine porro libri II pro capite 28 est praefatio quae habetur pag. 256 editionis Matritensis. Hinc selegi has variantes. Codex alter Malatestius est ille ipse in quo Prooemia, ut dixi, et plura alia Isidori opera continentur. Post sermonem contra Arianos, Dominae sanctae sorori Florentiae Toletanus Ysidorus episcopus. In fine: Explicit liber Ysidori Toletani episcopi contra Judaeos: amen. De hoc errore, quo Isidorus Toletanus episcopus inepte nuncupatur, mox recurret sermo.

45. E duobus mss. Codicibus Florentinis alter est Laurentianus, alter S. Marci. Laurentianum, in schedis Zaccarianis breviter descriptum, uberius et distinctius recensebimus ex catalogo Bandinii tom. I cod. Lat., plut. 23, cod. 14. Membranaceus est in [Col. 0284A] fol. min. saeculi XV, nitidissimus cum litteris initialibus librorum aureis. In ipsa Codicis fronte descripti apparent in quatuor aureis circulis variis ornamentis, et emblematibus distinctis operum tituli: in altera pagina Mediceum stemma. Sunt autem haec opera: 1. Beati Prosperi de Vita contemplativa cum epistola Jacobi Becchetti, qualem habet Codex bibliothecae S. Marci. Haec edita fuit a Zaccaria in Itin. liter. per Italiam pag. 54. 2. Isidori liber Primorum (corrige Prooemiorum) De librorum, etc. 3. Sine inscriptione Allegoriae: 362 Domino sancto ac reverendissimo fratri Orosio Isidorus, etc. In fine hoc opus inscribitur Liber Primorum, vel Prooemiorum, sed male. 4. Liber Differentiarum capitibus constans 42, quorum tabula librum praecedit. Hic est liber secundus [Col. 0284B] Differentiarum Grialii, Inter Deum et hominem, etc. 5. S. Augustini episcopi liber de quatuor virtutibus, seu proprietatibus charitatis: Desiderium charitatis vestrae a nobis exigit, etc.; finit non folia laudis. Inter opera S. Augustini non exstat. 6. Isidori Sententiarum libri tres, praevia singulis capitum tabula. In fine: Explicit liber Sententiarum, sive de summo bono, S. Isidori Hispalensis episcopi. Floruit Isidorus tempore Heraclii imperatoris, qui coepit anno Domini DCXIV, et regnavit annis XXX, sicut ait Vincentius in Speculo part. III, cap. 31. Succedunt Isidori contra Judaeos libri duo, indice capitum singulis praemisso.

46. Titulus operis est, Incipit praefatio, vel recapitulatio fidei catholicae, sive superdictio operis Isidori [Col. 0284C] Hispalensis episcopi ad Florentinam sororem suam. Sanctae Florentinae Isidorus Toletanus episcopus. Quaedam, etc. Cum Isidorus primum dicatur episcopus Hispalensis, ac postea Toletanus episcopus, fortasse interpolator Codicis intellexit patria fuisse Toletanum, ut clarius cernitur in Codice 10, plut. 21, a Bandinio sic descripto: Codex membranaceus saeculi XIII ineuntis cum titulis rubricatis et initialibus coloratis. S. Isidori Toletani, Hispalensis episcopi, libri duo contra Judaeos: et in Malatestio etiam contra Judaeos, quem nuper recensui: ut facile intelligas, tres hos Codices ex uno eodemque fonte infecto originem trahere. Illud pro certo habendum errorem hunc esse ab aliquo librario interpolatore, vel per oscitationem immissum. Notat Bandinius ad Codicem [Col. 0284D] 14, plut. 23, multas se variantes lectiones ms. exemplaris ab editis Isidori operibus animadvertisse: sed non meminit variantium lectionum, quas ex duobus contra Judaeos libris Zaccaria nescio cujus ope et manu sibi comparaverat.

47. Alter Florentinus Codex est S. Marci, membranaceus in-4 ^o minori, saeculi XV, in quo scripta S. Isidori episcopi Ispalensis ad Florentiam sororem suam de Passione Dominica, collecta de pluribus, et ex testimoniis prophetarum. Praeterea Augustinus ad Eremitas simplices et indoctos de regimine eorum, ne in simplicitate eorum cadant in laqueos erroris Excerpta alia ex Augustino. 363 Liber beati Augustini de vera et falsa poenitentia, distinctus per plura capitula. Liber Augustini de igne purgatorio: Audivimus, [Col. 0285A] fratres charissimi, Apostolum dicentem, quia fundamentum aliud, etc. Item de laude Dei et poenis purgatorii: Resurrectio et clarificatio D. N. J. C. Ejusdem de gratia Novi Testamenti, et de quinque quaestionibus. Liber beati Augustini de fide rerum invisibilium. In fine: Explicit opusculum Isidori Ispalensis ad Florentiam sororem suam de Passione Dominica. Hic Codex ab eodem collatus est, a quo superior Codex Laurentianus, ut ex charactere apparet.

48. Ejusdem quoque manus sunt variae lectiones Codicis Lucensis. Inscriptio est: In nomine Domini nostri Jesu Christi incipit epistola sancti Isidori Junioris episcopi ad sororem suam Florentinam in libro testimoniorum prophetarum de Christo. Prologo succedit [Col. 0285B] capitum index. In fine haec adduntur: His XII vitiis offuscatur justitia in terra. Adolescens absque obedientia. Femina absque pudicitia. Sapiens absque operibus. Populus absque lege. Senes absque religione. Dominus absque virtute. Dives mendax. Pauper superbus. Christianus contentiosus. Rex iniquus. Episcopus negligens. Haec eadem in alio Pistoriensi Codice reperiuntur. Confer librum de duodecim Abusionibus saeculi inter opera supposititia S. Cypriani, et infra cap. 85, num. 4.

49. In programmate Zaccariae mentio non fit Codicis Barberiniae Bibliothecae, cujus tamen varias lectiones in ejus Adversariis invenio. Codex est membranaceus in-4 ^o saeculi fortasse octavi: eodem enim charactere scriptus est quo Orosius Laurentianae bibliothecae [Col. 0285C] praenotatus num. 230, qui olim fuit Fratrum S. Salvatoris de Septimo Cisterciensis ordinis, ac deinde Caroli Strozzae, Thomae filii. Titulus: In nomine D. N. J. C., et B. Mariae semper virginis incipit praefatio, sive superdictio operis ad Florentinam sororem suam. In Codice Laurentiano nuper recensito simili modo haec praefatio dicitur superdictio operis. Quaedam de hoc Codice cap. 66 animadvertam.

50. Sequuntur homiliae aliquot S. Augustini; homilia S. Faustini de Theophania: Proxime est; iterum homiliae Augustini; item de transitu S. Martini, ex epistola quam Sulpicius Severus scripsit ad Bassulam socrum suam; homiliae aliquot S. Gregorii; Admonitio S. Basilii episcopi ad monachos; libri S. Ephrem [Col. 0285D] diaconi de Die judicii; 364 ejusdem de Compunctione cordis; S. Augustini liber Dogmatum ecclesiasticorum: subjungitur explanatio symboli, Dum de symbolo conferre volumus. Deest autem in hac explanatione articulus, Vitam aeternam.

51. Sequitur libellus inscriptus, Quae sunt instrumenta bonorum. In primis Dominum Deum diligere, etc. Dicta S. Ephrem de fine mundi; Et consummatio saeculi, et conturbatio gentium. Dicta S. Methodii episcopi. Mutilus est in fine Codex. Liber dogmatum ecclesiasticorum Augustino affictus, Isidoro etiam tribuitur, ut cap. 83 exponam. Eruditus aliquis in usum, ut opinor, Zaccariae quasdam varias lectiones ex Barberinio hoc Codice annotavit, ita praefatus: [Col. 0286A] Aliqua hinc excerpsimus, conferendo libros ad Florentinam sororem editionis Parisiensis 1601.

52. De ordine creaturarum librum dubium vocat Zaccaria, neque a se vel ab aliis in suae editionis usum collatum indicat. In schedis ejus nihil de hoc libro reperio.

53. Synonyma: pro collatione hujus operis duos mss. Laurentianos Zaccaria in programmate indicaverat: sed in Adversariis tres Laurentianos collatos manu ejusdem qui alios Codices Florentinos contulit, invenio. Primus Codex membranaceus in-8 ^o plut. 20, num. 46, saeculi XIII aut XIV. Bandinius refert ad saeculum XV, et Mediceo stemmate insignitum animadvertit: deesse etiam prologum primum, et aliquid aliud in corpore: ac librum II desinere, per futuram [Col. 0286B] age mercedem, ut in editione Matritensi, pag. 390, col. 2, vers. 31. Est enim mutilus in fine. Inscriptio: Incipit liber Synonymarum Domini Isidori Spalensis episcopi. Venit nuper ad manus meas quaedam caedula (schedula) Ciceronis, etc.

54. Laurentianus alter Codex est membranaceus in-4 ^o , saeculi XIII, plut. 20, n. 49. Bandinius ait Codicem esse partim saeculi XII, partim XIII. Duo sunt prologi, ut in editione Matritensi. Titulus videtur esse: Isidori Ispalensis Synonymorum. Sequuntur quaedam miscellanea, ac praesertim liber Ecclesiastis, et epistolae septem canonicae, liber Job cum glossis. Sequitur annotatio: Ab incarnatione Domini 1215 celebrata est sancta universalis synodus Romae in ecclesia S. Salvatoris, quae Constantina (forte Constantiniana) [Col. 0286C] vocatur, mense Novembri, praesidente domino Innocentio III papa, pontificatus ejus 18 anno, in qua fuerunt episcopi 412, etc. Sequitur libellus de officio Judicis.

365 55. Tertius Codex Laurentianus membranaceus in fol., plut. 23, num. 23, in fol. min. saeculi, ut putat Bandinius, undecimi, optime servatus. Continentur in eo sententiae SS. Patrum, liber Martini Dumiensis de quatuor Virtutibus, Sermo S. Joannis Chrysostomi de Patientia. Sequitur, In nomine Dei summi incipit liber sancti Hysodori Hispaniensis (sic) episcopi, id est, Synonyma. In fine: Explicit Synonymae domni Isidori liber secundus. Post alia sunt libri tres Prognostic ω n S. Juliani Toletani.

56. Nihil habent Zaccarianae schedae de Contemptu [Col. 0286D] mundi, de Exhortatione poenitendi, de Lamento poenitentiae, de Oratione pro correptione vitae, et contra insidias diaboli, de Confessione, de Regula monachorum, de Fragmentis in regulam S. Benedicti, de Conflictu vitiorum. Spuriis pariter recensetur liber de Institutione bonae vitae, quem ex Codice Veronensi descriptum reperio. De opere seorsum agam: Codex describitur in praelatione Zaccariae ad librum Prooemiorum suo loco referenda.

1. In secundo volumine primum locum Zaccaria epistolis destinaverat: sermonibus item, Isidoro in [Col. 0287A] mss. tributis. Epistola ad Massonam in programmate collata dicitur cum mss. Pistoriensi et Vindobonensi. Ex Codice quidem bibliothecae Vindobonensis integram epistolam descriptam invenio: ex Codice vero Pistoriensi varias lectiones ad marginem exemplaris Matritensis. Neque vero, qualis sit Vindobonensis Codex, exprimitur. Caeteras epistolas ex editionibus Zaccaria recudere cogitaverat.

2. Praeter sermonem de Corpore et Sanguine Domini sub Emisseni nomine vulgatum, et apud Martenium Isidoro a duobus pervetustis Codicibus tributum, tres spurios nondum editos Zaccaria promiserat, primum contra Arianos et Malatestio Codice, alterum de S. Aemiliano e Vercellensi, tertium e Florentino S. Marci sine titulo. Sermo contra Arianos [Col. 0287B] exstat in Codice Malatestio, in quo sunt etiam Prooemia Veteris et Novi Testamenti, ut expositum fuit 366 capite praecedenti. In Catalogo monasterii Pomposae saeculi XI, hic sermo jam Isidoro ascribebatur, ut infra cap. 46 dicam. Utrobique incipit: Veni, Domine Jesu Christe Redemptor. De hoc ac sequentibus duobus sermonibus quid ego sentiam cap. 72 aperiam.

3. Sermo in laudem S. Aemiliani transcriptus est ex antiquissimo ms. Codice archivii S. Eusebii Vercellensis hoc titulo: In natali S. Aemiliani episcopi Vercellensis sermo B. Isidori. Vir ecclesiasticus, etc. Tertius sermo est contra gulam, cupiditatem, et superbiam, inscriptus, Homilia S. Isidori episcopi. Fratres, oportet nos satis timere, etc. Hujus Florentini S. Marci Codicis uberior descriptio ita refertur.

[Col. 0287C] 4. Codex membranaceus in-8 ^o saeculi XIII in quo aliquot homiliae: sequitur: In nomine Patris incipit epistola de Die dominico, a Deo missa: Diem sanctum dominicum, etc. De septimo throno venit epistola in civitatem Gazam a Domino transmissa, ubi S. Petrus episcopatum accepit. Contra hanc, aut similem aliam epistolam exstat epistola Liciniani episcopi Carthaginiensis in Hispania saeculo VI exeunte ad Vincentium episc. Ebositanae insulae: Inter varias, etc. In principio ipsius epistolae legimus, ut dies dominicus colatur, etc. Edita est tom. V Hisp. sacr., append. 4. Explicatio brevis orationis Dominicae. Aliae homiliae. Tractatus quidam de bestiis quarum in Scriptura mentio. Expositio missae quibusdam versiculis in [Col. 0287D] hanc sententiam:

Videtur legendum referatur et sonet pro refertur et sonat.

5. Sequitur Introitus missae: Introitus autem missae nuncupatur, etc. Tractatus de vestibus, de laudibus missae, iterum de sacris vestibus, de missa. Celebratio missae in commemoratione passionis Christi peragitur. In hoc capite citatur Isidorus: item fit [Col. 0288A] mentio diaconi, qui post Evangelium dicere debet: Si quis est catechumenus, procedat foras. Sequuntur alia de missa, et de expositione symboli, ac passio S. Margaritae. Expositio similis missae exstat in Codice Vat. Palatino 1578, ut cap. 84 dicam.

367 6. Haec de sermonibus spuriis Isidori, quorum Zaccaria meminit. An autem pro certo ponendum sit eos esse spurios, suo loco, ut monui, distinctius investigabitur.

7. De Officiis libri duo ad quatuor mss. Codices recogniti, nimirum Bononiensem, Pistoriensem duosque Lucenses. Bononiensis est Codex Albornozianae bibliothecae collegii majoris S. Clementis Hispanorum, membranaceus in fol., num. 10, saltem saeculi XI. [Col. 0288B] In eo est liber beati Hieronymi presbyteri contra Jovinianum haereticum. Liber S. Isidori Ispallensis Ecclesiae episcopi de Origine officiorum. Liber S. Augustini episcopi de Disciplina Christiana. Altercatio Lanfranci et Berengarii de Corpore et Sanguine Christi: Lanfrancus misericordia Dei catholicus Berengario catholicae Ecclesiae adversario. Si divina pietas cordi tuo inspirare dignaretur. Dialogus est Lanfranci cum Berengario. In fine: Explicit conflictus Lanfranci et Berengarii de Corpore et Sanguine Christi.

8. Libri duo de Origine officiorum integri sunt, cum praefatione et indice capitum. Hujus Codicis meminit Bayerius in not. ad lib. V Bibl. vet. Hisp., num. 147: Memini me olim vidisse Bononiae in cel. [Col. 0288C] S. Clementis Hispanorum collegio insignem Officiorum ecclesiasticorum Codicem, qui vulgatis aliquanto auctior videbatur. At variae lectiones, Zaccariae manu ex hoc Codice cum editione regia Matritensi comparato collectae, minime indicant eum vulgatis auctiorem esse. Hunc autem Codicem, uti alios omnes Isidorianos collegii Hispanorum Bononiensis, anno 1748 a Mingarellio et Ponsio collatos fuisse, ex notis ascriptis aliorumque relatione perspectum habeo.

9. Pistoriensis Codex est ille ipse in quo sunt libri Sententiarum, de quo supra. Inscriptio: Incipit prologus in libro Officiorum edito a beato Isidoro episcopo. Est etiam index capitum. Manu partim Zaccariae, partim alterius primus liber collatus apparet: in cujus fine Zaccaria ascripsit: Hucusque contuli [Col. 0288D] anno 1755. Caetera cursim annotavi. Scilicet pauca quaedam ex lib. II in cujus fine: Expliciunt libri Officiorum duo. Incipiunt capitula libri Differentiarum.

10. Duo Lucenses Codices accurate, nescio a quibus, collati sunt: manus enim duorum apparet. Nulla nota Codices inter se distincti sunt. Pro eorum altero haec est epigraphe: Collatio S. Isidori 368 Hispalensis de divinis officiis cum ms. membranaceo Codice Canonicorum majoris ecclesiae Lucanae. Titulus ms. Codicis est. Incipit prologus in libro officiorum edito a beato Isidoro episcopo: qui omnino consentit cum prologo Codicis Pistoriensis modo recensiti. Post prologum est index capitum.

[Col. 0289A] 11. Pro altero Lucensi Codice sic titulum Zaccaria praescripsit: Libri de officiis ecclesiasticis editionis Parisiensis 1580 collati cum Codice Lucensis capituli, de quo Mansius tom. XLV Caloger. Sequuntur variae lectiones charactere alterius, quo in istiusmodi collationibus saepissime usus est Zaccaria. Tom. cit. XLV Caloger. collect. pag. 73, commentarius Joan. Dominici Mansii exstat de insigni Codice Caroli Magni aetate scripto, et in bibliotheca canonicorum majoris ecclesiae Lucensis servato. Codex est membranaceus in-4 ^o , charactere modo Italico minutissimo, modo Italico grandiori, modo quadrato: sive ab uno, sive a pluribus mendose descriptus. Scioli cujusdam medicam manum expertus, saepe gravius vulnus accepit. Quaedam praeterea a Codicis scriptore confuse exarata sunt, [Col. 0289B] et inter se commista. Aetas Codicis hac notatione veteri designatur: A resurrectione Domini nostri Jesu Christi usque ad praesens (sic) annum Caroli regis in Langobardia, in mense Septembrio, quando sol eglypsin patuit, Ind. X anni sunt DCCLXII, m. v. Indicatur annus Christi 787. Colligit Mansius, in scribendo Codice isto aliquot annos fuisse impensos; nam inter alia est excerptum epistolae Leonis III, qui anno 795 pontifex esse coepit.

12. Dubitare tamen aliquis possit num notatio de anno 787 ab exscriptore ex alio Codice, ut fieri solet, descripta fuerit. Aetatem quidem Caroli Magni Codicem referre Mabillonius, qui Codicem inspexit, indicavit, ut Mansius refert. Continentur hoc Codice: 1. Chronicon Eusebii, Latine a S. Hieronymo redditum, [Col. 0289C] et continuatum. 2. Antiphonae nonnullae per anni circulum. 3. Isidori Chronicon. 4. Libri duo Isidori de Officiis, a Mansio collati cum editione Cochlei. Desunt in Codice duo postrema capita de Suffragiis, etc., ut etiam in editione Cochlei, et in collectione de cathol. Eccles. Offic. Coloniae 1568, et in aliis. 5. Historia ecclesiastica Eusebii ex Rufini interpretatione. 6. Epistola S. Gregorii Magni ad quaestiones Augustini Anglorum apostoli, editis exemplaribus auctior. 7. Libri Hieronymi et Gennadii de Vir illustr. 369 8. Romanorum pontificum Vitae sine auctoris nomine, quae Anastasio bibliothecario alibi tribuuntur. 9. Fragmentum Isidori de haeresi et schismate, ex lib. VIII, cap. 3 Etymol., quod Isidori nomen non praefert, et olim fragmentum operis alicujus [Col. 0289D] Hieronymi credebatur. 10. Regulae ecclesiasticae apostolorum, sive noti 50 canones. 11. De Musivis opus jam ex hoc Codice a Muratorio editum tom. II dissert. med. aevi, pag. 668, quem tamen duo alia ejusdem Codicis in vacua pagella fugerunt, De fabrica in aqua, et de Multa. 12. Versiculi Gregorius praesul meritis et nomine dignus, plures et correctiores quam apud Vezzosium in not. ad quartum volumen oper. Ven. Thomasii. 13. Incipit de dogmatibus ecclesiasticis sedis Gennadii episcopi Maxiliensis (sic). 14. Nugae quaedam superstitiosae de numeris. 15. Collectio quaedam Canonum. 16. Liber B. Augustini de quinque haeresibus, falso ipsi ascriptus. Praeter plura alia sequuntur Excerpta Canonum ex quibusdam ecclesiarum [Col. 0290A] Hispaniae Codicibus, et fragmenta lib. VII et VIII Etymologiarum Isidori.

13. Pro secundo volumine promiserat Zaccaria libellum orationum Isidoriani ritus a Blanchino editum, praemissa dissertatione de Isidoriana liturgia: Isidorianam Canonum collectionem Aguirrii et Cennii cum suo de utraque judicio: et concilia duo quibus S. doctor praefuit, cum variis lectionibus. De his omnibus nihil ab eo inchoatum, nedum perfectum invenio; ac solum mihi in ejus schedis occurrit Scipionis Maffei judicium de Codice Veronensi sexti aut septimi saeculi, quo Breviarium Gothicum continetur; de quo ego infra plura disseram.

