080

Quantum aestifero solis ardore defesso, vel longinqui itineris vastitate quassato, gelida nympha, dum [Col. 0025B] ariditatem temperat, restinguit desideria sitientis: ita mihi vestrarum epistolarum elocutio cum incolumitatis vestrae indicia retulit, gaudiorum incrementa nutrivit. Quia quotiens crebra recordatione dulcia affectionis vestrae vota commemoro, desideria pectoris publicare suspiriis non desisto. Pro eo quod ille corporali fraudatur intuitu, qui de cordis non absentatur arcano. Idcirco officium sospitatis plenissimo charitatis jure persolvens, spero ut quoties aditum temporum difficultas diversa praestiterit, semper exiguitatem meam vestrorum apicum elocutio desiderata confortet, quousque cum divino auxilio, animorum devotione suppleta, mutuis inter nos laetemur aspectibus qui nunquam indivisis affectionibus sequestramur.

Vereor quidem, pro hujus tarditate libelli, reus vestri existam imperii. Sed si solito pietatis arbitrio mearum amaritudinum pondus inspicitis, necessitati protinus indulgetis. Ut valui, tamen implere quae praecepistis intendi. Quoniam non dubitas, beatissime pontifex, quod jam me tibi reddidit perpetua sedulitate subjectum unicae charitatis imperium. Sed mirum hoc esse non censeo, dum te in omnium pectoribus sic devinctum esse confido. Nam eatenus vos remuneratione superba, diversa beneficii largitate praerogativa generalis amplificat, ut in vobis esse probetur ingenitum, quidquid ubi radiat pretiosum. [Col. 0026A] Et dum generosa natalium dignitate decoratur, humilitate plus nobilem totum te tribuit libertati. Quo fit ut charitatis splendor, qui intra vestri pectoris arcana immensi luminis claritate praeradiat, et [Col. 0026B] jam corporis serenitatem ostendat, et ita sit cordis speculum, gratia quae renitet in vultu. Pro qua re universitas se certatim vestro conciliari affectu desiderat, dum omnes conscius amor invitat. Quam magis ego invicem mei famulatus verborum gaudeo jura praemittere, donec et recuperatis viribus rebus merear respondere. Idcirco foenus humillime sospitatis impendens, deprecor ut jugiter me in divinis oraculis quem receptum dignatio retinet, intercessio vestra commendet, et omnibus quibus necessarium inspicitis, per quos etiam regis auribus deferatur, meam necessitatem asserite, vel celerem reditum obtinete: ut indulto suffragetis patrocinio, quem impenso fovetis affectu. De transmissis vestris xeniis ancipiti meditatione suspendor, utrum me referre [Col. 0026C] grates oporteat, an silere: quoniam qui non valet implere praeconium, digne vitat affectum. Non tamen credit coronae [ Id est, sacerdotii, episcopatus] vestrae magnitudo sufficere, quod in urbe cui praeestis non desinit universis immensa largitas ministrare, nisi ut illos stipendiis donetis propriis, qui moenibus inhabitant alienis. Sicut me, quem humanitas vestra optata infestatione persequitur; quam, dum non valui coactus effugere, devotus videor excepisse. Unde tamen, licet ariditas subsistat ingenii, tamen poterat suffragii propago praetendi, nisi quod mihi epistola terminum habuit, quod spatium charta negavit.

1. Cum Dominus noster Jesus Christus in primordio [Col. 0026C] nostrae vocationis, humanis pectoribus fidei fundamenta jecisset, ejusdem fidei seges sancti Spiritus immissione per universum mundum longe lateque [Col. 0027A] excrevisset; christianorum religio sanctorum actus memorabiles duabus ex causis scripto commendare consuevit, ut videlicet chorus fidelium eosdem actus in festis annalibus audiens recitari, gaudeat, laetetur, et crescat; et minus perfecti eorumdem actuum exemplis inflammati, ad bene operandum studeant insudare.

2. Sanctus itaque Marius, cujus facta fidelia pro modulo nostrae capacitatis narranda ingredimur, mediocri parentela genitus, civis Aurelianensis fuit. Hic in monasterio, quod ibidem est, factus monachus, ab ineunte aetate monachalibus doctrinis eruditus puer, et factus juvenis bene operando Deo studuit militare. Cum autem in praefato monasterio, sicut lilium inter ligna silvarum, inter fratres moribus, [Col. 0027B] vita claresceret; ⁜ a Gundobaldi Burgundiorum principis consensu, a fratribus Bodanensis coenobii, quod est situm in Sistaricensi episcopatu, in patrem eligitur: cujus electio ⁜ b Joannis, qui tunc Sistaricensi Ecclesiae praeerat, auctoritate roboratur; divina hoc providente et favente clementia, ut qui bene se rexerat, aliis quibus regimen necessarium erat praeficeretur. Quid plura? ad jam dictum monasterium adducitur: et a suo pontifice in abbatem communi fratrum voluntate consecratur.

3. Consecratus autem ita suae dignitatis officium amplexatus est, ut quotidie filios spirituales, vitae venerabilis exemplo, generaret, et eosdem doctrinis coelestibus eruditos mirabiliter educaret. Erat enim hominem exteriorem jejuniis et vigiliis affligens, interiorem [Col. 0027C] orationibus assiduis reficiens; in utroque mansuetus et humilis, in utroque laudabilis et perfectus. Hic dum quodam tempore pro gerendis negotiis sui monasterii ad alias partes secederet, contigit ut in agro ⁜ c Alegarnensi, a quodam viro illustri agricola hospitio susciperetur: cujus filiam Sisagriam nomine, quae fere mortua erat, ejusdem hospitis precibus baptizavit, et baptizatam suis orationibus, vitae et pristinae sanitati restituit. Cum vero peractis negotiis, pro quibus perrexerat, ad monasterium rediret, quaedam matrona nobilis, quae Licinia vocabatur, excepit illum in domum suam: cujus filius adeo infirmabatur, ut memorata mulier et amici de salute ejus desperarent. Rogatus a matre senex infirmum visitat, super eum orat, oleo sancto eum perungit. O mira virtutis Dei cum confessore orante celeritas! [Col. 0027D] Dum enim infirmus perungitur, optata sanitas ex insperato revertitur, et infirmitas abjecta fugatur. Sicque factum est ut hospitem, quam tristem invenerat, laetam cum filio ad monasterium rediens relinqueret.

4. Cum autem, ut mos est religiosorum, in quadragesima idem vir Dei in cella retrusus, parcius solito viveret; Lucretius Diensis episcopus ad eum [Col. 0028A] visitandum assidue veniebat; tum quia ejusdem viri Dei monachus et nutritius fuerat, eumque patris loco venerabatur et colebat; tum quia ejus dulcibus alloquiis semper refici appetebat. Una itaque dierum cum ad ostium cellae ejus pulsaret antistes, audivit ab eo ut recederet, post diem tertium rediturus: et in illo spatio nullus ei victum, nullusque accessum praeberet. Recessit pontifex; et post triduum revertens, ad virum Dei est ingressus. Cui vir Dei: Ductus fui in spiritu, vidique coelos apertos et majestatem Dei; cujus claritatis splendorem mei mortales oculi vix poterant sustinere; vidique beatam et virginem et Dei genitricem Mariam cum angelis ad ejus vestigia prostratam, pro ⁜ d pace Italiae supplicantem. Sed divina pietas ita temperavit responsum, ut nec [Col. 0028B] matrem petentem offenderet, quod autem Italia et multae aliae provinciae indeclinabilem interitum mererentur, respondit. Haec mihi a Deo revelata, tibi studui revelare, te adjurans ex parte Dei et mea, quatenus ista quae audisti me vivente nulli revelare praesumas. Postquam autem ejusdem viri Dei corpus pontifex memoratus sepelivit; et nos ejusdem visionis effectum novimus, qui Bodanense coenobium subversum fuisse minime dubitamus.

5. Alio quoque tempore viro Dei placuit, ut causa orationis sancti Martini Turonensis limina visitaret. Cumque ipsa nocte vigiliarum in civitate Turonica [Col. 0028C] dormiret, caballum, qui de sella ejus erat, latro quidam furto subripuit. Sed virtus divina sic latronem meritis jam dicti viri Dei obsedit ut per totam noctem plateas civitatis rimando quaereret, nullusque ei de civitate pateret egressus: facto mane vir Dei latronem praevenit, et caballum recuperavit. Et licet latro praeventus poenam corporalem meruisset, ex insita mansuetudine liberum abire permisit. Simili miraculo, in urbe Lugdunensi suas equitaturas vice alia recuperavit.

6. Illud etiam non est praetermittendum, quod quodam tempore quidam Nemphidius cum senatore Agricola sanctum Marium comitantes, causa orationis Parisios ibant, ut sancti Dionysii limina visitarent. In quo itinere Nemphidius viri sanctitatem cognoscens, et de ea mente integra confidens, eum [Col. 0028D] rogavit, ut ejus precibus filium habere mereretur. Negat sanctus, asserens humiliter se tanti meriti non esse, ut per eum quod petebat Nemphidius posset obtinere.

Licet autem, ut justorum mos est, tantae petitioni se favere nequaquam posse simpliciter affirmaverit, post triduum tamen memorato Nemphidio filium certo tempore nasciturum praedixit. Quod autem [Col. 0029A] Sanctus in hoc verus propheta fuerit, Evodius promisso tempore Nemphidio natus ostendit.

7. Illud etiam dignum duximus annectendum, quod antequam de civitate illa egrederetur, non sine suorum moestitia multum coeperit infirmari. Nocte igitur insequenti membra languore fere praemortua lecto collocavit. Sed in ipso noctis spatio, sic divina ei subvenit clementia, ut summo mane laetus et incolumis surgeret, et socios ad iter agendum hortaretur. Cum autem omnes qui aderant de ejus subita valetudine mirarentur, ait: Sanctus Dionysius in illa nocte ad me venit, me tetigit, et sui praesentia me pristinae sanitati restituit.

8. Cum itaque, ut diximus, factus incolumis ad monasterium rediret, quidam paterfamilias eum suscepit hospitio. Tempore opportuno vir Dei ad mensam accessit, sedit, allatumque panem more solito benedixit. Cum autem quidam assidentium de pane benedicto, cani, quem amabat, jactasset, statim ut canis panem quem acceperat visus est in corpus trajicere, vitam amisit. Indignum quippe erat, ut canis pane illo vesceretur quem dextra sacerdotis sanctificaverat.

9. Alio quoque tempore dum ad quosdam ecclesiae filios visitandos accederet, canis, quae catulos habebat, subito exiliens, capsellam ejus scidit. Dum vero Dei famulus pro hac re vultum parumper inclinasset, duo lupi ejus injuriae ultores canem ipsam rapuerunt, et raptam suis pastibus destinantes ad silvam teste populo perduxerunt. Si quis autem non credit quod aliquando silvestres bestiae ferocitate deposita [Col. 0029C] justorum utilitatibus noverunt famulari, audiat ⁜ a Paulo primo eremitae leones sepulturam fecisse, et sanctae ⁜ b Mariae Aegyptiacae; audiat, et in omnibus laudet Dominum, miretur et credat.

10. Aliud etiam supradictis adjiciendum esse censuimus: quod quotiens servus Dei in aura dubia, aut segetum spicas triturandas stravit, aut in quolibet itinere ad mensam sub aperto aere sedit, nunquam illum pluviarum inundatio molestavit, nunquam impedivit. Sic namque Deus nimborum impetus ubicumque ruentes meritis et virtute sancti confessoris refrenavit; ut cum alios euntes et redeuntes, eorumque labores suis inundationibus indifferenter humectarent, virum Dei ejusque socios illaesos, et ejusdem areas intactas pertransirent. Nec mirum si nubium [Col. 0029D] infusionem fugare potuit, qui vitiorum tenebrosam caliginem a primo flore juventutis in se studuit enervare. Tantae siquidem virtutis et sanctitatis erat, ut per eum Dominus caecis visum redderet, surdis auditum restauraret, infirmos pristinae sanitati reformaret. Quamdam etiam maligni spiritus infestatione captivam, per eum orantem Dominus liberavit.

11. Illud autem memorabile praedictis est inferendum, quod cujusdam ⁜ c Donati servi Dei transitum, absens corpore, praesens spiritu, cognovit, [Col. 0030A] et cognitum fratribus cum lacrymis publicavit. Quidam autem ex his qui aderant, probare volens utrum viri Dei visio veritate niteretur, misit ad locum, in quo jam dictus Donatus Deo militaverat; et legati assertionibus, ut vir Dei praedixerat, ita esse invenit. Haec quae audistis, fratres charissimi, ex miraculis saepe nominati confessoris excerpsimus, plurima praetermittentes, ne sermonum prolixitas audientibus fastidium generaret. Tantarum itaque virtutum gloria redimitus, tantorum miraculorem longe lateque coruscans, VI Kalendas Februarii, hoc est, hodie, praedictus confessor Domini Marius Felix de corpore migravit ad Christum, cui cum Patre et Spiritu sancto regnum et imperium in saecula saeculorum. Amen.

Lectio sancti Evangelii secundum Matthaeum.

12. In illo tempore dixit Jesus discipulis suis parabolam hanc: Homo quidam peregre proficiscens, vocavit servos suos, et tradidit illis bona sua; et reliqua. Homilia sancti Gregorii papae: Homo iste, fratres charissimi, qui peregre proficiscitur, Redemptor noster est, qui de mundo ad Patrem transiens fidelibus servis quinque talenta, id est, bona spiritualia tradidit. Quia vero sanctus Marius fidelis servus exstitit, cum fidelibus ab ipso Redemptore memoratum pondus creditur accepisse. Inde est, quod de corpore migrans ad pedes ejusdem Redemptoris spirituales usuras exigentis accessit, rationem de commissis et ipse redditurus, et quoniam super quinque [Col. 0030C] talenta lucratus fuit alia quinque, audire meruit: Euge, bone serve et fidelis, quia super pauca fuisti fidelis, intra in gaudium Domini tui.

13. Post cujus felicem transitum, cum annorum lustra plurima fluxissent, et quarumdam saevarum gentium crudelitate, tota Gallia suis habitatoribus fere destituta haberetur, et Christi monasteria luctu perpetuo flenda in eremum versa fuissent, a quibusdam viris, corpus praefati viri Dei ab ecclesia Bodanensi sublatum, ad hoc oppidum ⁜ d Forcalcariense, Deo disponente, delatum est.

Requiescit autem in ecclesia sibi famulantibus ex eadem perpetuam requiem largiturus: in qua ecclesia multi multa miracula per eum Dominum fecisse asseverant. Ex quibus ad tanti confessoris memoriam [Col. 0030D] commendandam pauca excerpsimus, quae veridica testium assertione didicimus.

14. Quodam autem tempore quidam puerulus lascivius ultra modum sub sarcophago praedicti patris ludis profanis ac saltibus insistebat. Cum autem fronte inverecunda praedixtis insisteret, divina ultione percussus cecidit: statim coepit membris defici, et in quinque sensibus corporis debilitari: crevit poena, crevit et supplicium: et ut ab ipso loco manibus aliorum sustentatus recessit, cum poena et supplicio [Col. 0031A] spiritum exhalavit. In quo datur intelligi quoniam Deus ultionum Deus est: et licet videatur esse remotus, praesens tamen sanctorum injurias assidue creditur judicare.

15. Illud praetermittere etiam nequaquam debemus, quod quadam vice quidam vir religiosus ejusdem viri Dei basilicae custos, cum circa medium noctis ad ecclesiam veniret, ut lumen lampadi daret, extinctum invenit: O, inquit, pater mi, da consilium servo tuo: nox atra omnia possidet: omnes dormiunt: ubi ignis reperiatur, nescio: viae semitam pes ignorat. Quid ergo faciam? Cum igitur anima anxiaretur in illo et ad quam partem se verteret, ignoraret; subito non sine ejus ineffabili gaudio candela quam tenebat in manibus accensa [Col. 0031B] apparuit.

16. Alio quoque tempore quidam rusticus, membris omnibus contractus, ita erat toto corpore dissolutus, et in unum similitudini hominis contrarium conglobatus ut non homo, sed monstrum aliquod putaretur. Hic ad multa sanctorum limina adductus fuerat: sed quoniam ut credimus sancto confessori nostro reservabatur, nulla sui corporis praesidia se percepisse fatebatur. Ad ultimum divina ei opitulante clementia non sine multo labore ad praeoptata limina sancti confessoris defertur, et in ejusdem ecclesia delatus deponitur. Precatur miser cum lacrymis miserandi corporis erectionem, et qui aderant ei compatientes eadem deprecantur. O Dei pietas omni devotione colenda! O sanctorum merita mortalibus [Col. 0031C] omnino veneranda! Inter lacrymas namque infelicis hominis, et verba multorum orantium, miser erigitur: fragor ossium et nervorum extensio a multis auditur: occurrit mox comitum curia, mirantium tumultu citata: occurrunt proceres: occurrit utriusque vulgi sexus: clamant omnes, alii alios clamoribus praevenientes, non nobis, inquiunt, Domine, non nobis, sed nomini tuo da gloriam. Sic miser qui venerat, meritis jam dicti viri Dei factus incolumis, laetis gressibus ad propria recessit.

17. Praedictis etiam addere decrevimus, quod quadam die quaedam innupta puella, mentis levitate ducta, lapidem dirigens aram sancti confessoris percussit: necdum directus lapis in pavimento ceciderat, cum nervorum viribus exhaustis, et membrorum virtute [Col. 0032A] debilitata, puella cecidit. Quid plura? Quae paulo ante lasciviens venerat, foeta flebitur et infelix. Ad confessoris Marii limina excubias fideliter actura perducitur, offert seipsam, offert preces et lacrymas: spondet sancto vigilias annales, si facta incolumis ad propria revertatur. O mirum divinae pietatis auxilium! Dum plorat mulier, dum se totam in ara mentis, devotis precibus, immolat; exauditur, et tota pristinae incolumitati restauratur. Sospitate itaque recepta cuidam conjugio copulatur; sed cum tempora temporibus venientibus transirent, et memorata mulier conjugalibus deliciis nimis sapienter adhaerens, vota quae sancto promiserat persolvere distulisset; ejus oblivio infirmitate pristina praevenitur: nervorum auxiliis iterum attenuatur, et membrorum [Col. 0032B] valetudine omnino privatur. Iterum ad praefata sancti confessoris limina, mariti cura, perducitur: iterum meritis ejusdem peroptatae sanitati redonatur. Laeta mulier ex insperata sibi reddita sanitate, perpetuum sancto vovet obsequium, ad propria nunquam reditura amplius. Sed cum sponsus adversus conjugem de tali voto nimis incanduisset, territa mulier conjugalibus minis, et blanditiis emollita, cum eo ad propria revertitur. Reversa statim miseranda mulier, peste jam dicta iterum premitur; iterum ad limina sancti perducitur; iterum saluti praeoptatae restauratur. O infelix nostrae humanitatis conditio! o nefanda in persolvendis votis oblivio! rursus nempe sanctus obliviscitur: rursus impudica mulier infirmitate solita enervatur; rursus ad saepe dicta limina confluit. [Col. 0032C] Iterato voto sanctus iterum honoratur, et mulier quaesitae sanitati iterum restauratur: restaurata gaudens et incolumis, repatriat meritis sancti confessoris causis similibus non amplius reversura. Audiant illi qui in hac ecclesia Deo et sancto Mario morum stabilitate promiserunt, audiant et mentis . . . . . . diligenti cura revereantur, si omnia recta sunt erga votum; si recta omnia bene sibi contigisse, laetentur; si autem aliter est, sciant quoniam hoc in anima patiuntur, quod praefata mulier in corpore legitur passa fuisse. Votis itaque fractis per poenitentiam consulant, ad pedem sancti confessoris accedant, lacrymas et preces offerant, ut salutem, quam exercendo perdiderant, morum stabilitate redintegrata, rursus per Dei misericordiam habere mereantur. Amen.

[Col. 0031C] Domino beatissimo Patri, Urbico papae, Dinamius Patricius salutem.

Cum apostolicae Pater fidei ardore succensus, universa de virtutibus sancti Maximi, quae fidelis relatio [Col. 0032C] gestorum manifestat, sollicita indagatione perquiris, imperitiam meam pulsare non desinis; paternis etiam monitis praedicandi auctoritate confirmans, quod non parum ipsius delicti noxa reus efficiar, nisi omnia in [Col. 0033A] Vita ejus, quam me ante aliquot annos rurali sermone conscripsisse constitit, studeam addere quaecunque vos de illius mirabilibus protinus manifestum est invenisse, unde ego gemino pudore confundor, cui nec loquendi facultas conceditur, nec silendi securitas indulgetur. Si loquar, sensum monstrat detecta rusticitas imperitum. Nam si licuisset, vel de succincta poteram dictione placere, cui non possunt dogmatis augmenta succurrere. Inter utramque ergo constitutus angustiam, praeceptis vestris parere disposui, placiturus obedientia, non doctrina. Vetera vos igitur chartarum indicasti revolvisse volumina, in quae quid ex ejus operibus beatissimi Fausti antistitis praedecessoris vestra solertia devota collegerat, unde pauca sensu potius, quam obtutu, vix discernere potuistis. [Col. 0033B] Nam plurima aemulae vetustatis edacitas consumpserat, quae latebant. Quod nisi scriptorum meorum serie aeternae memoriae traderentur pauca de pluribus, satis esse impium censuistis. Unde me ex parte votis vestris satisfecisse censeo, quod in longam ducta [Col. 0034A] propaginem lectio multiplicata subsequitur. Quae quoties audientibus fecerit dudum lecta fastidium, ad vestrum poterit pertinere delictum: si mercedis praemium contulerit, nihil exinde ad me similiter pertinebit, qui compulsus vestris imperiis, prolixiora conscripsi, quam volui, et refugium brevitatis omisi. Me ergo, quem silente peplo prudentissime pastor exspolias, et tegmine taciturnitatis enudas, supplico ut eum universo populo diffuso munias intercessionis praesidio. Quoties lectionis redigitur longitudo, nec dictio impolita displiceat, quam tenor relationis sanctae commendat. Nam dubium non est, quod quantum integra devotione cordis, ipsius sancti antistitis gesta praefers, tantum opera mediteris, ut ejus integra aviditate mentis coneris sequi vestigia, [Col. 0034B] cujus actionum diligis ornamenta: dummodo divino beneficio, et ipsius patrocinio tibi concedatur temporalis vitae prolixa tranquillitas, et sancti operis expetita facultas, domine vere sancte, et beatissime papa.

[Col. 0033B] 1. Beatissimi Maximi Rhegiensis urbis antistitis hodie dies sanctae solemnitatis colitur, qui quotannis redivivis temporum curriculis renovatur: cujus nos res gestas pondere pia animi devotio admonet, et prisca consuetudo compellit. Nisi enim ea quae perspicua et minime dubia aliorum ratione comperta sunt, litterarum monumentis consignentur, quae antiquitus gesta sunt plerumque a novis auctoribus varie [Col. 0033C] referuntur. Nam ut mysticae actionis ejus insignia nihil habeant ambiguum, nihilque ex iis vulgaris affectio fabulosum efficiat, aut de vanitate suspectum, quae ab illo facta sunt et comprobata, veridico sermone narranda sunt. Ex quibus ipsis tamen, ne auditori nimia prolixitas afferret fastidium, permulta reticuimus, annotavimus pauca.

2. Beatus Maximus in vico proprio, cui Decomeco vocabulum est, vitae sumpsit exordium, Christianis parentibus editus, et factus illico Christianus. Ab ipsis vero infantiae rudimentis sublimi semper humilitate crescens, ita teneros aetatis annos morum maturitate castigavit, ut proprietatem nominis sui gratia sanctitatis sibi vindicaret. Postquam autem excessit ex ephebis luxuriae illecebras et blandimenta [Col. 0033D] animi magisterio et censura edomabat, ut pollicitae virginitatis, palmam incorruptae integritatis obtineret, et in regnis coelestibus e carne sub jugum missa triumpharet. Fuit nimirum bonorum omnium ornamentis praeditus, estque merito laude ac praedicatione efferendus: quippe vultu venerabilis, blandus aspectu, ore placidus, animo serenus, patientia fortis, magnanimitate conspicuus, pacis amans, largus erga hostes, labentia fastidiens, coelestium ardens desiderio, temporalibus aeterna comparans, temporalia pro aeternis vilipendens atque contemnens. Et ut interius divinae legis praecepta cognosceret, naturali ingenii acumine tantum in litteris profecit, ut legendi aviditate pastum quaereret animae [Col. 0034B] suae, et instar apum aeternae suavitatis nectar hauriret. Quamvis autem omnia vitiorum carnalium fomenta protereret, et omni ex parte praeclara conversatione fulgeret, at nihilominus vires corporis abstinentiae assiduitate frangebat, carnis vitia antequam nata essent, persequens et coercens, ita ut ei ad martyrium non nisi percussor defuisse videatur. Nam ipse procul dubio martyrem se fecit et cruciatu [Col. 0034C] et merito.

3. Porro etiam omnem facultatum suarum copiam deserens, Lirinense monasterium petiit, ubi sempiternas divitias justus inveniret: evangelica secutus praecepta, sciens se perfectum fieri non posse, nisi venderet omnia sua, et a cunctis opibus alienum se faceret. In ea autem congregatione cum omnes perfecta charitate diligeret, ipse itidem ab omnibus amabatur. Tantus vero in eo fervor exstitit, ut antequam monasticam vivendi regulam complexus esset vel mystica instituta, jam conversatione praecipuus videretur, ac deinde sancto Honorato decessori suo, summis virtutibus ornatissimo, qui illic abbas fuerat, et honore succederet, et meritis aequaretur. Qua in functione cum gregem commissum pastorali [Col. 0034D] solertia custodiret, et singulis noctibus, aliis somno occupatis, monasterium lustraret, praeter morem accidit ut monachus quidam adhuc puer, motus quadam curiositate vel sollicitudine, eum sequeretur. Ecce autem beatissimi viri conspectui diabolus insidiator forma ingenti atque terribili sese offert. Sed cum illum spiritualibus indutum armis terrere non posset, nec opinantem monachum tanto affecit terrore, ut trepido gradu ad cellam illico revertentem ardentissima febris mox corripuerit.

4. Rursus pertinax ille impostor, sperans se sanctum virum vel aliqua ratione perturbaturum, ignei draconis specie se illi ostendit. Sed confestim crucis signo territus, evanuit. Jam enim invictus athleta [Col. 0035A] hostem saepius superatum minime formidabat. Postquam autem totius insulae Lirinensis peragravit ambitum, ocius accessit ad lectulum agrotantis monachi, quem diximus in febrem incidisse: clamque apud illum intra arcana pectoris sui preces Deo fundens, id effecit, ut mox restitutus sit incolumitati pristinae, et praeda sua frustratus sit hostis elusus. Itaque obtinuit gemina virtus invictam victoriam, quando et vires aegroto reddidit, et adversarium imperavit: deplorante inimico jacturam quam fecerat, laetante monacho salute quam recuperavit.

5. Sic autem singulis noctibus pastor egregius ovile dominicum circumlustrans, ne quid adversi accideret, ad littus aequoris, quod vocatur moles, quandoque accessit, moxque veterator ille praestigiis suis ausus [Col. 0035B] est tanquam navem onustam oculis ocius repraesentare, nautasque suo more ferventes in opere, navisque instrumenta colligentes: duos vero ex illis ad beati viri latera accedentes, dicentesque se eo advenisse negociandi causa, quod non sine ingenti lucro id fore rei eventus declarasset. Se nosse illum Maximum, non minus sanctitate, quam nomine: cumque in locis transmarinis tantopere desiderari ab omnibus, ut si eum obtinere possint, nihil sint majori in pretio habituri. Nullum se igitur majus facturos compendium, quam si ipsum navi impositum possint abducere Hierosolymam, praeter opinionem successu prospero repertum. Id vero procul dubio magno ipsi honori et dignitati fore, si felici cursu eo adductus sit, ubi in tantum votis omnium exspectetur. Sed vir [Col. 0035C] Dei insidias, et malum dolum inimici cognoscens, sanctae crucis signo se communit, coelestem implorat opem, ac deinde spiritali auctoritate sic respondet: Fallere non potest milites Christi nequitia plani et impostoris, nec suis fraudibus illis potest illudere malignus, quibus Deus id praestat, ut adversa praevidere queant. Hanc vero insulam usque adeo beatissimi Honorati communierunt preces, expulso per eum dracone ejus habitatore, ut nullus deinceps nocendi aditus in eam pateat diabolo. Sub his verbis ab oculis orantis evanuit navis commentitia, moxque ille reversus ad oratorium, hortatus est fratres, ut ad vigilias surgerent, unaque cum sancta illa congregatione ipse celeberrimas laudes persolvit ei per quem ab hoste victoriam reportarat.

[Col. 0035D] 6. Cum autem fama insignium virtutum ejus per orbem universum volitaret, ad Rhegiensis urbis episcopatum non modo civium, sed etiam sacerdotum sive praesulum omnium studio non minus raptus quam electus, et quamvis invitus, illico consecratus est. Etsi autem jam et re et nomine Maximus, vix habere videretur, in quo amplius cresceret, ne quid tamen nomini decederet, sicut opere et factis permansit Maximus, ita et in honore excelluit. Inter caetera igitur recte factorum, quae in illo refulgebant, ornamenta, patientia fortis, benevolentia patiens, libertate alacris, liberalitate abundans, magnanimitate beneficus, humanitate mitis, sedulitate diligens, charitate suavis, largitate communis, doctrina praestans, [Col. 0036A] justitia singularis, humilitate sublimis, opum contemptor, dignitate copiosus et affluens fuit. Templum in Rhegiensi castello in beati Albini honorem, quanta animi potuit devotione, condidit, cujus columnas, quas hodieque illic cernere licet, juga boum eo pertraxerunt, sed ita tamen, ut nullam sentirent tanti ponderis molestiam, ejus sanctitate id efficiente, quandiu ille ad templi structuram operarius indefessus aderat. Quod si vero abesse eum contingeret, nequissimi daemonis occulta machinatione adeo eorum pondere premebantur boves universi, ut nullis stimulis adigi possent ad progrediendum. Etsi plures alii adjuncti essent, manebant immoti omnes, quantumvis atrociter caederentur atque sauciarentur. Id ubi celer nuntius beatissimo antitisti significavit, [Col. 0036B] ille incunctanter atque fidenter veniebat ad locum, nec terrore trepidus, nec moerore perturbatus. Tum vero hostis nequitissimus ejus oculos fallere non potuit, nec se ab ejus conspectu subducere, qui totius populi oculis conspici non poterat. Ait autem vir sanctus ad illos: Frustra vexatis jumenta rationis expertia, dum inimici impedimenta cernere non potestis. Ego vero parvum Aethiopem video, bobus sese objicientem. Inde flexis genibus, orat supplex Deum, ut hostis insidias avertat. Ejus preces malignas ille ferre non sustinens, ocius non sine teterrimo fetore recedit. Mox amotis bobus, qui aliis adjuncti erant, columnae sine difficultate ulla ad locum destinatum pertrahuntur.

7. Neque illud ob confirmandos Rhegiensium animos [Col. 0036C] ommittendum putavimus, quod cum beatissimus antistes ad basilicam ab ipso constructam sacras reliquias summo cum honore psallendo adduceret, ubi ad urbis portam ventum est, ab improviso versus ille ordine occurrit: Haec porta Domini, justi intrabunt in eam. Unde procul dubio colligi potest, ejus precibus urbem illam adeo esse munitam, ut sicut hactenus, Christo propitio nullos hostium incursus longo temporum intervallo pertulit, ita deinceps quoque Deo favente minime perpessura sit. Facile enim eximius ille pastor, quem vivere testantur facta ejus, post decessum suum apud Deum obtinere potuit, ut urbs illa in qua ipse fuisset antistes, praeclaris meritis suis perpetuis temporibus munita sit virtute corporis sui in templo sacratissimo, quod condidit, coruscante [Col. 0036D] multis beneficiis, quae illic omnibus praestantur.

8. Cum aliquando in eadem basilica vir sanctus instantia pastorali vigilias celebraret, Ansani Diaconi Rhegiensis nepos, id est fratris ejus filius, quem parvulum parentes e vita abeuntes reliquerant, et ipse nutriendum susceperat, magisque quam si suus esset filius, diligebat, cum in muro urbis illius cum pueris luderet, e muro prolapsus, cervicibus fractis, exspiravit. Ejus rei nuntio valde consternatus Ansanus, accurrit celeriter, raptumque pueri cadaver operuit vestimentis, et ad beatum Antistitem clam deportavit, interim secum tractans, quemadmodum illum publice ad pedes ejus deponeret, et ut vitam ei restitueret, supplex obsecraret. Sed quia noverat [Col. 0037A] probatissimum Christi militem omnino fugere jactantiam, maluit eum perferre ad cubiculum ejus, et in lectulo ejus repositum operimentis illius tegere, prorsus confidens, quod excitare eum posset precibus suis medicus spiritualis, quippe qui aegris consuevisset afferre salutem. Inde vero non sine multo quidem animi moerore, sed tamen fiducia plenus; episcopum adiit in templo vigilantem et stantem in loco suo. Eo viso, clementissimus praesul, ut ea quae gesta fuerant explicaret, silentium psallentibus indixit: precibusque solita devotione completis, diaconum illum Ansanum propter ea quae fecerat acriter objurgavit. Sed ille non solum terroribus abigi non potuit, sed magis etiam animo compunctus, ad pedes ejus se stravit, exclamavitque se illos minime laxaturum, [Col. 0037B] nisi mortuum excitaret, dicens eum id posse facillime, quandoquidem nullo indicante jam cognovisset, quae de puero facta essent. Hac ille importunitate compulsus, et ratione constrictus, cum Ansano voluit ad lectulum suum secreto se conferre: sed populi frequentiam vitare non potuit, volentis tantae rei miraculo interesse. Postquam igitur venit ad exanime pueri corpusculum, divinam coepit toto corpore implorare opem, apprehensaque cum multa fiducia pueri manu, pristinae eum saluti restituit. Exclamavit autem populus universus: Gloria tibi Deus; nec quisquam eorum inde removeri se passus est, nisi videret moventem se puerum, et loquentem audiret. Ex quo populi tumultu vix opera clericorum suorum ad vigilias reduci potuit. In hoc miraculo et magna [Col. 0037C] diaconi fides, et illustris episcopi virtus enituit.

9. Porro etiam cujusdam viduae unicam filiam adolescentem accidit e vita decedere; quam cum mater miserabilis in feretro pro more efferendam composuisset, ad beatum antistitem trepida properavit, causamque doloris sui lacrymis potius quam verbis ei indicavit, orans ut ad corpus exanime preces funderet. Id vero sanctus praesul, pietate motus, nec negare, nec differre potuit; sed ad cadaver accedens, sublatis in coelum manibus, Deum pronus implorat, et vitae redditur exstincta. Confestim enim illa, tanquam gravi soluta somno, exspergiscitur, oculos aperit praegravatos, appellata surgit, mater ejus immenso afficitur gaudio, populus omnis obstupescit: episcopus, qui virtutum meritis mortis jura resolverat, [Col. 0037D] fugiens jactantiam, illico se subducit: sed populus magnis vocibus laudans Deum, maximam vestimenti ejus partem, reliquiarum loco eam habitura, civili quadam violentia diripit et discerpit: ita ut propter ejus declarandas virtutes, id quod aegre ad humeros ejus relictum fuit, hodierna fidelium devotione asservetur.

10. Adolescentulus quidam rabidi canis morsu praefocatus periit. Vidit id populus, vadit ad episcopum, orat ut ad exstinctum hominem veniat. At ille ancipiti cogitationi suspensus, dum hinc non potest contemnere lacrymas supplicantium, inde ab ostentatione sibi metuit, tandem pietate vincitur; facit quod rogabatur, venit ad mortuum hominem, tollit manus in coelum, pariterque stillantes oculos, aspectante [Col. 0038A] populo excitat defunctum. Adsunt parentes, pugnis sua verberant pectora, ora lacrymis usque adeo rigant super filio, ut e terra surgere non valeret, licet etiam redivivus. Interim manum unam patri, alteram matri porrigens, nutantia membra illis erigentibus sustollit. Acclamat populus Deo gratias: ille vitae redditus, ad suum redit hospitium, cui jam sepulcrum parabatur, parentes incredibili exsultant gaudio: vivere hominem, qui mortuus fuerat, vix ipsis oculis suis credunt. Ecce autem canis ille qui et hunc adolescentem et multos alios infestis morsibus laniarat, in episcopi conspectum venit; commotus episcopus, projecto baculo, erectis sursum manibus orat Dominum, mox efflat in canem, isque vita destituitur. Non sane admirandum videtur beatum episcopum, [Col. 0038B] dum sibi commissum cupit tueri gregem, ejus hostem ictu lethifero perdidisse: neque id gladio, aut armata manu, sed flatu oris sui. Porro vulnera, quae canis ille dentibus suis inflixerat multis e plebe, precibus et crucis signo adeo curavit beatus episcopus, ut nulla eorum vestigia apparerent.

11. Bos petulans cornu hominem misere lacerarat, ejus effusis intestinis. Mox illum adducunt quidam ad episcopum. Is tametsi in cunctis miraculis timebat sibi ne animi elatione pulsaretur, attamen tam male saucium hominem clementer excipit, calidis fomentis exta ejus manibus suis pertractata confovet, reponit in locum suum per vulnus a bove inflictum, ipsum vulnus adhibita spongia leniter obligat, serio hortatur, ne quis praeter ipsum, illud solvere ausus sit. Inde septimo die, ligamina auferens, tam sanum reperit [Col. 0038C] hominem, ut vix ullum vulneris signum relictum videretur.

12. Teneros corporis sui artus vir sanctissimus perpetua cilicii asperitate domabat, quo pro interiori tunica utebatur, nec id crucis studio unquam deposuit, sed in illo etiam se jussit sepeliri. Lavacris uti nunquam voluit, ne animi constantia, qua calcatis carnis oblectamentis et illecebris martyrium sustinebat, emollesceret. Caecus quidam annis quindecim perpetua damnatus caligine, virum sanctissimum continenter deprecabatur, ut suis precibus lumen ipsi reformaret. Sed episcopo hoc ob vitandam ostentationem differente, Rusticum subdiaconum, qui ei servire consueverat, caecus rogavit, ut noctu episcopo [Col. 0038D] ecclesias visitante, ipsum perduceret ad templi vestibulum, unde ille esset egressurus. Fecit id subdiaconus, et vir beatus dum vult excedere e templo, in caecum pedibus molliter impingit: caecus ejus veneranda vestigia supplex amplectitur, orat visum sibi ut restituat. Itaque episcopus fidenter obsecrat Dominum, crucis signum imprimit oculis ejus, et diu exstincta lumina mox reparantur. Osculatur hominem episcopus, obtestatur ut rem apud se tacitam habeat, quod tamen ille prae immensa animi exsultatione praestare non potuit; quanquam etiamsi celare ille voluisset quod secreto factum erat, non potuit tamen manere occultum, quod palam omnium oculis cernebatur.

13. Innumera sunt beatissimi antistitis miracula, [Col. 0039A] nec possunt omnia commemorari, quantumvis prolixa texatur oratio. Facillimum ei erat illuminare caecos, sanare claudos, vita functos excitare. Denique nihil non efficere poterat, qui intra se manentem habebat Spiritum sanctum. Interea autem, dum tot claret miraculis et immensis mysteriis, diem obitus sui divina revelatione cognoscit. Tum vero publice summa humilitate ab omnibus contendit, ut ipsi permitterent prius natale solum et propinquos invisere suos. Quod etsi illis magnum afferret animi dolorem, attamen abiit ille ad suos, obitumque suum jam imminere illis praedixit. Itaque adventu suo eos mirum in modum exhilaratos, hoc tristissimo nuntio non mediocriter perturbavit. Et ecce dum ille se tanquam somnum capturus in lectulo reponit, inter psallendum [Col. 0039B] sub officio divino, extremum halitum afflat, feliciterque commigrat in coelos quinto Kalendas Decembris, tanta autem illis tum suavissimi odoris copia exstitit, ac si universi flores verni temporis eum in locum comportati essent. Obitus ejus fama velox non modo urbem, sed orbem complevit universum. Occurrerunt undique fideles populorum catervae, certatim cupientes vel operimentum vehiculi ejus contingere, ejusmodi contactum salutaris praesidii loco habiturae.

14. Adolescentula quaedam e vico cui Decimae vocabulum est, mortua ad sepulcrum deportabatur, cadavere jam in capsa lignea composito, sed arca ipsa necdum cooperta. Ut autem audierunt illi qui eam efferebant voces psallentium et sacrum corpus [Col. 0039C] beati episcopi prosequentium, cum lacrymis petierunt ut feretrum quod gestabant, super puellae corpus traheretur. Illi vero ardore fidei incensi, nec dubii de effectu, sanctas eorum preces minime rejicendas putarunt. Cumque id fieret quod illi petierant, homines inter se colloquebantur, virum apostolicum beatum Maximum, cui nunquam divina gratia defuisset, quamvis naturae jam persolvisset debitum, tamen virtutibus et meritis vivere. Simul igitur omnes fidissima animi devotione sese prostraverunt, prolixeque orantes, ac deinde surgentes, cum septies Kyrie eleison clamassent, puellam viderunt redivivam. Quamobrem ingens eos terror invasit, commixtemque stupore et gaudio complebantur. Puella, vestibus relictis funebribus, et aliis induta, populi frequentis [Col. 0039D] adjuncta turmis, publica voce salutis suae testimonium in sancti episcopi laudem dicebat his verbis: O beatissima sacerdotis merita! O beatum virum, vitamque beatam pontificis, qui, ut se divina remuneratione aeternum vivere declararet, post mortem, mortuam suscitavit!

15. Importatum denique est corpus beatissimi antistitis in oppidum Rhegiense, et cum multa celebritate humatum in ecclesia beati Petri, quam ipse condiderat, quae postea ipsius nomine appellata est, ob crebra ejus patrocinia; ubi quidquid fidenter petitur, Christo auxiliante obtinetur. Non sit igitur fides dubia, cum sit virtus infinita. Non diu post, [Col. 0040A] cum in sancti viri commemoratione multa referentur a multis, Cariatto subdiaconus, vita sanctissimus, publice haec testatus est: Nemo nostrum dubitet, inquit, beatissimum Maximum, de cujus virtutibus tam multa, suggerente veritate, feruntur, cum in mortali degeret corpore, non minus cum angelis quam cum hominibus versatum esse. Quem enim nobiscum tenebat humana conditio, eum beatis spiritibus assiduum exhibebat dignitas meritorum. Quadam nocte, imminente celeberrima beati Andreae solemnitate, cum deputatus ego essem, qui ad vigilias excitarem, et primo noctis tempore blandus me sollicitum oppressisset somnus, dulces psallentium audivi melodias; moxque excitatus, non sine perturbatione multa e lecto me proripui, quod putarem [Col. 0040B] me opportunum excitandi tempus neglexisse. Tum vero longe etiam dulciores, quam humanis possint studiis effici, spiritalium cantionum melodias hausi auribus meis. Continuo igitur ad ipsius arcis vestibulum suspenso me gradu contuli, atque illis beatissimos apostolos Petrum et Andream, ad complendam eam sancto Maximo orationem, alternis honoribus se praevenientes ego peccator audivi. Cumque tandem jugi oblatione compulsus beatus Maximus, eos diutius differre non posset, his verbis complevit officium: Sit gloria Dei benedicta in aeternum et in saecula saeculorum; reliquis respondentibus, amen. Ego vero perquirendi studio propius accedens, neminem illic videre potui, praeter sacratissimum Maximum, prono vultu et corpore in templi pavimento [Col. 0040C] prostratum. Ille autem surgens, meam indigni peccatoris curiositatem his verbis reprehendit: Arduum est humanae fragilitati sanctorum secreta cognoscere, et temerarium velle rimari; audi ergo quae tibi praescius ego jam dicturus sum: ea quae vidisti et audisti cave ne evulges. Quocunque enim die id feceris, ex hac luce migrabis. Id utrum jam eventurum sit, ex Dei pendet arbitrio. Ego quidem excellentis ejus virtutis memoriam et testimonium posteritati relinquo, ut ne quis mortalium ignoret quemadmodum justi homines sanctorum possint frui commercio et consuetudine. Huic autem narrationi abunde multam conciliavit fidem quod eodem die subdiaconus ille, sicut ei a beato Maximo praedicatum erat, desiit esse in humanis; et quia non potuit [Col. 0040D] vivendi producere terminum, nec mysterium celare voluit.

16. Nos igitur tota devotione summoque animi studio rogemus omnipotentem Deum, ut beatissimi praesulis hujus patrocinio fretis nobis det veniam peccatorum, animumque nostrum a lethalibus vitiis purum semper conservet is cui praesens celebramus officium: in quo praestando tales nos exhibeamus praesentia corporum, ut mentes fulgeant lumine charitatis, praestante Domino nostro Jesu Christo, qui cum coaeterno Patre et Spiritu sancto vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.

Dominis charissimis et paternae dilectionis filiis Ecclesiae sancti Augustini, cum suo reverendo monasteriarcha, ille abjectissimus nec recolendus, tamen omnium amicus sincerus, in Domino salutem. Decreveram hanc historiam, velut divae sponsae et maternae Ecclesiae filiam perpulchram, non prius de thalamo suo producere [ Al., procedere], quam suis ornamentis, redimiculis ac monilibus composita, sine nota posset procedere. Verum vestra imperatrice dilectione morae impatiente et acrius impellente, tandem exoptatam exhibere specie compellimur pudorosa, dum adeo nequeamus formosa; multae enim rerum turbae propositam nobis elegantiam et volucrem accessum sustulere. Quam vero vera quae [Col. 0043B] scripsimus comprobentur, tempora, loca, personae, quando, ubi, et in quibus facta noscuntur; antiqua etiam et moderna scripta vestra, praesentium quoque oculi, inficiabiliter testantur. Quod autem de veteribus nova fecimus, vel recenter facta recenti stylo propagamus, nemo vetustatis accola indignetur novitati, ne forte Deo semper nova creanti videatur indignari: quia Deus Abraham, Deus est Augustini; et antiquorum signorum operator eadem hodie in modernis et hodiernis sanctis suis operatur, cui clamat propheta: Innova signa et immuta mirabilia (Eccl. XXXVI, 6) ; creat novos coelos, et sedens in throno nova facit omnia. Si antiqui Patres non sussepissent quae tunc habebantur nova, nulla nobis modo essent vetusta. Sed Judaei et caeteri increduli, [Col. 0044A] sanctae novitatis ac veritatis inimici, malunt permanere in tenebris vetustatis et erroris sui, quam luce novae gratiae illustrari. Hoc etiam sub ipsa gratia videntur imitari, qui rancore vetusti usus aggravati refugiunt novis Dei miraculis in melius renovari. Plerique etiam hominum, quod spernunt, credere renuunt; quod amant, ultro credentes appetunt, nemo autem qualemcunque vel minimum contemnat veritatis praeconem: nam sicut mendacium nullius auctoritate potest esse verum, ita veritas suam per se habet in quolibet auctoritatem. Quae autem per visum vel in somnis mandata, vera probantur ex rerum consequentia: utpote legimus aegros per somnum ad sanctorum busta salutis gratia jussos venire, et obedientes sospitatem ibi recepisse. Qui hanc veri evidentiam mavult velut somnia vana deridere, [Col. 0044B] quam attendere, poterit et Joseph et Danielem aliosque prophetas, ipsumque Joseph in Evangelio et alienigenam Nabuchodonosor, qui divina mysteria conspexere, velut somniatores abnuero. Sunt etiam qui inepte indignantur cum in vilibus personis facta sanctorum miracula recitantur, quasi probrosa sint talium nomina vel memoria [memoria vel nomina]: cum nullum verbum fiat propter eos; sed propter ipsorum in Deo gloriam, qui mira in minimis facit, omnia enarrentur. Nam omnium Dominus Lazarum mendicum ex nomine proferre non dedignatur; denique nec Herodes, nec proditor Judas, nec Cayphas in Evangelio nominarentur, nisi propter Dominum vel suos quibus insidiabantur. Haec [Col. 0045A] nos propter diversorum controversiam proferre noverint benevolae animae, ne cum obloquentibus incipiant quod diligunt fastidire, et quod verius cognoverunt infirmius credere: corrumpunt enim sensus bonos colloquia mala. Fecimus autem in eadem materia duos codices, majorem et minorem: quatenus minor amicabiliter obtemperet amicis exteris taediosis, major uberius redundet domesticis filiis desideriosis. Verumtamen quaedam habet major, quaedam minor; quae non habet uterque liber; et alter alia, alia alter sapit condimenta. Item eadem gesta aliter ibi, aliter hic sunt dicta, ut alter alterius ope egeat et gratia. De Ulysse facundo ait poeta:

[Col. 0045B] Haec piis amicis pie alludendo et pie commendando, oramus et praesentes et posteros memores esse affectus nostri et servitii devoti, quamvis ingrati.

Hactenus prologus, in quo voces duas per conjecturam correximus; eamdem libertatem deinceps sumpturi in sequentibus: ita tamen ut inter uncinos proferatur ea lectio, quam correctionis egere putabimus. Similiter deficientia quandoque ad integrandum sensum verba a nobis addimus, sed inter ( ), tantisper valitura, donec facta collatione cum aliis Mss. quae necdum videre licuit, integritas originalis suggeratur ab aliquo, qui voluerit eo labore de sancto atque de nostro hoc opere mereri bene. Mabilio partitionem auctoris in marginem transtulit et titulos capitulorum initio collegit. Idem hic servatur per numeros, inducta solum divisione capitum nova, nostroque instituto ad servandam uniformitatem [Col. 0045C] idonea, quod similiter fiet in libro primo de translatione.

CAPUT I. Victore mundi Domino regna captivati tyranni suis palmigeris distribuente, Augustinus, divinus Legatarius, a Romano apice haereditatem sortitur Oceanitidis Britanniae.

II. Describitur hic Augustinensis mundus, ut quidam terrenus paradisus rerum foecundus, et gratiosus.

III. Hoc ingens hujus omnibus domicilium paravit Dominus suo Augustino, ut ab initio conditum mundum homini condito; et Augustinus relinquens patriam, factus est in gentem magnam.

IV. Hunc papa Gregorius assumpsit, quem pro se mitteret in Angliam, ut Anglos, gentem candidam, [Col. 0045D] gentem faceret angelicam.

V. Mittitur vir virtutum, cum quadraginta evangelicis collegis, ad convertendam Angliam. Eunt armati ad fructiferam gloriae patientiam.

VI. Sancti rumore pravo exterriti, Gregoriana epistola ad coeptum iter virtutum, fortius per Augustinum sunt animati.

VII. Epistola beati Gregorii ad ipsos, perseveranter ut Augustino obediant.

VIII. Epistola ejusdem papae Arelatensi archiepiscopo Aetherio, ut Augustino ejusque consortibus necessaria provideat.

IX. Augustino referente sociis apostolica mandata, festinant per adversa et prospera ad vera [Col. 0046A] praemia, consolante eos etiam miraculis superna gratia.

X. Andegavae Dei peregrini per feminas expulsi, evolantem baculum de manu Augustini per tria stadia secuti, noctu sub dio quiescentes, irradiantur splendore coelesti, et satiantur fonte divinitus producto humi: scripsitque ibi dux nomen et causam itineris sui.

XI. Vicini, tanto jubare noctu viso perterriti, mane ad locum currunt; in amissis sanctis, reatuin suum plangunt; ex litteris in terra descriptis Augustinum cognoscunt: ecclesiam ibi in ejus honore, quae omnem feminam perpetuo excludit, constituunt.

XII. Matrona cum cereo hanc tentans intrare, ante limen in ipsa vetita meta ruptis intestinis interiit, [Col. 0046B] cunctasque sui sexus acrius exterruit.

XIII. Miraculum auditum ab ipso Andegavensi episcopo, qui hanc ecclesiam reaedificatam dedicavit: qualiter in dedicatione funditus conculcatae segetes ac penitus desperatae omnibus aliis uberiores exstiterint in messe.

XIV. Augustinus cum sociis, post diversa terrarum discrimina, applicuit Britanniam, ad mansionem perpetuam divinitatis praeordinatam.

XV. Tanetus insula Christum in sanctis suis suscepit prima; felix tellus, foecunditate sua tot Deiferorum advenarum felicissima.

XVI. Aethelbertus, rex Anglorum regum tertius, sed christicola primus, uxore christiana clementior, [Col. 0046C] optimum aeternae salutis nuntium ab Augustino suscipit; sed non facile acquiescit, ut ex difficultate sanctis gloria accrescat. Venit in Tanetum audire advenas, Dominicae crucis vexilliferos et praecones.

XVII. Augustinus exponit regi optimum nuntium quod attulerit, videlicet, mundi conditorem et redemptorem humano generi regnum coelorum aperuisse, et de terrigenis coelestes indigenas fecisse; et homines ita dilexisse, ut homo fieri, atque insuper, post innumera divinitatis suae miracula et ostenta, pro hominum (amore) morte crucis mori voluerit, et suos legatos ad convertendas nationes omnibus tormentis invincibiles inextinguibiliter accenderit; quodque ipsi, tali charitatis flamma stimulante, advenerint.

[Col. 0046D] XVIII. Rex Aethelbertus laudat quidem aeternae beatitudinis promissa, et colligit sanctos pro illorum benevolentia; sed nescit adhuc vetusti erroris tenebras exuere et indui luce nova.

XIX. Regis clementia, imo Dei providentia, sancti advenae, cum elato Dominicae crucis vexillo et canoris precibus, in perpetuam habitationem Doroberniae ingressi, vivebant angelice, ut peregrini mundi et indigenae coeli, et cohaeredes sibi gliscentes regni Dei.

XX. In orientali Doroberniae ecclesia beati Martini, olim a Romanis christianis condita, fidus reginae custos beatus praesul Letardus agebat divina officia, quae sacratissimus Augustinus cum suo choro [Col. 0047A] irradiabat apostolica vita et doctrina, et signorum, qua plures convertit, affluentia.

XXI. Victus rex, per dulcia aeternae felicitatis blandimenta et irrefragabilia virtutum exempla, subjicitur Christo fide devota.

XXII. Rex de excelso humillimus, de principe puer ecclesiasticus, baptizatur in summae Trinitatis confessione et nomine, repletur candida Christi columba, fit de veteri idololatra novus christicola. Hinc Augustinus Deo canit, cum suprema chorea, gaudens sua vota sic prosperata.

XXIII. Gloriatur rex fraternitate nova de ducum et plebium combaptizatorum turba, nec jam suum regnum aestimat quod administrabat, sed totum cum subjectis sibi regibus et populis in dulcem Christi [Col. 0047B] ditionem transferre ac dilatare decertat; episcopis, monasteria, ecclesias, tanquam Dominica castella, regaliter aedificat.

XXIV. Augustinus praebens se electioni apostolicae et ecclesiasticae, nimirum assumptioni Dominicae, ab Arelatensi archipraesule consecratur in primitivum patriarcham Angliae perpetuamque benedictionem refert Doroberniae.

XXV. Mittit Augustinus Romam nuntiare beato Gregorio, regem et populum Anglorum cultum Christi suscepisse, se episcopum factum esse, jamque multae messi operarios deesse. Cui papa remittit apostolicum pallium, et plurima doctorum auxilia, ut diversarum interrogationum responsa.

XXVI. Epistola beati Gregorii papae de misso [Col. 0047C] pallio, de jure Lundoniensis episcopi, de Eboraci metropolitano, et de Augustini ditione super omnes sacerdotes Britanniae.

XXVII. Item ejusdem per Mellitum ad Augustinum epistola, ut destruantur idola, et fana bene constructa aqua benedicta ad divina purgentur officia, nec diabolo animalia fideles immolent, sed ad laudem Dei in esum suum animalia occidant, et donatori omnium gratias referant.

XXVIII. Item ipse papa, auditis tot tamque assiduis Augustini miraculis, sicut gaudens in gloriam Dei exclamat, sic timens humanae imbecillitati ne insolescat, virum virtutum missa epistola attemperat.

XXIX. Item ipse beatus Gregorius, Aethelberti regis [Col. 0047D] susceptae Christianitati congaudens, hortatur eum dulci epistola hanc gratiam sollicite servare, et hanc in subditos sibi populos ocius extendere, fana evertere; subjectos exhortando, terrendo, corrigendo; aedificare [ecclesias] exemplo Constantini piissimi imperatoris, qui abjectis idolis Romam cum gentium populis tota mente secum ad Christum convertit; simul monet, ut Augustino obediat, quatenus illum Deus pro ipso orantem citius exaudiat.

XXX. Venerabilem quoque reginam Bertam idem praecellentissimus illustrator ecclesiarum gratifice laudat epistolari serie, tam pro regis conversione, quam pro pia erga beatum Augustinum suosque consortes procuratione; hortaturque haec famosa merita attentius augere.

[Col. 0048A] XXXI. Hos epistolarum Gregorianae dulcedinis favos beatus Augustinus, omnium virtutum gradibus sideream scalam transcendendo, colligens; hos quoque rex et regina, pro suo affectu et capacitate, haurientes, nitebantur apostolicis documentis obsequi, ut post pereuntia regna mererentur coelestia consequi.

XXXII. Britones, Anglorum debellantium reliquias, ab ecclesiastica regula dissidentes, convocatos regis ope Augustinus, tota paterni affectus instantia, decertabat ad legitimam omnium concordiam adsciscere; sed difficillimum est irrationabiliter rationi repugnantes corrigere.

XXXIII. Causidicus Domini, advocato in medium caeco: In hoc, inquit, ostendat Dominus rerum, cujus [Col. 0048B] partis dogma sit verum. Proponit caecum Britonibus curandum; illis recusantibus, signo crucis caecum illuminat Augustinus: victi Britones petunt inducias, dum suos consulant et synodus iteretur.

XXXIV. Consulti Britonum pontifices (respondent) ut Augustinum advenientibus assurgentem, tanquam mitem et humilem corde, reciperent; residentem vero, ut superbum et ferocem, repudiarent. Venere, et sedentem sibique non assurgentem indignanter respuere. Quos ille adhuc clementius cupiens lucrari, proponit tria servanda, caeteris modo data tolerantia: ut Pascha suo tempore sicut omnes Ecclesiae celebrarent, ut baptismi sacramenta ecclesiastico ordine peragerent, et Anglis una secum evangelizando fratres et concives regni Dei acquirerent. [Col. 0048C] Sed illis omnia repudiantibus, praedicit ab his perituros, quos nollent habere salvos.

XXXV. Hanc praeconis Domini prophetiam rex Anglorum Aethelfridus immaniter exegit, qui Britones bello delevit; et de eorum monachis, contra ipsum actius oratione pugnantibus, mille ducentos exstinxit.

XXXVI. Post Britonibus incorrigibilibus praedicta mala, Augustinus omnium saluti intentus, Eboracam metropolim adit; in itinere hominem paralysi et caecitate destitutum erigit, et Christianum facit [ Al., fecit].

XXXVII. Quod in die natalis Domini plusquam decem millia credentium, absque parvulorum ac mulierum infinito numero, in fluvio Sioalira baptizavit.

[Col. 0048D] XXXVIII. Ubi intransvadabile profundum non solum incolumes transierunt, verum etiam omnes infirmi sanitatem receperunt; ubi et in memoria beati Augustini condita ecclesia multa fidelibus praestantur beneficia.

XXXIX. De epistola beati Gregorii papae ad sanctum Eulogium patriarcham missa, in qua gloriatur in Domino de Anglorum conversione, per Augustinum facta: et quod ipse, et qui cum eo missi sunt, apostolorum virtutes et signa imitari videantur; et de decem millibus vel amplius uno die baptizatis.

XL. Regrediens feliciter ab Eboraco. occurrit aegro, foedo candore leprae tabescenti, lacrymabili querimonia paternam ipsius clementiam mussitantiqui clamosa pietate audit cum Domino clamosum taciti [Col. 0049A] murmuris desiderium, et in virtute dicentis in Evangelio, Mundare, sancta [ Al., acta] fide hunc luridum reddit mundissimum.

XLI. Augustinus, omnibus bonis desiderabilis, solis inimicis lucis odibilis, indomabiles sanctorum injuriatores aeterno opprobrio in spiritu Eliae deformat, qui supplices aegros jugiter salute reformat.

XLII. Additur huic mulctae aliud in alia incorrigibilium gente judicium, ut videlicet novo et inexperto prius huic orbi (morbo) omnes a minimo usque ad maximum sulfureo flagrarent incendio, donec ab impietatis scoria, conflati in massam fidei pretiosam, purgarentur: et inextinguibilis poena solo baptismate Christi, Augustino succurrente, extingueretur; et haec clades ab hac patria perpetuo eliminatur.

[Col. 0049B] XLIII. Augustinus ejusque socii, a praememoratis repugnatoribus digressi, gravi exaestuant siti; sed ipsum ducem Dominus sua apparitione et allocutione confortat, ut pro quocunque fideliter petierit impetraturum se esse firmiter credat.

XLIV. Vates Domini in loco, ubi fons vitae apparuit, baculum fixit, et sitientibus largifluum et variis morbidis salutiferum produxit; locum a cernendo Deum Cernel appellavit, ibique ecclesiam in memoriam tantae revelationis Domino Salvatori condidit, ubi etiam monasterium in honore principis Apostolorum Petri constructum excellit.

XLV. Parochiano sacerdoti Cernelli, morbo in mortem anhelanti, Augustinus noctu apparens, jubet ad praefatum fontem suo nomine vulgatum pergat, [Col. 0049C] ibique quinquagesimum psalmum tertio cum trina ablutione corporis concinat; qui surgens vires eundi recipit, jussis obediens sanus redit, mane sacerdotalia officia populo exsolvit.

XLVI. Augustinus, peragrata ex parte Britannia, ad perpetuam mansionem suam Doroberniam regreditur, et ut solis sui recursus omnium gaudio recipitur.

XLVII. Juvenem gressibus, auditu, et loquela damnatum pius curator redintegrat; rursumque solita incolentia abusum sanitate, et priori repercussum debilitate, rursum Patris benignitas triplici salute restaurat.

XLVIII. Legitur ut beato martyri Livino in baptizando affuerit, ut coelestis splendor super baptizatum affulserit, dextra divina signo crucis ter illum benedixerit: [Col. 0049D] tum ut jussu et ductu angelico super longi maris undas, quasi florido prato, pedibus ad Augustinum venerit, et ab eo totius perfectionis documenta acceperit: quem apud se quinquennio detentum, sacerdotem Domino consecrat; donatumque liberaliter sacerdotalibus insigniis, et de discipulo magistrum gentis suae, relegat.

XLIX. Attestatio Veturnosi, quem tertia progenies sua hodietenus durans asserit beatum Augustinum vidisse, et de lubrico ac nebulosissimo Christianum modestum ab ejus baptisterio resurrexisse; ipsum vero jugi turba vallante innumerabilia signa patrasse. Referebat etiam modernus superstes, ab antiquo aevo relatum ( sic ) sancti Patris formam et personam [Col. 0050A] patriciam, staturam; ipsumque nudis pedibus patrias lustrando, callos in plantis attraxisse.

L. Jam aeternis amoribus totus saucius, jam a terrenis tumultibus in requiem Domini absorptus, vim faciebat coelo, crebris precum, suspiriorum et lacrymarum pulsibus. Tandem intelligens ex Spiritus sancti responso suum exauditum desiderium, beatum Laurentium, apostolicis virtu ibus praeclarum, suorumque comitum praecipuum, rege cum confluo populo immensum congratulante, ordinat cum omni solemni gaudio sibi successorem, ut quondam Apostolorum princeps Petrus Clementem, videlicet ob novellae informationis necessitatem.

LI. Jam melliflue exhortato rege et Ecclesia ac populo, ut perseverent in fide et amore Christi, relinquens [Col. 0050B] omnibus perpetuae dilectionis pignora, praesente rege et pontifice Laurentio, inter omnium lacrymosa examina, vallante eum coelesti chorea, transit ad aeterna Domini solemnia: quos infirmi laudatores prosequamur, non exequialibus planctibus, sed triumphalibus cantibus.

LII. In monasterio quod condidit a sancto Laurentio dedicato, reconditur pretiosissimum sui corporis margaritum cum jubilo.

LIII. Quam pulchre Roma Ecclesiarum parens, tanta pignora edidit, qui totius Britannici Oceani patres et institutores emineant: quanto odore suavitatis et splendore gloriae, unus amor et unum cubiculum simul astringit; qui, distincti per diversas mundi nationes, singuli patroni singulis populis solariter [Col. 0050C] praelucerent.