14. Chronicon pertinebat quoque ad secundum tomum, ad quinque mss. Codices recognitum, videlicet [Col. 0290B] Vaticanum, Lucensem, Pistoriensem, Florentinum S. Marci, Caesenatem Malatestium cum auctario ex tribus Codicibus ad saeculum X. Desiderantur collationes Codicis Vaticani. Adsunt variae lectiones Chronici Isidoriani editionis Breulianae collati cum ms. Codice Lucensis capituli, de quo agitur in collectione Calogeriana opusculorum cit. t. XLV. Inscriptio est a manu Zaccariae, reliqua ab alia. Mansius loc. cit. titulum refert: Chronica Esidori episcopi. Addit se hoc chronicon cum editione Loaisae contulisse, ex quo uberem variantium lectionum messem collegit; et inter alia notat Heraclium in editis an. 5814 370 assignari, in ms. cum anno 5813 componi. Existimo tamen Zaccarianam lectionis varietatem non Mansii sed alterius esse.

15. E Codice capituli Pistoriensis describitur [Col. 0290C] compendium quoddam Chronici Isidoriani, quod incipit: David regnavit ann. XL, Salomon, etc. Finit: Heraclius dehinc quintum annum agit imperii. Fiunt igitur ab exordio mundi usque ad praesentem aeram, hoc est in anno quinto imperatoris Heraclii et quarto principis Sisebuti, anni quinque millia octingenti XIII. Post, interposita vacua pagina, sequitur auctarium: Adoloaldus, etc., usque ad annum 1027.

16. Codex Florentinus S. Marci est membranaceus in-4 ^o , saec. XI, de haereditate, ut initio notatur, Nicolai Niccoli Florentini. Titulus: Incipit liber Chronicorum S. Hisidori Hispalensis episcopi ab exordio mundi usque ad Heraclii imperium, et Sisebuti regis Gothorum principatum, qui regnaverunt circa annum [Col. 0290D] Domini seimila secento: quae duo Italica verba is qui Codicem contulit, pro numeris Romanis, ut puto, ascripsit, ac fortasse eos non intellexit. Nam Isidori Chronicum ad annum mundi 6000 non pertingit. Multum discrepat Codex ms. a Chronico edito. Finit: Explicit liber Chronicorum sive de temporibus sancti Hisidori archiepiscopi Hispalensis.

17. Prosequitur alius Chronicon usque ad Leonis imperatoris, qui Michaeli successit, imperium; ac notandum auctorem hujus supplementi, ubi de Nicephoro imperatore, Leonis antecessore, loquitur ita habere: Sic redargutus Nicephorus ab avaritia sua cessavit . . . et octo annorum praeteritorum redhibitiones a principii (sic) domibus exigere; et erat lamentum [Col. 0291A] magnum. Haec Dominus novit. Ipse ego conscriptor horum viva voce audivi a Theodosio. Sequitur auctarium, Albuinus decimus rex Longobardorum, etc., usque ad annum 1051.

18. Malatestius Codex post Prooemia et alia Isidori opera Chronicon hoc titulo refert: Incipit Chronica S. Ysidori episcopi Spalensis, describens historiarum breviaturas ab exordio mundi.

19. In programmate Zaccariae mentio non fit Codicis Albanii et Mutinensis; e quibus tamen varias lectiones, aliena manu exaratas, in ejus schedis invenio. Albanius est Codex chartaceus num. 4, cujus initio haec legas: Isidori Hispalensis de Viris illustribus. Ildephonsus archiepiscopus Toletanus de Viris illustribus post Isidorum. De ortu et obitu sanctorum [Col. 0291B] Patrum, sed nullo auctoris 371 nomine designato: opusculo tamen altera manu praemissum exstat: Isidori Hispalensis Junioris. Isidori Hispalensis chronica brevis ab initio mundi usque ad Heraclium imperatorem. Librum hunc sic transcriptum dono mihi dedit Illustriss. et Reverendiss. dominus meus D. cardinalis Sirletus, cui plurimum me debere fateor. Romae 22 Junii 1576. B. cardinalis Lomellinus. Inscriptio in Codice est: Incipit liber Chronicorum Isidori Hispalensis episcopi ab exordio mundi usque ad Eraclii Augusti imperium, et Sisebuti regis principatum. Praefatio. Chronicon, multis in locis interpolatum ab aliquo scriptore Gallo, apparet descriptum ex exemplari anno XL Lotharii Francorum regis, et XIV Heraclii imperatoris exarato, ut ex postremis verbis [Col. 0291C] colligitur.

20. Mutinensis Codex quibusdam in locis est mutilus. Titulus est: Incipit liber Chronicorum S. Isydori episcopi. In fine computantur anni usque ad XXVII Caroli Magni, quo tempore descriptus Codex videtur. Atque hanc aetatem arguit specimen characterum, quod apud me habeo. Orthographia codicis est: Eusevius, condedit, adque, reperit, morvi, inlustris, Spanias, nomi pro numi. Verba extrema operis sunt: «A quinto vero anno Heraclii imperatoris usque ad vigesimum octavum Luiprandi regis Langobardorum, et meam infelicis Johannis . . . aetatem subputantur anni CXXIV. Dehinc usque ad XXVII Christianissimi et piissimi domni Caroli Magni regis Francorum et Longobardorum in Italia . . . inveniuntur anni LXII. [Col. 0291D] Colliguntur ergo omnes anni ab Adam usque ad praesentem VIII indictionem, quo ( sic ) pascha Hebraeorum Idus Aprilis, pascha vero nostra tertio decimo Kalendas Madias ( sic ), principium mundi quarto Idus Aprilis, luna condita Idus Aprilis, homo ad imaginem Dei factus septimo Kalendas Madias, complentur anni . . . Residuum ergo saeculi tempus humana investigatione incertum est.»

21. Historia Gothorum: de hac nihil annotaverat Zaccaria, nisi eam edendam cum variis lectionibus ex Labbeana editione.

22. De Vita et Obitu Patrum liber: ex mss. Codicibus, Veronensi et duobus Florentinis, variae lectiones collectae, quae in programmate Zaccariae promissae [Col. 0292A] sunt, in ejus etiam schedis apparent. Codex Veronensis plura Isidori opera continet, ac sic describitur a marchione Maffeio in epistola Seguierii ad Zaccariam, 372 cujus antea memini. Codex capituli Veronensis num. 54, scriptione minuscula veteri, rubricatis titulis, ipsisque et prioribus opusculorum versibus majorum litterarum decore effictis: quatuor adveniunt ejusdem Isidori lucubrationes. I. Orditur liber praemiorum dialogus sancti Hieronymi presbyteri. Nec praemia memorat, nec dialogus est, sed Hispalensis illud, de quo Braulio, Prooemiorum librum unum. Editiones: In libros Veteris ac Novi Testamenti Prooemia: sic Matritensis tom. II, p. 310. Post illa Testamenti Veteris ms. liber, Item praefationes librorum Novi Testamenti. Ad Evangelistas non habet ms. [Col. 0292B] scilicet Matthaeus, scilicet Marcus, scilicet Lucas, quae ex ora librorum in textum irrepsere. Penetrat, ms. compenetrat. Post digessit editi viginti versus addunt, quibus ms. caret. Caret etiam periodis quibusdam in D. Petri epistolis.

23. Secundo loco, Incipit vita vel obitus sanctorum qui in Domino praecesserant. Tertio Incipit opuscula sancti Isidori Domino reverendissimo Orosio Isidorus. Liber sequitur, quem tomus secundus Matriti cusus hoc titulo exhibet: Allegoriae quaedam sacrae Scripturae. Idem est ac ille, de Nominibus Legis et Evangeliorum, qui a supposititio Flavio Dextro perperam Cordubensi Isidoro tribuitur. Hoc titulo eum donavit Braulio, puto, quia incipit, Quaedam notissima nomina Legis et Evangeliorum. Guilielmus Cave inter deperditos [Col. 0292C] recensuit, imo nunquam exstasse suspicatur, cum ambigat an idem sit cum libro Prooemiorum: sed Matriti editionem non viderat. Quarto loco in ms. maximis litteris, Incipiunt testimonia divinae Scripturae ( et Patrum etiam quorumdam). Isidoriana, et inedita collectio est, quae non inutiliter inter anecdota, si otium suppetet, proferetur.

24. Qui Codicem hunc Veronensem cum editione Matritensi contulit, ita exhibet titulum: Isidori, Incipit vita vel obitus sanctorum qui in Domino praecesserunt. In fine notationem hanc subjecit: Cum in hoc Codice primus libellus prooemiorum Hieronymo tribuatur, opusculum autem hoc nullo auctoris titulo praenotetur, etsi satis antiqua manu Isidori nomen supra marginem ascriptum sit, quae autem sequuntur [Col. 0292D] hunc titulum habeant: Incipit opuscula sancti Isidori, videtur primus amanuensis hoc opusculum Isidoro abjudicare. Sed tantum colligitur amanuensem primum forte ignorasse cujus auctoris sit liber de Ortu et Obitu Patrum. Quod 373 parum obest, praesertim cum idem amanuensis librum Prooemiorum dialogum inepte vocaverit, et S. Hieronymo affinxerit. Opus in ms. Codice post elogia Patrum Novi Testamenti desinit: Explicit vita vel obitus Sanctorum qui in Domino praecesserunt.

25. Primus Codex Florentinus est Laurentianus, plut. 67, n. 12, membranaceus in fol., saeculi XV, in quo est Eusebii et Rufini Historia ecclesiastica, Chronicon Bedae, Gennadius, Isidorus et Ildefonsus [Col. 0293A] de Viris illustribus: quos tres libros de Viris illustribus a se collatos testatur qui varias lectiones collegit ex libro Isidori de Ortu et obitu Patrum, qui libro Gennadii succedit. Inscriptio est: Liber beati Isidori Hispalensis episcopi de ortu, vita et obitu sanctorum Patrum. Incipit prologus. In fine: Liber Isidori de ortu, et vita, et obitu Patrum explicit.

26. Ex Bandinio, tom. II, Catalogi Cod. Latinor. biblioth. Laurent., discimus hoc volumen nitidissimum et ornatissimum esse cum stemmate Mediceo. Liber Isidori, ut idem refert, constat 38 capitibus, quorum primum est de Xysto, ultimum de Severo: plura occurrunt menda. Sequitur additio Braulii, sive praenotatio Operum Isidori. Ildefonsi liber de [Col. 0293B] Vir. illustr. diversum capitum ordinem servat ac liber editus a Fabricio. Primum caput in ms. est de Asterio, sive Astirio, ut in ms. scribitur. Opus desinit: S. Leocadiae tenet habitationis sepulcrum. Sequitur Anonymi additio de S. Ildefonso: Ildefonsus memoria, etc. Haec est Juliani Toletani, quae tamen in nonnullis mss. Felici ascribitur.

27. Alter ms. Florentinus Codex est bibliothecae S. Marci chartaceus saeculi XV. Initio legitur: Hic liber est conventus S. Marci de Florentia ordinis Fratrum Praedicatorum, quem scripsit frater Leonardus Ser Uberti de Florentia, ejusdem conventus filius, qui obiit Romae die XXV Maii 1481. In hoc sequentia sunt. Tractatus beati Bernardi de spirituali exercitio, scilicet lectione, meditatione, oratione, et contemplatione. [Col. 0293C] Verba S. Bernardi de passione Domini: Ab initio conversationis meae fasciculum. Epistola beati Bernardi ad quemdam suum devotum de honestate vitae et religione: Petis a me, mi frater charissime, quod nunquam et nusquam.

28. Epistola beati Bernardi ad quemdam de exercitio religiosi et de gradibus perfectionis: Quoniam, dilecte mi frater, in Domino adhuc me in praesentia tibi posito. In fine de hac epistola notatur: 374 Quae quidem, licet bona sit et utilis, minus tamen sapit, quia nec sensum nec eloquentiam videtur redolere Bernardi. Epistola beati Bernardi ad parentes cujusdam novitii dolentes eum quasi perditum: Si filium vestrum. Ejusdem ad eosdem in persona dicti novitii: Sola causa, qua non licet. Ejusdem ad quemdam qui [Col. 0293D] exierat, et differebat iterum ordinem ingredi: Doleo super te, fili mi Gualfrede.

29. Epistola beati Ambrosii episcopi ad quemdam suum discipulum de moribus et honestate vitae: Dilecte fili, dilige lacrymas. Hoc videtur esse opusculum de institutione bonae vitae, Isidoro in quibusdam mss. libris tributum, de quo nos cap. 83. Liber beati Augustini de Speculo animae. Expositio Hugonis S. Victoris super regula beati Augustini episcopi. Ejusdem Hugonis opus de Claustro animae.

30. Liber S. Isidori Hispalensis archiepiscopi de Viris illustribus, qui post Hieronymum et Gennadium scripsit. Liber beati Hildefonsi archiepiscopi Toletani de Viris illustribus. Liber Sancti Isidori Hispalensis [Col. 0294A] episcopi de ortu, vita et obitu sanctorum Patrum qui in Veteri et Novo Testamento vertutibus claruerunt.

31. Liber Chronicorum Bedae. Jacobi Antonii Marcelli ad Renatum regem Siciliae praefatio in quamdam historiam de sacerdotio Jesu Christi. Sequitur haec historia, quae dictis sanctorum non congruit, de qua nos alibi. Quaedam de Sybilla Erythraea. Epistolae Lentuli et Pilati de Jesu Christo. Epistolae S. Anastasiae et S. Chrysogoni. Legenda S. Roberti episcopi Vormacensis. Vita S. Athanasii episcopi Alexandrini, incerto auctore. Astrologia navalis Aristotelis.

32. Tractatus Joannis Gerson de celebratione missae. Tractatus Bartholomaei Lapaicii ord. Praedicatorum, [Col. 0294B] episcopi Coronensis, de glorificatione sensuum in paradiso: cum elogio auctoris. Historia de excidio Constantinopoleos, scripta ex Chio die 13 Augusti 1453. Sermo in coena Domini habitus in capitulo conventus S. Marci Florentiae.

33. In extrema pagina notatur, exscriptorem Codicis Fr. Leonardum Ser Uberti peste obiisse Romae in conventu S. Mariae super Minervam die XXV Maii 1481. Chronicon Bedae in hoc Codice auctius est edito. Inscriptio operis Isidori est: Incipit liber 375 S. Isidori Hispalensis episcopi de ortu, vita et obitu sanctorum Patrum, qui in Veteri ac Novo Testamento virtutibus claruerunt. In fine: Amen. Laus Deo. 22 Novembris 1472. Explicit liber S. Isidori, etc.

[Col. 0294C] 34. In adversariis Zaccarianis est liber de ortu et obitu Patrum in compendium redactus, de quo in ejus programmate nulla fit mentio. Exstat in Codice membranaceo capituli Veronensis in fol. saeculi X, num. 58, plut. Q, in quo libri septem forte Bedae, aut Rabani. Simillimus huic est Codex Regio-Vaticanus 309, quem cap. 10 describam. Lib. I, num. 8, Incipit de ortu et obitu Patrum. Est, ut dixi, compendium libri Isidoriani, quod collatum est cum alio Codice ejusdem capituli num. 63, plut. P, ubi Bedae Martyrologium Blanchinianum, cujus scilicet variantes lectiones Blanchinus in suis ad Anastasii tomum IV prolegomenis protulit. In hoc Codice 63, post Elogium Titi, additur. Item nomina eorum quorum ignorantur sepulcra. Abel filius Adam, etc., ut apud Isidorum. [Col. 0294D] Lot filius Aram, etc., ut apud Isidorum. Phinees sacerdos, etc., ut apud Isidorum. Machabaei septem fratres, etc., ut apud Isidorum. Juvat credere haec verba ut apud Isidorum in ipso ms. Codice legi, non ab eo esse addita qui opusculum ex veteri Codice transcripsit.

35. Habeo, etiam in schedis Zaccarianis variantes lectiones Codicis Albanii, in quo est Chronicon Isidori, ut paulo ante explicui. Inscriptio est: Isidori Hispalensis junioris de ortu, vita et obitu SS. Patrum, qui Veteri et Novo Testamento virtutibus claruerunt, liber incipit. Praefatio. Quod Isidorum juniorem audis, non alium a nostro celeberrimo Etymologiarum auctore putes: nam idem Isidorus in Codicibus [Col. 0295A] modo senior, modo junior dicitur, iis de causis quas cap. 16 protuli. In eisdem quoque schedis sunt variae lectiones ex Codice Malatestio, in quo sunt Prooemia, et alia Isidori opera: Incipiunt capitula libri Ysidori Spalensis episcopi de vita, ortu, vel obitu sanctorum Patrum. Post indicem capitum ex Veteri et Novo Testamento: Incipit liber Ysidori de vita, ortu, vel obitu SS. Patrum qui in Scripturarum laudibus referuntur: in primis de Adam.

36. De Viris illustribus liber, pro quo Zaccaria collationem septem Codicum mss., Barberinii, Estensis, Florentinorum 376 trium duorumque Bononiensium promiserat. Non invenio, nisi varias lectiones duorum Codicum Bononiensium, quas eruditissimus vir Joannes Chrysostomus Trombellius ad Zaccariam [Col. 0295B] misit. Eas autographas servo cum ejusdem Trombellii litteris ad Zaccariam, quibus discrepantiam etiam scripturae in libris Hieronymi et Gennadii de Viris illustribus pollicetur, die 3 Julii 1754 datis. De his Bononiensibus Codicibus nihil notatum est, nisi utrumque, vel certe eorum alterum esse bibliothecae communis monasterii S. Salvatoris Bononiae.

37. Cum Codicem Laurentianum de ortu et obitu Patrum paulo ante descripsi, observavi, eum qui illud opus contulit, librum etiam de Viris illustribus contulisse. Is autem qualiscunque labor ad nos non pervenit. Ejus loco reperio varietatem lectionis ex Codice Albanio supra descripto, cum de Chronico verba feci. Omittit hic Codex prologum Quamvis superius, etc., atque ita incipit: Isidori Hispalensis [Col. 0295C] de Viris illustribus. De Xysto papa: atque ita deinceps: De Macrobio diacono. etc. Servat editionis Matritensis ordinem.

38. Reperio etiam paratam a Zaccaria praefationem in hunc librum, sed, ut puto, ante confectam quam de editione omnium Isidori operum cogitaret. Videtur enim ita esse comparata praefatio, ut ad Bibliothecam ecclesiasticam Fabricii recudendam deserviret. Fabriciana editio libri Isidori ad plures alias editiones, non ad mss. exemplaria, recognita apparet, notis variorum et quibusdam etiam Zaccariae illustrata. Praefationem suo loco edam, cum scilicet de hoc libro agam; notasque, cum excudetur liber, recensebo. Et Zaccariam quidem de nova Bibliothecae ecclesiasticae Fabricianae editione adornanda [Col. 0295D] cogitasse, ex supellectile ejus litteraria post ipsius obitum intellexi, ut supra jam monui.

39. De Natura rerum liber, cum quatuor mss. Codicibus collatus, videlicet uno Lucensi, duobus Florentinis S. Marci, uno Florentino Laurentiano. Collectae exstant variae lectiones ex his quatuor exemplaribus. Codex Lucensis est S. Mariae Curtis Orlandingorum, sive Orlandigorum, membranaceus in-4 ^o , saeculi XII aut XIII, Incipit liber de astris coeli S. Ysidori Ispalensis episcopi. Incipit prologus. Domino fratri, etc.

40. E duobus Florentinis S. Marci Codicibus alter est saeculi IX, 377 in quo etiam est liber S. Hieronymi de Scriptoribus ecclesiasticis. Incipit Hisidori [Col. 0296A] presbyteri sermone nitidiori (sic). Omittitur prologus. Plura etiam capita in hoc eodem Codice omittuntur.

41. Alter Codex recentior est ad saeculum XII pertinens. Exhibet Etymologiarum opus in viginti tres libros divisum; quorum postremus est hic liber de Natura rerum. Titulus ergo est, Incipiunt capitula libri XXIII. Post prologum est index capitum.

42. Bibliothecae Laurentianae Codex 39, plut. 29, est membranaceus in-4 ^o , saeculi XIII, in quo, praeter librum Isidori de Natura rerum, continetur Carptum de historiis Orientalium Ecclesiarum de eo quod magna est fides Christianorum, et immobiles sermones Domini nostri Jesu Christi, qui dixit: Quodcunque ligaveris super terram, erit ligatum et in coelis; et quia non soli Petro apostolo sit data haec potestas, et cunctis [Col. 0296B] apostolis, verum etiam et omnibus sacerdotibus, qui recte credunt et praedicant verbum veritatis. Item Expositio orationis dominicae: Canones poenitentiales: De concurrentibus epactis, et alia.

43. Isidoriani libri inscriptio est: Incipit liber de astris coeli S. Isidori Spalensis episcopi. Incipit prologus. Domino fratri Sidebuto, Hysidorus. Desinit, quinque existimaverunt, cum circulari tabula trium mundi partium, ut nos docet Bandinius tom. II Cod. Latin. Biblioth. Med. Laurent.

[Col. 0296C] 1. Etymologiarum libros primum et praecipuum opus voluminis tertii editionis suae Zaccaria esse voluerat, ad octo mss. exemplaria emendatos, nimirum Vaticanum num. 624, Estense, Chisianum, Bononiense, Lucense, Florentinum S. Marci, et duo Malatestia. Desunt variae lectiones Vaticani, Bononiensis, et Estensis: adest tamen Codex capituli Mutinensis, mutilus et semiustus, saeculi IX. Incipit a praefatione libri III. Desinit cap. 3 libri IX. Habeo specimen characterum hujus Codicis.

2. Chisianum exemplar est membranaceum in fol., signatum 378 A. 3, 35, saeculi XIV. Incipiunt capitula lib. Isidori junioris Spanensis episcopi ad Braulionem Augustinum (sic) vel ad Sesibutum, suum scilicet dominum et filium scripta. Plurimum differt ab edito, cum in ipso librorum ordine et serie, tum in [Col. 0296D] rebus ipsis quae aliunde ab interpolatore aliquo videntur insertae. Liber I. De Grammatica. Lib. II. De Rhetorica. Ibi cap. 21 ab illo verbo Anadiplosis usque ad finem capitis omittitur. Lib. III. De Dialectica. Lib. IV. De Arithmetica. Lib. V. De Geometria. Liber 6. De Musica. Lib. VII. De Astronomia. Sequitur. Incipit liber de Medicina secundum Isidorum. Cap. 4, post ultima verba additur: Logici rationem, etc., quod fragmentum alibi inter appendices proferemus. Sequitur liber de Legibus, cui praemittitur epistola ad Braulionem. In fine libri de legibus post breve Chronicon additur: In Hispania Judaei baptizantur. Explicit hic Chronica secundum S. Isidorum. Hoc tempore fuit S. Isidorus.