I. Potentissimus triumphator mundialis tyranni, omnia trahens ad seipsum in crucis examine, habens per olim praescripti nominis insignia, Velociter spolia detrahe, festina praedari; universa captivi praedonis spolia suis ducibus victoribus distribuit; Petrus arcem rerum Romam comprehendit, Paulus procinctu belli omnia subegit; Andreae Achaia, Joanni Asia, Matthaeo Aethiopia, Thomae et Bartholomaeo contigit vastissima a solis ortu India: et ne per singula prolonger, tandem summus Dominicarum nuptiarum praecentor Gregorius, orbem terrae apostolicis alis amplexus est; Augustinus vero cui haec corona gemmis [Col. 0050D] aethereis texitur, alterum Britannici Oceani orbem suo Apostolatu praecinxit. Felix Roma, quae, post primos theoricae fidei principes, tam principales ecclesiae edidit consules. Haec olim praepollens Augustali monarchia, deinde bellorum turbinibus peno submersa remansit, ut gigneret haec duo magna mundi luminaria, alterum quod praeesset diei, alterum quod praeesset in diem vertendae nocti. Gregorius, in filiis lucis praeluxit Christiano orbi, velut sol diei: Augustinus, tenebrosum gentilitatis orbem et nocturnum chaos Oceani illustravit lampade lunari, atque aurora succedente, vertit in solarem meridiem Christi. Hanc obstinatam mundi zonam, armis gentium ac daemonum septam, Augustinus invadit ani [Col. 0051A] mosius, quam quondam centopolim (an Gigan zopolim) montem Hebron Caleph magnanimus. Haec est in Christo portio tua, haec haereditas, haec coelo translata patria. O stella Romae nativa, et noster in hac plaga Patriarcha! Hanc Domino acquisisti; acquisisti Domino, et ipse possedisti. Quidquid pietatis haec terra germinat, quidquid florificat, quidquid fructificat, tu cultor, tu sator, tu plantator es; totum in Domino tuum est. Quidquid etiam sanctorum protulit, tu institutor, tu primicerius, tu princeps es; omnia te respiciunt, te comitantur, te coronant, quae Domino allaborasti: labores manuum tuarum manducabis, beatus es, et bene tibi erit. Te reges, proceres, patres, gensque sequitur: te protectorem concinunt et protopatrem.

[Col. 0051B] 2. Sed qua laude attollam hunc Augustiniensem mundum? Quidam terrenus terrenis est paradisus; quidquid opum ubivis habetur, aut hic nascitur, aut confluis undique nationibus circumfusa Amphitrite invehitur. Credas maximum orbem divitias suas ac delicias, quae particulatim in suis partibus praerogat, hic pariter aut invenisse aut thesaurizasse. Regnum est imperiale, Romanis caesaribus augustaliter regnatum, qui se tam hic quam Romae gloriabantur rerum habere solium. Tellus copiosa, omnium sationum et plantationum foecunda; ubertim procreans non solum patriae assueta, sed adeo Graeciae vel remotiorum regionum [ Al. remotioris horum] plantaria. Patet amplissime uberrimis agris, vernantibus pratis, diffusis campis, pinguibus pascuis, gregibus lactifluis, equis [Col. 0051C] et armentis bellicis. Irrigant crebre centes fontium scaturigines, rivuli salientes, flumina insignia et famosa, lacus et stagna piscibus et avibus ac navali commeatu assidua, urbibus et populis accommoda. Frondent luci et nemora, campestria et montana, glande et fructibus silvestribus plena, diversis venatibus opulenta. Sunt et silvae castaneae, divitum epulis acceptae: vineta [ Al. vinetis] quoque non solum Gallicis et Italicis, sed etiam Albanis, Argolicis et Puniceis, arvis respondent [ Al. respondebit] uberrimis. Sunt hic fontes salinarum, sunt et fontes calidi, calidique fluvii, balneis calidis exstructi. Quid dicam maris divitias, quae non solum navalibus mercibus, verum etiam innumeris piscium generibus hoc regnum et replent et decorant? inter quae diversa ac magna natatilia [Col. 0051D] capiuntur passim, delphini et vituli marini, atque insuper montuosae balenae. Rubent conchylia super Indicas ac Sidonias tincturas; et decorem suum dum alias omnia vetustate mutant aut minuunt, haec tenacius illustrant, nec sole nec imbre violant. Inest conchis ornamentorum pretium, unionum scilicet gemmantes orbiculi, candore splendidi et margaritarum multicolora decora.

Rubent aliae, aliae virent, hae purpureo, hae hyacinthino, hae prasino colore vestiuntur; sed major harum candicat multitudo. His aurificum ingenia inter praeclaros lapides aurea ecclesiae adornant monilia: ipsos etiam aequat aut superat aurea Anglicarum [Col. 0052A] virginum textura, quae regia et pontificalia insignia, intincto murice coccoque bis tincto flammantia, splendidis unionibus et margaritis cum praecellentibus gemmis praetexto auro instellant, et pretiosa stemmata artificii mixtura amplius irradiant. Uniones tantum Hesperia, Britannia et Eoa-India sororisant. Haec etiam gagatem prodige gignit lapidem eo pretiosiorem quo aliis saeculis rariorem; hic (autem) est gemmea nigredine fulgidus; invenitur quoque purpureus, cereus, albidus, viridis; ardet igni admotus; ubi confricatus incaluit, levem materiam attrahit ut adamas ferrum; ubi incenditur [ Al. intenditur], serpentes fugantur. Venis nihilominus metallorum aeris, ferri, plumbi, stanni, argenti et auri, divites massae eviscerantur. Mirere et rupes et scopulos [Col. 0052B] aerios, templaque passim et moenia de saxosis montibus operosa, et quodam nativo marmore decorata.

3. Hoc ergo tam speciosi et opulenti orbis ingens domicilium, prodiga manus Domini dilecto suo Augustino praeparavit; qui quondam, ubi mundum condidit et omnem ejus ornatum perfecit, conditum tandem hominem amicum, cui haec paraverat, introduxit. Beatus igitur Augustinus dimisit dulcem alumnam et augustam matrem Romam, amplectens pro patria peregrinationem longinquam et periculosam, ut de frementibus nationibus in patientia fructum ferret, et haereditatem sempiternam Christo acquireret. Exivit de senatoria cognatione sua cum patriarcha Abraham, et veniens in terram a Deo provisam [Col. 0052C] factus est in gentem magnam. Multiplicatus est ut stellae coeli, in sanctorum multitudine sequaci et gentium populo fideli. Bene itaque in tot filios dilectionis excrevit, qui pro alienigenis animam ponere venit. Alii fortiter, iste et fortiter et feliciter vicit, qui martiali animo incruentum martyrium tulit. Bene etiam, qui omnia reliquit et coeli regnum obtinuit et hic omnia (in) centuplum recepit; cujus angelica charitas et generosissima liberalitas, quae omnibus largissima et sibimetipsi erat parcissima, hoc abudantissimum regnum, superbis Augustis pomposum, calcato appetitu fecit omnibus beneficiosum. Felix paupertas, quae tam multos ditavit! beata abstinentia, quae semper indeficientem familiam pascit! Quo se arctavit, nos amplificamur: quod [Col. 0052D] jejunavit, nos epulamur: imo ipse in suis haeredibus omnia possidet et exaltatur. Sed dum ista scribimus, hoc maritimum Elysium revirescente mundo floruit, et inter paschalia floreta splendidi Augustini sidereo natalitio instante, omni decore arrisit. Juvat ergo ad praesignati ipsius adventus seriem recurrere, ac demum de innumeris ejus virtutibus aliqua retexere.

4. Viderat insignis legifer Domini Gregorius, venales Romae pueros, crine rutilo et forma eximia gratiosos; utque erat visceribus charitatis in omnes diffusus, percunctatur ardenter nomina gentis, provinciae, ac regis illorum. Audit quod incolae Angeli, provincia Deira ⁜ a , rex Alle vocitaretur; sed omnes [Col. 0053A] paganismo obsequerentur. Ingemuit benigna anima, flores, paradiso Dei tam congruos, tetris daemonum aris addictos; sed mox, uti propheticus interpres, adgaudens nominum auspiciis: Bene, inquit, Angli: angelica facie nitidi: bene Deiri, de ira Dei cernendi! bene quoque rex dicitur Alle, cujus terrae [ Al. terra] cantetur alleluia. Invasit ergo iter ad Anglos convertendos; sed populi romani fractione, imo Spiritu Domini Jesu omnia provide dictante, retractus est; videlicet alii amico hanc gratiam servante Domino. At ubi apostolatum Romae suscepit, unde gravius ab intentione sua praepeditus exstitit, inde potentius consilium invenit: quod enim persa non potuit, per splendidam lucernam suam et armigeram dexteram Augustinum explevit. Hunc invenit secundum cor suum, unicum in Domino [Col. 0053B] sancti desiderii sui remedium, virum omnium virtutum, ad Dominica bella paratum, per ardua et fortia coronae avidum; ut turrim David munitum, in qua clypeus et hasta omnisque armatura fortium, atque ad omnia comptum; vas scientiae Dei evangelicum, vas electionis Domini aureum. Mirabatur generosum animum sua attentiorem exhortatione; ut videretur non tam sequi velle ad palmam, quam praecurrere.

5. Collecto itaque angelico eruditorum Christi praeconum contubernio, qui comites, adjutores et cooperatores Evangelici existerent duci Augustino; postquam omnes ad propositum opus accepit promptos et unanimes, incessabiles totius bonae voluntatis auctori immolat grates. Nec mora, exhortatos diligentissime et armatos ad fructiferam gloriae patientiam, [Col. 0053C] omnibus bene [ Al. pene] provisis quae mundi peregrinis competerent, Deo et angelis pacis commendat, et in viam perpetuae salutis destinat. Longum est exponere, sed pium est recolere, tam sanctae tamque dulces animae beatorum Gregorii atque Augustini sanctorumque fratrum, a maternis visceribus monasterialis Ecclesiae avulsorum, quae spicula vulneratae charitatis in separatione corporali senserint, quas imprecationes beatae restitutionis, quae suspiria, quas lacrymas invicem reddiderint: cum se ultra dilectam patriam, imo mutuos aspectus tam desiderabilium patrum ac sociorum, in hoc exsilio visuros non sperarent; et ad tam longinquam, tam externam barbariem, tamque incerta vitae discrimina transmigrarent. Sic quondam arcam Domini [Col. 0053D] ferentes vaccae, et post foetus abstractos mugiebant, et tamen a recta viae linea nusquam declinabant. Sancti namque euntes ibant et flebant transeundo ad vitae patriam, mittentes in lacrymis semina virtutum: venientes autem venient in resurrectione, cum exultatione portantes manipulos laetitiae de luctu et morte. Annus tunc erat ab incarnatione Domini ⁜ a , sexcentesimus, principatus autem Mauritii ab Augusto quinquagesimi quarti annus quartus decimus, ex quo vero Angli Britanniam invaserant annus circiter centesimus quinquagesimus, ordinationis [Col. 0054A] autem beati Gregorii papae quartus, cum ipse Romanorum pontificum gemma illustrissima, haec siderea Augustino praefulgente Anglis misit luminaria. Tot dominicae legationis manipulares ad quadraginta numerantur, quaterno scilicet denario Legis et Evangelii quatuor animalia imitantes. Tot olim Legifer ad considerandam terram repromissionis miserat exploratores; sed illi, praeter duo, perfidi; isti erant fideles; illi filii alieni domino sunt mentiti; isti, filii adoptionis, adhaeserunt veritati. Procedebant ut oves ad victimam, grande scilicet spectaculum mundo [ Al. mundi], angelis et hominibus spectabiles; aeriis potestatibus, ut acies ordinata, terribiles.

6. Jam eminus a cognata domo excesserant aliquot dierum itinere, alacres viam mandatorum Domini [Col. 0054B] percurrere: at vero dicente Veritate, Spiritus (Marc. XXVI, 41, et Joan. XV, 5) quidem promptus est, caro autem infirma; et, Sine me nihil potestis facere; docendi erant ex humana imbecillitate, non de se praesumendo sed in Deo sperando, viriliter agere; et in ipso qui vicit mundum, vincere. In Deo, inquit Psalmista, faciemus virtutem (Psalm. LIX, 14) . Dei itaque athletae, immemores constantiae suae, surripiuntur vaniloqua hominum fama, fallacia daemonum ventilata. Nuntiatur quod gens quam peterent immanior belluis existeret, quod crudelitatem epulis praeferret, quod sanguinem innocentum sitiret, quod christianam fidem abhorreret, quod salutis doctoribus tantum suppliciis et caedibus responderet; sanctos quidem sine causa plecti posse, hostes [Col. 0054C] autem veritatis nec ratione nec signis flecti. Hinc ergo desperantes talium saluti et suo profectui, praepositum suum reniti non valentem Augustinum, ad beatum Gregorium fecere legatum, quem Anglis, si Christum susciperent, dederat episcopum; orantes humillime per ipsum, quatenus eos absolveret a tam periculoso et infructuoso apud ignotas linguas dispendio laborum, et placidum ad sua annueret reditum. Tales enim adhuc erant invalidi, et ad dominicam quidem expeditionem prompti, sed inexercitati, sicut quondam discipuli Domini, volentes, sed non valentes illum ad passionem sequi, interim condebantur sub asylo, donec induerentur virtute ex alto; visa vero ipsius resurrectionis et ascensionis gloria, ita sunt animati et Spiritus Paracliti capaces effecti, [Col. 0054D] ut passionum ipsius participio plus gauderent, quam timerent illum ad aethera subsequi. Poterat tunc magnanimi Gregorii charitas, quasi de frustrato incoepto et de ludibriis daemonum insultantium, perturbari, nisi speraret in nomine Domini, in quo sua coepta credebat feliciter perfici. Repletus ergo spiritu virtutis, mittit per ducem Augustinum Christi peregrinis hanc epistolam paternae exhortationis, suadens et ipsi obtemperare, viamque et opus coeptum, usque ad palmam et coronam gloriae in Dei adjutorio fidenter perficere.

[Col. 0055A] 7. Gregorius, servu servorum Dei, servis Domini nostri. Quia melius fuerat bona non incipere, quam ab his quae coepta sunt cogitatione retrorsum redire; summo studio, dilectissimi filii, oportet ut opus bonum, quod auxiliante Domino coepistis, impleatis. Nec ergo labor vos, nec maledicorum hominum linguae deterreant; sed omni instantia, omnique fervore, quae inchoastis, Deo auctore, peragite, scientes quod laborem magnum major aeternae retributionis gloria sequitur. Remeanti autem Augustino praeposito vestro, quem et abbatem vobis constituimus, in omnibus humiliter obedite; scientes hoc vestris animabus per omnia profuturum, quidquid a vobis fuerit in ejus admonitione completum. Omnipotens Deus sua vos gratia protegat, et vestri laboris fructum in [Col. 0055B] aeterna me patria videte concedat: quatenus etsi vobiscum laborare nequeo, simul in gaudio re ributionis eveniar, quia laborare scilicet volo. Deus vos incolumes custodiat, dilectissimi filii. Data die decima Kalendarum Augustarum, imperante domino nostro Mauritio Tiberio piissimo Augusto, anno decimo quarto, post consulatum ejusdem domini nostri anno decimo tertio, indictione decima quarta.

8. Arelatensi quoque archipraesuli Aetherio, ut Augustino ejusque sociis Christi legatis in Britanniam necessaria solatia provideret, ita scripsit, secundum nomen suum omnibus vigilans, Gregorius: Reverendissimo et sanctissimo fratri Aetherio coepiscopo Gregorius servus servorum Dei (L. V, Epist. 55) . Licet apud sacerdotes, habentes Deo placitam [Col. 0055C] charitatem, religiosi viri nullius commendatione indigeant; quia tamen aptum scribendi se tempus ingessit, fraternitatis vestrae nostra mittere scripta curavimus, insinuantes latorem praesentium Augustinum, servum Dei, de cujus certi sumus studio, cum aliis servis Dei illuc nos pro utilitate animarum auxiliante Deo direxisse: quem necesse est ut sacerdotali studio Sanctitas Vestra adjuvet, et sua ei solatia praebere festinet ⁜ a . Cui etiam ut promptiores ad suffragandum possitis existere, causam vobis injunximus subtiliter indicare, scientes quod ea cognita, tota vos propter Deum devotione ad solatiandum, quia et res exigit, commodetis. Candidum praeterea presbyterum, communem filium, quem ad gubernationem patrimoniali ecclesiae nostrae transmisimus, [Col. 0055D] charitati vestrae in omnibus commendamus. Deus te incolumem custodiat, reverendissime frater. Data die decima Kalendarum Augustarum, imperante domino nostro Mauritio Tiberio piissimo Augusto, anno quarto decimo, post consulatum ejusdem domini nostri anno tertio decimo, indictione quarta decima.

9. Haec igitur apostolica documenta referente et altius intentante sociis Augustino, ita sunt confirmati [Col. 0056A] ut fortius quam coeperant coepta percurrere intrepide gauderent, et more optimorum militum acrius post fugam victoriam extorquerent. Ibant ergo cum coelestibus animalibus ante facies suas, et non revertebantur cum incederent. Jam eis dux suus magnanimus Gregoriano ore dicere videbatur Augustinus: Cum jucunditate exibitis, et cum gaudio deducemini nam et montes reges, et colles duces vobis exsilient, ex pectantes vos suscipere cum gaudio. O immensum gaudium, quo, licet per acerba et aspera, itur ad interminabile regnum cum indeficienti copia meritorum et dulci fructu quaesitorum Deo filiorum! Haec intelligentes sancti festinabant per adversa et prospera, per plana et dumosa, transire ad vera praemia; ad omnia patientes, usque ad mortem facti [Col. 0056B] obedientes. Inter tot autem virtutum merita semper beatum Augustinum comitabantur miraculorum lumina: ex quibus innumeris in Andegavensi, opima Galliae provincia, celeberrimum est quod ibi tunc peregrinus exhibuit: pro quo ejus honori ecclesia consecrata nullam unquam feminarum admittit. Unde multi honoratissimi viri Andegavensium, venientes Cantuariam ad sanctum Augustinum, vehementer admirabantur, hic, ubi corporaliter requiescit: tam licite et libere omnes feminas intrare, quam ibi nullam hujus licentiae gratiam consequi posse. Quibus mirantibus respondebatur a fratribus; illas videlicet, quae sanctum expulerunt, merito a sua ecclesia repelli; istas vero, quae hunc susceperunt ultro, ab ipso debere recipi. Jam olim quippe plurimi illius [Col. 0056C] gentis nobiles et clari proceres, simulque ecclesiasticae dignitatis reverendi patres, in Anglia, et maxime apud ipsum suum [ut gloriantur] patronum Augustinum, frequentes horum, quae apud ipsos gessit, constantissimi celebrantur assertores. Hi omnes suis successibus beatificabant Angliam, et maxime apostolicam Doroberniam, in summi Augustini praerogativa et in ipsa corporali ejus praesentia, tanquam corporali vita, cujus apud ipsos esset tam indelebilis memoria, et frequentia miracula, vel scripta, vel scriptis evidentiora. Hic ergo referamus ex publica notitia, quae ibi suae praesentiae reliquit signa.

10. Agens sane Dominicam legationem, ut praeno tatum est, a Roma in Andegavensi provincia ⁜ b Pontem [ Al. Pontum] Sai nuncupatum, milliari tractu super [Col. 0056D] Ligerim fluvium lapideo opere productum, cum illo sancto choro transiit sociorum. Quibus adjacenti villae Sai ejusdem nominis conantibus succedere, incolae hostilitatem pro hospitalitate restituere; et tot homines peregrinos, pedestri incessu et habitu humiles, quasi tot lupos et ignota monstra repulere. At vero mulierculae simul glomeratae, tanta non modo irreverentia, sed insania, ululatu, despectu, subsannatione, derisione in sanctos Dei, sunt de [Col. 0057A] bacchatae, ut viri in lemnes vel innoxii quodam modo in eadem viderentur comparatione. Nec suffecerat ejecisse, sed longius inculcantes trahebant, impellebant, lacessebant, abigentes ludibriosa importunitate. Stabat juxta ulmus ampla et umbrosa, lassis viatoribus ad pausam accommoda: sub hac sancti volentes ipsa nocte requiescere, non poterant, a mulierum, velut tot canum, infestatione. Unam vero caeteris impudentius Sancti vestigiis incumbentem, dum ipse elato baculo, velut ad bestiam et rapidam lupam pugnans conaretur abigere, subito baculus, novo Dei gratiae signo, de manu ejus velut ab arcu excussa sagitta evolavit, et in spatio fere trium stadiorum humi affixus substitit: moxque cum beato contubernio subsecutus [sensit enim divino Spiritu ad [Col. 0057B] nutum Domini se eo vocari] accurrit, et baculum, imo cum baculo fontis aestum extraxit, qui protinus copiosa scatebra erupit: quo Dei famuli, immensas gratias reddentes suo largitori, a gravi siti relevati et suaviter sunt refecti, ibique nocte ipsa quievere in laudibus divinis devotissimi. Tunc etiam Altissimi clementia, impatiens filios lucis suae ac diei, terrae noctis et nudi aeris injuriam pati, subito lucem de summo coelo suo, solare jubar vincentem, super eos effudit, tectoque carentes tota ipsa nocte superno splendore obtexit, quasi sic orasset voce prophetica ipsa ecclesia sub dio relicta: Fac mecum, Domine, signum in bonum, ut videant qui oderunt me et confundantur (Psalm. LVIII, 17) ; quoniam tu, Domine, adjuvisti me et consolatus es me. Viderunt itaque [Col. 0057C] omnes finitimi tam immensum radium, a coeli vertice usque ad sanctos directum; ut ad confusionem suam pernoscerent, quantos coeli cives suis hospitiis extrusissent. Ipse autem sacratissimus dux secus fontem illum ita baculo scripsit in terra: ⁜ a Hic hospitium habuit servus servorum Dei Augustinus, quem misit ad convertendos Anglos beatus papa Gregorius.

11. Jam lucis crepusculo imminente, ad destinatum locum anhelantes, per Andegavensem civitatem iter accelerant; et hesternos contemptores suos, nunc appetitores ac de copia inopes, Dei nimirum zelo volente, sua salutifera praesentia vacuant. Mane itaque vicini ad locum, ubi tantum lucis miraculum conspexerant, undique accurrunt; gravi gemitu ac [Col. 0057D] luctu ablatos repetunt: tum novi fontis beneficia contuentes, acriori moerore sui reatus contabescunt. deu nos miseros, aiebant, quomodo tantum bonum, quod ultro in manibus habuimus, impia abjectione [Col. 0058A] nostra perdidimus, nec a tantis angelis saltem benedici meruimus! Discentes ergo ex praefata scriptura nomen beati Augustini optatum, et legationis officium, accensique frequentia miraculorum, quantocius juxta ipsum fontem ecclesiam condiderunt, ac in nomine ipsius beati Augustini consecrari fecerunt; ubi vero litterae ipsius descriptionis inventae sunt, altare constituerunt; ubi illud perpetuum, ut praemonstravimus, durat miraculum, quod ipsam ecclesiam intrare aut de fonte aquam haurire nulla unquam potest feminarum ⁜ b : ut nimirum sciat mundus quantum hoc genus offenderit Deum in injuria servorum suorum.

12. Quaedam illustris matrona cum magno cereo huc tentabat ingredi, quasi modo sanctus suae adularetur [Col. 0058B] potentiae ac muneri; et absterrentibus qui aderant respondit, se in sanctum non peccasse, sed velle se eum honorare: urgetque propositum audaciae. Vix ergo vetitam metam et sacrum limen attigerat, cum repente ruptis intestinis, et effervescentibus in terram alvi secretis, corruit infelix et interiit; forasque extracta mortua, credere omnes terribiliter docebat, quod nulli crediderat. Tali repulsa ita omnes feminae sunt eruditae; ut plus aperta quam clausa ostia abhorreant contingere. Ne tamen [ Al. tantum] ibi feminae usquequaque sancti Patris gratia viderentur desolatae, incolae diutina [ Al. divina] miseratione (moti) pro foribus ecclesiae receptaculum illis congruum aedificavere; ubi convenire, orare, oblationes suas et vota persolvere, sacrisque mysteriis possent [Col. 0058C] succedere.

13. Ecce autem dum haec et antiqua fama, et recenti clarissimorum virorum Andegavensium assertione essen comprobata, accidit reverendissimum ac prudentissimum Andegavorum ⁜ c pontificem ad desideratissimum patronum Augustinum venire, et quasi tam antiquum suae patriae hospitem magna cum devotione revisere. It [ forte Is] etiam supra scripta miracula non modo a fratribus audire, verum ultro referre attentus erat: eodemque modo quo scripta sunt, fixa astipulatione, velut ex lectione, exponebat. Addidit etiam novum miraculum, velut hesternum, in sui declaratum praesentia, cum tali scilicet Patris favore et gratia. O vos, inquit, felices, quibus aeterna beati Augustini contigit praesentia! Nec nos adeo sumus [Col. 0058D] infelices, quibus perpetuo beata ipsius remansit memoria. Nostra quidem patria ante vos illum agnovit, et prius Andegavia quam Anglia signipotentem vidit: at nos, fateor, in majoribus nostris abjecimus praesentem; [Col. 0059A] sed supernis signis territi, satisfactione persecuti sumus abeuntem: quem cum jam non meruissemus nec manu nec visu contingere, coepimus eum, condita in ipsius honore Ecclesia, retinere. Quid audientiam vestram a miraculo ibi declarato verborum ambage morer? Crescente plebis devotione erga tantum parentem, suis supplicibus semper exaudibilem, semper praestabilem; coepere illam ipsius reconciliatricem ecclesiam praecelsius restaurare, ejusque patrocinia sibi arctius amicare. Hanc itaque ego, mense maio, die scilicet depositionis tanti patris, magnis utriusque sexus votis, in ipsius, cujus prius erat, dedicavi memoria, confluente multitudine plebium innumera. Eminebant in circuitu condensae agrorum segetes, jam messi proximantes, jam in spicas et aristas [Col. 0059B] adolescentes. Populus ut fluvius undique irruens non attendebat annonam, nec, cujuscunque foret, messionem, conculcabatur et conterebatur, velut in area labor hominum et boum, confundebatur spes stationum et frugum: jam vero non tam flagellata et contrita videbatur stipula frugifera, quam scopata et nudata area. Quid ergo valedixerunt omnes illius anni opibus, valedixerunt et Augustino, alias quam (amiserant obventuras) sibi sperantes in ipsius largitionibus. Sed tandem desperatis in rebus mirabilior virtus (apparuit) Augustini meritis non fallentibus: tanta quippe segetum copia eodem mense ad messem emicuit in tota illa vastatione, ut nulla terrarum illius provinciae huic se posset aequare, vel ubertate frugum, vel altitudine. His mirabilibus populi attoniti, tantis [Col. 0059C] beatum Augustinum praeconiis gaudent efferre, ut credant et praedicent, eum quidquid velit a Domino ubivis gentium posse impetrare, et quidquid fideliter petitur, posse praestare. Haec memoratus episcopus, tota patria teste, propalans gratificis auditoribus, dignam certitudinem dabat omnibus, quam sancte credenda sunt antiqua signa, in tam novellis declarationibus.

14. Jam post Latium, post Italiam, post Gallias, post tot montana, campestria, nemorosa fluviosaque terrarum et gentium discrimina, tandem Deifer, pacifer, salutifer Augustinus, cum beato contubernio, felici cursu applicuit Britanniam, ad mansionem scilicet et quietem perpetuam, divinitus sibi praeordinatam. Via justorum recta facta est, et iter sanctorum praeparatum, et deduxit eos Dominus Deus noster via mirabili ad certum locum.

15. Habet Regia Cantia insulam praegrandem et celeberrimam Tanetum, capacem amplitudine sexcentarum familiarum: januam et sinum pandit transmarinis [Col. 0060A] frequentiis, tellus uberrima et opulenta, atque camera Cantiae accommoda: fluvius ⁜ a Wantsume, tribus stadiis latus, hanc a continenti terra discriminans fecit insulam: is utrumque caput in mare protendens, duobus tantum ostiis transvadatur. Haec ergo insula Christum in sanctis suis prima ⁜ b suscepit, felix tellus sua fecunditate, sed felicissima tot Deiferorum advenarum, imo tot civium supernorum hospitio! hinc interim novus pater Angliae cum sancto collegio a marina salsugine refovetur

16. Regnabat tunc Anglis rex ⁜ c Aethelbertus, Anglorum regum tertius, sed futurus jam christicola primus. Hic supernae electionis providentia, prae caeteris antecessoribus, aliis etiam regibus praesidens, imperium usque ad Humbram vastissimum fluvium [Col. 0060B] porrexerat, qui scilicet Meridianas ac Boreales Anglorum gentes interluvio disterminat. Huic regaliter praesidenti in metropoli Cantuariae legatus Domini Augustinus, per legatos et quos ab affinibus transmarinis beati Gregorii hortatu assumpserat interpretes, mandat se, sui suaeque gentis amore et gratia, a Roma venisse; et nuntium sibi optimum atque omni acceptatione dignissimum afferre, qui suscipientibus sempiterna gaudia et infinita, cum sempiterno Deo coelestis regni saecula, fide protestetur indubitantissima. Talia rex placido animo percipiens, praecepit eos in ipsa qua recepti sunt insula residere, eisque exhiberi quae vitae usus postularet, quousque pertractaret, quomodo ipsos disponeret: jam enim ubique coruscans christianitas illi innotuerat, maxime quia [Col. 0060C] regia conjux illi erat ex Francis regibus, christianissima, ⁜ d Berta nuncupata, quam eo sacramento a parentibus obtinuerat, quatenus christianam religionem semper intemeratam sibi cum suis comitibus servare permitteret. Sanctissimus enim praesul Letardus datus est comes et custos reginae fidelissimus, qui eam piis monitis et exemplis, inter damnosos paganitatis usus, jugiter in Christi cultu corroboraret. Haec ergo regem, quamvis avitis adhuc tenebris obtemperantem, facere [ Forte fecere] christicolis clementiorem; et quasi jam ipse media sui corporis parte Christum coleret, viam Christi bajulis patefecit, donec et ipse intraret. Veniens itaque rex ad insulam die opportuno, et residens cum optimatum coetu sub dio, ad suam audientiam accersit Augustinum cum suo conventiculo: fallebat enim adhuc regem augurationis error, velut [Col. 0060D] nocturnum Nicodemum, verentem, ne si in aliquod tectum sibi supervenirent, si quid incantationis aut maleficii scirent, convictum eum seducerent. Sed quantum lux a tenebris, distabat talis meus ab innocentibus ac rectis: attollebant potius vexilla dominica, quibus examinarent praestigia daemoniaca. Venere [Col. 0061A] ergo, non erubescentes, sed eminenter afferentes triumphatoris mundi crucem argenteam, et imaginem Domini Salvatoris, formose atque aurose in tabula depictam. Canebant simul litanias, quibus caderent adversaria Dei moenia Jericho; orantes contrito corde pro sua ipsorumque, quos Deo acquirere venerant, perpetua salute.

17. Residentibus eis jussu regio, Augustinus primum ore intonat evangelico: Ad tuam, o rex, totiusque hujus regni perpetuam pacem huc ingressi, optimum nuntium sempiternae laetitiae, ut pridem mandavimus, afferimus tibi: si susceperis, hic et in aeterno regno aeternaliter beatificaberis. Jam enim mundi conditor et idem Redemptor humano generi regnum coelorum aperuit, et de terrenis coelestes [Col. 0061B] indigenas fecit. Sic enim Deus dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum, sicut ipse unigenitus testatur, pro mundo daret (Joan. III, 16) ; ut omnis qui credit in ipsum non pereat, sed habeat vitam aeternam. Tam enim infinita charitate idem Dei Filius homines dilexit quos fecit, ut non solum homo inter homines fieri, verum etiam mortem, mortem autem crucis, pro hominibus dignaretur pati. Sic namque placuit ejus ineffabili clementiae, ut diabolum captivatorem nostrum, non in suae divinitatis majestate, sed in nostrae carnis infirmitate elideret; et nos, debitam praedam, per indebitam crucis poenam, a faucibus impiissimi tyranni erueret. Cujus incarnata divinitas innumeris virtutum claruit ostentis, omni debilitate curata, omni virtute patrata: coelo, sideribus, [Col. 0061C] terra, mari, inferno se omnium Deum et dominum ostendit; ventos et mare imperio sedavit, fluctus maris quasi solidum campum calcavit: tandem mori ut homo pro hominibus dignatus, in triduo a morte sicut Deus surrexit, et solem, qui in sui conditoris nece obtenebratus est, suo splendore clarius illustravit. Surrexit, inquam, ut nos resuscitaret: ascendit ad coelos, ut illuc nos triumphantes ageret. Inde judex omnium saeculorum veniet, ut credentes in regno suo, damnatis incredulis, perpetuo collocet. Ne ergo, o praecellentissime regnator, superstitiosos nos judices, quod a Roma in tuos fines tuae tuorumque salutis gratia laboravimus devenire, et ignotis gentibus quasi ingrata beneficia subrogare. Noveris, piissime, magnae claritatis necessitate urgente [Col. 0061D] id nos intendisse. Desideramus enim, super omnem mundi appetitum et gloriam, quam plurimos in regno Dei nostri concives habere; et qui in sanctorum angelorum consortium possit proficere, ne pereant, totis nisibus certamus prospicere. Hanc quippe benevolentiam Christi nostri benignitas, de inaestimabili dulcedine Spiritus sui, omnibus suae veritatis praeconibus ubique infudit, ut propriis necessitatibus postpositis in omnium gentium salutem exardescant, et quaslibet nationes, ut parentes et filios, ut fratres et cognatos habeant; et omnes una Dei dilectione amplexos, ad infinita omnium gaudiorum ac solemnitatum saecula pertrahere satagant. Tales regis signiferi, cum innumeris miraculis facti testes Dei, per gladios, per ignes, per belluas, per [Col. 0062A] omnia tormentorum et mortium genera mundum salvatori suo invictissime subdiderunt. Jam olim Roma, jam Graecia, jam reges et principes terrae, jam insulae gentium, propheticis invitationibus attractae, cum ipso terrarum gaudent regum Dominum adorare et illi in perpetuum servire, per quem et cum quo perenniter valeant regnare. Tali etiam affectu hodiernus pater totius christianitatis Gregorius, vestram salvationem ardentissime sitiens, nec poenarum, nec mortis timore prohiberetur ad vos venire, si posset (quod non potest) tot commissarum animarum curam deserere. Quapropter nos in sua vice misit, ut viam aeternae lucis et januam vobis pandamus regni coelestis: quo si contemptis idolis, daemoniacis per Christum intrare non renuitis, certissima [Col. 0062B] fide semper regnetis.

18. Haec et his similia salutifero Augustino disserente, ejus suffraganei, prout Dominus dedit, pleraque addidere. At rex, ab inolito errore non facile extricabilis, respondit ut aeger, favens quidem medicis, sed necdum patiens curationis: Pulchra quidem et ad quamdam gloriam infinitam sunt invitatoria quae suggeritis dicta et promissa: sed quoniam nova habentur et hactenus incognita, non mihi competit his animum subdere, et majorum ritus per totam Angliam eatenus servatos deserere. Attamen benevolentiae vestrae, qua de longinquo (ut video) ad nos venire, nostraeque saluti, prout nostis verius ac melius, certastis consulere, nos nequaquam infesti, sed nec ingrati voluimus existere: magis vero optamus [Col. 0062C] benigna vos hospitalitate fovere, et vitae subsidia sufficienter praebere: sed et hoc permittimus vobis, ut quoscunque potestis in vestram fidem et professionem praedicando et hortando assumatis. Rex ergo tam clemens christicolis in paganitate, quis digne memoret quam est dilata, ut ex difficultate beato Augustino cresceret corona, et ex insperata salute major Ecclesiae Dei nasceretur laetitia.

19. Igitur regis benevolentia, imo Dei providentia, in metropolitana civitate Doroberniae conceditur sanctis locus habitationis congruae, et promissa stipendia corporalis alimoniae, et indulgentia praedicationis optatae. Itaque appropinquans possidendae civitati pacifer Augustinus, cum beato Sanctorum choro, elato ex more crucis Domini argenteae triumphali [Col. 0062D] vexillo, cum imagine vivifica ipsius sempiterni regis Jesu Christi, invocat suppliciter super eam Salvatoris salvatricem clementiam: tum hanc litanialem antiphonam dulcimode intonat, et eum excipiente primitiva Anglorum nutrice Ecclesia, consona modulatione ac devotione decantat: Deprecamur te, Domine, in omni misericordia tua, ut auferatur furor tuus et ira tua a civitate ista, et a domo sancta tua, quoniam peccavimus. Bene autem addiderant, quoniam peccavimus, qui, ex Christi charitate, aliena peccata, quasi propria, venerant documentis, precibus et fletibus abluere. Hinc interim, non tam exterorum cura, quam dispensatione divina in pace compositi, accinguntur attentius ad fructum regni Dei. Vivebant non modo ut exsules Oceani, sed prorsus [Col. 0063A] ⁜ a ut peregrini totius mundi; adeo nil terrenae, nil saecularis illecebrae appetebant, ut non tam eos terrigenas, quam coeligenas obstupesceres. Voluptates, delicias, divitias, honores, et quidquid obstaret coelos adeuntibus funditus absciderant: jejunia, vigilias, orationes, eleemosynas cum castimonia et omni sanctimonia assiduabant. Arma Christi ad virtutem pacifica, in acies vero scelerum bellicosa robustissime exercebant, debellantes omnem perfidiam; ad omnem injuriam praetendentes pro Thorace omnem patientiam; ad pericula, ad supplicia, ad ipsam quoque mortem ferendam invictissimam constantiam; ad indigentes vulneratam ( sic ) clementiam; ad omnes homines et ad ipsos adversarios charitatem visceream. Liberi et expediti a terrena sarcina, ut pennata [Col. 0063B] animalia volabant ad aethera; imo vero dicente Apostolo, Nostra conversatio in coelis est, nisi quod adhuc amore gentium salvandarum terras incolebant, jam mente in coelis habitabant (Philip. III, 20) .

20. Ante adventum autem Anglorum possederant Romani quadringentis circiter annis Britanniam, id est a tempore Caii Caesaris usque ad Maximum imperatorem; qui rapta purpura contra Gratianum et Valentitianum Augustos, euntibus bellis, ipsum Oceanum Romanis praesidiis exhausit. Residua vero Ecclesia et beati Martini, olim ab ipsis Romanis Christianis condita, tunc illustrabat Cantiam, quae hactenus manet assiduis ministris officiosa, per dimidium fere stadium distans orientalis ab authentica Christi Ecclesia.

In hac beatus praesul Letardus, velut apostolicorum [Col. 0063C] legatorum praecursor aut janitor, primo divinis officiis et sacramentis reginae christianae, ut fidelis paranymphus, cum suis clericis obsequebatur, et, ut cervus post serpentum virus intendens sitit ad fontes aquarum, ita inimicis fidei venenosis paganorum ritibus exaestuans, ad ipsam ecclesiam, tanquam ad vitae fontem, cum ipsa alumna regina rapiebatur, quando Romani magistri, velut aurum argento praelucentes, ibidem quae Dei sunt agebant. Nam hos Christi peregrinos, inter alienigenas solitarios, in his coelestibus advenis Dei gratia visitavit; visitavit et plebem suam per ipsos credituram, ut et regina non solum licenter Christum coleret, verum etiam per tantos eruditores fidelis infidelem conjugem salvaret. In hoc itaque oratorio Augustinus cum suo choro quotidiana [Col. 0063D] Domini ministeria celebrabat; et in psalmis, hymnis, precibus, atque in voce tubae, quibus castra diaboli interirent, noctes et dies laudes Domini attollebat. Interea tam splendida sanctorum merita ingens signorum et mandatorum Dei commendabat grati: nec dissimulare, nec reticere imperatoria Christi praeconia poterant: illum canticis, illum praedicationum tonitru, et signorum coruscatione magis ac magis personabant. Curabant vicissim omnes debiles et languidos, vel ad se delatos, vel a se visitatos: adeo aut nullus, aut rarus in grege Augustini habebatur, qui non gratia sanitatum polleret, ut non minus miraculis [Col. 0064A] quam praedicationibus tenebras gentilium illustrarent. Mulcebant stupidos hominum sensus haec perennis laetitiae promissa; verberabant rigidos tanta fulgura, ut Domino canitur a Psalmista: Illuxerunt coruscationes tuae orbi terrae, commota est et contremuit terra (Psalm. LXXVI, 19) . Clamabant trepidae plebes: Dii superni sedibus descendentes conversantur inter homines. Sic et quondam gentes admiratae Dei Apostolos terrena transcendentes, dicebant: Isti sunt sancti Dii terrae. Nec mentiebantur suo errore, Psalmista testante: Dii fortes terrae vehementer elevati sunt (Psalm. XLVI, 10) . Hactenus itaque indomita colla suave jugum Domini amabiliter subiere, suscepere foecunda arva in perpetuos fructus vitae semina, credidere plurimi, et regenerati in Christo [Col. 0064B] fiunt ex alienigenis filii adoptionis Dei.

21. Omnibus ergo intentus summi regis armiger Augustinus, ad ipsum maxime summum regni caput machinam intendit salutis; ut subversa arce profanitatis, arcem sideream attollat sanctitatis, et cum rege suo Salvatori succumbat subjectus orbis. Ipsum per reginae ambitus, per legatarios monitus, per opportunos accessus, per dulcia aeternae felicitatis blandimenta, per omnia virtutum exempla et ostenta, per vigilata ad Deum ecclesiae precamina, Redemptori suo acquirere certavit; certavit, et in Domino Deo dicit et obtinuit. Ingens elephas terrae, et enormis cetus pelagi captus est triumphaliter apostolica sagena. Captus enim aeterna dulcedine, eruditus irrefragabili veritate, illuminatus tam sancta et mirifica [Col. 0064C] divinae institutionis claritate, abdicata avita gentilitate cum mortis auctore, ultro se mancipat auctori vitae. Eamus, inquit, et nos ad magnum principem regum, ad amplissimum datorem regnorum, non solum temporalium, verum etiam aeternorum: nec pudeat nos saltem venisse postremos, quos merito pudeat sicut in regno, sic et in fide non fuisse primos. Sequamur tandem, quos decebat praecessisse; maxime cum eum regem petamus, qui non personae vel ordinis pensat dignitatem, sed animae devotionem.

22. Talia prolocutus, volebat substrata regalitate adorare famulum Christi, per quem in Christi famulatum et adoptionem mereretur regenerari. Quem salutis minister paternis visceribus excipiens, hortatur ut pristinos errores abstinentia, indulgentia, [Col. 0064D] eleemosynis ac fletibus diluat, caeterisque piis operibus faciem ejus qui baptizat in Spiritu sancto praeveniat. Iste indulget omnibus, ut sibi indulgeatur, et humanis beneficiis ad beneficia superna praeparatur: patent carceres, laxantur vincula, liberantur captivi, et cum amicis regis epulantur pauperes et rei. Non potest nec eget exponi quanto gaudio exultaverit in salutem gentis hactenus anhela beati Augustini anima, quae gratiarum Deo immolaverit libamina. Jam videt suum prosperatum desiderium, terram suam dedisse fructum suum, omnes labores et dolores ac difficultates partuum suorum perpetuum [Col. 0065A] sibi peperisse gaudium, cum in ipso rege converso totum Domino jugo ambiret Oceanum. Illuxit ergo dies, Anglis et Angelis solemnissimus, quo Deo devotus rex Aethelbertus, profanatis idolis ac diis patriis, nasceretur Christianus. Convenit non modo regia principum curia et tota Cantia, verum etiam frequentissima Anglia, videre praecellentissimum regni dominum adventitiorum servorum Christi substratum vestigiis, et quasi ultimum mancipium eorum in omnibus deservire imperiis; ut quam extera regna armis formidarent, inermes pauperes verbo alligarent. Ornatur ecclesia, decorantur baptisteria, consecratur Jordanici et Paradisiaci fluminis urna. Interrogatus ab Augustino fidem, an credat in Patrem et Filium, et Spiritum sanctum, caeteraque quae veritas [Col. 0065B] exigit Catholica, fidelis confessor Domini, toto corde et ore, Credo, respondit ad omnia. In hac ergo Trinitatis confessione et nomine baptizatur et regeneratur rex Angligena: factus est de veteri idololatra novus Christicola, de tetra nocte sui orbis lampas matutina. Baptizat noster Sylvester nostrum Constantinum cum inclyta turba ducum et optimatum atque copiosa plebe credentium. Ad vocem autem ministri Dei aperti sunt coeli, et Dominus Jesus columbam suam, quam quondam sibi in Jordane Pater de coelis testificatus filium misit, huic adoptivo suo infudit. Illa descendit splendido candore et requievit in suscepto [ Al., susceptore] simplici puritate quasi modo genito infante. Hinc novella Ecclesia, post Dominicum primogenitum ac unigenitum [Col. 0065C] Christum, gaudebat psallere amplexa recentem natum: Puer natus est nobis, filius datus est nobis. Sic directus est spiritus Domini in nostro David a die illo et in perpetuum; eumdemque Salomonem, in lucem populi sui, Dei sapientia illustravit. In solo autem priore David decem millia computantur, et in nostro solo principe ampla Britannia Christo mancipatur. Cum ergo in uno peccatore correcto Salvator testetur angelos gaudere, haud absurde credimus, ipsa superna agmina, in hoc salvato capite, tunc consono jubilo proclamasse: Gloria Domino mundi, quia factum est et regnum Anglorum Domini nostri Jesu Christi.

23. Exinde ergo evangelicus sanctorum alumnus, et Augustini praeceptoris adjutor robustissimus, jam non suum regnum aestimat quod administrabat; [Col. 0065D] verum ejus cui se cum omnibus suis dediderat; ipsi (se) potius subjicere ac dilatare anhelat, quia omnia mundi regna suo nutu justissime dispensat; subjectos sibi etiam reges et populos, non vi sed benevolentia, ut a sanctis doctoribus didicerat, in dulcem Christi ditionem transferre decertat. Tanta quoque erat charitas in sancto ac Deo amabili rege, ut credentes in Redemptorem, jam non clientum vice pensaret, sed tanquam fratres et concives perpetuos regni Dei magna congratulatione ac dilectione adstringeret. [Col. 0066A] Tum episcopia et monasteria, tanquam dominica castella, quibus dominicum regnum teneatur, liberaliter ac regaliter passim machinatur. In metropoli sua Salvatoris basilicam, Augustino suo condendam et possidendam, opitulantissime determinat. In ejusdem vero suburbio monasterium regale et apostolicum sublimat, quod antistitum et regum corpora in diem vivificae resurrectionis custodiat. Condidit et ⁜ a Rhoffi suffraganeam, et Lundoniae pontificalem hierarchiam, aliisque locis opportunis ecclesias ac coenobia.

24. Ante omnia autem jam electissimum a summo papa Gregorio Augustinum, cum tota patria, instat consecrari sibi apostolum. At ille, qui tanto peregrinationis discrimine tantorum quaesierat salutem, pro quibus non surgeret [ Forte, non fugeret] mortem, non [Col. 0066B] abnuit principalem perferre laborem. Ad Arelatensem archipraesulem ⁜ b Aetherium, ordinandus ab eo, transit mare, obediens scilicet electioni apostolicae et petitioni ecclesiasticae, imo vero assumptioni dominicae. Praevenerant etiam eum Gregorianae epistolae, semper pro eo et pro amatis Anglis vigilantissimae. Hic igitur primitivus Angliae patriarcha consecratur, et cum apostolicis insigniis in sempiternam benedictionem suae haereditati regreditur, ac paratae sedi Doroberniae inthronizatur.

25. Tum vero inter omnes docendarum gentium sollicitudines scelus deputabat ignaviae, si beati Gregorii animae, sancto desiderio suspensae, tanta gaudia dominici lucri tardaret nuntiare. Mittitur ergo Romam sacratissimus Laurentius, tunc presbyter, deinde beati Augustini successor eximius; et ⁜ c Petrus, [Col. 0066C] dignus monasteriali praelatione monachus, qui Augustinensi monasterio post abbas praeluxit primus, ut etiam hic mutuae congratulationis nuntius graviter in plurimos excresceret fructus. Augustinus, qui in multa laetabatur messe, anxie queritur de operariorum paucitate; ad hoc de diversis quaestionibus consulit divinum magistrum, unde reformet labantem ecclesiam et rudem populum. At vir sanctorum desideriorum Gregorius, ubi regem Britanniae consecratum Christo didicit cum suo orbe, ad populos turmatim confluentes baptizantium manus deficere, fecundis arvis cultores tantum ac semina rarescere, publicam famem audiendi verbum Domini multis doctoribus egere; quanto gaudio Altissimum benedixerit, quanta flagrantia mentis et vocis, ut haec [Col. 0066D] incrementa laetitiae perpetuo roborarentur, imprecatus sit, quis digne retulerit? Te, inquit, Domine, auctorem salutis omnium, te mirabilem et gloriosum in sanctis tuis et in cunctis tuis miserationibus, ut fragiles laudatores per omnia magnificamus. Ecce enim, per humilem legatum tuum Augustinum, quondam tumidus, jam substractus sanctorum pedibus servit Oceanus; et barbara lingua Britanniae jam in suis laudibus hebraeus alleluia coepit resonare. Suscipe, sator beneficiorum, fructus gratiae sempiternae, [Col. 0067A] quam in ipsius uberrimo plantasti pectore; suscipe advenam et pupillum tuum cum loquentibus fratribus suis, cum quibus relicta domo, patria, cognatione, abnegato seipso, assumpta cruce, secutus est te. Potens es et ipsum multiplicare in gentem magnam, post antiquum auditorem tuum patriarcham; omnes autem difficultates et angustias sanctorum tuum, Domine, semper est temperare, et in infinitum lucrum transferre gaudiorum. Hos affectus paternae charitatis sanctissimus papa Deo aromatizans, addit orare Dominum messis, ut consilium suum dirigat, quo [ Al., quos] idoneos operarios in messem suam mittat [ Al., mittit]. Igitur aspirante superna providentia, destinantur cum praenominatis legatis, Laurentio et Petro, eximii virtutum viri, [Col. 0067B] Mellitus, Justus, ⁜ a Paulinus, Rufinianus, seu quatuor evangeliorum praecones. Hos comitatur non rudis turba evangelicorum ministrorum et cooperatorum, qui terribili acie diripiant castra daemonum. Quidquid enim visum est opportunum in cultu et ministerio ecclesiae, in vasis sacris, in paramentis altarium, in ornamentis ecclesiarum, in sacerdotalibus induviis, in pretiosis sanctorum apostolorum et martyrum reliquiis, in codicibus plurimis, in qualibet rerum divinarum elegantia ⁜ b prorsus aggessit praeclaris gerulis litteralis ( sic ) Gregorii vigilantia. Ad hoc praemissarum quaestionum ac interrogationum lucide exposita misit responsa, quae hic aut dilata aut praetermissa, plene reperies in Beda. Super haec omnia additur haec apostolicae praerogativae epistola.

[Col. 0067C] 26. Reverendissimo et sanctissimo fratri Augustino coepiscopo Gregorius, servus servorum Dei (Lib. XII, Epist. 15) . Cum certum sit, pro omnipotente Deo laborantibus ineffabilia aeterni regni praemia reservari: nobis tamen eis necesse est honorum beneficia tribuere, ut spiritalis operis studio ex remuneratione velint [ Al., valeant] multiplicius insudare. Et quia nova Anglorum ecclesia ad omnipotentis Dei gratiam, eodem Domino largiente et te laborante, perducta est; usum tibi pallii in ea ad sola missarum solemnia agenda concedimus, ita ut per loca singula duodecim episcopos ordines, qui tuae subjaceant ditioni: quatenus Lundoniensis ⁜ c civitatis episcopus semper in posterum a synodo propria debeat consecrari, atque honoris pallium ab hac sancta et apostolica, [Col. 0067D] cui Deo auctore deservio, sede percipiat. Ad Eboracam vero civitatem te volumus episcopum mittere quem ipse judicaveris [ Al., indicaveris] ordinari: ita duntaxat, ut si eadem civitas cum finitimis locis Verbum Dei receperit, ipse quoque duodecim episcopos [Col. 0068A] ordinet et metropolitani perfruatur honore; quia ei quoque, si vita comes fuerit, pallium tribuere, Domino favente, disponimus: quem tamen tuae fraternitatis volumus dispositioni subjacere. Post obitum vero tuum ita episcopis, quos ordinaverit, praesit, ut Lundomensis episcopi nullo modo subjaceat ditioni: sit vero inter Lundoniae et Eboracae civitatis episcopos imposterum honoris ista distinctio, ut ipse prior habeatur qui prius fuerit ordinatus. Communi autem consilio et concordi actione quaeque sunt pro Christi zelo agenda disponant unanimiter, recte sentiant, et ea quae senserint non sibimet discrepando perficiant; tua vero fraternitas non solum eos episcopos quos ordinaverit, neque hos tantummodo, qui per Eboracae episcopum fuerint ordinati; sed etiam [Col. 0068B] omnes Britanniae sacerdotes habeat, Deo et Domino nostro Jesu Christo auctore, subjectos: quatenus ex lingua et vita tuae sanctitatis et recte credendi et bene vivendi formam percipiant, atque officium suum fide ac moribus exsequentes, ad coelestia, cum Dominus voluerit, regna pertingant. Deus te incolumen custodiat, reverentissime frater. Data die decima Kalendarum Juliarum, imperante domino nostro Mauricio Tiberio piissimo Augusto, anno nono decimo, post consulatum ejusdem domini anno octavo decimo, indictione quarta ⁜ d .

27. Jam onustum apostolicis opibus Dominicum contubernium longius excesserat, nec animus Gregorii euntes prosequi cessat, quia charitas infinita finire nescit obsequia (Lib. IX, ep. 71) . Iterum de [Col. 0068C] Augustino suo, iterum de suis Anglis unicas curas renovat; unde et hanc epistolam praememorato venerabili Mellito destinat. Dilectissimo filio Mellito abbati, Gregorius, servus servorum Dei. Post discessionem congregationis nostrae, quae tecum est, valde sumus suspensi redditi, quia nihil de prosperitate vestri itineris audisse nos contigit. Cum ergo Deus omnipotens vos ad reverendissimum virum fratrem nostrum Augustinum episcopum perduxerit, dicite ei quid diu mecum de causa Anglorum cogitans tractavi; videlicet, quia fana idolorum destrui in eadem gente minime debeant, sed ipsa quae in eis sunt idola destruantur, aqua benedicta in eisdem fanis aspergatur, altaria construantur, reliquiae componantur. Quia si fana eadem bene constructa sunt, [Col. 0068D] necesse est ut a cultu daemonum in obsequia veri [ Al., viri] Dei debeant commutari, ut dum gens ipsa eadem fana sua non videt destrui, de corde errorem deponat; et Deum verum cognoscens et adorans, ad loca quae consuevit familiarius concurrat. Et quia [Col. 0069A] boves solent in sacrificio Daemonum multos occidere, debet etiam his de re hac aliqua solemnitas immutari; ut die dedicationis vel natalitiis sanctorum martyrum, quorum illic reliquiae ponuntur, tabernacula sibi circa easdem ecclesias quae ex fanis commutatae sunt, de ramis arborum faciant, et religiosis conviviis solemnitatem celebrent: nec diabolo jam animalia immolent, sed ad laudem Dei in esum suum animalia occidant, et donatori omnium de satietate sua gratias referant; ut dum eis aliqua exterius gaudia reservantur, ad interiora gaudia consentire facilius valeant. Nam, duris mentibus simul omnia abscindere impossibile esse non dubium est: quia et is qui summum locum ascendere nititur, gradibus vel passibus, non autem saltibus, elevatur. Sic Israelitico populo in Aegypto Dominus se quidem innotuit: sed [Col. 0069B] tamen eis sacrificiorum usum, quem diabolo solebant exhibere, in cultu proprio reservavit, ut eis in suo sacrificio animalia immolare praeciperet: quatenus cor mutantes aliud de sacrificio amitterent, aliud retinerent, ut etsi ipsa essent animalia quae offerre consueverant, vero tamen Deo haec et non idolis immolantes, jam sacrificia ipsa non essent. Haec igitur dilectionem tuam praedicto fratri necesse est dicere, ut ipse in praesenti illic positus perpendat qualiter omnia debeat dispensare. Deus te incolumem custodiat, dilectissime fili. Data die quinto decimo Kalendarum Augustarum [ Al., Juliarum], imperante domino nostro Mauricio Tiberio piissimo augusto, anno nono decimo, post consulatum ejusdem domini anno octavo decimo, indictione quarta.

28. Tunc etiam auditis tot tamque assiduis beati Augustini miraculis, sicut gaudens in laudem Dei exclamitat, ita timens humanae imbecillitati ne insolescat, hac illum epistola attemperat (Lib. IX, Epist. 58) : Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis, quia granum frumenti cadens in terra mortuum est, ne solum regnaret in coelo, cujus morte vivimus, cujus infirmitate roboramur, cujus passione a passione eximimur, cujus amore in Britannia fratres quaerimus quos ignorabamus, cujus munere quos nescientes quaerebamus, invenimus. Quis autem narrare sufficiat quanta hic laetitia [Col. 0069D] in omnium corde fidelium fuerit exorta quod gens Anglorum, operante Omnipotentis gratia et tua fraternitate laborante, expulsis errorum tenebris tantae fidei luce perfusa est, quod mente integerrima jam calcat idola, quibus prius vesano timore subjacebat; quod omnipotenti Deo puro corde substernitur; quod a pravi operis lapsibus sanctae praedicationis regula ligatur; quod praeceptis divinis animo subjacet et intellectu sublevatur; quod usque ad terram se in oratione humiliat, ne mente jaceat in terra; cujus hoc opus est nisi ejus qui ait: Pater meus usque modo operatur et ego operor (Joan. III, 17) ? Qui ut mundum [Col. 0070A] ostenderet, non sapientia hominum, sed sua se virtute convertere, praedicatores suos, quos in mundum misit, sine litteris elegit; haec etiam modo faciens, quia in Anglorum gente fortia dignatus est per infirmos operari. Sed in isto dono coelesti, frater charissime, quod cum magno gaudio vehementissime debeat formidari ⁜ * . Scio enim quod omnipotens Deus per dilectionem tuam in gente, quam eligi voluit, magna miracula ostendit: unde necesse est, ut de eodem dono coelesti et timendo gaudeas, et gaudendo pertimescas; gaudeas videlicet, quia Anglorum animae per exteriora miracula ad interiorem gratiam pertrahuntur; pertimescas vero, ne inter signa quae fiunt, infirmus animus in sui praesumptionem se levet, et unde foris in honore extollitur, [Col. 0070B] inde per inanem gloriam intus cadat. Meminisse etenim debemus quod discipuli cum gaudio a praedicatione redeuntes, cum coelesti Magistro dicerent: Domine, etiam in tuo nomine daemonia Nobis subjecta sunt; protinus audierunt: Nolite gaudere super hoc, sed potius gaudete quia nomina vestra scripta sunt in coelo (Luc. X, 17) . In privata etenim et temporali laetitia mentem posuerant, qui de miraculis gaudebant: sed de privata ad communem, de temporali ad aeternam laetitiam revocantur, quibus dicitur: In hoc gaudete, quia nomina vestra scripta sunt in coelo. Non enim electi omnes miracula faciunt, sed tamen eorum nomina in coelo tenentur adscripta. Veritatis enim discipulis esse gaudium non debet, nisi de eo bono quod commune cum omnibus habent, et in quo finem laetitiae non habent. Restat itaque, frater charissime, [Col. 0070C] ut inter ea, quae operante Deo exterius facis, semper te interius subtiliter judices ac subtiliter intelligas, et temetipsum qui sis, et quanta in eadem gente sit gratia, pro cujus conversione etiam faciendorum signorum dona percepisti. Et si quando te Creatori nostro seu per linguam seu per opera reminisceris deliquisse, semper haec ad memoriam revoces, ut surgentem cordis gloriam memoria reatus premat, et quidquid de faciendis signis acceperis vel accepisti, haec non tibi, sed illis deputes donata, pro quorum tibi salute collata sunt. Occurrit autem menti ista cogitanti, quod de uno Dei famulo actum sit etiam egregie electo. Certe dum Moyses Dei populum ex Aegypto educeret, mira [sicut tua fraternitas novit] signa in Aegypto operatus est. In Sina monte quadraginta [Col. 0070D] diebus ac noctibus jejunans legis tabulas accepit; inter coruscos tonitruos [ Al., et tonitrua], pertimescente omni populo, omnipotentis Dei servitio solus, familiari etiam collocutione conjunctus est; Rubrum mare aperuit, in itinere ducem habuit nubis columnam, esurienti populo manna de coelo deposuit, carnes desiderantibus usque ad satietatem nimiam in eremo per miraculum ministravit: sed cum jam sitis tempore ad petram ventum fuisset, diffisus est; seque de eadem aquam educere posse dubitavit, quam jubente Domino largis utique fluentis aperuit. Quanta autem post haec per triginta et octo annos in [Col. 0071A] deserto fecerit, quis enumerare, quis investigare sufficiat? Quoties res dubia animum pulsasset, recurrens ad tabernaculum secreto Dominum requirebat, atque de ea protinus Deo loquente docebatur. Iratum Dominum populo placabat suae precis interventione; surgentes in superbia atque in discordia dissidentes dehiscentis terrae (hiatus) absorbebat, victoriis premebat hostes, signa monstrabat civibus: sed cum jam ad repromissionis terram fuisset ventum, vocatus in montem est, et quam culpam ante triginta et octo annos (ut dixi) fecerat, audivit, quia de educenda aqua dubitavit; et propter hoc, quia terram repromissionis intrare non posset, agnovit. Qua in re considerandum nobis est, quam timendum sit omnipotentis Dei judicium, qui per illum famulum tot signa [Col. 0071B] faciebat, cujus culpam tam longo tempore adhuc servabat in cogitatione. Si igitur, frater charissime. et illum agnoscimus post signa pro culpa mortuum, quem ab Omnipotente novimus praecipue electum; quanto nos debemus metu contremiscere, qui necdum adhuc novimus si electi sumus? De reproborum vero miraculis quid dicere debeo, cum tua bene fraternitas noverit quod in Evangelio Veritas dicit: Multi venient in die illa dicentes mihi, Domine, in tuo nomine prophetavimus, et in tuo nomine daemonia ejecimus, et in tuo nomine virtutes multas fecimus; sed dico illis, Nescio qui estis, recedite a me omnes, operarii iniquitatis (Matth. VII) . Valde ergo premendus est animus inter signa et miracula, ne fortasse in iis gloriam propriam quaerat, et privato [Col. 0071C] suae exaltationis gaudio exsultet. Per signa enim animarum lucra quaerenda sunt, et illius gloria, cujus virtute ipsa eadem signa geruntur. Unum vero signum Dominus nobis ostendit, de quo et vehementer gaudere et electionis in nobis gloriam possumus agnoscere, dicens: In hoc scietur quia discipuli mei estis, si dilectionem habueritis ad invicem (Joan. XIII, 5) . Quod signum propheta requirebat cum diceret: Fac mecum, Domine, signum in bono, ut videant qui oderunt me et confundantur (Psalm. LXXXV, 17) . Haec autem dico, quia auditoris mei animum in humilitate sternere cupio. Sed ipsa humilitas tua habeat fiduciam suam; nam peccator ego certissima spe teneo, quia per omnipotentis Creatoris ac Redemptoris nostri Dei Domini Jesu Christi gratiam, jam peccata tua [Col. 0071D] dimissa sunt. Et idcirco electus es, ut per te dimittantur aliena: nec habebis luctum de quolibet reatu imposterum, qui de multorum conversione gaudium conaris facere in coelo. Idem vero Conditor et Redemptor noster, cum de poenitentia hominis loqueretur, ait: Ita, dico vobis, majus gaudium erit in coelo super uno peccatore poenitentiam agente, quam super nonaginta novem justis, quibus non opus erit poenitentia (Luc. XV, 7) . Et si de uno poenitente grande fit gaudium in coelo, quale gaudium credimus factum de tanto populo, a suo errore converso, qui ad fidem veniens, mala quae egit poenitendo damnavit? In hoc itaque coeli et angelorum gaudio repetamus ipsas quas praemisimus voces angelorum; dicamus [Col. 0072A] igitur, dicamus omnes: Gloria in excelsis Deo et in terra pax hominibus bonae voluntatis.