[Col. 0297A] 3. Subjicitur auctarium Chronici: Theodosius anno IV, etc. Desinit: Otto IV annos VII. Hic depositus fuit per Innocentium, et assumptus est Fridericus II, qui nunc imperat. Saeculo igitur XIII ineunte, interpolatum fuit exemplar Etymologiarum, ex quo Chisianum descriptum videtur. Liber XIV totus plane immutatus est duobusque auctus capitibus, altero de terra sancta, altero de Hierusalem gloriosa metropoli. Hinc ad operis finem omnia ex arbitrio immutata: sequitur enim, de haereticorum schismate, Indiculus haereticorum, qui Hieronymo tribuitur: Simon quidam magus, etc., caput de philosophis gentium, de poetis, etc. Indiculum haereticorum ex antiquioribus aliis membranis nos exhibebimus.

4. Lucensis Codex est plut. 2, num 55, collatus [Col. 0297B] cum editione Bignaeana et antiquiori anni 1483. Est membranaceus in fol. saeculi XI, quo haec initio Codicis ascripta sunt: Iste liber est beati Martini Lucensis episcopatus: quem si quis furatus fuerit, aut fraudulenter retinuerit, ex auctoritate hujus matricis ecclesiae, quae caput est omnium ecclesiarum Lucani episcopatus, et canonicorum consensu, anathema sit in perpetuum, nisi reddiderit. Amen, fiat, fiat, fiat, fiat, fiat, fiat. In Codice nullus est pro epistolis titulus. Post epistolas Index capitum libri primi. Tum Incipit liber primus de grammatica et partibus ejus. In fine. Explicit liber Etymologiarum domni Ysidori episcopi. Deo gratias. Amen. Variantes 379 lectiones satis copiosas collegit amanuensis aliquis, vel socius Zaccariae, qui frequenter, ut jam observavi, operam [Col. 0297C] suam in hujusmodi conferendis mss. exemplaribus contulit.

5. Alia manu scriptae sunt variae lectiones non ita uberes Codicis Florentini bibliothecae S. Marci, qui membranaceus est in fol. saeculi fortasse undecimi, in quo Etymologiarum opus in viginti duos libros distributum est, et liber de Natura rerum pro libro vigesimo tertio subjungitur. Inscriptio: Incipiunt textus epistolarum Ysidori et Braulionis ad Ysidorum de petitione libri Etymologiarum. Multa, quae Lucensi Codici peculiaria sunt, in hoc etiam S. Marci reperiuntur.

6. Malatestium Etymologiarum exemplar antiquissimum plut. 21, num. 5, hunc praefert titulum: In nomine Domini nostri Jesu Christi: incipit liber Etymologiarum, [Col. 0297D] etc. Incipit epistola, etc., scilicet epistola Isidori, Omni desiderio, etc., et Braulionis: O pie Domine, etc. Sequitur: Incipiunt libri Hysidori Junioris Spanensis episcopi ad Braulionem Caesaraugustanum episcopum scripti. Incipit prologus. En tibi, etc. Incipiunt capitula libri primi.

7. Praestantissimum hunc Codicem sic describit Mansius in addit. ad Biblioth. medii aevi Fabric. verbo ISIDORUS: Veniam peto ab aequis lectoribus si eorum sub oculis hic repraesentem omnium, quotquot unquam audierim vel legerim, vetustissimum Codicem Etymologiarum S. Isidori, quem servat bibliotheca Malatestarum Caesenatensis, librum quem credo scriptum saeculo VII. Continet vero ille libros viginti quinque, nempe [Col. 0298A] quinque ultra numerum quem editi praeferunt. Id vero discrimen non inde provenit quod addita sint quaedam supra edita, sed ex diversa tantummodo disponendi operis ratione. Ita ergo distribuitur. Quatuor priores libri sunt, ut in editis, excepto quod libri IV caput 13 de initio medicinae deest. In libro V variat nonnihil Chronicon Isidori, quod incipit in hoc Codice Ordinem temporum. Reliqui dein libri usque ad caput 26 (legendum cap. 16 libri XVIII pari passu cum Editis procedunt, sed initium capitis 27 (legendum cap. 17) in Editis est in Codice initium libri XIX; tum caput 20 libri XVIII in editis est ibi liber XX; liber XXI incipit a capite 52 libri XVIII; liber XXII est caput 60 libri XVIII, liber XXIII exorditur a capite 7 libri XIX; denique liber XXV libro XX editorum cohaeret.

[Col. 0298B] 380 8. Additamenta illa, quae in editione Parisiensi 1601, pag. 269, seorsum dantur, hic etiam, sed non omnia, comparent ad marginem descripta, ut talentum, etc., mina, etc., obolus, etc., siclus, etc. Sunt vero haec addititia alterius et paulo recentioris manus quam reliqua omnia. Variantes quaedam occurrunt non contemnendae, quas tamen ego majori diligentia annotare ex temporis angustia prohibitus sum. Unum hoc tantummodo non neglexi. Quo loco in edito lib. XIX cap. 19 legitur canterium, gablaia, guvia, ibi cauteria lingulina. Denique in fine libri eadem ac caetera manu versus isti leguntur:

9. Descripsit quoque Zaccaria hos versiculos: sed [Col. 0298C] in primo melius legit: agricolis proscindere vomere. Redundat est, ut stet versus. In secundo versu reponendum erit arundineo calamo. In ultimo versu rectius Zaccaria letor pro laetor: nam lecto apud Mansium nihil est. Pro versum praestiterit legere versu. Zaccaria ex eodem Codice haec addidit: Rogo, boni lectores, ut rogetis pro Petro scriptore, si Deum habeatis protectorem. Explicit. Deo gratias semper, amen. Penes me est specimen characterum hujus Codicis, quem antiquissimum esse facile credam: ad saeculum VII, quo scilicet Isidorus obiit, pertinere, Mansio non ita facile assentiar.

10. Joseph Maria Mucciolus edidit Caesenae, anno 1780, catalogum Codicum mss. Malatestianae Caesenatis bibliothecae, Fratrum Minorum conventualium [Col. 0298D] fidei custodiaeque concreditae. Tom. II, pag. 141 seqq., describit hunc ipsum Codicem, plut. 20, num. 4: S. Isidori Etymologiarum libri viginti quinque. Majusculis et quadratis characteribus ad primam Codicis paginam haec epigraphe: In nomine Domini nostri Jesu Christi incipit liber Ethimologiarum editus ab Isidoro Juniore Hispalensi episcopo, ad Braulionem Caesaraugustanum episcopum scriptus. Primo Codicis tegumento interius firmiter adhaeret membranaceum folium, quod rerum in Codice tractandarum indicem continet: Ut valeas quae requiris, etc.

11. Deinde epistolae amoebaeae Isidori et Braulionis. Observat Mucciolus epigraphem Codicis esse: Incipit liber Ethymologiarum, 381 quia, inquit, Isidorus ipse [Col. 0299A] in libros non disposuit, sed, Isidoro defuncto, Braulio ultimam operi manum dedit, inque viginti libros distinxit, addiditque multa utilissima ex variis optimisque scriptoribus collecta, scitu digna, quae alibi vix reperiri poterant.

12. Verum quidem, Isidorum opus in libros non divisisse: verum etiam, Braulionis esse distinctionem librorum. At Braulionem aliquid operi addidisse, aut inseruisse, neque Braulio ipse refert, neque aliunde constat. Diligenter idem Mucciolus singula in Codice contenta exponit, quia, ut ait, tanta est Codex veneranda antiquitate praeditus, ut viri doctissimi qui multas Europae bibliothecas perlustrarunt, fateantur, nec audivisse, nec legisse Codicem hoc vetustiorem. Cumque novam Operum Isidorianorum editionem [Col. 0299B] multi meditentur, ad plenam accuratamque lectionem plurimum conducere potest. Exspectant viri scientiarum amatores ex animo editionem omnium Operum S. Isidori vel jam paratam, vel propediem parandam a cl. abb. Francisco Zaccaria. Utinam fata ejus consilium non praevertant!

13. Iterum de antiquitate Codicis haec observat: Codex vetustissimus est omnium quos insignis bibliotheca Malatestiana Caesenas servat. De hujusmodi Codicis antiquitate si ea consulamus quae excusa sunt in additamentis cl. Mansii ad bibliothecam Fabricianam, saeculi VII est, . . . . licet in pagellis mss. hujus nostrae bibliothecae legamus ab amanuensi (Mansii) scriptum, codicem esse saeculi IX. Saeculi pariter IX esse Codicem sentit eruditissimus abb. Zaccaria, cujus judicium per [Col. 0299C] litteras mihi allatum est a studioso juvene Cajetano Marinio. Addit Mucciolus Zaccariae judicium, quod hujuscemodi est. In celeberrima, quae Caesenae est, bibliotheca Malatestia duo exstant Isidorianorum Etymologiarum Codices membranacei, alter saeculi XI; vetustior alter, num. 5, et fortasse saeculi IX. Uterque multis nominibus commendandus, cum uberrimam variarum ab editis exemplis lectionum segetem suppeditet. In utroque Codice notandum maxime est Isidori Chronicon, quod positum est pro lib. V cap. 37, in Matritensi anni 1599 editione inscriptum: De discretione temporum: nec parum ab impressis ejusmodi Chronici libris discrepat. In recentiore vero exemplo illud singulare est, lib. V capita 4 et 5 S. Isidori de haeresibus praetermitti, in eorumque locum suffici totidem [Col. 0299D] capitulis Indiculum Hieronymi 382 de haeresibus, ex quo multa emendes in inquinatissima Parisiensi ejusdem operis editione, quam primus curavit Claudius Menardus.

14. Haec ex Zaccariae litteris Mucciolus; qui praeterea notat, in marginibus multa esse verba addita, a librario omissa aut indicantia quid peculiare ibi agatur: libro III praemitti praefationem de quatuor sequentibus disciplinis, et aliam praefatiunculam libro XIII; quae duae praefationes, quod sciamus, inquit, haudquaquam in editionibus occurrunt. Parum attente editiones legerat: nam in vulgatis Etymologiarum editionibus obviae sunt ejusmodi praefatiunculae.

15. Mansium deceptum Mucciolus advertit, quod [Col. 0300A] in addit. ad Bibl. med. Fabr. scripserit, deesse lib. IV caput 13, de Initio medicinae: siquidem titulus hujus ultimi capitis exstat, et per errorem librarii legitur, de Initium medicinae: imo in ipsius capitis margine dextro et inferiore visuntur annotatiunculae, quarum ultima verba sunt, Caruticum, Calasticum, Martiatu. Neque ita facile judicari potest aliquid deesse.

16. Post Etymologias sequuntur in eodem Codice homiliae nonnullae S. Augustini, et quaedam quaestiones de sacra Scriptura per interrogationes et responsiones, mutilae in fine. Initium: Quia video te de Scripturis contendere velle, etc. Inter anecdota a Mucciolo editae sunt pag. 249 seqq.

17. Pag. 287. Mucciolus profert indiculum mss. Codicum bibliothecae Malatestiae, quem olim Mansius [Col. 0300B] confecerat. De hoc Codice notatum est esse in eo quaedam Augustini, sed apocrypha. Addit Mansius: Codex iste omnium, quotquot sunt, in hac bibliotheca praestantissimus est, cum scripturam praeferat saeculi IX . . . Annotationes habet nonnullas in margine additas manu paulo recentiori, ac praesertim lib. V, ubi duo leguntur imperatorum constitutiones, quarum priorem desumit auctor ex lib. I Constitutionum. Has leges nuspiam nactus sum. Affirmat Mucciolus, p. 143, Additamenta quae in editione Parisiensi 1601 seorsum sunt excusa, sive in marginibus, sive in textu Codicis omnia conspici, ut talentum, etc., mina, etc., obolus, etc.

18. Discrepantiam scripturae celeberrimi Malatestii Codicis ab editione Matritensi tribus primis libris [Col. 0300C] Zaccaria annotavit, 383 alium Codicem Malatestium recentiorem simul conferens. Hucusque, inquit in fine libri III, contuli Matritensem editionem cum utroque codice Caesenatensi. Porro cum Caesena discedendum mihi esset, caeteros libros conferendos reliqui cum editione Veneta anni 1483 Francisco Gualterio presbytero.

19. Contulit reipsa Gualterius utrumque Codicem Caesenatem, et ex recentiori indiculum haereticorum S. Hieronymo tributum exscripsit, in cujus fine sic notatum invenio: Franciscus Gualterius sacerdos Caesenas exscripsit idibus Septembris anno reparationis humanae 1755. Jam Codex hic recentior Malatestius, plut. 21, n. 1, saeculi XI, hanc praefert inscriptionem: In nomine Domini nostri Jesu Christi incipit Etymologiarum [Col. 0300D] Isidori Spaliensis episcopi liber primus. Sequitur, praetermissis Epistolis vulgo editis, index capitum libri primi.

20. Glossarium: praeter plurium jam editas in Glossarium, quod Isidori nomine circumfertur, observationes, Zaccaria pollicitus fuerat uberrimas Joannis Salomonis Semleri notas, quas ab auctore ad se missas anno 1752 testatur. Invenio in schedis Zaccarianis autographas has Semleri observationes cum litteris ad marchionem Maffeium mense Martio anni 1752 datis, quibus suas animadversiones typis edendas mittit. Sed cum a Maffeio Semlerus intellexisset Zaccariam in novam omnium Isidori Operum editionem incumbere, ultro assensus fuit ut suae in Glossarium [Col. 0301A] notae ad Zaccariam deferrentur: imo quasdam alias in Etymologiarum libros observationes promisit, ut colligitur ex ejusdem litteris ad Maffeium mense Augusto ejusdem anni 1752 scriptis. Re vera adsunt etiam nonnullae Semleri animadversiones in libros Etymologiarum, sed tam difficili charactere exaratae sunt notae in Glossarium et in libros Etymologiarum, tot praeterea lituris inquinatae, ut non magna utilitas inde sperari possit. Tempus, inquit ipse, in altera ex epistolis ad Maffeium, impediebat quominus iterum describi curare potuerim, licet liturarum multitudo id fere efflagitaret.

21. Enimvero enitar, quantum potero, ut eruditis Semleri lucubrationibus in Isidorum respublica litteraria non omnino careat. Ipse titulum hunc apponi [Col. 0301B] jusserat: Glossarium Latinum, quod Isidori nomine aliquoties est editum, variis doctissimorum hominum emendationibus, 384 et aliis novis illustratum a Joan. Salom. Semlero PP. Historiarum et poeseos in academia S. R. I. liberae reipublicae Norimbergensis Altdorfina, Societatis Latinae Ienensis membro honorario. Opus marchioni Maffeio sic inscribebat: Illustr. excellentissimoque domino domino Scipioni Maffeio marchioni, de omni re litteraria bene meritissimo, celeberrimo viro, Glossarii hujus hanc editionem, quam luculentissime ipse adjuvit, D. D. D. Joan. Salom. Semler.

22. Differentiarum libri tres, cum duobus mss. Lucensibus, uno Pistoriensis capituli, et altero Florentino bibliothecae S. Crucis. Ita referebat Conspectus [Col. 0301C] editionis Zaccarianae: sed in ejus Adversariis solum existunt variantes lectiones Codicis unius Lucensis, et alterius S. Crucis; neque eae pertinent ad duos libros Differentiarum verborum, sive de proprietate sermonum, sed ad solum librum Differentiarum rerum. Codex Lucensis est ille ipse in quo contineri etiam dixi libros contra Judaeos. Titulus: Incipiunt capitula libri Differentiarum Ysidori Hispalensis episcopi. Post indicem capitum, Incipit liber Differentiarum Ysidori episcopi.

23. Florentinus S. Crucis Codex num. 233, plut. 20, exhibet etiam prooemia Isidori, ac proinde in praefatione Zaccariae ad Prooemia describetur. Praesentis operis inscriptio est: Incipit liber Differentiarum S. Isidori episcopi Ispalensis. Collati sunt hi duo [Col. 0301D] Codices cum editione Breuliana: sed illud perincommodum in hujus operis et quorumdam aliorum Zaccarianis recensionibus accidit, quod verba editionis non exscribuntur, sed solum numerus notatur qui varianti editionis verbo eodem numero similiter distincto respondeat. Cum autem editionis illius Breulianae exemplar, cui istiusmodi numeri appicti sunt, ad manus non sit, imo neque ubinam asservetur, compertum ego habeam, necesse prorsus est ut non nisi improbo labore Codicum vera lectio investigari, ac saepe etiam nullo modo inveniri possit.

24. Nonnullae sunt variantes lectiones ex Codice Malatestio, in quo, ut saepe monui, prooemia aliique Isidoriani libri continentur. Inscriptio: Incipit liber [Col. 0302A] Differentiarum Ysidori Spalensis episcopi. Haec sunt differentiae rerum. Sequitur: Explicit liber primus. Incipit secundus de differentiis verborum. Solum ex prologo notatur discrepantia scripturae.

25. Etsi autem in programmate Zaccaria varias lectiones Codicis 385 Vaticani 624 non memoraverit, quasdam tamen ex eo Codice in adversariis invenio pro libro Differentiarum nominum sive verborum. Erunt fortasse qui scire cupiant cur tam pauca Zaccaria e mss. exemplaribus bibliothecae Vaticanae excerpserit; siquidem ipse in volumine sui itineris litterarii per Italiam sibi per otium mss. Codices Vaticanos consulere licuisse narrat.

26. Verum si narrationis ejus seriem expendimus, colligemus potius nullum ipsi fuisse otium ut bibliothecae Vat. mss. exemplaria excuteret. Refert [Col. 0302B] part. I Itiner. litter. per Italiam, cap. 6, se anno 1754, dum Florentiae consisteret, a serenissimo Mutinensium duce Francisco III accersitum, ut Atestiae bibliothecae praeesset. Tum haec addit:

27. Verum antequam Mutinam proficiscerer, Romam petendam mihi esse intellexi, ut Vaticanos aliarumque bibliothecarum, quae in principe illa terrarum urbe magno numero sunt, mss. Codices consulerem ad eam, quam paro, Isidorianorum Operum editionem. Itaque a P. Ignatio vicecomite, Societatis nostrae tunc generali praeposito, facultate impetrata, Septembri mense Romanum iter aggressus sum. Qui e nostris Romanis sociis mihi maxime amicitia adjuncti sunt, Lagomarsinius, Nocetius, Contuccius, Carpanius, Mazzolarius, Lazerus, Boschovichius, Cunichius, Faurius, aliique bene multi, de litteris optime meriti, quorum nomina percensere longum omnino esset, in Tusculano omnes rusticabantur. [Col. 0302C] Ne tamen Roma, invisis illis, discederem, ut Urbem ingressus fui, bibliothecas statim adire et Isidorianos Codices conquirere undique constitui, ut, eo demum labore perfunctus, Tusculum ad eos amplectendos excurrerem. Quare ut Vaticanae bibliothecae, cujus potissimum Codices in animo erat conferre cum editis Isidori exemplis, facilior mihi pateret aditus, Fabio Danzetta, Societatis nostrae doctissimo ac sapientissimo viro, auctore, duce autem Hieronymo Lombardio, et ipso nostrae Societatis praesbytero pererudito, ad Benedicti XIV P. O. M. pedes me supplex advolvi. Incredibile dictu est quanta me clementissimus pontifex benignitate exceperit, multa de meorum studiorum ratione atque consilio exquisierit, atque omnem mihi opem promiserit praestiteritque. Illud etiam ad caetera tantae clementiae officia accessit, ut semel in singulas, quibus Romae morabar, hebdomadas diebus Veneris pontificem ipsum adire mihi licuerit, ejusque doctissimis colloquiis frui.

28. Pontificia igitur auctoritate ad Vaticanam me [Col. 0302D] contuli bibliothecam, immensum illum vetustae eruditionis thesaurum; atque ab ejus doctissimo aeque atque humanissimo praefecto Assemanio facile impetravi ut Isidorianos omnes Codices per otium consulere mihi liceret. Lustrata Vaticana bibliotheca, Ghisianam et Barberiniam adii; Vallicellanam quoque excussi. Per tempus mihi non licuit in illis ultra Isidorianos Codices excurrere. Interea qua est humanitate Petrus Lazerus, Romani 386 nostri collegii bibliothecae praefectus, relicto tantisper Tusculo, ad Urbem venit, ut bibliothecam illam a meo post theologica studia Roma discessu mirifice auctam, Dominici Franchinii rectoris studiis potissimum atque auspiciis, exornatamque mihi ostenderet. Atque ex ea sane non pauca potuissem in hoc volumine edenda mutuari. Cum tamen paucis ante mensibus primum miscellaneorum ex illius mss Codicibus librum Lazerus ipse, litteraria plaudente republica, [Col. 0303A] protulisset in lucem, nolui in alienam, ut aiunt, messem falcem immittere. Quare in mentem venit bibliothecam potius domus nostrae professae excutere, et si quid in ejus Mss. delitesceret notatu dignum, in adversaria referre, in hoc deinde libro publicis formis excudendum. Atque consilio huic meo potissimum favit praeter Societatis nostrae, quem antea memorabam, generalem praepositum P. Ignatium vicecomitem, Dominicus Turanius Siculus praestantissimus sacrae, ut aiunt, Poenitentiariae theologus. Laborem hunc tamen distuli, dum redirem Tusculo, quo cogitabam; incredibile enim me tenebat sociorum meorum videndorum desiderium. Tusculum igitur me contuli, ubi etiam apud Lagomarsinium, qui tum podagra laborabat, me perhumaniter invisit Benedictus Stay, poeta elegantissimus; hinc ad Castrum Gandulphi et Albanum quoque diverti, unde rediens doctissimum abbatem Rodulphinum Venutium rusticantem conveni. Paucis tandem Tusculanae commorationis elapsis diebus, aegre ab [Col. 0303B] amicis divulsus, quos inter accesserat Prosper Buttarus, Auximas nobilis, ac praeclarissimae indolis juvenis, Romam contendi.