29. Regis quoque Aethelberti almae fidei idem papa congaudens, hoc ordine cum piis xeniis scripsit. Propter hoc omnipotens Deus bonos quosque ad populorum regimina perducit, ut per eos omnibus, quibus praelati fuerint, dona suae pietatis impendat. Quod in Anglorum gente cognovimus factum, cui vestra gloria idcirco est praepo ita, ut per bona quae vobis concessa sunt, etiam subjectae vobis genti superna beneficia praestarentur. Et ideo, gloriose fili, eam quam accepisti divinitus gratiam sollicita mente custodi, Christianam fidem in populis tibi subditis extendere festina, zelum rectitudinis tuae in eorum conversione multiplica, idolorum cultus insequere, [Col. 0072B] fanorum aedificia everte; subditorum mores in magna vitae munditia exhortando, terrendo, blandiendo, corrigendo, et boni operis exempla monstrando aedifica, ut illum retributorem invenias in coelo, cujus nomen atque cognitionem dilataveris in terra. Ipse enim vestrae gloriae nomen etiam posteris gloriosius reddet, cujus vos honorem quaeritis et servatis in gentibus. Sic etenim Constantinus, quondam piissimus imperator, Romanam rempublicam a perversis idolorum cultibus revocans, omnipotenti Deo Domino nostro Jesu Christo secum subdidit, seque cum subjectis populis tota ad eum mente convertit. Unde factum est ut antiquorum principum nomen suis vir ille laudibus vinceret, et tanto in opinione praecessores suos, quanto et in bono opere superaret. Et [Col. 0072C] nunc itaque vestra gloria cognitionem unius Dei, Patris et Filii et Spiritus sancti, regibus ac populis sibimet subjectis festinet infundere; ut et antiquos gentis suae reges laudibus ac meritis transeat; et quanto in subjectis suis etiam aliena peccata deterserit, tanto etiam de peccatis propriis ante omnipotentis Dei terribile examen securior fiat. Reverentissimus autem frater noster Augustinus, in monasterii regula edoctus, sacrae Scripturae scientia repletus, bonis auctore Deo operibus praeditus, quaeque vos admonet libenter audite, devote peragite, studiose in memoria reservate: quia si vos eum, in eo quod pro omnipotenti Deo loquitur, auditis; idem omnipotens Deus hunc pro vobis orantem celerius exaudiet; si autem (quod absit) verba ejus postponitis, quomodo eum omnipotens Deus poterit audire pro [Col. 0072D] vobis, quem vos negligitis audire pro Deo? Tota igitur mente cum eo vos in fervore fidei stringite, atque adnisum illius virtute quam vobis Divinitas tribuit adjuvate, ut regni sui vos ipse faciat esse participes, cujus vos fidem in regno vestro recipi facitis et custodiri. Praeterea scire vestram gloriam volumus, quia sicut in Scriptura sacra ex verbis Domini omnipotentis agnoscimus, praesentis mundi jam terminus est juxta, et sanctorum regnum venturum est, quod nullo unquam poterit fine terminari. Appropinquante autem eodem mundi termino, multa imminent, quae antea non fuerunt; tot videlicet immutationes aeris, terroresque de coelo, et contra ordinem temporum tempestates, bella, fames, pestilentiae, [Col. 0073A] terrae motus per loca: quae tamen non omnia nostris diebus ventura sunt, sed post nostros dies subsequentur. Vos itaque, si qua ex his evenire in terra vestra cognoscitis, nullo modo vestrum animum perturbetis: quia idcirco haec signa de fine saeculi praemittuntur, ut de animabus nostris debeamus esse solliciti, de mortis hora suspecti, et venturo judici in bonis actibus inveniamur esse praeparati. Haec nunc, gloriose fili, paucis locutus sum, ut cum Christiana fides in regno vestro excreverit, nostra quoque apud vos locutio latior excrescat; et tanto amplius loqui libeat, quanto se in mente nostra gaudia de gentis vestrae perfecta conversione multiplicant. Parva autem xenia transmisi, quae vobis parva non erunt, cum a vobis ex beati Petri apostoli fuerint benedictione [Col. 0073B] suscepta. Omnipotens itaque Deus in vobis gratiam suam, quam coepit, perficiat, atque vitam vestram et hic per multorum annorum curricula extendat, et post longa tempora in coelestis vos patriae congregatione suscipiat. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat, Domine fili. Data die decima Kalendarum Juliarum imperante domino nostro Mauricio Tiberio, piissimo augusto, anno nono decimo, post consulatus ejusdem domini anno octavo decimo, indictione quarta.

30. Venerabilem nihilominus reginam Bertam ipse praecellentissimus illustrator ecclesiarum gratifice laudat hac epistolari serie, tam pro regis conversione, quam propria erga beatum Augustinum suosque consortes procuratione, hortaturque haec famosa merita attentius augere (Lib. I, epist. 59) . Qui post terrenam [Col. 0073C] potestatem coelestis regni gloriam cupit acquirere, ad faciendum lucrum creatori suo debet enixius laborare, ut de ea quae desiderat operationis suae gradibus possit ascendere, sicut vos fecisse gaudemus. Remeantes igitur dilectissimus filius noster Laurentius presbyter et Petrus monachus, qualis erga reverentissimum fratrem et coepiscopum nostrum Augustinum gloria vestra extiterit, quantaque illi solatia vel qualem charitatem impenderit, retulerunt, et omnipotentem Deum benediximus, qui conversionem gentis Anglorum mercedi vestrae dignatus est propitius reservare. Nam sicut per recordandae memoriae Helenam, matrem piissimi Constantini imperatoris, ad christianam fidem corda Romanorum accendit, ita et [Col. 0073D] per gloriae vestrae studium in Anglorum gente ejus misericordiam confidimus operari. Et quidem jamdudum gloriosi filii nostri, conjugis vestri, animos prudentiae vestrae bono, sicut revera Christianae, debuistis inflectere, ut pro regni et animae suae salute fidem quam colitis sequeretur; quatenus et de eo et per eum, de totius gentis conversione, digna vobis in coelestibus gaudiis retributio nasceretur. Nam postquam, sicut diximus, et recta fide gloria vestra munita, et litteris docta est, hoc vobis nec tardum nec debuit esse difficile. Et quoniam Deo volente aptum nunc tempus est, agite ut divina gratia cooperante cum augmento possitis quod neglectum est reparare. Itaque mentem gloriosi conjugis vestri in [Col. 0074A] dilectionem Christianae fidei adhortatione assidua roborate, vestra illi sollicitudo augmentum in Deo amoris infundat; atque ita animos ejus etiam pro subjectae sibi gentis plenissima conversione succendat, ut et magnum omnipotenti Deo devotionis vestrae studio sacrificium offeratis, et ea quae de vobis narrata sunt, et crescant, et vera esse modis omnibus approbentur. Quia bona vestra non solum jam apud Romanos, qui pro vita vestra fortius oraverunt, sed etiam per diversa loca et usque ad Constantinopolim ad serenissimum principem pervenerunt. Unde ut, sicut nobis de christianitatis vestrae solatiis laetitia facta est, ita quoque de perfecta operatione vestra angelis fiat gaudium in coelis; sic vos in adjutorium supradicti reverentissimi fratris et coepiscopi [Col. 0074B] nostri, et servorum Dei quos illuc misimus, in conversione gentis vestrae devote ac totis viribus exhibete; ut et hic feliciter cum glorioso filio nostro, conjuge vestro, regnetis, et post longa annorum tempora futurae quoque gaudia vitae, quae finem habere nescivit, capiatis. Oramus autem omnipotentem Deum, ut gloriae vestrae cor et ad operanda quae diximus gratiae suae succendat, et aeternae mercedis fructum vobis de placita sibi operatione concedat.

31. Hos mellifluos florigeri Gregorii favos, haec apostolicae et Romanae allactationis nutrimenta quam pia aviditate desideriosa Augustini flagrantia hauserit, pauper sensus nec capere nec expedire sufficit. In hac divina paternarum litterarum armatura jamdudum emeritus agonista Dei [ Al., Deum] se oblectabat; [Col. 0074C] in hoc limpidissimo speculo, ante oculos elegantissimi regis sui, decorem et ornatus suos consulebat: in hac statera, quid vergeret, quid superaret de pretio suo, librabat. Cui cum sancta conscientia tot virtutum praeconiis responderet, omnia ad emolumentum gratiarum reponebat in sinum largitoris bonorum: nec verebatur ne suo triumpho obrueretur, qui non sibi, sed auctori suo innitebatur. Non labem timebat, quem timor Domini sanctus possederat, quem supra firmam petram fundatum nec gloria nec ignominia flectebat, qui non in se, sed in Domino stabat: nec Petrum praesumptione labilem, sed fide stabilem, Paulumque in infirmitatibus gloriantem ob Christi virtutem, aemulabatur ad claritatem interminabilem. Postremo quid jactare deberet, qui omnem typum jactantiae eliserat, [Col. 0074D] qui egestatem et vilitatem pro gloria appetebat, cujus architecturae fundamenta tanta humilitatis altitudine sunt depressa ac molibus suis solidata, ut dum turris ejus auro mundo et omni lapide pretioso constructa in coelum assurgeret omnium tempestatum ictus immota et illaesa rideret? Rex quoque Aethelbertus tantum apostolicis summi Gregorii resultabat exhortationibus, quantum se novit gratiarum debitorem in Christo redemptus, quod de aeterna perditione filius adoptionis Dei esset effectus. Quem nisi quia regia potentia dilatandi regni Christi summopere habebatur necessarius, credimus servire quam imperare maluisse monasticis institutionibus, atque coronae regni coronam praeponere Petri. Verum quod tunc non [Col. 0075A] permittebatur fieri officio apparet nunc fuisse animo. Sed et Bertae christianissimae reginae non est postponenda devotio, quam tantus papa similiter dignam censuit praemissae epistolae favore et apologetico. Nam erat janua luci pervia, per quam splendidus Domini paranymphus Augustinus, verum solem Christum regii animi infudit penetralibus.

32. Cum ergo hic Dei amicus claviger esset fidissimus cordis regii (ejus scilicet regis, cujus cor in manu Domini) diffusa charitate et dilatata mente extendens affectum in omnium salutem, egit apud ipsum obedientissimum principem, ut pontifices [ Al., pontificum] Britonum ab ecclesiastica regula exorbitantes [ Al., exorbitantium], ad suum convenirent colloquium: nam ab his Britannis patria haec ante [Col. 0075B] Anglos est antiquitus appellata, quae et ab olim Christo erat initiata. Anno quippe incarnati Verbi centesimo quinquagesimo sexto, Marco Antonio Vero ab Augusto quarto decimo cum fratre Aurelio Commodo regnante, rex horum Britonum ⁜ a Lucius sanctum Eleutherium tunc temporis papam per epistolam suppliciter expetiit et gratanter obtinuit, quatenus fideles doctores destinaret, qui se ac gentem suam in Christo regenerarent. Nec defecere Britanni a susceptae pietatis integritate, usque in tempestatem persecutionis Diocletiani et Maximiani, qua plures sunt passione coronati.

Sed et deinceps in fide dominica perseveravere, adeo ut nec haeresi cederent Pelagianae, sed per accersitos episcopos Gallorum, convictos perfidos et [Col. 0075C] hostes, profligarent a se. Verumtamen luxu, tandem et arrogantia corrupti, dum vitiis malunt subjici quam jugo Domini, gladio gentilium deleti, et paucis reliquis [ Al., in paucis reliquiis] pene a tota patria propulsi, in silvestria et sterilia loca sunt coarctati. His ergo apostolicus legatus Domini Augustinus cupiens mederi, Anglosque et ipsos unam gentem unumque corpus efficere Christi, convocatis illustrioribus gentis, coepit insistere omni suadela paternae dulcedinis, omnibus visceribus charitatis, quatenus omnem Christo adversariam dissensionem abdicantes, Deum pacis admitterent, et una secum Deo filios adoptionis sibique cohaeredes coelestis regni acquirerent. Instabat etiam obnixis precibus et monitis ut dominicum ⁜ b Pascha communi totius orbis usu et [Col. 0075D] concordia suo tempore celebrarent, relicto scilicet errore, quo a quartadecima luna usque ad vigesimam haec festa usurpabant, quo ambitu octoginta quatuor anni calculantur; praeterea in multis aliis ab ecclesiastica regula deviantes, resipiscere postulantur. At Britanni quo mitius petuntur, eo ferocius renituntur: et cum suas observationes omnibus aliis praestantiores esse glossentur [ Al., grassentur], nulla rationis modestia flectuntur. Autorisabant suas caeremonias, non solum a sancto Eleutherio papa primo institutore suo, ab ipsa pene infantia Ecclesiae [Col. 0076A] dictatas [ Al., dicatas]; verum a sanctis patribus suis, Dei amicis et apostolorum sequacibus, hactenus observatas, quas non deberent mutare propter novos dogmatistas. Quid ad haec eruditissimi Augustini prudentia responderit, mens perspicax, non pertinax colligat: Sancti Patres vestri, si haec apostolica scita, quae ferimus, jam omni mundo suscepta, sanctiora esse comprobassent, ultro obedissent, et ignorantias suas atque irregulares observantias correxissent: alioquin non sancti, sed sanctitati rebelles apparerent. Et quidem apostoli Domini in primordio fidei hoc unum opus ubique exercebant, ut omnes gentes in Salvatorem mundi credere, et aeternam vitam in ipso sperare docerent. Sic non mortalibus armis, sed in omni patientia et signorum ac sanctorum operum [Col. 0076B] indiciis omnem mundi Christi subjecere vestigiis. Interea non poterant lunares cyclos publice tradere, ne coelestia promissa terrenis sollicitationibus offuscarent et evacuata cruce Christi inaniter cucurrissent. Pauci aut rari tunc de Pascha disputabant, maxime cum totius mundi rabies omnem animam Christo credentem puniret. At ubi subjugatis Christo regibus et tyrannis Ecclesia regnare coepit, tunc publice conciliis habitis de Pascha et de caeteris ecclesiasticis sacramentis decreta apostolica quaerebantur; et quae antea neglecta erant, vel diversis in locis diversis modis agebantur, quidquid ad unius fidei integritatem poscebatur, unius Ecclesiae incude informabatur. Huic ergo regulari christianitatis communicet unitati, quisquis a Christo non vult abscindi. His omnibus [Col. 0076C] Britanni repugnare magis quam acquiescere certant. Vix unquam crediderim praeconem Dei Augustinum a quoquam paganorum majori fatigatum verborum ambage: adeo nihil saevius est domestico hoste vel civili irrationabilitate: nam hoc est ad bestias pugnare, vel intestina bella ferre.

33. Sed assecla Domini, post Christum et apostolos doctus vincere patientia, omnia studet experiri, ut vel divino cedant examini, qui dominicae resistunt legationi. A Deo, inquit, pacis et veritatis, qui habitare facit unanimes in domo, doceri postulemus evidentis signi indicio, quorum sanctior sit sententia, quae in hac controversia tenenda sit linea. Quaerite in aliquo aegro vel debili veritatis experientiam, qui coram admissus probet in nomine Domini [Col. 0076D] curatoris sui assertionem veram. Hanc propositionem omnibus approbantibus, et ipsis rebellibus licet invitis, venit ad manum quidam ex Anglis, cujus oculis extincta erant gaudia lucis. Credo, Dei nutu inventus est angligena, ne Britonibus (si de suis esset) extuberarent supercilia. Horum ergo sacerdotibus primitus ingeritur caecus curandus, ut his deficientibus verus testis veritatis et verus clareret medicus. Omni itaque temeritate confusa, Augustinus humilis flectit genua; orans suum compertissimum auditorem et illustrissimum mundi illuminatorem, [Col. 0077A] ut caeco reddat lumina, quo in fide et spirituali gratia multorum illuminentur pectora. Tunc homini signo crucis imposito, cum hoc fidei verbo, «In hoc signo ostendat Dominus rerum, cujus dogma sit verum,» caecus reseratis palpebris illuminatur, et post longam noctem sereno die infunditur. Ab omni populo laus Domino acclamatur, et fidus testis Dei ac verax veri dogmatis assertor Augustinus celebratur; ipsi etiam Britones, tanta luce obruti, favent modo; et vera esse attestantur praedicamenta ejus, tanto signo declarata: sed se non posse sine suorum majorum consultu et assensu patrias leges abjicere. Hinc petitae et datae induciae, dum synodus iteraretur, et pluribus convenientibus quid sequendum esset tractaretur. Haec acta memorantur in loco ubi usque [Col. 0077B] hodie lingua Anglorum Augustineac, id est Robur Augustini, in confinio Wicciorum ⁜ a et occidentalium Saxonum appellatur, ubi contigua est maxima Britonum provincia.

34. Septem ergo Britonum pontifices, cum pluribus eruditissimis viris, maxima de nobilissimo ipsorum monasterio, quod ⁜ b Bancornhabarhe anglice appellatur, cui tunc abbas Dinoot praeerat, ad consilium ituri, quemdam, anachoretica vita apud ipsos insignem, virum sanctum ac prudentem, adeuntes et rei ordinem exponentes consulunt, an Augustini doctrinam sectando patrias observationes abdicarent. Quibus ille: Dei, inquit, famulum si cognovistis, sectamini. Nos vero, aiunt, unde recognoscemus? Tum ille: Audite, inquit, et discite a Domino praecipiente: [Col. 0077C] Tollite jugum meum super vos, et discite a me quia mitis sum et humilis corde (Matth. XI, 39) . Ex miti ergo et humili corde cognoscibile vobis erit, Augustinum jugum Domini ferre, et ferentibus condescendere. Si vero ferociam vel contumaciam praetenderit, quomodo eum Dei hominem vel de Deo esse constabit? Illis autem hujus intelligentiae exemplum poscentibus: Sinite, ait, illum primitus synodum intrare, si vobis supervenientibus assurrexerit, ut Dei famulo reverenter obaudite; si vero residendo vos socio honore, cum sitis numerosiores, excipere contempserit, et ipse vobis contemptibilis sit.

35. His ad interitum suum armis praecincti, dum coram adveniunt, Augustinum in episcopali sella residentem, nec sibi prorsus assurgentem offendunt. [Col. 0077D] Tum vero ira, indignatio, despectus, repudium, lites, contentiones inhorruere, nec barbarus furor mitigari poterat ulla patris mansuetudine; nec solum patiebantur hunc audire, verum etiam omnia ejus praedicamenta refutare conati sunt et refellere. Quos [Col. 0078A] vir Domini omnibus modis adhuc certans lucrari, de multis, quibus adversabantur Ecclesiae universali, tria proposuit observanda, ut caetera tolerari possent contraria: videlicet ut pascha suo tempore sicut omnes Ecclesiae celebrarent, ut baptismi sacramenta ecclesiastico ordine peragerent, et Anglis una secum evangelizando fratres et concives regni Dei acquirerent. Adversarii vero omnia abjiciunt, nec solum se ejus mandatis vel precibus obtemperare nolle, sed nec episcopum eum habere velle asserunt. Qui enim, aiebant, advenientibus nobis dedignatus est assurgere, quanto magis nos opprimet si subdamur ditioni suae? Liquet ergo quam miti et humili corde jugum Christi tulerit ille Domini fidelis et prudens vicarius, qui assidebat; et quam dura cervice ac [Col. 0078B] tumido corde se jugo Domini rebellare prodiderint, qui astabant. Nec vero in sessione vel assurrectione, sed in mansuetudine ac dilectione fraterna cognoscitur homo Dei, cum et sedens clementissimus, et stans saevissimus possit reperiri: praeterea indecens haberetur sanctioni ecclesiasticae, ut tam feros et erroneos inflaret assurgendo, quos potius corrigeret increpando. Tandem vero dominicus armiger, super incorrigibiles vibrans gladium Domini, hanc sententiam promulgat spiritu et ore prophetali: Si, inquit, non acquiescitur monenti, credite interminanti, quia quos repudiatis habere pacificos fratres, habebitis saevissimos hostes; et quibus invidetis societatem regni Dei, ab hac vita et regno ipsis debellantibus eritis auferendi. Sic rebelles veritati, veriloquum [Col. 0078C] vatem tandem sunt experti. ⁜ c Postremo namque tempore, assumpto jam ad Dominum Augustino, armipotens Anglorum rex Aethelfridus, cum ingenti copia civitatem Legionum invadit quae, ab Anglis Lega Cestra, a Britonibus autem rectius Carlezion ⁜ d nuncupatur. Convenerat ibi grandis coetus Britannorum et sacerdotum et monachorum ad orandum contra regis impetum: de monasterio autem Bancor tantus erat numerus, ut in septem turmas distinctus, in nulla portione minus trecentis hominibus haberetur, qui omnes labore manuum victitabant; quorum summa ultra duo millia censebatur. Hi omnes, orationum et triduani jejunii armis contra hostem militabant; quos in tutiore loco compositos ubi rex vidit et causam perpendit: Proh! inquit, contra nos isti [Col. 0078D] inermi dextra, sed armata oratione pugnant, atque in nos Deum suum omni pugna acerbius exagitant; hanc perniciosiorem aciem primum miles disjice, et ad internecionem dele. His defensor erat cui nomen Broithmailus, qui hoste irruente fugiens, relictos [Col. 0079A] inermes, quos defensaret, gladiis exposuit. Ex oratoribus mille ducenti caesi, quinquaginta tantum fuga erepti referuntur; tum caeteras perfidae militiae copias justa victoris delevit immanitas. Sic ergo perversi senserunt in poena sua Augustinum, longe post triumphata sidera fuisse veridicum, cujus adhuc in corpore positi contempserant vaticinium; quod scilicet debellarentur ab Anglis hostibus, cum quibus in Christo pacem nollent fratribus.

36. Ubi ergo ille veritatis vates haec mala implacabilibus praedixit Britonibus, ad Eboracam civitatem, ut omnium sollicitus, est profectus. Totum iter [Col. 0079B] ejus hoc satagebat quod mansio, ut ubique viam rectam et plebem perfectam pararet Domino. Ibat semper pedes absque vehiculo; patiens laborum, (qui) ut verus assecla sanctorum apostolorum, nihil secum tulerat in hac mundi via de cupiditate mundana. Liber et expeditus per mandatorum Dei semitas currebat ad coelestia, trahens secum sequacia agmina. Vallabant Aethereum ducem auxiliaria sanctorum fratrum collegia, cum credentium turba; et quo longius procedebat, eo ampliori sequentia, ut ignis vires acquirit eundo, crescebat. Quis enim non anhelanter concurreret ad tam pia consortia, nihil de mundo praeter hominum etiam persequentium salutem desiderantia, ad tam certa coelestium gaudiorum promissa? quibus fidem dabant et sanctae [Col. 0079C] conversationis exempla, et divina signorum gratia, et unanimitas pro veritate mori parata. Igitur circa fines Eboracas, juxta iter quo seminiverbius Domini tendebat, homo, toto corpore paralyticus, et ipsorum oculorum lumine destitutus ac mendicus, accubabat; qui ad strepitum praetereuntis populi viae auctorem percunctando edoctus, crebris in sanctum fertur clamoribus: Sancte, inquit, Augustine, famosae pietatis tuae largitate, huic homini, rerum et salutis indigo, succurre. Ad haec clementissimus pater, memor Domini caecum in Evangelio curantis, ad languidum accessit; et voce Dominici clavigeri Petri, quem ut patrimum ( sic ) institutorem tota devotione aemulabatur, dixit: Argentum et aurum non est mihi, quod autem habeo hoc tibi do; surge sanus in nomine [Col. 0079D] Domini Jesu Christi (Act. III, 6) . Vix elocutus erat, et infirmus, qui se hactenus movere non poterat, tanta verbi potentia curatus exsiliit, simulque resilientibus oculorum palpebris clarum diem hausit; credensque gratifice in quem Augustinus docuit Salvatorem, cum pleno corporis vigore feliciorem animae suscepit salutem.

37. Sic praeco Domini, et in processione, et in Eboracensi civitate, et ubicunque devenit, quod doctrina intonabat, multiplicibus signorum coruscationibus confirmabat: gaudensque successu, sicut qui laetantur in messe, et sicut exsultant capta praeda [Col. 0080A] victores, copiosos populos Christo undique acquirebat; adeo scilicet, ut in illa natalis Domini die, omnium coelorum concentibus celebrata, plusquam decem millia Anglorum, absque parvulorum ac mulierum infinito numero, in fluvio qui ⁜ a Sirarios anglice dicitur, renascerentur sacri baptismatis lavacro, velut uno ecclesiae partu et utero. Qui ad imperium divini praeceptoris, tanquam ad vocem angeli de coelo clamantis, omnes pariter bini et bini, minacem fluminis profunditatem ac si solidum campum ingrediuntur; ibique in vera fide et confessione summae invicem Trinitatis, alter ab altero, aquam duce apostolico benedicente, baptizantur. O quanta solemnitas! quantum gaudium! quam jucundum spectaculum civium coelestium ac terrestrium! cum [Col. 0080B] capacissimi alvei sinus tantae multitudini non sufficere videretur, totque turmarum et agminum generatio quasi una proles unius parentis alvo effunderetur, tanta progenies in coelum de profundo gurgitis nasceretur! Quantis natorum luminibus tunc omnium nascentium dies et gloria illuxit nativitas Christi! quanta laetitia omnes angeli Dei, qui gaudent super uno poenitente, tunc exsultabant super tanto divinae messis germine, canentes in nato salvatore, Gloria Deo in altissimis, et in terra pax hominibus bonae voluntatis.

38. Cum quibus omnibus, id est supernis civibus, adeo beatissimus papa Gregorius congratulabatur in Spiritu sancto, ut de tam praeclaro fidelium numero, sancto Dei amico, pariter congratulaturo, epistolam [Col. 0080C] mitteret Alexandrino patriarchae Eulogio. Hoc etiam gaudium praeclaro exaggeratur miraculo; quod in tanta irruentium turbarum pressura, in tam diverso sexus et aetatum atque infirmorum discrimine, cum omnes per illud intransvadabile profundum transirent, nullus omnino periit, nullus se arctatum vel laesum planxit; sed omnes renatos in Christo, et ut greges tonsarum ascendentes de lavacro, manus Domini in ulteriorem ripam transmisit, ut omnes unum haberent et Christi et proprium in Christo natale. Parum dixi, nullum ibi laesum; omnes aegroti, sicut animarum, ita et corporum molestias in aqua deposuere; et cum salute utriusque hominis, ut populus Israel de Rubro mari vel de medio Jordanis cum coelesti tripudio candidati exercitus processere. Stat hactenus [Col. 0080D] in eodem loco ecclesia, in hujus praeclari baptistae Augustini honore et nomine condita ac dedicata, quae tantae salutis frequentes turbas curando celeberrima praestat indicia. Sed et de supradicta papae Gregorii ad Eulogium epistola haec subjicimus fidei gratia (Lib. VII, epist. 30) .

39. Gratias omnipotenti Domino agimus quia impletum in vobis videmus esse quod scriptum est; ubi plurimae segetes, ibi manifesta fortitudo boum. Si enim bos fortis aratrum linguae in terra cordis audientium non traxisset, tanta fidelium seges minime surrexisset. Quoniam vero in bonis quae agitis scio [Col. 0081A] quod aliis congaudetis, vestrae vobis gratiae vicem reddo, et non dissimilia nuntio. Quia dum gens Anglorum, in mundi angulo posita, in cultu lignorum ac lapidum perfida nunc usque remaneret, ex vestrae mihi orationis adjutorio placuit, ut ad eam monasterii mei monachum, religiosum ac Deo dignum Augustinum, in praedicatione transmittere auctore Deo debuissem. Qui, data a me licentia, a ⁜ a Germaniarum episcopis episcopus factus, cum eorum quoque solatiis ad praedictam gentem in fine mundi perductus est. Et jam nunc de ejus salute et opere ad nos scripta pervenerunt, quia tantis miraculis, vel ipse, vel ii qui cum eo transmissi sunt, in eadem gente coruscant, ut apostolorum virtutes in signis quae exhibent imitari videantur. In solemnitate [Col. 0081B] autem dominicae Nativitatis quae hac ⁜ b prima indictione transacta est, plusquam decem millia Angli ab eodem nuntiata sunt fratre et coepiscopo nostro baptizati. Quod idcirco narravi, ut cognoscatis, quid in Alexandrino populo loquendo, et quid in mundi finibus agitis orando. Vestrae enim orationes sunt in eo loco ubi non estis; quorum operationes sanctae monstrantur in eo loco ubi estis. De his etiam quae Francorum episcopis scripsit idem papa mellifluus, haec pauca excipimus. Sicut ignis aura flante fit grandior, ita bonae mentis studia commendatione proficiunt. Qua igitur Redemptoris nostri gratia cooperante, tanta de Anglorum gente ad christianae fidei gratiam multitudo convertitur, ut reverentissimus frater et coepiscopus noster Augustinus, eos qui [Col. 0081C] secum sunt ad hoc opus exsequendum, per diversa loca asserat non posse sufficere; aliquantos ad eum monachos, cum dilectissimis et communibus filiis Laurentio presbytero et Mellito abbate, praevidimus transmittendos (Lib. IX, epist. 52) . Et ideo fraternitas vestra eis charitatem, quam decet, exhibeat. Quae etiam regi Francorum Lothario, de sanctorum susceptione; quae reginae Brunichildae, de ipsorum ubique notis miraculis, gratificis scriptis suggesserit, quam dulce esset retexere, et avida manu tot margaritas et favos legere? Sed obtemperandum est vel desidiose vel fastidiose audienti, cum pleraque reperiantur in registro ipsius beatissimi papae Gregorii.

40. Igitur, ut superius iter repetamus, tandem [Col. 0081D] Evangelus Domini Augustinus, egrediens ab Eboraca cum sanctorum sociorum et assiduarum virtutum comitatu, obviam excepit quemdam leprosum, ulcerosa ac purulenta foeditate deformatum. Inclamitat miser miserabilibus questibus ultroneae salutis bajulum Augustinum. Quid dixi, inclamitat? cui pestifer morbus vocem ademerat, cui sibilus pro loquela, cui taratara pro clamore erat. Non indiguit indice curator benevolus, non multa prece opus habuit miserator compatientissimus; angustiam languidi sentiebat, quem videbat; et ut aerumnoso salutem operaretur, charitas Christi urgebat. Quid celerem [Col. 0082A] largitatem sermonum ambage moremur? Accessit supplex morbidus, eique prodigus benedictionis Pontifex benedixit; sicque Christi praesentia animatus dixit: In Domini Salvatoris nomine, mundare ab omni leprae tuae illuvie. Dixit et continuo omnis calamitas putidi humoris ut nubes aufugit; cutisque munda, absorpta prorsus immunditia, totum hominem vestivit. Non tam cito mundatus est Naaman Cyrus, quem antea septies lavari in Jordane jusserat curator Elisaeus. Verum Augustinus, in verbo ejus qui dixit in Evangelio, Mundare, velocitate praevaluit (Marc. I, 41) . O beatam et locupletem in Christo apostolici praedicatoris pauperiem, omnibus terrae opibus ditiorem! O thesaurum opulentissimum, ubi non aurum avidis mortalibus, verum incomparabilis [Col. 0082B] auro gratuita animarum et corporum effunditur salus. An Cresi vel Darii infinitis opibus sospitas mercari posset languentibus? Attollitur ergo de tanto signo admirantis populi clamor in coelum, et undique concurritur ad baptismum vivificum.

41. Sic operatus Dominicus negotiator in itinere, in Occidentalem ab aquilonari plaga divertit; non tam viatoris quam venatoris aut aucupis morem gerens; non tam festinans ad propria, quam expetens dominica lucra; illic tendens retia, qua proveniret divina captura. Cumque provinciam, quae Dorsete appellatur, attigisset, et ubique ut angelus Domini reciperetur, simulque auditorum fide quos pasceret pasceretur, incidit in quamdam villam, velut in Tartaream Plutonis sedem. Ibi plebs impia, tenebris [Col. 0082C] suis excaecata, et divinam lucem exosa, non solum audire nequibat vivifica documenta, verum tota ludibriorum et opprobriorum tempestate in sanctos Dei debacchata, longe proturbat eos ab omni possessione sua; nec manu pepercisse creditur effraenis audacia. At Dei nuntius, juxta dominicum praeceptum et apostolorum exemplum, excusso etiam pulvere pedum in eos, dignam suis meritis sententiam (non maledicentis voto, qui omnium salutem optabat, sed divino judicio et Eliae typo) atrocibus injecit, quatenus sanctorum contemptores, tam in ipsis quam in omnibus posteris suis, debita poena redargueret, qui vitae mandata repulissent. Fama est, illos effulminandos, prominentes marinorum piscium caudas sanctis appendisse; et illis quidem gloriam sempiternam peperisse, in se vero ignominiam [Col. 0082D] perennem retorsisse, ut hoc dedecus degeneranti generi, non innocenti et generosae imputetur patriae.

42. Hic enim correptionis argumentum consequenter subnectendum videtur, quod in alia incredulorum gente ea tempestate salutifer Augustinus operatus recitatur. Ille quoque populus, inveterata profanitate daemonibus incorporatus, tenebrarum (amore) amicos lucis exosus, qui in infidelitate sua diceret Deo: Recede a nobis, scientiam viarum tuarum nolumus, pactum cum morte fecimus (Isa. XXVIII, 15) , angelicum doctorem, angelica conversatione et signorum fulminibus doctrinam veram probantem, non solum repudiabant, verum etiam aut gladiis excidere, aut ignibus vitae latores vivos exurere ardebant. Quidquid benignus praedicator credentibus pol icebatur, illi expuebant; quidquid prophetico typo comminabatur, illi subsannabant. Quid in tam desperabilibus tunc faciat illa Deo amabilis omnium salutem parturiens anima, quae se etiam pro talibus dare vellet in charitate perpetua? et quid tantae fidei impossibile et tam forti dilectione erit invincibile? Itaque confugiens ad inexhaustam Christi clementiam, orat ut illam ollam mundialis petulantiae ac diabolicae culturae, qualem propheta vidit a facie Aquilonis ferventem, in virga ferrea tanquam vas [Col. 0083B] figuli conterat; aut illam massam sua fornace in melius excoquat, et perditione dignos correptione redimat (Jerem. I) . Protinus inusitato supplicio corripitur universa illa conspiratio perversorum, ut sola vexatio auditui det intellectum. Ardent omnes ⁜ a igni invisibili; non sicut quartanis febribus aut aliis morborum incendiis aestuantes, sed, mirum dictu et mirabile visu! exusta cute et crudescentibus carnibus, sanguinolenta vestigia et femora exesa ostendebantur. In tota vero illa furiosa plebe, ut nemo erat qui resipisceret, sic nemo erat qui evaderet. Aetas et sexus, senes et lactantes, parentes et liberi, una omnes poenae sententia plectebantur: ubique clamor, gemitus, et ululatus crudiatuum jactabatur. Tunc demum redeuntes praevaricatores [Col. 0083C] ad cor, intellexerunt quid illis coelestia promissa contemnentibus propheticus Augustinus sit comminatus. Qui simul conglobati, ad illum quem spreverant concurrunt, ad illum quem repulerant refugiunt; ejus vestigiis, cujus preces et monita riserant luctuosi succumbunt; lavacrum salutare, quod expugnaverant, efflagitant; mutatoque ardore poenali in ardorem fidei, omnes implorant se in Christo renasci. Haec mutatio dexterae excelsi; nec possunt jam esse increduli Augustino promittenti, quia in baptismo regenerarentur mentis et corporis saluti. Fit ergo ingens solemnitas coeligenis et terrigenis, ubi tot millia renatorum junguntur civibus supernis: utque hoc tripudium, detersa nube dolorem [F. dolorum], serenius effulgeat, ille putridas carnes devorans pestifer [Col. 0083D] ignis, omnibus aquis inextinguibilis, omnibus artibus immedicabilis, solo baptismate, Augustino interveniente, in universis ibi baptizatis extinguitur. Ab illa quoque die haec pestis, quae in aliis terris nonnunquam grassatur, Augustino patrocinante, a tota hac patria exterminatur. Poterant tunc illi Dei liberti gratifice clamare: Nisi Dominus nos liberasset per Augustinum, aut Augustinus per Dominum, quasi Sodoma vel Gomorrha fuissemus, aut Eliae ignibus cum quinquagenariis hostibus merito periissemus.

[Col. 0084A] 43. Ab hoc ergo similis furiae justaeque correptionis diverticulo, ut superiorem viam peragendam repetamus, sanctissimi Dei veredarii Augustinus ejusque socii a supramemoratis injuriatoribus suis quinque milliariis, per loca solitaria in terra deserta et inaquosa egressi, gravi siti et aestu sub divo conse lere defessi. Spes moribundis una salutis, in Deo et Augustini sui meritis. Ille, non tam pro se, quam pro fratribus aestuans, ad beneficum dominum suum, in omni petitione semper expertum, fecit cum omnibus orationis confugium. Oranti itaque Dominus Jesus, compatiens martyri suo (martyrem enim et sine passione facit animus paratus martyrio: hujusque martyrium erat, inter insecutores patiens et benigna conversatio) ineffabili clementia hic se ostendere [Col. 0084B] est dignatus, sicque eum familiari allocutione est consolatus: Confortare, mi bone serve et fidelis, et viriliter age, quia tecum sum Dominus Deus tuus, in omni tua effectione; et aures meae ad preces tuas, quatenus semper pro quibuscunque petieris, obtineas. Tibi enim janua patet aeternae vitae, ubi mecum gaudebis sine fine. Tanta Dominicae visionis et allocutionis charismata tota praecordiorum beatus Augustinus ebibens flagrantia, oblitus corporeae sitis, magis ac magis sitiebat gustatam dulcedinem, suisque lacrymis gratanter occurrentem, uberioribus fletibus prosequebatur abeuntem.

44. Adorans vero ibidem, sentiensque illi loco ubi steterunt pedes, Domini superna beneficia redundare; nec illam terram pati ariditatem, in qua apparuit [Col. 0084C] fons vitae, illico itineris baculum ibidem affixit. Nec mora, purissimus fons velut icta vena exsiliit, qui omnes ubertim refecit, et tam miraculo quam salute exhilaravit; atque exinde usque in perpetuum, in amnes et rivulos derivatus, haec loca habitabilia ac populosissima fecit. Ipse vero divinus pater, tam beatae contemplationis compos, ad aeternam tantae gratiae memoriam, locum a cernendo Deum Cernhel appellavit. Quod nomen ex latino hebraeoque confectum (nam ut prima syllaba a cernendo, visum, ita sequens, hel, Deum sonat) indelebiliter sibi inolevit. Ad hoc etiam ecclesia in nomine Domini Salvatoris, quod se ibidem revelare dignatus est, construitur et consecratur: ac deinde ⁜ b monasterium, jam olim in honore beati Petri apostoli aedificiis et rerum opulentia [Col. 0084D] sublimatum, conspicuo impraesentiarum coetu pollet monachorum. Fons autem ille sacer, Augustini administratoris nomine celebratur; non solum potantibus praebens aquae usum, sed etiam diversorum morborum credentibus remedium: unde nuper gesti miraculi hic damus indicium, quod ibi ac per ipsam provinciam late habetur celeberrimum.

45. Est Cerneliensi abbati eruditissimo presbyter parochianus, qui populo divina officia in ipso monasterio agere est solitus. Hunc languor ad extrema perductum, monachicum poscere compulit habitum. [Col. 0085A] Appositum est ejus capiti sacrae professionis indumentum, qui tunc demum ad hoc confugeret, cum mors instaret; hoc est, tunc Dei armaturam arriperet, cum hostis invaderet. Nox erat, et fessum aegrum somnus captabat. Astat trepido benignus Augustinus, ipso habitu et virga pontificali conspicuus. Nec vero diu tali remedia denegat, qui forte adhuc saeculari animo degebat; invitans illum ad bravii cumulum, qui gratis et ingratis administrat solem suum, et aversos saepe revocat beneficio magis quam supplicio. Refovet anxium pius consolator tali alloquio: Surge, ait, et ad fontem sancti Augustini accede, ibique quinquagesimum psalmum trino repetitu concine, et invocatione auxilii ipsius Augustini tertio in eodem fonte corpus tuum ablue: ita [Col. 0085B] optata vita et sanitate potiere. Ne qua vero praepediaris ambiguitate, ipsum scias tibi adesse et haec suadere, per quem debeas revalescere. Inter ista moribundus erigitur, raptoque baculo mirantibus cunctis egreditur. Videbatur tunc vigilibus suis, illum imminentis lethi praesagio ita oberrare: malunt tamen subsequi, et quo tendat observare, quam prohibere. Ille ad sacrum fontem veniens, tertio in ejus amne abluitur, tertio quinquagesimus psalmus cum implorato Augustini suffragio decantatur; et ante expletum precum holocaustum, aeger se miratur subita sanitate de interitu revocatum. Nempe quod antiquus fecerat septena lavatione in leproso, hoc noster Elisaeus, summae trinitatis confessor, exhibuit trina baptismatis forma morituro. Regressus ergo, jam non languidus, [Col. 0085C] sed totus sospes ad lectulum, suaviter requievit; et ipso lucis crepusculo monasterium subiit, populoque ex more matutinas decantavit. Stupor ingens et extasis abbatem et fratres ac plebem corripit, cum laetitia et gratiarum effusione; ut cujus exequias praestolabantur excipere, alacrem et incolumem viderent solitum officium exhibere. Ille etiam populo exposuit publica voce, qualiter per sanctum Augustinum sanatus sit tam propere.

46. Igitur angelicus Domini legatus Augustinus, ut iter ejus terminemus, post longa terrae spatia et ex magna parte pererratam Britanniam, post innumera virtutum et documentorum salutaria solatia, ad perpetuam sedem et mansionem suam Doroberniam, cum illo beatissimo sociorum comitatu, regreditur: [Col. 0085D] ubi ut omnium genitor et lucifer, ac solis sui desideratissimus recursus, omnium favore et gaudio excipitur.

47. Inter frequentantes tam potentem curatorem debilium turbas, advenit juvenis, genibus nitens pro pedibus, utpote gravi utrorumque pedum contractione tortuosus, simul etiam auditu et loquela defunctus; oculis tantum via patebat, sed viam informis gressus negabat; quae peteret videbat, sed qua peteret interventrix lingua defecerat: angustias suas mutus facebat; quod scire juvaret, surdus non audiebat; tot vitae officiis carentem, sive semivivum sive semimortuum dixerim, nota miserabilis est. Verum [Col. 0086A] miserator Augustinus hanc miseriam pia prece ab solvit, et in Trinitatis gratia triplicem calamitatem triplici curatione abegit. Diriguntur gres us, absolvitur lingua, reserantur aures, triformis aeger triformi sospitate gratulatur. It, currit, loquitur, audit inoffense, plane, clare. Verumtamen homo lubricus, tanta vanitate et insolentia, accepta incolumitate abusus est, ut vim fecisse Deo videatur Augustinus, qui tam indisciplinatum saluti donandum expetierit. Nam, ut caetera vitia levitatis et scurrilitatis ipsius taceamus, ad ecclesiam veniens, tanta garrulitate et lascivia plebem afficiebat, ut omnes sua improbitate scandalizaret; dum nec reverentiam sancto loco ageret, nec ullius increpationi acquiesceret. Sic intemperatum divina animadversio prioribus vinculis [Col. 0086B] gravius astrinxit, et ablata salute quae erat indomito ad perniciem, repetitis majori dolore induviis domuit: videlicet os stulti ebulliens stultit am, et aures intentas ad fabulas omnemque lasciviam, pedes quoque currentes ad praecipitium, aenea clave obstruxit et ad continentiam retorsit. Arctatus itaque acrioribus cruciatibus, ad coelestem medicum ab amicis et cognatis attrahitur; sanctique vestigiis inhaerens, quod obstructis verbis nequibat, diris suspiriis deplangit: lacrymans et ejulans veniam poscit, sospitatem indebitam praesumpta clementia repetit. Vulnerantur altius paterna viscera aliena miseria, et cum misericordiae judice luctatur misericordia, qua sola solet vinci miseratrix justitia. Inter reum et Deum obstat causidicus mediator: hinc puniendum [Col. 0086C] increpat, illinc salvandum intentat. Confunditur scelestus de culpa, corrigitur poenitentia, ut correctus induatur justitia, justificatus potiatur justi Salvatoris gratia. Sic interveniens Augustinus, praevaluit victoria, extorsit cum Jacob benedictionem, cum Moyse propitiationem, et raptam a Domino victor misero reportavit denuo sospitatem. Ille et gressibus et eloquio et auditione reformatus ad integrum, cessat ulterius aliena ope duci, cessat digitis loqui, desuescunt et alii quibus surdo satisfaciant signa doceri; sensu quoque sanior redditus, desinit a ventositate priori [quod utilius est corporea salute] patris scilicet Augustini eruditione, correptione, prece ac salvatione.

48. Jam vero inter tot virtutum insignia, quis digne efferat tanti doctoris praeconia, per quem non tantum efferatiores suave Christi jugum su cipiunt, verum etiam sancti et signipotentes viri, etiam angelico monitu, ad eum mirabili veniunt via erudiendi? Res est non capitulari arctitudine commendanda, sed plana et lucida sententia exponenda. Legimus in ⁜ a vita beatissimi pontificis et martyris Livini, fideli sanctorum sociorum suorum commendatione descripta, qualiter ipse dominicorum negotiorum dispensator fidelissimus Augustinus, ad religiosum [Col. 0087A] regem ⁜ a Scotiae Colomannum omnium saluti consulens venerit, et beatum Livinum tunc puerum cum sancto Monalchio pontifice baptizaverit, utque rex et regina regnique optimates illum a fonte susceperint. Tunc insuper baptizatum solaris splendoris columna coram omnibus alluxit, et in splendore aurea sole micantior dextra apparens ter puerum signo crucis benedixit, atque vox coelica in haec verba sonuit: Dilectus Deo et hominibus, cujus memoria in benedictione est. Hinc praeclarus Augustinus Dominum glorificavit, et cunctis glorificandi documentum dedit. Interea sanctis vitae incrementis adolescens ille, suus et aevo et merito filiolus, adeo dilectus erat regi et omnibus, ut miro affectu ac precibus eum retinere tentarent. Cui timenti retiacula [Col. 0087B] mundi et hoc super anxie fluctuanti, et angelus lucis affulsit, proprioque eum nomine salutans: Ave, inquit, frater Livine, desine tribulari, et audi quo debeas consolari. Vade hinc ad Anglorum pontificem Augustinum, et ab eo percipe totius sanctae institutionis documentum, per quem, Deo provehente, summam attingas virtutum. Ast Domini confessor festinans angelicis jussibus obtemperare, expetita regis dimissione et ruptis fautorum suorum retinaculis ceu telis araneae, cum tribus beatis discipulis Foilano, Helya et Kyliano [qui etiam describendis ipsius gestis probatissimi auctores claruere] ultro contendit ad mare, quo posset ad desideratissimum patrem Augustinum transnavigare. Sed occurrit angelus Domini in itinere, juvenili decore, splendida facie, gratiosus incessu, dulcis affamine: Confide, [Col. 0087C] ait, frater, quia Dominus me tibi misit ducem et custodem inseparabilem in omni via tua. Tu modo incunctanter sequere me: quia ad illum tui profectus doctorem quem petis, favente Domino, perducam te successibus prosperis. Agnoscens ergo prudens Livinus Spiritum veritatis haec sibi dicentem, prosequitur fiducialiter cum praefatis discipulis praecedentem, et illud mare magnum ac spatiosum siccis pariter transeunt vestigiis. Videbatur autem tam sacratissimo Livino quam beatis sociis suis, toto illo itinere, quo pedestri incessu vasti gurgitis fluctus ac si solidam aream calcabant, quod per prata vel campestria vireta, rosis ac liliis, omnique herbarum ac florum pulcherrima varietate vernantia, transirent. Ubi vero sidereus dux sequaces suos tuto littore [Col. 0087D] feliciter exposuit, cum indicibili jubare et ampla lucis coruscatione, ipsis intuentibus, coelos repetiit; ut hoc splendore videretur dicere: Huc me, filii lucis, spretis mundi tenebris, sequi properate. Quis itaque haec tam florida ac fulgida miracula gloriosi Augustini meritis dubitat vel ascribere vel communicare, ut Augustinum quaerentibus unda vireret, pontus floreret, fluctus vernaret; et ipse gurges sub pedibus evangelizatorem pacis petentium, se ut solidum campum exhiberet? Venit ergo cum praenominatis tribus sanctae Trinitatis confessoribus, desideriosus Livinius ad desiderabilem patrem Augustinum; [Col. 0088A] venit angelico ductu velut ad alterum angelum, de florido itinere ad florigerum paradisum, de via maris ad fontem mellifluum, de perniciosis opibus ad incorruptibilium divitiarum thesaurarium, cui de cubiculo veri regis infinitam opulentiam rerum et immarcescibilem pulchritudinem specierum depromat omnium. O quam festivum ortum est gaudium tam praecelso doctori sanctorum, ubi talem sibi divinitus destinatum excepit discipulum, quem Spiritu sancto praesciverat venturum, qui dignus erat magister aliorum? Sed generosa indoles Livini, a tam divinitus inspirato mavult discere humiliter, quod postea doceat fiducialiter. Audit illum, qui in coelo posuit os suum, angelico ore disputantem de infinita multitudine et gloriosa supernarum virtutum, [Col. 0088B] de praecellentissima apostolicae sublimitatis hierarchia, de innumerabili exercitu et triumphali martyrum palma, de candidissima confessorum ac virginum corona; omnem mundi poenam non esse condignam ad tanta praemia; nihil comparari, nihil appretiari posse ad illam pulchritudinem; ad illam dignitatem, ad illam indeficientem solemnitatem et gaudia, omni genere laborum, omni fragrantia virtutum, nunc esse currendum. Ad illud sempiternae beatitudinis bravium ducebat avidissimum aemulum per omnia floreta sacrarum Scripturarum; pandebat ei aeraria et cellaria Christi et Ecclesiae, in deliciis et oblectationibus dominicarum gazarum ac vitam spirantium aromatum, in sempiterna charitate et claritate sanctorum. His aliisque plurimis exhortationibus [Col. 0088C] dux inclytus dominicorum castrorum armabat athletam Christi fortissimum, accendebat ardentissimum: jamque secundum praeducis angeli pollilicitationem ad apostolicae conversationis evexit perfectionem, ut et palmam attingeret martyrialem. Itaque per quinquennium et menses tres secum detentum, sanctissimis exemplis ac instrumentis in omni sanctitate provectum, aevo tenerum, sed religiosa maturitate grandaevum, tandem consecrat sacerdotem Christo electissimum. Dat etiam liberalissimus ⁜ b catigeta in ipsa dilecti discipuli ordinatione dulcissimum pignus et memoriale perpetuae dilectionis suae, casulam videlicet purpuream, gloriosi martyrii praesagam, auro et gemmis instar meritorum praetextam: addit stolam et orarium, similiter aurea ac pretiosarum gemmarum sideribus [Col. 0088D] decorata insignia. Jamque imprecatus sibi omnia bona, et mutua orationum suffragia, non sine mutuis lacrymis, remittit eum regi ac genti suae desideratissimum eruditorem, cum praememoratis sanctis comitibus suis. Denique sicut apes mellifluum florem, et sicut cervi aquae fontem, sic Augustinum appetebant undique coelestia mellificantem.

49. Erat quidam veteranus, qui asserebat avum suum per sanctum Augustinum baptizatum fuisse, et hoc avum patri suo, patremque sibi tali modo retulisse. Cum essem, aiebat, adolescentulus, et vidissem ad illum novum et inauditum nostrae salutis [Col. 0089A] protodoctorem Augustinum, quasi ad quemdam angelum, concurrentia populorum agmina; ego, cui vanitas corona, cui gaudium stultitia, cui deliciae erant ridicula, mira sensus hebetudine deridebam omnia, velut phantasmata; omnesque errare praeter me meosque coerroneos magna credebam ineptia. Cum vero audissem illum omnia debilium ac moribundorum curare corpora, ampliori incredulus cachinnabam vesania. Concepi tandem dolositatem lasciviae meae, et ut uter ventosus veni illum quasi sycophantam videre, aut seminiverbium audire; ad hoc videlicet, ut aliquam stropham raperem ab ejus ore vel curatione, unde possem meis similibus risum movere. Cumque me pressanti turbae, ut insidiosus et latrunculus, immersissem, ejusque paternum ac [Col. 0089B] reverendum intuitum oculis notassem; protinus ingenti confusus terrore dirigui, ut videretur in eo divina quaedam animadversio impuritati meae indignari. At ille sancto Dei Spiritu plenus (ut claruit hactenus) invisum quasi notissimum respexit: missoque ministro, Illum, inquiens, adolescentem adduc mihi, me sibi de medio plebis praecepit adduci. Tum vero altius intendens quod sine indice innotuerim illi, tanto stupore contremui, ac si cum exerta machaera quaestorem ac punitorem vidissem sceleris mei. Continuo ad tanti vatis clementiam confugi, ac substractus sacros pedes astrinxi. Ibi omnem ventositatis tumorem quasi compuncta vesica emisi, omnes sordes fluxae levitatis evomui, totum me tam benigni patris praeceptis ac documentis dedi. Ille placide [Col. 0089C] increpatum et instructum paternis ulnis amplexus, credentem in Christum me baptizavit, atque in filios filiorum ⁜ a producta longaevitate benedixit. Haec et his plura praefatus vetulus, ab avo suo patri audita, et a patre sibi narrata, repraesentabat audientibus fidei assertione, quasi ab alio saeculo cognita. Intimabat autem a parentibus sibi insinuatam ipsius beati Augustini formam et personam patriciam, staturam proceram et arduam, adeo ut a scapulis populo superemineret, et Saulem proceritate, non atrocitate, exhiberet. Facies amabilis et reverenda, frons mediante coma suis columnis resultabat fenestrata. Signa vero et sanitates, quae in populo frequentantium coetuque debilium assiduabat, nullum enarrare nec enumerare posse astruebat. Memorabatur [Col. 0089D] jugiter pedestri incessu, saepius discalceatus provincias apostolica devotione lustrasse, et callos genuum fratris Domini Jacobi in plantis attraxisse: plures quoque sanctorum comitum ejus easdem virtutes vel imitari vel aequiparare solitos asserebat. Hinc itaque, cum charitas omnia probabilia credat, et cum ultro credimus quod amamus, quod vero non credimus odisse nos vel spernere probamus; perpendant filii dilectionis et non alieni, quod ea quae sancti gesserunt in vita, vel per scripta, vel per longaevos seniores, vel per famam (quae est lex historiae) a [Col. 0090A] generatione in generationem propagatam, Deo propalante ad notitiam Scripturarum sanctarum potuerint pervenire, quae et qualia non est injuria credere. Jam post flumina et feras repulsas gloriosi Augustini palmarium explicemus.

50. Jamdudum vero ille supernus incola, percussus illa, quae fortis est ut mors, superni amoris plaga, abhorrebat omnia terrena oblectamenta sicut vitae detrimenta; et mundanam gloriam sicut vincula, sicut ergastula, sicut supplicia; quae tamen cum ipsa morte dulce esset pro Salvatore pati omnia. Solo itaque corpore ligatus in terra, imo sola gignendorum et informandorum Deo filiorum paterna astrictus cura, de reliquo totus conversabatur in illa aeterna patria; tota mente, tota anima, jugi ac [Col. 0090B] violenta instantia captabat coelestia. Quae precum incensa, quae sanctorum desideriorum lamenta, quam inenarrabilia mittebat coelo suspiria! Quis, inquit, dabit mihi pennas sicut columbae, et volabo et requiescam? et, Quando veniam et apparebo ante faciem Dei mei? Concupivit et defecit anima mea in atria Domini. Sic irrequietis clamoribus praeoccupabat faciem Domini, et vim faciebat coelo, crebris pulsatibus rogans admitti, cupiens dissolvi et cum Christo esse. Tandem vero intelligens ex Spiritus sancti responso exauditum suum desiderium, ut veniat ad ipsum omnibus rectis corde desideratum; coepit parentalibus visceribus anxie pertimescere, ne post se lactea natae vel nascentis Ecclesiae infantia, orbata pastore, luporum dilapidaretur invasione. Hinc beatum [Col. 0090C] Laurentium, apostolicae sanctitatis virum, apostolicis signis praeclarum, suorumque comitum praecipuum, dicente sibi Domino in spiritu: Hunc mihi unge in sacerdotem electum, perspicaci animo cum superno instinctu intendit pro se ordinandum. Refert haec ad clerum, ad regem, ad populum: placet omnibus, favent omnes, simul benedicunt et expetunt. Rege itaque cum confluo populo immensum congratulante, ordinat cum omni solemni gaudio Laurentium sibi successorem: ut quondam apostolorum princeps Petrus Clementem, ob supradictam videlicet novellae informationis necessitatem: quod tamen exemplum nulli imposterum debet esse praesumendum. Nemo rite hoc fecit post Petrum, nemo incompetenter faciat post Augustinum. Nam unus Christus, una [Col. 0090D] Ecclesia, unus episcopus, nec dividitur unus et unitas. Consecratum ergo destinat ad omnia promptissimum, ut Paulus Timotheum, in opus ministerii, in aedificationem corporis Christi; ut discurrat, festinet, instet opportune, importune; arguat, obsecret, in omni patientia et doctrina. Ipse vero theoricus contemplator, ut mundi opprimentis perfuga, ut passer solitarius in tecto, gaudebat nimium, ruptis rerum retinaculis, pennis aeterni amoris ad Dominum evolare, in optima parte Mariae requiescere, soli Deo vacare, revelata facie gloriae Domini assistere, ejusque [Col. 0091A] perpetua pasci dulcedine. Tunc demum se vivere ac regnare, tunc primum se coepisse servire Deo credebat. Nunquam tamen defecit dominica lucra augere, in conveniendo populos in unum et ipsos reges ut serviant Domino: nusquam deerat, ubi divina res postulabat. Nunc, ut aquila, ad superna volabat; nunc, dominica poscente, pascua ima revisebat.

51. Quid longa tergiversatione exitum praesentis lucis dare formidat oratio? Tandem victoriosissimus athleta Domini, in omni sanctitate et meritorum perfectione excurso vitae stadio, pervenit ad bravium ac diu desiderata aeterni regni praemia. Jam pulsanti per aegritudinem Domino aperuit, cum inenarrabili tripudio et aromatico gratiarum sacrificio. Tum magnanimo paternae dilectionis affectu exhortabatur, tam regem [Col. 0091B] et principes, quam clerum et populum, servire Domino in timore; et profanatis daemonicorum sacrificiorum sordibus, in fide Christi divinitus sibi tradita immobiliter perseverare; et uni Deo vivo et vero, fide et amore perpetuo adhaerere; ejusque mandata, per inunctum pontificem ac dominicos ministros, diligenter observare. Venit ergo finis mundialium procellarum, et illuxit aurora aeternarum laetitiarum: et benedicto rege, et confirmata in Christo primitiva suae geniturae Ecclesia, relinquens omnibus perpetuae dilectionis pignora beataeque vitae documenta, inter sanctorum sociorum discipulorumque lacrymosa examina, stante beato Laurentio cum populi frequentia, deposita sarcina carnis assumitur in coelum, cum supernarum virtutum triumpho et gloria, cum inaestimabili [Col. 0091C] omnium occursu et receptu sempiternaque laetitia. O quanto solemnio adornatur et coronatur tunc omne coelum, videlicet ad tam praeclari civis adventum. Ambiunt aethereae turmae victorem palmigerum, invitant apostoli in suas sedes socium apostolicum, vallant purpurata castra martyrum martyrialem signiferum, amplectuntur insignem hierarcham splendentia agmina confessorum et venerabilis turba sacerdotum, cantant dulcibus hymnis candentes chori virginum ducem virgineum; utque usu mortali loquamur illa ineffabilia sacramenta supernorum concentuum, tunc illa magna Jerusalem magni regis civitas simul vidit populos et tribus suas, simul in Augustini triumpho personantes Domino gratias et laudes indefessas. Quos omnes nos infimi, licet tam indigni quam impares laudatores, [Col. 0091D] prosequamur ut possumus non exsequialibus planctibus, sed his triumphalibus cantibus: Regnas, Augustine, Augusti saeculi nomine et dignitate sublimior, qui auxisti rem Christi publicam, et Romanae Ecclesiae adjecisti Britanniam, melius quam Caesar Augustus Romanis opibus Alexandriam. Te reges et principes et senatus Anglorum, et turba gentium comitantur in coelum; te angeli et archangeli triumphantem deducunt, throni et dominationes excipiunt, te coronat Rex regum.

52. Pretiosissimam vero ejus corporis margaritam, in ipso apostolico et regali monasterio, quod ipse, Deo [Col. 0092A] auctore, condiderat praeelectissimus Laurentius, facta magnifica dedicatione, cum devotissimo rege Aethelberto et confluis Angliae populis, recondidit in aquilonali videlicet ejusdem sacrae aulae porticu, ubi in aeterna memoria coelestis regni depositum thesaurizavit.

53. Sed dum festinamus tam piam historiam finire, adhuc obstinate tenemur, et hujus Angelici loci gratiosa dulcedine et sanctorum charitatis infinito charismate, quod sedet saturos, saturet desideriosos, dulciter [ Al., dulce est] recolere, qualiter illam porticum tot primorum eruditorum Britanniae, imo tot angelorum Dei coelestia impleverint mausolaea. In quibus gratanter est animadvertendum, quam generosa pignora universalis mater Roma ediderit, quae ipsi Britannico [Col. 0092B] Oceano patres et institutores existerent: quos dum unus amor uno cubiculo simul astringeret, singulos patronos sigillatim distinctos plures nationes propriis radiis praeclaros haberent. Horum praecellentissimus Augustinus, Laurentium ejus templi dedicatorem, sibi successorem (ut praemonstratum est) creavit; Mellitum Lundoniae, Justum Roffensi ecclesiae episcopos ordinavit; quos utque propter Christum exiliatus, tertius Mellitus, quartus Justus successor excepit. His ⁜ a Honorius et ipse Romanae informationis honor decorosus, annexus est quintus. Sextus Deus dedit ordine, sed primus flos gentis Anglicae, in Romanorum patrum transiit conscriptionem: cujus primitiis ex Anglia nihil gratius habuere Doroberniae Romana principia. Septimus quoque Theodorus, Romanae praecellentiae [Col. 0092C] subsecutor egregius, almo Augustino a dextro consepultus est latere, una tantum monasterialis alvi maceria interstite, quia nondum amplificata porticus omnes nequierat suscipere: qua postea dilatata, his sanctis consortibus adjungitur omnibus amandus saeculis Adrianus, ejusdem monasterii abbas clementissimus; qui ab apostolico Romae electissimus in archipraesulem Doroberniae, ipsum beatum Theodorum adduxit pro se, cum quo Anglos fecit docibiles Dei tam Graeca quam Latina eruditione. Item candidissimum ex Anglis lilium regia Christi virgo Mildretha, suo candore gratissime illustrat splendida tantorum patrum ornamenta. Horum igitur omnium auctor beatissimus papa Gregorius, habens altare medium velut patricium solium, ipsamque servans Deo dicatam porticum, [Col. 0092D] aeterna dilectione circumplectitur, non tam funera consepultorum, quam triclinia convivantium: ante omnes vero sibi astringit Augustinum, ut suae institutionis primicerium, suae parturitionis primogenitum, et vita et ordine primum. Caeteri quoque filii qui protoparentes ecclesiastici sunt Angliae, accumbunt sicut novellae olivarum in circuitu mensae suae. In authentica pro praeeminentissimi Augustini tumba epitaphium scriptum est hujuscemodi: Hic requiescit dominus Augustinus, Dorobernensis archiepiscopus primus, qui olim huc a beato Gregorio Romanae urbis pontifice directus, et a Deo operatione miraculorum [Col. 0093A] suffultus, Aethelbertum regem ac gentem illius ab idolorum cultu ad Christi fidem perduxit, et completis in pace diebus officii sui defunctus est, septimo Kalendas Junias, eodem rege regnante. De his quoque septem primis Anglicae ecclesiae columnis, Tarpeia de rupe Romae excisis, hi versus substituuntur:

In causa Anglicanae Ecclesiae celebratum Romae, anno 8 Phocatis imperatoris, indictione 13, et tertia die Kalendarum Martiarum, rem Anglicam promovente, et in eodem consedente Mellito primo episcopo Londinensi.

(Non reperiuntur istius concilii canones vel decretum ⁜ * , sed finitis quae scribit de Laurentio archiepiscopo Cantuariae, Beda sic progreditur, lib. II, cap. 4.)

His temporibus venit ⁜ a Mellitus Londoniae episcopus Romam, de necessariis Ecclesiae Anglorum causis cum apostolico papa Bonifacio tractaturus. Et cum idem papa reverendissimus cogeret synodum episcoporum Italiae, de vita monachorum et quiete ordinaturus, et ipse Mellitus inter eos assedit anno octavo imperii Phocatis principis; indictione decima [Col. 0104C] tertia, tertia die Kalendarum Martiarum, ut quaeque erant regulariter decreta sua quoque auctoritate subscribens confirmaret, ac in Britanniam rediens, secum Anglorum Ecclesiae mandata atque observanda deferret, una cum epistolis quas idem pontifex Deo dilecto archiepiscopo Laurentio, et clero universo, similiter et Edilberto regi atque genti Anglorum direxit. Hic est Bonifacius quartus a beato Gregorio Romanae urbis episcopo, etc.

Quomodo liceat monachis cum sacerdotali officio ubiubi ministrare.

Sunt nonnulli fulti nullo dogmate, audacissime [Col. 0105A] quidem, zelo magis amaritudinis quam dilectione inflammati, asserentes monachos, quia mundo mortui sunt, et Deo vivunt, sacerdotalis officii potentia indignos, neque poenitentiam, neque Christianitatem largiri, neque absolvere posse per sacerdotali officio divinitus injunctam potestatem: sed omnino labuntur. Nam si ex hac causa veteres aemuli vera praedicarent, apostolicae compar sedis beatissimus Gregorius monachico cultu pollens ad summam nullatenus apicem conscenderet. Quoniam quidem haec ostiatim fungendi, ligandi, solvendique potestas a Deo summa conceditur. Augustinus quoque ejusdem sanctissimi Gregorii discipulus, Anglorum praedicator egregius, ac Pannoniensis Martinus beatissimus, cujus sanctitatis fama longe lateque diffusa totus personat [Col. 0105B] mundus; alii quoque jam plurimi sanctissimi pretiosissimo monachorum habitu fulgentes nequaquam annulo pontificali subartarentur, si quia monachi fuerunt praedictis uti prohiberentur. Neque enim Benedictus monachorum praeceptor almificus hujuscemodi rei aliquo modo fuit interdictor; sed eos saecularium negotiorum edixit expertes fore solummodo. Quod quidem apostolicis documentis, et omnium sanctorum Patrum institutis, non solum monachis, verum etiam canonicis maximopere imperatur. Nemo enim militans Deo implicat se negotiis saecularibus. Utrisque etiam praefatorum Patrum exemplis perspicacibus circumquaque ut mundo mortui sint evidentissima ratione praecipitur. Tantorum igitur Patrum instituti exemplis, quibus periculosissimum [Col. 0105C] est refragari, credimus a sacerdotibus monachis ligandi solvendique officium Deo imperante haud indigne administrari, si eos digne contigerit ad hoc ministerium sublimari. Quod incunctanter affirmat quisquis statum monachorum et habitum potentatum que evidenter considerat. Verbi gratia: angelus Graece, Latine nuntius dicitur. Sacerdotes igitur monachi atque canonici, qui quotidie sancta Dei praecepta annuntiant, angeli vocantur, ratione non incongrua. Sed unusquisque angelicus ordo quanto claritatem Dei vicinius contemplatur, tanto dignitate sublimior affirmatur. Nam uti cherubim, monachi sex alis velantur. Duae quidem in capitio quo caput tegitur [Col. 0106A] verisimilibus demonstratur assertionibus. Illud vero tunicae quod brachiis extenditur, alas duas esse dicimus: et illud tandem quo conditur corpus, sex alarum numerum certissime implere asseritur. Decertantes igitur monachicae professionis presbyteros sacerdotalis potentiae arcere officio, omnimodo praecipimus, ut ab hujuscemodi nefandis ausibus reprimantur in posterum, quia quanto quisque celsior, tanto potentior.

Domino excellentissimo atque praecellentissimo regi Anglorum Athelberto Bonifacius episcopus servus servorum Dei.

[Col. 0106B] Dum Christianitatis vestrae integritas ita circa conditoris sui cultum excreverit, ut longe lateque resplendeat, et in omni mundo annuntiata, vestrae Deo dignae operationis augmenta referat; enormes largitori omnium bonorum Deo grates exsolvimus, qui vos de excelso prospexit, et in tanto virtutum culmine erexit. Quapropter, gloriose fili, quod ab apostolica sede per coepiscopum nostrum Mellitum postulastis, libenti animo concedimus: id est, ut vestra benignitas in monasterio in Dorovernensi civitate constituto, quod sanctus doctor vester Augustinus, beatae memoriae Gregorii discipulus, sancti Salvatoris nomini consecravit, cui ad praesens praeesse dignoscitur dilectissimus frater noster Laurentius, licenter per omnia monachorum regulariter viventium [Col. 0106C] habitationem statuat: apostolica auctoritate decernentes, ut ipsi vestrae salutis praedicatores monachi, monachorum gregem sibi associent, et eorum vitam sanctam tum moribus exornent. Quae omnia decreta si quis successorum vestrorum regum, sive episcoporum, clericorum, sive laicorum irrita facere tentaverit, a principe apostolorum Petro, et a cunctis successoribus suis anathematis vinculo subjaceat, quoadusque quod temerario ausu peregit, Deo placita satisfactione poeniteat, et hujus inquietudinis veram emendationem faciat. In Christo valeas, domine fili.

. . . . Interea notescimus sanctitati vestrae ad nos opinione vulgata pervenisse Brunigildem virginem et Theudericum regem amarissima sub dispositione assueta diffundentes venena, in excidium unitae gentis contra gloriosum Theutibertum regem atrocissimum barbarorum excitasse dimicare regem. Quod si specialiter ita res agitur, quid necesse est, nisi ut ante arma bellica cunctus in hac parte precibus elaboret divinum populus implorando suffragium, unde petimus evidentiam rei nobis significari? Ut et nos participes effecti fidelium pari fidei flagrantia consurgentes, cum universis sacerdotibus, clero, cunctaque hujus provinciae Christianorum plebe, indictis [Col. 0108C] letaniis redemptorem omnium Dominum supplicationibus adeamus; ut invictam potentiae suae in defensione catholicorum praetendat dexteram, et aemulan tis perfidi hostis condignum meritis adsit intentionis interitum; atque jurgiorum auctores, vetusti serpentis machinatione nudatos in exemplum reserata clareat cunctis per circuitu justa nostri Domini ultione prostratos poscentes. Ut si scripta quae paulo ante glorioso Theutiberto regi directa, sicut polliciti estis, destinare procurastis: aut si missi vestri jam reversi sunt, vel quod reciperetis responsum, vel si usque hic placita deportantes, aut certe si ad praesentiam gloriosissimi domini mei Gundemari regii praeparaturi advenerint, certius sciamus Quomodo aut [Col. 0109A] tibi pecunia praeparetur, nos veraciter ut confidimus una cum beatitudine vestra sospitatem reciprocatis formare jubeatis affectibus.

. . . . Etsi universus axe sub aethereo limes terrarum Domino cernitur opifice constitutus, et omnium potestate pollentium ipsius mirabile constet ordinatione divisus, necesse est ut ejus evangelicam vocem custodientes, vel quaerere eos quos una in Christum fides consociat, vel diligere; et quamlibet a temporali dominatione segregemur imperii, congruet ut praeceptis principis non dissociemur aeterni. Unde beatitudinem vestram gratia coelesti diffusione florentem, et spirituali largitione exuberantem quam Domino propitiante intercurrente stylo effici volumus [Col. 0109B] charitate devinctum, his destinatis cum summo desiderio litteris; non solum inquirimus, sed et salutis cum debito necessariarum rerum alloquio impertimus. Quia non immerito praecipuum te pastorem suo Christus dedicavit ovili, ut cum velut sanguinis generositate mihi, beatissime Pater, praepolleas, ita de suarum innumeras ovium geras sollicitudinem animarum. Tali quippe in usu persistere quibus vel major vel minor cura in populis adhibenda committit: ut quantum divina efficiuntur in pensione sublimiores, tantum debent circa his quibus praeponuntur existere indesinenter pervigiles. Et quia latere beatitudinem vestram non arbitror quod filius vester dominus Theutibertus cum gente Gothorum a decidentibus velut olim existit colligata principibus, [Col. 0109C] nunc per peritorum allegatione pacem per legatis ejusdem gentis devovit roborare perpetuam. Ex quo aliquod gratiae merito pecuniae, numerum [ Forte, Avarorum] gentis pollicitus est impertire Francorum. Unde jam me constat, memorato filio vestro domino Theutiberto per venerabilem fratrem vestrum dominum et in Christo mihi patrem verum episcopum destinasse scripta, per quas innotui quod jam pecunia a filio vestro domno meo Gundemaro rege directa. Hic mihi in Gallias esse dignoscitur, ut prudentes ex suo dirigat conspectu legatos: et ea quae ob charitatem gens Gothorum sperat universa, promittit tradentibus placita saltem contradamus hominibus. Obinde tuam sanctitatem debita humilitate deposco, ut quantum Dominum diligis Jesum, qui pacem praeteritis saeculis dereliquit futuris, hujus [Col. 0109D] confirmatione pro pacis tantum intendere digneris delectabiliter. Et si agnoscitis eam quam direximus ad domnum Theutibertum paginam pervenisse; aut si ea quae per legatis Gothorum sunt sub definitione inita, si manebunt veraciter allegata, vel quantum praedictus filius vester in Abatorum [ Forte, Avarorum] bellica triumphatus est acie, vestris mereamur affectibus informari. Nam et nobis currenti est opinione plebis compertum, quod Brunigildes reginae et Theuderici regis ipsos Abates [ Forte, Avares] ad bellandum domni Theutiberti convocatos et de suis sedibus transmigrare provinciam: quod enuntiare catholicorum infandum est auribus, ut Christiana sub religione personas revera procul a Domino constitutas, [Col. 0110A] in Christianorum provocarent desaevire. Nec credimus eos ab illis existere meliores, sed ita manifeste socios comprobamus qui de mundum debitis scelerum ministrat retamenta personas. Hoc igitur vestra sanctitas si evidenter agnovit, quod ex praedictorum regum consilio super orthodoxi principis regionem impia se fudit hostilitate caterva, per vestro nobis declarare jubeatis stylo, ut hac filii vestri gloriosi domini mei Gundemari regis ad ordinationem nostram pertinente provincia, indicta sacerdotes cum populo omnipotenti celebrent jejuniorum solemnia; ut accedentium injuste atque longe a domino corda virorum, siderea confringat virtute bellantium, et gente Christianae fidei dogma custodienti laudabilem coelesti pietate jubeatis conferre tropaeum . . . .

Dilectissimo atque in Christo reverendissimo Patri episcopo Bulgaranus.

. . . . Notum est Domino omnipotenti qui justum indicat servum, et injustum justa damnationis ultione perimet, quia ante hos dies, quod tuam non reor latuisse beatitudinem, chartas gloriosissimorum regum idemque filiorum vestrorum Brunigildes reginae et Theuderici regis, per eodem nobis fuere transmissas. Et ut eas ipso praeciperemus tradente, memoratorum series scriptorum denuntiavisse, qui eadem suorum scripta dominorum una cum suam ad nos usque suggestionem deduxi, et ut aditum ad nos perciperet commeandi supplex scribendo nostram ordinationem poscit. Nam nullo cum desiderio, neque [Col. 0110C] exquirere elegit nos, neque ab nullis indigimus intueri materiis; et quam neque si venisset pro responso dominorum suorum denuntiando annueramus: tantum quia minime properavit, nequissimus nam de homine vestrum illum cujus ad praesentiam filii vestri gloriosi domini Gundemari regis efflagitare videmini aditum, debet mens vestra in summo propositionis tabescere exordio, dum veritas vobis experto lumine fulgeat, et justitiam quam speculo interiori prospicitis, injusta verborum excusatione dissimuletis. Quis vestrae non prospiciat sanctitatis ingenium, et ea quae actibus exasperastis illicitis, blandis intenditis eloquiorum lenire tendiculis? Talem enim vestram, si veniam tribuitis, dissimulationem censemus. Quale si quisque debitor humano pudore sublato, proterviae incitamento, praerogativis [Col. 0110D] feneratorem pulset objectionibus et veritatem habeus pusilentus creditor tegat, quam calumniator loquendo penitus erubescat. Manet enim filio vestro glorioso domno meo Gundemaro regi cunctaeque genti Gothorum non exigua sed magna pecuniae repetitio, ut nobiles ejusdem gentis legatos vestra magnificentissime cum consolato veritatis gratia discurrentes ab vestro injuste principe capti. Geminata malitiae largitate dedecus omne relegationis perferant egestatis opprobrio. Pateat vero Totilanem et Gundrimirum viros illustres a serenissimo domino meo Gundemaro rege directos, in finibus vestris in locum Irapinas post illatam eorum despectionem inter praeceptione clausistis, et ad vos usque succedere [Col. 0111A] loculenter aditum denegastis. Ecce quae pars vestra commiserit vestris non sunt incognita mentibus; et tantum a vobis injuriae acerbitatem vehentibus insuper vestrorum ad praesentia inclyti domini mei legatorum, vestri simulando litteris, viam aperire conqueritis. Videat altissimus a coelesti solio princeps hanc causam; et divina partem ultione confodiat qui injuste parti alterius visus est conferre molestiam, et qui charitatem respuendo pacem excelsae potestatis violaverit captiose dilectam. Licet dum filiorum regum idemque vestrorum litteras accepissem, eorum protinus reformavi rescriptum quod si memorati gloriosi principes acceperunt, sive in vestra fuerit cognitione deductum, nullo denuntiante comperimus. Sed et vestrae itaque honorificentiae declaramus, [Col. 0111B] si remoto simulationis pacem typo servare desideratis, quae dominio maxima sors esse cognoscitur, et Christum diligenda concordes cum Gothis corde aptatis permanere devoto; non oportet ut ea tantum labiis fallentibus proferatis, sed pacem quam nobis servantibus ipsi prius irruere, perfectis demonstrandum operibus demonstretis. Dignum est vestri ut primum in sua dignitate Gothorum restituantur legati; et inter affinem sanguinis gentem servantem pacem, Domino adjuvante, vestrorum, si necesse [Col. 0112A] est, ad praesentiam gloriosi domini mei libertas maneat itineris legatorum. Nam de locis unde intimastis Jubiniano et Corneliano, quae in provincia Gothorum noscitur domna Brunigildes possedisse, ut suis post ejus jure aditum tribuamus hominibus; ordinandam miramur tuam sic nos hortare beatitudinem, ut loca quae pro stabilitate concordiae sanctae memoriae dominus noster Recharedus rex in jure memoratae contradidit domnae (ut) a partibus vestris scandalum nutrientibus foedus sit charitatis disruptum: et pars jura quae stimulum illicite suscitat, jura debeat gentis possidere Gothorum. Arbitror enim ut ea quae pars vestra injuste noscitur admisisse, si emendare malueritis, poterit gentem vestramque in charitate connexam, eadem suo jure domna Brunigildes [Col. 0112B] defendere loca. Te quippe, beatissime vir, dum hactenus benignis animis, et saecularibus evigilantem studiis, nimisque formidare omnipotentem meminimus? Quomodo cures si tantis temporibus charitas utriusque illaesa agentis es Deo dicatus antistes a principibus, ut quae pax olim a prioribus gentium utrarum gentibus colligata, nunc maneat dissoluta, dum vestro debuit ex consilio in perpetuum existere roborata?

Virorum orthodoxorum, maximeque catholicorum, prorsus ⁜ e , vera nullus esse ambigat miracula, quae ⁜ f , sanctissimus egregiusque vates Romanae praesul urbis Gregorius, inflammatus paracliti charismate Spiritus, [Col. 0117] Dialogorum in libris veridico edidit ⁜ g , praenotationis stylo; quae olim scilicet omnipotens Deus servulis pro suis bene sibi placitis, propter honorem nominis sui patrare dignatus est; ne quaelibet ob hoc dubitanti quispiam aestuet animo, quod priscis jam temporibus gesta esse videantur, et fortassis fidem plenam minime accommodet, et praefatum sacratissimum virum, vas electionis (Act. IX, 15) , ⁜ h sacrarium Spiritus sancti, aliqua vanis et nebulosis verbis fuscasse opinetur; dum ⁜ i , luce clarius evangelicae auctoritatis voce cunctis manifestetur Dominum semper operasse et hactenus operari (Joan. V, 17) . Quamobrem, ut omnium legentium vel audientium fides majori credulitatis robore firmetur, ea modernis temporibus in ⁜ j Emeritensi urbe fuisse narramus; quae non relatu aliorum agnovimus, neque fictis fabulis didicimus; sed ⁜ k , quae ipsi eo referente auribus nostris audivimus, quem e corpore mirabiliter egressum, et ad aetherea regna pervenisse non dubitamus.

Antiquae Emeritae laudes, cui potius consecrandae dicandaeque erant a me L. M. quam tibi, illustriss. Praesul, qui illius optima et clarissima laus olim benevolentia fuisti, aeternum fama eris; illa, cum in ipso aetatis flore princeps ipsius senatus vexillifer Emeritam fueris tutatus, hac, cum tuorum tot meritorum gloria Emeritense nomen ubique celebretur? Tibi, inquam, quem ob unum magnae illius urbis potest si non exstingui, certe desiderium remitti. Nam si antiquitatem et originis praestantiam in illa veneramur, utriusque in te contemplamur imaginem, cum ab ipsis impp. Romanis, quibus VERI cognomen obtigit, et ab heroe illo nostro GARSIA PEREZ DE VARGAS tot illustrium in Hispania familiarum auctore, trahas stemmatum vetustatem et generis claritudinem. Si priscorum monumentorum ruinam in illa dolemus, in tuo illa doctrinarum omnium capacissimo pectore revixisse, in tua perdurasse mente rerum omnium ad miraculum fecundissima cognoscemus. Si antistites pietate, duces belli solertia, scriptores eruditione, et viros alios animi magnitudine praestantes Emerita potest jactare, te etiam jactet necesse est, cujus religionem tam Occidui quam Eoi orbis Ecclesiae praedicant; cujus

Interim Deum immortalem veneror, qui te tuis, patriae, amicis, nobis incolumem brevi reddat, et quem reip. causa abeuntem incredibili dolore sumus prosecuti, redeuntem, ut debitis in illa honoribus fungaris, pari laetitia excipiamus.

[Col. 0165A] Eruditis et antiquitatis studiosis aliquod operae pretium me facturum sum arbitratus, si Paulum, qui res Emeritenses ante 1000 annos litteris consignavit, illustraturus, nonnulla quae ad Emeritae urbis et Ecclesiae antiquitatem et praestantiam spectent, hic quasi in tabella, studioso brevitatis compendio, nullo veritatis dispendio, nec obvia, nec inutilia ex Hispania antiqua, quam aerumnabili labore ex antiquis paro, repraesentem.

Emeritae ipsi qui condendae occasionem praebuerunt, nomen etiam indiderunt. Dio, lib. LIII, cum retulisset Augustum in Hispaniam venisse Cantabris rebellantibus et Asturibus, et adversus illos Antistium ducem, cum in morbum Tarracone incidisset, statim misisse, subdit, παυσαμένου δὲ τοῦ πολέμου τούτου, ὀ Αὐγουστος οὐτοὺς μὲν ἀφηλικεστέρους τῶν στρατιωτῶν ἀφῆκε, καὶ πόλιν αὔτοῖς ἐν Λυσιτανία τὴν Αὔγουσταη Ἠμερίταν καλουμένην κτίσαι ἔδωκε. Finito hoc bello Augustus emeritos milites exauctoravit, urbemque eos in Lusitania Augustam Emeritam nomine, [Col. 0165B] condere jussit. ⁜ a Anno nimirum post Romam conditam 728, ante Christum natum tertio et vicesimo Augusto Caesare nonum consule cum M. Silano.

Ex eo Isidorus noster lib. XV Orig. c. 1. ⁜ b Emeritam Caesar Augustus aedificavit, postquam Lusitaniam et quasdam Oceani insulas cepit, dans ei nomen ab eo quod illi milites veteranos constituisset. Nam emeriti dicuntur veterani, solutique militia. Utrumque verum, nam teste Suida, Βετερανος παρὰ Ῥωμαίοις ὁ ἀπολυθεὶς τῆς στρατείας. Veteranus Romanus dicitur, qui solutus est militia. Quo recidunt Glossae veteres, in quibus emeritus ἀπολειτουργέσας ἢ ἀποστρατευσαμόνος, nec non ἐντιμος κατὰ στπατιωτικοὺς καματοὺς : ex more nimirum militiae Romanae, in qua et praemio et emerito donabantur veterani. Praemium pecuniae, emeritum agrorum largitione censebatur. De praemio Tacit. I Ann. in seditiosa illa Percennii oratione, Sextus decimus stipendii annus fines afferret, ne ultra sub vexillis tenerentur, sed iisdem in [Col. 0165C] castris praemium pecunia solveretur. De emerito Modestinus jurisconsultus III de Re mil., Veteranus emerita accipiet . . . . emerito privatur. Hygenus Aug. lib. de Limit. constit.: Erat tunc praemium terra et pro emerito habebatur. De utroque Arius Menander jurisconsultus V, § fin. D, eod. tit., Veteranus et praemia et emeritum capiet; nempe veterum justae militiae commoda, ut appellat Sueton. in Vitell. cap. 15. Nam Emeritus emerito et praemio fruebatur, et ut commodius viveret

[Col. 0167C] P. AENOVITALVS AVG. LIB. TABVL. PROVINCIAE. LVSITANIAE ET. VETTONIAE.

Hispali

M. CALPVRNIO. M. F. PROC. PROVINCIAE LVSITANIAE. ET. VETTONIAE.

et alibi alii, qui Prudentio Vettoniae Emeritam tribuenti servient elucidando; etiamsi Emeritenses a Vettonibus videatur distinguere lapis alius in pago Oliva ex ruinis Capparensibus

L. PVBLICIO. L. F. PAP. THIAMVS. EMERIT. ANN. XXVII N.S.E.S.T.T.L. CAECILIVS. VETTO SODALI. CIPPVM D. S. P.

Cunctis honoribus a Romanis auctam semper Emeritam fuisse ipsi in illam collati honores testantur. [Col. 0167D] Ut commodius colonia deduceretur liberali largitione ab Augusto jugera Emeritensibus plura assignantur. Hygenus distinctissime de limit. constit., fol. 164, edit. Rigaltianae: Modum autem Centurii quidam secundum agri amplitudinem deducunt. In Italia triumviri jugerum quinquagenum, alicubi ducenum. Cremonae jugera 210. D. Augustus in Boeturiae Emerita jugera 400. Quibus divisionibus Decumani habent longitudinis actus XL. K. actus XX. Decu. est in oriente. Quibusdam deinde coloniis perticae fines, hoc est primae assignationes aliis limitibus, aliis praefecturae continentur. In Emeritensium [Col. 0168A] ▩ [Table] finibus aliquae sunt praefecturae, quarum decimani aeque in orientem diriguntur, cardines in meridianum. Jugeribus tot assignatis colonia Latina fuit, hoc est juris Italici privilegiis gaudens. Paulus jurisconsultus, lib. II de cens., l. ult. D., eod. tit. In Lusitania Pacenses et Emeritenses juris Italici sunt. Conventus etiam Lusitaniae fuit. Plin. IV, c. 22, de Lusitanis, Universa provincia dividitur in conventus tres, Emeritensem, Pacensem, Scallabitanum. Addo totius generis ritus Emeritae florere cum Flaminicam, hoc est, [Col. 0168B] Flaminis Dialis (testibus Festo et Agellio X, cap. 15) uxorem, Emeritensem celebrent ipsi lapides. Super ⁜ b Exarramam fl. duobus millibus infra Tenanum oppidum Lusitaniae

IOVI. O. M. FLAVIA. L. F RVFINA EMERITENSIS. FLAMINICA. PROVINC. LUSITANIAE. ITEM. COL. EMERITENSIS. PERPET ET. MVNICIPI. SALACIEN. D. D.

Emeritae etiam laudibus attribuendum est, ad eam usque viam sterni jussam a Coss. tempore Augusti. Lapis vetus Capparae,

T. VICTVRIO. ET. C. SEMPRONIO. COSS. POPVLIS PROVINCIAE. ARENAT. OB. SVPERIORVM. TEMPORVM. BELLA. AD. SVMMAM. INOPIAM. REDACTIS. IMMVNITAS. DATA EST. QVOAD. QVIDQVID. TERRARVM. AD. EMERITAM. VSQVE. AVGVSTAM. [Col. 0168C] INTERIACET. LAPIDIBVS. STERNERETVR. CENSVERE. SIQVIDEM. E. MAIESTATE. AVGUSTI. DIVI. F. AC. S. P. Q. R. DIGNITATE. ET. AMPLITVDINE. HOC. ESSE. VT. PROVINCIAE. PORRO. AB. ITALIA CONSTITVTAE. QVAE. DE. REPVBLICA. RO. BENE. MERITAE. ESSENT. IN. MELIOREM. CVLTVM. REDVCERENTVR. ITAQVE. TITO. MVRTIO. PROVINCIAE. HISP. CITERIORIS. PRAETORI. DEMANDATVM. EST. VT. CCCCX. PONDO. ARGENTI. E. PVBLICIS. POPVLI. RO. EMOLVMENTIS. QVAE. PRAETERITIS. TEMPOR. QVAESTORES. RECEPISSENT. PROVINCIAM. SVBLEVARET. ET. PONDO. E. PROVINCIALIBVS. QVAE. AD. PHILIPPOS. QVAE. AD. ACTIACVM. SVPERERANT. AVT. QVAE. IN. AERARIVM. NONDVM. RELATA. FVERANT. CLX.

Uti etiam ad hanc e Cappara Vespasian. lap. Emeritensis ex Suritae et Scothi schedis

IMP. CAES. VESPASIANVS AVG. PONT. MAX. TRIB. P. II. IMP. VII. COS. III. DESIG. IIII P. P. VIAM. A. CAPPARA. VRBE AD. EMERITAM. VSQ. AVG. [Col. 0168D] IMP. SVA RESTITV LXXIII.

Emeritam praeterea adjectione familiarum auxit Otho imp. Tacit. I, histor. Eadem largitione civitatum quoque ac provinciarum animos aggressus, Hispalensibus et Emeritensibus familiarum adjectiones. ⁜ c Lusonibus universis civitatem Rom. provinciae Boeticae Maurorum civitates dono dedit. Et merito, nam non solum inter urbium in Mediterraneis clarissimas in Lusitania Emerita numeratur a P. Mela cap. VI, lib. I, sed

Haec ex fluviis, ex urbibus etiam deducenda conjectura [Col. 0170B] est. Magna olim et celebris Hispalis, sed non magnitudine et celebritate inferior Emerita. De illa non in Hispania solum antiqua, sed Notis ad Festi Avieni nostri oram maritimam praecipua dixi. De hac nunc, tantam olim fuisse, ut cum, ⁜ c Corduba, Tarracone et Barcinone vix vellet certare, ut Ausonius scribit. Et certe ea magnitudine urbs haec quondam fuit, ut fabulis, rerum omnium fide majorum ritu, non apud Arabes, sed etiam apud Scriptores nostros, locum praebuerit. Quibus si credendum impune esset, moenia trium fere leucarum ambitu circumdata, decem et septem cubitis lata, et quadraginta quinque alta: 1500 turribus distincta, 44 praeter maximam portis patens. Quam quidem amplitudinem civium bellatorum numerus adimplebat. Ex illius fama Hispanum illud decantatissimum

Addam (ne quid desit quod ad Emeritam, quando illius res sigillatim aguntur, spectet) tria, quae apud scriptores de illa inveni. Frequentia fuisse inter Emeritenses et Caesaraugustanos olim commercia, docentibus id tribus itineribus, quae ab Antonino Emerita Caesaraugustam assignantur, nempe (si me emendatorem audis)

[Col. 0171C] AB EMERITA CAESARAUG. M. P. ICCXXXII. SIC:

• Ad Sorores m. p. XXVI.
• Castris ⁜ a Caeciliis m. p. XX.
• ⁜ b Tumulos m. p. XX.
• Rusticiana m. p. XXII.
• Cappara m. p. XXII.
• Ceciliani [ Forte Caeciliana] m. p. XXII.
• Ad Lippos m. p. XXII.
• ⁜ c Sentice m. p. XII.
• ⁜ d Salmantica m. p. XXIV.
• ⁜ e Sabariam m. p. XXI.
• ⁜ f Ocello Durii m. p. XXI.
• ⁜ g Albucella m. p. XXII.
• Amallobrica m. p. XXVII.
• Septimanca m. p. XXIV.
• Nivaria m. p. XXII.
• Cauca m. p. XXII.
• Secoria m. p. XIX.
• Miacum m. p. XXIV.
• [Col. 0171D] Titulcia m. p. XXIV.
• Complutum m. p. XXX.
• ⁜ h Garacca m. p. XXII.
• Cesata m. p. XXIV.
• ⁜ i Segoncia m. p. XXIII.
• [Col. 0172A] Arcobrica m. p. XXIII.
• Aquae ⁜ j Bilbitanorum m. p. XVI.
• Bilbili m. p. XXIV.
• Nitorbrica [ Al. Nertobrica] m. p. XXI.
• ⁜ k Secontia m. p. XIX.
• Caesaraugusta m. p. XVII.

ALIO ITINERE AB EMER. CAESARAUG. M. P. CCCXLVII. SIC:

• Lacipea m. p. XX.
• Leuciana m. p. XXIV.
• Augustobrica m. p. XII.
• Toletum m. p. LV.
• Titulciam m. p. XXIV.
• Complutum m. p. XXX.
• Caraccam m. p. XXII.
• Cesata m. p. XXIV.
• Secontia [ Anne Segontia?] m. p. XXIII.
• Arcobrica m. p. XXIII
• Aquae Bilbitanorum m. p. XVI.
• Bilbili m. p. XXIV.
• [Col. 0172B] Nertobrica m. p. XXI.
• Secontia m. p. XIV.
• Caesaraugusta m. p. XVI.

PER LUSITANIAM AB EMER. CAESARAUG. M. P. CCCCLIIX. SIC:

• Contosotia m. p. XII.
• Mirobrica m. p. XXXVI.
• Sisalone m. p. XXII.
• Carcurium m. p. XX.
• Ad Turres m. p. XVI.
• Mariana m. p. XXIV.
• ⁜ l Laminium m. p. XXX.
• Alces m. p. XL.
• Vico Cuminario m. p. XXIV.
• Titulciam m. p. XIIX.
• Caesaraugusta mansionibus suprascriptis m. p. CCXV.

Eadem commercia invenio inter Hispalenses, Cordubenses, Salacienses, Olisipponenses et alios cum [Col. 0172C] Emeritensibus. Itinera ipsa manifestant, quae (uti hactenus ad oram monui) emendaturus adjiciam.

AB HISPALI EMERITAM M. P. CLXV. SIC:

• Carmone m. p. XXII.
• ⁜ m Obulcula m. p. XX.
• ⁜ n Astici m. p. XV.
• ⁜ o Celti m. p. XXXVII.
• Regiana m. p. XLIV.
• Emerita m. p. XXIV.

ITEM A CORDUBA EMERITAM M. P. CLXI. SIC:

• Equabona m. p. XII.
• Catobrica m. p. XII.
• Ciciliana [ Anne Caeciliana?] m. p. VIII.
• Malceca m. p. XXVI.
• Salacia m. p. XII.
• Ebora m. p. XLIV.
• Ad ⁜ p Anam fl. m. p. IX.
• ⁜ q Evandriana m. p. XVII.
• Emerita m. p. IX.

[Col. 0172D] ALIO ITINERE AB ⁜ r OLYSSIPONE EMER. M. P. CXLV. SIC:

• Aritio Praetorio m. p. XXXVIII.
• ⁜ s Abelterio m. p. XXIIX.
• ⁜ t Matusaro m. p. XXVII.
• Ad septem Aras m. p. IIX.
• Budua m. p. XII.
• [Col. 0173A] Plagiaria m. p. IIX.
• Emerita m. p. XXX.

ITEM ALIO ITINERE AB OLYSIPP. EMERIT. M. P. CCXX. SIC:

• ⁜ a Ierabrica m. p. XXX.
• Scalabim m. p. XXXII.
• ⁜ b Tacubis m. p. XXXI.
• Fraxinum m. p. XXXII.
• ⁜ c Montobrica m. p. XXX.
• Ad septem Aras m. p. XIV.
• Plagiaria m. p. XX.
• Emerita m. p. XXX.

ITEM AB ^t OSTIO FL. ⁜ d ANAE EMER. USQUE M. P. CCCXIII - SIC:

• Praesidio m. p. XXIII.
• Ad Rubras m. p. XVII.
• ⁜ e Onova m. p. XXIIX.
• Ilipa m. p. XXX.
• Tucci m. p. XXI.
• Italica m. p. XIIX.
• [Col. 0173B] ⁜ f Monte Mariorum m. p. XLVI.
• Curica m. p. XLIX.
• ⁜ g Contributa m. p. XXIV.
• Perviana m. p. XX.
• Emerita m. p. XXIV.

Succedit huic alia de Emerita apud scriptores observatio, quae secunda, nempe coccum tingendo optimum circa Emeritam inveniri. Plin. IX, cap. 41, Coccum Galatia Rubens granum, etc., aut circa Emeritam Lusitaniae in maxima laude est. Tertia, Olivas praecipui saporis. Idem optimus et elegantissimus naturae scrutator XV, cap. 3: Sunt et praedulces per se tantum siccatae, uvisque passis dulciores, admodum rarae in Africa, et circa Emeritam Lusitaniae. In iis (veluti in conviviis fieri amat, cum

Hactenus de iis quae ad Emeritensis urbis magnitudinem [Col. 0173C] spectant; nunc quae ad religionem. Quae ab ipsius fidei catholicae incunabulis illum illustravit duorum apostolorum Petri illorum principis, et Jacobi unici Hispaniarum patroni praesentia gloriantem. Nam B. Jacobus cum e Jaffensi portu egressus esset, in Sardiniam usque insulam penetravit, et inde in Hispaniam, in cujus urbe Carthagine solvit. Hinc Granatam versus tetendit, ubi cum jecisset verbi divini semina, discipuli martyrio astitit. Postea Mentesam, hinc Cordubam et EMERITAM perrexit, et per Lusitaniam et Bracaram in Gallaeciam venit, etc., ut ait Breviarium Armeniorum apud Ferdin. de Oxeda Dominicanum, cap. 6 Histor. S. Jacob. num. 2. Accessit B. Petri Ratensis, Jacobi discipuli, et Episcopi Bracarensis doctrina; nam cum esset in Hispania S. Jacobi vicarius ad Magistri exemplum, non in una tantum civitate commorabatur, sed zelo fidei citra et ultra Tagum, populosque sibi commissos ambiens Aegitaniae, Callensiae (sic habent mss. Codices) EMERITAE, Ambraciae [Col. 0173D] et in aliis Vettonum et Lusitanorum urbibus verbum Dei disseminavit. Teste Caledonio Petri in sede Bracarensi successore in ipsius Vita apud Hugonem Portucalensem episcop., epistola ad Mauricium Bracarens. quae litteris Gothicis scripta exstat in coenobio S. Crucis Conimbricensis. Emeritae itaque circa annum a Christo nato 40 prima Evangelii lux affulsit; nam anno 37 Jacobus Petrum Bracarae praefecit, et anno 45 Petrus martyrio coronatus est, ut ex Dextro D. Paciani F. alibi asseruimus. Tantam [Col. 0174A] religionis antiquitatem Emerita jactet necesse est; cujus Ecclesiae fundamenta jecit B. Petrus Lusitanorum apostolus, vel ibidem pontificalia munera exercens, vel alium, qui exerceret, suo et apostolorum more, praeficiens; unde non immerito primum Emeritensium praesulum hunc S. PETRUM, quo Bracarenses etiam primo gloriabantur, possimus agnoscere. Caeterorum seriem etsi mutatione rerum et temporum intercapedine imminutam e monumentis antiquis libet attexere. Qui post sparsos a B. Petro Ratensi sive Bracarensi evangelicae lucis radios, primus Emeritae praefuit episcopus, fortasse S. EPITACIUS, sed Petro apostolo Emeritam invisente. Dexter ad ann. 48: Petrus ad Hispanias venit, easque invisit; pastores ibi reliquit, Sextifirmi Epennetum episcopum creat, et Emeritae Epitacium; ut in quibusdam mss. legitur, et ego ad illum noto. De Epitacio Martyrol. Rom. 23 Maii. Subsecutus, sed longo proximus intervallo, MARTIALIS (circa annum Christianum 258) quem Emeritensem volunt Vasaeus ad ann. 256, Moral. lib. IX, [Col. 0174B] cap. 45, et Padilla cent. 3, cap. 10 (etsi Baronius ad ann. 2584 et ex eo Severinus Binius tom. I Concil., fol. 139, Asturicensem dicant). Hic, infelicitate temporum seductus, una cum Basilide in varios errores incidit, adversus quos scripsit B. Cyprianus Carthaginiensis episcopus epistolam Felici presbytero et plebibus consistentibus ad legionem et Asturicam, item Aelio diacono et plebi Emeritae consistentibus fratribus in Domino, in editione Pamel. 68. Succedit circa annum 312 LIBERIUS, qui concilio Illiberritano decimo loco subscribit: episcopus Emeritensis sive Emeritanus (nam utroque modo in mss. legitur), et concilio Arelatensi primosub Silvestro et Constantino I, ann. 314, ex civitate Emerita Liberius episcopus; de quo Moral. lib. X, cap. 31. Circa ann. 347 FLORENTIUS sive FLORENTINUS (etiam utroque nomine legitur in autographis) qui una cum Liberio episc. concilio Arelatensi ex civitate Emerita diaconus interfuerat; postea concilio Sardicensi generali, Nicaeni nimirum appendici, subscribit: Florentinus [Col. 0174C] ab Hispania, de Emerita. Circa ann. 380 ITACIUM sive IDACIUM (utrumque in mss. reperi) Emeritae episcopum assignat Severus Sulpicius cum lib. II Sac. Hist. de Priscilliano ageret, sed corrupte; nam Idatium Emeritae aetatis sacerdotem in vulgatis legitur, pro Emeritae civitatis, uti olim monui Comment. ad ann. 429. Dextri, ubi multa de iis qui in Hispania Idacii, Ithatii, Ithacii aut Idalii nomine insigniuntur, et non vulgaria habes. Idacius Emeritensis concilio Caesaraugustano I, aer. 418 congregato, subscripsit. Postmodum altum de episcopis Emeritensibus silentium apud scriptores est. Qui longa temporum intercapedine, scilicet Leovigildi, hoc est 570, occurrit, PAULUS est, de quo noster Paulus cap. 4; cui successit FIDELIS, de quo idem cap. 5, 6, 7, 8, Distinctior memoria MASSONAE invenitur, qui duobus conciliis Toletanis Reccaredi tempore habitis, aera nempe 627, hoc est anno 589: In Christi nomine Ecclesiae catholicae Emeritensis metropolitanus episcopus [Col. 0174D] provinciae Carpetaniae constitutionibus, quibus in urbe Toletana interfuit, annuens subscripsit; nec aliter aer. 635, hoc est anno 597. De quo Paulus noster a cap. 9 ad 21: Massona, dum concilii causa Toleti degeret, lustrationi ecclesiae Toletanae astitit. Julianus archipresbyter Tolet. in Chron.: Ecclesia S. Mariae Toletana, quae ab apostolo Jacobo fuit incoepta, et a M. Marcello Eugenio Assumptioni B. Mariae consecrata, ab Arianis episcopis cogentibus regibus Wisegothorum saepe profanata, et a bonae memoriae rege [Col. 0175A] Reccaredo catholico restituta ritu solemni 13 April. ab Euphemio vel Euphemiano Toletano archiepisc. et Hispaniarum primate, praesentibus Massona Emeritensi metropolitano et Benigno Bracarensi et aliis metropolitanis, etc. Sed ubinam Toleti tempore concilii habitabat Emeritensis? Idem Julianus in Adversariis: Bracar in conciliis Toletanis habitabat in S. Leocadiae praetorio; Hispalens, in suburbano ejus templo; Emeritanus in S. Eulaliae, etc. Massona exsule intrusi sunt in illius locum SUNNA et NEPOTIS, pseudo-episcopi, de quibus ad c. 11, 12, 13, 14, Pauli. Vero episcopo Massonae INNOCENTIUS successit, ex Paulo cap. 2. Qui aer. 648 anno, nimirum 610, Gundemari regis decreto Emeritensis provinciae Lusitaniae metropolitanus episcopus, dum in urbem Toletanam pro occursu regio advenisset, assensum praebuit atque subscripsit; nec multo post RENOVATUS, de quo Paul. cap. 21. Cui STEPHANUM successisse Not. ad cap. 21 probavi; qui anno 619 concilio IV Tolet. subscripsit Ecclesiae Emeritensis metrop. episc. Post quem ORONTIUS, [Col. 0175B] cujus mentio exstat in conc. Tol. VI, aer. 676, ann. 636. Nam in subscriptionibus Guntiscus presbyter agit vicem Orontii episc. Eccles. Emeritensis. Et aer. 684, ann. 546 in VII Tolet. concil., Orontius in Christi nomine S. Eccles. Emerit. metropol. episc., statuta definiens, subscribit; nec non aer. 591, ann. 653 conc. VIII interfuit. Post hunc PROFICIUS, Dei miseratione Lusitaniae provinciae S. Emerit. Eccl. metrop. sedis episc., gesta synodalia cum finitimis suis episcopis instituta confirmavit aer. 704, ann. 666 in concilio Emeritae congregato sub Reccesuintho rege. Hujus successorem FESTUM invenio ipsius Wambani regni initio, nempe circa ann. 675, de quo nullam aliam mentionem lego praeterquam apud Egicanem regem epist. Omnibus SS. PP. in S. synodo Toletana XVI residentibus, iis verbis, et quia praecessor noster divae memoriae Dominus Wamba rex in ipsis regnandi primordiis Theudemundum spatarium nostrum, contra generis vel ordinis sui usum, Festi quondam [Col. 0175C] incitatione Emeritensis episcopi, solius tantum regiae potestatis impulsu, in eadem Emeritensi urbe numerariae officium agere instituit, etc.

STEPHANUS alter aer. 719, ann. 681 conc. Tol. XII, et aer. 721, ann. 683 sub Ervigio XIII, Emeritens. Eccles. metropolitan. confirmat, et XIV, aer. 722, ann. 684 sub eodem, Maximus abbas agens vicem Domini Stephani Emeritensis Eccles. similiter. Qui quidem MAXIMUS sub Egicane aer. 726, ann. 688 in concil. Tol. XV, et aer. 731, ann. 693 in XVI Emerit. metropol. dicitur.

ANDREAM etiam invenio Emeritensem praesulem circa ann. 910 Julian. in Chron Blasius (Tolet. episc.) concilium contrahit hoc anno in urbe Toletana. Conveniunt autem ad illud episcopi, videlicet Egas Valentinus, Andreas Emeritensis, Theodominus Bracarens. Adelphius Elborens. ex Carpetanis, et alii numero XXX. Agitur de reformatione cleri et de officii mutatione.

Haec praesulum Emeritensium series ex antiquis [Col. 0175D] conciliorum et scriptorum monumentis eruta: nec plenior aliunde ipsorum notitia extrahenda est. Nam varia Ecclesiae Emeritensis, ut temporam, vicissitudo. Ab antiquissimis temporibus totius Lusitaniae metropolim fuisse nullus est qui dubitet. Nam Constantino Magno curante in sex archiepiscopatus sive primas sedes Hispania divisa est, Narbonensem nimirum, Toletanam, Tarraconensem, Bracarensem, Spalensem et Emeritanam, unicuique metropolitae suffraganeis suis attributis. Emeritae metropoli in Lusitania provincia obtigere Avela, Salmantica, Ebora, Caurio, Oxonoba, Olisbona, uti in divisione provinciarum Hispaniae et earum sedium habet antiquus codex Hispal. D. Laurenti ante mille fere annos scriptus; [Col. 0176A] etsi in alio Ovetensi Gothico plures assignantur, nempe Merita (repraesento veterem scripturam) Pace, Olixibona, Oxonoba, Egitania, Conimbria, Visaeo, Lamego, Caliabria, Abela, Cauria, Elbora, Abela, Salmantica, Numantia, id est Zamora. Nec aliter in divisione ab Wambane rege in concilio Toletano XI procurata, apud Itacium.

Hac suffraganeorum auctoritate metropolitana Ecclesia Emeritensis gloriosa incedebat ad excidium usque Hispaniae fatale, in quo Muza Arabum dux ivit Emeritam (verbis dicam Roderici Toletani, cap. 23, lib. III) , quae multis et antiquis aedeficiis antiquae dignitatis gloriam testabatur, et incolae de multitudine praesumentes contra eum ad praelium exierunt: sed ea die Muza non potuit praevalere. Videns autem quod vi non poterat obtinere, in lapidicina urbi proxima insidias occultavit, et sequenti die, ut heri fecerant, cives ad praelium processerunt; sed inter celatam et acies intercepti ex civibus plurimi occiderunt, et qui evadere potuerant, ad urbis ambitum confugerunt. [Col. 0176B] Erat enim muri firmitas miro opere fabricata. Christiani autem corde pusillanimi desperantes sequenti die colloquium petierunt. Cumque permissi ad Muzae praesentiam accessissent, et viri canitiem attendentes, ad suos post colloquium redierunt, et exposita canitie obsessoris opinati sunt senem brevi tempore desiturum. et ideo illa die a compositionis colloquio destiterunt. Tunc Muza praecepit murum perfodi circumquaque: obsessi autem ab intus exeuntes plures ex fossoribus occiderunt. Die tertio iterum colloquium postulantes ad Muzae praesentiam redierunt, et quos pridie canos notaverant, tincturae opere coloris contrarii invenerunt, et fatuitate attoniti miraculum reputarunt, et ad suos illico redeuntes nuntiarunt virum virtute praeditum, qui nunc juvenili, nunc senili praestantia juxta beneplacitum mutabatur, et hoc miraculo conturbati, urbem protinus reddiderunt, interposito tamen pacto, ut salvis rebus recederent et personis. Cepit itaque urbem anno Arabum XCIII, ultima die mensis Ramadan. [Col. 0176C] Copiosius haec ⁜ a Rasis Arabs Dalharab Marochiorum Miramolini ac Cordubae regis historiographus in Hisp. descript. Et Eleastras (si verum, non fictum nomen est scriptoris, qui Roderici et Hispani excidii historiae auctor dicitur, in quo plura passim de Emerita) a c. 141 ad 143, e quibus Moral. X, cap. 73, et Marian. lib. VI, c. 20.

Jacuit itaque, jacente inter barbaros Emerita, haec metropolitana Emeritensis dignitas sine sede, sine nomine, usque ad annum nostrae salutis plus minus 1522, cum Callixtus II Compostellanam Ecclesiam metropolitana dignitate sublimavit, et in ea omnia Emeritensis Ecclesiae jura transtulit, omnesque illius suffraganeos Compostellano archiepiscopo parere jussit, ut ait Vasaeus cap 21 Chron. Quod verbis Innocentii III, Pont. Max., epistola ad Petrum Compostellanum libuit repetere ex lib. II Regist.: Volens enim apostolica sedes Compostellanam Ecclesiam pro reverentia B. Jacobi apostoli, cujus venerandum corpus in ea conditum quiescit, speciali privilegio decorare, [Col. 0176D] dignitatem Emeritensis metropolis, quae peccatis exigentibus a longis retro temporibus usque nunc barbarica tenetur feritate captiva, eidem Ecclesiae cum integritate Lusitaniae provinciae liberali concessione donavit, sicut privilegia fel. mem. Calixti PP. praedecessoris nostri liquido protestantur. Hinc praeter famam nihil Emeritae ex ecclesiastica dignitate relictum est. Nam oppressionem quam passi Emeritenses sunt sub Arabibus, non aliunde melius noscas quam ex epistola Hludovici Pii Aug. ad Emeritanos Hispaniae, ab Einhardo, cujus epistolis inserta est, composita, editaque inter analecta minutorum diversi generis Scriptorum post Notas viri doctiss. Jacobi Sirmundi S. J. ad Capitula Caroli Calvi et successorum, fol. [Col. 0177A] 123. Quamlibet hic, quia bella occasio est, inserere cum quod ab scriptoribus nostris tacita praetermittatur, tum etiam quod tam Emeritensium oppressas res, quam animos ad omnem bellicae virtutis aleam promptissimos contineat. Haec illa:

HLUDOVICUS, divina ordinante providentia, Imp. Aug. omnibus primatibus et cuncto populo Emeritano in Domino S.

Audimus tribulationem vestram et multimodas angustias quas patimini per crudelitatem regis Abdiraman, qui vos per nimiam cupiditatem rerum vestrarum, quas nobis auferre conatus est, saepissime violenter oppressit; sicut et patrem ejus Abolaz fecisse comperimus: qui injustis superpositionibus censum, cujus debitores non eratis, sibi solvere cogebat, et propter hoc de amicis inimicos, et de obedientibus sibi contrarios atque inobedientes effecerat. Quia et libertatem nobis tollere et injustis censibus ac tributis [Col. 0177B] nos onerare, atque humiliare molitus est. Sed, ut audivimus, vos semper sicut viri fortes injurias ab iniquis regibus vobis illatas fortiter repulistis, et crudelitati atque aviditati eorum viriliter restitistis. Quod et vos modo facere multorum relatione didicimus. Quapropter complacuit nobis ad vos has litteras dirigere, vosque consolari, atque exhortari, ut in ea qua coepistis, libertatis vestrae defensione contra crudelissimum regem perseveretis, et furori atque saevitiae illius, sicut hactenus fecistis, cedere non dignemini. Et quia idem rex certissimus adversarius et inimicus tam noster quam et vester est, communi consilio contra saevitiam ejus dimicemus. Volumus enim, cum Dei omnipotentis adjutorio, proxima aestate exercitum nostrum ad marcam nostram mittere, ut ibi praeparatus sedeat, et exspectet donec vos mandetis quando promovere debeat: si ita vobis bonum visum fuerit, ut propter vos adjuvandos eumdem exercitum contra communes inimicos nostros, qui in marca nostra resident, dirigamus. Ad hoc ut si Abdiraman, vel exercitus [Col. 0177C] ejus, contra vos venire voluerit, isti per nostrum exercitum impediantur, ut illi et exercitui ejus in adjutorium contra vos venire non valeant. Nam certos vos facimus, quod si ab illo vos avertere, et ad nos convertere volueritis, antiqua libertate vestra plenissime et sine ulla diminutione vobis uti concedimus, et absque censu vel tributo, immunes vos esse permittimus: et non aliam legem, nisi qua ipsi vivere volueritis, vos tenere jubemus: nec aliter erga vos agere volumus, nisi ut vos amicos et socios defensione regni nostri honorifice habeamus. Optamus vos in Domino semper bene valere. Hucusque Hludovicus ad Emeritae urbis cives, cujus laudibus (ut eo, unde discessi, revertar) non immerito accensenda auctoritas illa erit, quam ex conciliorum doctrina, martyrum gloria et virorum illustrium memoria adepta cunctis temporibus Emerita est. De singulis meo more, hoc est breviter. Synodos Emeritae plures olim habitas testimonio Scriptorum scimus, e quibus vix nomina temporum injuria reliquit.

[Col. 0177D] Circa ann. 254, uti habentur frequentes synodi, Tarracone, Hispali, Carthagine, Bracarae, Toleti, sic etiam Emeritae, an baptismus collatus ab haereticis cum intentione faciendi quod Ecclesia praetendit, validus sit? Et conclusum, validum esse, nec sit ab haereticis baptizatos baptizandos; teste Juliano archipresb. Tolet., qui vixit ann. Dom. 1050, in Chron. De qua re multa Baron. ad ann. 217 et 158, quae hic non compilo.

Circa ann. 306. Aliud ex tribus metropolitanis Emeritae Augustae, circa quaestionem, quae tunc in Hispania plurimum agitabatur, utrum esset majus sacramentum, baptismus an confirmatio? qua de re consulta est sedes apostolica; eodem auctore. Quaestioni huic facit satis Melchiades PP. etiam Hispanus epist. Hispan. Episc. scripta Volusiano et Rufino Coss., quae exstat tom. I Conc., fol. 188, Rom. edit.

Circa ann. 354. Aliud de recipiendis lapsis jam poenitentibus [Col. 0178A] Emeritae, uti etiam Toleti, Bracarae, Hispali, Tarracone cum numeroso coetu provincialium; ex eodem.

Circa ann. 385. Emeritae Aug. in Hisp. Idacius Episcop. metropol. provinciae (sic legendum est, non pontifex) Lusitaniae contra Priscillianum concilium contrahit; auctore Fl. Lucio Dextro in Chron., assentiente Severo Sulpicio lib. II Sac. Hist., a quo diversum fuisse, quod in collectione illustriss. G. de Loaisa arch. Tol. et Hisp. prim., fol. 108. exstat, in Notis ad Dextrum olim asserui. Concilii ἐπιγραφὴ sic habet, In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Synodus, quae gesta est in provincia Lusitaniae apud urbem Emeritensem, quae caput ejus dignoscitur esse XII episcop. in unum collectorum die VIII Id. Nov. ann. 18 sereniss. et piiss. Reccesiunthi regis, aer. 701, hoc est ann. 667. De quo vid. Innocentius III P. M. Epist. ad Petr. Compostell. tom. II Epist. Pontif.

Haec de conciliis. De Martyribus etiam obiter. Inter omnes principem locum habet

Inter purpureas martyrum laureas emicat etiam radians corona confessorum Felicis, qui Eulaliam et Juliam in Rutiano praedio comitatus est, et Donati presbyteri, a quo edocta Eulalia ab ejus infantia rudimentis ut Christum fateretur, ut Breviaria antiqua Palentinum et Salmantin. testantur. De iis vid. Mor. lib. X, cap. 20; Mariet. part. I, lib. I, cap. 40, et Padill. cent IV, cap. 14. Quid plures? Plures Paulo nostro debemus, quos hic non repetam. Tantum [Col. 0179B] addam, praecipuum Emeritensium erga Deiparam Virginem Mariam ab antiquissimis temporibus amorem et cultum, sed verbis Juliani in Adversar. Ab Apostolicis temporibus maxima per Hispanias in B. Virginem devotio et singularis amor; quam, cum in vivis esset, invisebant peregrini quotannis cum muneribus, eratque frequentissima celeberrimaque peregrinatio ex totius orbis partibus ad eam. Praecipue civitates hae mittebant suos peregrinos Tarraconenses, Pampilonenses, Barcinonenses, Idienses, Caesaraugustani, Bracarenses, Clunienses, Asturicenses, Toletani, Emeritenses, quibus, eorumque civitatibus Virgo sanctiss. benedicens, et in suam tutelam recipiens, domum laetos et devotos remittebat.

Alios etiam bellica virtute et litterarum laude illustres Emerita dedit, quos etsi tacitos nunc praetermittam,

Inter militari gloria claros vir. illust. Claudium ducem Emeritensem

Eruditorum agmen claudat Paulus noster, quem primi a multis desideratum et laudatum nunc damus, ut in eo cujus causa hoc, quidquid est, libelli impensum est, cum Deo quiescamus.

1. Sancto et a me pontificali apice praeferendo, Domno ⁜ a Ceraunio papae, Warnaharius salutem.

Praecipuis beatissimorum episcoporum personis assidue coaequari meritis non desistens, in omni conversatione sacerdotii, sancta quotidie exornari religione festinans, divinarum litterarum legendi [Col. 0186C] studio universa dogmata peragrasti: nunc sanctorum martyrum gesta, ad laudis tuae cumulum, pro amore religionis congregare in urbe Parisiaca devotus intendis. Unde ⁜ b sancto Eusebio Caesariensi in aemulationis studio coaequandus es, et pari gloriae dono perpetualiter memorandus. Da veniam nostrae imperitiae, quoniam te tantum laudare non sufficimus, [Col. 0187A] quantum esses cordi si facundia succurreret praeferendus. Gesta sanctorum geminorum, qui in suburbio Lingonicae civitatis pretiosam adepti sunt consummationem martyrii vel beatissimi ⁜ a Desiderii martyris et antistitis ipsius civitatis, sicut devotionis studio imperastis, ita desiderantissime me famulationis obedientiae cognoscatis.

2. Gloriosa martyrum certamina studiosius reserare Christo auctore compellimur, in cujus fidei amore acta fuisse procul dubio confitemur. Igitur sancti tres gemini fratres Speusippus, Eleusippus et Meleosippus, cum quantis ad martyrii dignitatem praemiis pervenerint, explanare potius quam praeterire [Col. 0187B] plenissima convenit ratione. Admirandum satis est et Dei omnipotentis praedestinatione multipliciter praeferendum. Ergo hujus rei ordinem prosequentes, et gratiarum beneficia largitoris diligentius perpensantes, principium publicemus.

3. Denique sanctus Polycarpus ⁜ b Ephesi urbis episcopus, doctrina beatissimi Joannis apostoli et evangelistae perfecte instructus, Spiritu sancto repletus. fidei ducatu cupiens Christi militiam ampliare, per diversas mundi partes suos dirigebat discipulos, verbum Domini nostri Jesu Christi gentibus fiducialiter praedicare. Audiens itaque Aurelianum imperatorem post discessum ⁜ c Severi impii persecutoris crudelissimam denuo resuscitasse persecutionem, et quod malo pejor princeps principi successisset in [Col. 0187C] regno, et Galliarum provincias coram se suisque praesidibus, ac generaliter in cuncto populo sibi subdito promulgasse edictum et decrevisse ut diversis omnes omnino punirentur suppliciis Christiani, beatus Polycarpus sanctos Dei sacerdotes, id est, ⁜ d Andochium et ⁜ e Benignum presbyteros, et Thyrsum diaconum, illuc praedicationis causa destinavit, viros scilicet virtutibus praestantissimos, in Dei amore diffusos, ad certaminis agonem festinos, pro Christi nomine itinerum labores assumere omnino devotos, pericula maris sustinere non tardos, peregrinationes ambienter expetere hilares ac parentes pro religione Christi gratanter relinquere, poenarum supplicia vel beatae mortis passionem desiderare potius quam timere.

[Col. 0187D] 4. Qui viri tres obedientes sanctis monitis, naviculam ascendentes, sanctis sanctus valedicens Polycarpus, ita tradidit in mandatis: Ite, viri fortes, in fortitudine Christi fortiter dimicantes, per sanctam [Col. 0188A] Christi confessionem plures commilitones acquirite, cum quibus de victoria triumphantes, nomen et dignitatis gloriam possitis adipisci sempiternam. Fructus laboris vestri multiplici opulentia cumulentur; justorum paradisi sedes per vos plurimum de sanctarum animarum acquisitione laetentur. His et aliis multis eos sanctus Polycarpus prosequebatur orationibus.

5. Illi vero, navigantes feliciter, gubernatione divina ad Massiliensium littora celerius pervenerunt: egressique ad terras, Dei angelo praecedente, prosperum iter agentes, ⁜ f Aeduam civitatem ingrediuntur: ibique Domini provisione, reperto Fausto, nobilissimae familiae viro, senatoria dignitate conspicuo, et praetorianis fascibus sublimato, gratissime ab eodem [Col. 0188B] hospitio sunt recepti. Quos cum comperisset esse praesbyteros, suppliciter postulavit ut amicos vel familiam suam per ablutionem baptimatis efficerent Christianos. Ille vero, propter eminentem persecutionem, Christum colebat occulte. Obtulit etiam et filium suum, ⁜ g Symphorianum adolescentem, sanctorum praedicationibus vel divina praedestinatione succiduis temporibus praeclarum martyrem futurum. Et sanctis tradens manibus, ut a sancto baptizaretur Benigno, et de sacro fontis lavacro a sancto susciperetur Andochio, attentius deprecatus est. Illi vero opus ad quod venerant alacres peragentes, et tanti viri obtemperantes precibus, per baptismi gratiam, voluntatis suae desideriis in omnibus satisfecerunt.

6. Post haec cum praefatus Faustus causam petitionis [Col. 0188C] per collationem sermonum sanctorum sacerdotum diligentius explorasset, sororem nepotesque ejus in memoriam divina pietas perduxit. Tunc ait eis: Est mihi soror germana, Leonilla nomine, illustris matrona, civis urbis Lingonicae; cui sunt nepotes ex filio tres gemini fratres uno partu simul editi, litteris liberalibus eruditi, paterna tamen traditione adhuc gentili errore viventes; quos mater desiderat ad Christi militiam sociare. Subvenite, sanctissimi sacerdotes, suis devotionibus, et nobilissimam nobilitate familiam, quam coepistis. His dictis, sancti viri, rem pro qua venerant attentius pertractantes, placuit utrisque consilium, ut sanctus Benignus ad territorium Lingonicum illustrandum, juxta Dei sententiam, properaret. Sancti vero Andochius et Thyrsus, [Col. 0188D] Augustodunensem villam plurimum in divinis praedicationibus augmentantes, non post multum spatium temporis sub Aureliano principe felici sunt coronati martyrio. Sanctum itaque Benignum praefatus [Col. 0189A] Faustus sorori suae pro munere divino, sicut erat, de praesenti transmisit. Illa eum scilicet veluti manna, quod de coelo descendit, cum omni veneratione suscepit.

7. In eadem igitur die memorati nepotes sui in agro cui Palmasius nomen est, ad simulacrum ⁜ a Deae Nemesis ritu solito profana sacrificia offerebant, et de superstitiosis libaminibus aviae suae residua reservaverant: quam invitantes ad convivium servata protulerunt. Illa vero, omnia projiciens canibus, respuit tanquam stercus. Tunc accedens ad eos eminus cum sancto Benigno talia coepit verba producere: Charissimi nepotes, cognoscite Dominum nostrum Jesum [Col. 0189B] Christum verum Deum esse, cui angeli et omnis creatura justam exhibent servitutem, qui mundum omnem constituit, omnemque rerum materiam libratam verbi subita dispositione composuit; coeli altitudinem eadem visione extendit; terrarum spatia multiplicia late latius dilatavit; immensum abyssi pelagus congregari et littoribus coarctari momentanea sententia ordinavit: pinxit coelum stellis, et duo luminaria praecipua constituens, quae omnia succidua vicissitudine quae fecerat exornarent, ac vestita lumine cuncta detegerent, omnino decrevit; mare omne in piscium habitatione ad praeambulandum concessit; diversis arboribus et graminibus tellurem omnem vestivit; omnia quae mundi quaeque animantia crescentia, vel viventia sunt, eadem constitutione [Col. 0189C] creavit. Postremo hominem ad imaginem et similitudinem suam formavit, quem ad hoc sapientiae et intelligentiae singulari dono locupletavit, ut tantam mundanae magnitudinis fabricam, vel omnia quae patravit diligentius requirat, ut discernat bonum a malo ne per ignorantiae desidiam postponat auctorem, sed ut simulacris hominum manu factis ex diversis metallis, sensu carentibus, et omni vitali spiramine desolatis, ad humanam deceptionem diabolica adinventione figuratis, non solum culturam venerationis iis exhibere non debeat, verum etiam ut immunda in omni abusione despiciendo diffugiat. Ipsius enim perversa adinventio in hoc mundo idola figuravit, qui Adam primum hominem in paradiso constitutum, per praevaricationem decepit. Derelinquite [Col. 0189D] ergo, dulcissimi nepotes, omnia idola daemonibus consecrata, et creatorem omnium rerum Dominum nostrum Jesum Christum sine ulla ambiguitate confitemini. Hunc ⁜ b virum sanctum Benignum, quem stantem coram vobis cernitis, de longinqua regione ad vos pietate divina credite fuisse transmissum. Attendite igitur ad verba oris ejus: Dei enim sunt praecepta, quae de ore ejus procedunt, discite ab eodem doctrinam plus omni munere copiosam et vestrae salvationi super omnia opportunam.

8. Dum haec saluberrima alloquia sancta Leonilla [Col. 0190A] cum sancto Benigno suis nepotibus praedicaret, et in cordibus eorum jam inspirata gratia divinitus convalesceret, miro pariter astiterunt stupore defixi, et se invicem intuentes, considerantesque omnia quae eis dicta fuerant, et conversi ad aviam suam unanime dixerunt una voce: Quare tantam et tam praecipuam rem, tam diu tectam silentio tenuisti? cur nobis veritatis viam et lumen praeclarum tantis temporibus occultasti? Quibus illa blando sermone respondens, elevans oculos et manus ad coelos expandens, Deo gratias agens, infit: Filius meus, pater vester in tanta cordis perseveravit duritia, ut in tartarea sede demersus, delictorum obumbratus caligine, desolatus omni sapientia et intellectu, caecatus perversitatis consilio, Christum Dominum nec [Col. 0190B] credidit nec unquam voluit confiteri. Quid ei prodesse poterat sermo divinus, cujus interiora cordis incredulitatis malitia ad integrum possidebat, et lumen verum circumseptus idolorum caligine videre non poterat? Ipse fecit mihi hactenus taciturnitatis silentium custodire, dum timui ne sua inimica suasione vos faceret a recto tramite perpetualiter deviare. Voluntate enim Dei eo deficiente omnia impedimenta sublata sunt. Ecce nunc tempus acceptabile. Aperite ergo oculos cordis et corporis, coelum potius intuentes, idolorum inimicam saluti vestrae culturam, Domini Christi repleti gratia, ab animis vestris radicitus exstirpate, ut possitis ad aeterna gaudia pervenire.