29. Praesulem illustrissimum multisque mihi nominibus memorandum, Franciscum Xaverium Zeladam ab expeditione, nescio qua, redeuntem exspectabam. Rediit enimvero citius quam credideram. Quare quos deinceps Romae transegi dies, inter ipsum et domus nostrae professorum bibliothecam partitus sum. Sed ad Codices mss. hujus bibliothecae vertendus est sermo. Hi sunt, etc.

30. Neque hunc solum librorum mss. catalogum Zaccaria suae Romanae commorationis tempore confecit, sed et nummorum aliquot Romae paulo ante inventorum notitiam acquisivit, ac diligenter descripsit. Atqui cum iter Romanum mense Septembri aggressus fuerit, ut vidimus, nihilominus mense Novembri [Col. 0303C] ejusdem anni ineunte, jam Mutinam adierat, ut narrare pergit eod. cap. 6: Sed Roma tandem deserenda fuit, imo et Florentia, ad quam urbem recto itinere contendi, ut, rebus meis collectis, Mutinam proficiscerer. Igitur Mutinam veni sub Novembris initium. Non ergo mirandum si, ad editionem quam tunc maxime parabat, Isidori Operum pauca e bibliotheca Vaticana collegerit. V. C. Aloysius Cuccagnius in Vita Zaccariae, quam nuper edidit, non sine magna diligentiae laude ex variis monumentis collectam, num. 36, ex mss. 387 schedis colligi posse putat, Zaccariam statim atque praefectus bibliothecae Atestiae fuit renuntiatus, Mutinam se contulisse, antequam iter Romanum aggrederetur: sed vel ex ipso titulo cit. cap. 6 Itineris litterarii contrarium [Col. 0303D] patet: Mense Augusto Mutinam accersitus auctor a serenissimo duce Francisco III, ut Atestiae bibliothecae praesit. Antequam eo migret, Septembri mense Romam adit, etc.

31. Cum ergo Zaccaria anno 1758 suae editionis Isidorianae Conspectum ediderit, scilicet postquam vetera bibliothecae Vaticanae exemplaria inspexerat, et in eo vix quidquam e bibliotheca Vaticana se deprompturum promiserit, consequens est ut credamus non multa eum ex hac bibliotheca excerpsisse, neque ab alio sibi excerpi impetrasse. Nihilominus septem paginas charactere nescio cujus exaratas in Zaccarianis schedis reperio, ad ipsum, ut opinor, post editum programma delatas, quibus variae, quas [Col. 0304A] dixi, lectiones Differentiarum sermonum annotantur, et nonnulli alii Codices Vaticani, in quibus Isidoriana exstant opera, scilicet undeviginti breviter recensentur, alicujus scripturae varietate in uno vel altero descripta, veluti speciminis loco. Hactenus de litterario Zaccariae apparatu ad Isidorianam editionem, cujus industriae et laboribus hac in parte Hispani maxime grati esse debemus.

32. Atque hic esset locus, ut, quoniam jam sine adulationis nota doctissimum virum laudare possumus, elogium ejus texeremus. Sed quam latus sese aperiret dicendi campus! Et nos quidem ad alia festinamus. Vitam ejus pro dignitate, ut modo innuebam, V. C. Aloysius Cuccagni, qui id negotium in se suscepit, posteritati commendavit. Ea ego [Col. 0304B] proferam quae Zaccaria ipse de primis suis studiis anno 1750 aut seq. scribebat, ut bibliothecae Jesuiticae insererentur, omisso magno operum catalogo, quae jam tum ediderat. Cognomen ejus non uno modo in schedis mss. ad bibliothecam Jesuiticam pertinentibus exaratum reperio, Zaccarias, Zacharias, Zaccaria. Hoc postremum ego ex idiomate Italico retineo.

33. Zaccaria Franciscus Antonius. Venetiis natus est anno 1714, 27 Martii. Viennae Austriae Societatem ingressus est anno 1731, Octobri mense: hinc absoluto tirocinio Goritiam missus, humaniores litteras quadriennio docuit, ad theologiam vero audiendam evocatus est Romam: deinde Mediolani solemnem quatuor votorum professionem misit (forte emisit ), 15 Augusti anno 1747. Nunc per Italiam concionatoris munere fungitur. Eminentissimus Quirinus in epistola ad P. Hieronymum Lagomarsinum, 13 Augusti 1749 perscripta, p. 12, de eo sic loquitur.

[Col. 0304C] 388 34. Demum te rogo, Hieronyme, ut nomine meo salutem plurimam dicas Franc. Ant. Zaccariae, sodali tuo, tecumque in praesens Florentiae moranti, ac certum eumdem facias magni me aestimare ipsius eruditionem, quam testantur plures ab eo in lucem editae lucubrationes. Illustrissimus, idemque doctissimus Joannes Baptista Passerius dissertationem de veterum ossilegio Patri Zaccariae inscripsit, quae Florentiae edita est anno 1747 tom. I Monumentorum Societatis Colombariae Florentinae. Clarissimus autem Antonius Franciscus Gorius, tom. I Symbolarum litterariarum, pag. 34, ait: Summa cum laude memorandi quoque sunt e Societate Jesu presbyteri eruditissimi Emmanuel de Azevedo Lusitanus, ejusque socii in aerumnoso opere edendo, nempe Thesauro Liturgico, Petrus Lazerius et Franciscus Antonius Zaccaria. Percrebuerat nimirum fama eum Romam accersitum iri Patris de Azevedo socium, atque id quidem ferme constitutum fuerat, sed certis de [Col. 0304D] causis consilium hocce immutatum est.

35. Haec, ut dixi, exstant in schedis mss. bibliothecae Jesuiticae, quas Franciscus Oudin, et Joannes Ludovicus Courtois, dum Societas Jesu staret, accuratissime collegerunt. Multa ex iis monumentis misere perierunt: sed multa adhuc penes me asservantur, quae illustrandae prope omnium scientiarum ac nationum historiae litterariae utilia esse possunt, et ut sint operam, si potero, aliquando dabo. Jam elogium funebre, quod pollicitus sum, Zaccariae tumulo insculptum hoc est: Franciscus Antonius Zaccaria, patria Venetus, sacerdos Societatis Jesu, cujus institutum, quandiu exstitit, candide professus est, pluribus copiose docte orthodoxeque editis [Col. 0305A] libris, de litteris, de scientiis, de religione optime meritus. Vixit ann. LXXXII, mens. VI, dies XIV. Decessit ad VI Idus Octobris MDCCLXXXXV (1795). P. Q.

36. Addo aliud epitaphium, a V. C. hujus facultatis peritissimo magistro Stephano Antonio Morcellio compositum, quod typis editum circumfertur. Sed in utroque corrigendum vixit annos LXXXI pro LXXXII.

[Col. 0306A] Quieti et memoriae Franc. Antonii Zaccariae, domo Venetiis, omnibus litteratorum muneribus functi, religione et doctrina clarissimi, in quo Ecclesiae studium, et recte sentientium amor enituit, labor scribendi, judicium, delectus summa putantur. Pius vixit ann. LXXXII, m. VI, d. XIIII, aetatem operum numero supergressus. Amici seni optimo mitissimo F. C.

1. In antiquissimis bibliothecarum catalogis qui ad nos pervenerunt, interdum Opera S. Isidori indicantur: quae commemorare operae pretium erit, cum ut melius intelligatur quanti olim Isidorus habitus fuerit, tum maxime ut de veris ejus operibus securius judicare possimus.

2. Fuldensis monasterii celebre nomen est. Ejus bibliothecae antiquissimus catalogus exstat in Codice Vaticano-Palatino 1877, saeculi X circiter, sic inscriptus: Quot et quorum libri fuerint in libraria Fuldensi. Etsi autem post quosdam Hieronymi libros recensitos manu notatur, Index bibliothecae Laurissanae, tamen [Col. 0305C] clare perspicitur catalogum Fuldensem continuari: nam index bibliothecae Laurissanae jam in hoc volumine praecessit, et diversus ab hoc Fuldensi est. Ibi: Isidori libri Etymologiarum viginti unus, etc., ut in catalogo mox referendo bibliothecae Laurissanae, ex hoc eodem 390 Codice. Hic legitur de Nativitate, non de civitate, et non indicatur liber II ad Florentinam. Desinit: apostolorum Petri et Pauli. In fine catalogi: Descriptio Arculfi de situ Hierusalem, et locorum sanctorum in circuitu ejus, et Isidori de ordine creaturarum in uno Codice. Videtur scriptum creatura aut creaturae.

3. Codex. Vaticano-Palatinus 57, membranaceus in 4 ^o , saeculi IX circiter initio, exhibet indicem vetustissimum librorum monasterii S. Nazarii in Laurissa, [Col. 0305D] ex quo plures Codices per varia rerum discrimina in bibliothecam Palatinam, atque inde in Vaticanam transierunt. In hoc indice enumerantur Libri Isidori Etymologiarum viginti unus in uno Codice. Ejusdem libri tres (Sententiarum). Primus sic incipit: Quod Deus summus et incommutabilis sit. Ejusdem de Natura rerum liber, et liber Differentiarum. Ejusdem ad Florentinam sororem suam de civitate (lege de nativitate) Domini. Ejusdem Proaemiorum, et Chronica. Breviarium ejusdem super divinae historiae libros. Isidori de origine (forte de ordine) creaturarum in quaternione. Sententiae et Chronica in quaternionibus. In hoc indice praeter libros biblicos plerique Codices referunt opera SS. Patrum; in his Bedae quoque et [Col. 0306B] Albini. Notatur etiam libellus Quinti Julii Hilarionis de origine mundi in uno Codice: item Expositio Justi episcopi (Urgellitani) in Cantica canticorum: item liber Prognosticorum Juliani episcopi, scilicet Toletani; cujus, ut puto, est etiam liber, qui appellatur Anti Cymenon; quippe legendum est Antikeimen ω n.

4. Alius catalogus ejusdem bibliothecae uberior describitur in cit. Cod. Vaticano-Palatino 1877. Consonat praecedenti recensio Operum S. Isidori usque ad incommutabilis sit: pergit: Secundus de sapientia. Tertius de flagellis Dei in uno Codice. Ejusdem de Natura rerum (supra, id est, liber Rotarum) liber; et liber Differentiarum I. Et de origine officiorum libri II, et Synonyma ejusdem libri II, et quomodo accipiendum sit, Nolite judicare, et de Trabe et Festuca, haec omnia in uno Codice. Ejusdem ad Florentinam sororem suam, [Col. 0306C] de civitate (nativitate) Domini, passione, resurrectione, regno, atque judicio liber I, liber II de gentium vocatione in uno Codice. Ejusdem prooemiorum, et chronica, et ejusdem de significatione nominum ad Orosium in uno Codice. Breviarium ejusdem super divinae historiae libros, et versus, qui scripti sunt in armaria sua ab ipso compositi, et in eodem libro Sermo S. Augustini in natali S. Joannis 391 Baptistae, et in natali apostolorum Petri et Pauli. Isidori de origine (ordine) creaturarum, etc., ut supra. Prope finem: Item liber glossarum, et Chronica Isidori; et sententia (sic) Senecae in uno Codice.

5. In alio Codice Vaticano-Palatino 233 chartaceo in folio, pag. 294, ex catalogo, ut videtur, alicujus veteris bibliothecae recensentur Isidori libri tres de [Col. 0306D] summo bono, et libri viginti Etymologiarum, et Isidorus de officiis ecclesiasticis, cujus finis: sententiis firmaretur, ut in editione Grialii. Alii quaedam addunt. Continet hic Codex flores ex Operibus S. Augustini collectos. Ejusdem bibliothecae Vaticano-Palatinae codex 226 chartaceus in 4 ^o saeculi XV, eadem Isidori opera simili modo repraesentat, sed extrema verba librorum de officiis ecclesiasticis omittit.

6. Pezius, tom. III Thesaur. Anecdot., part. III, col. 609, ex notitiis antiquis monasterii Benedictoburani haec refert: Describuntur libri, quos ecclesiae S. Michaelis ad Quochalum tradidit Kisyla monialis, regali Francorum progenie edita. Kisyla per suos sacellanos scribi eos libros fecerat, scilicet per Engilhardum, [Col. 0307A] Chadoldum, Tracholfum Frisingensis ecclesiae episcopum, Rudpertum, Racholfum. In his est liber Synonyme, scilicet Isidori: nam libri donati a Kisyla, sive Gisela, aut Gisala, uxore Childerici regis Merovingiorum ultimi a suis depositi, ad monasterium Benedictoburanum postea delati sunt. In catalogo autem librorum monasterii Benedictobarani saeculi XIII apud Pezium loc. cit. recensentur: Isidorus Etymologiarum . . . Sententiae Isidori, item alius liber sententiarum . . . Isidolus (sic) de synonymis. Notatur, Etymologiarum Codicem esse bonae notae, saeculo X scriptum.

7. Carolus Meichelbeck ordinis Benedictini, tom. I Hist. Frising. part. I, sub Josepho episcopo III Frisingensi, sic narrat: Uxor illius (Childerici depositi) Gisala inter religiosas moniales Parthenonis ad Cochelum [Col. 0307B] Boiariae lacum nuper instituti, ac Benedictoburano monasterio subjecti, se recondidit . . . Ejusdem Gisalae vetustissimi Codices hodieque in dicto monasterio Benedictoburano exhibentur illaesi. Inter hos igitur reponenda censeo Synonyma Isidori, quae proinde saeculo VIII exarata fuisse dicendum erit. Hinc etiam colligitur quam falso nonnulli tradiderint Childericum caelibem fuisse: imo Mabillonius Annal. Benedict. lib. XII, pag. 154, n. 55, 392 ex Fontanellensi chronographo refert filium Childerici, e regno dejecti, Theodoricum clericum effectum fuisse.

8. In praefatione ad tom. I Thesauri Anecdot., num. 43, Pezius ex catalogo librorum monasterii Weinhenstephenensis saeculi XI circiter profert: Isidorus de Summo Bono. Et iterum, num. 71, ex catalogo [Col. 0307C] librorum saeculi XIII qui in Canonica S. Nicolai Pataviae existebant, sed anno 1395 combusti sunt, exhibet: Isidorus de Summo Bono, Isidori epistolae. ibidem, num. 45, In bibliotheca, ait, Canonicorum Frisingensium quidam Codices ad mille annos proxime accedunt. Gregorii Magni, Hieronymi, Isidori, etc. Opera non sine stupore spectavimus. Orosius saeculi circiter VIII, etc. Eodem tom. I, part. 3, ex libro Joannis Egonis de Vir. illustr. monasterii Augiae Divitis, cap. 12, constat, Kerardum monachum saeculo X Synonyma uno volumine comprehensa conscripsisse: quae Isidori nsotri Synonyma esse facile sibi quivis persuadebit: sermo est enim de librario, non de auctore libri. In dissertatione isagogica ejusdem Pezii ad tom. II, pag. 11, ex Codice saeculi XII referuntur [Col. 0307D] libri, Gotwiciensi ecclesiae ab Heinricio donati, ut Eucherius de Hebraicis nominibus. Isidorus breviter super totam bibliothecam (intelligo in totam sacram Scripturam). Item Sententiae Isidori de utroque Testamento, etc.

9. Montfauconius in Diario Italico, cap. 6, indicem librorum monasterii Pomposae saeculi XI affert, in quo «Isidori epistola ad Mastonem episcopum ( Al., Massonem, Massanum, Massenum) de sacerdote lapso per poenitentiam, posse resurgere in gratiarum pristinum statum: incipit: Veniente ad nos famulo. Liber Etymologiarum Isidori Spalensis episcopi. Liber prooemiorum de Novi et Veteris Testamenti. Item liber S. Isidori de Vita, Ortu et Obitu [Col. 0308A] Sanctorum Patrum qui in Scripturarum laudibus referuntur. Hic liber sic incipit ( Allegoriae ): Incipiunt nomina . . . Sanctorum Patrum Veteris Testamenti mystice exposita a S. Isidoro Spalensi episcopo: hic liber sic incipit: Adam figuram Christi gestavit. Item nomina sanctorum de Novo Testamento: hoc opus sic incipit: Quatuor. Chronica S. Isidori Spalensis episcopi, describens historiarum breviarium, ab exordio mundi usque ad Heraclii tempus liber. Liber Differentiarum Isidori Spalensis episcopi: hic liber sic incipit . . . Item de distinctionibus quatuor vitiorum: hic liber sic incipit: Contra haec tamen quatuor virtutum genera. ( Est finis libri II Differentiarum. ) Item secundus de differentiis 393 verborum: hic liber sic incipit: Isidorus lectori salutem: [Col. 0308B] Plerique veterum sermonum differentias distinguere studuerunt. Sermo Isidori contra Arianos, qui sic incipit: Veni, Domine Jesu Christe redemptor noster.»

10. De indice librorum mss. qui in monasterio Bobiensi saeculo X servabantur, sermonem habui in Prolegomenis ad Dracontium num. 27, ex Muratorio tom. III Antiq. Italic. medii aevi, col. 817 seq. In antiquiori ejus bibliothecae parte invenio; Librum I, in quo continetur ars cujusdam, et Synonyma, et Chronica apostolorum. Isidori Synonyma fortasse sunt. Clarius de Isidoro: Item de libris Ysidori: Expositum in Genesi I. De diebus, et septimanis, temporibus, et signis libros II (fortasse ex Etymologiis, aut ex libro de Natura rerum). Officiorum [Col. 0308C] libros V, et in uno ex his continentur epistolae diversorum, et Synonyma Ciceronis, et gloss. Libros differentiarum tres. Libros Prooemiorum II. Libros et Homologiarum (Etymologiarum) IV. Libros Sententiarum III. Librum de ordine creaturarum I. Chronica Ysidori librum . . . . Pergit infra catalogus: Item de canonibus . . . . Item librum canonum I, in quo habetur Ysidori de ordine rerum . . . . Formula vitae honestae cujusdam Martini (Dumiensis) . . . . Synonyma Ciceronis . . . . Librum Ysidori de vitiis I.

11. Haec omnia in vetustiori, ut dixi, bibliotheca. Sequuntur in Catologo libri quos Dungalus monasterio Bobiensi saeculo IX donavit: in his catologus refert Librum Etymologiarum Isidori unum: inter libros vero Benedicti presbyteri librum officiorum Isidori [Col. 0308D] unum. Inter libros Theodori presbyteri: Prognostica Juliani Pomerii liber . . . . Chronica Isidori liber I . . . . liber I Ysidori, Servii, etc. (ea quae de grammatica agit in Etymologiis, ut puto) . . . . De dialectica Martiani, Augustini, Apulei, et Isidori liber I. Advertendum est, numerum I, II, III, etc., libris appositum, non indicare partes in quas opus divisum sit, sed tot in bibliotheca esse volumina quae ejusmodi opus contineant. Notare etiam juvat, jam tum Pomerii cognomen Juliano Toletano episcopo affictum fuisse, quod uni convenit Juliano Pomerio, natione Mauro, auctori trium de Vita contemplativa librorum, qui sub Prosperi nomine vulgati circumferuntur.

12. Bibliotheca Pistoriensis edita a Zaccaria anno 1752 exhibet catalogum librorum saeculi XII hoc [Col. 0309A] titulo: Breve recordationis 394 de thesauro ecclesiae S. Zenenis: ubi inter alia sunt Isidorus Etymologiarum, . . . Summum bonum Isidori; quod fortasse exemplar est indicatum inter libros qui exstant, pag 13, S. Isidori Spalensis libri tres, scilicet Sententiarum.

13. Tomo I Monastici Anglicani exstat charta de terris, ornamentis, vestimentis, atque libris ecclesiae S. Petri monasterii Excestrensis a Leofrico loci episcopo, qui obiit anno 1071, datis; et inter libros, pag. 223, referuntur Liber Isidori Etymologiarum et passiones apostolorum . . . . Liber Isidori de miraculis Christi.

14. In Hispaniae sacrae tom. XXXIV, pag. 455, de Oveco episcopo Legionensi traditur, quod anno [Col. 0309B] 951 circiter monasterio S. Joannis de Vega, a se fundato, inter alia donaverit libros ecclesiasticos VII, id sunt Antiphonarium, etc. Libros spirituales X, id sunt, Vitas Patrum . . . . Sententiarum beati Isidori, et Synonyma ejus; Sententiarum domini Gregorii, etc. Fortasse Tajonis opus Sententiae domini Gregorii dicuntur.

15. Monasterio Fontanellensi, ut in ejus Chronico cap. 12 refertur, tempore abbatis Wandonis anno 742 seqq. inter alios libri hi Isidori acquisiti memorantur: Item in eodem libro Differentiarum spiritualium et carnalium Isidori Junioris Hispalensis episcopi, in quo sunt capitula quadraginta duo . . . . Item in eodem capitula tredecim ex libro Sententiarum Isidori. Ansigisus, qui fuit abbas anno 823 seqq., ut ex cap. 16 ejusdem Chronici constat, monasterio Fontanellensi [Col. 0309C] donavit, Tagii (Taii, vel Tajonis) Sententiarum volumen unum. Monasterio Flaviacensi Apocalypsin S. Joannis, quo Codice continebatur etiam Liber S. Isidori Differentiarum . . . . Librum testimoniorum Isidori de Christo et Ecclesia Codicem unum. Ejusdem Etymologiarum Codicem unum. Ejusdem Rotarum (de Natura rerum) ad Sisebutum regem Codicem unum.