9. Dum haec et alia plura beata Leonilla cum [Col. 0190C] sancto Benigno nepotibus suis narrasset, ut credulitatis indicia divina pietas in eisdem patefaceret, visiones quas nocte praeterita viderant in memoriam revocaverunt. Primus Speusippus dixit: Videbam me in visione noctis praeteritae, in sinu aviae meae, quae mamillam suam plenam lacte labiis meis infundens, dicebat: Speusippe, bibe lac, quoniam in agone et certamine cum veneris, quanto plus biberis, tanto fortius et velocius vinces. Et haec cum dixisset Speusippus, Eleusippus ait: Credite et me hujuscemodi vidisse visionem: vidi in coelo super sedem magnam sedentem, quasi ex electro et gemmis, majestatis potentia radiantem, cujus splendor immensus meum obumbrabit aspectum, et ob stuporem nimium pavor cordis mei terruit intellectum. [Col. 0190D] Tunc is vultu sereno me vocans ad se, dixit: Noli timere, coronam victoriae promereberis. Tertio loco Meleusippus visionem suam exposuit: Vidi et ego nescio quem regem magnum satis, singularia sceptra tenentem. Hic nos tres pariter ad suam militiam provocabat, praeclaris balteis accingebat, magno nos pretio a captivitatis vinculo redimebat, perpetuae libertatis nostrae praemia aureis litteris scribebat, donis non indeficientibus simul remunerabat. Super his ad me hortandum addidit, dicens: Meleusippe, vos tres fratres in meo palatio collocare decrevi, [Col. 0191A] et aeternis praemiis pariter coronare. Avia vestra cunctis diebus ac noctibus pro vestra salute supplices preces effundit ut recto tramite gradientes, liberati de tenebrosa caligine, verum lumen contemplari possitis, et de condemnatione mortis ad vitam veniatis perpetuam. Haec et alia plurima adhortationum verba mihi rex, quem dixi, narravit in visu. O quam admirandas, quam concordantes et unius rei indicia designantes, vel in perpetua memoria retinendas, in noctis tenebris adhuc positi, illuminati jam praedestinatione ex gratia Spiritus sancti, tres fratres gemini meruerunt videre visiones! His tribus pueris, obtentu aviae, antea est Trinitas revelata per gratiam, antequam plenam Christi perciperent disciplinam. Viderunt illuminatis ex parte [Col. 0191B] oculis prius Dominum Deum, quam per oris confessionem plenius cognoscerent Salvatorem.

10. Perpensantes denique infra sancti Gemini de concordationibus visionum, praedicationibus sancti Benigni ac beatae Leonillae orationibus incessanter instructi, cogitabant attentius quid agere procurarent; desiderantes etiam ut detersa caligine purum claritatis lumen in visu lucis visibiliter contemplarentur, et Deum vivum et verum sine ulla ambiguitate cognoscerent. Tunc dixerunt ad aviam suam: Indica nobis quid faciamus; ut praedicatio vestra, omnibus erroribus effugatis, nostram possit proficere ad [Col. 0191C] salutem. His dictis beata Leonilla exsultans de sancta confessione nepotum suorum, et Deo gratias agens, dixit ad eos una cum sancto Benigno: Custodite ergo omnia praecepta divina, et Regem regum Christum Deum esse sine dubio credite, separati a nefandis idolis, vosmetipsos Creatori vestro Deo offerte. Docuit autem eos sanctus Benignus omnem sanctam doctrinam, et perfectos in fide Christi confessionem credulitatis veram et manifestam, per infusionem sancti Spiritus, ut cognovit eosdem ad integrum recepisse, baptismatis ipsius pariter gratia consecravit. Deinde sanctus Benignus ⁜ a Divionem petiit castrum, ubi plures laboris sui fructus congregans, non post multum tempus pro multis meritis condignam martyrii coronam promeruit.

[Col. 0191D] 11. Sancti vero gemini fratres, confirmati in omni credulitate Christi, servis suis praeceperunt ut simulacrum Nemesis confringerent, et duodecim templa, quae in domo eorum erant constituta, funditus everterent; ipsas etiam idolorum statuas simul in confractionem redactas, protinus dissiparent: feceruntque servi omnia quae fuerant a dominis imperata.

12. Interea fama citata percurrens cunctos terminos civitatis Lingonicae peragravit, nuntians tres geminos fratres nepotes beatae Leonillae, illustribus ortos natalibus, ad Christi cultum devotionis studio [Col. 0192A] manifestissime declinasse, et Jesu Christi omnipotentis fiducia, Deorum simulacra pro nihilo ducentes et in omni abusione despicientes, a fundamentis cum ipsis idolis everti jussisse. Crescit rumor immensus in populo, excitantur in iracundiam primates, judices et sacerdotes idolorum, et nimio furore succensi ad Dei pueros undique conveniunt; congregatique in unum dixerunt primates ad eos: Quae vos tam repentina invasit temeritas? Quis vos persuasit culturam deorum nostrorum relinquere, quam nostri vestrique veteres ab antiquis temporibus coluisse noscuntur, decreta principum convellentes? Christum, quem pro Deo adoratis, Judaei ipsum in mortis condemnatione cruci affixerunt. Tum sancti repleti Spiritu sancto dixerunt ad eos: O dementes [Col. 0192B] in profunda demersi caligine, perpetuis tenebris obumbrati, et nimia gravati mole peccatorum poenarum indeficientium morte perpetua condemnati, antiqui hostis errore decepti, quid nos saxa et caetera metalla, in hominum effigies ab hominibus figurata, adorare compellitis, quae nullum vitae spiraculum habere videntur? quae nihil sunt, nihil sentiunt, pro nihilo ab stultis omnino coluntur. Deus verus et vivus Pater et Filius et Spiritus sanctus, unus in trinitate Deitatis et trinus in majestatis unitate credendus. Dominus noster Jesus Christus ipse est Deus de Deo, Lumen de lumine, Splendor a splendore procedens, qui semper est semperque fuit, et semper ipse sine fine manebit. Ipse fecit omnia quae hoc in mundo sunt.

[Col. 0192C] 13. Tunc permoti sunt primates populi et judices et sacerdotes, qui ad spectaculum venerant, in nimia iracundia contra sanctos Dei famulos. Exsurgens autem Quadratus iracundia repletus Speusippum et Eleusippum pugno percussit in facie quia ipsi duo tantumlocuti fuerant. Condolens Meleusippus exclamavit, dicens: Cur me de isto percussionis dono cum fratribus meis non fecisti participem? In illis ostendisti optabile principium passionis, me autem quasi pro tuis incredulis actibus honorans a sancto consortio sequestrasti. Unanimes in Christi confessione sumus, aequaliter per vestram perfidiam de Christi remuneratione congratulamur. Quadratus dixit: Hodie vos pro contemptu deorum nostrorum diversis cruciatibus puniri disponimus. Eleusippus [Col. 0192D] dixit: Quantum nobis majora tormenta parabitis, tanto amplius nos de Dei gratia confortatis. Palmatius dixit: Nisi linguas eorum radicitus amputemus, non cessabunt loqui injuriam nostram, vel deorum nostrorum. Speusippus dixit: Si linguas nostras crudelitas vestra carnales absciderit, in interioribus nostris magnalia Dei narrabimus et de sancta credulitate Christi nunquam nos malitia vestra separabit. Iterum Palmatius et Hermogenes aiunt: Infelices unanimiter ad mortis vestrae interitum festinatis. Speusippus dixit: Mori enim pro Christi nomine gloriosum est; inde ad vitam celerius perveniemus [Col. 0193A] aeternam, ubi nulla tristitia est, sed gaudia quae nullo tempore finiuntur.

14. Videntesque eos Palmatius et Quadratus et Hermogenes in Christi confessione constanter perdurare, cogitabant attentius quid agerent, vel quibus gravissimis poenis affligerentur, quo genere mortis, propter ⁜ a meritum eorum qui advenerant crudelissimo damnarentur. Dum haec diligentius pertractarent, beatam Leonillam seorsum ad se accersiri praecipiunt, si forsitan ejus blanditiis, et suasionibus parentalibus revocare eos potuisset ad culturam deorum, ut Christi majestatis Deitatem per omnia denegarent. Cumque beata Leonilla ad eosdem pervenisset, [Col. 0193B] dixerunt ei judices: Perge ad nepotes tuos, et si eos salvare desideras, et a poenarum suppliciis, vel mortis liberare interitu, suade eis ut templa restituant quae destruxerunt; deos autem nostros adorantes, consuetudinaria offerant sacrificia. Haec et alia plura dicentes, dixit ad eos beata Leonilla: Ibo et suadebo eis omnia quae saluti eorum congruunt.

15. Veniens denique beata Leonilla ad nepotes suos, cum cognovisset eos in sancta perseverare confessione, multa exstitit exsultatione gavisa, praebens omnibus dulcia oscula, lacrymans prae gaudio, et multas Deo omnipotenti preces effundens, et gratias agens Christo, dixit nepotibus suis: Nullus de genere vestro nobilior, nullus ditior, nullus gratior, quam vos, in Christo invenitur. Omnem progeniem vestram [Col. 0193C] praeclara confessione Christi perpetualiter illustrastis. In tenera aetate positi cunctos seniores originis vestrae sapientia praecessistis. Thesaurum immensum plus omni pretio copiosum per Christi militiam acquisistis. Estote ergo in sancta Christi religione viriliter perseverantes. Nulla vos frangat adversitas, nullae minae, nulla tormentorum supplicia vestros terreant animos fortiter in fide Christi armatos. Regna hujus mundi, quae videntur, et cum vita temporaliter finiuntur, nihil sunt: regnum enim Dei invisibile et sempiternum concupiscere perpetua est, atque perfecta et super omnia opportuna sapientiae plenitudo. Per hos temporales labores et subito transitorias poenas ad aeterna gaudia pervenietis. Videns itaque eos plenos gratiae Christi in sua [Col. 0193D] stabilitate manere et promissam fidem fortiter servare, Deo commendans cum integra devotione nepotes, discessit ab eis.

16. Interrogati autem a judicibus si vellent consentire eis et deorum simulacra publica voce confiteri; ergo cum illi pertinaci sententia in Christi amore persisterent, et nullatenus voluissent assensum praebere petentibus, ligatis sursum manibus, pedibus vero deorsum, in arbore una suspensi sunt: tanta vero tormentorum adinventione extensi, ut pene putarentur ab ipsa membrorum compage separari. [Col. 0194A] Confortati tamen a Christo, ut virtutis tolerantia divinitus interius ministrata, in confessione et credulitate Christi viriliter permanebant: et in ipsis tormentis suspensus cum fratribus Meleusippus judicibus insultabat, dicens: Dominus noster Salvator Jesus Christus clavis affixus, in Trinitate colendus, pro nostra redemptione sancto pependit in ligno, unde crucis signaculum adipisci promeruimus. Nos quoque tres sui famuli in uno hoc pendentes stipite pro ejus nomine efficiamur gloriosi martyres. O beatum fructum ipsius arboris, quae tres portavit martyres, trinitatis nomine consecratos!

17. Videntesque eos judices confortari, non contristari in suppliciis, dixerunt ad eos: Non in ista arbore sicut vos velle dicitis, moriemini, sed igne [Col. 0194B] ultore peribitis. Meleusippus iterum respondens, ait ad eos: Major nobis erit beatitudinis augmentatio, si per ignem probati transierimus ad Deum, et de tenebris per hunc ignem perpetuam veniamus ad lucem. Tum denique judices, propter metum qui aderant populorum, ligna et reliqua quae solent focis incrementa praebere expediunt, et ignis copiosus accenditur. Ligatis manibus et pedibus, sancti Gemini in ignem praecipitantur. Adfuit Christus Salvator in medio, et disruptis vinculis sancti martyres gloriabantur in igne, et nullum de eis contingebat incendium. O beatus ignis qui tantum ⁜ b originale purgavit peccatum et nullum in sanctorum membris diminutionis incendio intulit detrimentum! Adjuvit potius ignis sanctos, per quem nocere voluit et non [Col. 0194C] potuit inimicus. Ignis ab incredulis acrius incendebatur, ut sanctorum corpora sine mora comburerentur: sed conversa misericordia divina in melius, inde sanctis lumen inexstinguibile praeparavit. Flammae ardentes altius elevatae sunt; sed Christi opificio famulantes sanctorum praecipuam gloriam ostendebant, quae damnose a persecutoribus praeparatae fuerant ad ruinam. Ignis ad sanctorum membra consumenda vires proprias habere non potuit, quoniam Dei potentia vaporem caloris pro suis sanctis pietatis studio temperavit.

18. Viderunt impii et iniqui persecutores inter immensas flammas exsultare sanctos Geminos et perseverare illaesos, quos putaverunt tanto incendio subito videre consumptos. Ambulandi sanctis in igne est a Christo permissa licentia, ut major accresceret [Col. 0194D] incredulis mysteria divina videntibus de confusione tristitia. Defecerunt itaque ligna et omnia ignium incrementa. Sancti vero Gemini, deficientibus flammis, in medio stantes, persecutorum malitias irridebant, dicentes: Data est nobis si volumus, de praesenti ad Christum migrandi potestas; et si adhuc ⁜ c de ideramus, vestrae dementiae viventes in hoc saeculo insultare concessum est. Nam nobis melius est ad ejus epulas festinare ubi feneratio non deficit largitoris. Post sopitum ignem cum increduli ad sanctos Dei Geminos eminus appropinquassent, nullas solliciti [Col. 0195A] potuerunt videre in membris sanctorum de incendio cicatrices. Sed ut major non fieret desiderantibus mora martyrii, et ut praeparatas dudum immarcescibiles jam acciperent a Christo remunerante coronas, videntes choros ⁜ a angelorum ad se excipiendos et ante oculos eorum astare paratos; tunc continuo flectentes genua in terra, in oratione prostrati, felici Christi evocatione invitati, sanctum simul efflantes Spiritum, pariter migrasse noscuntur ad coelos.

19. Delata sunt autem corpora eorum ac sepulta a devotis in ⁜ b secundo milliario ab urbe Lingonica, in vico qui vocatur Urbatus, ubi se duae viae maximae sociant et aliae ante has a diversa parte se subjungunt: ut ibi et expedita voluntatis devotio, et viantium [Col. 0195B] opportuna satis subjuncta collatio semper frequens adsit populorum, et ad eorum undique limina ad orationem concursio. Ibique etiam quidquid devote precantur, obtentu sanctorum germanorum quotidie Deo largiente, praestatur: sanitatum ibidem suffragia per eosdem sedule infirmantibus ministrantur: moerentibus confortationis consolatio sine mora conceditur, et praecipuus circa basilicam eorum semper additur cultus et opum largitas in melius a devotis quotidie ampliatur.

20. Illud etiam rationaliter congruit adnectendum, quod ad laudem sanctorum Geminorum augendam, vel cultum religionis dignoscitur pertinere, nam per [Col. 0195C] eorum sanctam acquisitionem numerus est martyrum, inspirante Deo, ampliatus. Videns denique Jonilla quaedam mulier tam pretiosam sanctorum [Col. 0196A] Geminorum martyrii consummationem, spreto maritali consortio, parvuli et unici filii dulcem relinquens amplexum, inter incredulas turbas adhuc in persecutionis ardore commotas, veloci cursu properans, exclamavit dicens: Et ego Christi ancilla sum, Christum Deum vivum et verum sine ulla ambiguitate pronuntio: idola vestra ignominiosa et vana omnino adorare despicio. His dictis, continuo comprehensa est, et propter metum circumstantium populorum a capillis suspensa est multisque afflicta suppliciis, cum Christum negare coacta nullatenus voluisset, una cum Beata Leonilla avia sanctorum ad locum deducta martyrii, ad memoratum vicum Urbatum a persecutoribus pariter gladio sunt peremptae ⁜ c .

21. Neon quoque exceptor gestae hujus rei atque [Col. 0196B] scriptor, tradens turboni codicem, inter medias turbas persecutorum ingressus, cupiens sanctorum Geminorum militiae beatissimae sociari, Christi nomen confessus est. Qui illico a persecutoribus diversis suppliciis afflictus, et vita temporali exspoliatus, martyrio continuo meruit honorari. Turbon quoque non post multum temporis, doctrina beatissimorum Geminorum perfecte instructus, a persecutoribus captus, et ipse martyrii est remuneratione locupletatus.

22. Acta sunt haec sub Aureliano principe, Palmatio, Quadrato et Hermogene praesidibus, sub die sexta decima Kalendarum Februariarum. Adinventio sanctorum corporum Geminorum, vel dedicatio basilicae sanctorum Geminorum excolenda est ⁜ d XIV Kal. [Col. 0196C] Octobr., regnante Christo Deo nostro in saecula saeculorum. Amen.

1. Quantae ⁜ a sint in electis ac praedestinatis Dei omnipotentis sacerdotibus virtutes, beatissimi Desiderii martyris, et pontificis Lingonicae urbis, cujus redivivo anni circulo festa de more solemnia celebramus, praeconia manifestant: cujus etsi gesta [Col. 0196D] imperita loci rusticitas per ordinem publicare non valet; ipse tamen suis claris virtutibus Deo opitulante sese manifestare non cessat. ⁜ b Innumera enim sunt bonitatis ejus virtutum insignia, pauca tamen potest ⁜ c dicendo nostrae tenuitas facundiae ut condecet deflorare. ⁜ d Quanto namque praedictus martyr divino [Col. 0197A] praefertur munere gloriosus, tanto magis dictator apparet ad narrandas ejus virtutes per ignorantiam fastidiosus ⁜ a .

2. Tempore illo cum Wandalorum barbara et gentilis ferocitas ad Galliarum venisset debellandas provincias, et, devictis ac superatis Gallis, Galliarum etiam urbes infestatione bellica plurimum devastaret, et in rapina praedae crudelissime cuncta depopularetur cupiditatis instinctu; nutus Dei, eventus etiam rei atque itineris, gentem ipsam nefandam cum rege eorum ⁜ b Crosco ad civitatem Lingonas usque perduxit. Tunc vero beatissimus Desiderius in eadem [Col. 0197B] urbe pontificali officio fungebatur, sacerdos virtutibus praestantissimus. Et licet ⁜ c opposito monte in sublime firma sit ex parte maxima naturalis expositionis munitio, et quadrarum lapidum studiose subjuncta compago muros ipsius civitatis efficiat tutiores, ad probandam tamen fidem praefati antistitis, et eorum qui gloriosum martyrium in sancta Christi confessione manentes, cum eodem adepti fuisse dignoscuntur; circumfusa Wandalorum multitudo urbem undique circumvallat et in obsidione perditionis a cunctis partibus civitas circumdatur. Nec mora missilibus, fundis, sagittis diversisque telis evertere moenia, acrius impugnantes Wandali, crudelitatis instantia perurgebant. E contra beatissimus pontifex Desiderius, cum suis sacerdotibus, vel caeteris civibus, de muro clamabat dicens: Christi [Col. 0197C] servi sumus, Christum Dominum nostrum Deum vivum et verum colimus, qui universum mundum constituit. Nolite in nobis crudele scelus admittere, per quod Dei potentiam contra vos in iracundiam provocetis.

3. Sed quoniam Dei praedestinatione, martyrii praefinita dies advenerat; terror et metus inde simul cives omnes unus invaserat, nec se ultra ulla virtutis audacia defendere conabantur, sed retro redacti infra moenia fugientes, quo quisque pergeret ignorabat. Wandali vero praecipiti cursu irrumpentes, ruptis portis ingrediebantur moenia. Ast alii scalis appositis in muros diversa de parte ruentes ignes in ⁜ d Pergama submittebant; gladiis diversisque jaculis cives omnes impia caede prosternebant: nulli sua [Col. 0197D] profuit aetas, nulli sexui vel aevo pepercit impietas: natos pendentes ad ubera cum matribus impia jugulabat crudelitas: unus gemitus et planetus morientium in totis moenibus personabat.

4. Denique beatissimus Desiderius antistes, in oratione positus invenitur, regisque cum caeteris Christicolis obtutibus praesentatur. Ille autem de [Col. 0198A] perditione civium pastorali solitudine dolore repletus, pro se principem rogare noluit, sed ut pereuntibus civibus subveniret attentius exoravit dicens: Si pius es, jam parce, rector optime, precor, miseris civibus et a tanta crudelitatis caede hostiles manus tuorum ut compescas humiliter omnino deposco. Ad haec princeps barbarus immitis, naturali crudelitatis asperitate durus, eventu victoriae tumefactus, barbara locutione hoc sancto Desiderio despecta responsione narravit, quod beatus antistes nulla potuit intelligentiae capacitate cognoscere. Ideoque et quod prius sacerdos Dei precatus fuerat rex crudelissimus ignorabat. Obtulit se etiam pro suis civibus, cervice parata pius pastor ad victimam, ut cessaret de pereuntibus civibus vel aliquantulum [Col. 0198B] jam ruina. Nulla rector impius permotus est pietate: sed crudelitatis perseverantia inflammatus, caput amputari praecepit sacerdotis: plures etiam Christianos ⁜ e eadem simul hora et eadem sententia interire praecepit. In totis namque Pergamis in Christi confessione perseverantes, eadem die diversa sunt passim caede prostrati. De cultu religionis interrogati, quicunque Christum confessus se dixit credere, nunquam in tota urbe potuit evadere. O urbs Lingona, quod tunc subito remansa desolata, de tuis civibus ingemiscis? habes inde magis quo exsultes, dum tantos eodem tempore pro tuo munimine conquisisti martyres. Pro nihilo temporale damnum tua reputes in censura ⁜ f quod lugeas; dum absque taxatione pretii, inde nunc habes et habitura es lucra sine fine mansura quo gaudeas ⁜ g Contristata [Col. 0198C] es tunc incendiis, gladiis, rapinis, cum omni humilitatis exemplo in favillam redacta, unde nunc es exornata, illustrataque fortitudine et tutaminis suffragio praemunita, inde es et permanes in perpetuum prae caeteris urbibus gloriosa.

5. Tam praeclari Desiderii martyris beatitudinis initium et praecipuam perfectae dilectionis gratiam in effusione sanguinis sui, repentinis indiciis in persecutoribus ejus divina pietas patefecit. Percussor illico suus, amentiae sensu damnatus, impatientiae farore correptus, per moenia horribilibus vocibus clamans, cursu consito caput in portam civitatis impulit; et [Col. 0198D] crebra percussione evacuatus cerebro, exanimis ibidem a paventibus sociis contemplatur. Auditis his timor et tremor hostium cunctorum animos stupentium penetravit, et ⁜ h paulisper ab effundendo sanguine cessarunt. Denique non post multum temporis Deus judex justus sancti sui Desiderii martyris vel caeterorum martyrum urbis istius ultione convictus [Col. 0199A] in ⁜ a Arelatensis urbe Croscum principem suis tradidit inimicis. Qui captus et catenatus, tam diu diversis tormentis est diuturno tempore afflictus, quousque per crudelissimam assiduamque caedem ad mortis interitum perveniret juxta suum meritum.

6. Beatissimus autem Desiderius pontifex, ob praecedentem conversationem et boni operis studium martyrii condignam coronam promeruit, pro eo quod prius justus inventus est et probatus. Cujus vitae initium castitas, sobrietas eleemosynarum largitio, misericordia in pauperibus, pietas, morum probitas, patientiae aequanimitas, ac Deo ita acceptabilis in omnibus est repertus, ut ad coelorum regna, consociata militia multorum martyrum, acquisitione sua cum maxima beatitudine perveniret. In urbe sua [Col. 0199B] sanctus pontifex dono martyrii praecipue locupletatus est, in eadem etiam urbe pro salvationum beneficiis cum caeteris martyribus veneratione est debita tumulatus. Praeterito tempore, quantum fuit a suis civibus honoratus atque dilectus, sepulturae suae locus manifestis declarare videtur indiciis, in tantum ut infra muros amor populi diffusus corpus ad tumulandum reciperet sacerdotis, quem eum pro bonitatis mansuetudine et sanctitatis constantia satis diligebat superstitem. Nam si quis ad ejus limina aegrotus advenerit, inde Deo opitulante revertitur confortatus; si moerore perterritus, sancti martyris obtentu inde confestim redit exhilaratus; si caecus, claudus, surdus, mutus, ab adversa parte vexatus advenerit, suam quisque ibi medicinam et remedia pristina sine [Col. 0199C] mora percipit opportuna.

7. Inter caetera virtutum suarum insignia multiplicia, martyr in suo nomine non patitur impunitam ferre perfidiam. Nam si quis intra septa ecclesiae ipsius, invocato nomine Christi super ejus sanctum altare, sub falsitatis ingenio mendax perpetrare tentaverit sacramentum, ⁜ b ultione divina perditionis illico sententia condemnatur; fides per fidelem martyrem conservatur. Nullus ibidem, divina obtemperante gratia, in fallacibus juramentis nomen ipsius martyris invocare, aut memorare praesumit. O praeferendum beatitudine martyrem, qui tantum obtinuit apud Deum, ut ostendere possit post obitum, quod [Col. 0200A] odit iniquitatem, et diligit veritatem, detestatur perjurium, condemnat mendacium. Hortatur pius pastor curam habens defunctus de ovibus, cives bonos, ut fidei integritatem pro aminarum suarum salvatione sine macula omnino custodiant. Detestatur malignos, perfidiam aemulatur, dat perditionis exemplum specialibus ut emendent.

8. Habetis denique sacerdotes illustres, primates, et omnis plebs Lingonici populi, praeclari martyris, caeterorum cui subjuncta est caterva martyrum, intrinsecus tutamen urbis egregium et praecipuam de eo custodiam civitatis, extrinsecus autem de ⁜ c tribus geminis fratribus martyribus singulare urbis praesidium ante positum, et civitatis maximum divinae remunerationis ornatum. Nimirum satis super est in [Col. 0200B] laude hujus sancti Desiderii martyris de virtutibus amplius quod dicatur, sed fastidium generat auditori major si fuerit prolixitas dictionis. Nam ad confirmandam praeclari martyris testimonii veritatem, porta, ubi percussor pro admisso scelere reus impulsione capitis semetipsum peremit, nullum ab eodem tempore ingressionis viantibus officium praebuit, nec egrediendi ab urbe consuetudinarium aditum populis ulterius patefecit: sed saxis clausa, pro offensionis indiciis, damnata potius perseverat. Denique cum ipsius gladiator sacerdotis sacrum corpus truncavit ⁜ d in librum divinum ferventis ictus peraccessit apertum. Ubi multa quidem folia perforavit, divina tamen ⁜ e salvatione litterarum tramitem non contigit effusio sanguinis. Livor in libro certum beati martyris [Col. 0200C] passionis indicium manifestat, et in nullo scripturae seriem legentibus perturbat. In utroque vivens testimonii veritas, et praesenti populo demonstratur, et venturo semper ad cernendum Dei ordinatione servatur dum ferro, aciem acuminis proprii, ad beatitudinem hujus martyris ampliandum, vel libri folia perforanda, habere concessum est, at divina verba, ibidem in litterarum monumentis inserta, violare propter martyris sui gloriam Domini omnipotentia non permisit; regnante Domino nostro Jesu Christo, cui est honor et gloria, virtus et potestas in saecula saeculorum. Amen.

Primo omnium docemur Deum diligere ex toto corde et ex tota mente (Matth. XXII, 37) et ex totis viribus, et proximum tanquam nosmetipsos. Deinde ad primum verbum senioris omnes ad obediendum audientes surgere oportet: quia obedientia Deo exhibetur, dicente Domino nostro Jesu Christo: Qui vos audit, me audit (Luc. X, 28) .

Si quis igitur verbum audiens non statim surrexerit inobediens judicandus est. Qui autem contradixerit, contumaciae crimen incurrit: et ideo non solum inobedientiae reus est, sed etiam contradictionis aditum aliis aperiens, multorum destructor aestimandus est.

[Col. 0209B] Si quis vero murmuraverit, et ipse tanquam non ex voto obediens, inobediens putandus est; idcirco opus ejus abjiciatur, donec illius bona voluntas cognoscatur. Obedientia autem usque ad quem modum definitur? Usque ad mortem certe praecepta est; quia Christus usque ad mortem obedivit Patri pro nobis, quam ipse nobis per Apostolum insinuat, dicens: Hoc sentite in vobis, quod et in Christo Jesu: qui cum in forma Dei esset, non napinam arbitratus est esse se aequalem Deo; sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens, et specie inventus ut homo. Humiliavit semetipsum, factus obediens Patri usque ad mortem, mortem autem crucis (Philip. II, 5-8) . Nihil itaque recusandum, est obedientibus, veris Christi discipulis, quamvis durum et arduum sit, sed cum fervore et [Col. 0209C] laetitia accipiendum est. Quia si talis non fuerit obedientia, non erit acceptabilis Deo, qui ait: Et qui non accipit crucem suam, et sequitur me, non est me [Col. 0210A] dignus (Luc. XIV, 27) . Et ideo dicit de digno discipulo: Ut ubi ego sim, ibi et minister meus mecum (Joan. XII, 25) .

Silendi regula diligenter custodienda decernitur; quia scriptum est: Cultus autem justitiae silentium, et pax (Isa. XXXII, 27) . Et ideo: ne reatus de verbositate conquiratur, exceptis utilitatibus et necessariis, opus est ut taceatur; quia, juxta Scripturam, In multiloquio non deerit peccatum (Prov. X, 19) . Et idcirco Salvator ait: Ex verbis tuis justificaberis, et ex verbis tuis condemnaberis (Matth. XII, 37) . Juste damnabuntur qui justa dicere noluerunt cum potuerunt; sed mala, injusta, impia, inania, injuriosa, incerta, [Col. 0210B] falsa, contentiosa, contumeliosa, turpia, fabulosa, blasphema, aspera ac flexuosa loqui garrula verbositate maluerunt. Tacendum igitur est de eis et talibus, et cum cautela et ratione loquendum est monachis, ne aut detractiones, aut tumidae contradictiones, in loquacitatem vitiosam prorumpant.

Cibus sit vilis et vespertinus monachorum, satietatem fugiens, et potus ebrietatem: ut et sustineat, et non noceat. Olera, legumina, farina aquis mixta, cum parvo panis paximatio, ne venter oneretur, et mens suffocetur. Etenim utilitati et usui tantum consulendum est, aeterna desiderantibus praemia; et ideo temperandus est ita usus, sicut temperandes [Col. 0210C] est labor: quia haec est vera discretio, ut possibilitas spiritalis profectus cum abstinentia carnem macerante retentetur. Si enim modum abstinentia excesserit, [Col. 0211A] vitium, non virtus erit: virtus enim multa sustinet bona et continet. Ergo quotidie jejunandum est, sicut quotidie orandum est, quotidie laborandum, quotidieque est legendum.

Monachis, quibus pro Christo mundus crucifixus est, et ipsi mundo (Gal. 6, 14) , cupiditas calcanda est: nimirum dum non solum superflua eos habere damnabile est, sed etiam velle: quorum non census, sed voluntas quaeritur: qui relinquentes omnia, et Christum Dominum cum timoris cruce quotidiani sequentes, in coelis habent thesauros (Matth. XVI, 34) . Idcirco dum in coelis multum sunt habituri, parvo et extremo necessitatis censu in terris debent [Col. 0211B] esse contenti; scientes lepram esse cupiditatem monachis, imitatoribus filiorum prophetarum, ac discipulorum Christi proditionem atque perditionem, apostolorum quoque dubiis sectatoribus mortem. Ideo ergo nuditas et facultatum contemptus prima perfectio est monachorum; secunda vero purgatio vitiorum; tertia perfectissima Dei continuata dilectio, ac divinorum jugis amor, qui terrenorum succedit oblivioni. Quae cum ita sint, paucis nobis opus est, juxta verbum Domini (Luc. X, 42) , aut etiam uno. Pauca namque sunt necessaria vera, sine quibus non transigitur, aut etiam uno, quasi cibo juxta litteram; puritate autem sensus indigemus per gratiam Dei, ut intelligamus spiritaliter quae sunt illa pauca charitatis, quae Marthae a Domino suggeruntur.

Vanitas quoque quam sit periculosa, brevibus demonstratur verbis Salvatoris, qui suis discipulis laetantibus vanitate dixit: Vidi Satanam sicut fulgur de coelo cadentem (Luc. X, 18) . Et Judaeis aliquando se justificantibus ait: Quod autem altum est hominibus, abominatio est in conspectu Domini (Luc. XVI, 15) . His, et illius Pharisaei famosissimi se justificantis exemplo colligitur (Luc. XVIII, 11 seq.) , quod interemptrix sit omnium bonorum vanitas, et gloriatio elata: dum bona vane laudata Pharisaei perierint, et peccata publicani accusata evanuerint. Non exeat igitur verbum grande de ore monachi, ne suus grandis pereat labor.

Castitas vero monachi in cogitationibus judicatur; cui nimirum cum discipulis ad audiendum accedentibus a Domino dicitur: Qui viderit mulierem ad concupiscendum, jam moechatus est eam in corde suo (Matth. V, 18) . Dum enim vultum illius considerat ille cui consecratus est, verendum est ne inveniat in anima, quod abominetur: ne forte, juxta sententiam sancti Petri, habeant oculos luxuriae plenos atque adulterii (II Petr. II, 14) . Et quid prodest virgo corpore, si non sit virgo mente? Deus enim spiritus est (Joan. IV, 24) , et in spiritu habitat ac mente, quam immaculatam viderit; in qua nulla sit adultera [Col. 0212A] cogitatio, nulla spiritus coinquinati macula, nulla peccati labes.

De synaxi vero, id est de cursu psalmorum et orationum modo canonico quaedam sunt distinguenda, quia varie a diversis memoriae de eo traditum est Ideo juxta vitae qualitatem ac temporum successionem varie a me quoque litteris insinuetur hoc idem. Non enim uniformis esse debet pro reciproca temporum alternatione: longior enim per longas noctes, breviorque per breves esse convenit. Inde et apud seniores nostros ab octavo Kalendas Julii, cum noctis augmento sensim incipit crescere cursus, a duodecim choris brevissimi modi, in nocte sabbati sive Dominicae, usque ad initium hiemis, id est Kalendas Novembris, [Col. 0212B] in quibus viginti quinque canunt antiphonas psalmorum ejusdem numeri; qui semper tres loco duobus succedunt psaltis: ita ut totius psalterii inter duas supra dictas noctes numerum cantent duodecim choris, caeteras temperantes tota hieme noctes; qua finita per ver sensim per singulas hebdomadas terni semper decedunt psalmi, ut duodecim in singulis noctibus tantum antiphonae remaneant, id est, quotidiani hiemalis tringinta sex psalmi cursus; viginti quatuor autem per totum ver et aestatem, et usque ad autumnale aequinoctium, id est octavo Kalendas Octobris, in quo similitudo synaxeos est, sicut in vernali aequinoctio, id est octavo Kalendas Aprilis, dum per reciprocas vices paulatim et crescit, et decrescit. Igitur juxta vires consideranda vigilia [Col. 0212C] est, maxime cum ab auctore salutis nostrae jubemur vigilare, et orare omni tempore (Luc. XXI, 36) ; et Paulus (I Thess. v. 17) praecipit sine intermissione orare. Sed quia orationum canonicarum noscendus est modus, in quo omnes simul orantes horis conveniant statutis, quibusque absolutis unusquisque in cubiculo suo orare debet; per diurnas terni psalmi horas, pro operum interpositione, statuti sunt a senioribus nostris, cum versiculorum augmento intervenientium, pro peccatis primum nostris, deinde pro omni populo Christiano; deinde pro sacerdotibus et reliquis Deo consecratis sacrae plebis gradibus, postremo pro eleemosynas facientibus; postea pro pace regum, novissime pro inimicis; ne illis Deus statuat in peccatum, quod persequuntur et detrahunt [Col. 0212D] nobis, quia nesciunt quid faciunt (Act. VII, 59) . Ad initium vero noctis duodecim psalmi, ad mediumque noctis duodecim similiter psalluntur; ad matutinum vero bis deni, bisque bini per tempora brevium, ut dictum est, noctium, sunt dispositi; pluribus, jam ut dixi, semper nocti dominicae ac sabbati vigiliae deputatis, in quibus sub uno cursu septuaginta quinque singillatim cantantur. Haec juxta communem dicta sunt synaxim. Sed vera, ut dixi, orandi traditio, ut possibilitas ad hoc destinati sine fastidio voti praevaleat, sive sua perfectio possibilitatis permittat, vel capacitas mentis illius cum necessitatum consideratione, vel vitae qualitas possit admittere; et quantum uniuscujusque fervor exegerit, [Col. 0213A] si liber ac solus sit, aut eruditionis ejus quantitas postulaverit, aut status otium, aut magnitudo studii, aut operum qualitas, aut aetatum diversitas permiserit; ita varie licet unius rei perfectio aestimanda est quia cum labore adorationis partitur: et ideo, licet longitudo standi aut cantandi sit varia, unius tamen perfectionis erit aequalitas orandi in corde, ac mentis cum Deo jugis intentio. Sunt autem quidam catholici quibus idem est canonicus duodenarius psalmorum numerus, sive per breves, sive per longas noctes; sed per quaternas in nocte vices hunc canonem reddunt, ad initium noctis, ad mediumque ejus, pullorum quoque cantus, ac matutinum. Cursus hic, ut in hieme parvus aliis videtur, ita in aestate satis onerosus et gravius invenitur, dum crebris [Col. 0213B] in noctis brevitate expeditionibus, non tam lassitudinem facit quam fatigationem. Noctibus vero reverentissimis Dominicae scilicet vel sabbati, ad matutinum ter idem volvitur numerus, id est ter denis et sex psalmis. Quorum pluralitas ad sanctam conversationem hunc numerum canonicum multis dulci indixit suavitate, tanquam et reliquam disciplinam, sub quorum nimirum regula nullus invenitur lassus: et cum tanta pluralitas eorum sit, ita ut mille abbates sub uno archimandrita esse referantur, nulla ibi a conditione coenobii inter duos monachos rixa fuisse fertur visa: quod sine Dei ibi habitatione, dicentis: Ego in eis habitabo, et inter illos ambulabo: et ero illorum Deus, et ipsi erunt mihi populus (II Cor. VI, 16; Lev. XXVI, 12) , esse non posse manifestum est. [Col. 0213C] Merito itaque creverunt, et quotidie. Deo gratias, crescunt, in quorum medio Deus habitat; quorum meritis mereamur salvari a Salvatore nostro. Amen.

Discretio monachis quam sit necessaria multorum error ostendit; et aliquorum ruinae demonstrant: qui sine discretione incipientes, et absque moderatrice scientia degentes, vitam finire laudabilem non potuerunt. Quia sicut sine via tendentibus error evenit, ita sine discretione viventibus excessus in promptu est, qui semper virtutibus in medio inter utramque nimietatem positis contrarius est. Cujus impactio periculi res est, dum juxta semitam discretionis directam inimici pravitatis offendicula ac diversorum [Col. 0213D] errorum scandala ponunt. Orandus est igitur Deus, qui lumen verae discretionis largiatur ad illuminationem hujus vitae, tenebris saeculi utrinque obscurissimis circumdatae; quo sui ad se sine errore veri adoratores possint has evadere tenebras. Discretio igitur a discernendo nomen accepit, eo quod ipsa in nobis discernit inter bona et mala, inter media quoque ac perfecta. Divisa namque sunt ab initio, sicut lux et tenebrae, utraque, id est bona et mala, postquam mala per diabolum boni depravatione esse coeperunt; sed per Deum illuminantem prius, ac postea dividentem. Inde Abel prius bona elegit, Cain vero impius ⁜ a mala incidit. Bona Deus fecit cuncta [Col. 0214A] quae creavit, mala vero diabolus superseminavit dolosa calliditate, ac subdola ambitionis intutae suasione. Quae sunt igitur bona illa? scilicet quae integra sunt ac incorrupta, sicut creata, permanserunt: quae solus creavit Deus, et praeparavit, juxta Apostolum (Ephes. II, 10) , ut in illis ambulemus: quae sunt opera bona, in quibus in Christo Jesu creati sumus; bonitas scilicet, integritas, pietas, justitia, veritas, misericordia, charitas, pax salutaris, laetitia spiritalis, cum spiritus fructu. Haec omnia cum fructibus suis bona sunt: his vero contraria mala sunt, scilicet malitia, corruptela, impietas, injustitia, mendacium, avaritia, odium, discordia, amaritudo, cum fructibus eorum multiplicibus qui ab eis nascuntur. Innumerabilia enim sunt quae de utrisque contrariis, id est [Col. 0214B] bonis et malis, procreantur. Quod autem declinat a bonitate condita et integritate, hoc primum malum est, ut est superbia malitiae primae; cui contra est piae bonitatis humilis existimatio, suum Creatorem agnoscentis et glorificantis; quod est rationabilis creaturae primum bonum. Sic et caetera per duplices sensim partes in immanem nominum silvam crevere. Quae cum ita sint, tenenda sunt fortiter bona, Dei habentibus auxilium, quod semper orandum est per prospera et adversa; ne aut extollamur in prosperis in vanitatem, aut dejiciamur in adversis in desperationem. Ideo continendum ab utroque periculo, id est, ab omni nimietate per temperantiam gloriosam, et veram discretionem, quae Christianae humilitati adhaeret, et viam perfectionis veris Christi militibus [Col. 0214C] ac Deum timentibus aperit. Discernendum scilicet semper est in dubiis recte, ac inter bona et mala ubique dividendum juste, sive inter utraque foris, sive intus inter corpus et animam, sive inter opera et mores, sive inter curam et quietem, sive inter publica et secreta. Mala itaque cavenda sunt similiter, superbia, invidia, mendacium, corruptela, impietas, mala morum, transgressio, gula, fornicatio, cupiditas, ira, tristitia, instabilitas, vana gloria, elatio, detractio. Bona quoque virtutum sectanda sunt: humilitas, benignitas, puritas, obedientia, abstinentia, castitas, largitas, patientia, laetitia, stabilitas, fervor, impigritia, vigilantia, taciturnitas; quae per fortitudinem sufferentem, et temperantiam moderantem, quasi in quadam ponderatrice discretionis statera [Col. 0214D] statuenda in actu sunt operis assueti, pro captu conatus nostri sufficientia ubique quaerentibus. Nam cui sufficientia non sufficiunt, excessisse discretionis modum nulli dubium est: et quidquid ipsum modum excesserit, vitium esse manifestum est. Igitur inter parvum et nimium rationabilis est in medio mensura, revocans semper ab omni utrinque superfluo, in omni re posita, certum ubique necessitatis procurans, ac irrationabile superfluae voluntatis declinans. Et haec mensura verae discretionis, omnes nostros pondere trutinans justo actus, nequaquam nos deviare ab justo permittet; neque si illam vice ducis per directum semper sequamur errorem pati. Dum [Col. 0215A] enim de utraque parte semper est continendum, juxta illud dictum: Continete vos a dextris et sinistris (Deut. V, 32; II Cor. VI, 7) : in directum semper per discretionem tendendum est; id est, per lumen Dei, dicentibus saepius, atque Psalmistae victoris versiculum cantantibus: Deus meus, illumina tenebras meas, quoniam in te eripiar a tentatione (Psal. XVII, 29, 30) . Tentatio enim est vita hominis super terram (Job. VII, 1) .

Maxima pars regulae monachorum mortificatio est, quibus nimirum per sacram Scripturam praecipitur: Sine consilio nihil facias (Eccli. XXXII, 24) . Ergo si nihil sine consilio faciendum, totum per consilium [Col. 0215B] est interrogandum. Inde etiam per Moysen praecipitur: Interroga patrem tuum, et annuntiabit tibi, majores tuos, et dicent tibi (Deut. XXXII, 7) . Sed licet duris dura videatur haec disciplina, ut scilicet homo semper de ore pendeat alterius; caeteris tamen Deum timentibus dulcis ac secura invenietur, si ex integro, et non ex parte conservetur: quia nihil dulcius est conscientiae securitate, et nihil securius est animi impunitate, quam nullus sibi ipsi per se potest tradere, quia proprie aliorum est examinis. Hoc namque defendit a timore judicii, quod jam examinaverit judicantis censura, cui alieni ponderis imponitur moles, et totum portat quod suscipit, periculum. Majus enim, ut scriptum est, periculum judicantis quam ejus qui judicatur (Sap. VI, 6, 7) . Quicunque [Col. 0215C] itaque semper interrogaverit, si servaverit, nunquam errabit. Quia si alterius erraverit responsum, fides credentis et labor obedientis non errabunt, neque mercede interrogantis carebunt. Nam si per se aliquid discusserit, qui debuit interrogare, in hoc ipso arguitur errasse, quod judicare praesumpsit, qui interrogare debuit: et si rectum fuerit, pravum illi reputabitur, dum per hoc a recto declinavit; quia nihil audet per se judicare, cujus officium est tantum obedire. Cum igitur hoc ita sint, cavenda ubique est monachis superba libertas, ac vera humilitas discenda; sine murmuratione et haesitatione obedientibus: quo juxta Domini verbum, jugum Christi suave, et onus ejus leve (Matth. XI, 30) sentiant; alioquin donec Christi humilitatem discant, suavitatem jugi [Col. 0215D] ejus et oneris illius levitatem non sentient. Humilitas enim cordis, requies animae est vitiis ac laboribus fatigatae, ac unicum illius de tot malis refrigerium: et quantum ad hanc considerationem tuta de tantis foris vagis ac vanis attrahatur, tantum intus requiescit ac refrigeretur; ita ut etiam amara illi sint dulcia, ac dura et ardua ante habita, plana ac facilia esse sentiat. Mortificatio quoque, superbis ac duris intolerabilis, illi est consolatio, cui hoc solum placet quod humile ac mansuetum est. Sciendum autem est, quod neque hanc martyrii felicitatem, neque aliud quid utile superveniens poterit perfecte complere quis, nisi qui in hoc studium singulare posuerit, ut non inveniatur imparatus, Si enim juxta hoc [Col. 0216A] studium suas aliquas sectari aut nutrire voluerit intentiones, continuo interpositorum occupatione detentus, turbatus totus sequi, quo jussio ducit, gratus semper non poterit; neque ut competit complere potest, qui turbulentus est et ingratus. Mortificationis igitur triplex est ratio; non animo discordare, non lingua libita loqui, non ire quoquam absolute. Suum semper est dicere seni, quamvis contraria jubenti: Non sicut ego volo, sed sicut tu vis (Matth. XXVI, 39) : juxta exemplum Salvatoris, qui ait: Descendi de coelo, non ut faciam voluntatem meam, sed voluntatem ejus qui misit me, Patris (Joan. VI, 38) .

( Usque hic manuscripti codices et exemplar sancti Galli: Bobiense autem hoc loco auctius inclusa subjungit. )

[Col. 0216B] De perfectione monachi.

Monachus in monasterio vivat sub unius disciplina Patris, consortioque multorum, ut ab alio discat humilitatem, ab alio patientiam: unus eum silentium, alter doceat mansuetudinem: non faciat quod vult. comedat quod jubetur; habeat quantum acceperit; operis sui pensum persolvat; subjiciatur cui non vult; lassus ad stratum veniat; ambulansque dormitet, nec dum expleto somno surgere compellatur; passus injuriam, taceat; praepositum monasterii timeat ut dominum, diligat ut parentem: credat sibi hoc esse salutare quidquid ille praeceperit, nec de majorum sententia judicet, cujus officium est, obedire et implere quae justa sunt, dicente Moyse: Audi, Israel (Deut. VI, 4) , et reliqua.

Diversitas culparum diversitatis poenitentiae medicamento sanari debet. Itaque, fratres, hujusmodi statutum est a sanctis Patribus, ut demus confessionem de omnibus, non solum capitalibus criminibus, sed etiam de majoribus negligentiis: quia confessio et poenitentia de morte liberat. Ergo nec ipsa parva a confessione sunt negligenda peccata: quia, ut scriptum est, Qui parva negligit, paulatim defluit (Eccli. XIX) : ut detur confessio ante mensam, ante introitum lectulorum, vel cuicunque fuerit facile dare.

Igitur qui non custodierit benedictionem ad mensam, et non responderit, Amen, sex percussionibus emendare statuitur. Si locutus fuerit comedens, non necessitate alterius fratris, sex percussionibus. Qui [Col. 0216D] dixerit suum proprium aliquid, sex percussionibus: et qui non signaverit cochleare quod lambit, sex percussionibus. Si locutus fuerit in plausu, id est, altiore sono solito, sex percussionibus. Si non signatur lucerna, hoc est, cum accensa fuerit a juniore fratre, et non exhibeatur ad seniorem ad signandum, sex percussionibus. Si aliquod opus vanum fecerit, sex percussionibus emendetur.

Quicunque de fratribus qui sollicitudo coquinandi vel ministrandi commissa est, quantulum quid effuderit, oratione in ecclesia post expletum cursum, ita ut fratres pro eo orent, emendari statuitur. Qui humiliationem in synaxi, id est, in cursu oblitus fuerit [Col. 0217A] (haec est humiliatio in Ecclesia post finem cujuscunque psalmi) similiter poeniteat: simili modo qui perdiderit micas, oratione in ecclesia emendetur. Ita tamen haec parva poenitentia ei indicetur, si parvum quid effuderit: si negligentia, aut oblivione, seu transgressione securitatis tam in liquidis quam in aridis amplius solito perdiderit, longa venia in ecclesia, dum duodecim psalmos ad duodecimam canunt, prostratus nullum membrum movens poeniteat. Vel certe, si multum est quod effudit, quadranos de cervisia aut mensuras qualiumcunque rerum intercedente negligentia effundens perdidit, supputatis tot diebus illo quod in sumptus proprios vitae accipere consueverat, sibi eam perdidisse sciat, ut pro cervisia aquam bibat. Diffuso supra mensam, decidenteque extra eam, veniam in discubito sufficere.

[Col. 0217B] Qui egrediens domum ad orationem poscendam non se humiliaverit, et post acceptam benedictionem non se signaverit, crucem non adierit, duodecim percussionibus emendari statuitur. Similiter qui orationem ante opus, aut post opus oblitus fuerit, duodecim percussionibus. Et qui comederit sine benedictione, duodecim percussionibus: et qui regrediens domum orationem petens non se curvaverit intra domum, duodecim percussionibus emendetur. Qui vero frater haec omnia confessus fuerit, et caetera usque ad suppositionem semipoenitentiae, id est, media poenitentia, et de his similia sit temperare.

Interim qui tussim in exordio psalmi non bene caverit, sex percussionibus emendari statuitur: similiter qui percusserit dentibus calicem salutaris, sex [Col. 0217C] percussionibus. Ordinem sacrificii qui non custodierit ad offerendum, sex percussionibus. Sacerdos offerens qui ungulas non dempserit, et diaconus cui barba tonsa non fuerit: de rastro sacrificium accipientes, ad calicem accedentes, sex percussionibus. Et qui subridens in synaxi, id est in cursu, sex percussionibus: si in sonum risus eruperit, suppositione; nisi veniabiliter contigerit. Sacerdos offerens, et diaconus sacrificium custodiens, cavere ne vagis oculis oberrent: quod si neglexerint, sex percussionibus emendari.

Qui oblitus fuerit chrismal, pergens procul ad opus aliquod, quinis quinquies percussionibus. Si super terram in agro dimiserit, et invenerit statim, denis quinquies percussionibus: si in ligno illud levaverit, [Col. 0217D] ter denis, si ibi maneat nocte, suppositione. Eulogias immundus accipiens, duodecim percussionibus: obliviscens oblationem facere, usque dum eat ad offerendum, centum percussionibus. Fabulas otiosas proferens ad alienum, statim semetipsum reprehendens, venia tantum: si autem se non reprehenderit, sed detractaverit, qualiter eas excusare debeat, suppositione silentii, aut quinquaginta percussionibus. Excusationem proferens cum simplicitate, quando in aliquo discutitur, et non dicit statim veniam petens: Mea culpa, poenitet me, quinquaginta percussionibus. Consilium contra consilium cum simplicitate promens, quinquaginta percussionibus. Qui altare concusserit, quinquaginta percussionibus. [Col. 0218A] Proferens sermonem altum sine suppressione, nisi ubi necessitas fuerit, suppositione silentii, aut quinquaginta percussionibus: excusans ad veniam, quinquaginta percussionibus.

Qui fratri aliquid indicanti responderit: Non ita est ut dicis, praeter seniores junioribus dicentes simpliciter, suppositione silentii, aut quinquaginta percussionibus. Nisi hoc tantum licet coaequali fratri suo, si veracius est aliquid quam ille dicit, et recordatur: Si bene recolis, frater: et alter hoc audiens non affirmet sermonem suum, sed humiliter dicat: Spero quod tu melius recorderis; ego per oblivionem in verbo excessi; poenitet me quod male dixi. Ecce verba filiorum Dei: Nihil per contentionem, ut ait Apostolus, neque per inanem gloriam, sed per humilitatem spiritus, alter alterum existimantes superiorem [Col. 0218B] sibi (Philipp. II, 3) . Caeterum qui se excusaverit, non filius Dei spiritalis, sed Adam carnalis judicetur. Qui si non cito ad portum requiei humilitatis dominicae confugerit, nimiarum contradictionum aditum aliis aperiens, in superbia persistens, de libertate sanctae Ecclesiae in cellula ob poenitentiam agendam separetur; usque dum bona ejus voluntas cognoscatur, atque per humilitatem denuo sanctae congregationi inseratur. Qui profert sermonem vel modicum ad reprehendendum opus ostiarii, aut ostiarius si horas bene non custodierit, suppositione silentii, aut quinquaginta percussionibus.

Proferens correctionem contra correctionem; hoc est, castigans castigantem se, tribus suppositionibus. Et qui abscondit aliquod crimen videns in fratre suo, [Col. 0218C] usque dum corrigatur de alio vitio, vel de ipso, et tunc profert illud adversus fratrem, tribus suppositionibus. Reprehendens aliorum fratrum opera, aut detractans, tribus suppositionibus. Qui detrahit alicui fratri, aut audit detrahentem, non continuo corrigens eum, tribus suppositionibus. Qui aliquam contentionem cum tristitia promit, simili modo tribus suppositionibus poeniteat. Qui aliquid reprehendens praeposito suo non vult indicari, usque dum abbati indicet, tribus suppositionibus; nisi haec omnia confessione verecunda fiant. Si quis frater tristis fuerit, si fieri potest, consolationem accipiat: si sustinere valet, supprimat interim confessionem, ut verecundius dicat: quando tristitia cessaverit, orent pro eo fratres.

Si quis dicat ad consanguineum suum, sollicitans [Col. 0218D] eum in alio loco habitantem: Melius est ut nobiscum habites aut cum aliquibus, tribus suppositionibus. Et qui vituperat aliquem fratrem obsequium dantem, tribus suppositionibus. Qui consanguineum docet aliquam dicentem artem, aut aliud quidlibet a senioribus impositum, ut melius lectionem discat, tribus suppositionibus.

Qui ad praepositum audet dicere: Tu non judicabis causam meam, sed noster abbas, aut caeteri fratres; sive: Ad abbatem ibimus omnes, quadraginta diebus castigari oportet in poenitentia in pane et aqua: nisi ipse dicat prostratus coram fratribus: Poenitet me, quia male dixi. Frater quilibet in aliquo opere detentus, quamvis fatigatus sit, ita tamen ad [Col. 0219A] oeconomum dicat in propria causa: Si tibi placet, dicam ad abbatem; sin autem, non dicam: in alterius causa: Si tu iteras, non tibi difficile videatur, si forte ad abbatem dicam, ut obedientia custodiatur.

Qui non reportat quod commodat usque in crastinum, si ipse reportat recordatus, sex percussionibus: si oblitus fuerit usque dum quaeratur, duodecim. Si quis oblitus fuerit interrogare debitum poenitentiae usque in crastinum, sex percussionibus. Qui murmurat, aut dicit: Non faciam nisi dicat abbas, vel secundus, tribus suppositionibus. Cursus non necessarius, aut saltus, duodecim plagis. Prohibetur ne quis alterius teneat manum.

Procuret oeconomus de humanitate advenientibus exhibenda, tam peregrinis, quam reliquis fratribus: [Col. 0219B] et omnes fratres parati sint ad ministrandum cum omni famulatu propter Deum. Quamvis oeconomus non censuerit, aut praesens non fuerit, caeteri faciant diligenter quod necesse est, et custodiant utensilia eorum, donec assignent ea parata custodi. Sin autem neglexerint, poenitentiam de his, ut videatur, adhiberi ad judicium sacerdotis.

Qui non postulat veniam correctus, suppositione. Qui visitaverit alios fratres in cella seorsum sine interrogatione, simili modo poeniteat; aut in coquina post nonam sine ordinatione vel jussione ierit, suppositione: aut extra vallum, id est, extra septum monasterii sine interrogatione ierit, suppositione. Juvenibus quibus imponitur terminus, ut non se appellent invicem, si transgressi fuerint, tribus suppositionibus: [Col. 0219C] hoc tantum dicant: Scis quod nobis non licet loqui tecum. Et si quis praeceperit eis quod non licet, ipsi dicant: Scis quod nobis non licet. Et si ipse praeceperit ultra, ipse damnetur tribus suppositionibus: ipsi tamen dicant: Faciemus quod dicis, ut bonum obedientiae servetur. Illud vero specialius cavendum est, ut quomodo inter se mutuo non loquuntur, sic nec per os alterius loquantur: quod si scientes transgressi fuerint, simili modo quasi inter se locuti fuissent, poeniteant.

Cui chrismal ceciderit, et nihil confringens, duodecim percussionibus. Qui profert sermonem otiosum, silentio inter duas horas consequentes condemnari, aut duodecim percussionibus. Poenitentes fratres, quamvis opera difficilia et sordida efficiant, [Col. 0219D] non lavent capita, nisi in die dominica, id est, octava. Sin autem quinto decimo die, aut certe propter fluentium capillorum incrementum, arbitrio senioris unusquisque in lavando utatur. Declinatio de via sine interrogatione aut benedictione, sex percussionibus.

Poenitentias minutas juxta mensam si fecerit praepositus, mensae imponat: et amplius viginti quinque percussiones simul non dentur.

Poenitentes fratres, et indigentes poenitentia psalmorum, hoc est, cui necesse fuerit, ut psalmos adhuc pro visione nocturna decantet: quia pro illusione diabolica, ac pro modo visionis, alii viginti quatuor psalmos in ordine, alii quindecim, alii duodecim [Col. 0220A] indigentes poenitentia psalmos decantare debent. Quamvis ergo in nocte dominica, et in tempore quinquagesimae poenitentes genua flectant.

Si cui injunxerit abbas aut praepositus de fratribus iter agere, ita observandum est, ut seniori junior obediat: si tamen rectum fuerit quod eis indicaverit, observare studeat. Si quid praeceperit abbas vel oeconomus major, et alius humilior iteraverit oeconomus, ipse obedire debet; indicans tamen in silentio, quod praeceperit alius major. Infra monasterium vero nullus tamen alio imperio praecellente imperet, nisi qui praeest.

Ab initio dici usque noctem commutatio vestimenti, et altera in nocte interrogentur separatim. Qui ministrat in die dominica, aut in alia solemni, [Col. 0220B] ad lavacrum aut ad quamcunque necessitatem, una oratione ante exitum et introitum eget: interroget tamen, si non procul exeat, signo crucis indiget. Quamvis ambulans signet se: non est autem [ Forte tamen] necesse ad orientem se vertere. Exiens autem extra domum quilibet festinans et se signans, non eget ad orientem conversione. Ita et in ambulando conveniens quidquam faciat, si festinet postulans orationem, et se humilians in domo in qua non congrua fiat genuflexio, curvatio tantum statuetur. Si quis voluerit, in die sabbati praeparet oblationem Dominicae, consummato lavacro commutare sacerdotes, si facile fuerit: diacones autem, aut ante praeceptum, aut post praeceptum ministerium opportunum perficient.

[Col. 0220C] Si quis viderit somnium immundum, aut coinquinatus fuerit, aut poenitens, quando detur praeceptum, stare praecipitur. In magnis autem solemnitatibus, quando audiunt sonum, sedere: in quotidiano praecepto, pene mediante jubetur sedere. Deinde sonum omnes audientes ad synaxin incitantem diei conventus, lavent ante oratorii introitus, nisi prius laverint.

Primarius ut primus psallat statuetur, et secundus; et non flectatur genu, sed tantum curvatio fiat. Ordines qui priores, in medio fiant oratorii: caeteri dextra laevaque assistant, praeter offerentem eidemque adhaerentem. In omnique dominica solemnitate hymnus diei cantetur dominici, et in die inchoante Paschae. Aut qui ad altare inchoaverit, inter sacrificium [Col. 0220D] accepturus ter se humiliet. Et novi, quia indocti, et quicunque fuerint tales, ad calicem non accedant: et quando offertur oblatio, nullus cogatur coactus accipere sacrificium, praeter necessitatem. In omnique dominica die et solemnitate, qui non fuerit in coetu fratrum ad Dominum fundentium preces, oret ipse aliqua necessitate cogente; et quandiu offeratur, non multum discurratur. Poenitens quoque necessitate itineris occupatus, ambulansque cum caeteris utentibus licito cibis, si advenerit hora tertia, et longe proficiscantur; accipiat et ipse quiddam cibi pro modo quodam, et quod ei defuerit accipiat ubi quiescat.

In commune autem omnes fratres omnibus noctibus [Col. 0221A] tempore orationum in fine omnium psalmorum genua in oratione, si non infirmitas corporis hoc fecerit, flectere aequo animo debent, sub silentio dicentes: Deus in adjutorium meum intende; Domine, ad adjuvandum me festina (Psal. LXIX, 2) . Quem versiculum postquam ter in oratione tacite decantaverint, aequaliter a flexione orationis surgant, exceptis diebus dominicis, et a die primo sancti Paschae usque ad quinquagesimam diem: in quibus moderate se in tempore psalmodiae humiliantes, genua non flectentes, sedulo Deum orent.

Si quis frater inobediens fuerit, duos dies unum paximatium et aquam. Si quis dicat: Non faciam, duos dies unum paximatium et aquam. Si quis murmurat, duos dies unum paximatium et aquam. Si [Col. 0221B] quis veniam non petit, aut dicit excusationem, duos dies unum paximatium et aquam. Si duo fratres contendentes aliquid et ad furorem venientes, duos dies unum paximatium et aquam. Si aliquis contendens mendacium et distinctionem confirmat, duos dies unum paximatium et aquam. Si quis contradicit fratri, et non petit ei veniam, duos dies unum paximatium et aquam. Si quis contradicit, mandatum aut regulam frangit, duos dies unum paximatium. Si quis injungit ei opus, et negligenter facit, duos dies unum paximatium. Si quis detraxerit abbatem suum, septem dies unum paximatium: si fratrem suum, viginti quatuor psalmos; si saecularem, duodecim psalmos.

Si quis obliviscitur aliquid foras, si minus, duodecim [Col. 0221C] psalmos: si majus, triginta psalmos. Si quis perdiderit, vel deciderit aliquid, sicut pretium ejus, ita poenitentia ejus. Si quis facit colloquium cum saeculari sine jussu, viginti quatuor psalmos. Si quis quando consummaverit opus suum, et aliud non requirit, et aliquid sine jussione fecerit, viginti quatuor psalmos cantet.

Si fuerit aliquis bilinguis, et conturbet fratres, duos dies unum paximatium. Si quis manducaverit in domo aliena sine jussu, et venerit domui suae, uno die paximatium. Si quis enarraverit praeteritum peccatum, uno die paximatium. Vel qui ambulaverit in saeculo, et dicit de saeculi peccato, uno die in pane et aqua. Et tepidus qui audierit aliquem murmurantem et detrahentem, aut facientem aliquid [Col. 0221D] contra regulam, et consensit a confessione, uno die paximatium.

Si quis suscitat furorem fratri suo, et satisfacit ei postea, et ipse non remittit ei, sed dimittit suo seniori, viginti quatuor psalmos, et illo die in pane et aqua. Si quid voluerit aliquis, et prohibet oeconomus, et jubet abbas, quinque dies. Si quis non venerit ad orationem supra mensam et post cibum, duodecim psalmos cantet. Si quis dormierit cum oratur, si frequens, duodecim psalmos cantet; si non frequens, sex psalmos. Si quis non dicit, Amen, triginta verbera. Si transgressus fuerit horam, duodecim psalmos; si canticum graduum, nisi matutina hiems, duodecim psalmos. Et qui non audierit sonitus [Col. 0222A] orationis, duodecim psalmos. Si quis veniat ad sacrificium cum nocturno cingulo vel veste circa eum, duodecim psalmos.

Si quis ante horam nonam quarta sextaque feria manducat, nisi infirmus, duos dies in pane et aqua vivat. Si quis dixerit mendacium nesciens, quinquaginta verbera: si sciens et audax, in pane et aqua. Si denegatur mendacium ejus, et ille contendit, septem dies in pane et aqua. Si quis monachus dormierit in una domo cum muliere, tres dies in pane et aqua: si nescivit quod non debet, uno die.

Si quis non claudit ecclesiam, duodecim psalmos. Si quis emittit sputa, et contingit altare, viginti quatuor psalmos: si parietem attingit, sex. Si quis [Col. 0222B] obliviscitur psallendo, seu lectiones, quatuor psalmos. Si quis tardius veniat ad orationem, quinquaginta, vel plagis quinquaginta: vel segnius exsequitur quod jubetur ei, quinquaginta. Si post pacem sonaverit, quinquaginta. Si contumaci responderit, quinquaginta.

Si veniat velato capite in domo, quinquaginta verbera. Si non petit orationem cum intrat in domum, quinquaginta. Si manducat sine oratione, quinquaginta. Si locutus est aliquid in ore suo, quinquaginta. Si sonum fecerit dum oratur, quinquaginta verbera. Si quis iracundiam, vel tristitiam, vel invidiam tenet contra fratrem suum; ut tempus tenuerit, ita erit poenitentia ejus in pane et aqua: si vero prima die confessus fuerit, viginti quatuor psalmos.

[Col. 0222C] Quicunque sacrificium perdiderit, et nescit ubi sit, anno poeniteat. Qui negligentiam fecerit erga sacrificium, ut siccetur, et a vermibus consumatur, ita ut ad nihilum devenerit, dimidio anno poeniteat. Qui negligentiam erga sacrificium incurrerit, ut inveniatur vermis in eo, et tamen plenum sit; igne comburat juxta altare, et abscondat cinerem ejus intra sub altare, et ipse poeniteat quadraginta diebus. Qui negligit sacrificium, et immutatum fuerit, et panis amiserit saporem; si rubro colore, viginti dies poeniteat; si hyacinthino, quindecim dies poeniteat. Si autem non immutatum fuerit colore, sed conglutinatum, septem dies poeniteat. Qui autem merserit sacrificium, continuo bibet aquam. Qui in chrismal fuderit sacrificium comedat. Si de cymba, vel de ponte, seu [Col. 0222D] de ligno ceciderit, et non per negligentiam, sed casu aliquo, uno die poeniteat.

Qui scit fratrem suum peccare peccatum ad mortem, et non arguit eum, legis Evangelii (Joan. V, 16) transgressor notetur, donec arguat eum cujus malum reticuit, et fateatur sacerdoti; ut quandiu conscientia mala reticuit, tandiu in afflictione poeniteat. Qui parvum peccatum reticuit, simili correptione, non eadem afflictione poeniteat, sed plagis triginta, aut quindecim psalmos canat. Si de reliquo spernens minima neglexerit, in pane et aqua poeniteat, ut peccans juxta mandatum Domini (Matth. XVIII, 15) corripiatur. Qui vero arguit non leniter, notetur, donec petat veniam a fratre correpto, et plagis triginta, aut quindecim [Col. 0223A] psalmos. Qui peccatum pudendum alicui exprobrat, priusquam inter se et ipsum solum arguat, sicut Dominus dicit (Matth. XVIII) , corripiatur donec exprobrato satisfaciat, et tribus diebus pane et aqua poeniteat.

Qui transgreditur regulam jussionis vel disciplinae generalis, maneat expulsus sine cibo, ut in crastinum recipiatur. Qui solus cum sola femina sine personis certis familiariter loquitur, maneat sine cibo, vel duobus diebus in pane et aqua, vel ducentis plagis. Qui praesumit facere ambasciam, non permittente eo qui praeest, libera et effrenata processione absque necessitate, quinquaginta plagis inhibeatur. Operis peculiaris praesumptio centum plagis: possessio alicujus rei, quam non necessitas generaliter fratribus concessit, [Col. 0223B] amissione ejusdem, et centum plagis coerceatur. Necessarium vero ac licitum aliqui facere, dare, accipere sine jussione, duodecim plagis: nisi ratio aliqua defendat, ut supplex satisfactio remittat.

Qui comedens loquitur, sex, plagis. Et cujus vox obstrepit de mensa ad mensam, sex plagis. Si de domo foras, vel de foris in domum sonuerit, duodecim plagis. Egredi vel ingredi in domum, aut opus facere sine oratione et signo crucis, duodecim plagis. Si aliter fuerit, quinque plagis. Meum vel tuum dixisse, sex plagis. Verbum contra verbum si upliciter dictum, sex percussionibus: si ex contentione, centum plagis vel suppositione silentii. Si ordinem psallendi non servaverit, sex percussionibus. Si statuto tempore taciturnitatis loqui praesumpserit sine necessitate, [Col. 0223C] decem et septem plagi.

Si quis de supellectile monasterii per contemptum amiserit, vel dissipaverit quid, proprio sudore et operis adjectione restituat, vel pro aestimatione, arbitrio sacerdotis, suppositione poeniteat, aut uno die in pane et aqua. Si non contemptu, sed casu aliquo amiserit aut fregerit, non aliter negligentiam suam quam publica diluat poenitentia; cunctis in synaxi fratribus congregatis tandiu prostratus in terram veniam postulabit, donec orationum consummetur solemnitas; impetraturus eam, cum jussus fuerit abbatis judicio de solo surgere. Eodem modo satisfaciat quisquis ad orationem vel opus aliquod accersitus, tardius occurrerit.

Si decantans psalmum titubaverit; si superfluo sit durus; si contumacius responderit, suppositione. Si [Col. 0223D] negligentius obsequia injuncta impleverit, suppositione. Si vel leviter murmuraverit, suppositione. Si lectionem operi obedientiaeve praeferens, suppositione. Si officia [Col. 0224A] statuta segnius fuerit exsecutus, suppositione. Si dimissa synaxi non continuo ad cellam recurrerit, suppositione. Si cum aliquo ad modicum substiterit, suppositione. Si ad modicum temporis uspiam secesserit, suppositione. Si cum ullo qui cellae suae cohabitator non est, confabulari quantulumcunque praesumpserit, suppositione. Si alterius tenuerit manum, suppositione. Si oraverit cum illo qui est ab oratione suspensus, suppositione.

Si parentum quempiam vel amicorum saecularium viderit, vel collocutus fuerit ei sine jussione; si epistolam cujuscunque susceperit, si tribuere praesumpserit sine suo abbate, suppositione. Si impellierit aliquem a necessarii facti expletione, suppositione. Si per ardorem mentis legitimum religionis excesserit [Col. 0224B] modum, suppositione. Si alium ferventem a legitimo facto retinere temporis sui gratia praesumpserit, suppositione.

Huc usque et in similibus commissis procedit animadversio spiritalis, ut increpatio quae fit a pluribus, peccanti proficiat ad salutem, et de caetero cautior et diligentior emendatione morum Deo propitio salvatus existat.

Qui autem rixam commiserit, septem diebus poeniteat. Qui vero suum praepositum despexerit, aut regulam blasphemaverit, foras repellendus est, nisi ipse dicat: Poenitet me quod dixi. Si autem se non humiliaverit, quadraginta diebus poeniteat, quia superbiae morbo detinetur. Verbosus taciturnitate damnandus est, inquietus mansuetudine, gulosus jejunio, [Col. 0224C] somnolentus vigilia, superbus carcere, destitutor repulsione. Unusquisque juxta quod meretur coaequalia sentiat, ut justus juste vivat. Amen.

In omni loco et opere silentii regula magnopere custodiri censetur; ut omni, quantum valuerit humana fragilitas, quae prona ad vitia, unde praecipitare solet, mundemur vitio, aedificationemque potius proximorum, pro quibus Salvator noster Jesus sanctum effudit sanguinem, quam dilacerationem absentium in pectore conceptam, et otiosa passim verba, de quibus justo sumus rationem retributori reddituri, ore promamus.

Haec superum volentibus carpere iter tendens alti ad fastigia summa, relictaque humo cum flagitiis, ultro ambientibus uni adhaerere Deo hanc in tellurem [Col. 0224D] misso, statuimus; qui immortalia nimirum sunt praemia accepturi, cum gaudio summo nunquam decidente aevum.

I. Instructionis valde necessariae curam gerens, primum ante omnia, quod omnibus scire primum est, dicere breviter licet; cupio, ut quod est fundamentum salutis omnium, nobis crepido sermonis sit; et inde nostra doctrina ordiatur unde omne quod est oritur, et quod non fuit initiatur; ostiumque nobis sermonis cordis credulitas aperiat, quae in salutem confessionis omnium Christianorum recte credentium ora aperuit. De initio ergo humanae salutis, Christo adjuvante, recte nostra dicta sumant exordium.

Credat itaque primum omnis qui vult salvus esse, in primum et in novissimum Deum unum ac trinum, [Col. 0229D] unum subsistentia, trinum substantia; unum potentia, trinum persona; unum natura, trinum nomine; unum numine, qui est Pater et Filius et Spiritus sanctus, Deus unus, totus invisibilis, incomprehensibilis, ineffabilis, in quo est semper esse, quia aeternus est Deus Trinitas, cui initium non quaeras, qui finem non habet, et qui semper fuit quod est et erit; quia in Deo iteratio non est, sed semper Trinitatis [Col. 0230C] perfectio. Quod unus est Deus Trinitas, Deus ipse in lege de se testatur dicens: Audi, Israel; Dominus Deus tuus unus est (Deut. VI, 4) . Quod autem unus ille Deus Trinitas est, Salvator in Evangelio docuit, dicendo: Euntes nunc docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII. 19) . His duobus testimoniis duarum legum quasi quibusdam fulcris firmissimis fides credentium firmata est. Ubi habes in veritate Trinitatem in unitate, et unitatem in Trinitate. Pro rei igitur magnitudine breviter quod credimus diximus, et fides cordis oris produxit confessionem; et hoc firmiter contra omnes haereses tenendum est, quod Deus unus dividi vel separari non potest, quia quod fuit totus, semper fuit ut est. Cesset ergo venenosa et insana [Col. 0230D] omnium haereticorum vesania, quando ipso Deo teste audimus et credimus: Audi, Israel; Dominus Deus tuus unus est: quia qui unus est, hoc semper fuit quod est; sed ut scias quantus, pluraliter dixit in mundi conditione: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (Gen. I, 26) . Ne vero erres in numero, Christus tibi indicat Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, in cujus Dei, quasi unius Dei nomine, [Col. 0231A] omne humanum genus baptizandum est. Quid plura de Trinitatis coaeternitate? Quod Unus est, sufficienter nos docet. De veritate autem personarum Patris, et Filii, et Spiritus sancti, distinctio Christi, praecepti auctoritate, abundanter instruxit audientes. Ex his, inquam, testimoniis omnis errorum exclusa perversitas est; quibus nominando, Trinitas atque unitas attestando approbatur.

II. Cum rei igitur magnitudo nos de his, quasi de ineffabilibus amplius loqui prohibet, firma fide supra dicta conservemus. Quia cui haec pauca de Deo Trinitate non sufficiunt, plura juxta Scripturam non proderunt. De eo enim tantum quod unus in Trinitate, et Trinus in unitate est, diximus. De essentia vero ejus quis dicere poterit? Quomodo ubique praesens, [Col. 0231B] et invisibilis est, vel quemadmodum coelum et terram, et omnem creaturam repleat, juxta illud: Nonne coelum et terram ego impleo? dicit Dominus (Jer. XXIII, 24) . Et alibi: Spiritus Dei, secundum prophetam, replevit orbem terrarum (Sap. I, 7) . Et iterum: Coelum mihi sedes est, terra autem scabellum pedum meorum (Isa. LXVI, 1) . Deus ergo ubique est, immensus totus, et ubique proximus juxta suum de se testimonium: Ego sum, inquit, Deus proximans, et non Deus de longe (Jer. XXIII, 23) . Non ergo longe a nobis manentem quaerimus Deum, quem intra nos sumere habemus; in nobis enim habitat quasi anima in corpore, si tamen nos membra sana sumus ejus, si mortui non sumus peccatis, si putridae voluntatis corruptione immunes sumus: tunc vere ille habitat [Col. 0231C] in nobis, qui dixit: Et habitabo in eis, et inter illos ambulabo (II Cor. VI, 16; Lev. XXVI, 12) . Si autem digni sumus ut ille in nobis sit, tunc in veritate ab illo vivificamur, quasi viva ejus membra: In ipso enim, ut ait Apostolus, vivimus, et movemur, et sumus (Act. XVII, 28) , Quis, inquam, juxta hanc ineffabilem et incomprehensibilem essentiam ejus altissimam [ Forte, altissimum] investigabit? Quis Dei profunda perscrutabitur? Quis aeternum universitatis principium tractare audebit? Quis infinitum Deum omnia implentem et omnia circumdantem, omnia penetrantem et omnia excedentem, omnia capientem et omnia effugientem, scire gloriabitur? Quem nemo vidit unquam (I Tim. VI, 16) , ut est. Nullus itaque praesumat quaerere investigabilia Dei, quid fuit, quomodo [Col. 0231D] fuit, quo fuit. Haec sunt ineffabilia, inscrutabilia, investigabilia: simpliciter tantum; tamen fortiter, crede quod sic est Deus, et sic erit, quomodo fuit, quia inconvertibilis Deus est.

III. Quis est ergo Deus? Pater, Filius, et Spiritus sanctus, unus Deus est. Amplius non requiras de Deo; quia volentibus altam scire profunditatem rerum de Deo, ante natura consideranda est. Trinitatis enim scientia profunditati maris merito comparatur, juxta illud Sapientis: Et alta profunditas, quis inveniet eam (Eccle. VII, 25) ? Si quis ergo scire voluerit profundissimum divinae cognitionis pelagus, istud visibile ante, si possit, pervideat; et quanto minus cognoscere se noverit de his quae intra mare latent, [Col. 0232A] tanto plus intelligat minora se scire posse de auctoris profunditate; et sicut debet, et decet, minus de creatore quam de creatura tractare praesumat: quia in majoribus idoneus esse non potest, qui prius minora non investigavit; et cui in minoribus non creditur, in majoribus quomodo credendum est? Qui enim, rogo, terrena ignorat, coelestia cur scrutatur? Oh! qui vana loquuntur non intelligentes, juxta Apostolum, neque quae loquuntur, neque de quibus affirmant (I Tim. I, 7) . Quam multi enim, quibus est vae, fragili licet penna, in altum volare nitentes, et in coelum os suum ponentes creaturae, vel per partes, ut non dicam omnes, ratione ante non collecta [ Codex, mendose, enim coli], primum de summa profunditate immundo corde et impuro ore docere praesumunt, [Col. 0232B] non intelligentes quod non verbis, sed fide Deus Trinitas agnoscitur, qui cordis mundi pia fide, et non impuris vaniloquiis intelligitur. Pie ergo credenda est, et non impie discutienda est magna Trinitas: quoddam enim insuperabile, et investigabile pelagus est Deus unus Trinitas. Altum coelum, et lata terra, et profundum mare, longaque saecula (Job. VIII, 9) : sed altior et latior, ac profundior, longiorque est scientia quia [qua] naturam ascematus est, qui eam ex nihilo creavit.

IV. Intellige, si vis scire Creatorem, creaturam: si nec illam, tace de Creatore; sed crede in Creatorem: melior est enim, et plus scit pietas tacens quam impia loquacitas: satis enim ineptum est et impium de fide transire ad tractantis invisibilem, [Col. 0232C] inaestimabilem, inconspicabilem Dominum vacua verba. Alta enim profunditas, ut scriptum est, quis inveniet eam (Eccle. VII, 25) ; quia sicut maris profunditas ab humanis est visibus invisibilis, ita Trinitatis divinitas ab humanis similiter sensibus incomprehensibilis deprehenditur; et ideo si quis, inquam, scire voluerit quid credere debuerit, non putet se plus posse intelligere loquendo quam credendo: magis enim longe refugiet quaesita divinitatis sapientia, quam erat. Quaere ergo scientiam summam, non verborum disputatione, sed morum bonorum perfectione; non lingua, sed fide, de cordis simplicitate procedit, non quae de impietatis doctae conjectura colligitur. Si ergo tractationibus quaesieris ineffabilem, longius recedet a te (Ibid., 24) magis quam [Col. 0232D] erat: si fide, stabit, ubi deget, in portis sapientia (Prov. I, 21) ; et ubi versatur vel ex parte videbitur: sed tunc in veritate etiam aliquatenus attingitur, quando invisibilis incomprehensibiliter creditur: Deus enim credendus est invisibilis ut est, licet ex parte a mundo corde videatur. Quamobrem ipsum ubique praesentem invisibilem Deum nostrum, fratres charissimi, deprecemur, ut vel fidei ejus timor, vel charitas, quae nescit cadere, in nobis perseveret; qui timor junctus charitati sapientes nos faciat in omnibus: et pietas nos silere de hoc quod dictu majus est, suadeat, quia quoddam inscrutabile et inenarrabile est, Deum quod est, nosse. Qui est, et quantus est, sibi soli notus est. Sed quia noster Deus est, [Col. 0233A] invisibilis licet nobis, a nobis tamen pulsandus est, saepe pulsandus, semper tenendus est profundus Deus, immensus, secretus, excelsus, omnipotens Deus; et per sanctorum suorum merita et interventus orandus est, ut vel aliquam sui luminis particulam nostris tenebris largiatur, quae nobis stolidis et ignaris in via tenebrosa hujus mundi luceat, ut nos ad se ducat, donante Domino nostro Jesu Christo, cui cum Patre et Spiritu sancto est gloria in saecula saeculorum.

I. Divinae profunditatis magnitudo emenso sermone, praelibando quasi gustata est, et cum honore debito pulsata, magis quam enarrata est, quia illud [Col. 0233B] Dei ineffabile meditandum est magis, quam eloquendum sit [est]; et exceptis his, quae aut Lex, aut prophetae, aut Evangelium, aut apostoli loquuntur, grande debet esse ab aliis de Trinitate silentium. Dei enim tantum de Deo, hoc est, de seipso credendum est testimonium, qui aut in Lege, aut in propheta, aut in Evangelio, aut in Apostolo, aut in speciali cuique de se, per se, aut per angelum, testimonium perhibuit. Caeterum disputatio, seu ingenium humanum, aut aliqua superba sapientia, quae vel mundi in ratione fallitur, de Deo magistra esse non potest, sed sacrilega et impia in Deum praesumenda est. Unde enim revera, quaeso, fratres, illi vani, et illi nimis mali et impii, qui vel seipsos ignorant, vel quod vivunt non sapiunt; ut enim [ut non] dicam [Col. 0233C] opera caetera (quorum rationem vel minimam consequi non possunt) potuissent invisibilem Deum unum, Trinitatem coaeternam, omnia sub, super, in, extra, amplectentem, vel usque ad tractationis modum scire, ut non loquar definitionis de Deo finem? His itaque quasi innarrabilibus [inenarrabilibus] cum debito honore silendis, de manifesta re, et ineffabili Deo placita loqui incipiamus, non praesumentes, ut alii de quibus erubescendum est, de altioribus quaerere, juxta illud Sapientis: Altiora te ne quaesieris (Eccli. III, 22) , sed potius de aedificatione animarum nostrarum sermocinantes, non primum nostrae parvitatis fundamenta jacere praesumimus, alicujus majoris doctoris auctoritatem quaerentes, sancti scilicet Fausti luculentissimam elegantissimamque doctrinam, [Col. 0233D] de cujus dictis pauca ad imitandum opus nostrum, satis convenienter elegimus, utpote qui de ejusdem monitionibus de quibus dicere cupimus, et nos, viles licet, commissos sibi docuit, et quasi tempore et merito et scientia me prior, quasi pro me impugnaturus ignaros quosque et ignavos, prius loquatur.

II. Inquit ⁜ a : Si ruris cultor et terrae agricola, quia agrum suum seminibus praeparat jactandis, non sibi sufficere putat terram ipsam forti vomere proscidisse, ac frequenti aratro duras edomuisse glebas, sed insuper studet agrum ipsum infecundis graminibus emundare, noxiis evacuare ruderibus, spinarum [Col. 0234A] ac stirpium fomites excussos radice convellere, nequaquam credens terram suam boni esse germinis futuram, nisi mali graminis vacuam, ad se dictum putans illud propheticum: Novate vobis novalia, et nolite seminare super spinas (Jer. IV, 3) ; quanto magis nos oportet agrum cordis nostri vitiorum passionibus emundare, et non sufficere credamus nobis, terram corporis nostri jejuniorum et vigiliarum labore conficere, nisi in primis studeamus vitia corrigere, moresque componere, qui spem fructuum non terrae credimus, sed coelo repositam? Studeamus ergo in primis vitia eradicare, virtutesque insinuare; eradicemus superbiam; plantemus humilitatem; eruamus iram; fundemus patientiam; excidamus invidiam; insinuemus benevolentiam. Caeterum si caro conteratur, [Col. 0234B] et anima non fructificet, sic est, quasi arari campus non desinat, et nunquam tamen messis appareat; aut si quis statuam de foris auream, de intus luteam aedificaret. Quid enim prodest, si extra civitatem bellum geratur, et intus excidium patiatur? velut si quis extra vineam et in circuitu ejus foderet, et intus incultam spinis ac tribulis relinquatur. Quid ergo prodest exterioris hominis religio, nisi [ Leg. si] interioris quoque non adhibeatur emendatio? fictus esse et latro potest, fictus et hypocrita est quicunque aliud habitu ostendit, aliud moribus. Ne simus ergo tanquam sepulcra dealbata: de intus, non de foris, speciosi ac ornati apparere studeamus: vera enim religio, non in corporis, sed in cordis humilitate consistit. In quo enim alio Dominus habitat, [Col. 0234C] nisi in veri humilis corde, juxta illud Isaiae: Ad quem autem respiciam, aut cum quo requiescam, nisi super humilem, et quietum, et trementem sermones meos (Isa. LXVI, 2) ? Quicunque ergo se habitaculum Dei effici voluerit, humilem et quietum se facere contendat, ut non verborum aviditate [ Forte ariditate] et corporis flexibilitate, sed humilitatis veritate cognoscatur esse deicola: cordis enim bonitas non verborum fictis indiget religionibus. Vana est ergo nutibus colorata corporis religio, vana similiter corporalis sola afflictio, et cassa hominis exterioris diligentia, nisi comitetur animi fructuosa temperantia. Quid prodest passiones impugnari a famulo, quae inveniuntur pacem habere cum domino? Ideo ne forte sine fructu laboremus, liberari a vitiis operam Deo auxiliante demus, ut postea virtutibus ornari possimus. [Col. 0234D] Mundemus itaque nos quantum praevalemus ab omni vitiorum labe, a superbia primum, ab invidia, ab iracundia, a blasphemia, ab iniquitate, a malitia, a tristitia, a vana gloria, a cupiditate, a malignitate, ab omni amaritudine; ut humilitate et lenitate, ac benignitate, mansuetudine, temperantia, misericordia, justitia, laetitia, charitateque possideamur.

III. Sed quid facimus? Haec quasi similia recitamus, et quasi similiter innoxia, inculta ac indiscreta relinquimus. Legendo ea delectamur, expellendo dissolvimur. Nunquid nos salvabit ea audire, quae [Col. 0235A] intra nos comprobamur non habere? Nunquid si semper nobis legantur, et nunquam emendantur a nobis, crebra nos adjuvabit lectio eorum quae tarde a nobis expelluntur? Nunquid solo sermone quis suam domum a quolibet squalore mundabit, aut sola loquela pulverulentos aggeres immundi ruderis submovebit? Aut nunquid sine sudore vel quae ad vitam quotidianam pertinent, quis efficere potest? Patientia ergo, et diligentia, et labor ac studium infatigabile, interioris hominis nobis domum mundantibus, necessaria sunt, ut in injuriis patientiam, in religione diligentiam, in operibus laborem, in profectibus studium demonstremus. Crebro nobis praedicantibus tarde emendamur; crebro offensi, raro patientes; crebro victi, raro victores; crebro seducti, [Col. 0235B] raro intelligentes sumus. Quid ergo nobis quasi infirmis ac indoctis pugnatoribus quibus arma vertuntur in vulnera, subveniet, dum non haec audire, sed complere laus est? Non enim auditu lex sanctificat, sed facto procul dubio; unusquisque non [ Codex, mendose, enim] verbis tantum et corporali labore, sed morum maturitate et cordis puritate Dominum honoret. Nec dicatur de nobis: Hic populus labiis me honorat, cor autem eorum longe est a me (Isa. XXIX, 13; Matth. XV, 8; Marc. VII, 6) : et quando audis pugnam, crede vulnera, et fugas [ An fugias?] interesse; et dum unusquisque pacem possidere a septem gentibus hostilibus se impugnantibus non potest, tandiu accinctus dimicare non cessat, donec septem gentium rex et rector, Dei dono viriliter [Col. 0235C] dimicando, exsistat. Nullus enim coronatur, nisi qui legitime certaverit (II Tim. II, 5) , et nemo legitime in primo certamine certat. Primum itaque certandum est, deinde standum est, et in bello studendum est, ut postea legitime certandum sit. Utinam et nos legitime certaremus, ut et coronari mereamur; et sicut in eodem apparatu et sub iisdem armis sumus, ita cum hostibus nostris quotidie dimicaremus, ut non in nosmetipsos, sed in adversarios nostros tela torqueremus. Hoc longus bellandi usus cum Dei gratia praestabit, per Dominum nostrum Jesum Christum, cui est honor, et gloria, et virtus in saecula saeculorum. Amen.

I. Quid in mundo optimum est? Auctori ejus placere. Quid est ejus voluntas? Complacere quod jussit, hoc est, recte vivere et pie aeternum quaerere: pietas enim, et aequitas, pii et recti voluntas est. Ad id quomodo pervenitur? Studio. Studendum est ergo in pietate, et aequitate. Ad hoc conservandum quid juvat? Intellectus, qui caetera alia eventilans, nihil cui inhaeret, firmum inveniens, de his quae mundus habet, ad unum quod aeternum est, ratione convertitur. Mundus enim transibit, et quotidie transit, et rotatur ad finem (quid enim habet, quod fini non assignet?), et quodammodo vanitatis columnis fulcitur. Quando autem vanitatis finis adfuerit, tunc ille [Col. 0236A] cadet, et non subsistet. Quod autem non finitur, de mundo non dicitur. Morte ergo et occasu omnia transeunt, et non stant. Quid ergo sapiens diligere debet? Mortuam imaginem ex parte mutam et ex parte sonoram, quam videt et non intelligit? Si enim intelligeret, forsitan diligeret; sed et in hoc offendit, in quo se non ostendit. Quis enim intelligit, vel semetipsum, vel alterum, florem terrae et terram de terra factum, qua dignitate Dei Filium, et coelicolam facit terra et pulvis post modicum futurus, et nisi anima mediante nunquam profuturus?

II. Si quis hoc intelligit, cui Deus donavit, qua vita vivere oportet, ut aeternus sit de mortali, sapiens de stolido, coelestis de terreno, primum sensum habeat purum quo utatur ad bene vivendum, et non [Col. 0236B] quid est, sed quid erit, videat. Id enim erit, quod non est; et per ea quae videt, ea quae non videt cogitet, et nitatur esse quod creatus est, et Dei gratiam suo advocet conamine: impossibile est enim solum per se unumquemque adipisci quod perdidit in Adam. Quid autem prodest sensum accipere, et non eo bene uti? Bene utitur ille, qui sic vivit, ut nunquam aut poeniteat, aut poenituerit: poenitentia enim sera male usum arguit, et bona conscientia vitam laudat. Quid ergo sensus purus diligere sapit? Illud certe quod diligere, et caetera omnia fecit, semperque manet, et nunquam senescit. Nihil aliud extrinsecum diligendum est secundum veri rationem, nisi aeternum, et aeterna voluntas, quae ab aeterno mirabili, ineffabili, invisibili, incomprehensibili, [Col. 0236C] omnia implente, et omnia excedente, praesente, et fugiente, inspiratur et animatur. Nihil hic sapiens diligere debet, quod nihil durat; aeterna enim illic cum aeterno, et caduca heic cum mortali sunt. Periculosum est ergo habitare inter fallentia et falsa, et non vera videre quae debes amare, et videre insuper quae fugiendo provocant, et quasi in somnio te cum eis peccare persuadent, et re odiosa tibi blanditiis rident, et jure diligenda, ac si non essent, sed subducunt.

III. Constat ergo sollicitum esse debere eum qui inter fallentes habitat, velut qui non evadet, si non eos fugerit, cauteque si bene egerit. Nos quomodo fugiemus mundum, quem diligere non debemus, qui in mundo sumus, quique ei mori docemur; et e contrario [Col. 0236D] eum intra nos quadam livida cupidine cludimus [ Forte claudimus], quem sub pedibus quasi nostris conculcare debuimus. Conculcat mundum, qui seipsum vincit, qui vitiis antequam natura, mente [ Forte tam mente], quam corpore moritur: nemo semetipsi [ Forte sibimetipsi] parcens, mundum odire potest; in se enim solo mundum aut diligit, aut odit. Nihil habet quod amet de mundo, qui corporis voluptatibus mortuus est. Tali morte moriamur, quia mors illa corporalis cunctos, ista paucos tenet. Paucorum enim sic vivere, quasi mortui [ Forte morituri] quotidie; et dum non semper fuit, nec esse potest in mundo, sed in quadam brevi medietate, debet unusquisque sic vivere, quasi quotidie moriatur, ut aeterna [Col. 0237A] tantum et coelestia, in quibus, si meruerit, aeternus et coelestis futurus sit, hujus mortis dubius, cogitet. Quae enim ante mundum fuerant, ipsa erunt et post mundum, et in perpetuum, et adhuc sunt, sed non apparent, et a nobis in tantum celata sunt, ut non liceat ea loqui hominibus: in cor enim, aut in aures hominis non ascendunt, neque intrant, neque humano visu perspici queunt (Isa. LXIV, 4; I Cor. II, 9) . O quam dolenda conditio! Quae amare debuimus, sic ea nobis sequestrata et incomperta et ignota sunt, ut quandiu homines sumus, et in hoc corporis ergastulo constituti, omnino nobis impossibilia sunt videri, audiri, cogitari ea quae vera bona sunt et aeterna. Quid ergo faciemus? Vel ignota amemus, et quaeramus, ne forte in perpetuum ea ignoremus et [Col. 0237B] perdamus; sine causa enim natus est, qui illa perpetua et in perpetuum ignorabit, et illa aeterna in aeternum nesciet. O te miserum hominem! quod vides debes odire, et quod amare te convenit, ignoras. Loquens tibi tua vita, irretiris, velis, nolis; in te habes quo compediris; in te non habes quo solveris. Cavebisne te, miser, in teque ne confides, qui a te laquearis, nec a te solveris? oculos habens caecus ligaris, libensque morti duceris.

IV. O intolerabilis caecitas! o dolor incomparabilis! o infelicissima miseria! Qui favet adversariis, qui libenter se tradit persecutoribus sibi nunquam parcentibus, qui se alligantibus et morti tradentibus gaudens consentit. Quis unquam laetus ad mortem pergit? Quis ad jugulandum vel decollandum libens [Col. 0237C] ducitur? Vae tibi, humana miseria! utinam tantum jugulareris vel decollareris, et non in aeternum cruciareris. Quid te caecius, o misera humanitas! Quae sic erras videns, licet vides usque ad coelum, non ultra; citra coelum sapis, ultra coelum non sapis. Dura incomprehensibilisque ignorantia, quis tibi narrabit inenarrabilia? Infelix humanitas, quid tibi subveniet? Audi quid Sapiens dixit: Cui pauca non sufficiunt, plura non proderunt. Audisti, credo, Dominum in Evangelio dicentem: Ite maledicti in ignem aeternum (Matth. XXV, 41) ; et propter quid, scis, itur in ignem, miser homo. Esto misericors; forte a filio perditionis te sic abstrahere poteris: ne parcas cibo, ne fragili parcas vestimento, ne tibi tua praeferas; plus te ames quam tua; plus animam, quam res [Col. 0237D] tuas: tumet enim tantum es miser, et non tuae res: plus temet amare debes quam aliena. Quid enim tuum est, praeter animam? Noli ergo animam tuam perdere pro nihilo. Ne parcas caducis, ne aeterna perdas; alienum tibi totus mundus est; qui nudus natus, nudus sepeliris [sepelieris]. O irremediabilis dementia! quid alienum caducum tanto amore diligis, ut aeternum proprium in aeternum perdas? Cogita itaque mortem, quae finem dat mundi voluntatibus [ Forte voluptatibus], et vide quo amoena divitum abiit laetitia. Luxus, jocus, libido, luxuria conticuere; et cadaver nudum, vermibus et putredine dissolvendum, limus suscepit, miserrima anima poenis aeternis [Col. 0238A] reddita. Quid hac conditione lacrymabilius? Quid hac miseria infelicius? Qui usque ad corruptionem et interitum perpetuum hujus vitae vana sectatur. Vere melior fuit unius horae patientia, quam aeterni temporis sera poenitentia. Time ergo citra coelum mortem; ultra coelum ignem aeternum; hoc quod vides, illud quod non vides, sed tamen credis ei, qui vidit. Verax enim est Dominus noster Jesus Christus, cui honor et gloria in saecula saeculorum. Amen.

I. Omnis disciplina, juxta Apostolum, in praesenti videtur non esse gaudii, sed moeroris; postea vero jucundum [Col. 0238B] fructum, placidumque mercedis fenus his qui per eam exercitati sunt, reddet (Hebr. XII, 2) . Quid enim revera hic sine moerore vel labore discitur intempore vel maximae stoliditatis et fragilitatis nostrae? Si vero temporalia disciplinarum genera praesentis gaudii suavitatem adimunt, quid de hac nostrae scholae disciplina sperandum est? Quae etiam disciplina disciplinarum est, quaeque aeterni temporis jucunditatem, et aeterni gaudii amoenitatem praesenti moerore comparat. Quod enim est disciplinae genus quod castigationis moerore careat? Quantum tristitiae vel moeroris in artificiis fabrilibus inest? Quantum laboris? Quantum industriae fabricantibus, vel etiam aedificantibus imminet? Quantis verberibus, quibus doloribus musicarum discentes ⁜ a imbuuntur? [Col. 0238C] Quantisve fatigationibus, vel quantis moeroribus medicorum discipuli vexantur? Qualibus vero inquietudinibus sapientiae amatores, vel quantis paupertatis angustiis philosophici [ An philosophi?] coarctantur? Postremo quantis periculis gubernacula appetuntur? In quibus omnibus post licet innumerabilium miseriarum labores, pacatissimus finis patienter exspectatur, cujus consideratione supra dictae calamitates, licet non sine moerore, licet cum multa amaritudine, tolerantur. Etenim si cum moerore disciplina comitatur, finis tamen ejus in laetitia agit, et labor in securitate versatur, et mirum in modum pro laetitia tristitia, pro suavitate amaritudo, pro securitate labor, pro quiete inquietudo patientissime toleratur. Licet enim ignorant, si ad [Col. 0238D] cujusque disciplinae finem perveniant, tamen vel pro incerta spe futuri gaudii praesentem moerorem sustinent, non aspernantur [ Forte sustinere non asp.], et dum laborem [ Forte laborant] non segniter, assequuntur. Quis enim eorum certus est, si vel magister illius unquam [ Forte etiam] disciplinae cujus laborem sustinet, futurus sit? Vel si hujus gaudii pro quo moerorem tolerat, particeps exsistet?

II. Quod si itaque pro temporalibus et incertis tanta et talia infatigabiliter tolerantur, quid nos pro aeternis et veris certisque sustinere debemus, quorum finis aeternus est? Etenim si incertum est apud temporalium disciplinarum appetitores, quanto tempore adepta disciplina frui eis licebit; nulla tamen segnitia [Col. 0239A] eam sequendi [ An assequendi?] dissolvuntur; et sic dupliciter nobis dubii pertinaciores sunt: quia si ad disciplinae finem perveniant, ut dixi, incerti, pro vitae scilicet incerto et sensus stoliditate; nihilominus adepta disciplina denuo dubitant, quam longe eadem utantur: quanto enim incerti de profectu, tanto certi de amittenda in brevi disciplina sunt. Temporalia ergo, ut diximus, studia, et defectiva ingenia, moerores ac tristitias, angustias ac labores, pericula ac peregrinationes, injurias ac fatigationes, cum quidem apud illos constat incerta esse et fragilia haec pro quibus tantae calamitates sustentantur, tolerant nostrae scholae disciplina si tribulationes habeat, si molestias, si moerores, si amaritudines habeat, mirabitur, fugienda putabitur? Nonne sine disciplina [Col. 0239B] aliqua perfecta magistratio, ut aliqua malitia [ Leg. videtur militia] acquiri impossibile est? Aut disciplina sine amaritudine adipisci queat? Cum haec ergo ita se habeant, praeparemus animum, non ad laetitiam, non ad securitatem, ut Sapiens (Eccli. II, 1) ait, sed ad tentationes et tribulationes, ad tristitias atque labores. Christus tribulatus est, injuriatus, contumeliatus, passus est; tu in terra securitatem putas? Vide et intellige quam difficile est vinci [ Forte vincere] saeculum, dum non aliter, nisi Christi morte sanctus de eo liberatur: Si vix justus sic salvatur, peccator et impius ubi parebit (I Petr. IV, 18) ? Audi Dominum dicentem discipulis: In mundo pressuram habebitis (Joan. XVI, 33) . Et iterum: Vos autem flebitis et lugebitis, mundus autem gaudebit, et vos [Col. 0239C] tristes eritis (Ibid., 20)

III. Vide moerorem disciplinae nostrae; intellige quod non de laetitia ad laetitiam, neque de securitate ad securitatem, sed de luctu ad laetitiam, ac de tribulatione ad securitatem transitur. Patienter ergo tolerandus est brevis moeror, ut aeterna acquiratur laetitia; et leve tribulationis nostrae cum alacritate sustinendum est, ut aeternam immensae gloriae vitam apprehendamus. Si enim pro caducis rebus haec (ut diximus persaepe) accidunt et non vincunt, quid nos regnorum coelestium negotiatores fatigabit, aut vincet? Nullis laetis vel tristibus, blandis vel amicis cedere debemus: utrisque enim mundus plenus est, et utraque dux belli nostri vincit. Et videamus quam periculose immundus cedit his quibus mundus et [Col. 0239D] immaculatus non cessit: cum Christo respiciamus mundi honores, et diaboli regna cum omni gloria eorum. Quidquid diaboli est dedignemur accipere, eique brevis laetitiae regi dicamus: Tua sint tecum in perditione (Act. VIII, 20) : tristes simus usque ad mortem cum Christo, ut tristitia nostra in gaudium convertatur. Rideat mundus cum diabolo: absit a nobis eorum laetitia: si volumus gaudere nunc, ex parte gaudeamus in spe, verum gaudium postea habituri in re; tristes pro peccatis nostris, laeti propter spem vitae aeternae; tristes propter Christi absentiam, exsultantes similiter, quia legimus: Videbimus eum sicuti est (I Joan. III, 2) . Licet enim praesentium miseriarum [Col. 0240A] moeroribus repleamur, licet peccatorum nostrorum frequentia tristemur; victoria tamen utrorumque liberalis laetitia et nobile gaudium est: et licet pro tempore peregrinemur a Domino, ut pro brevis temporis bello in aeternum coronemur; nimium tristes esse non debemus, scientes mox esse ad Deum nos ituros, et cum eo semper mansuros: ad hoc enim nos creavit, ut cum eo semper regnantes in saecula saeculorum, laudemus, et gratias ei agere perseveremus. Haec ergo scientes nullis laboribus, nullis tribulationibus deficiamus, nullis moeroribus vincamur, nullis bellis fatigemur, nullis disciplinarum anxietatibus destituamur, nullis rursum deliciis dissolvamur, nullis blanditiis decipiamur, et, ut Apostoli voce dicamus (Rom. VIII, 38, 39) , nullus [Col. 0240B] nos, nihil nos a Christi charitate separet; nulla tribulatio, nulla angustia, nulla persecutio, nulla fames, nulla nuditas, nullum periculum, nulla vel mors gladii, ignis, crucis, necis; nihil triste, nihil suave, nihil durum, nihil blandum, nihil mundi verorum [ Forte vanorum] nos a Christo separet, ut ei hic et in aeterna saecula haereamus saeculorum. Amen.

I. O tu, vita, quantos decepisti, quantos seduxisti, quantos excaecasti! quae dum fugis, nihil es, dum videris, umbra es; dum exaltaris, fumus es; quae quotidie fugis, et quotidie venis; veniendo fugis, quae fugiendo venis; dissimilis eventu, similis ortu; dissimilis [Col. 0240C] luxu; similis fluxu; dulcis stultis, amara sapientibus. Qui te amant, non te sciunt; et qui te contemnunt, ipsi te intelligunt. Ergo non es verax, sed fallax: te ostendis tanquam veram, te reducis tanquam fallacem. Quid ergo es, humana vita? Via es mortalium, et non vita; a peccato incipiens usque ad mortem; vera enim esses si te peccatum primae transgressionis humanae non interrupi set, et tunc ⁜ a cassabunda et mortalis devenisti, cum omnes tuos viatores morti assignasti. Via ergo es ad vitam, et non vita: vera enim non es; via, sed non plana, aliis longa, aliis brevis, aliis lata, aliis angusta, aliis laeta; aliis tristis, omnibus similiter festinans, et irrevocabilis. Via es, inquam, via es, sed non omnibus manifesta es: multi enim te vident; et pauci te [Col. 0240D] viam esse intelligunt. Sic enim subtilis es et sic seductrix, ut paucorum sit te scire viam. Interroganda ergo es, et non credenda, nec vendicanda; transeunda, non habitanda, misera humana vita: nullus enim in via habitat, sed ambulat; ut qui ambulant in via, habitent in patria.

II. Quare ergo tu, mortalis vita, habitaris, diligeris, vindicaris? Diligeris, vindicaris a stultis et a perditis, contemneris a sensatis, caveris a salvandis. Timenda itaque es, humana vita, et multum cavenda, quae sic fugitiva es, sic lubrica, sic periculosa, sic brevis, sic incerta, ut quasi umbra, aut imago, aut nubes, aut nihil, aut inane dissolveris. Dum ergo [Col. 0241A] nihil es, o mortalis vita, sive imago, fugitiva ut avis, ut nubes incerta, et fragilis ut umbra, ut somnium, sic per te iter agendum est, tam sollicite, tam caute, tam expedite, ut viatorum more ad veram patriam ⁜ a omnibus intelligentibus festinandum sit. De transacto securus, de eo quod restat sollicitus: nihil enim tibi prodest ascendere, quod ascenderis, nisi quod restat, evaseris: via enim et ascensus quidam putanda est via [ Forte vita] haec. Ne quaeramus in via quod in patria futurum est: labor enim et fatigatio in itinere versatur, in patria requies et securitas paratur. Cavendum est itaque nobis, ne forte per viam securi simus, et ad veram nostram patriam non perveniamus. Sunt enim revera nonnulli in hoc itinere desides, securi, lividi, ut non tam in via, [Col. 0241B] quam in patria esse videantur: et non tam voluntarii, quam inviti eunt ad patriam, nimirum jam perditam. Hic enim in via praeusi sunt patria, et de brevi vita aeternam mortem mercati sunt. Infelices de frustrato commercio laeti sunt, aliena caduca dilexerunt, et propria aeterna neglexerunt. Quapropter quamvis sint laeta, quamvis blanda, quamvis sint speciosa, aliena terrena devitemus, ut propria aeterna non perdamus: fideles in alienis inveniamur, ut in propriis ac nostris haeredes efficiamur, donante Domino nostro Jesu Christo, cui gloria in saecula saeculorum. Amen.

I. Donante Domino de humana vita diximus, quod [Col. 0241C] viae similitudo est, in qua unusquisque iter ad aeterna agens de alienis cupiditatibus securus, quasi viatici tantum paupertate contentus esse debeat, ut nullis haerens illecebris terrena cuncta sibi esse aliena intelligat. Nunc umbram esse eamdem, ut jam ante diximus, ostendamus vitam. Non tibi videtur umbra esse et imago vita hominis super terram? quae sic dubia, quandiu sit et incerta, ut res umbrae aequetur. Vides enim et non vides; ipsa, nec ipsa, dicamus: quod fuit, non vides; quod erit, nec ipsum videre potes. Vides tantum quod est, quod diu stat: tolle quod es [ Forte quod est], nihil vides; sic est invisa ac si non esset: ergo umbram videt unusquisque vitam suam, et a mane usque ad vesperam, quasi in quodam speculo vanitatem suae vitae circumspicit. [Col. 0241D] Sed quaelibet alia similia tantum in somnis videt: similiter enim falsa pro veris speculatur, et pro veri imagine vanis ⁜ b includitur. Quid enim, rogo, interest quod hesterno vidisti, ac nocte somniatur? Nonne hodie similiter vana esse tibi videntur? Etenim utique me non plus satiant pro veris quae videndo fugiunt, quam quae somnianda includunt: utraque enim vana esse invenio. Quod enim sum, non fui, et non ero, et unaquaque hora aliud sum, et nunquam sto. Semper enim curro a die nativitatis usque ad diem mortis, et per singulos dies vitae meae mutor; et [Col. 0242A] quaecunque mutantur, vel quomodo mutantur, non video; et totam simul in uno vitam meam nunquam videre possum; et quod heri fui, hodie non sum; sic quod hodie sum, cras non ero; et sic semper mobilis et mutabundus per caetera vitae meae spatia ero, ut de momento in momentum, de momentis in horas, de horis in dies, cum incertis aetatis meae spatiis concurram ad mortem, ut ibi videam certa et vera, et tota simul in uno, quod hic mihi impossibile est.

II. O me miserum! si ibi vitam non videro, quam nunquam veram video; veram enim esse ibi eam necesse est, ubi aeternitas agit. Fuge ergo, fuge, o tu, vitae mortalis umbra; fuge tu nos, et nos te: tu fuge ut facis; semper enim fugis, ut cito vera vita veniat: [Col. 0242B] nos te, ne nos decipias, fugiamus: tardos enim blandis decipere soles impedimentis. Fuge, inquam, et festina quae multos seduxisti, et nos seducere instas, et alios post nos deduces, et morti assignabis. O quam caeca es tu, quam seducens, incerta vita! me exspectas, ut rapias; me provocas, ut suadeas; me rogas, ut seducas; me suades, ut decipias. Quis tam insipiens est, ut te credat, quae decipis amantes, et seducis credentes? Qui enim te diligunt, decepti sunt; et qui te credunt, seducti sunt: qui autem te negligunt, ditati sunt; et qui te fugiunt, salvati sunt. Deum quaerunt, qui te contemnunt. Fugiamus itaque nos te, antequam tu nos: et quia sic mortalis, brevis, caduca, incerta, instabilis, mobilis, mutabilis, convertibilis es; nos Dei et vitae [Col. 0242C] aeternae amatores et negotiatores potius, quam tui nos habeamur, et te fluentem et fugientem fugiamus, ne nos cum tuis amatoribus vindices. Fugiendum est enim nobis quod fugit, et sic in eo vivendum est, quasi quotidie moriendum esset. Quid enim interest nobis hodie, sive cras mori? Dum enim mori nobis necesse est, sic nobis est mors consideranda, quasi jam diu praeteriret; et dum nihil durat ante mortem, festinandum est ad mortem, ut possimus vera aeterna videre post mortem. Quamobrem non tardandum est, sed festinandum est de umbra imaginatae vitae, ad veritatem verae vitae. Et quia alia via vitae carnalis, alia via profectus spiritualis; currat animus profectibus, sicut vita cursibus, et ita animi augeatur maturitas, ut aetatis plenitudo; et sicut vitae circuli [Col. 0242D] minuuntur, sic vitiorum numerus decrescat, ut cum saeculo sua relinquamus, et nihil de ejus moribus nobiscum feramus ad Dominum, praestante Domino nostro Jesu Christo, cui gloria in saecula saeculorum. Amen.

I. O te caecam insaniam! o te caecam foveam, humanam voluntatem, quae accepta celas, et data non reddis! frustra placaris, quae ingrata pasceris frustra [Col. 0243A] voras, quae sic opportuna sensum [ Forte censum] tuae voracitatis exigas. O protusata, sanguisuga impatiens, immitis saturata, blanda jejuna, vorax, inverecunda, edax, quid habes recti? quid honesti? nihil. Quae frustrata quaeris, quae vituperata iteras, quae turpia ornas, quare te ipsam non consideras? o misera humanitas, intus putrida, felle, humore, liquore, sanguine, flegmate plena: foris vero pellem lavatam [ Forte lavata], sed nunquam tamen mundatam [ Forte mundata]; semper enim de intimo immunditiae coeno coinquinaris, pollueris: licet quotidie lavaris, quotidie violaris. O pullatam pellem! frustra lavaris, quae natura immunda es. O inversam caecitatem! quod lavas, quod ornas, natura, putredo: quod autem violas et polluis, natura, nitor. [Col. 0243B] Quid munda coinquinas, et immunda lavas, quae animam corrumpis et corpus ornas? Satisne te diligis, an satis te ignoras? Si enim te scis, quare horrida et immunda flegmatis et stercoris domicilia diligis? Si videris in vestimento tuo immunditiam, si flegmata horrescis, et aspectum retro torques, et te in tuis vestimentis immundum sterquilinium, et olidum ac putridum volutabrum non fugis, non detestaris? Non vides quid tua fistulata pellis per sua foramina foveat? pudet referre, quod amare non pudet. Quare horrida non horrescimus? quare pudenda non detestamur? quare fetida non fugimus? Nonne quia non sapimus, et quia mundi non sumus? Ideo immundus immunda quaerit, et turpia turpis, et inhonesta inhonestus; et quia caeci, inhonesti sumus, [Col. 0243C] idcirco nulla verecunda declinamus. Si enim caeci non sumus, quare nosmetipsos primam nostram immunditiam non despicimus? quare nos vel nostram verecundiam, vel nostram turpitudinem non contemnimus? Nonne turpia esse honesta tibi non videntur? quae crebris lamentis et ornatibus variis indigent, et ingrata suis non satiantur impendiis, et satiata non juvant futuris, et transacta voluntas praesentem non satiat, nec futuram repellit ⁜ a .

II. In vanum ergo laborat qui talia pascit, et in ventum seminat, qui vanae voluntati huic servit, ubi expensum non expedit servitium. Esuriant itaque ista, quae sic ingrata, sic molesta sunt, ut semper esurire videantur. Qui ista pascunt, se ipsos decipiunt. O inhonesta servitus, qua carne fruitur [ Forte carni [Col. 0243D] servitur]! o dura! o inexorabilis! o fera, licet domestica dominatio! quae quotidie solvitur et quotidie exigitur; sub die vadit et venit; saturata exit, esuriens redit. Vae his qui hic pascuntur, ubi fames dominatur, nec divitiis vincitur, et dum haec solvuntur, alia exiguntur. Redde enim prima, secunda cogeris exsolvere; gulam pasce, libidinem exigeris. Cum Susanna ergo clamandum est: Angustiae mihi undique (Dan. XIII, 22) . Et cum Paulo ejulandum est et dicendum est: Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus (Rom. VII, 24) ? Si necessaria solvas, non necessaria reddere cogeris. Si ergo miser homo secunda reddere times, prima nega si [Col. 0244A] potes; si non, parce redde, avare exsolve; nihil nisi invitus exsolvas; nihil libenter dones. Sed non potes; video, quod pejus et gravius est, quia exactores diligis. Et amicus est tibi inimicus tuus. Quid dicam, nescio, quid suadeam, ignoro. Unum dicam quod scio: qui hic pascitur, hic saturatur, hic jucundatur, hic ridet, hic inebriatur, hic ludit, illic esuriet, illic sitiet, illic lugebit, illic lamentabit, illic ululabit, sicut Dominus dixit: Vae his qui rident, quia ipsi lugebunt; et: Vae vobis qui saturati estis, quia esurietis (Luc. VI, 25) . Duo enim tempora succedunt, et duae vitae, et duo saecula sunt: una vita brevis, et altera longa; et qui in una esurit, in alia pascetur; qui vero hic vorat, saturatur, consolatur in una; in altera esuriet et sitiet juxta illud Isaiae: [Col. 0244B] Propter hoc dicit Dominus: Ecce qui serviunt mihi, manducabunt et bibent; vos autem esurietis et sitietis (Isa. LXV, 13) . Et post pauca: Ecce, qui serviunt mihi, exsultabunt in jucunditate; vos autem propter dolorem cordis clamabitis, et prae contritione spiritus ululabitis (Ibid., 14) . Cum haec ergo ita sint, percendum est divitiis, et brevi voluntati [ Forte voluptati] minime serviendum, ne pascamur ad esuriem, ne forte satiemur ad famem, et bibamus ad sitim: videmus enim aut hic, aut illic, unum e duobus necesse experiri. Quamobrem si saturemur, si bibamus, o nos miseri! ex parte, non ex toto hic comedamus, necessaria, non suavia; cum paupere manducemus, cum paupere bibamus, cum paupere participemus, ut vel sic cum paupere illic participare mereamur, [Col. 0244C] ubi saturabuntur qui hic pro Christo esuriunt et sitiunt justitiam (Matth. V, 6) . Quorum enim regnum coelorum (Ibid., 3) est, nisi pauperum, qui animis humiles, et divitiis pauperes pro Christo sunt? cui gloria in saecula saeculorum. Amen.

I. Ecce nunc de fine vitae dicendum est: jam enim diximus viam esse humanam vitam, et quam sit dubia et incerta, et non esse quod est, umbrae similitudine monstravimus: similiter, quam improvisa et quam caeca est ante diximus, de fine vero vitae nostrae, Spiritu sancto nos adjuvante, noster sermo producendus est. Viatorum est festinare ad [Col. 0244D] patriam: eorum similiter est in via sollicitudo, in patria securitas. Festinemus ergo ad patriam, qui in via sumus; tota enim vita nostra, quasi iter unius diei est. Primum nobis est, nihil hic amare; sed sursum amemus, sursum desideremus, sursum sapiamus, sursum quaeramus patriam: ibi enim, ubi [ Forte ibi] Pater est. Patriam ergo non habemus in terra, quia Pater noster in coelis est (Matth. VI, 9) . Etenim si potestatis virtute, et deitatis magnitudine ubique est, quam mare profundior, terra stabilior, mundo latior, aere purior, coelo altior, sole clarior est (Job. XI, 8, 9) ; in coelis tamen manifeste est, in quibus panis angelorum est, qui ut [Col. 0245A] domestici beatam coeli primi regiam incolunt, et Dei fruuntur conspectu. Sed quia inconspicabilis Dei natura [ Forte naturam] sinceram natura infirmior ferre non poterat; ideo Deus pius, intra quem omnia, et extra quem nihil, primam regionem cognitionis suae quam primo coelo inclusit (quod aquis elevatis temperavit) supernis virtutibus deputavit: nisi enim illa primi coeli natura supra dictis aquis temperaretur, superni Dei accensa virtute, nequaquam ab inferioribus esset patienda naturis; ac sic omnibus ubique praesens, inconspicabilis Deus est. Plus enim est, quam totus conspici queat, et plus omnibus, qui omnia ex nihilo creavit; et ideo cum videtur, invisibilis est, quia quis sit et quantus sit, sibi soli notus est. Pulsemus tamen illum, quia unicuique pro merito [Col. 0245B] puritatis notus adest, invisibilis licet, inaestimabilis licet, Deus Trinitas. Pulsemus, inquam, vel hinc, vel illuc familiarius, vel intremus, vel manifestius intelligamus, et nos in via cantantes dicamus: Post te in odorem unguentorum tuorum curremus (Cant. I, 3) ; et: Post te adhaesit anima mea (Psalm. LXII, 9) ; et: Trahe me post te (Cant. I, 3) ; ut cum his canticis mundum festinanter transeamus, ac de supernis gubernati, praesentia negligamus, et de coelestibus semper cogitantes, terrena despiciamus: nisi enim coelestibus desideriis impatientibus inhiemus, terrenis necesse est haerebimus.

II. Occupemus itaque nos divinis, ne forte humanis; et quasi peregrini semper patriam suspiremus, semper patriam desideremus; finis enim viae semper [Col. 0245C] viatoribus optabilis et desiderabilis est: et ideo quia sumus mundi viatores et peregrini, de fine viae, id est, vitae nostrae semper cogitemus; viae enim finis nostrae, patria nostra est. Sed ibi omnes saeculi iterantes [ Forte itinerantes] pro meritis diversa sortiuntur; et boni viatores in patria requiescunt: mali vero de ea peribunt; multi enim patriam veram perdunt, quia plus viam diligunt. Non plus viam nos, quam patriam diligamus, ne aeternam patriam perdamus; talem enim habemus patriam, quam amare debemus. Duret igitur apud nos ista definitio, ut hic vivamus in via; ut viatores, ut peregrini, ut hospites mundi, nullis haerentes cupiditatibus, nullis terrenis inhiantes desideriis, sed coelestibus et spiritualibus formis animos nostros repleamus, virtute et [Col. 0245D] opere psallentes: Quando veniam et apparebo ante faciem Dei mei? Sitivit enim anima mea Deum fortem vivum (Psalm. XLI, 3) ; et: Anima mea sicut terra sine aqua tibi (Psalm. CXLII, 6) ; et cum Paulo dicentes: Cupio dissolvi, et esse cum Christo (Philipp. I, 23) , sciamus nos licet peregrinos a Domino quandiu sumus in corpore (II Cor. V, 6-8) , praesentes tamen esse oculis Dei. Quapropter omni ignavia calcata, et omni deposito tepore, nitamur ei qui ubique praesens est, placere, ut cum bona conscientia et via hujus saeculi ad beatam patriam nostri Patris aeternam, et aeterni transire feliciter possimus, de praesentibus ad absentia, de tristibus ad laeta, de caducis ad aeterna, de terrenis ad coelestia, de regione mortis ad regionem [Col. 0246A] vivorum, ubi facie ad faciem coelestia videmus, et Regem regum recto regimine regna regentem Dominum nostrum Jesum Christum, cui gloria in saecula saeculorum. Amen.

I. Adhuc de fine dicamus, fratres charissimi: finis enim viae nostrae, ut diximus, nostra patria est. Sed quia alii hic patriam possidentes, illic finem viae in patria non habebunt; sed de via in viam vadunt, id est, de poena in poenam animo remordente mutabuntur, et requiem non habebunt; ideo viae, id est, vitae illorum finis patria non est, sed poena; non est requies, sed inquietudo. Justorum autem vitae finis est vita aeterna, requies, pax perennis, patria coelestis, aeternitas beata, [Col. 0246B] laetitia infinita. Diversus itaque finis viae humanae vitae est; quia licet fragilitate et volubilitate lubrica, ac incerta fugacitate via vitae humanae similis, studiis tamen ac profectibus dissimilis est. Sed dissimilem vitam hic sors similis premit, et incerti itineris incursus manifestat: similiter enim omnes nascuntur, crescunt, decrescunt, infirmantur, tribulantur, moriuntur; sed quando ad finem veniunt, ibi discernuntur, et quos similis incursus fatigavit, dissimilis ordo segregavit: ibi enim vera probatio et diligens examinatio similis miseriae erit, qua omnes viatores viae, quam mortales similiter terrae premunt. Illic enim, ut Apostolus ait: Uniuscujusque opus quale sit, ignis probabit (I Cor. III, 13) . Videte ordinem miseriae humanae vitae de terra, super terram, in terram, [Col. 0246C] a terra in ignem, de igne in judicium, de judicio aut in gehennam, aut in vitam: de terra enim creatus es, terram calcas, in terram ibis, a terra surges, in igne probaberis, judicium exspectabis, aeternum autem post haec supplicium aut regnum possidebis; quia illic oportet nos, ut ait Apostolus, manifestari ante tribunal Christi, ut referat unusquisque propria corporis sui, prout gessit, sive bonum, sive malum (II Cor. V, 10) ; quam rem etiam Dominus in Evangelio denuntiat: Filius hominis venturus est in gloria sua, et tunc reddet unicuique secundum opera sua (Matth. XVI, 27) . Expavescite, quaeso, dictorum pondus, et cum timore et tremore suspecta semper mente illum tremendum divini judicii adventum indesinenter cogitate, ubi ante illud tribunal Christi [Col. 0246D] judicis horrificum, uniuscujusque opus quale sit, ignis probabit, et propria uniuscujusque corporis, sive bonum, sive malum, quisque ut gessit referet; et ubi Filius hominis veniens unicuique secundum opera sua reddet.

II. Satis tremenda sententia est, fratres, quia non dixit, secundum misericordiam suam, sed secundum opera sua unicuique reddet: hic enim misericors, illic justus judex. Idcirco timendum est, tremendum nobis est multum, qui haec legimus et audimus, charissimi, quando Deo praedicante cognoscimus, juxta opera sua unicuique reddendum esse. Quid durius dicere potuit? quid spei reliquit humanae? quis enim potest per ignem justificari et Judicis misericordia [Col. 0247A] non egere, qui in corpore peccati habitat? Quis, rogo, humani generis carnem gestans, haec non timeat, quibus nos omnes manifestandos et quodammodo assignandos esse ante tribunal Christi, et ibi opera nostra per ignem probanda praedicatur? Cum dolore pro perditis dicendum est: Ut quid limus sensum accipit? quare sensus factus est de pulvere? qui de terra creati, paululum super eam stantes, in eamdem paulo post intraturi, eadem nos iterum, jussu Dei, reddente ac projiciente, novissime per ignem probabimur, ut quadam arte terram et lutum ignis dissolvat; et si quid auri aut argenti habuerit, aut caeterorum terrae utilium paracarassimo [paracaximo] liquefacto demonstret. Mortuorum ergo animorum est et desperabilium ista non timere: [Col. 0247B] nam cuivis vel semel haec audire, cautelae sufficere debuit. Quapropter nihil nobis utilius sciamus, quam ut omnibus diebus vitae nostrae vitam ancipitem retractantes, nosmetipsos quotidie discutiamus; et verborum cogitatuumque nostrorum rationem agentes, et humanam vitam perhorrescentes, hunc supra dictum istius viae, id est vitae nostrae finem, cunctis spretis mundi hujus voluptatibus, sine intermissione cogitemus. Videmus vitam, sed umbram et imaginem fugientem et fallentem advertimus. Ne ergo nos fallax et seductrix, brevis et temporalis, caduca et fragilis, amara ac tristis vita decipiat; de vera et aeterna semper cogitemus, quae post mortem immortales justos habitura sit. Vide vicissitudinem rerum: vita ante mortem, et post [Col. 0247C] mortem vita: justus prius duas possidet, et peccator impius unam infeliciter habuit, alteram felicem perdidit: post brevem enim vitam, de morte in mortem vadit in interitum, de quo Dei pii bonitas nos dignetur eripere per Dominum nostrum Jesum Christum, cui gloria in saecula saeculorum. Amen.

I. Multum nobis de fine, fratres charissimi, timorem Dominus in superioribus per Evangelium et Paulum incussit. Quod nobis post haec tam tremenda divini canonis testimonia refugium est? quibus lacrymis, quantis suspiriis opus est? qualibus compunctionibus durum et lapideum cor conterendum est, [Col. 0247D] ut iram Judicis tantam effugere possimus? quam universitatis creator Deus ac Dominus noster per se ac Apostolum prophetasque minatur, qui easdem minas non tacent dicendo: Ecce dies Domini venit, ardens ut clibanus, et exuret eos: et erunt omnes alienigenae et omnes qui faciunt iniquitatem, ut stipula; et incendet eos dies illa quae venit, dicit Dominus omnipotens; et non relinquet radix et germen (Malach. IV, 1) . Similiter et alius dicit propheta: Ecce venit Dominus omnipotens: et quis sustinebit diem adventus ejus? Aut quis supportabit conspectum ejus? Quia ipse ingredietur ut ignis conflatorii (Malach. III, 1, 2) . Sed et Isaias dicit: Ecce dies Domini veniet insanabilis, dies irae et furoris, dies nubis et nebulae (Sophon. I, 15) . Et paulo post: Coelum enim quatietur, et terra movebitur [Col. 0248A] a fundamentis suis, propter furorem irae Domini sabaoth in die, qua supervenerit furor ejus (Isa. XIII, 13) . Et iterum dicit: Movebuntur fundamenta terrae, perturbatione perturbabitur terra, stupore stupebit terra, inclinatione inclinabitur terra, et commotione commovebitur terra: sicut ebrius et crapulatus excutietur (Isa. XXIV, 19, 20) . Asaph quoque similia loquitur: Deus manifeste veniet, Deus noster et non silebit: ignis in conspectu ejus ardebit, et in circuitu ejus tempestas valida (Psal. XLIX, 3) . Et David consona huic loquitur dicens: Ignis ante ipsum ardebit, et inflammabit in circuitu inimicos ejus (Psal. XCVI, 3) .