16. Inter veteres catalogos recenseri non debet index Codicum mss. basilicae S. Petri Romae in Codice Regio-Vaticano 1598 chartaceo in 8 ^o exstans, commemorandus tamen, vel quia ms. latet, vel ob dignitatem archivii. In eo recensentur haec, fol. 7, Isidori Hispalensis super librum Geneseos usque ad librum Judicum. Fol. 8, ex lectionario scripto anno [Col. 0309D] 998, Isidori episcopi testimonia de Christi passione. Scilicet ex libris contra Judaeos. Fol. 9, Isidori episcopi de incarnatione. Ex iisdem libris. Ibid. De Divinis officiis charactere 395 antiquo. Fol. 80, Isidori, quare virgines in benedictione velentur. Ex cap. 18, lib. II de Officiis prope finem.

1. Braulionis et Ildefonsi de Isidoro dicta, qui ejus tempore vixerunt, expendimus cap. 3, 4 et 5. Quaedam etiam similia de Isidori lucubrationibus constant ex auctore Vitae ejusdem Isidori, qui vulgo Lucas Tudensis esse creditur: alia cap. 14 protulimus ex Cerratensi, qui eamdem Vitam in compendii formam [Col. 0310A] digessit. Libri qui a Braulione recensentur sunt septemdecim, qui alia etiam opuscula Isidori exstare ait. Auctor monachus chronici Silensis apud Florezium tom. XVII Hisp. Sacr. quatuordecim tantum Isidori libros, vel fortasse quindecim agnovisse videtur, cum loquens de Gothorum chronicis sic habet num. 6: Scripta sunt haec in libro beati Isidori, quem inter alios quatuordecim a se editos de Vandalorum et Suevorum Gothorumque gestis diligenter composuit. Quibus tamen verbis potuit intelligere Isidorianos Codices, quibus plura opera continerentur. Florebat hic auctor saeculo XII ineunte. Eos nunc scriptores excitabimus, qui data opera in clarorum virorum recensendis libris versati sunt.

2. Notkerus Balbulus, qui saeculi X initio decessit, [Col. 0310B] librum de Interpretibus divinarum Scripturarum edidit, qui a Pezio tom. I, part. I, Anecdot., pag. 17, vulgatus fuit, a Fabricio in fine tom. V Biblioth. medii aevi recusus. Caput 5 inscribitur: De his qui ex occasione disputationis propriae quasdam sententias divinae auctoritatis explanaverunt: ubi post alia sic Balbulus pergit: Libri Isidori Hispaniensis episcopi, Etymologiarum nomine titulati, omnimoda te perficiunt scientia. Item Sententiarum ejus utilissimus liber occurrit. Item alius de Patribus Veteris et Novi Testamenti. Item alius de Officiis et ordinibus ecclesiasticis, qui tibi mox Dei gratia futuro sacerdoti maxime sunt necessarii, in quibus omnem rationem, et nomina singularum festivitatum et jejuniorum reperies, ut praeco Dei populo futuras stationes praenuntiare possis in Keriki (in ecclesia). Quia si non annuntiaveris [Col. 0310C] populo, qui speculatoris officium desideras, veneritque 396 gladius, et tulerit eum (Ezech. XXXIII, 6) , ipse iniquitate sua morietur, sanguis autem ejus de manu tua requiretur.

3. Scribebat Notkerus ad Salomonem, discipulum suum, postea Constantiensis Ecclesiae episcopum. Non commemorat, quamvis id maxime ejus scopus postularet, Isidori commentationes in sacram Scripturam. Fortasse non nisi eas commentationes legerat, quae permistae et confusae sub Eucherii nomine venditantur; de quibus cap. 6 sic refert: Habes Eucherium, nescio, utrum ipsum quem beatissimus Augustinus presbyterum ex Hispania veteri morbo calculi laborantem per sanctissimum Stephanum in libro vigesimo [Col. 0310D] secundo de Civitate Dei narrat curatum: an alium episcopum, vel doctorem, qui multas et ulilissimas interpretationes, tropologias et anagoges sacrarum Scripturarum proposuit, et dissolvit. Alio loco de Eucherio isto ejusque nomine inscriptis commentariis agemus.

4. Sigebertus Gemblacensis, qui valde senex obiit anno 1112 aut seq., in libro de Script. eccl. ita Isidorum nostrum laudat c. 55: Isidorus Junior, Hispalensis episcopus, multa scripsit. Scripsit ad Braulionem episcopum viginti libros Etymologiarum. Scripsit librum Proaemiorum, de libris Veteris et novi Testamenti, quos in canone recipit Ecclesia catholica. De ecclesiasticis Officiis ad Fulgentium. De Ortu, Vita et Obitu sanctorum Patrum qui in Scripturarum laudibus [Col. 0311A] efferuntur. Ad Orosium librum de significationibus nominum. Ad Sisebutum librum de Natura rerum. Scripsit et librum de Differentiis verborum, librum de Proprietate rerum, librum Sermonum, librum ecclesiasticorum dogmatum. Scripsit Synonyma, ubi inducuntur duae personae, una hominis plangentis, altera rationis admonentis. Scripsit et lamentum poenitentis, distinctum alphabeto, addita oratione. Scripsit de Conflictu virtutum et vitiorum librum unum. De mysteriis Salvatoris librum unum. Totum Vetus Testamentum simpliciter exponendo percurrit. Scripsit et alia saeculari litteraturae competentia, quae commemorare nihil ad nos.

5. Item Sigebertus cap. 51 breviter Isidorum Cordubensem commemorat: Isidorus, Cordubensis episcopus, scripsit ad Orosium libros quatuor in libros [Col. 0311B] Regum. Sed hoc ipsum opus ad nostrum Isidorum Hispalensem quoque pertinere simillimum vero est, ut ex cap. 65 colligitur. Videtur autem Trithemius nihil aliud de Isidoro Cordubensi audivisse, nisi quod apud Sigebertum legerat, quamvis 397 uberius illum laudet cap. 120. De Script. eccles.: «Isidorus senior, episcopus Cordubensis, vir in divinis Scripturis valde peritus, et saecularium litterarum non ignarus, ingenio promptus, et satis disertus eloquio, non minus conversatione morum quam scientia Scripturarum insignis, cujus eruditio apud veteres in magno pretio existebat: scripsit non pauca in divinis voluminibus opuscula, de quibus ego tamen reperi opus egregium, quod edidit ad sanctum Orosium presbyterum Hispanum, in quatuor libros Regum libri IV. De [Col. 0311C] caeteris nil reperi. Claruit sub Theodosio et Honorio principibus, anno Domini 420.»

6. Anonymus Mellicensis saeculi duodecimi scriptor in libro de Scriptoribus ecclesiasticis, a Fabricio in Bibliotheca ecclesiastica post Bernardum Pezium in Bibliotheca Benedictina Maurinorum rursus edito, cap. 26, Isidori haec opera enumerat. «Isidorus Hispalensis episcopus, qui beato Leandro in episcopatu successit, multa et magna opuscula edidit. Nam inter alia Synonyma scripsit, et abbreviationem temporum, quam ad Constantinum Heraclii filium perduxit: librum quoque Etymologiarum, librum Officiorum, et librum Virorum illustrium. Praeterea sermones plurimos, diversis temporibus habitos, stilo egregio scriptos transmisit ad posteros.»

[Col. 0311D] 7. Honorius Augustodunensis saeculo XII librum suum de luminaribus ecclesiae, sive de Scriptoribus ecclesiasticis concinnavit, ubi cap. 4 lib. III sic refert: Isidorus, Hispalensis episcopus, innumera scripsit opuscula, ex quibus haec sunt: libri Etymologiarum viginti duo, liber Glossarum, liber Sententiarum, Synonyma, liber de differentia. Totum Vetus Testamentum dupliciter exposuit, historice et allegorice, et multa alia. Floruit sub Heraclio.

8. Saeculo XIV claruit Gulielmus Pastrengus, sive de Pastrengo, Petrarchae praeceptor et amicus, qui in libro de Originibus rerum Venitiis anno 1547, per Nicolaum de Bascharinis excuso, de scriptis virorum illustrium ordine litterarum disserit: et pag. 43 seq. haec de Isidoro. «Isidorus, gente Hispanus, Hispalensis [Col. 0312A] episcopus, Heraclii imperatoris temporibus clarens, scripsit Soliloquiorum vel Synonymorum libros duos, Sententiarum libros tres, de origine Officiorum libros duos, Ad Florentinam sororem suam contra Judaeos libros duos, Ad Horosium episcopum de significatione veteris et Novi Testamenti libros duos, Allegoriarum in Genesin librum unum, in Leviticum librum unum, in lib. Numeri librum unum, in Deuteronomium librum unum, in Josue librum unum, in lib. Judicum librum unum, 398 in lib. Regum librum unum, de Corpore et Sanguine Domini tractatum unum, et alia plura. Item librum Differentiarum; item librum Etymologiarum; item grande volumen Epistolarum Decretalium Romanorum pontificum, Canonesque conciliorum per successionem [Col. 0312B] temporum diversis in locis per orbem a catholicis episcopis celebratorum. Ex quo constat Joannis praepositi Belvacensis, et Gratiani decreta ut plurimum fuisse decerpta. Item de Vita et Obitu Sanctorum, qui in Domino Sanctorum praecesserunt. Item de Natura rerum. Item librum Artium. Item librum Differentiarum. Item librum de Summo Bono.»

9. Notatur in hac Pastrengi editione opus Michaelis Angeli Blondi cura ab omni errore expurgatum prodire. At Montfauconius in Diario Italico pag. 48 advertit mendis infinitis foedatum esse, ut vix apta sententia eruatur, hiulcum, et lacerum in multis: quod vel ex Isidori elogio satis intelligitur. Quaedam tamen auctoris propria sunt, ut quod libri Sententiarum [Col. 0312C] bis diversis titulis indicantur; nisi Isidoro affingit alias Sententias ex opere Taionis Samuelis in nonnullis Mss. per errorem, ut puto, vocati, quod imperfectius quam credebat Riscus edidit. Vide 67.

10. Non omittam Trithemium, quamvis saeculum XVI jam attigerit; nam in veteribus Mss. exemplaribus evolvendis vehemens studium ac maximam diligentiam collocavit. Is in libro de Script. ecclesiast. cap. 232, ita Isidori operum catologum texit:

Isidorus Junior episcopus Hispalensis post Leandrum, vir in divinis Scripturis eruditissimus, et in saecularibus litteris nulli suo tempore secundus, ingenio subtilis, sensu clarus, eloquio compositus, carmine excellens et prosa, non minus sanctitate quam doctrina insignis effulsit. Hic dicitur Junior ad differentiam Senioris episcopi Cordubensis, cujus [Col. 0312D] supra (cap. 120) fecimus mentionem, vel alterius etiam, qui eum praecessit, Hispalensis episcopi. Scripsit autem iste Isidorus Junior multa praeclara opuscula; de quibus duntaxat reperi subjecta. Ad Braulionem episcopum Etymologiarum lib. XX. Disciplina a discendo. - In Genesin allegorice lib. I. Historia sacrae legis. - In Exodum lib. I. Quaedam mysteria. - In Numeros lib. I. Ideo hic liber unus. - In Leviticum lib. I. Sequens Leviticus lib. - In Deuteronomium lib. I. Liber Deuteronomii. - In Josue lib. I. Post mortem Mosi. - In Judicum lib. I. Historia Judicum. - In Regum lib. IV. Post librum Judicum sequitur. - In Ruth lib. I. - In Paralipomenon lib. II. - 399 In Esdram, et Nehemiam lib. III. - In Tobiam lib. I. - In Judith lib. I. - In Esther lib. I. - In Job. lib. I. - In Psalterium lib. I. - In Proverbia Salomonis lib. I. - In Ecclesiasten lib. I. - In Cantica canticorum lib. I. - In librum Sapientiae lib. I. - In Ecclesiasticum lib. I. - In Esaiam prophetam lib. I. - In Jeremiam lib. I. - In Ezechielem lib. I. - In Danielem [Col. 0313A] prophetam lib. I. - In duodecim prophetas minores lib. XII. - In Machabaeorum lib. II. - In quatuor Evangelia lib. I. Liber generationis. - In Epistolas Pauli lib. XIV. - In Actus apostolorum lib. I. - In Epistolas canonicas lib. VII. - In Apocalypsin lib. I. - Interpretationis Novi et Veteris Testamenti lib. II. Domino meo, et Dei servo. - Prooemiorum lib. I. Quinque libri Mosi. - Differentiarum lib. I. Inter Deum et hominem. - De Ortu et Obitu sanctorum lib. I. Adam protoplastus. - Ad sororem contra Judaeos lib. II. Dominae sanctae Florentinae sorori. - Synonymorum, vel Soliloquiorum lib. II. Venit nuper ad manus. - De illustribus Viris lib. I. Osius Cordubensis. - De summo bono Sententiarum lib. II. Summum bonum Deus. - De Origine officiorum lib. II. Ea, quae de Officiis. - De sancta Trinitate lib. I. - De Corpore et Sanguine Domini lib. I. De Officio missae lib. I. - Decretum canonum lib. I. - De Computo et Natura rerum lib. I. - De Proprietate rerum lib. I. - Sermonum lib. I. - Ecclesiasticorum dogmatum lib. I. - Lamentum poenitentiae lib. I. - De Astronomia [Col. 0313B] lib. I. Domino et filio charissimo. - Historiam, sive Chronicam lib. III. - De Cosmographia lib. I. - De grammatica et vocabulis lib. I. - Allegoriarum quoque lib. I. Mysteria sacrae Script. - De haeresibus lib. I. - Epistolarum ad diversos lib. I. Alia quoque multa scripsisse dicitur, quae ad notitiam meam non venerunt. Claruit sub Heraclona imperatore, filio Heraclii, anno Domini 630, temporibus Sisebuti regis Gothorum in Hispania, et ob sanctissimam vitam et conversationem suam catalogo sanctorum insertus est: cujus festum celebratur XVIII Kalend. Februarii.»

11. Trithemius, ut mihi quidem videtur, solum ea Isidori opera viderat, quorum initium ascribit. Ex his autem solum desiderantur quatuor commentariorum libri in quatuor Evangelia, quorum hoc notatur initium, Liber generationis. In aliis operibus enumerandis interdum Trithemius unum in duo vel [Col. 0313C] tria partitur pro diversis ejusdem libri titulis, ut haec omnia distinctius a nobis suis quaeque locis exponentur. Isidorus, qui XVIII Kal. Februarii, sive die 15 400 Januarii in Martyrologio Romano dicitur: Beatus Isidorus sanctitate vitae, fide et miraculis clarus, alius a nostro Isidoro est. Secutus sum editionem Fabricii in Bibl. Ecclesiast. Alibi varius est ordo librorum, et duo libri distincti indicantur Allegoriarum lib. I et Mysteria sacrae Scripturae lib. I, ac revera nullus Allegoriarum liber incipit, Mysteria sacrae Script.

1. In Operibus Isidori simul edendis aliis alius ordo [Col. 0313D] placebat, ut vidimus. Diversam a caeteris viam mihi tenendam censui. Primum enim locum iis operibus assignare volui, quae quodammodo universalia sunt, ac propemodum omnia argumenta complectuntur. Inter opera vero quae de re quapiam peculiari agunt, argumentorum dignitatem sequar; ut biblica praemittantur, atque suo ordine sequantur dogmatica, theologica, liturgica, canonica, mystica, poetica, physica, historica. In singulis autem classibus eamdem regulam observabo, ut ea praeferam quae communiora sunt, et per plures ejusdem licet generis species vagantur.

2. Hic ordo, ut ad editionem regiam Matritensem propius quam alii accedit, ita hanc utilitatem prae [Col. 0314A] caeteris secum fert, quod in operibus universalioribus notiones rerum communiores praescribuntur, quae facile ad peculiarium argumentorum intelligentiam deducunt. Qui enim ante alia omnia Etymologias Isidori, libros Differentiarum rerum et verborum, glossarium Latinum sive ejus, sive certe ex ejus operibus magna ex parte excerptum perlegerit, ac mente perceperit, haud ita difficulter reliqua ejus opera percurrere poterit. Ita etiam in biblicis si Allegoriae in Vetus et Novum Testamentum, si elogia Patrum Veteris et Novi Testamenti, si Prooemia in libros Veteris et Novi Testamenti praemittantur, expeditior aperietur via ad commentaria in singulos libros percipienda. Superest ergo ut de singulis operibus, eo ordine quem in editione sequar, singillatim et accurate sermonem [Col. 0314B] instituam.

3. Etymologiae Isidori opus sunt omnium reliquorum maximum 401 et praecipuum: de quo consulendi sunt Braulio et Ildefonsus in Isidori elogio supra cap. 3 et 5, praeter alios auctores Vitae ejusdem Isidori cap. 13 et 14, et epistolas amoebaeas Isidori et Braulionis. Canonico Legionensi scriptori Vitae Isidori asserenti, ab ipso adhuc juvene opus Etymologiarum inchoatum fuisse, satis fidere non possumus. Ostendi cap. 21 et 27 Isidorum anno circiter 630 Codicem Etymologiarum ad Braulionem misisse.

4. Multo antea per litteras Braulio Etymologias sibi mitti rogaverat: Omnimoda, inquit, supplicatione deposco, ut librum Etymologiarum, quem jam, favente Domino, audivimus consummatum, promissionis vestrae [Col. 0314C] memores, servo vestro dirigere jubeatis: quia, ut mihi sum conscius, magna ibi ex parte servi tui postulatione sudasti. Alias iterum litteras eadem de re Braulio ad Isidorum dedit, quae interciderunt antequam ab Isidoro legerentur. Rescripsit Braulio: Septimum, ni fallor, annum tempora gyrant, ex quo me memini libros a te conditos Originum postulasse, et vario diversoque modo praesentem vos me frustratum esse, et absenti nihil inde vos rescripsisse, sed subtili dilatione modo necdum esse perfectos, modo meas litteras intercidisse, aliaque multa opponentes ad hanc usque diem pervenimus, et sine petitionis effectu manemus.

5. Ex his liquet, Isidorum multo ante annum 630 quo libri Etymologiarum ad Braulionem missi sunt, in hujuscemodi opus incubuisse: ac conjicere possumus, [Col. 0314D] eam epistolam, qua Braulio ait audiisse se opus jam esse consummatum, septem annis scriptam fuisse ante alteram, qua ait: Septimum, ni fallor, annum tempora gyrant, etc. Aliud etiam ex hac secunda Braulionis epistola colligitur, quod prae oculis habendum, scilicet aliquos Etymologiarum libros sive titulos ab Isidoro seorsum in vulgus fuisse editos, antequam Braulio totum corpus accepisset. Ita enim post multa pergit: Ergo et hoc notesco, libros Etymologiarum, quos a te domino meo posco, etsi detruncatos corrososque, jam a multis haberi. Inde rogo ut eos mihi transcriptos integros, emendatos, et bene coaptatos digneris mittere, ne raptus aviditate in perversum, cogar vitia pro virtutibus sumere. Putarem [Col. 0315A] legendum corrasosque pro corrososque: innuit enim Braulio-partes aliquas operis e suo corpore fuisse avulsas.

402 6. Mirum ergo non est, si exemplaria Etymologiarum multis in locis varient, et aliquando alia aliis sint auctiora. Quin etiam, ut ego puto, Isidorus post integrum exemplar ad Braulionem directum in autographo suo quaedam alia aut addidit, aut mutavit. Nam Etymologiarum opus ejus generis est, ut semper aliquid denuo addi possit, aut reformari. Ildefonsus certe de Isidoro ait: Scripsit quoque in ultimo ad petitionem Braulionis Caesaraugustani episcopi librum Etymologiarum, quem cum multis annis conaretur perficere, in ejus opere diem extremum visus est conclusisse. Cum autem anno circiter 630, ut dixi, [Col. 0315B] Etymologias ad Braulionem Isidorus deferri curaverit, et deinde ad annum usque 636 superstes fuerit, consequens est ut etiam post exemplar ad Braulionem transmissum in eodem opere magis magisque perficiendo allaboraverit.

7. In epistola qua Isidorus Etymologias ad Braulionem mittit, ait Codicem esse INEMENDATUM: Codicem Etymologiarum cum aliis Codicibus de itinere transmisi, et licet inemendatum prae valitudine, tamen tibi modo ad emendandum statueram offerre, si ad destinatum concilii locum pervenissem. Ubi fortasse legendum est pervenisses, ut cap. 21 conjiciebam. Braulio hoc ipsum intellexit, cum dixit in Praenotatione librorum Isidori: Codicem Etymologiarum . . . . quamvis imperfectum ipse reliquerit, etc. Cum enim [Col. 0315C] Isidorus dicat se decrevisse Codicem inemendatum ad emendandum Braulioni offerre, opus ad umbilicum jam perduxisse videtur, ac solum voluisse ut Braulio exemplar ex Isidori autographo descriptum emendaret. Braulio enim contra ab Isidoro libros Etymologiarum transcriptos integros, EMENDATOS, et bene coaptatos, sibi mitti postulaverat.

8. Semlerus in praefatione ad notas mss. Glossarii Isidoriani, Braulionis verbis permotus, existimat Isidorum Codicem Etymologiarum non integrum reliquisse, et autographum suum ad Braulionem misisse, pluribus spatiis et intervallis distentum, quibus quotidie supplementa sufficere, et quae denuo occurrebant addere et congerere solebat. Nam cum Braulio asserat Codicem esse nimia magnitudine, id Semlerus [Col. 0315D] interpretatur ob ejuscemodi spatia et intervalla: ipsa enim magnitudo, qua hodie constat, nimia dici non possit. Verum haec ratio imbecilla est; nam verbo nimia non ita inhaerendum est, ut immensum Codicem 403 indicet. Est autem Etymologiarum Codex valde magnus, non solum si conferatur cum caeteris Isidori ac plerisque aliis veterum scriptorum operibus, sed etiam in seipso spectatus, ut videre licet in multis ingentibus membranis, quibus libri Etymologiarum tantum continentur, praesertim cum charactere majusculo scripti sunt. Nic. Antonius non dubitat appellare immensae molis opus: quanquam is fortasse non tam magnitudinem quam operis laborem et conatum commendare voluerit. Sed Braulio certe [Col. 0316A] nimiam magnitudinem Codicis celebrare non debuit ob plura illa spatia et intervalla, quibus nihil erat exaratum.

9. Braulio quidem, cum Isidorus opus Etymologiarum rogatu ejus fecisset, et sive inemendatum, sive imperfectum reliquisset, e re sua esse arbitratus est Codicem titulis solum ab Isidoro distinctum in libros partiri. Minus recte Fabricius Bibl. Vet. Lat. lib. IV, cap. 8, n. 14, de Etymologiarum opere ait: Isidorus scripsit et imperfectum reliquit: Braulio deinde complevit, et in libros digessit; quod alios etiam existimare video. Non ait Braulio opus se complevisse aut emendasse, quamvis facile credere possimus curasse eum, ut sine librariorum erroribus, quoad ejus fieri posset, describeretur. Nequaquam [Col. 0316B] vero ex Braulionis verbis arguere licet eum aliqua aut mutasse, aut addidisse. Neque assentiri doctis alioquin hominibus possum, qui, quoties in Etymologiis aliquid occurrit quod nulla ratione excusari posse ipsi autumant, illico clamant ejusmodi errorem a Braulione intrusum fuisse. Videntur enim ii ignorare quantus vir fuerit Braulio, cujus elogium ex Ildefonso in libro de Viris illustribus referetur, in cujus etiam commendationem nonnulla cap. 4 protulimus: non quod Isidoro aequiparandus sit, aut non fuerit facilius Braulionem potius quam Isidorum errasse; sed dum non constat Etymologias a Braulione ullo modo interpolatas fuisse, aequitas postulat ut si quid occurrerit quod Isidoro omnino indignum sit, non Braulioni, sed cuivis alteri interpolatori, intolerabilis [Col. 0316C] error imputetur.

10. In quot titulos Isidorus Etymologiarum opus diviserit, omnino latet: neque vero satis patet in quot libros Braulio diviserit. Communis persuasio est eum in viginti libros divisisse: et haec est pervulgata operis divisio, cui favet edita Praenotatio 404 Braulionis: Ego in viginti libros divisi. Receptam hanc opinionem infirmare conatus fuit Bayerius in not. ad lib. V, cap. 4, n. 93, Biblioth. vet. Hispan. «Braulio, inquit, non in XX sed in XV libros Isidori Etymologiarum opus discrevit, testibus vetustis, quotquot viderim, Codicibus ante annum Christi millesimum exaratis: vidi autem non paucos; binos suppeditat bibliotheca regia Escurialensis, alterum litera Q, plut. 11, num. 24, aera 781, seu Christi anno [Col. 0316D] 743, alium item antiquissimum ecclesiae olim Ovetensis lit. b, plut. III, n. 14, atque in utroque in Braulionis Praenotatione de Etymologiarum opere legitur, distinctum ab Isidoro fitulis, non libris, quem ego (inquit Braulio) in XV libros divisi. Consonat Hispana ejusdem operis saeculi XIV versio in eadem bibliotheca Escurialensi exstans lit. b, plut. I, n. 13 . . . El qual porque le fiso por mio ruego, maguer que el non lo acabò, empero departilo yo en quince libros.» Alia ejusdem Bayerii in hanc sententiam verba exhibebo cap. 67, cum ejus Animadversiones de quarto Sententiarum libro Isidoro in quodam Codice ascripto proferam.

11. Inter varias lectiones ex nostris mss. exemplaribus, [Col. 0317A] quas ad Braulionis Praenotationem illustrandam cap. 3 ascripsi, nihil est quo Bayerii sententia confirmari possit: et in ipsis antiquis membranis, in quibus Braulionis Praenotatio exhibet in XV libros divisi, Etymologiae in XX libros dividuntur. Neque id Bayerius dissimulat, sed reponit: Potuit curiosior aliquis statim, aut non longe a Braulionis morte, potuere librarii nonnullos e quindecim libris subdividere, aut priorem operis oeconomiam refingere, quin ipsi aliquid addiderint: id quod vetustissimo omnium Caesenatensi Malatestarum saeculi VII Codici accidisse Fabricius (Mansius potius in supplemento ad Fabricium) tradit Biblioth. med. et inf. in Isidoro num. 25, nam cum XXV omnino libris constet, nihil tamen continet quod in vulgatis Codicibus non exstet.

[Col. 0317B] 12. At vero quanto facilius fuit ut numeri XX a librario aliquo in XV commutarentur, unde hic error in plura exemplaria permanaverit, quam ut ex quindecim libris ita aliquis viginti libros confecerit, ut nullum reliquum fuerit exemplar primae divisionis quindecim librorum? Versio vero Hispana praenotationis Braulionis est illa ipsa quae a Rodriguezio de Castro tom. II Bibl. Hisp., pag. 294, edita fuit: neque haec est genuina Braulionis 405 Praenotatio, sed alia interpolata, de qua jam dictum. At versio italica genuinae praenotationis, Alchaino interprete, de qua cap. 70, num. 17, viginti libros exprimit, in venti libri. Itaque ego verum censeo Etymologias a Braulione in viginti libros fuisse discretas: quae causa est cur pleraque exemplaria in hoc librorum [Col. 0317C] numero consentiant, vix ullum minorem numerum indicet. Eccur autem in nonnullis etiam antiquissimis exemplaribus in plures quam viginti libros opus distribuitur? Rationem istiusmodi variae divisionis inde existimo peti posse, quod Isidorus ipse in titulos, ut Braulio refert, opus divisit, qui tituli plures fuerunt, ut ego censeo, quam viginti. Constat etiam ex Braulionis litteris ad Isidorum, plures Etymologiarum libros, sive titulos malimus appellare, ante seorsum vulgatos fuisse, quam Codex integer ad Braulionem deferretur. Praeterea exemplar autographum Etymologiarum, ut nuper arguebam, penes Isidorum remansit. Facile ergo fuit, ut, quamvis Braulio opus ad viginti libros redegerit, tamen alii vel ex autographo Isidori, vel ex separatis libris antea [Col. 0317D] editis, vel ex titulorum quorumdam ratione ac divisione, numerum librorum auxerint, uti in quibusdam etiam ordinem commutarunt.

13. Id distinctius explicabitur, cum Codices mss. exponentur: nunc satis sit observare, communem esse vulgatum in Regia Matritensi editione ordinem et divisionem librorum; nihilominus in multis mss. exemplaribus antiquis, in quibus divisio viginti librorum conspicitur, apparet adhuc a prima manu fuisse divisionem illam in viginti quinque libros, quam Codex Malatestius, a Bayerio indicatus et a nobis cap. 45 recensitus, praefert, ut in Codice 1 Vaticani Archivii et in aliis. Albanius Codex numerum etiam XXV librorum offert, sed ita divisus est, [Col. 0318A] ut potius XXVI referre deberet: ipsi autem numeri multis lituris corrupti et immutati sunt, ut aliquod vestigium cernatur, librum nunc vigesimum a prima manu fuisse inscriptum numero XV, quod divisioni a Bayerio propugnatae favere potest.

14. In aliis mss. libri Etymologiarum sunt viginti duo, ut in Codice Florentino S. Marci, de quo cap. 45; etsi enim libri viginti tres indicantur, tamen ultimus, sive vigesimus tertius, est liber de Natura rerum. Numerum etiam viginti duorum librorum Honorius Augustodunensis assignat: et in sessione vigesima prima concilii 406 oecumenici Florentini apud Labbeum tom. XIII, col. 1113, sic legitur: Etiam de tempore beati Gregorii Dialogi floruit Isidorus nomine in Hispania: unum ejus testimonium dicam. [Col. 0318B] Fecit librum Etymologiarum divisum in viginti duos libros: in duodecimo libro cap. 3 sic ait: Hoc autem interest inter nascentem Filium et procedentem Spiritum, etc. Ubi observandum diversum etiam librorum ordinem indicari: nam locus allatus nunc exstat cap. 3 libri VII. Codex Vaticanus 623, cap. 93 describendus, Etymologias in viginti libros dividit, sed prima manu librarii notatur, aliquos ponere viginti octo libros, et loca divisionum singillatim indicantur. Plura exempla variae divisionis librorum cap. 55 occurrunt.

15. Ad ordinem librorum quod attinet, in nonnullis mss. liber de legibus praefertur libro de medicina, ut in Albanio et in Caesenate minus antiquo. Mirum quantum variat in librorum rerumque ordine [Col. 0318C] exemplar Chisianum recensitum cap. 45. Codex Regio-Vaticanus 1850, initio mutilus, magnam librorum commixtionem et perturbationem continet, ac multis locis interpolatus auctusque est, ut explicabo cap. 101. In pluribus etiam vetustis exemplaribus reperio deesse librum X Etymologiarum, quo voces quaedam per alphabetum explicantur; in quibus libro nono proxime succedit liber undecimus: fortasse quia jam tum glossarium Isidori nomine circumferebatur, adeoque inutile videri poterat librum X, qui glossarii vices gerit, caeteris Etymologiarum libris inserere.

16. Minus obvia est divisio Etymologiarum in duas partes, quarum prior decem priores libros, posterior reliquos decem complectitur, sed eodem numerorum [Col. 0318D] ordine usque ad vigesimum continuatos, ut cernitur in Codice Vaticano 623, quem cap. 93 recensebo: ac simili fere modo indicatur in Codicibus duobus Florentinis S. Crucis, de quibus cap. 55, ubi plura de mss. Codicibus Etymologiarum aut exprimuntur aut indicantur.

17. De titulo non valde laborandum nobis est: libri mss. constanter inscribunt Etymologiae, recentiores nonnulli Etymologicon Isidori; alii ex usu etiam veteri et frequenti Isidorus Etymologiarum, ut quodammodo per excellentiam noster S. Doctor cognominetur Isidorus Etymologiarum: quod in recensione Codicum mss. facile cuivis occurret. Sequiori aetate multi hujusmodi 407 tituli invecti fuerunt, [Col. 0319A] ut Magister Sententiarum, Valerius Historiarum, etc.

18. Etsi autem veteres scriptores, cum hos libros laudant, Etymologias appellant, tamen recentiores non pauci Originum libros solent nuncupare, quem titulum Vulcanius, Bignaeus et Breulius in suis editionibus praetulerunt. Deceptus quippe fuit Franciscus Padilla, Centur. 7 Histor. Eccles. Hisp. fol. 227, qui cum a Baronio libros Originum laudari vidisset, asseruit ejusmodi opus inter alia Isidori non reperiri. Suspicatur Nic. Antonius appellationem Etymologiarum Braulionem affixisse operi a se parato editioni, et, sicuti membra secrevit, ita caput adaptasse, paululum ab auctore, qui Origines sese mittere reliquit scriptum, deflectentem, aut ab Isidoro [Col. 0319B] nondum appositum titulum supplevisse. Isidorus quidem exiliter et modeste, ut ait Nic. Antonius, de suo opere existimans, his verbis Braulioni illud nuncupavit: En tibi, sicut pollicitus sum, misi opus de origine quarumdam rerum ex veteris lectionis recordatione collectum, etc. Sed non inde colligi debet, Originum titulum potius quam Etymologiarum, ab Isidoro fuisse inditum, cum is in epistola nuncupatoria ad Braulionem inscriptionem, ut videtur, non retulerit, sed argumentum libri exposuerit.

19. Aliunde certum est, Etymologiarum opus jam ante editionem non solum a Braulione, sed ab Isidoro etiam ita appellatum fuisse, ut ex amoebaeis eorum epistolis liquet. Isidorus vocat Codicem Etymologiarum, Braulio primum librum Etymologiarum, tum [Col. 0319C] libros Etymologiarum. In secunda autem epistola, ubi libros Etymologiarum appellat, prius libros Originum dixerat. Igitur etsi Etymologiarum titulus, quo Ildefonsus etiam usus fuit, communior et verior est, tamen alter Originum sustineri potest: ac fortasse auctor ipse titulum conjunctum Etymologias, sive de origine rerum inscripsit. An alicubi opus hoc vocetur Liber de omnibus scientiis, dubitat Montfauconius in Biblioth. mss.: nam recensens in bibliotheca monasterii S. Martini Turonensis Codicem 92 annorum 800: Liber de omnibus scientiis, addit, An Isidori Hispalensis sit, videndum: neque ad aliud Montfauconius respicere potuit opus nisi ad Etymologias.

20. Etymologicum opus Braulioni ab Isidoro nuncupatum [Col. 0319D] 408 fuisse diximus: idque nemo non dicit. Sed certumne est Braulioni et non alteri nuncupatum? Minime dubito quin Braulioni Isidorus Etymologias dedicaverit, non solum quia id epistola dedicatoria in plerisque membranis exstans suadet, sed etiam quia mutuae utriusque epistolae omnino persuadent. Invenio tamen, in Codice Regio-Vaticano 112, exarato saeculo XI ineunte, post sex epistolas amoebaeas Braulionis et Isidori in quibus est etiam epistola dedicatoria Isidori ad Braulionem, et post librorum indicem, qui epistolis succedit, addi praefationem ad Sisebutum regem, iisdem omnino verbis quibus ad Braulionem. Ita etiam Palatinus 283. Ottobonianus vero 336 ita inscriptionem refert: Libri Isidori ad Braulionem, vel ad Sisebutum. [Col. 0320A] Ottoboniani 343 et 427 epistolam nuncupatoriam ad Sisebutum, non ad Braulionem, proferunt. Confer de his aliisque mss. caput 55.

21. In Chisiano exemplari, descripto cap. 45, et in Codice 2 Archivii Vaticani, de quo cap. 107, disjunctio ita adhibetur, ut dicantur Etymologiae scriptae ad Braulionem, vel ad Sisebutum, suum scilicet dominum, et filium. Quidni autem accidere potuerit, ut utrique opus inscriberetur? Solebant veteres duas praefationes suis operibus praefigere, solebant idem opus ad duos, cum epistola dedicatoria ad utrumque, mittere, ut ostendi in Prolegom. ad Dracontium num. 16. Solum obstare potest quod Sisebutus decessit anno 621, cum Isidorus solum circa annum 630 Etymologiarum Codicem ad Braulionem [Col. 0320B] miserit. Itaque Sisebuto Isidorus solum offere potuit Etymologiarum libros aliquos, sive partes seorsum antea publicatas, ut ex Braulionis litteris patet. Magis tamen crediderim epistolam dedicatoriam Isidori ad Braulionem Etymologiis cum inscriptione ad Sisebutum ab aliquo inepto librario praemissam fuisse, quod vidisset, librum de Natura rerum Sisebuto nuncupatum in aliquo exemplari pro vigesimo tertio et ultimo libro reponi.

22. Quid si aliquis contendat Etymologiarum opus non Hispalensem nostrum, sed Cordubensem alium Isidorum auctorem habere? Id vix cuiquam in mentem venire potuisse videatur. In ea tamen fuit opinione vir caeteroquin doctissimus Martinus Roa in libro de Principatu Cordubae, ut Nic. Antonius observat: [Col. 0320C] quanquam mihi editionem Latini operis Lugdunensem 1617 evolventi 409 verba Roae non occurrunt; neque aliam editionem Nic. Antonius recenset, cum Roam in Bibliotheca nova laudat. Video etiam, Roam lib. II Singul. cap. 9 non semel D. Isidori nomine Etymologias appellare: quo sanctitatis titulo Hispalensem Isidorum certe intelligit, quandoquidem Isidorum Cordubensem neque inter Cordubenses quidem sanctos nominavit. Itaque doceri ab aliquo cuperem quo loco Nic. Antonius viderit eum tam absurdam sententiam tenuisse. Fabricius quoque in Biblioth. med. verbo Isidorus Cordubensis hoc ipsum repetit, sed ex Nic. Antonii fide, ut perspicuum est. Conferenda erit versio Hispana ejusdem operis, auctore ipso Roa interprete, quam ego non [Col. 0320D] vidi.

1. Doctrinam Isidori contra quorumdam criticorum reprehensiones ex graviorum aliorum evidentissimis testimoniis cap. 34 defendimus. Nunc peculiarem Etymologiarum causam agimus. Ad Etymologiarum nomen totumque opus, ait Nic. Antonius, attenti grammaticorum, quos haec cura sollicitat, filii dudum immaniter exclamant, Isidorumque multis accusationum jaculis petunt. Pro eorum tamen plena confutatione lectorem ad praefationem Grialii, quam postea nos proferemus, delegat. Interim observat quasdam [Col. 0321A] Etymologias Isidori, quae ab aliis reprehenduntur, ab aliis sustineri. Sic Joannes Kirchmannus etymon feretri suspendit naso, quod tamen non improbat Vossius. Nic. Rigaltius Isidorum negligentiae culpat quod Scorpion sagittam dixerit, quod Stewechius defendit. Joan. Schefferus Isidorum reprehendit quod Pharum Aegyptiam a φῶς lux, et ὁρᾷν videre, dictam crediderit: quod tamen non spernendum etymon Martinius vocavit.

2. Martinius iste in praefatione sui Lexici duo etymorum genera distinxit, alterum eorum quae talia sunt δυνάμει, hoc est potentia, quibus scilicet potuerit nomen deduci: alterum eorum quae talia sunt ἐνεργείᾳ, sive actu, ad quae vocabulorum 410 auctores vero simile est respexisse. Utrumque hoc genus [Col. 0321B] in Isidorianis Etymologiis reperitur. Docet autem ipse Isidorus lib. I Etymol. cap. 29, quod non omnia nomina a veteribus secundum naturam imposita sunt, sed quaedam et secundum placitum . . . Hinc est quod omnium nominum etymologiae non reperiuntur; quia quaedam non secundum qualitatem qua genita sunt, sed juxta arbitrium humanae voluntatis vocabula acceperunt.

3. Propterea origines verborum ita difficile est invenire, ut Aegidius Menagius in epistola nuncupatoria Originum linguae Gallicae asseruerit, nullum hucusque, quantumvis praestantissimae sive in antiquis, sive in recentioribus famae, enarratorem acu rem tetigisse. Confirmat nihilominus Nic. Antonius, opus Etymologicum, quale ab Isidoro prodiit, post exstincta [Col. 0321C] illa veteris ac florentis philologiae lumina, nec saeculo ejus, nec posterioribus aliis, Beda etiam incluso, qui Encyclopediae operam dedit, sperari potuisse. Neque enim Isidoriani, hoc est semibarbari temporis, Etymologicon hocce videtur opus, sed plane miraculo comparandum, praecipue in sacro homine, atque studio pietatis, et gerendo pro dignitate muneri usque adeo intento. Barthius quamvis perpetuum Servii exscriptorem ad lib. VI Theb. vers. 241 Isidorum vocet, tamen ad lib. XII vers. 812 asserit eum suo aevo encyclopaediam prope integram complexum: quo satis innuit multa Isidorum comprehendisse de quibus ne cogitarat quidem Servius.

4. Animadvertit etiam Nic. Antonius, cujuscunque aetatis lectores in hoc Isidoriano opere plus forsitan [Col. 0321D] quam in quibusvis aliis, sibi licere existimasse, atque orae libri, quem ut cornucopiam, aut compendium certe omnium librorum e manibus elabi vix sinebant, obvia quaeque hinc inde affixisse, quibus exscriptores seducti fuerint, ut marginales interdum ineptas notas in textum intruserint. Neque vero Isidorus reprehendendus est si aliquando, ex ingenio suo ad verisimile respiciens, etymologias quasdam, ut multi alii veteres, confinxerit. Secus equidem, ait Turnebus lib. XXVI Advers. cap. 22, quam quisquam putaret, Isidorus quaedam enarrat, nec tamen inerudite, nec inscite. Magnum vero pretium his Etymologiarum libris accedit, quod ex eis plurima obscura clarorum scriptorum loca illustrantur, ut ex eodem Turnebo [Col. 0322A] colligitur lib. VI Advers. cap. 19, lib. XI, cap. 5, et lib. XX, cap. 5.

411 5. Christianus Becmannus, qui de Originibus Latinae linguae satis accurate scripsit, librumque anno 1608 publicavit, fatetur abusum esse quemdam in hac Etymologica arte, sed contendit non propterea eam contemnendam. Ita in praefatione, de propria significatione verborum pag. 158 disserit: «Valla inquit lib. VII Elegant. cap. 37, et una alii: Nihil habet magis ridiculum haec qua de loquimur, scientia, quam etymologiam. Itaque tanti non fiat, quasi inde proprietas eximatur. Responsio in promptu est per distinctionem: Valla loquitur non de omni, nec de sana, et vera etymologia: alioquin esset sibimet ipse contrarius, saepe enim in sex libris Elegantiarum, et [Col. 0322B] contra Antonium Raudensem nititur etymis: verum de facetis allusionibus, itemque ridiculis, et ineptis saepe alliterationibus, quas ex ignorantia in primis linguarum natas libenter ipsis auctoribus relinquimus, et, ubi serii, aversamur. Quales apud Varronem, dum omnia e Latinis infeliciter trahit, Isidorum episcopum Hispalensem, Petrum Lombardum, Durandum, Zachariam Chrysopolitanum, Jacobum de Voragine, Accursium apud Jureconsultos, et similes nonnunquam occurrunt.»