II. Post haec, inquam, tam tremenda Veteris et Novi Testamenti praeconia, quibus heri et hodie pauca commemoravimus; qua satisfactione iram tanti [Col. 0248B] Judicis evadere possimus, videamus. Domini ac Salvatoris nostri Jesu Christi meminisse debemus dicentis: Qui vult animam suam salvam facere, perdet eam: nam qui perdiderit animam suam propter me, inveniet illam (Matth. XVI, 25) . Perdendum ergo est libenter quidquid diligimus praeter Christum, pro Christo: vita primum qua corpus animae societate vivificatur, si ita necesse sit, pro Christo martyrizantibus prodatur; aut si talis beatitudinis desit occasio, non tamen voluntatum deerit mortificatio; ut qui vivit, non sibi vivat, sed ei qui pro ipso mortuus est (II Cor. V, 15) . Vivamus ergo ei, qui cum moritur pro nobis, vita est; nosque nobis moriamur, ut Christo vivamus: ei enim vivere non possumus, nisi nobis ante, hoc est, nostris voluntatibus, moriamur. [Col. 0248C] Christi simus, non nostri: Non enim sumus nostri, empti enim sumus pretio magno (I Cor. VI, 19, 20) , et vere magno, quando Dominus pro servo, Rex pro ministro, Deus pro homine datur. Quid debemus nos reddere, si creator universitatis immerito pro nobis impiis (creatura tamen sua) mortuus est? Putasne non debeas mori peccato? certe debes. Moriamur ergo, moriamur pro vita, quia vita moritur pro mortuis, ut cum Paulo dicere possimus: Vivo ego, jam non ego, vivit vero in me Christus (Gal. II, 20) , ille qui pro me mortuus est: electorum enim est ista vox. Nullus autem potest sibimet mori, nisi Christus in illo vivat: si autem Christus in illo sit, sibimet vivere non potest. Vive in Christo, ut Christus in te.

[Col. 0248D] III. Sed quaeris quomodo sensus vivat in illo, ut te doceat tibimet mori et Christo vivere: vel, ut verius dicendum est, tibi vivere: qui enim moritur pro Christo, ipse vivit; et qui sibi vivit, moritur. Mortalis est enim, si voluntatibus suis vivit juxta illud Apostoli: Si enim secundum carnem vixeritis, moriemini (Rom. VIII, 13) . Videtis ergo, charissimi, quia in alienis habitamus, dum vel vita nostra non est nostra: et non nobis vivere debemus; et grandis violentia est, per laborem quaerere, et per studium habere, quod natura vitiata non servaverit. Sed tamen arbitrii electionem, amissa licet beatitudine, non amisit. Inde nunc per vim et violentiam regnum rapimus coelorum, et illud quodammodo quasi inter medias hostium manus e medio agonis campo, et seu [Col. 0249A] certaminis sanguineo solo, abstrahimur, dum non solum ab adversariis, sed a nobis ipsis durius impugnamur dum unusquisque male seipsum diligit, et in eo quo diligit, seipsum nocet: ille enim bene diligit, qui seipsum salubriter odit, hoc est, affligit; qui vero suis adversariis consentit, non recte se diligere dicitur. Grandis ergo miseria est, qui seipsum nocens non sentit. Cum enim ipse sibi homo contrarius est, non est omnium sic illum pacare, ut vere qui seipsum diligat. Pugnandum ergo hic est et certandum cum vitiis nostris, ut alibi coronemur. Tempus enim hoc, tempus belli est; ideo enim nemo putet securitatem in bello, quia nullus dormit in bello, et nullus securus ingreditur aciem. Acies itaque nobis dirigenda est contra omne vitiosum, voluptuosum, [Col. 0249B] male blandum. Sufficit autem pugnantibus adversarios vincere: si teipsum viceris, omnium victor es; si vero tui victor proprius est tibi mortuus, Deo vivus comprobaris; quando autem mortuum audis, qua audacia intraturus ad judicium Christi, suae causae advocatum et sui desiderii suggestorem, et sui contemptus ultorem, unusquisque pro Christo martyrizans se ipsum facit. Si enim vere Christi crucem assumpsisset, nihil ei horum licere animadverteret, quia et Christus in hoc exemplum dedit, ut nullus quod suum est quaerat, dicendo: Non sicut ego volo, sed sicut tu vis (Matth. XXVI, 39) , et: Descendi non ut faciam voluntatem meam, sed voluntatem ejus qui misit me (Joan. VI, 38) .

IV. Se unusquisque consideret, ne liber et vivus [Col. 0249C] in loco servi et crucifixi inveniatur; et unusquisque in quo vocatus est, in eo permaneat apud Deum, et sicut Apostolus dixit: Sive liber, sive subjectus (I Cor. XII, 13) sub jugo humilitatis, quasi servi in Christo sint. Contra se ergo unusquisque nostrum, charissimi, veniat: nam si non contra nosmetipsos, sed contra fratres vivamus, et si loquamur ut libet, non est vera, sed falsa religio nostra. Nihil itaque liberum in servis Christi esse debet, et nihil altum in Christi esse humilitate oportet. Non simus ergo superbi, non simus protervi, non liberi; sed simus humiles, lenes, affabiles, communes, ut Rex humilis, alius tamen, in nobis Christus regnet. Sed ut hanc salubrem mortem quadam spei suavitate diligamus, finem ejus audiamus. Quis enim revera felicior est illo cujus mors [Col. 0249D] vita est, cujus vita Christus est, et Salvator merces est; cui coelum humiliatur et paradisus patet; cui terra coelestis, et infernus clusus est; cui janua aperitur et vita non finitur; cui Deus Pater, et angelus minister; qui de brevi longum, de misero beatum, de caduco aeternum, de tristi laetum, de humili excelsum, de terra coelum, de mortali Deum, felici commercio acquirit? Si itaque praesentia despiciamus et futura solummodo quaeramus, haec omnia supra dicta in melius commutamus. Sed si (quod absit) potiora inferioribus postponamus, utraque sine dubio perdemus. Quamobrem si cum Jesu vitam quaeramus, ⁜ a ut mortificationem ejus ante in nobis habeamus; [Col. 0250A] quod nobis Deus Christus praestare dignetur, qui cum Patre semper et Spiritu sancto est unus Deus in saecula saeculorum. Amen.

I. Moyses in lege scripsit: Fecit Deus hominem ad imaginem et similitudinem suam (Gen. I, 26) . Considerate, quaeso, dicti hujus dignitatem. Deus omnipotens, invisibilis, incomprehensibilis, inenarrabilis, inaestimabilis, de limo hominem fingens, imaginis suae dignitate nobilitavit. Quid homini ad Deum? Quid limoso [ Forte limo], et spiritui? Deus enim spiritus est (Joan. IV, 24) . Grandis dignatio, quod Deus suae aeternitatis imaginem, et morum suorum similitudinem homini donavit. Magna dignitas homini Dei [Col. 0250B] similitudo, si conservetur; sed grandis iterum damnatio, Dei imaginis violatio. Quod enim homo accipit de flatu Dei, si in contrarium depravaverit usum, et beneficium naturae contaminaverit; tunc Dei similitudinem corrumpit, et quantum in se est delet: si autem animae insitis virtutibus usus fuerit in rectum, tunc Deo erit similis. Quascunque ergo Deus in nobis in prima nostra conditione virtutes seminavit, ipsas ei reddere nos praeceptis docuit. Hoc est primum: Diligere ex toto corde Deum nostrum (Matth. XXII, 37; Marc. XII, 30) , quia ipse prior dilexit nos (I Joan. IV, 10) ab initio et antequam essemus. Dei enim dilectio, imaginis ejus renovatio. Deum autem diligit qui ejus mandata custodit; dixit enim: Si diligitis me, mandata mea servate (Joan. XIV, 15) ; hoc est mandatum [Col. 0250C] ejus, dilectio invicem, juxta illud: Hoc est mandatum meum, ut diligatis invicem, sicut et ego dilexi vos (Joan. XIII, 34) . Dilectio autem vera non verbo est tantum, sed opere et veritate (I Joan. III, 28) . Reddamus itaque Deo nostro, Patri nostro, suam imaginem inviolatam in sanctitate, quia ille sanctus est, juxta illud: Sancti estote, quia ego sanctus sum (Lev. XI, 44; I Petr. I, 16) : in charitate, quia charitas est, juxta illud Joannis: Deus charitas est (I Joan. IV, 8) : in pietate et veritate, quia ille pius et verax est.

II. Ne simus alienae imaginis pictores: tyrannicae enim imaginis pictor est, qui ferus est, qui iracundus est, qui superbus est. Sicut enim falsa scientia legitur, sic falsa etiam imago umbrata deprehenditur. [Col. 0250D] Divisa est enim veritas a falsitate, justitia ab iniquitate, charitas a malignitate, diligentia a securitate, aequitas a pravitate, dilectio a simulatione: et utraque imagines quasdam in nobis pingunt, sibi invicem contrarias. Pietas enim et impietas, pax et discordia contraria sibi sunt. Ne forte itaque nobis tyrannicas introducamus imagines, Christus in nobis pingat suam imaginem, qui pinxit dicendo: Pacem meam do vobis, pacem meam relinquo vobis (Joan. XIV, 27) . Sed quid prodest quod scimus quia pax bona est, si non bene servetur? Solet enim optimum quodque fragilissimum fieri; et pretiosa quaeque majori cautela et diligentiori custodia indigent: nimium [Col. 0251A] enim fragile est, quod levi sermone perditur, et minima fratris laesione deperit. Nullum enim laedis, quando ei adularis; et nulli blandiris, quando eum despicis. Dic enim Fatue (Matth. V, 22) , et pacem violasti, et reus factus es gehennae. Cavendum est itaque dilectionem fraternam studentibus complere, loqui ut libet, et pro animi motu linguam movere; dum non solum de injuriosis, sed etiam de otiosis sermonibus rationem reddemus (Matth. XII, 36) . Quapropter studendum est in multis sermonibus non immorari, sed necessaria quaeque loqui. Nihil enim suavius hominibus, quam aliena loqui et aliena curare, et otiosa passim verba proferre, et de absentibus detrahere; et ideo qui non possunt dicere: Dominus dedit mihi linguam eruditam, ut possim sustinere [Col. 0251B] eum qui lassus est, verbo (Isa. L, 4) , taceant, et si quid dicant, pacificum sit. Quamvis enim sapiens, minus paucis offendit sermonibus, quam multis: quando enim unusquisque mentitur, maledicit, detrahit, seipsum proprio mucrone jugulat. Quid autem aliud nobis inimici optassent, nisi ut nostris armis propriis succumberemus? Noli detrahere, ait Scriptura, ne eradiceris (Psalm. XXXVI, 8, 9) . Vide quid laboratur in operibus impietatis: habitatio et plantatio, quam vix magnis ac divinis laboribus plantamus, uno detractionis verbo eradicatur; et quod longo labore vix queat stabiliri, unius sermonis impetu subruitur. Caveat ergo unusquisque, ne sua radix de terra viventium eradicetur pro odii detractione. Nullus enim unquam detrahit ei, quem [Col. 0251C] diligit; detractio enim, odii primogenitus est, et ideo talis patris filius merito eradicandus erit.

III. Periculosa habitatio, charissimi, in qua ista non vitantur. Si enim, ut ait Apostolus, invicem invidetis et invicem mordetis, invicem detrahitis, dico, videte ne ab invicem consumamini (Gal. V, 15) . Si enim qui non diligit, in morte est (I Joan. III, 14) , ubi erit qui detrahit? Lacrymis in his opus magis, quam verbis est. Quid enim diligentius, quidve abundantius lex Dei mandavit, quam dilectionem? Et raro invenis quemquam sic facientem. Quid dicemus pro excusatione? Nunquid possumus dicere: laboriosum est? durum est? Non est labor dilectio: plus suave est, plus medicale est, plus salubre est cordi dilectio. Si enim vitiis languidum non fuerit cor, ipsius sanitas [Col. 0251D] dilectio est, et quod Deo charum sit: nihil autem Deo plus charum est, quam dilectio, spiritualis maxime; cum suae legis et omnium mandatorum suorum summa sit juxta illud Apostoli: Qui autem diligit proximum, legem implevit (Rom. XIII, 8) . Qui vero legem implevit studio dilectionis, habet vitam aeternam, sicut et Joannes dicit: Fratres, scimus quoniam de morte ad vitam transivimus, quia diligimus fratres: qui enim non diligit, in morte est. Si quis autem odit, homicida est. Scitis autem, quia omnis homicida non habet vitam aeternam in se manentem (I Joan. III, 14, 15) . Aut ergo nihil agendum est, nisi dilectio; aut nihil spera dum est, nisi poena: Plenitudo enim legis charitas (Rom. XIII, 8) , quam nobis ille pius abundanter [Col. 0252A] inspirare dignetur Dominus noster et Salvator Jesus Christus, qui dignatus est dare, pacis conditor et charitatis Deus, cui gloria in saecula saeculorum. Amen.

I. Compunctionis necessariae insinuationem superioribus sermocinationibus utcunque suggerere tentavimus, et quasi soliloquus, proprii licet, omnis tam [ Forte tamen] cordis ignaviam suscitare voluimus: sed quia fidei paupertas et carnis voluntas cum mundi cupiditatibus haec castigationum documenta tepide audiens contemnit, persaepe eadem iteranda sunt: si enim fides dubia non esset, vel unum de [Col. 0252B] supradictis divini oraculi testimoniis abunde sufficeret. Credunt ergo et non credunt, qui audita negligunt; alioquin si tibi hodie, Utare, quidam diceret, quod judex saeculi hujus vult te crastino vivum exurere; quid, rogo, tibi sollicitudinis, quid timoris immineret? Et his auditis, si esset tibi unius diei spatium liberum, quanta faceres? quomodo acclamares? et per quos discurreres? quam humilis et quam lugens et sordidus oberrares? Nonne effunderes omnem pecuniam tuam in eos, quorum intercessione evadere posse te crederes? nonne omnia bona tua faceres redemptionem animae tuae et nihil reservares, licet parcus et avarus esses; sed omnia disperderes, omnia donares pro vita tua? Et si aliquis te retardare aut impedire tentaverit, nonne diceres: [Col. 0252C] Pereant omnia pro salute mea, ne [ Forte nec] quidquam remaneat; tantum vivam? Hoc quare faceres? Quia non dubitares [ Praemittendum quin] juxta severissimi Judicis sententiam arderes. Hic vero dubitas, quod quam cito futurum sit, ignoras; non nescis tamen futurum, licet negligis. Expergiscendum ergo est, vigilandum est, orandum est, juxta Salvatoris nostri Jesu Christi Dei nostri praeceptum dicentis: Attendite autem vobis, ne forte graventur corda vestra crapula et ebrietate, et curis hujus vitae, et superveniat in vos dies illa repentina: tanquam laqueus enim superveniet in omnes, qui sedent super faciem omnis terrae. Vigilate itaque omni tempore, ut digni habeamini effugere ista omnia quae futura sunt, et stare ante Filium hominis (Luc. XXI, 34-36) .

[Col. 0252D] II. Si haec audiamus et credimus, fidem nostram vigilantia nostra ostendet, ac discussis squalentibus atque torpentis mortiferi teporis torporibus, sensus nostros Domini Salvatoris sententia vibret, ut omnibus curis mortalibus depositis, parati semper simus; exspectantes scilicet ultimi diei adventum, quo aut poena aut gloria nos suscipiet; acuatque animorum nostrorum acies supradictus Domini sermo, quo nos vigilantes et orantes jugiter esse docuit, ut non simus quasi credentes, et non credentes, et quasi audientes et non audientes: et Dei pii et boni ineffabilem misericordiam de profundo cordis nostri per Jesum Christum Filium suum infatigabiliter deprecemur, rogemus, oremus, ut ita nobis suam dilectionem [Col. 0253A] inspirare dignetur, ut nos ei in aeternum conjungat, inseparabiliter conglutinet, humo elevet, coelo societ interim sensus nostros, quandiu simus in hoc mortis corpore constituti; atque sic ejus adventum sine querela exspectemus, quo ei cum apparuerit, cum gaudio et magna charitatis fiducia placentes occurramus. Quam beati, quam felices servi illi, quos cum venerit Dominus, inveniet vigilantes (Luc. XII, 37) ! Beata vigilia, qua ad Deum universitatis auctorem, omnia implentem et omnia excedentem, vigilatur. Utinam me quoque, vilem licet, suum tamen servulum, ita dignaretur de somno inertiae excitare, ita illo divinae charitatis igne accendere, quo supra sidera exardesceret suae charitatis flamma, suae nimiae dilectionis desiderium, semperque divinus [Col. 0253B] ignis intra me arderet. Utinam illud lignum haberem, quod ille ignis jugiter alteretur [ Forte aleretur], pasceretur, succenderetur; et illa flamma nutriretur, quae exstingui nesciret, et augeri non nesciret. Utinam talis essem meritis, ut mea lucerna semper nocte in templo Domini mei arderet, ut omnibus domum Dei mei intrantibus luceret.

III. Domine, da mihi, rogo te, in nomine Jesu Christi Filii tui, Dei mei, illam quae nescit cadere charitatem, ut mea lucerna accendi sciat, exstingui nesciat; mihi ardeat, aliis luceat. Tu, Christe, lucernas nostras accendere digneris, dulcissime nobis Salvator noster, quae perpetuo luceant in templo tuo, ac perenne lumen a te perenni lumine accipiant, ut tenebrae nostrae illuminentur, mundi autem tenebrae [Col. 0253C] a nobis fugiant. Sic lumen tuum meae largiaris, rogo, Jesu mi, lucernae, ut illius luce illa sancta sanctorum mihi appareant, quae te aeternum Pontificem aeternorum in antibus magni illius tui templi illic intrantem habeant, quo te jugiter tantummodo videam, aspiciam, desiderem; tantum te amans conspiciam, desiderem, exspectem, ac coram te mea semper lucerna luceat, ardeat. Tuum sit, quaeso, te nobis pulsantibus monstrare, amantissime Salvator, ut te intelligentes, tantum te amemus, te solum amemus, te solum desideremus, te solum meditemur die ac nocte, semper te cogitemus; et in tantum nobis tuum inspirare digneris amorem, quantum te amari Deum decet ac diligi; ut omnia interiora nostra tua occupet dilectio, totosque nos tuus possideat [Col. 0253D] amor, totos nostros sensus tua impleat charitas, ut praeter te aliud amare nesciamus, qui sempiternus es; quo tanta charitas aquis multis hujus aeris, et hujus terrae, et hujus maris exstingui in nobis nequeat juxta illud: Et aquae multae non potuerunt exstinguere charitatem (Cant. VIII, 7) . Quod in nobis quoque compleri vel ex parte possit, te donante Domino nostro Jesu Christo, cui gloria in saecula saeculorum. Amen.

I. Quotidianae experientiae ratiocinationibus humanae vitae miseria collecta, ac divinis simul territi praculis, temerarie licet, parvitatem ingenioli nostri [Col. 0254A] in superioribus jam diu ostendimus; et licet forte superflua aliis videatur ista nostra loquacitas, a nobis tamen opportune nobis sermo ortus esse ducitur: non enim tam alienam, quam propriam excitare conamur ignaviam; ac insuper quamvis minus perfectis sapientibus satisfecerit ista excogitata ex parte sapientia, incipientibus tamen, ac nostrae mensurae tepidis necessaria et satis apta videbitur. Quia quod nocet abscondi, quod nocet sileri, non expedit tegere, neque expedit tacere; inde enim melius nobis loqui visum est, quamlibet impolite, quam silere: etenim re vera tutius de istis, quam aut de frivolis aliis, aut de otiosis sermocinare judicavimus. Itaque adhuc, fratres charissimi, dictis nostris aures praebete, quasi aliquid necessarium audituri, et animi vestri [Col. 0254B] sitim divini fontis undis de quo nunc dicere cupimus, refocillate, sed non exstinguite; bibite, sed non satiamini, jam enim vocat nos ad se Fons vivus, Fons vitae, et dicit: Qui sitit veniat ad me, et bibat (Joan. VII, 37) . Quid bibatis, intelligite. Dicat vobis Isaias ( Leg. Jeremias), dicat vobis Fons ipse: Me autem dereliquerunt Fontem aquae vivae, dicit Dominus (Jer. II, 13) . Dominus ergo ipse, Deus noster Jesus Christus, est Fons vitae, et ideo invitat nos ad se Fontem, ut illum bibamus. Bibit eum qui amat; bibit qui Dei verbo satiatur, qui satis diligit, satis desiderat; bibit qui sapientiae amore flagrat. Avide ergo nos gentes bibamus, quod Judaei dereliquerunt. De nobis enim cum gentibus forte dictum est: Praecidit in stupore mentis, capita potentium movebuntur, [Col. 0254C] nec ad adaperientes maxillas suas, quasi pauper edens, in absconso; et quasi de nobis quoque cum perfectis quibusque de quibus hoc scriptum est, diceretur. Aperiamus (tanquam panem illum qui de coelo descendit, edendo) interioris hominis nostri maxillas, ut edaciter edamus, et quodammodo velociter, ne nos quis videat, quasi in absconso comedamus. Ut panem ergo edamus, ut fontem bibamus, eumdem Dominum nostrum Jesum Christum, qui seipsum, nobis quasi sumendum, panem dicit vivum, qui dat vitam huic mundo (Joan. VI, 33) ; seque similiter fontem demonstrans ait: Qui sitit, veniat ad me, et bibat (Joan. VII, 37) . De quo fonte et Propheta dicit: Quoniam apud te est fons vitae (Psalm. XXXV, 10) .

II. Videte unde iste fons manat: inde enim unde [Col. 0254D] et panis descendit; quia idem est qui Panis et Fons, Filius unicus, Deus noster Christus Dominus, quem semper esurire debemus; licet eum edamus amando, devoremus licet desiderando, adhuc eum quasi esurientes desideremus. Simili modo ut fontem, eum semper dilectionis nimietate, bibamus; eum semper desiderii plenitudine bibamus, et suavitate quadam ejus dulcedinis delectemur: dulcis enim et suavis Dominus: licet eum edamus, et bibamus; tamen semper esuriamus et sitiamus, quia cibus noster et potus, non totus unquam sumi potest et bibi; qui licet sumitur, non consumitur, licet bibitur, non adimitur, quia panis noster aeternus est, et Fons noster perennis est, fons noster dulcis est; unde [Col. 0255A] dicit Propheta: Qui sititis, ite ad Fontem (Isa. LV, 2) ; sitientium enim, non saturantium iste Fons; et ideo esurientes, quos alibi beatificavit, ad se vocat; quibus nunquam bibere satis sit, sed quanto plus hauserint, tanto plus sitient. Merito, fratres, Fons sapientiae Verbum Dei in excelsis (Eccli. I, 5) a nobis desiderandus, quaerendus, semper amandus sit, in quo sunt, juxta Apostoli dictum, omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi (Coloss. II, 3) , quos haurire vocat qui sitiunt. Si sitis, bibe Fontem vitae; si esuris, ede Panem vitae. Beati, qui esuriunt hunc Panem, et sitiunt hunc Fontem; semper enim edentes et bibentes, adhuc edere et bibere desiderant. Dulce enim nimis est, quod semper editur et bibitur, et semper esuritur et sititur, semper gustatur et [Col. 0255B] semper desideratur; unde rex propheta dicit: Gustate et videte, quam dulcis est, quam suavis est Dominus (Psalm. XXXIII, 9) . Propterea, fratres, vocationem hanc sequamur, qua ad vitae Fontem vocamur a Vita, qui est Fons, non solum aquae vivae, sed et Fons aeternae vitae, Fons lucis, idem et Fons luminis: ab illo enim haec omnia sunt, sapientia, vita, lux aeterna. Auctor vitae, Fons vitae est, lucis creator, Fons luminis est: et ideo contemptis his quae videntur, transcenso [ Forte transcensu] in superioribus coelorum, Fontem luminis, Fontem vitae, Fontem aquae vivae, ut rationabiles et sagacissimi pisces quaeramus, ut bibamus aquam vivam et salientem in vitam aeternam (Joan. IV, 14) .

III. Utinam me illuc dignares adsciscere ad illum [Col. 0255C] Fontem, Deus misericors, pie Domine, ut ibi et ego cum sitientibus tuis vivam undam vivi Fontis aquae vivae biberem, cujus nimia dulcedine delectatus sursum semper ei haererem et dicerem: Quam dulcis est Fons aequae vivae, cujus non deficit aqua saliens in vitam aeternam (Ibid.) ! O Domine, tu es ipse iste Fons semper et semper desiderandus, [ Fort. add. vox bibendus] semper licet semper hauriendus. Nobis semper da, Domine Christe, hanc aquam (Ibid., 15) , ut sit in nobis quoque Fons aquae vivae et salientis in vitam aeternam. Magna quidem posco, quis nesciat? Sed tu, Rex gloriae, magna donare nosti et magna promisisti: nihil te majus, et te nobis donasti, te pro nobis dedisti. Unde te rogamus, ut sciamus quod amamus, quia nihil aliud praeter te nobis dari postulamus: tu es enim omnia nostra, vita nostra, lux [Col. 0255D] nostra, salus nostra, cibus noster, potus noster, Deus noster. Inspira corda nostra, rogo, Jesu noster, illa tui Spiritus aura, et vulnera nostras tua charitate animas, ut possit uniuscujusque nostrum anima in veritate dicere: Indica mihi quem dilexit anima mea (Cant. I, 6) , quoniam vulnerata charitate ego sum. Opto illa vulnera in me sint, Domine. Beata talis anima, quae charitate sic vulneratur: talis Fontem quaerit, talis bibit, semper tamen sitit bibendo, semper haurit desiderando, quem semper bibit sitiendo; sic semper quaerit amando, quae sanatur vulnerando; quo salutari vulnere animae nostrae interiora Deus et Dominus noster Jesus Christus, pius ille salutarisque medicus vulnerare dignetur, cui cum Patre et [Col. 0256A] cum Spiritu sancto unitas est in saecula saeculorum. Amen.

I. Cum jam de moribus moralibusque disciplinis diu dixerim, iterum rogas, fili imbuende, doceri. Audisti quid scriptum est: Cui pauca non sufficiunt, plura non proderunt. Scripsi tibi antea de serietate ac pudicitia, cui nimirum, ut apte quidam, etiam tuta timeo. Sed quia admonitio quibusdam custodia, quibusdam consolatio, quibusdam perfectio efficitur, intellecta scilicet complentibus; ideo frequenter docendi sunt ac imbuendi filii dulcissimi, ut per quasdam delectiones litterarum, suas vincere possint de intestino amaritudines bello. Bellum igitur et [Col. 0256B] belluinum vince, concupiscentias scilicet ac superciliosum, utilis [ Forte virilis] esto in humilitate, infirmusque in auctoritate, simplex in fide, doctus in moribus, mordax in alienis, remissus in propriis, purus in amicitia, callidus in insidiis, durus in mollibus, mollis in duris. Varius in planis, planus in variis, jocundus in amaris, tristis in jocundis. Discors in necessariis, aequalis in veris. Severus in suavibus, dulcis in amaritudinibus. Fortis in tribulationibus, et imbecillis in discordiis, tardus ad irascendum, velox ad discendum, tardus quoque ad loquendum (Jac. I, 19) , ut sanctus ait Jacobus, velox similiter ad audiendum. Efficax in profectu, hebes in vindicta, cautus in verbo, promptus in opere. Amabilis probis, squalidus inhonestis, lenis infirmis, [Col. 0256C] durus stolidis, rectus erectis, humilis dejectis. Sobrius ubique, castus ubique, pudicus semper, patiens tenus zelo, cupidus nunquam, largus semper, sin ope, vel animo. Opportunus in jejuniis, importunus in vigiliis. Discretus in officiis, tenax in studiis, constans in fragoribus, laetus in moeroribus. Audax in causa veritatis, timidus in contentionibus, supplex bonis, insuperabilis malis, mitis in liberalitate, infatigabilis in charitate, justus in omnibus, pius dignis, misericors pauperibus. Memor beneficiorum, immemor injuriarum. Amator mediocrium, nolus opum, animi depressor, cogitationum publicator. Senioribus obediens, junioribus concurrens, coaequalibus coaequans. Perfectis concertans, melioribus non invidens, praecurrentibus non dolens, [Col. 0256D] remorantibus non detrahens, provocantibus consentiens, lassus licet non deficiens, flens simul et gaudens, pro fervore ac spe; timens semper pro fine, licet proficiens, incerto.

II. En tuum, o puer amande ministerque dulcis, monimentum; talis si sis, nimis beatus eris, quia per prospera et adversa idem eris, paratus ad cuncta, singulis occurrens, temperans gestus, nutriens crescenda, interimens decrescenda, levigans disperata ( Forte aspera), exasperans vituperata, semper sollicitus, semper crescens, semper acquirens, semper tendens ad superna, semper currens ad bravium, semper coelestia desiderans, semper divina sitiens. Ecce doctrinam: da sequacitatem si potes, ut habeas felicitatem et potestatem, cum puerilia desideria [Col. 0257A] fugiens, corpus sic in potestatem spiritus redegeris et te vadem pro tuis tradideris peccatis, in brevi militantem pro aeternis stipendiis. O te felicem! o te beatum! oque mirabilem te puerum, si haec compleveris universa! Si enim in his diligenter omnibus fueris sensu et opere occupatus, non vacabis neque vanis vagisque, neque turpibus cogitationibus; sed quasi incipiens semper tibi ipsi congregabis, quibus in perpetuum fruiturus eris, unius vir vocandus animi, et singularis emolumenti quaesitor, egregius regni negotiator aeterni. Convertere igitur te totum in haec, quia habes in quibus tuam exerceas juventatem, virtutem, efficaciam, strenuitatem; ne in contrariis hae fuerint exercitatae, pereant quae per vim rapiunt regnum coelorum (Matth. XI, 12) .

I. In Ecclesia Dei, fratres mei, summum locum per Dei misericordiam sumus obtinentes: curare summopere debemus, ut quod semel proposuimus, sedula intentione teneamus, et quod exterius promittimus, per studium boni operis exhibeamus. Qua in re necesse est, ut remotis de cordibus nostris fatuis et ineptis cogitationibus, secundum perfectionis vitae regulam viam Dei ingrediamur, et a gradiendo in ea quae ante sunt, obliti posteriorum, id est, temporalium, cum Apostolo (Philipp. III, 13) nos extendamus, dicentes conditori nostro: Trahe nos post te; curremus simul in odorem unguentorum tuorum (Cant. I, 3) . Per nos quidem ad viam veritatis pertingere, [Col. 0257C] vel in ea proficisci non possumus, atque ideo gratiam praevenientem petamus dicentes: Trahe nos post te, ut sic curramus ad te: et congrue prius dicitur: Trahe nos post te, et deinde sequitur, curremus; quia nisi divina gratia nos praeveniente, opus bonum inchoare, et eadem subsequente, ipsum consummare non valemus; unde dicitur in oratione illa: Et tua nos, Domine, gratia praeveniat et sequatur (Orat. Dom. XVI post Pentec.) . Bene autem congruit, quod dicitur, curremus: nam in via Dei non est nobis lento gradu incedendum, sed cum magna exsultatione vel festinatione currendum. Sed Apostolus admonet dicens: Sic currite ut comprehendatis (I Cor. IX, 34) . Currit vero, qui totis viribus ad Deum proficiscitur: currit qui in bono opere non lassatur, sicut et de Christo dicit Propheta: Exsultavit ut [Col. 0257D] gigas ad currendam viam (Psal. XVIII, 6) . Currit ( Forte cucurrit) quippe Christus viam Dei, quia in via peccatorum non stetit (Psal. I, 1) , id est, nulla gravedine peccati est remoratus.

II. Currendum vero nobis est; sed quomodo currendum? Audite quomodo. Curramus, inquam, in odorem unguentorum tuorum. Quae sunt unguenta, in quorum odorem post Christum currimus? Unguenta sunt sanctorum praecedentium exempla. Unguenta de variis simul mistis floribus vel speciebus fiunt. Diversae species, diversae sunt sanctorum virtutes, quae quasi redolentia aromata per virtutem charitatis [Col. 0258A] rediguntur, et nobis in usum munde componuntur. De tali unguento dicitur: Muscae morientes perdunt suavitatem unguenti (Eccle. X, 1) . Muscae morientes sunt vanae cogitationes cordi nostro irruentes, quas nimirum per studium orationis, quasi quodam flabello abjicere debemus, ne perdant et nobis suavitatem unguenti. Suavitatem etenim in odorem unguenti muscae morientes perdunt, quando vanae cogitationes jucunditatem virtutum et regulas obsequii divini quas ab antiquis patribus didicimus, perimunt. Nos igitur diligentissime sanctorum praecedentium exempla intuentes, festinemus ingredi in illam requiem (Hebr. IV, 11) . Curramus et in coepto non deficiamus, quatenus cum Apostolo dicere valeamus: Bonum certamen certavimus, cursum consummavimus, ut de [Col. 0258B] caetero reposita sit nobis corona justitiae, quam reddet nobis in illum diem justus Judex Christus (II Tim. IV, 7, 8) , qui est super omnia benedictus in saecula saeculorum. Amen.

I. Cogita, ⁜ a nunquid es miser homo, sed quid eris? quia quod es momentum est, et quod eris semper. Non sis ergo ipse tibi piger, exerce in brevi quod in aeternum possidebis; repellat pigritationem laboris temporalis desiderium praemiorum. Spiritualis esto, si piger non es; sed si mundus te irritat, vide quod fugias, quod sequaris, et quod nunquam fugit, cur non sequaris. Quare impatiens es in vilioribus, qui pretiosior poteras esse in melioribus? Noli [Col. 0258C] esse incertus de certis melioribus, et noli esse certus de caducis. Respicis in aliis quod alii in te videbunt. Quid prodest in aquis umbram videre oblectantem? Quid tibi exsultare aut gaudere per somnia? Sed tamen haec somnia, longa licet, unicuique brevia sunt, ea di ( Forte et dies) enim totius mundi quasi unius noctis obscurrimae ( Forte obscurissimae) est; noctes vero somnia sunt. Expergiscere ergo, o fili, de nocte; lumen quaere ut videaris et videas; accende lucernam et lege; cave ne dormias, ne a somniis seducaris, et falsitate imaginata decipiaris, ut credas vera esse quae falsa sunt, et surgens postea deceptum te doleas. Tua vita rota est, quotidie currit, non te exspectat: vade cum ea. Igitur hinc praepara tibi sumptus; ex agro alieno secedere juberis; vide ne tuum vendas. Hic nihil habes, o homo, in terra de [Col. 0258D] qua nudus natus es, et in qua pulvere dissolveris; ne vendas coelum, ubi aeterna haereditas est, tamen si non perdidisti. Alioquin si perdidisti, te ipsum vende ut possis recipere. Quid dixi, te ipsum vende? vitia tua vende, et eme vitam. Quaeris forte quae sint? superbiam primum quasi vitium primo ante omnia vende, et eme inde feliciter humilitatem, qua sis Christo similis dicenti: Discite a me, quia mitis sum et humilis corde (Matth. XI, 29) . Breviori compendio ista ex integro vendita vendentur, et minora cupiditate habendi contempta, quia radice excisa cuju libet arboris, non magni penduntur rami. Scito [Col. 0259A] quae vendas ad hujus interitum carnis, ut spiritus salvus sit in diem Domini nostri Jesu Christi (I Cor. V, 5) ; gulam, cupiditatem, fornicationem, iram, tristitiam, acediam, vanam gloriam, invidiam; quae melius fuerat si perdidisses, licet si nihil accepisses.

Octo sunt vitia principalia, quae mergunt hominem in interitum: gula, fornicatio, cupiditas, ira, tristitia, acedia, vana gloria, superbia. De gula castiganda dicitur: Nolite duci in saturitate ventris (Eccli. XXXVI, 20) . De fornicatione: Fornicatores autem et adulteros Deus judicabit (Hebr. XIII, 4) . De cupiditate autem, legitur: Radix omnium malorum cupiditas est (I Tim. VI, 10) . De ira: Qui irascitur fratri suo, reus erit gehennae ignis (Matth. V, 22) . De tristitia: Tristitia autem saeculi mortem operatur (II Cor. VII, 10) . De acedia: Multa mala docuit otiositas (Eccli. XXXIII, 29) . De vana gloria: Ascendet fetor illius, qui magnificat opera sua (Joel. II, 20) . De superbia: Superbis [Col. 0260A] Deus aaversatur (Jac. IV, 6; I Petr. V, 5) . Et: Qui se exaltaverit humiliabitur (Matth. XXIII, 12) . Haec igitur omnium origines et causae sunt malorum; quae sic sunt sananda per contraria. Gula triplex vincenda est per abstinentiam jejunii de hora nona in horam nonam, et parcitatem cibique utilitatem ( Leg. vilitatem). Fornicatio autem et omnis immunditia nec nominanda in vobis sint, sicut decet sanctos (Ephes. V, 3) , per castitatem et continentiam sollicitam, et semper timentem. Cupiditas vero nihil habendo proprium vincitur, et omnia communia possidendo. Ira patientia et mansueta lenitate superanda est. Tristitia vero laetitia spirituali et spe futurae beatudinis vincenda est. Instabilitas autem acediae, mansuetudine stabili, et unius loci habitatione corrigenda est [Col. 0260B] per sobrietatem, Scriptura dicente: Si spiritus potestatem habentis ascenderit super te, locum tuum ne dimiseris (Eccle. X, 4) . Vana gloria quoque et elatio immunda atque superbia, vera humilitate et cordis contritione per Dei timorem vincuntur.

Domino sancto, et in Christo Patri ⁜ a Romano pulcherrimo Ecclesiae decori, totius Europae flaccentis augustissimo quasi cuidam flori, egregio speculatori, theoria utpote divina ⁜ b castulitatis potito, ego ⁜ c bargoma vilis Columba in Christo mitto salutem.

I. Gratia tibi et pax a Deo Patre nostro Jesu Christo. Libet me, o sancte papa, hyperbolicum tecum non sit interrogandum de Pascha juxta illud Canticum: Interroga patrem tuum, et annuntiabit tibi; majores tuos, et dicent tibi (Deut. XXXII, 7) . Licet enim mihi, nimirum micrologo, illud cujusdam egregium sapientis elogium, quod dixisse fertur quamdam videns ⁜ d contupictam: Non admiror artem, sed admiror [Col. 0259D] frontem; ad te clarum a me vili scribendo potest inuri: tamen tuae evangelicae humilitatis fiducia fretus, tibi scribere praesumo, et mei doloris negotium injungo. Vanitas namque scribendi nulla est, ubi necessitas cogit quamvis majoribus scribi. Quid ergo dicis de Pascha XXI aut XXII lunae, quod jam [Col. 0260C] (tua [ Ms., tui] tamen pace dictum sit) non esse Pascha, nimirum tenebrosum a multis comprobatur ⁜ e calcalenteris? Non latet enim, ut credo, efficaciam tuam, quantum Anatolius, mirae doctrinae vir, ut sanctus ait Hieronymus, cujus Eusebius Caesariensis episcopus in ecclesiastica Excerpta inseruit Historia ( sic ), et sanctus Hieronymus in suo hoc idem de Pascha opus collaudavit Catalogo, de hac lunae aetate vituperando disputet; qui contra Gallicanos Rimarios de Pascha, ut ait, errantes, horrendam intulit sententiam: Certe, inquiens, si usque ad duarum vigiliarum terminum quod noctis medium indicat, ortus lunae tardaverit, non lux tenebras, sed lucem tenebrae superant; quod certum est in Pascha non esse probabile, ut aliqua pars tenebrarum luci dominetur, quia [Col. 0260D] solemnitas dominicae resurrectionis lux est, et non est communicatio luci cum tenebris. Et si in tertia vigilia luna excanduerit, non est dubium lunam XXI vel XXII exortam esse, in qua verum Pascha non est possibile immolari. Nam qui hac lunae aetate Pascha definiunt possibile celebrari, non solum illud auctoritate divinae Scripturae affirmare non possunt, sed et sacrilegii et contumaciae crimen et animarum periculum incurrunt; [Col. 0261A] dum affirmant veram lucem posse immolari cum aliqua dominatione tenebrarum, quae omnibus tenebris dominatur. Nec non in sancti dogmatis legimus libro: Pascha, id est, solemnitas dominicae resurrectionis ante transgressum vernalis aequinoctii XVI initium non potest celebrari, ut scilicet aequinoctium non antecedat; quod utique Victorius in suo transgressus est Cyclo, et per hoc Galliae jam dudum invexit errorem seu, ut humilius dicam, confirmavit inolitum. Quippe qua ratione utraque stare possunt, ut scilicet resurrectio Domini ante suam celebretur passionem, quod vel putari absurdum est; aut septem dies, Domini jussione in lege sanciti, in quibus tantum legitime Phase Domini comedi mandatum est (qui a XIV luna usque ad XX numerandi sunt) contra jus fasque [Col. 0261B] transcendantur? Luna autem XXI aut XXII extra jus lucis est, utpote post medium noctis tunc temporis exorta; et tenebris lucem superantibus, lucis solemnitas nefas est, ut aiunt, agi.

II. Quare ergo tu tam sapiens, nimirum cujus clarissima per orbem, ut antiquitus, sacri ingenii diffusa sunt lumina, Pascha tenebrosum colis? Miror, fateor, a te hunc Galliae errorem, ac si Schynteneum, jam diu non fuisse rasum; nisi forte putem, quod vix credere possum, dum eum constat a te non fuisse emendatum, apud te esse probatum. Aliter tamen et honestius tua excusari potest peritia, dum forte notam subire times [ Forte timens] Hermagoricae novitatis, antecessorum, et maxime papae Leonis auctoritate contentus es. [Col. 0261C] Noli te, quaeso, in tali quaestione humilitati tantum aut gravitati credere, quae saepe falluntur. Melior forte est canis vivus in problemate leone mortuo (Eccle. IX, 4) . Vivus namque sanctus emendare potest, quae ab altero majore emendata non fuerint. Scias namque nostris magistris et Hibernicis antiquis, philosophis et sapientissimis componendi calculi computariis, Victorium non fuisse receptum, sed magis risu vel venia dignum, quam auctoritate. Idcirco mihi timido, peregrino magis, quam sciolo, tuae dirige fulcrum sententiae, et mature [ Ms. matura] punctum tuae placabilitatis huic tempestati nos circumdanti compescendae, transmittere non dedigneris; quia non mihi satisfacit post tantos quos legi auctores, una istorum sententia episcoporum dicentium [Col. 0261D] tantum: Cum Judaeis Pascha ⁜ a facere non debemus. Dixit hoc olim et Victor episcopus; sed nemo Orientalium suum recepit commentum; sed hoc soporans spina Dagonis, hoc imbibit bubum erroris. Qualis, rogo, haec frivola et tam impolita, nullis scilicet divinae Scripturae fulta testimoniis sententia: Cum Judaeis Pascha facere non debemus? Quid ad rem pertinet? Nunquid Judaei reprobi Pascha facere credendi sunt nunc, utpote sine templo, extra Jerusalem, Christo tunc figurato, ab iis crucifixo? Aut nunquid ipsorum est recte credendum ( sic ) est XIV ⁜ b luna [Col. 0262A] e Pascha; et non potius Dei ipsius instituentis Phase esse fatendum est, scientisque solius ad purum quo mysterio XIV luna ad transcensum electa est? Quod forte sapientibus et tui similibus aliquantulum praeluceat. Qui hoc opponunt, licet sine auctoritate Deo improperent, quare non sua praescientia antea tunc praecaverit Judaeorum contumaciam, ut si nollet nos cum eis Pascha facere, novem dies azymorum in Lege praeciperet, ut vel nostrae solemnitatis initium finem solemnitatis eorum non excederet? Nam si XXI aut XXII Pascha celebrandum, a XIV usque ad XXII novem dies computabuntur; septem scilicet a Deo praecepti, et duo ab hominibus aucti. Sed si licet hominibus augere per se aliquid divinae censurae, interrogo, ne forte videatur contrarium esse illi Deuteronomii sententiae: [Col. 0262B] Ecce, inquit, verbum quod tibi do, neque adjicias ad illud, neque auferas ab eo (Deut. IV, 2) .

III. Sed haec magis procaciter quam humiliter scribens, scio turipum praesumptionis difficillimae mihi nexisse, enavigandum fore irogus [ Forte ignorans]. Nec loci namque, nec ordinis est, ut magnae tuae auctoritati aliquid quasi discutiendo inrogetur, et ridiculose te mei (nimirum Petri cathedram apostoli et clavicularii legitime insidentem) Occidentales apices de Pascha sollicitent. Sed tu non tam me vilem in hac re, quam multos et defunctos et viventes, haec eadem quae notavi, firmantes magistros, considerare debes, et quasi cum eis te trahere colloquium crede: pie namque me, scito licet saltuatim et hyperbolice, chilosum os aperire. Tuum itaque aut [Col. 0262C] excusa aut damna Victorium, sciens si illum laudaveris, inter te et supra dictum Hieronymum fidei futurum fore negotium, qui nimirum Anatolium laudavit huic contrarium, ita ut qui unum secutus fuerit, alterum recipere non poterit. Tua itaque consideret vigilantia, ut in fide duorum auctorum supra dictorum, sibi invicem contrariorum, probanda, nulla sit inter te et Hieronymum in sententia promenda dissonantia; ne nobis undique sint angustiae, ut aut tibi, aut illi consentiamus. Parce in hoc infirmis, ne scandalum diversitatis ostendas. Simpliciter enim ego tibi confiteor, quod contra sancti Hieronymi auctoritatem veniens, apud Occidentis ecclesias haereticus seu respuendus erit: illi enim per omnia indubitatam in Scripturis divinis accommodant fidem. Sed haec de Pascha sufficiant.

[Col. 0262D] IV. Caeterum de episcopis illis quid judicas, interrogo, qui contra canones ordinantur, id est, quaestu: simoniacos et Giltas auctor pestes scripsistis. Nunquid cum illis communicandum est? Quia, quod gravius est, multi in hac provincia tales esse noscuntur: aut de aliis, qui in diaconatu violati, postea ad episcoporum gradum eliguntur? Sunt enim quorum in his novimus conscientias, et cum nostra parvitate id conferentes, certum scire volebant, si sine periculo post hoc ⁜ c possint, id est, aut post gradum solidis emptum, aut post in diaconatu adulterium: [Col. 0263A] absconsum tamen dico cum clientelis adulterium: quod apud nostros magistros non minoris censetur esse facinoris. Tertio interrogationis loco responde adhuc, quaeso, si non molestum est, quid faciendum est de monachis illis, qui pro Dei intuitu et vitae perfectionis desiderio accensi contra vota venientes, primae conversionis loca relinquunt et invitis abbatibus, fervore monachorum cogente, aut laxantur aut ad deserta fugiunt. Vennianus auctor Giltam de his interrogavit, et elegantissime illi rescripsit; sed tamen discendi studioso semper major metus accrescit.

V. Humilius et purius haec omnia et multo plura quae epistolaris brevitas non admittit, per praesentiam interroganda erant, nisi corporis infirmitas, et [Col. 0263B] meorum cura comperegrinorum domi me vinctum ⁜ a ad te eundi, ut illam spiritualem vivi fontis venam, vivamque undam scientiae coelitus fluentis, ac in aeternam vitam salientis ⁜ b haurire. Et si animum corpus sequeretur Roma sui iterum rem sustineret contemptus, ut quomodo, docto narrante Hieronymo, legimus, quosdam de ultimis Heulini littoris finibus olim venisse Romam, in, et [ Forte dein, et] mirum dictu, aliud extra Romam quaesisse; ita et ego nunc te, non Romam desiderans, salva sanctorum reverentia cinerum expeterem; licet enim non me sapientem, sed esse sitientem fateor hoc idem facere si vacaret. Legi librum tuum Pastorale regimen continentem stylo brevem, doctrina prolixum, mysteriis refertum, melle dulcius egenti opus esse fateor; [Col. 0263C] mihi idcirco tua sitienti largire, precor opuscula quae in Ezechielem miro, ut audivi, elaborasti ingenio. Legi Hieronymi sex in illum libros; sed nec medium exposuit. Sed, si dignaris, aliqua nobis de tuis transmitte relectis in civitatem, extrema scilicet libri exposita transmitte, et Cantica Canticorum ab illo loco in quo dicit . . . . . Ibo ad montem myrrhae et collem thuris (Cant. IV, 16) , usque in finem; aut aliorum, aut tuis brevis deposco tracta sententiis; et ut totam exponas obscuritatem Zachariae, absconsam propala, ut tibi occidentalis in his gratias agat caecitas. Importuna postulo et magna sciscitor; quis nesciat? Sed et tu magna habens, quia [ Forte habes, qui] de parvo minus, et de multo plus bene scis esse fenerandum. Rescribere te persuadet charitas, exponere [Col. 0263D] non impediat chartae asperitas, quia aera in errorem fuit, et honor debitus cordi est a me tibi dari: meum fuit provocare, interrogare, rogare; tuum, si gratiis accepta non negare, talentum fenerari, petenti te panem doctrinae, Christo praecipiente dare. Pax tibi, tuisque; meae indulge quod sic audacter scripsi, rogo, procacitati, beate papa, et oro ut pro me vilissimo peccatore vel semel in tuis sanctis orationibus ad communem Dominum ores. Persuperfluum puto commendari tibi meos, quos Salvator quasi in suo nomine ambulantes, recipiendos esse decernit; et si, ut audivi a sancto Candido tuo, hoc respondere [Col. 0264A] volueris, temporis antiquitate roborata mutari non posse, manifeste antiquus error est; sed semper antiquior est veritas quae illum reprehendit.

Dominis sanctis, et in Christo Patribus, vel fratribus episcopis, presbyteris, caeterisque sanctae Ecclesiae ordinibus, Columba peccator salutem in Christo praemitto.

I. Gratias ago Deo meo, quod mei causa in unum tanti congregati sunt sancti de fidei et bonorum operum veritate tractaturi, et ut tales decet, per exercitatos sensus ad discretionem boni ac mali, de discutiendis justo judicio judicaturi. Utinam saepius hoc [Col. 0264B] ageretis: et licet juxta canones semel aut bis in anno pro tumultuosis hujus aevi dissensionibus semper sic servare vos non vacat, vel quam celerrime quamvis rarius potissimum hoc debuit vobis inesse studium, quo negligentes, quique timorem haberent, et studiosi ad majorem provocarentur profectum. Ecce inquam, Deo gratia, quod vel pro me de Paschate discutiendo occasio vobis sancta effecta est synodus. Dominus noster Jesus Christus, ille princeps pastorum praestet, ut ad suae Ecclesiae utilitatem vestrum prosit consilium; et ipse Deus, qui stare solet in synagoga deorum (Psalm. LXXXI, 1) , praesens inspiret corda suorum, ad suam ex integro voluntatem sequendam ex virtute mandatorum; ut non de solo Paschae negotio (quod jam diu ventilatum, [Col. 0264C] ac diu varie a diversis auctoribus judicatum est) tractetis; sed etiam de universis necessariis observationibus canonicis, quae a multis (quod gravius est) corruptae sunt; et dum dies judicii propior nunc est, quam tunc, aliquid adhuc districtius evangelicae religionis et apostolicae traditionis consilium iniretis: si enim evangelica mandata diligenter inquiratis, non miror quod in eis aliquantorum moribus contraria inveniantur. Sed sufficiat significasse unumquemque ad sui Redemptoris exemplum, ac veri pastoris formam fore informandum; qui humilitatem primum praedicans, septemque beatitudines primae paupertatis spiritus jungens in tantum docuit hominem sua sequi vestigia, ut ad veram octavi diei circumcisionem, justitiam sequendo perveniret; [Col. 0264D] quia beatitudo octava martyrio terminatur, eo quod non solum agendo justus, sed etiam pro justitia sustinendo martyr, regni nimirum coelestis cupidus, aut non [ Leg. cum] similiter certantibus coronatur.

II. Dum ergo, sicut scriptum est, Qui dicit se in Christo credere, debet et ipse ambulare, sicut et Christus ambulavit (I Joan. II, 6) , id est, et pauper, et humilis, et veritatem semper cum persecutione hominum praedicans; et iterum, Qui volunt in Christo pie vivere, persecutionem patientur (II Tim. III, 12) ; et quia Fides sine operibus mortua est in semetipsa [Col. 0265A] (Jac. II, 17, 20, 26) , et Dominus fatuis sola fide contentis respondet: Quia non novi vos (Matth. VII, 23) : et bene credentibus, et Domine, Domine (Ibid., 21) dicentibus promisit quod non intrabunt in regnum coelorum. Et dum non possunt, vel sui esse discipuli, vel digni se, qui non renuntiaverint omnibus quae possident, unusquisque se consideret; et si haec fixe complevit aut sustinuit, ne alienus sit a discipulis Domini nostri Jesu Christi, quia non debet degener esse filius, et discipulus Magistro non debet contraria praedicare. Qui enim non intrat per januam in ovile ovium, ille fur est et latro (Joan. X, 1) . Et qui fugit castigandi et vitiosis resistendi laborem, mercenarius est, non filius semper in Ecclesia mansurus. Haec idcirco breviter tetigi, ut si volueritis, nos [Col. 0265B] quasi inferiores, vos patres docere, hanc vocem veri Pastoris et in opere et in ore habeatis, quam suae agnoscunt oves: Non enim audiunt vocem alienorum, sed fugiunt ab eo (Ibid., 5) , cujus vocem non agnoscunt, quae nisi actualis sit, voci veri non concordat pastoris. Nec poterit sermo efficaciter penetrare animos disciplinatorum ab ore prolatus mercenarii, hoc signum habens, quod ipse primus non audit quod ab eo non auditur. Et quod prior actibus contempsit Magister nudo non potest tradere verbo ad conservandi exemplum.

III. Simul ergo omnes, sive clerici, sive monachi, istos primum canones veros ac singulares Domini nostri Jesu Christi similiter compleamus, et sic postea tumore superbiae deposito, unum in reliquis [Col. 0265C] scribere. Si omnes humiles simus et pauperes pro Christo voluntarii, qui pro nobis pauper factus est, cum dives esset (II Cor. VIII, 9) ; postea per humilitatem de terra vitiorum, ac per voluntariam evangelicae admonitionis paupertatem diversis cupiditatibus depositis, curisque mortalibus detrusis, velut amputatis diversitatis ac discordiae causis, omnes filii Dei veram pacem et integram charitatem per morum similitudinem, et unius voluntatis aequalitatem inter se invicem habebunt. Multum namque nocuit nocetque ecclesiasticae paci morum diversitas, et varietas traditionum; sed tamen si, ut dixi, venena superbiae et invidiae, vanae gloriaeque per Salvatoris nostri praeceptum ad exemplum dicentis: Discite a me quia mitis sum et humilis corde (Matth. XI, 29) , et reliqua, [Col. 0265D] humilitatis verae exercitiis curare primum festinemus, sine ullo deinceps scandalo, omnes perfecti, odio deleti [ Forte deleto], sicut discipuli Domini nostri Jesu Christi, nos invicem ex toto corde diligemus. Etsi aliqua sit traditionum diversitas, sicut et de Paschate, dum non possunt humiles contendere, neque talem consuetudinem habet Ecclesia (I Cor. XI, 16) ; dum cito veriora cognoscent qui eodem proposito, eodemque desiderio veritatis agnoscendae, similiter quaerunt quod rectius sequantur, quando nemo vincitur nisi error, et quando nullus in se, sed in Domino gloriatur; quaeramus itaque simul, quaeso vos, o amantissimi patres ac fratres, et videamus qualis [Col. 0266A] verior sit traditio, vestra an fratrum vestrorum in Occidente. Omnes enim ecclesiae totius Occidentis (sicut in tomo responsionis meae quem vobis nunc misi, licet ante triennium scriptum, indicavi) non respiciunt [ An. recipiunt?] fieri debere Resurrectionem ante Passionem, id est, ante aequinoctium Pascha, et vigesimam lunam non excedunt, ne sine auctoritate veteris Testamenti sacramentum Novi Testamenti agant. Sed haec alias, alioquin quid quidem illi sentiunt de Pascha sive papae per tres tomos innotui, et adhuc sancto fratri vestro Arigio brevi libello hoc idem scribere praesumpsi.

IV. Unum itaque deposco a vestra sanctitate, ut cum pace et charitate meam comportetis insipientiam, ac superbam, ut aiunt quidam, scribendi praesumptionem, [Col. 0266B] quam necessitas extorsit, non vanitas, ut ipsa probat vilitas [ An. utilitas?]; et quia hujus diversitatis auctor non sim, ac pro Christo Salvatore communi Domino ac Deo in has terras peregrinus processerim, deprecor vos per communem Dominum, et per eum qui judicaturus est vivos ac mortuos (II Tim. IV, 1) adjuro, si mereamini ab eo agnosci. qui multis dicet: Amen dico vobis, quia nunquam novi vos (Matth. VII, 23) , ut mihi liceat cum vestra pace et charitate in his silvis silere et vivere juxta ossa nostrorum fratrum decem et septem defun torum, sicut usque nunc licuit nobis inter vos vixisse duo lecim annis, ut pro vobis, sicut usque nunc fecimus, oremus ut debemus. Capiat nos simul, oro, Gallia, quos capiet regnum coelorum, si boni simus [Col. 0266C] meriti. Unum enim regnum habemus promissum, et unam spem vocationis in Christo, cum quo conregnabimus (II Tim. II, 11, 12) , si tamen prius hic cum eo patiamur, ut et simul cum eo glorificemur. Ego scio quod multis superflua videbitur haec mea loquacitas; sed melius judicavi, ut et vos sciretis quae nos et hic tractamus et cogitamus inter nos. Hi sunt enim nostri canones, dominica et apostolica mandata: ⁜ a in fides nostra est: haec arma, scutum et gladium: haec apologia: haec nos moverunt de patria: haec et hic servare contendimus, licet tepide; in his usque ad mortem perseverare et oramus, et optamus, sicut et seniores nostros facere conspeximus.

V. Vos vero, Patres sancti, videte quid faciatis ad istos veteranos pauperes et peregrinos senes: ut [Col. 0266D] ego arbitror, melius vobis erit illos confortare quam conturbare. Ego autem ad vos ire non ausus sum, ne forte contenderem praesens contra Apostoli dictum dicentis: Noli verbis contendere (Ibid., 14) ; et iterum: Si quis contentiosus est, nos talem consuetudinem non habemus, neque Ecclesia Dei (I Cor. XI, 16) . Sed confiteor conscientiae meae secreta, quod plus credo traditioni patriae meae juxta Do . . . . . , et calculum LXXXIV annorum et Anatolium, ab Eusebio Ecclesiasticae Historiae auctore episcopo, et sancto Catalogi scriptore Hieronymo laudatum, Pascha celebrare, quam juxta Victorium nuper dubie scribentem, et ubi necesse erat, nihil definientem, ut ipse [Col. 0267A] in suo testatus est prologo: qui post tempora D. Martini, et D. Hieronymi, et papae Damasi, post centum et tres annos sub Hilaro scripsit. Vos vero eligite ipsi quem sequi malletis, et cui melius credatis juxta illud Apostoli: Omnia probate; quod bonum est tenete (I Thess. V, 21) . Absit ut ego contra vos contendam congrediendum, ut gaudeant inimici nostri de nostra Christianorum contentione, Judaei scilicet, aut haeretici, sive pagani gentiles. Absit sane, absit; alioquin aliter [ Leg. inter] nos potest convenire, ut aut unusquisque in quo vocatus est, in eo permaneat (I Cor. VII, 20) apud Dominum, si utraque bona est traditio: aut cum pace et humilitate sine ulla contentione libri legantur utrique; et quae plus Veteri et Novo Testamento concordant, sine ullius invidia [Col. 0267B] serventur. Nam si ex Deo est, ut me hinc de loco deserti quem pro Domino meo Jesu Christo de transmare expetivi, propellatis, meum erit illud propheticum dicere: Si propter me haec tempestas est super vos, tollite me, et mittite me in mare, ut commotio haec quiescat a vobis (Jon. I, 12) . Vestrum tamen prius sit more illorum nautarum naufragum conari eripere visceribus pietatis, et ad terram navem trahere, sicut illi, licet ethnici, fecerunt Scriptura narrante: Et conabantur viri redire, inquit, ad terram, et non poterant, quia mare ibat, et exsurgebat magis fluctus (Ibid., 13) . Postremo in calce dicti, licet praesumptuose, suggero, ut quia in via hujus saeculi spatiosa (Matth. VII, 13, 14) , lata, et multi ambulantes currunt ad computa [ Rectius, compita] [Col. 0267C] arcta, si aliqui pauci inveniuntur, qui per angustam portam et arctam quae ducit ad vitam, juxta praeceptum Domini gradiantur, potius a vobis ad vitam transmittantur, quam prohibeantur; ne forte et vos cum Pharisaeis sermo Domini sugillet dicentis: Vae vobis, Scribae et Pharisaei, quia clauditis regnum coelorum ante homines, et nec vos intratis, nec sinitis introeuntes intrare (Matth. XXIII, 13) .

VI. Sed dicet aliquis: Nunquid nos non intramus in regnum coelorum? Quare non potestis juxta gratiam Domini, si efficiamini sicut parvuli (Matth. XVIII, 3) , humiles scilicet et casti; simplices et innocentes in malo, prudentes tamen in bono (Rom. XVI, 19) , placabiles et iram in corde non tenentes? Sed complere haec omnia mulieres saepe videntes, et circa [Col. 0267D] mundi facultates saepius rixantes et irascentes difficillime possunt. Idcirco nostri semel mundo renuntiantes, et causas vitiorum ac fomites jurgiorum in primis amputantes, facilius nudos, quam divites sermonem Domini posse complere arbitrantur. Ante istas etenim quatuor res regnum coelorum non intratur, sicut S. Hieronymus trium testis est, et quarti Basilius, qui juxta evangelici vim dicti mores exponunt infantium. Infans enim humilis est, non laesus meminit, non mulierem videns concupiscit, non aliud ore aliud corde habet. Quae, sicut dixi, melius servabit vacans, et videns quod Deus ipse sit Dominus, quam diversa videns et audiens. Nullus [Col. 0268A] detrahat silentii bonis; nisi enim tepescant, secreti melius vivunt quam publici, excepta austeriore adhuc vita, ⁜ a quae majorem licet mercedem. Ubi enim durior pugna, ibi gloriosior invenitur corona. Ipsi ergo non credunt bonis secretis (ut sanctus ait Gregorius) qui publica mala non devitant. Inde sanctus Hieronymus haec sciens jussit episcopos imitari apostolos, monachos vero docuit sequi Patres perfectos. Alia enim sunt et alia clericorum et monachorum documenta, et longe ab invicem separata. Unusquisque quod arripuit, servet, sed toti Evangelium et utrique, ac si unius corporis membra una consonantia Christum omnium caput sequantur per sua propria mandata, quae sunt ab eo ostensa in pace et charitate perfecta esse. Quae duo perfici perfecte [Col. 0268B] non possunt nisi a veris humilibus, et ab unanimiter spiritualibus Christi mandata complentibus, Domino ipso testante: Si diligitis me, mandata mea servate (Joan. XIV, 15) . Hoc est mandatum meum, ut diligatis invicem sicut et ego dilexi vos (Joan. XV, 12) . In hoc enim scient omnes quia mei discipuli estis, si vos invicem diligatis (Joan. XIII, 35) . Tunc ergo potest certa esse unio animorum, et pax et charitas per Spiritum sanctum diffusa visceribus credentium, quando similiter mandata divina complere omnes desiderant: nam quanta sit dissimilitudinis in actualibus studiis mensura, tanta erit pacis et charitatis inter imperfectos fictura. Ut ergo in charitate non ficta nos invicem amemus, Domini nostri jesu Christi praecepta diligenter consideremus, et intellecta [Col. 0268C] complere festinemus, ut per suam doctrinam uno impetu fervoris nimii tota ad coelestia festinet Ecclesia. Praestet hoc nobis sua gratuita gratia, ut omnes mundum horreamus, et illum solum amemus, illumque cum Patre et Spiritu sancto desideremus, cui gloria in saecula saeculorum. Amen. De caetero, Patres, orate pro nobis, sicut et nos facimus, viles licet, pro vobis, et nolite nos a vobis alienos reputare; unius enim sumus corporis commembra, sive Galli, sive Britanni, sive Iberi, sive quaeque gentes. Ideo gaudeamus omnes gentes in cognitione fidei et agnitione Filii Dei (Ephes. IV, 13) ; et festinemus omnes occurrere in virum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Jesu Christi; in quo nos invicem amemus, invicem laudemus, invicem emendemus, invicem [Col. 0268D] visitemus, invicem oremus, ut cum eo regnemus invicem, et exsultemus. Date, quaeso, veniam meae loquacitati ac procacitati supra vires laboranti, patientissimi atque sanctissimi Patres quique et fratres.

Domino sancto et in Christo apostolico Patri papae Columba peccator in Christo salutem.