6. Exempla profert in pascha, a πάσχω ; diabolus, a duobus bolis; locusta, quia longa pedibus, sicut hasta; Donatus, quasi a Deo natus; Marcellus, quasi arcens malum, vel maria percellens; Fabianus, quasi fabricanus, fabricans beatitudinem; Sebastianus, [Col. 0322C] quasi sequens beatitudinem, et quia astin est civitas, et aria sursum; Euphemia, quasi bona femina, aut suavis sonoritas: Colossus, quasi colens ossa; examen ab ἐξ, et ἀμήν, quod quidam Zachaeus Faber confinxit, ut vitium, quod in versu commiserat, correpto a in examen, sanaret. Sed posito, pergit Becmannus, non tamen concesso, quod Valla et aliquot alii omnem plane etymologiam vocent ridiculum: quid tum postea? Una, et altera, et tertia, imo et quarta hirundo non facit ver. Quod autem idem Becmannus pag. 146 Varronem, Festum et Isidorum ita inter se committit, ut dicat, Isidorum quandoque nil nisi nugas agere, et risum lectori movere, non satis advertit illas ipsas, quas vocat, Isidori nugas, ex Varrone, aut aliis magni nominis antiquis scriptoribus [Col. 0322D] esse desumptas. Fabricius in Bibliotheca medii aevi verbo Isidorus ita eum defendit: «Grammaticus necessarius judicio etiam eorum qui illi detrahunt . . . In notatione originis 412 vocabulorum non semper rem tangit acu, uti nec Varro apud Latinos, neque apud Graecos Plato, vel Philo apud Judaeos: unde acerbior Christ. Becmanni censura, nil nisi nugas agere, et risum movere, et Salmasii ad Hist. Augustam pag. 28 Isidorum more suo ineptum in etymologiis tradendis improbantis, quem tamen in multis defendendum alii eruditi docuere.»

7. Joan. Georgius Walchius in Historia critica Latinae linguae Coloniae 1734, cap. 5, n. 6, plura de Isidoro totoque hoc etymologico studio congerit: [Col. 0323A] «Nunc dicendorum ratio postulat ut ad diversa lexicorum Latinorum genera enarranda nos convertamus. Primum locum inter ista attribuimus lexicis etymologicis, quae in originibus vocum Romanarum explicandis versantur: ad quam operam et antiquiori et recentiori aevo eruditissimi viri accesserunt, M. Terentius Varro, M. Verrius Flaccus, Sextus Pompeius Festus, de quibus jam in capite de grammaticis quaedam disseruimus. Princeps illorum est Isidorus Hispalensis, cujus exstant Originum sive Etymologiarum libri XX, qui prodierunt seorsim Venetiis 1483, Parisiis 1512, etc. . . Eruditi viri sunt qui haud honorifice senserunt, quorum judicia collegit Jacobus Thomasius de Plagio litterario, § 484, atque ex Petro Ciaconio observavit, quod Isidorus ex Servio, [Col. 0323B] Maronis interprete, Festo, Nonnio, Augustino caeterisque melioris notae auctoribus ad verbum pleraque transcripserit: item quod ex sententia Rhenani talis ferme sit apud Latinos Isidori rhapsodia, qualis apud Graecos Suidae undecunque a compluribus consarcinata: quod Janus Dousa eum annumeret fartoribus semipriscis, atque alibi vocet centonum sarcinatorem. Praeter eum Corn. Rittershusius ad Salvianum pag. 208, existimat quod in hisce libris saepe attulerit nugas: quod quamvis haud possit negari, nec hoc quod multa ex aliis auctoribus transcripserit, id tamen industriae ejus debemus, omnino laudandum, quod beneficio illius varia antiquorum scriptorum monimenta sint conservata. Plura de hoc auctore habet Joan. Fabricius in Historia bibliothecae part. III, pag. 273.»

[Col. 0323C] 8. Recenset deinde Walchius recentiores quosdam Etymologiarum scriptores, Joan. Fungerum, Christianum Becmannum, Matthiam Martinium, Ger. Joannem Vossium, Christianum Daumium. De utilitate vero Etymologiarum ita § VII disserit: «Equidem haud negandum 413 est, quod studium etymologicum cultoribus linguarum utilitatem afferat atque efficiat ut cognitis vocum originibus vera ac nativa significandi vis quam habent illustretur: sed tamen etiam in hoc studiorum genere modum tenere decet, ita ut nec in perscrutandis vocum originibus majorem operam ac par est, collocemus: neque scientiae etymologicae plus quam rei ipsius dignitas postulat, tribuamus. Pleraque in hac philologiae parte dubia sunt et incerta . . . Res ipsa hocce loquitur, quomodo Latinae linguae origines possunt restitui, quae [Col. 0323D] per tot saecula sunt abstrusae ac reconditae? Fatetur hoc Varro ipse, solertissimus Latinae linguae scrutator, quando de Latina lingua libro IV dicit: Non omnis impositio verborum exstat, quod vetustas quaedam delevit: nec quae exstat, sine mendo omnis imposita: nec quae recte imposita, cuncta manet: multa enim verba litteris commutatis sunt interpolata.»

9. Alia in hanc rem addit Walchius, et observat Richardum Simonium in Gallico Novae Bibliothecae selectae opere part. I, pag. 113, per exemplum vocis Graecae θεὸς ostendisse, quam incerta sint studia etymologica, atque idem argumentum Chr. Falsterum in cogitationibus variis philologicis pag. 179 pertractasse. [Col. 0324A] Morhofius in Polyhistore tom. I, lib. VI, cap. 9, n. 2, jam animadverterat veteres grammaticos, Varronem, Festum, Flaccum, Isidorum origines nominum quaesivisse: Isidorum praesertim ob compilatos veteres vapulare. Etsi autem e recentioribus Julius Caesar Scaliger magnum opus Originum linguae Latinae, viginti quatuor libris absolvendum, molitus fuerit, quod nullus typographus inventus fuit qui excudere ausus fuerit, tamen Menagius inde non multum fructum, si prodiisset, speravit in epistola nuncupatoria Originum linguae Gallicae ad Puteanum, ut conjiciebat ex etymologiis quas Scaliger in suo de causis linguae Latinae libro inseruit: quae aliis antiquiorum nihilo sunt meliores.

10. Quam praeclare Burrielius de Isidori Operibus [Col. 0324B] senserit, praesertim quod attinet ad peculiares res Hispaniae explicandas, ex ejus epistola cap. 40 relata perspicitur. Nunc animadversionem ejus recensebo de Etymologiis in Hispanico opere inscripto, Informe de Toledo sobre igualacion de pesos, y medidas, Matriti anno 1758, quod sine ejus nomine prodiit; sed ab ipso fuisse elaboratum, tum aliunde constat, tum in exemplari quod ego 414 habeo, manu ipsius notatum est. Igitur pag. 219, et seqq. observat, S. Isidorum in opere suo encyclopaedico Etymologiarum potissimum curasse, ut ea diligenter exponeret quae propria tunc essent Hispaniae, et quibus praecipue Hispania a caeteris regionibus differret. Haec exempla profert.

11. Isidorus lib. I. Etymolog. cap. 38, al. 39, ait de Threnis: Adhibebantur autem funeribus atque lamentis; similiter et nunc. Lib. IV, cap. 8, de impetigine: [Col. 0324C] Hanc vulgus sarnam appellat. Manet adhuc nomen sarna. Lib. XII, cap. 7, Tucos, quos Hispani cuculos vocant, etc. Nunc cuclillos Hispani dicunt. Grialius mallet cum Chacone legere, Cuculos, quos Hispani cucos vocant. Lib. XIII, cap. 11, de vento Coro, seu Cauro: Quem plerique Argestem dicunt, non, ut imprudens vulgus, Agrestem. Ibid. de circio: Hunc Hispani Gallecum vocant, propter quod eis a parte Galleciae flat. Modo Galleco venti nomen est Hispanis.

12. Lib. XV, cap. 9, Formatum, sive formatium in Africa, vel Hispania parietes de terra appellant. Adhuc Hormigon dicimus. Lib. XVI, cap. 2, Chalcantum, etc., olim in Hispaniae puteis, vel stannis, etc., ex Plinio. Ibid. cap. 4, de pyrite: Hunc vulgus focarem petram vocat. Ibid. de haematite: Nascitur in ultima [Col. 0324D] Aegypto, Babylonia, et Hispania. Ibid. Schistos invenitur in ultima Hispania. Ibid. cap. 21, de aquis quibus ferrum immergitur, quo utilius fiat: sicut Bilbili in Hispania, et Tirasone, Comi in Italia. Ibid. cap. 22, de plumbo: Siquidem et in Lusitania et in Gallecia gignitur . . . Nigrum plumbum circa Cantabriam abundat, etc.

13. Lib. XVII, cap. 7. de genere quodam lampadis Pausiae nuncupatae, ut ait Burrielius, sic Isidorus: Pausia, quam corrupte rustici PUSIAM vocant, viridi oleo et suavi apta: ex quo suspicatur Burrielius Hispana nomina nata pavesa, et bujia. Verum sermo Isidoro non est de lampade, sed de oliva jucundissima, quae et posea dicitur: in mss. autem v pro o saepe [Col. 0325A] mutatur, et i pro e, ut pusia pro posea. Ibid. de crustumia, quae et volemis dicta: Quidam autem volemum Gallica lingua bonum et magnum intelligunt. Nescio cur id a Burrielio producatur; nam praeterquam quod e Servio sumptum est, ad Hispaniam non pertinet. Ibid. Oleum autem . . . sed quod ex albis fuerit olivis expressum; vocatur Hispanum. Ex Galeno et Aureliano.

415 14. Eodem lib. XVII, cap. 9, Toxica venena ex eo dicta quod ex arboribus taxeis exprimantur: maxime apud Cantabriam. Lib. XVIII, cap. 6, Framea . . . quam vulgo spatham vocant. Ibid. Secures . . . quas et Hispani ab usu Francorum per derivationem Franciscas vocant. Ibid. cap. 9, Dolones . . . Hos vulgus Graeco nomine Oxos vocat, id est acutos. Lib. XIX, cap. 10, [Col. 0325B] Arenatius lapis . . . Idem et in Baetica Gaditanus ab insula Oceani, ubi plurimus exciditur. Ibid. cap. 16, Minium . . . cujus pigmenti Hispania caeteris regionibus plus abundat: unde etiam nomen proprio flumini dedit.

15. Cap. 22 ejusdem libri XIX: Exotica vestis est peregrina, de foris veniens, ut in Hispaniam a Graecis. Ibid. Armelansa vulgo vocata, etc. Camisas vocamus, quod in his dormimus in camis, id est in stratis nostris, Hispani adhuc cama et camisa dicunt. Ib. Femoralia . . ipsa et bruchae . . . tubrucos vocatos, quod tibias, bruchasque tegunt. Cap. 23, Sua cuique propria vestis est, ut Parthis sarabara . . . Hispanis stringes: Mox, Videmus cirros Germanorum, granos, et cinnabar Gothorum. Cap. 24, Mantum hispani vocant, quod manus [Col. 0325C] tegat tantum. Eadem voce Hispani utuntur, sed ampliori jam significatione.

16. Cap. 25 ejusdem libri XIX de amiculo: Erat enim hoc apud veteres signum meretriciae vestis, nunc in Hispania honestatis. Ibid. Anaboladium amictorium lineum feminarum, quo humeri operiuntur, quod Graeci et Latini sindonem vocant. Arguit inde Burrielius anaboladium nec Graecum nec Latinum esse verbum, adeoque esse Hispanum, quod aliquatenus perseverat in voce pavana eadem significatione. Censura haec indigent: nam potuerunt Latini ex Graeco verbo anaboladium producere, ut reipsa fecerunt ex verbo ἀναβάλλω : atque adeo longe ante Isidorum, et extra Hispaniam vocem anaboladium eadem significatione Hieronymus et Ambrosius usurparunt.

[Col. 0325D] 17. Cap. 28 ejusdem libri XIX: Ferrugo est color purpurae subnigrae quae fit in Hispania, ut, Ferrugine clarus Ibera. Id autem ex corruptis Servii exemplaribus Isidorum sumpsisse, Grialius in not. censet. Cap. 33, Feminae non usae annulis . . . at nunc prae auro nullum feminis leve est atque immune membrum. Id ex Tertulliano sumptum. Cap. 33, Redimiculum est quod succinctorium sive brachile nuncupamus. Id ex Cassiano. Cap. ult. 34, 416 Socci, cujus diminutivum soccelli. Hinc vetus vox Hispana suchiellos, quasi zucquillos. Adverto, diminutivum socculus usitatum fuisse a Seneca, Suetonio et duobus Pliniis.

18. Lib. XX cap. 2, Caelia a calefaciendo appellata . . . quae fit in iis partibus Hispaniae cujus ferax vini [Col. 0326A] locus non est. Suspicatur Burrielius inde ortum cilla, cillero, cillerizo: etsi assentitur, potuisse etiam nasci ex cella, cellarium, vel ex cillare, quod est movere triticum apud Isidorum. Cap. 9, Mozicia quasi modicia, unde et modicum: z pro d, sicut solent Itali dicere OZIE pro HODIE. Non video quid ad Hispanos haec animadversio pertineat. Mozica seu mozina dicitur esse genus repositorii, sive arcula. Cap. 15. Telonem hortulani vocant, etc. hoc instrumentum Hispani ciconiam dicunt.

19. Haec, ut dixi, exempla Burrielius proferebat: sed, ut nonnunquam adverti, non omnia id quod vult efficiunt. Nam quaedam, ex auctoribus exteris desumpta, nihil de Hispania peculiare exhibent: alia res quidem Hispaniae tangunt, sed eodem modo ac [Col. 0326B] res aliarum gentium, quae ab antiquis scriptoribus, et ex his ab Isidoro commemorantur. Haud dubium tamen quin interdum satis Isidorus expresserit sibi cordi fuisse ea exponere quae magis propria Hispaniae viderentur.

1. Cum Vulcanii ad Isidori Etymologias praefationem animus sit in medium proferre, prius editionem ipsam describere opportunum visum est. En titulum: Isidori Hispalensis episcopi Originum libri viginti ex antiquitate eruti: et Martiani Capellae de Nuptiis Philologiae et Mercurii libri novem. Uterque praeter Fulgentium, et veteres grammaticos, variis lectionibus et scholiis illustratus opera atque industria Bonaventurae [Col. 0326C] Vulcanii Brugensis. Basileae per Petrum Pernam. Annus editionis non indicatur, sed nuncupatoria epistola data est anno 1577, IV Kal. Septembris, Epistolas omnes, quae praemitti ab aliis solent, Vulcanius omittit, 417 etiam eam quae praefationis loco ab Isidoro posita est, En tibi, etc. Variae nonnullae lectiones, et breves quandoque annotationes margini affiguntur.

2. Post Isidori Etymologias Vulcanius libellum Fulgentii de prisco Sermone adjecit, quem ad Isidori cujusdam manuscripti calcem annexum in vetustissimo exemplari invenit hoc titulo: Fabii Plantiadis Fulgentii Virgilii expositio sermonum antiquorum cum testimoniis. Sequuntur apud Vulcanium veterum grammaticorum de proprietate et differentia [Col. 0326D] sermonis libelli, scilicet Cornelii Frontonis, Nonii Marcelli, Agroetii, Aelii Donati, Arruntii Celsi, Fl. Sosipatri Charisii, Q. Asconii Pediani, Marii Servii Honorati, Sexti Pompeii Festi, M. Terentii Varronis, Q. Terentii Scauri, Agellii. Duo deinde sunt indices in Isidorum, quorum altero nomina apellativa, altero nomina propria locorum, animalium, herbarum, gemmarum, atque id genus alia continentur. Praecesserat voluminis initio brevis index scriptorum quos Isidorus in his libris allegat, quem nos infra auctiorem ex Barthio exhibebimus. Postremo loco Vulcanius edidit Martiani Felicis Capellae Afri Carthaginensis de Nuptiis Philologiae et Mercurii libros novem. Utilem sane operam Vulcanius in [Col. 0327A] hujusmodi scriptorum collectione comparanda et edenda impendit: utinam editio nitidior esset, magisque a mendis repurgata. Sed Vulcanius etiam excusatione, qua multi alii, usus est, urgentis ob mercatus Francofordiensis vicinitatem typographi. Nunc praefationem ejus in Etymologias Isidori, sive epistolam nuncupatoriam proferamus.

1. Uberius quam a Vulcanio Isidori causa a Grialio propugnata fuit. Editionem ejus cap. 36 recensuimus ibique prologum in omnia Isidori opera exscripsimus. Sed cum peculiari praefatione libros Etymologiarum illustraverit, ea huic loco inserenda est.

12. Praefationem hanc Grialii in Etymologias dixi, quia in meo exemplari, et in aliis quae vidi, Etymologiis praeponitur. Sed cum Rodriguezius de Castro tom. II Bibl. Hisp., pag. 299, asserat, post Etymologias [Col. 0332A] longam esse de eisdem dissertationem Grialii, dubito, an in nonnullis exemplaribus ejusmodi dissertatio, sive praefatio diverso loco compacta aut posita fuerit. Egregie sane a Grialio Etymologiarum opus defenditur contra eos praesertim qui ex paucis etymologiis, quas ineptas ipsi credunt, rerum plurimarum doctrina refertos commentarios dijudicare et damnare volunt. Illud mihi non probari jam ante ostendi, quod Braulio a nonnullis creditur ita opus interpolasse, ut ineptias erroresque immiscuerit. Assentior praeterea nihil ab Isidoro in etymologiis deducendis tam absonum 424 afferri, quod in praeclarissimis veteribus auctoribus exemplum simillimum non habeat. An autem re vera Isidorus, exemplum aliorum secutus, ejusmodi etymologias sine antiquiorum [Col. 0332B] auctoritate effinxerit, non ausim definire. Mihi Isidorus in hoc atque in plerisque aliis suis operibus videtur centonarius, ut fere semper aliorum verbis, aut sententiis saltem eum credam insistere. Atque, ut multa casus obtulit quae ex veteribus certo petita esse jam constat, ita plura alia similia ostenderentur, nisi scripta, ex quibus Isidorus profecit, magna ex parte intercidissent.

13. Ridiculum autem est plagii crimen objicere, cum ingenue Isidorus ipse majorum se verbis uti profiteatur. Ita praefatur ad Etymologias, ut dicat esse opus de origine quarumdam rerum ex veteris lectionis recordatione collectum, atque ita in quibusdam locis annotatum, sicut exstat conscriptum stylo majorum. In praefatione vero ad librum Differentiarum, [Col. 0332C] sive de proprietate sermonum: De his, inquit, apud Latinos Cato primus scripsit, ad cujus exemplum ipso paucissimas partim edidi, partim ex auctorum libris deprompsi. Simili modo in epistola dedicatoria libri de Natura rerum ad Sisebutum: Quae omnia secundum quod a veteribus viris, ac maxime sicut in litteris catholicorum virorum scripta sunt, proferentes, brevi tabella notavimus. Ita fere in praefatione ad commentarios veteris Testamenti, et clarius ad lib. I Officiorum: Libellum, inquit, de Origine officiorum misit ordinatum ex scriptis vetustissimis auctorum, ut locus obtulit, commentatum, in quo pleraque meo stylo alicui, nonnulla vero ita ut apud ipsos erant, admiscui. Quo facilius lectio de singulis fidei auctoritatem teneret. Si qua tamen ex his displicuerint, erroribus meis [Col. 0332D] paratior venia erit, quia non sunt referenda ad meae culpae titulum, de quibus testificatio adhibetur auctorum.

14. Saepe quidem Isidorus testificationem hanc auctorum suis in locis diserte non exprimit, vel quod satis esse putaverit, initio ea de re lectorem monere, vel quod, ut ego arbitror, nomen auctorum aliquando margini appinxerit, quod librarii postea facile praetermiserunt. In plurima ego veterum scriptorum exemplaria incidi, in quibus nomina auctorum, quorum verba describuntur, eo modo margini, aut initio capitis apponuntur, sed ita ut quibusdam in locis nomen auctoris allegati a librario fuisset omissum. Codicem mss. explanationum Sedulii Scoti cap. 61 describam, quo verba Isidori 425 referuntur, appositis tantum margini primis hujus nominis [Col. 0333A] litteris. Nihilominus alii auctores, quorum exscribebant verba, nominare negligebant. Carolus Burontius del Signore in praefatione ad Opera Attonis Vercellensis observat, ipsum Attonem loca testimoniorum quae desumpsit non indigitasse: Et quandoquidem Atto in rebus divinis et ecclesiasticis versatissimus suas lucubrationes testimoniis quasi margaritis e sacra Scriptura, e Conciliis, et ecclesiae Patribus desumptis adornavit, haudque loca indigitavit, etc. Edebat autem Burontius Attonis Opera ad autographi Vercellensis fidem exacta, adeoque per se animadvertere potuit, auctorem ipsum loca scriptorum, quae in medium profert, non indicasse.

15. Ex quo fit, ut aliquando etiam Atto verba aliorum exscribat quae parum suo argumento congruere [Col. 0333B] videntur, ut tom. II, pag. 140 in expositione Epistolae ad Timotheum: Ut cum totus mundus Dei sit, ecclesia tamen domus ejus dicatur, cujus hodie rector est Damasus. Editor in notatione haec habet: Quid dicamus de his Epistolis ad Thessalonicenses, et Timotheum, valde incerti sumus: mentio hic de Damaso coaevum redolet. Posset tamen haec esse ex iis interpolationibus, quae saepissime fieri solebant ab expositoribus. Eadem verba leguntur in commentariis Ambrosio falso ascriptis. Vide Append. t. II edit. Maurin., col. 296. Similia quaedam apud Isidorum nonnunquam occurrunt, ut cum lib. VI Etym. cap. 16 plurima affert, quae in praefatione collectionis Hispanicae canonum reperiuntur, quamvis nonnulla extra suum locum apposita videantur.

[Col. 0333C] 16. Scilicet Isidorus sive ex suis aliis operibus, sive ex aliis aliorum longiorem orationem solet contexere, ut cap. 65 fusius ostendam: adeoque de origine canonum acturus, praefationem, quae antiquae Hispanicae canonum collectioni praefixa erat, sive a se olim, sive ab aliis elaboratam magna ex parte inseruit, et inter alia haec verba: Sed et si qua sunt concilia, quae sancti Patres Spiritu Dei pleni sanxerunt, post istorum quatuor auctoritatem omni manent stabilita vigore: quorum gesta in hoc opere condita continentur. Quodnam est hoc opus, aut hoc corpus? nam nonnulli Mss. habent in hoc corpore. Certe collectio canonum, ad quam praefatio et haec verba referuntur, non Etymologiae, in quibus conciliorum gesta minime continentur. Sed si haec verba ita ab Isidoro exscriberentur, ut vel initio capitis, [Col. 0333D] vel margini locum, ex quo sunt extracta, annotasset, 426 nulla occurreret difficultas: nam tunc omnes facile intelligerent opus, in quo conciliorum gesta continentur, esse non Etymologias Isidori, sed collectionem canonum. Ita haec eadem Etymologiarum verba a Gratiano dist. 15, c. 1, a S. Antonino part. II Chronic. tit. 13, cap. 2, et ab aliis integre referuntur: et nihilominus quisque percipit, non Gratiani, aut Antonini, aut aliorum, qui ea allegant, indigitari opus, in quo canonum gesta contineantur, sed aliud, de quo Isidorus sermonem habet. Rabanus quoque Maurus, qui suos XXII libros De universo ex Isidoro potissimum, tacito ejus nomine, compilavit, lib. V, cap. 7, eadem verba de canonibus et de [Col. 0334A] conciliis profert: quorum gesta, pergit, in hoc opere condita continentur.

17. Quod si ipse Isidorus ad collectionem canonum lectorem clare delegavit, sed ea notatio a librario praetermissa fuit, nulla ejus culpa, aut negligentia censenda est. Non tamen vehementer repugnabo, si quis contendat, Isidorum quaedam longiora loca exscribenda amanuensi commisisse, in quibus ipse, opus emendaturus, superflua resecaret: quod tamen aliis occupationibus impeditus non perfecerit.

18. Sunt etiam quaedam sententiae apud Isidorum inter se contrariae, ex diversis auctoribus petitae. Cessaret omnis contradictio, si opinio quaeque suo auctori ascriberetur. Quod vel fecit Isidorus, et nomen auctorum intercidit, ut jam dixi, vel inter [Col. 0334B] tam varia ac multiplicia argumenta aliquando non satis animum ad contraria, quae excerpebat, aliorum effata advertit, vel non grave incommodum esse arbitratus est, si aliorum sententias colligere professus, duas inter se parum consentientes opiniones in re aliqua controversa lectori exhiberet.

19. Quae autem mea est conjectura, auctorum nomina ab Isidoro quidem indicata fuisse, sed librariorum incuria aut ignorantia in exemplaria non fuisse transcripta, mirum in modum confirmatur Bedae exemplo in Collectaneis ex veterum Patrum sententiis, de quo haec Xystus Senensis lib. IV Bibl. sanctae: «Et ne majorum dicta furari, et ea quasi sua propria componere videretur, nomina doctorum per singula interponere decreverat, et quid a quo auctore dictum esset, nominatim ostendere: sed [Col. 0334C] cum ei nimis operosum appareret, primas tantum nominum syllabas in marginibus e 427 regione cujusque sententiae apposuit: quae postea librariorum vel inscitia, vel incuria ex omnibus exemplaribus periere.»

20. Nec leve in eamdem rem argumentum est, quod in Etymologiis, aliisque in operibus Isidori saepe occurrunt infinitiva sine verbo, a quo regantur: quod in mss. exemplaribus maxime observatur. Sic cap. 3, lib. III, Etymol: Nam unum semen numeri esse, non numerum. Notat Grialius, τὸ volunt additum in excusis; abest (inquit) a Gothicis, et quidem hujusmodi praecisae locutiones per infinita verba frequentes in hoc opere. Unde autem eas Isidorus, grammaticae peritissimus, exprimere potuit? Nimirum, ut ego arbitror, [Col. 0334D] primas tantum litteras apponebat auctoris, qui aliquid referret, et verbi refert, tradit, dicit, etc., ut Aug. d., Gr. d. pro Augustinus dicit, Gregorius dicit, quas cum librarii non intelligerent, exscribere non curarunt, sensumque imperfectum reliquerunt.

1. Animadversiones in Isidori Etymologias Semlerus inchoaverat: sed in cap. 16, lib. I, substitit, vel si progressus ultra est, notas ejus mss. praeter eas, quas dixi, in schedis Zaccarianis non reperio. Profecto prologus non est omittendus.

430 15. Haec est praefatio Semleri, qui suis notis titulum hunc subjecit: Breves animadversiones ad libros Originum. Observat illico, indicem omnium librorum, quem Gothofredus praemisit, abesse ab editione Petitiana, et Codice, cujus lectiones margini ascribuntur; ejus vero loco ibi haberi sex [Col. 0337A] epistolas Isidori, et Braulionis. Animadvertit etiam, caput 4 libri I in editione Gothofredi pertinere ad caput 3 editionis Petitianae; quod tamen non probat.

16. Inter compendia, quae integrorum corporum interitum induxisse multi putant, recenseri solent opera encyclopaedica, ut etymologiae Isidori, et similia. Ac fortasse aliquando accidit, ut alicujus compendii causa opus aliquod in compendium redactum perierit. Sed praeterquam quod diversa videtur esse ratio epitomarum, atque operis etymologici Isidori, aliorumque hujusce generis, ego potius existimaverim, nonnullos amore scientiarum, quem Etymologiae Isidori inspirant, permotos corpora sibi integra auctorum, quos laudat, comparasse, quam [Col. 0337B] occasionem inde natam, quod veterum scriptorum libri aliqui perierint. Etsi enim Etymologiae Isidori communes quasdam rerum notiones praebent, quae magno usui esse possunt, tamen lectoris desiderium acuunt potius quam satiant.

17. In elogio, quo Semlerus Isidorum prosequitur, animadverto, non solum ab eo commemorari Isidori eruditionem, singularem diligentiam, et summum studium, sed etiam pietatem, eximium et dignissimum, quod alii hodie imitentur exemplum, qui eamdem episcoporum gravem gerunt personam. Quod ab homine quamvis heterodoxo libens, gratoque animo accipio. Quod ait Semlerus, nos integrum Etymologiarum opus non habere, quia perfectum non fuit, et ipsum, quod habemus, posteriori manu [Col. 0337C] interpolatum esse, non ita facile est probare. Nam Isidorum codicem quidem inemendatum reliquit, sed cui nihil jam deesset; et ea, quae in plerisque correctis exemplaribus reperiuntur, Isidori esse, non est, cur negemus. Nam etiam multa, quae nonnulli inepto alicui interpolatori tribuunt, compertum jam est, auctores habere Isidoro longe antiquiores, et quos bono ipso Latinitatis et doctrinae politioris aevo florentes antiquitas suspexit.

1. Cum Margarinus de la Bigne catalogum auctorum, qui in Isidori Etymologiis allegantur, post Vulcanium exhibuerit, eumque catalogum Joan. [Col. 0337D] Grialius correxerit auxeritque, sed solum indicatis scriptorum nominibus, non locis in quibus laudantur: consentaneum maxime visum est uberiorem potius indicem a Barthio confectum attexere ex Bibliotheca Latina Fabricii lib. IV, cap. 6, n. 6, tom. II, edition. Venet. 1728, p. 437.

Casp. Barthii index scriptorum in Isidori Originibus laudatorum.
• 2. Acatesius ( leg. Hecataeus) Milesius, l. I, c. 38.
• Actius, VIII, 7.
• Aegyptii picturam excogitarunt umbra hominis lineis circumductam, XIX, 16.
• Aemilianus (Palladius), XVI, 1, 10.
• Aemilius (Macer), XII, 4, 7.
• Aesculapius, IV, 3. Medicinae inventor, VIII, 11.
• Aesopus, I, 39.
• Afranius, XII, 8; XX, 2.
• [Col. 0338A] Africanus, II, 21.
• Afri, I, 31.
• Alcmaeon, I, 39.
• Ambrosius, XI, 3.
• Ammonii episcopi Alex. canones Evangeliorum, VI, 15.
• Amphion, III, 15.
• Anacreon Teius, I, 38.
• Apicius, XX, 1.
• Apollo, III, 21. Vide Oracula.
• APOSTOLUS (Paulus), XIX, 8; IX, 6, 8.
• Appius Coecus, 1, 37.
• Apuleius, II, 28; VIII, 11 fin.
• Aquila libertus Moecenatis, I, 21.
• Arcesilas, VIII, 6.
• Archilochus, I, 38 bis.
• Aristoteles, I, 1, 5, 28; II, 2, 22, 25, 26, 27, 31; III, 70; VIII, 6, 9; XI, 3.
• Artigraphi, II, 9.
• Asclepius, I, 38. Frequentissime et elegantissime [Col. 0338B] usus metro Asclepiadeo.
• Atlas excogitator astrologiae, III, 24.
• Atta, VI, 8.
• Julius Atticus, XVII, 1.
• Augustinus, VI, 6; XVI, 4.
• Augustus, I, 24; V, 36.
• Boethius, II, 25 fin.; III, 2.
• Brutus, I, 23.
• Cadmus, I, 3.
• Caecilius, X, 3; XIX, 4.
• Jul. Caesar, IV, 12; XI, 2.
• Canones conciliorum, VI, 16.
• Carmentis, I, 4.
• Cato, XV, 2; XVII, 1; XIX, 2. De innocentia sua, XX, 3. Censorius, II, 12.
• Catullus, VI, 12.
• Celsus, XVII, 1.
• 432 Cicero, I, 28; II, 2, 5, 6, 9, 13, 21, 25, 26, 29, 30, 31; V, 25, 26; VIII, 6; IX, 1, 4; X, 12, 15, 17; XI, [Col. 0338C] 1; XII, 2, 7; XIV, 6, 8; XVIII, 1; XIX, 1, 23, 24, 29. Pro Valerio Flacco XII, 7. In Prognosticis, et matutinos exercet acredula cantus, XII, 7. Secundo de Rep. X, 11. Oratione, quam habuit contra competitores in toga candida, XIX, 24. Philippicis XIX, 29. In Topicis, XIV, 8.
• Cinna, VI, 21; XIX, 24, 33.
• Colophonius poeta, I, 38.
• Columella, XVII, 1.
• Comici, V, 26.
• Conciliorum canones, VI, 16. Nicaeni, Constantinop., Ephesini et Chalcedonensis, ibid.
• Cyrilli Alex. Cyclus Paschalis, VI, 17.
• Dares Phrygius, I, 41.
• DAVID rex, I, 38; V, 24; XI, 1; XII, 6; XIII, 4; XX, 9. In Psalterio dicitur III, 20. Psalmista, XX, 9.
• Democritus, VIII, 6, 9; XVII, 1.
• Demosthenes, I, 39.
• Dydimus Chalcontcros, VI, 7.
• [Col. 0338D] Dionysius Lintrius, I, 15.
• Dionysius Stoicus, VIII, 6.
• Dioscorus Alex. episcopus, VI, 16.
• Donatus, I, 15, 32, 36.
• Dracontius, XII, 2.
• Ennius, I, 25, 35 bis, 38; IX, 1; X, 19; XI, 1; XV, 1; XVII, 9; XIX, 1, 2 ter. Notae tachygraphicae ab Ennio repertae, I, 21. Hexametros Latinos primus fecisse traditur, I, 38.
• Epicurus, VIII, 6.
• EPISTOLA AD HEBRAEOS, VI, 2.
• Eratosthenes, IV, 2.
• ESAIAS, VI, 9; XI, 1; XIV, 3.
• ESDRAS, I, 41; VI, 3.
• EVANGELISTAE, I, 35; XI, 1. Canones Evangeliorum VI, 15.
• EVANGELIUM, IX, 5.
• Eusebius, I, 43; V, 28; VI, 5, 15, 17.
• EZECHIEL propheta, I, 3; IV, 9; XV, 1.
• [Col. 0339A] Flaccus, XIX, 32.
• Fronto, XX, 2 fin.
• Galenus, XX, 2.
• Gallice taxea, lardum, XX, 2.
• Gennadius, VI, 5.
• Gorgias, II, 2.
• Gracchus, II, 21; IV, 1; XIX, 32.
• Hesiodus, XVII, 1.
• Heraclitus, VIII, 6.
• Hermagoras, II, 2.
• Hermes Trismegistus, VIII, 11.
• Herodotus, 1, 41.
• HIEREMIAS, XIX, 23.
• Hieronymus, II, 43; V, 28; VI, 1, 5, 6; VII, 1; XIII, 21. De Virginate conservanda, XX, 3.
• Hippocrates, IV, 3; VIII, 9; XIV, 6.
• Hippolyti episcopi Cyclus Paschalis, VI, 17.
• Historia, XIX, 1. Lege Hister.
• Homerus, I, 20, 38; VIII, 8, 11; XI, 3; XIV, 2; XVII, [Col. 0339B] 9; XIX, 30.
• Horatius, I, 28, 39; IV, 12; V, 16; VI, 1; VIII, 7; II fin.; X, 1; XI, 2, XII, 1; XV, 8; XVI, 5; XVIII, 7; XIX, 1, 12, 24.
• Idis, pastor Agrigentinus, inventor fistulae, III, 20.
• JOANNIS Apocalypsis, VI, 17.
• JOBI I, 38; XI, 1.
• Josephus III, 24; VI, 1.
• Juba apud Mauros ut Deus cultus, VII, 11.
• Juvenalis, III, 21; V, 16; VIII, 7; XII, 2; XV, 5.
• Juvenci hemistichion, praeterito ejus nomine, I, 12.
• Leogaras Syracusanus primus διπλῆν apposuit versibus Homericis, I, 20.
• Linus, III, 15.
• Livius Andronicus, XIX, 4.
• T. Livius, VIII, 11; IX, 2.
• Lucanus, 1, 3; III, 40, 70; VIII, 7, 9; IX, 2 ter. 3; X, 12; XI, 3; XII, 4, 7 ter; XIII, 21; XIV, 8; XV, 7; XVII, 7; XVIII, 1, 3, 7; XIX, 3.
• [Col. 0339C] Lucilius, I, 32; XV, 8; XIX, 4, 12, 30.
• 433 Lucretius, IX, 5; XII, 2; XIII, 4, 11 bis; XIV, 1; XX, 14.
• Macer, XII, 4, 7.
• Maecenas, XIX, 32.
• Mago, XVII, 1.
• Martialis, XII, 1, 7; XIII, 21; XX, 2, 14.
• Martius vates, VI, 7.
• Memmia ( Al. Emmia, vel Inemia, Mnemia) Timothoe ( Al. Cymothe) temporibus Ennii hymnos scripsit in Apollinem et Musas, I, 8.
• Mercurius lyrae inventor, III, 21. Trismegistus, VIII, 11.
• Metrophanes gratiam Mithridatis obsequendo promeritus, II, 14.
• Monatius, X, 13.
• MOSES, 1, 38, 41; V, 1; VI, 7; XVI, 24.
• Naevius, V, 26; IX, 1; XII, 1, 11, 12 fin.; XIV, 8; XIX, 22.
• Nicomachus, III, 2.
• Nigidius, XI, 1; XX, 2.
• [Col. 0339D] Numa, V, 1.
• Oracula, I, 33, 38.
• Origenes, VI, 6.
• Orpheus, III, 21.
• Ovidius, VI, 7; VIII, 11; XI, 1, 2, 3, 4; XII, 4 bis, 7; XIII, 21; XVII, 7; XVII, 2. In Fastis, VIII, 11.
• Pacuvius, XIII, 21.
• Palamedes, I, 3.
• Palladius; vide Aemilianus.
• Pamphilus, VI, 5.
• Paulini versus allegantur nomine ejus praeterito, IX, 2.
• PAULUS apostolus, I, 9; IV, 9; V, 24; VI, 1; VII, 13; IX, 1; XII, 7.
• Paulus jureconsultus, V, 14.
• Persius, I, 3, 23; V, 16; VI, 10; VIII, 7; XII, 4; XVII, 7, 9; XVIII, 4; XX, 5, 10.
• Petronius, V, 26.
• Pherecydes, I, 37, 38, 41.
• [Col. 0340A] Philargyrius, I, 21.
• Phoroneus, V, 1.
• Pindarus, VI, 1.
• Plato, I, 1; II, 24; III, 11, 70; VIII, 6.
• Plautus, I, 38, 39; V, 26; IX, 1, 3 fin.; X, 20; XII, 5; XV, 5; XVI, 24; XIX, 2, 5, 23, 24, 31.
• Plinius, XII, 2 ter, 4, 6.
• Poeta incertus, I, 3; XII, 2, 7. Vide Martialis et Paulinus.
• Pomponius poeta Christianus Virgilianis versibus inter caetera styli sui otia Tityrum in Christi honorem composuit, I, 38.
• Porphyrius, II, 25.
• Proba uxor Adelphii centonem ex Virgilio de fabrica mundi et Evangeliis plenissime expressit, I, 38.
• Prosper, VI, 17.
• Proverbium, Rex eris, si recte facias, IX, 3.
• Prudentius, VII, 9; XIX, 33.
• Ptolemaeus rex et astrologus, III, 25.
• [Col. 0340B] Publius, XIX, 23.
• Pythagoras, I, 3; III, 2; VIII, 6; XII, 4; XIV, 6.
• Quintilianus, II, 2.
• Rutilius Rufus; vide Satilius.
• Sabinorum lingua quiris hasta dicitur, unde Quirinus et Quirites, IX, 2.
• Sallustius, I, 43; IX, 3, 4; XI, 1: XIII, 18, 21; XIV, 1, 6, 7; XV, 1; XVIII, 2, 12; XIX, 23, 24.
• SALOMO, XIX, 1, 26.
• Salvius grammaticus, I, 4.
• Satilius Rufus de Vita sua, XX, 11. [ Lege, Rutilius, Rufus de Vita Scipionis.]
• Scipio, II, 21.
• Sedulius, XX, 4
• Sibylla, IX, 2; XIV, 6.
• Simonides, I, 3, 38 bis.
• Solon, V, 1.
• [Col. 0340C] Sotades, I, 38
• Statius, III, 70; XIV, 8.
• Suetonius, VIII, 7; XII, 1, 2.
• Symmachus, VI, 3.
• Syro sermone bases nomen petrae fortissimae XIX, 10.
• Tages, VIII, 8.
• Terentianus, I, 38.
• Terentius, I, 35, 36, 39; II, 9, 10, 21, 434 30; VIII, 7; X, 16 17; XI, 1, 2.
• Tertius Persanius, I, 21.
• Tales, II, 24; VIII, 6.
• Theodosianus Codex, V, 1.
• Theodotion, VI, 3.
• Theophilius Alex., VI, 17.
• Timothoe; vide Memmia.
• Titianus, II, 2; IX, 2.
• Tiro Tullius, I, 21.
• Turpilius, XIX, 4.
• [Col. 0340D] Valgius, XIX, 4.
• Varro, I, 3, 26, 38; II, 23; IV, 8, 11, 12; VI, 4, 6; VIII, 6, 7, 9; IX, 2; X, 13; XI, 1 bis, 3; XIII, 1, 18; XIV, 6, 7, 8, 9; XV, 1, 13; XVII, 1, 7; XVIII, 16, 50; XX, 10, 11. De Vita populi Rom., XX, 11.
• Verrius Flaccus, XIV, 8.
• Victorinus, II, 9, 25, 28, 29.
• Victorinus Episcopus, VI, 17.
• Virgilius, I, 7, 18, 20, 35, 36, 38, 39; II, 4, 20, 21, 30; III, 20, 21, 70; V, 27, 31, 36; VI, 7, 13, 18; VIII, 7, 8, 11 bis; IX, 1, 2 ter, 3 ter; X, 3 bis, 6 ter, 9, 11, 15, 18, 19; XI, 1; XII, 6, 7, 8; XIII, 7, 18, 21; XIV, 6; XV, 6; XVII, 1, 2, 3, 4, 6, 7 quinquies, 9; XVIII, 1, 2, 4, 5, 7, 12, 15; XIX, 1, 2 22, 24, 28, 33; XX, 1, 2, 5, 12, 15.
• Zeno, VIII, 6.
• Zenodotus Ephesius, I, 20.
• Zoroastres, VIII, 9; IX, 2.
• [Col. 0341A] In ejusdem Isidori libris primo ⁜ a et tertio Differentiarum, sive de proprietate sermonis Latini citantur.
• Accius lib. III, cap. 610.
• Afranius, III, 86, 500.
• Augustinus, III, 215, 432, 578.
• Cato III, 5, 220, 437. Primus de differentiis sermonum apud Latinos scripsit: praef. libri III.
• Cicero, 1, 84; III, 17, 118, 159, 179, 191, 194, 437, 459, 507, 587.
• Ennius, III, 218.
• Hieronymus, III, 299, 431.
• Hilarius, III, 578.
• Homerus, III, 341, 448.
• Juvenalis, III, 38.
• Livius, III, 148 ⁜ b .
• Lucanus, III, 513.
• Lucilius, III, 589.
• Melesius ⁜ c grammaticus, III, 373.
• Ovidius, I, 182.
• Pacuvius, III, 47, 244.
• [Col. 0341B] Palaemon, III, 534.
• Placidus, III, 99.
• Plautus, III, 87, 159.
• Sallustius, 1, 32; III, 38, 176, 420, 423, 516.
• Stoici, III, 71, 264.
• Terentius, III, 507.
• Varro, III, 459, 524.
• Virgilius, I, 84, 109, 251; III., 17, 19, 47, 58, 71, 76, 268, 338, 485, 529, 561.