Jam diu omnes sedi apostolicae praesidentes, dulcissimos omnibus praesules fidelibus, ac merito apostolici honoris reverendissimos Patres visitare spiritu et consolare cupiens, nunc usque votis pro diversis [Col. 0269A] hujus aevi frigoribus, et tumultuosis gentium seditionibus interjacentium, ac si marina trabe interclusus, satisfacere non potui, insuavi scilicet, intransmeabitique, non tam thetis visibilis, quam intelligibilis dorso, quod optime nostis, nobis opposito. Idcirco semel et bis Satanas impedivit portitores nostrorum ad bonae memoriae papam conscriptorum Gregorium olim apicum in subjectis positorum, qui tibi quoque offerendi discutiendique a nostra transmittuntur vilitate, non tam superba, ut per verba demonstratur, diabolica praesumptione, quam nostrae regionis ritus observantiae [ Forte observantia], quae calcarent verae computationis necessaria probatione, dum non eosdem terminos scandunt libri nostrae provinciae, et istorum liber Gallorum, qui a nostris viris non recipitur per [Col. 0269B] duo loca magistris, sicut in epistolis nostrae parvitatis, quantum potuimus, ad supra dictum beatum papam, licet praesumptuose, indicare pro viribus studuimus. Itaque ne si eadem iterarem, ad te quoque scribendo fastidium potius generarem, quam ingenium probare utrorumque auctorum tibi, ut decet, reservarem, cum salutationum condignis officiis preces tantum ad te per Dominum nostrum Jesum Christum et Spiritum sanctum, et per unitatem fidei nostrae quae invicem est, qua unum Patrem nostrum qui est in coelis, ex quo omnia, et unum Redemptorem nostrum Filium Dei, per quem omnia, et unum Spiritum sanctum in quo omnia (I Cor. VIII, 6; Rom. XI, 36) , corde credimus, et ore confitemur, unum Dominum esse in Trinitate, et Trinitatem in Unitate, unamquamque [Col. 0269C] scilicet personam plenum Dominum, et totas tres personas unum Dominum fundimus, ut nobis peregrinis laborantibus tuae piae sententiae praestes solatium, quo, si non contra fidem est, nostrorum traditionem robores seniorum, quo ritum Paschae, sicut accepimus a majoribus, observare per tuum possimus judicium in nostra peregrinatione. Constat enim nos in nostra esse patria dum nullas istorum suscipimus regulas Gallorum, sed in desertis sedentes, nulli molesti, cum nostrorum regulis manemus seniorum, pro quibus defendendis, sive ad vos, ut dixi, apostolicos Patres; sive ad istos nostros vicinos fratres, nostros in Christo patres scripsimus istas, quas haec chartula tibi commendat epistolas; ut quia dum [ Al., et quandoquidem] meritis satisfacere non [Col. 0269D] potuimus, utpote tumultuantibus potius quam ratiocinantibus, vestrae mata [ Leg. maturae] punctum auctoritatis postulamus, cum [ Forte ut cum jud.] judicio inter justos possimus vivere cum ecclesiasticae pace unitatis, sicut sancti Patres, Polycarpus scilicet et papa Anicetus sine scandalo fidei, imo cum integra charitate separantes, unusquisque quod accipit [ Leg. accepit] servans, et in quo vocatus est, permanens, docuerunt. Vale, dulcissime in Christo papa; memor nostri in sanctis orationibus juxta sanctorum cineres, et in piissimis sanctionibus juxta Constantinopolitanae synodi centum quinquaginta auctores, [Col. 0270A] ecclesias Dei in barbaris gentibus constitutas, suis vivere legibus sicut edoctas a Patribus judicantes.

Dulcissimis suis filiis, discentibusque charissimis, fratribus frugalibus, cunctis simul monachis suis, Columba peccator in Christo salutem mittit.

I. Pax vobis (Joan. XX, 19-21) , sicut Dominus optans dixit discipulis suis, sit et salus et sempiterna charitas. Haec tria tribuat vobis Trinitas cum eo [ Forte ea], et inter vos custodiat cum voto meo. Studii mei magnitudinem erga salutis vestrae intuitum solus novit qui dedit, et desiderium meum erga doctrinae vestrae profectum; sed quia juxta sermonem Domini orta est tribulatio et persecutio propter verbum, [Col. 0270B] nulla nunc alia admonitio vobis congruit, nisi ut caveatis ne sitis terra illa petrosa quae semina non potest, sui tenuitate cespitis, accepta nutrire; ne et de vobis dicat Dominus: Orta autem tribulatione et persecutione propter verbum, continuo scandalizantur (Matth. XIII, 21) . Nos ipsi scimus quod cum gaudio et fervore suscepimus [ Ms. suscipimus] verbum Domini: caveamus nunc, ne simus temporales (Ibid. et Marc. IV, 17) . Patientia nobis necessaria est (Heb. X, 36) , ut probatio fidei nostrae, sicut scriptum est, sit pretiosior auro (I Petr. I, 7) . Scitote quod ⁜ a circa caduca contentio est, circa regnum coelorum est: non est novum pugna sit et contentio circa regnum. Neque speretis quod homines per se vos persequantur: daemones sunt in his qui invident bonis vestris; [Col. 0270C] contra quos arma Dei arripite, quae demonstrat Apostolus (Ephes. VI, 13, 17) , et viam facite in coelum; jugulatis illis orationum ferventium ac si quibusdam sagittis. Quidquid enim cum fide et unanimitate oraveritis, dabitur vobis: sed videte ut unum cor et anima una sitis, ut mercede praesenti accipiatis quidquid salutiferum petieritis a Patre Domini nostri Jesu Christi, nostroque communi omnium Patre, juxta promissum Domini nostri dicentis: Si convenerint duo ex vobis super terram, de omni re quamcunque petierint, fiet eis a Patre meo qui in coelis est (Matth. XVIII, 19) . Alioqui si non unum velle et unum nolle habetis, melius est ut non simul habitetis. Ideo mando ego vobis, ut omnes qui mihi ex corde volunt consentire, et sensum agnoscunt meum et [Col. 0270D] amant, sint cum vero sequace meo Attala, qui ⁜ b aut sit ibi, aut post me velit venire, suae sit electionis: suo enim sensui animarum vestrarum periculum, vos illi obedite. Sed si ille venire voluerit, Valdolenus sit praepositus, quia cito Deo auxiliante poterit intelligere certum. Sed interim cavete ne sit inter vos, qui unum votum habeat inter vos, quicunque ille fuerit: plus enim nobis nocuerunt, qui apud nos unanimes non fuerunt.

II. Tu scis, amantissime Attala, qui sensui tuo onerosi sint; depone continuo, tantum cum pace deponas et cum regulae unitate, tantum Libranum [Col. 0271A] honora, et semper Valdolenum tene, si illic sit cum congregatione; bene illi Deus faciat, humilis fiat, et meum illi da osculum, quod tunc festinans non habuit. Tu vero indolis imbuendae scis diu votum meum; si videris illic profectum animarum, sta ibi; si videris pericula, veni inde: pericula autem dico, discordiae pericula; timeo enim ne et illic propter Pascha sit discordia, ne forte, diabolo insidiante, vos alienare velint, si cum eis pacem non teneatis: infirmius enim nunc sine me ibi stare videmini. Idcirco cauti estote, considerantes tempus, quo sanam non sustinent doctrinam (II Tim. IV, 3) . Vos ipsos docete, et qui velint audire: tantum inter vos non sit qui unum non sit. Paci enim maxime provide, sollicitus semper servare unitatem spiritus in vinculo pacis (Ephes. IV, 3) . Quid enim prodest habere corpus, et non habere cor? Fractus sum, fateor, hac causa, dum volui totos adjuvare, qui, cum loquebar illis, impugnabant me gratis (Psalm. CXIX, 7) : et dum omnibus credidi, pene factus sum stultus. Ideo tu prudentior esto: nolo subeas tantum onus, sub quo ego sudavi: scis jam guttulae, seu meae scientiae parvitatem: didicisti omnia omnibus convenire monita, quia mores diversi sunt, et qualitates hominum longe distant inter se. Sed quid facio? Jam te ad laborem illum immensum provocabo, quod ego fugio ipse: si aperuero doctrinae diversitatem, temperabo. Ergo diversus esto, et multiplex ad curam eorum qui tibi obedierint cum fide et amore; sed tu et ipsum eorum time amorem, quia tibi periculosus erit.

[Col. 0271C] III. Sed angustiae undique sunt, charissime; periculum si oderint, periculum si amaverint. Scito utraque vera esse; inde vel odire, vel amare: in odio pax, in amore integritas perit. Tene igitur te ad unius desiderii impetum, quo meum scis cor desiderare. Scis me amare multorum salutem, et secretum mihimetipsi; unum pro profectu Domini, id est, Ecclesiae ejus; alterum pro ipsius desiderio; sed haec vota sunt potius in me quam acta; in te vero sint perfecta, oro, quia, me absente, utraque potes vel ex parte cognoscere: non jubens tamen scribo. Scito igitur meum ad totos jussum, ut quia diversa sensi multorum vota ad firmitatem regulae retinendam, ad radicem ramos ligavi, qui sui fragilitate a mea parva declinaverint [ Al., declinaverunt] firmitate, id est, a doctrinae recesserunt veritate. Qui enim sensum meum [Col. 0271D] servaverint, sic Deo serviant, eligentes semper sibi sapientiores et religiosiores, si tamen humiles sint et misericordes. Quicunque sint rebelles, foras exeant: quicunque sint obedientes, ipsi fiant haeredes. Haec tu observa; et quicunque mei sunt ex integro, et propter unitatem et humilitatem, quamvis multi, Christo vos dilatante et multiplicante, sitis, ad eum qui juxta altare quod sanctus Aidus episcopus benedixit, Deo servierit, omnes aspiciant. Idcirco et tu, si me istorum persecutio . . . . .

IV. Haec scripsi propter incertos exitus rerum. Mei voti fuit gentes visitare, et Evangelium eis a nobis praedicari; sed fel modo referente eorum teporem, pene meum tulit inde animum. Lacrymosam [Col. 0272A] tibi volui scribere epistolam; quia [ Leg. sed quia] scio cor tuum idcirco necessariis tantum allegatis, duris et ipsis arduisque, altero stylo usus sum malens obturare quam provocare lacrymas. Foris itaque actus est sermo mitis, intus inclusus est dolor. En promunt [ Forte promanant] lacrymae: sed melius est obturare fontem; non enim fortis militis est in bello plorare. Non est hoc novum quod nobis contigit: hoc maxime quotidie praedicebamus. Quidam philosophus olim, sapientior caeteris, eo quod contra omnium opinionem unum Deum esse dixerit, in carcerem trusus est. Evangelia plena sunt de hac causa, et inde sunt maxime conscripta: haec est enim veritas Evangelii, ut vere Christi crucifixi discipuli eam sequantur cum cruce. Grande exemplum ostensum [Col. 0272B] est, grande sacramentum declaratum est: Dei Filius voluntarius ( oblatus est enim, quia ipse voluit [Isa. LIII, 7] ), crucem ascendit ut reus, relinquens nobis (ut scriptum est) exemplum, ut sequamur vestigia ejus (I Petr. II, 21) . Beatus igitur est qui hujus passionis et istius confusionis fit particeps. Inest enim aliquid admirabile celatum: Quod enim stultum Dei est, sapientius hominibus; et quod infirmum Dei est, fortius hominibus est (I Cor. I, 25) . Mirum in modum cernitur in stultitia sapientia innumerabilis, et in infirmitate fortitudo incomparabilis. Ergo ibi absconsa sunt omnia desiderabilia refrigeria, salutis mysteria; sed dura sunt, ut pretiosa sint; obscura sunt, ut paucis sint digna: paucis vero digna, quia nimis mira sunt. Itaque patienter sustineamus omnia adversa pro veritate, [Col. 0272C] ut simus participes Domini passionum: Si enim compatiamur, conregnabimus (II Tim. II, 12) . Quid his adjiciendum est, nisi perseverantia? Qui enim perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X, 22) . In fine enim judicium consistit, et in exitu laus canitur. Sed, ut sit perseverans, oret jugiter quisque auxilium Dei cum omni mentis humilitate: Non enim, inquit, volentis, neque currentis, sed Dei miserentis est (Rom. IX, 16) ; quia major et melior est Dei misericordia super vita (Psal. LXII, 4) , quamvis bona hominis; non enim digni sunt misericordia nisi qui se miseros confitentur coram Deo, et indignos se sentiunt salute per se, nisi sola Domini misericordia de tantis periculis eripiantur. Qui licet bonorum conscii sibi sint operum, tamen Dei judicia timentes, et multa perpetrasse injusta gementes, [Col. 0272D] in Dei solius pietatem humiliter confidunt: quorum timor perfectus plus placet, quo plus humilitati studet: Beneplacitum enim Domino super timentes eum, et in eis qui sperant super misericordia ejus (Psal. CXLVI, 11) .

V. Nullum itaque salvabit dextera sua, juxta verbum Domini ad Job (quo justificationem illius quibusdam potentiae experimentis quodammodo derisit, dicens: Et tunc confitebor quod salvare te poterit dextera tua (Job XL, 9) nisi qui humiliter suam possibilitatem, et ipsam datam exercuerit cum timore et tremore in voluntate. Dei, orans frequenter: Ne projicias me a facie tua (Psal. L, 13) ; et Ne repellas me a mandatis tuis (Psal. CXVIII, 10) : quia [Col. 0273A] saepe, ut ait quidam, magnitudo virtutis quibusdam fuit occasio perditionis; qui nimirum ex quo pulchriores sunt virtutibus, ab humilitatis gradu descendunt. Inde scriptum est: Quo pulchrior es, descende, surge, et dormi cum incircumcisis (Ezech. XXXII, 19) ; ac si aliis verbis animae diceret superbae: quia tua sanctitate te elevasti in superbiam, descende inde modo, et esto inter peccatores computanda, quia nihil apud me est quod cum superbia efficitur. Angusta, vides, porta est, et paucis degressa perfectionis via, quae a laeva vitia, a dextera vanitatis et superbiae mala declinat. Gradiendum igitur est via regia ad civitatem Dei viventis, per afflictionem carnis, et contritionem cordis; per corporis laborem, et spiritus humiliationem; per studium nostrum, [Col. 0273B] officii rem legitimi, non meriti dignitatem, et, quod his majus est, per Christi gratiam, fidem, spem et charitatem. Multa carne pericula; cognosce causam belli, gloriae magnitudinem, fortem non nescias hostem, et libertatem in medio arbitrii, portam intellige hostibus apertam ab Aquilone; ideo et Hierusalem ab Aquilone aperitur; inde illa parte observat in Aquilone inimicus habitans. Inde scriptum est: Ab Aquilone exardescunt mala super omnem terram (Jer. I, 14) . Si tollis hostem, tollis et pugnam; si tollis pugnam, tollis et coronam: si haec sint, ubi fuerint, virtus, vigilantia, fervor, patientia, fidelitas, sapientia, stabilitas, prudentia sint necesse est; si non, strages. Et ut inferam: Si tollis libertatem, tollis dignitatem.

[Col. 0273C] VI. Ecce quibus circumdamur diversitatibus; et quibus circumluimur; ac si vortigum [ Al. vorticum] fragoribus, charissime discens, exceptis quae intrinsecus latent, et intra nosmetipsos quotidie militant contra nos. Ideo in tantis periculis velle et currere; licet tuum, non est tuum: non enim sufficit infirmitas humana inter tantas contrarietates pervenire ad quod vult, nisi misericordia Domini et velle faciat vota gaudentis compleri, et currere prosperitate, lapsus et offendicula, casusque contrarios evadente, cursus inoffense finiri. Quapropter mentis humilitas meriti est causa, sine auxilio enim non potest adjuvari; non meretur superbus, induratur derelictus; ingratus non orans, indevotus est servus. Piger flagellatur in vita, contemnitur famulatio; desperatus [Col. 0273D] etiam fastidio, dignus viris esse minime reputatur. Quid ergo dicemus ad haec, o nos miseri, qui antequam malis carere meremur, bonis nobis blandimur, et ante vitiorum depositionem, perfectionem habere speramus! Totum scire cupimus, totum facere quod scimus piget, sperantes dicta pro factis rependere. Forsan hoc hic; nam illic non posse manifestum est ante Dominum, quia ibi non qui dixerit, sed qui fecerit, salvus erit.

VII. Nunc mihi scribenti nuntius supervenit, narrans mihi navem parari qua invitus vehar in meam regionem, sed si fugero, nullus vetat custos: nam hoc videntur velle ut ego fugiam. Si in mare projiciar more Jonae, qui et ipse in Hebraeo Columba dicitur, [Col. 0274A] orate ut vice ceti sit quidam felici revocans remigio tutus celator, qui Jonam vestrum terrae reddat optatae. Sed jam nunc finem epistola pergaminae [pergamenae] sumere cogitur, licet materiae magnitudine protendi longius compellitur [ Al., compellatur]: amor non tenet ordinem; inde missa confusa est. Totum dicere volui in brevi; totum non potui. Quae volui scribere, nolui pro diversitate voluntatum. Voluntas mea forte lenocinio non caret; fiat voluntas Dei per omnia: ille si voluerit, votum sit meum. Vos videte conscientias vestras, si puriores et sanctiores sunt me absente: nolite me quaerere per amorem, sed per necessitatem tantum. Non sitis occasione hac destitutores, neque hac separatione libertatem quaeratis, quae vos in servitutem vitiorum [Col. 0274B] redigat. Meus est, qui amat unitatem; non est meus, qui separat: Qui, enim non congregat, ait Dominus meus, dispergit (Luc. XI, 23) . Alioquin si videatis perfectionem a vobis plus elongari quam ante, et me sors a vobis separaverit, et non sufficiat Attala ad gubernationem vestram, quia fratres vestri hic in vicinia Brittonum sunt; vos totos insimul adunate in una parte quae melior sit, quo facilius contra vitia et insidias diaboli dimicetis: et quem toti elegeritis, interim vobis praesit: quia si mihi liberum sit, Deo volente, pertinebit mihi de vobis. Si vero vobis placent loca, et Deus illic vobiscum aedificat, crescite ibi benedictione in mille millia (Gen. XXIV, 60) . Orate pro me, viscera mea, ut Deo vivam.

Pulcherrimo omnium totius Europae, ecclesiarum capiti, papae praedulci, praecelso praesuli, pastorum Pastori, reverendissimo speculatori: humillimus celsissimo, maximo, agrestis urbano, micrologus eloquentissimo, extremus primo, peregrinus indigenae, pauperculus praepotenti (mirum dictu! nova res!), rara avis, scribere audet Bonifacio Patri Palumbus.

I. Quis poterit glaber audire? quis non statim dicat: Quis est iste garrulus, praesumptuosus, qui non rogatus talia scribere audet? Quis talionis incentor non confestim in illud antiquum probrosum erumpat elogium, quo Moysi Hebraeus ille, qui faciebat injuriam fratri suo, respondit: Quis te constituit [Col. 0274D] principem, aut judicem super nos (Exod. II, 14) ? Cui ego prior respondeo non esse praesumptionem ubi constat esse necessitatem ad Ecclesiae aedificationem; et si in persona cavillatur, non quis dico, sed quid dico, consideret. Quid enim tacebit peregrinus Christianus, quod jam diu declamat vicinus Arianus? Meliora namque sunt vulnera amici quam fraudulenta oscula inimici (Prov. XXVII, 6) . Alii detrahunt laeti in secreto; ego tristis ac dolens arguam in publico; sed schismatis noxii mala, non impiorum pacificorum bona. Non igitur pro vanitate aut procacitate scribere vilissimae qualitatis homunculus tam praecelsis viris praesumo: dolor enim potius me quam elatio compellit vobis indicare, humillima, [Col. 0275A] ut decet, suggestione, quod nomen Dei per vos contendentes utrinque blasphematur inter gentes.

II. Doleo enim, fateor, de infamia cathedrae S. Petri: scio tamen super me esse negotium, et quod prima fronte sub prunas, ut dicitur, faciem ponam; sed quid mihi facies coram hominibus, ubi zelus [ Forte zelum] fidei prodi necesse est? Coram Deo et angelis non confundar; laus est pro Deo coram hominibus confundi; si exaudiar, commune lucrum erit: si despiciar, mea merces erit. Ego enim, ut amicus, ut discipulus, ut pedisequus vester, non ut alienus loquar; ideo libere eloquar nostris utpote magistris, ac spiritualis navis gubernatoribus, ac mysticis proretis dicens: Vigilate, quia mare procellosum est, et flagris exasperatur feralibus, quia [Col. 0275B] non sola minax unda, quae etiam permota pontum semper [ Forte, super] cautis spumosis concavae vorticibus, hyperbolice licet de longe turgescens extollitur, et ante se calabra fulcatis octo millibus trudit; sed tempestas totius elementi, nimirum undique consurgentis, et undique commoti, mysticae navis naufragium intentat; ideo addo timidus nauta clamare: Vigilate, quia aqua jam intravit in Ecclesiae navem, et navis periclitatur. Nos enim SS. Petri et Pauli et omnium discipulorum, divinum canonem ⁜ a Spiritu sancto scribentium, discipuli sumus, toti Heberi, ultimi habitatores mundi, nihil extra evangelicam et apostolicam doctrinam recipientes: nullus haereticus, nullus Judaeus, nullus schismaticus fuit; sed fides catholica, sicut a vobis primum sanctorum [Col. 0275C] scilicet apostolorum successoribus, tradita est, inconcussa tenetur. Qua fiducia roboratus ausus sum, ac si stimulatus, suscitare vos contra eos qui blasphemant tuos, et haereticorum receptores clamant ac schismaticos vocant; ut gloriatio mea qua pro vobis fidus illi respondens locutus sum, non sit inanis, et illi confundantur, non nos. Ego enim pro vobis promisi, quod nullum haereticum Ecclesia Romana defendat contra catholicam fidem, sicut discipulos ita decet sentire de magistro. Idcirco libenti animo et piis auribus necessariae insinuationem praesumptionis meae suscipite: quidquid enim dixero, aut utile, aut orthodoxum, vobis reputabitur; laus enim magistri in discipulorum suorum doctrina est; ideo, si sapienter locutus fuerit filius, laetificabitur pater, et [Col. 0275D] vestra laus erit, quia a vobis, ut dixi, processit; non enim rivo puritas, sed fonti reputanda est. Si vero aliqua tanquam zeli modum excedentis, verba, aut in hac aut in altera contra Agripp . . . , qui me movit ad scribendum epistola inveneritis incondita, meae indiscretioni, non elationi deputetis.

III. Vigilate itaque pro Ecclesiae pace, subvenite ovibus vestris, jam tanquam luporum terroribus pavidis, quae vos ipsos insuper nimio utpote pavore in alternantem circumactae convertibulum timent. Ideo dubitantes partim venientes, partim vero recedentes, sicut veniunt, sic revertuntur, et semper in pavore sunt. Quamobrem utere veri, o papa, pastoris [Col. 0276A] sibilis, notaque voce, et sta inter illas et lupos, ut, deposito pavore, tunc primum te ex integro cognoscant pastorem. Populus enim quem video, dum multos sustinet haereticos, zelosus est, et cito tanquam grex pavidus turbatur, et inde non cito securus est quia tantos Italia lupos habuit, quorum catuli vix possunt toti elidi: dum nimirum inter antra tanti nutriti sunt. Antra deleat Deus, ⁜ b tale semen, et nutriat grege suo, teque compungat: vigilanter insistas officio tuo pastorali, stans super custodiam tuam die ac nocte, ut videas baculum illum nuceum, quem uncinum (Amos, VIII, 1, 2) , postea videre merearis tempore fructus colligendi veros. Ut ergo honore apostolico non careas, conserva fidem apostolicam, confirma testimonio, [Col. 0276B] robora scripto, muni synodo; ut nullus tibi jure resistat. Noli despicere consiliolum alienigenae, tanquam doctor illius zelantis pro te. Mundus jam declinat, Princeps pastorum appropinquat: cave ne te negligentem inveniat, et conservos pugnis mali exempli percutientem manducantemque cum Hebraeis, et bibentem, ne contingat sequentia securitati: Qui enim ignorat, ignorabitur (I Cor. XIV, 21) . Non sufficit tibi quod pro te ipso sollicitus sis, qui multorum curam suscepisti: cui enim plus creditur, plus ab eo exigitur.

IV. Vigila itaque, quaeso, papa, vigila; et iterum dico: vigila; quia forte non bene vigilavit Vigilius, quem caput scandali isti clamant, qui vobis culpam injiciunt. Vigila primo pro fide, deinde pro operibus [Col. 0276C] fidei jubendis vitiisque calcandis; quia tua vigilantia multorum erit salus, sicut e contrario tua securitas multorum erit vastatio. Mittat te Isaias in montem qui evangelizas Sion (Isa. XL, 9) , imo per Isaiam Deus, juxta tui nominis interpretationem, in speculam verae contemplationis ponat; in qua, quasi cunctis mortalibus altior positus vicinusque coelestium effectus, exaltans quasi tuba vocem tuam annunties populo Domini tui, tibi ab eo commisso peccata eorum, et domui Jacob iniquitates eorum (Isa. LVIII, 1) . Noli timere culpam mendacii: habes enim quod annuntiare debeas; multi enim, quod gravius est, per securitatem pastorum in his regionibus dejecti sunt, et multi per prosperitatem infelicissimae abundantiae decepti sunt. Inde quia juxta [Col. 0276D] minas Domini, sanguis sanctorum de manibus requirendus erit pastorum, vigilandum est diligenter, id est, praedicandum est frequenter verbum Domini a pastoribus, scilicet Ecclesiae, speculatoribus et magistris, ut nullus pereat per ignorantiam. Si enim per socordiam perierit, suus sanguis in suum caput reputabitur.

V. Sed cur haec mordacius diu omnibus nota commemoraverim, in subjectis subnectam. Faciunt enim et haec ad proposita suggestionis primae genera: ligata namque sunt simul utraque: ex his enim pendent illa; et ideo ista primum amputanda sunt; non enim curat de errore, qui non curat de religione, [Col. 0277A] hic namque totus consistit agon, hic tota stat causa, hic ille gladius bis acutus (Apoc. I, 16) pertingens usque ad divisionem carnis et animae, compagum, medullarum, qui est discretor cordis et cogitationum (Hebr. IV, 12) usque ad os debet secare nervos. Hinc sale divino sermo noster conditus est (Coloss. IV, 6) (omne nempe sacrificium sale aspergi praeceptum est); hinc scintillae de illo divino [ Suppl. igne], quem Dominus in terram mittere venit (Luc. XII, 49) descendentes comburant lignum, foenum, stipulam (I Cor. III, 12) quae male superaedificantur a multis super fundamentum. Hoc admirandum, cum toties superaedificamur Christiani, praeter quod nemo aliud potest ponere, praeter id quod positum est, quod est Jesus Christus (Ibid., 11) . Heu quanta gehennae [Col. 0277B] fomenta ubique praeparantur de his infelicibus aedificiis, super quae comburenda sermo ille scintillans Domini descendens de incendii illius semper vivi immensitate cecidit dicendo: Attendite vobis, ne forte aggraventur corda vestra in crapula, et ebrietate, et curis hujus vitae, et superveniat in vos dies illa repentina: tanquam laqueus enim superveniet in omnes qui sedent super faciem universae terrae (Luc. XXI, 34, 35) .

VI. Vides quo terrore Dominus nostrum soporem ac noxium teporem ad vigilantiam, suscitat, ne imparati inveniamur. Ideo ego dixi: Papa, vigila: tempus est de sommo surgere (Rom. XIII, 10) : Dominus appropinquat, et prope jam in fine consistimus inter tempora periculosa. Ecce conturbantur gentes, [Col. 0277C] inclinantur regna: ideo cito dabit vocem suam Altisimus, et movebitur terra. Ego quasi timidus dum non sim fortis bellator, quia hostem adversariorum circumdedisse nos video, te licet importunis clamoribus, tanquam ducum principem suscitare conor; ad te namque totius exercitus Domini, in campo potius torpentis, quam pugnantis, et partim (quod lacrymabilius est) adversariis potius manus dantis, quam resistentis, periculum pertinet. Te totum exspectat, qui potestatem habens omnia ordinandi, bellum instituendi, duces excitandi, arma corripi jubendi, aciem construendi, tubas undique sonandi, certamen demum, te in fronte gradiente, ineundi. Quia vae diu apparet in hac regione, in hoc spirituali bello victi sumus, etiam Christiani, vitiis primum carnalibus ac [Col. 0277D] pomposa conversatione; deinde fidei vacillantis tepore, qua infirmata, inimicis nostris, dum non sensimus, circumdati sumus triplicibus qui dati sunt nobis ad vindictam nostrae luxuriosae securitatis. Omnium enim malorum causa est caecae prosperitatis securitas.

VII. Miror, fateor, talem securitatem; et unde hic lethalis sopor totos pene cooperit, nescio quae corda, quae aures, qui sensus, quos nequaquam ignita ipsius Domini verba suscitaverunt ad vigilantiam zeli jugiter ferventis, ad contemptum mundi, ad paupertatem Christi, sicut multas gentes ita asseruerunt. Ego enim de extremo mundo veniens, ubi bella Domini [Col. 0278A] praeliari spirituales duces conspexi, et sperans in antea videre fortiores peritioresque hujus sancti conflictus duces; et ita inveniens, ac si quidam campi bellici roscidus cadaverum ac madidus post pugnam contemplator, stupeo, et dolens ac timens, ad teque tantum qui unica spes de principibus es, per honorem potens Petri apostoli sancti, respiciens plango tanti exercitus stragem. Sed quia fragilis ingenii cymba, non tam in altum juxta verbum Domini (Luc. V, 4) ducta est, quam adhuc in uno haereat loco: non enim charta totum comprehendere potest, quod animus variantibus causis, epistolae angustiis concludere voluit, a rege rogor, ut singillatim suggeram tuis piis auribus sui negotium doloris: dolor namque suus est schisma populi pro regina, pro filio, forte et pro se [Col. 0278B] ipso; fertur enim dixisse, si certum sciret et ipse crederet.

VIII. Redeamus ad librum, quem juxta ripam dimisimus. Ne igitur hoc fune erroris longissimo liget latro antiquus homines, causa schismatis incidatur, quaeso confestim a te cultello quodammodo sancti Petri, id est, vera in synodo fidei confessione, et haereticorum omnium abominatione ac anathematizatione, ut mundus cathedram Petri ab omni errore, ⁜ a horrore, si quis est, ut aiunt, intromissus; si non puritas agnoscatur ab omnibus. Dolendum enim ac deflendum est, si in sede apostolica fides catholica non tenetur. Sed ut totum dicam (ne adulari ultra fas, etiam vobis videar) dolendum quoque est quod non vos priores pro zelo fidei, ut decebat, diu parte [Col. 0278C] a vobis recedente (utpote qui potestatem legitimam habuistis), continuo, ostensa prius vestrae fidei puritate condemnastis, nec excommunicastis, ⁜ b quare vel infamare auderet fidei orthodoxae sedem principalem. Scitis enim quam saeva animadversione a patribus in synodo Nicaena sancta damnati sunt innocentium criminatores. Sed haec dicens, non nesciens multas esse causas in multitudine clamosa et acuta, tumultuosa, quae non permittunt haec ad purum usque investigari, non quia crederem, sed quia nunc fieri debeant, dixi. Si qui sunt rebelles contra veritatem vestri comprovinciales, tantum culpa includat hos; non enim ignem flare potest os farina aut aliqua materia plenum: omnis enim res laeditur vicina contrarietate. Idcirco precor vos pro Christo: subvenite famae vestrae, quae laceratur inter gentes, ne [Col. 0278D] perfidiae vestrae reputetur ab aemulis, si amplius taceatis. Nolite itaque amplius dissimulare, nolite tacere; sed potius emittite vocem veri Pastoris, quam agnoscunt suae oves quae alienorum vocem non audiunt, sed fugiunt ab eo (Joan. X, 4, 5) .

IX. Ego instigo vos, meos patres ac proprios patronos, ad depellendam confusionem de facie filiorum vestrorum ac discipulorum, qui pro vobis confunduntur: et, quod his majus est, ut caligo suspicionis tollatur de cathedra S. Petri. Inde conventum coge, ut ea quae vobis objiciuntur, purgetis; non enim lusus currus vobis objicitur. Haereticorum enim [Col. 0279A] receptio, ut audio, vobis reputatur, quod absit, credi verum fuisse, esse vel fore. Dicunt enim Eutychen, Nestorium, Dioscorum, antiquos, ut scimus, haereticos a Vigilio in synodo, nescio quam [ Forte qua], in quinta receptos fuisse. Ecce causam totius, ut aiunt, scandali; si et vos sic recipitis, ut dicitur, aut si et ipsum Vigilium scitis sic infectum defunctum fuisse, quare illum contra conscientiam recitatis? Omne enim, quod non ex fide, peccatum est (Rom. XIV, 3) . Jam vestra culpa est, si vos deviastis de vera fiducia, et primam fidem irritam fecistis (I Tim. V, 12) : merito vestri juniores vobis resistunt, et merito vobiscum non communicant, donec perditorum memoria deleatur, et oblivioni tradatur. Si enim haec certa magis quam fabulosa sunt, versa vice filii vestri in caput conversi [Col. 0279B] sunt, vos vero in caudam (Deut. XXVIII, 44) ; quod etiam dici dolor est: ideo et vestri erunt judices qui semper orthodoxam fidem servaverunt, quicunque illi fuerint, etiamsi juniores vestri videantur. Ipsi autem orthodoxi et veri catholici, qui neque haereticos, neque suspectos aliquos aliquando receperunt neque defenderunt, sed in zelo verae fidei permanserunt. Si igitur et isti non tales sint, ut seniores ordine, culpa tamen majores juste judicent, certatim invicem veniam pro tam longa discordia postulantes, et utrique nullum contra rationem defendentes, nec vos haereticos, nec illi suspectos, quo utrique culpabile celerius concordare.

X. Sed indulgete mihi talia confragosa loca ⁜ a transnanti, si qua forinsecus verba aures pias offenderunt, [Col. 0279C] quia consequentiae [consequentis] ratio historiae nihil me de quaestione praeterire permittit, et libertas paternae consuetudinis, ut ita dicam, me audere ex parte facit. Non enim apud nos persona sed ratio valet: amor autem pacis evangelicae totum me dicere cogit, ut vobis sit stupor ambobus, qui unus chorus esse debuistis, ⁜ b magnitudo sollicitudinis meae pro concordia, pace vestra. Si enim patitur unum membrum, compatimur [compatiuntur] omnia membra (I Cor. XII, 26) . Nos enim, ut ante dixi, devincti sumus cathedrae S. Petri: licet enim Roma magna est et vulgata; per istam cathedram tantum apud nos est magna et clara. Quanquam enim Ausonici decoris, ac si augustissimum quoddam, ac aetheris procul sejunctum climatibus promiscuis, urbis quondam [Col. 0279D] conditae nomen, nimio favore omnium prope gentium, totis per orbem, usque in occidua transmundialis limitis loca, triundalibus saltuatim, licet hyperbolice, pelagi vorticibus undique consurgentibus (mirum dictu!), non prohibentibus longe lateque vulgatum est; ex eo tamen tempore, quo Deus et Dei Filius esse dignatus est, ac in duobus illis ferventissimis Dei Spiritus equis, Petro scilicet et Paulo apostolis (quorum chara pignora vos felices fecerunt), per mare gentium equitans, turbavit aquas multas, et innumerabilium populorum millibus multiplicavit quadrigas, supremus ipse auriga currus illius, [Col. 0280A] qui est Christus, Pater verus, agitator Israel, trans Euriporum rheuma, trans Delphinum dorsa, trans turgescentem dodrantem, ad nos usque pervenit. Ex tunc vos magni estis et clari, et Roma ipsa nobilior et clarior est; et si dici potest, propter Christi geminos apostolos (dico ipsos coelos a Spiritu sancto dictos, Dei gloriam enarrantes [Psal. XVIII, 2] ), de quibus infertur: In omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba illorum [Ibid., 5] vos prope coelestes estis, et Roma orbis terrarum caput est ecclesiarum, salva loci dominicae resurrectionis singulari praerogativa. Et ideo sicut magnus honor vester est pro dignitate cathedrae, ita magna cura vobis necessaria est, ut non perdatis vestram dignitatem propter aliquam perversitatem. Tandiu [Col. 0280B] enim potestas apud vos erit, quandiu recta ratio permanserit: ille enim certus regni coelorum clavicularius est, qui dignis per veram scientiam aperit, et indignis claudit. Alioquin, si contraria fecerit, nec aperire, nec claudere poterit.

XI. Cum haec igitur vera sint et sine ulla contradictione ab omnibus vera sapientibus recepta sint (licet omnibus notum est, et nemo [ Add. sit] qui nesciat qualiter Salvator noster sancto Petro regni coelorum contulit claves) et vos per hoc forte superciliosum nescio quid, prae caeteris vobis majoris auctoritatis, ac in divinis rebus potestatis vindicatis; noveritis minorem fore potestatem vestram apud Dominum, si vel cogitatis hoc in cordibus vestris: quia unitas fidei in toto orbe unitatem fecit potestatis et [Col. 0280C] praerogativae; ita ut libertas veritati ubique ab omnibus detur, et aditus errori ab omnibus similiter abnegatur: quia confessio recta etiam sancto privilegium dedit claviculario communi omnium Nonno, liceat etiam junioribus vestris sollicitare vos pro zelo fidei, pro amore pacis, pro Ecclesiae unitate communis matris, quae nimirum intra viscera more Rebeccae (Gen. XXV, 22.) discerpitur materna, et dolet pro rixa ac intestino bello filiorum suorum, et moesta luget divisionem viscerum suorum. Lacrymis in his opus est magis, quam verbis. Quomodo praevaluit inimicus Christiani nominis post Filii Dei viva verba, post Evangeliorum plenitudinem, post apostolicam doctrinam, post neotericam orthodoxorum auctorum scripturam, qui de novo ac veteri sacramenta fidei diverso sermone [Col. 0280D] aperuerunt? Corpus Christi dividere, et membra separare et ipsus Filii Dei Salvatoris mundi tunicam scindere, quae est unitas? Tuum est hoc artificium, diabole, quem Christus pax nostra, qui fecit utraque unum (Ephes. XI, 14) , vincat.

XII. Ideo cito, charissimi, concordate, et convenite in unum, et nolite contendere pro antiquis litibus; sed magis tacete, et aeterno silentio ac oblivioni eas tradite; et si qua dubia sunt, divino judicio reservate. Quae autem manifesta sunt, de quibus homines judicare possunt, juste sine personarum acceptione judicate; sitque judicium pacificum in portis [Col. 0281A] vestris, et agnoscite vos invicem, ut sit gaudium in coelo et in terra pro pace et conjunctione vestra. Quid vobis aliud defendere, praeter fidem catholicam, si veri Christiani estis utrique? Non enim ego possum scire, unde Christianus contra Christianum de fide possit contendere; sed quidquid dixerit orthodoxus Christianus, qui recte Dominum glorificat, respondebit alter Amen, quia et ille similiter amat et credit. Unum itaque omnes dicite, et unum sentite, ut utrique unum sitis toti Christiani (I Cor. I, 10) . Nam si, ut audivi, aliqui in Christo duas substantias non credunt, haeretici potius quam Christiani credendi sunt: Christus enim Salvator noster verus Deus, aeternus sine tempore, et verus homo absque peccato ex tempore est; qui juxta divinitatem coaeternus est Patri, [Col. 0281B] et juxta humanitatem junior est matre. Qui natus in carne, nequaquam deerat coelo: manens in Trinitate, vixit in mundo. Et ideo si scriptum est in V synodo, ut quidam mihi dixit, quod qui duas substantias adorat, orationem suam divisam habeat, ille divisus est a sanctis, et separatus est a Deo, qui scripsit. Nam nos pro unitate personae, in qua complacuit plenitudinem divinitatis inhabitare corporaliter (Coloss. II, 9) , unum Christum credimus, divinitatem ejus et humanitatem, quia qui descendit, ipse est qui ascendit super omnes coelos, ut adimpleret omnia (Ephes. IV, 10) . Si qui aliter de Incarnatione Domini senserit, hostis est fidei, et abominandus est omnibus Christianis, ac anathematizandus, cujuscunque ordinis, aut status, aut gradus fuerit; nullus enim ad injuriam [Col. 0281C] Dei hominem honorare debet. Ideo quaeso vos pro Christo, nulli parcite qui vos a Christo separare tentaverit; sed potius ei in faciem resistite, si quis nolens recte credere, vos a fide catholica revocare voluerit.

XIII. Date, quaeso, veniam mihi nimis injurioso, asperoque cuidam loquaci, qui de tali causa aliter scribere non potui. Dum enim veritati per omnia placere volui, azyma cum amaritudine non nesciens comedenda, soli Deo servivi, qui est benedictus in saecula. Ego germanitatem meam probavi et zelum fidei meae, dum malui reprehensoribus locum dare, quam in tali causa os, quamvis ineruditum, non aperire. Idcirco quamvis trisulcus arcuato vulnere [Col. 0281D] scorpius insurgat, in his de quibus scriptum est, extendere linguam suam, sicut arcum mendacii; qui nova quaeque, licet epicroca, judicant, copes nimirum effecti, hyperbolice; quique oliginosis celotes palearibus, scriptis quibusque non lepidis, invidiae refragationis semper opponunt pellaces. Sed quando rex gentilis peregrinum scribere Longobardus, Scotum hebetem rogat, quando unda torrentis antiqui retro redundat; quis non mirabitur potius quam calumniabitur? Ego tamen non trepidabo, neque in causa Dei linguas hominum formidabo, quae frequentius mentiuntur quam vera loquuntur; cum potius verecundiae resistendum, quam ignaviae subjiciendum sit, ubi necessitas cogat.

XIV. Igitur, ut ad id loci regrediar unde digressus [Col. 0282A] sum, rogo vos, quia multi dubitant de fidei vestrae puritate, ut cito tollatis hunc naevum de sanctae cathedrae claritate; non enim decet Romanae Ecclesiae gravitatem haec instantis levitatis fama, ut qualibet vi possit moveri a soliditate verae fidei, pro qua tot martyres sui suum sanguinem fuderunt, malentes mori quam convelli. Nunquid enim si in nostris temporibus persecutio venerit ultima squammae illius invisae, cujus corium vix universae naves poterunt portare, non usque ad sanguinem resistemus adversus peccatum repugnando (Heb. XII, 4) , sicut patres nostri fecerunt, apostolos dico, et tot martyres? Si gravis fuit persecutio in initio fidei, quanto magis in fine, de quo Dominus dicit: Putasne veniens Filius hominis inveniat fidem in terra (Luc. VIII, 8) ? [Col. 0282B] Et iterum: Nisi breviati fuissent dies illi, non fieret omnis caro salva (Matth. XXIV, 22) . Felix quem mors ante tollat, quam infirmus neget. Dicit tamen electos ibi futuros; de quibus nimirum praedixit discipulis suis: Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII, 20) . Cum itaque electi futuri in diebus illis periculosioribus caeteris, ante etenim [ Al. etiam] ac retro incomparabilibus, sustinebunt, Domino roborante, majora; cur nos in tutioribus adhuc ac securioribus, vel pro fide nostra qua [ Add., ab] ethnicis ac Judaeis ac haereticis differimus, non sustinebimus, Domino adjuvante, minora?

XV. Sed talia suadenti, utpote torpenti actu, ac dicenti potius, quam facienti mihi, Jonae Hebraice, [Col. 0282C] Peristerae Graece, Columbae Latine, potius tantum [ Al., tamen] vestrae idiomate linguae nancto [ Al., nuncupato], licet prisco inter [ Al., nitar] Hebraeo nomine, cujus et pene subivi naufragium, veniam, quaeso, sicut saepe rogavi, date; quia necessitate magis, quam cenodoxia scribere coactus sum, dum quidam litteris suis quibus me primo pene ingressu in hujus regionis terminos arripuit, vos mihi cavendos, tanquam in Nestorii sectam decidentes, significavit. Cui attonitus respondi in brevi, ut potui, non credens suae allegationi: sed ne ullo modo veritati essem contrarius, juxta suam epistolam, et juxta meam bonam de vobis aestimationem (ego enim credo semper columnam Ecclesiae firmam esse in ramo) [Col. 0282D] responsum variavi, quod vobis direxi relegendum ac concertandum, sicubi contra veritatem venit; non enim me inter irreprehensibiles profiteri audeo.

XVI. Post hanc autem scribendi occasionem, insuper regis insistit jussio * Agilulfi: cujus postulatio me in stuporem ac in sollicitudinem posuit multiplicem: quippe quia non sine miraculo reor esse quod video. Reges namque Arianam hanc labem in hac diu regione, calcando fidem catholicam, firmarunt; nunc nostram rogant roborari fidem. Forte Christus pio nos [ Leg. pio nos oculo] tunc respicit, cujus favore omne nascitur bonum. Nos valde miseri sumus, si nostra de parte scalon amplius fiat. Rogat itaque rex, rogatque regina, rogant te toti, ut quam celerrime possit fieri, fiant omnia unum, fiat ut patria [Col. 0283A] pax, pax fiat mox fidei, ut toti deinceps, grex unus fiat Christi. Rex [ Leg. Regis] regum tu Petrum, te tota sequatur Italia. Quid suavius pace per [ Forte post] bella? Quid dulcius conjunctione fratrum diu separatorum? Quam alacer post annos supervenit Pater post [ Redundat post] multos? Quam suave diu exspectanti matri narratur adventus? Ita Deo patri pax filiorum, gaudium erit in aevum saeculorum, et laetitia Ecclesiae matris tripudium fiet sempiternitatis. De caetero, sancte papa et fratres, orate pro me vilissimo peccatore et meis comperegrinis, juxta loca sancta et sanctorum cineres, et praecipue juxta Petrum et Paulum, viros similiter et magnos magni Regis duces, ac fortissimos campi felicissimi bellatores, Dominum crucifixum cum cruore sequentes; [Col. 0283B] ut mereamur Christo haerere, placere, gratias agere, eumque cum patre et Spiritu sancto sine fine laudare vobiscum [ Add. et cum] omnibus sanctis hic et in aeterna saecula saeculorum. Amen.

I. Mundus iste transit: et quotidie decrescit. Nemo vivens manebit: nullus vivus remansit: totum humanum genus ortu utitur pari, et de simili vita fine cadit aequali: ⁜ b deferentibus vitam mors incerta subripit: omnes superbos ⁜ c vagos moeror mortis corripit: quod pro Christo largiri nolunt, omnes avari inopportune amittunt: post se colligunt alii: parvum ipsi viventes Deo dare vix audent, morti cuncta relinquunt: nihil de ipsis habent. Quotidie [Col. 0283C] decrescit vita praesens quam amant: indeficiens manebit sibi poena, quam parant. Lubricum cum labitur ⁜ d conantes colligere, et hoc quod sese ducit, minus ⁜ e timent credere. Dilexerunt tenebras tetras magis, quam lucem (Joan. III, 19) . Imitari contemnunt vitae Dominum ducem. Velut in somnis regnent, una ora laetantur; sed aeterna tormenta adhuc illis [Col. 0284A] parantur. Caeci nequaquam vident, quid post obitum restat peccatoribus, impiis quod [ Forte quid] impietas praestat.

II. Cogitare convenit te haec cuncta, amice. Absit tibi amare hujus formulam vitae. Omnis enim caro fenum (Isa. XL, 6) , flagrans licet, florida: sicque quasi flos feni omnis est gloria. Orto sole arescit fenum, et flos deperit (Jac. I, 11) : sic est omnis juventus, virtus cum defecerit. Pulchritudo hominum senescens delabitur: vultus Christi radius prae cunctis amabilis, magis diligendus est, quam flos carnis fragilis. Caveto, filiole, seminare species, quas mors ingreditur non parva pernicies. Plerique perpessi sunt poenarum incendia, voluntatis lubricae nolentes dispendia. Poculum impiissimae noli unquam bibere: [Col. 0284B] inde multos plerumque vides laetos ridere: nam quoscunque videris ridere inaniter, scito in novissimis quod flebunt amariter.

III. Conspice, charissime, sic esse libidinem, ut morsum mortiferum, ⁜ f quod vincit dulcedinem. Noli pronus pergere per vias mortalium: ⁜ g quam multis evenisse conspicis naufragium. Perge inter laqueos cum suspensis pedibus, per quos captos caeteros incautos comperimus. De terrenis eleva tui cordis oculos: ama amantissimos angelorum populos. Beata familia quae in altis habitat, ubi senex non gemat, neque infans vagiat: ubi laudes Domini nulla vox retinet [ An reticet?]: ubi non esuritur, ubi nunquam sititur: ubi cibo superno plebs coelestis pascitur: ubi nemo moritur, quia nemo nascitur: ubi aula [Col. 0284C] regia coelestis pascitur, in qua male resonans nulla vox audita est: ubi vita viridis veraque futura est, quam nec mortis nec moeroris metus consumpturus est. Laeti letho transacto laetum Regem videbunt: cum regnante regnabunt: cum gaudente gaudebunt. Tunc dolor, tunc taedium, tunc labor delebitur: tunc Rex regum, Rex mundus a mundis videbitur.

Prisci illi Christiani suorum scriptis Patrum ita erant addicti, ut gentilium libros non modo non contrectarent, sed velut a rebus vetitis sacras manus abstinerent. Ideo ergo monachos existimo in hac institutione barbarissimos factos, quia nihil ex illis unde bonarum litterarum elegantia petitur, vel audiverunt vel viderunt. Sed Biblia in semi-Latinum sermonem conversa, et balbutientes in ignara lingua scriptores; sed streperas Graecorum vernaculorumque verborum inflexiones, pace illorum liceat dixisse, primi omnium sapientiam perdiderunt; quam ut in avita possessione remorarentur, majorum gentium Patres satagebant. Exstant Basilii et Augustini scripta de legendis gentilium libris; sed frustra: idcirco aliam viam institerunt, eos scriptores, qui praeceptis sapientiae animos hominum componunt, Christiani nominis praescriptione commendandi; quod in Seneca legimus, Claudiano et Pythagoricis [Col. 0295B] an Stoicis factitatum, quorum D. Hieronymus sectam religioni simillimam Christianae censet. Alii dicta factaque meliora quae sententiarum ac proverbiorum facie Christianis obtruderent, promptare laborabant. Cujusmodi proverbiorum vetustissimus Codex penes nos servatur, ex Ovidio, Virgilio, Horatio, Lucretio, Statio, Lucano, Juvenali, Persio, aliis excerptis. Exstitere item alii qui ex veterum dictis, veluti coementis et materia, libros suos, tacitis architectum nominibus, exaedificarent; tacitis, quippe invisis. Eo in genere Columbanus praecluet, cujus farraginem et quodammodo quasi consutum centonem damus. Fraus non impia, ab fine ubi laudatur in quem frausus est: tangit in ea ad Hunaldum epistola: nam prolatis Horatii versibus, subjicit:

Vers. 2. Menses volvuntur in annis. Q. l. et anni, minus recte. In Monost.: Nostrum nec tempus in annis.

3. Labitur in senium. Imitatio veterum. Ovidius VI Fastor.:

4. Perpetuam l. c. vitam. Aeternam, perpétuelle. Lexicon Graeco-Lat.: Ἀίωνιος sempiternus, aeternus, perpetuus, etc. Salomo Constantiensis, Lexico: Perpetuum, perenne, aeternum, immortale, sempiternum. Valerianus Cimelensis, de Bono disc. : . . . praejudicium perpetuae mortis excludere. Dicitur et perpes, et comperpetus, Prudentio, Apotheosi.— Perpetuitas, aeternitas, perpétuité. Idem Salomo: Perpetuitas ad angelos vel ad animum pertinet; sempiternitas vero ad Deum. Perpetuare, aeternare. Ennius annalibus. lib. IX de Romanis; libertatemque ut perpetua? sint maxime. Arator Hist. apost. lib. I:

7. Ardet avaritia caecaque cupidine. Epist. seq. [Col. 0296C] caecaque cupidine rerum. Raymundus Astucius libro de hominis Pugna: Ligat omnes caeca cupido. Apud Horatium, lib. I, ep. 1, legitur:

9. Vilius argentum est auro. Ex Horatio d. epist. 1, ad Mecaenat.

10. Summa quies nil velle super. Ex Prudentii Psychomachia, super absolute positum. Salomo in Lexico: super interdum, aut nimium, aut satis accipimus. Dositheus lib. I, super pro insuper et amplius.

16. Da veniam dictis. Imitatio Ovidiana: Da veniam vitiis, etc., de Ponto.

2. Dicta Columbani. Monita, παραινέσεις. Ad Hunaldum:

[Col. 0296D] Lucilius, lib. XXVII:

Ita hunc versum putavi reponendum, qui vulgo impolitus et ἅμετρος circumfertur.

[Col. 0297A] Ovidius, III de Arte amandi:

3. Sermonis honesti. Καλοῦ, elegantis et ornati. Saepe ita Plautus, Terentius, Cicero. Adversatur inepto. Symposius praefat. Aenigmat.:

5. Vive Deo fidens. In Monostich. pro sequendo legitur secutus. Ad sensum, hili non interest, utromodo legas.

6. Dum tempora certa salutis. q. l. cepta. praeter sententiam. Beda de Die judicii:

7. Tempus et hora volat. Versus poetae veteris; sane ad imitationem scriptus. Sil. Italicus, lib. XV: volat hora rapitque. Ita vers. 100 Seneca Hippolyto:

[Col. 0297D] 10. Nec te sollicitet. Ex Prudentii Psychomachia. Circumflua. Curtius lib. VIII: Insatiabilis avaritiae est, adhuc implere velle quod jam circumfluit.

13. Dociles magistri. Διδακτικοὶ seu διδασκαλοί. Salomo in Lexico: Docilis, eruditus. Isidorus synonymis: Docilitas est prudentia erudiendi imperitos, pro eodem docibilis. Placidus Glossis: docibilis pro docilis creditum. Dicimus enim utrumque indocibilis et docibilis. In vetusto Pontificali: Eligimus presbyterum apostolica et ecclesiastica disciplina imbutum, fide catholicum, natura prudentem, docibilem. etc. Interpretatur Benedictus abbas in Regula: doctum lege divina, ut sciat et sit unde proferat nova et vetera, ex II Pauli ad Timotheum II, ubi διδακτικὸν vetus interpres reddidit docibilem. Quae verbi notio rarissima quidem est, sed ad veterum imitationem tradita. Pylades Glossis verbo docibilis: Verbalia in Bilis a verbis absolutis venientia significant actionem et aptitudinem agendi; ut risibilis, id est, aptus ridere; [Col. 0298A] gressibilis, id est, aptus gradi. Exempla ex Patribus adtexemus. Prudentio obliviale poclum, hym. VI Cathem.; πόμα ληθαῖον, Synesio. Eidem excruciabile exitium, βασανίζων, peri Stephan.; qua forma exitiabilis dies Plauto pro exitioso. Et alibi: crux triumphalis: θριαμβευτής. Ambrosio belli triumphales duces, hym. de apostolis. Gunthero suasibilis vox, lib. I; πειθανὸς, persuasibilis, Quintiliano.

21. Vexant incommoda carnis. Innocentius III Papa, de Vilitate condit. hum., quae sint haec incommoda recenset: Senex facile provocatur (inquit), et difficile revocatur: cito credit, et tarde discredit: tenax et cupidus: tristis et querulus: velox ad loquendum, et tardus ad audiendum: laudat antiquos, et spernit modernos; vituperat praesentia, et commendat praeterita: suspirat et anxiatur; torpet et infirmatur. Audi poetam:

25. Sic baculo nitens artus sust. inertes. Senes enim baculis gressus adjuvant. Ovid. VIII Metamorphos.:

30. Ditis quid prandia mensae. Papias Gloss.: dis, dives, opulentus. Salomo Lexico: ditis, divitis, singulari numero. Dites, divites, plurali numero. Infra [Col. 0298C] ad Fedolium: ditia regna. Idem Salomo: ditia dona, ditissima dona. Ex Statii versu: ditia dona dabis, quem laudat Priscianus lib. VI. Iterum Salomo: ditior, plus dives, ditiorem, divitiorem, ditias, pro divitias priscos dixisse observavit Titius, Controvers. lib. IV, cap. 18.

34. Vanosque refutat honores. Salomo Lexic.: refuto, recuso. In Hermeneumatis: refutat, repudiat, respuit. Cicero pro Rabirio: Non modo non aspernari ac refutare, sed amplecti etiam et augere debetis. Sallustius in fragment.: se regibus devovent, et post eos vitam refutant. Apud Servium et Philargyrium in IV Georg. historiae ignari, qui aliter hunc locum interpretati sunt. Amoenus Enchiridio:

37. Semper avarus eget. Hemistichion Horatianum lib. I, epist. 2 ad Loll. Auctor de Contemptu mundi:

38. Crescit amor nummi. Versus Juvenalis, satyr. XIV, quem et auctor de Contemptu mundi, et Raymundus Astucius, libro de hominis Pugna, cap. contra usurarios, transcripsere. Ovid. I Fast.:

[Col. 0299A] 41. Dum sese nescit amare. Juvenalis satyr. XII. de Avaro:

42. Servat cui. Habacuc II, vers. 6, 9 et 10.

47. Marsuppia replet. Salomo in Lexico: Marsuppium, sacculum pecuniae. Fuit iste Salomo ex illustri et vetustissima Ramsuvagiorum familia. Fundamenta jecit oppidi amoenissimi, quod ab se Cellam episcopi nuncupavit, S. Galli inter et Constantiam; utriusque enim sceptra regebat. Abest id oppidem ab arce Ramsuvag. haud semilapide longius in cujus proxima vicinia in dias luminis hujus oras primum exorsus sum; quae causa est quamobrem saepius laudo, nec sine affectu, qui quidem et inter divos relatus sit, cujusque familia familias tangat nobis adjunctas. Lexicon illud ex variis variorum scriptorum Glossis compilatum ante hos DCCC et plures annos. Quo in negotio opera atque magisterio praeceptoris Isonis, ut testantur, usus est: nec non Notkeri et Tutilonis, [Col. 0299B] virorum doctissimorum. Sed ad Columbanum, an is locum hunc Varronis expressit; et potius marsuppium domini exinaniunt, quam replent? L. III de Re rust. cap. 16.

49. Pascere fruge cavallos. Ad Fedol.:

In Hermeneumatis: Cavo, caballus. Virgilius (an Juvaviensis episcopus in divos relatus?) Glossis apud Salomonem: Cabonem, equum castratum, quem nos caballum dicimus. Uguitio: Caballus a cabo dicitur diminutive, id est, vilis equus. Papias: Caballus dictus, quia ungula terram cavat, vel a cavis pedibus. Ex Isidoro, lib. XII cap. 1 Etymolog. Joannes Januensis ex Glossis vet.: Cabiare, id est, perforare, a cabo dicitur. Cabo, id est, equus, a cavare, quasi cavo.

50. Volvit sub pectore curas. Fabric. doluit, pessime. Salomo, voluit, cogitat. Virgilius Gloss. volvit secum, flagitat secum. Placidus Gloss.: volvere, [Col. 0299C] cogitare, disponere, pati, tolerare. In Hermeneum.: volvit, pectore cogitat.

55. Nigri reserantur limina Ditis. Matthaei XIX, 25 et seqq. Infra Fedol.:

56. Pauperibusque piis. Matthaei V, 3; Luc. VI, 20; Jacob. Epist. cap. II, 5.

57. Temnere divitias. Lucae XII, 15 et seqq.

58. Quisquis amat Christum. Joannis XIII, 15 et 21. Infra in Monostich.

61. Cecinit vox talia vatis. Quis iste vates seu poeta fuerit scire non liquet. Testatur ill. Scaliger hos versus in veteri scheda Jacobi Cujacii reperisse, quasi ex justo opere forent excerpti, Auson. lect. I, II, cap. 29. Non esse Ausonii recte indicavit, non Prisciani. Quippe quos postremos poetas aut non legisse videtur [Col. 0300A] Columbanus, aut non vidisse. Et primam autem publicationem non Scaligero acceptam, sed vero Georgio Fabricio debemus, viro de re litteraria praeclarissime merito. Is princeps inter Christianos evulgavit poetas. Inde in S. S. Patrum bibliothecam conjecit Magarinus de la Bigne: a quo Canisius accepit Henricus. Erroris in eo funis ducta, quod ad Hunaldum retulere quae Setho missa fuit.

63. Cum tempore cuncta trahuntur. Imitatur Maximianum in Eleg.:

64. Alternant elementa vices. Fabricius alimenta vices perperam. Rusticus Helpidius de Christi Jesu benef.: conservant elementa vices.

Arnulphus Lexoviensis de innovatione vernali:

66. Tempora sunt florum. Scaliger legit et distinguit, noctesque vicissim.

Tempora, sed florens retinet sua t. m., dissentiente nostrorum Codicum fide.

68. Tempora gaudendi. Ex divinis Salomonis praeceptis Ecclesiastae cap. III. Ergo Christianus fuit nic poeta et Salomonem legit; non affirmo, sed conjicio; confer, et dices me conjectorem.

71. Ver, aestas. Citat Hieronymus, quasi ex veteri poeta, commentar. in Ezechielem, quam observationem principi jureconsultorum Jac. Cujacio debemus. Epigram. lib. IV, exstat versus ad hujus exemplar factus:

72. Omnia cum redeunt. Hunc versum Scaliger non habet, sed superiores tantum decem; haud scio ejus lem sit poetae, an alterius e vetustis, nam Columbani [Col. 0300C] non est.

74. Atque domum luctus. Salomo Ecclesiast., cap. VII, 2.

8. Obsequiorum debita. Salomo Constantiensis: obsequia, officia, beneficia, gratiae, memoriae. Agraetius: consequimur studio, obsequimur officio. Quae, uti caetera, Isidorus transcripsit. Different. lib. II. Afranius Privigno: quam mihi sit grata ipsius obsequela. Basilius episcopus Ammonit.: Quod circa nos parentum fiat obsequium, Christi est beneficium, qui parentes nobis antea praeparavit, quorum obsequio nutriremur.

10. Nam velut aestu. Pro aestate posuit contra differitatem Fontonis, non tamen sine exemplo. Eustenius descript. IV tempestatum:

Guntherus Ligurini lib. I:

16. Laetificabit pagina. Epistola. Strabo ad Fulgentium:

[Col. 0301A] 20. Munera gazae. Cyrillus Lexico Scripturae: Γάζα, ὕπαρξεις. Γαζοφυλακε ον, θησαυροφυλακεῖον. Salomo Lexico: gaza, thesaurum. Gazae dicuntur divitiae, lingua Persarum, a Gaza, oppido Graecorum, in quo olim Persarum rex divitias congesserat universas. Gazofilacia in Ezechiele cellulae parvae sunt, ubi thesauri reconduntur. In veteri vero translatione pro gazofilacia, pastoria habetur.

24. Quod sapientum lumina caecat. Moyses Exod. XXIII, 8; Deuteron. XVI, 19; Salomo Proverb. XII, 11. et XXVIII, 19; Syrac. XX, 29, et XLI, 16. Alexander, poeta vetus:

26. Ignis flamma. Hebraeis solens est conjungere voces idem significantes. Osea cap. VII, 6: mane ipse succensus quasi ignis flammae. Imitati eos qua Graeci, qua Latini, ἐν φλογὶ πυρός. Actor. VII, 30. ἐν πυρὶ φλογὸς, II ad Thessal. I, 8. Iter viae Lucretio et Apul., tela sagittae, aura aeris, etc., eidem Apuleio. Jura legum Columbano paulo post.

30. Carmina multis suggerit. Columbanus infra:

37. Exstitit ingens causa malorum. Res est proletaria, videndi Orpheus, Apollonius, Flaccus, et Catullus in Argonaut. Dares Phrygius, de Excid. Trojae; Justinus lib. XLII; Apollodorus Atheniensis; lib. I, biblioth.; Eusebius Chron.; Augustinus de Civ. Dei, lib. XVIII, 13.; Nicephorus Callistus, Eccles. hist., lib. VII, cap. L.; Graeci scholiastae passim, cum maxime Aeschyli, Sophoclis, Lycophronis et Pindari. Columbanus velut rem gestam Fedolio proponit. Fabulam interpretantur Palaephatus περὶ ἀπίστων, Diodorus Sic. lib. V, Plinius, Strabo, Hyginus, et Albricus in deorum Imaginibus.

39. Aurea pellis. Plerisque aureum vellus; Manilio [Col. 0301D] auratum vellus; Catullo aurata pellis; Propertio aurea lana; Ovidio Phryxea vellera; Apollonio χρύσειον κῶας ; Callist. χρυσόμαλλον δέρας. In tribus libris mss. constantissime legebatur ariete, quod ab sciolo correctore est, ne ignorasse videretur pellem fuisse arietis. Locum proverbio dedit, apud Graecos κιριὸς χρυσόμαλλος ; Latinos ovis aurea, quae Euphorbo pecus aurea, de Signis coelestibus. Relatus enim inter sidera, pariter Helle, sidus infaustum navigantibus. Theodolus, eclog:

44. Tribus deabus. Junoni, Palladi et Veneri, propter pomum aureum in coenam ab Eride missum, cui inscripserat: Η ΚΑΛΗ ΛΑΒΕΤΩ. Auctor Lucianus Dialog. Panop. et Galenes. Consulendi Dares Phryg. [Col. 0302A] de Excid. Trojae; Euripides Hecuba et Troiad. Ovid. epist. Paridis; Strabo lib. XIII; Augustin. de Civit. Dei, lib. III, cap. 25; Cyrillus Alexandr. praefatione ad Evoptium contra Theodor. Cyri, Coluthus in Helenae raptu, praeter alios multitudine innumerabiles. Tanhuser, eques Germanus proinde doctus atque strenuus, carminibus et fabulis apud nos concelebratus. Addam verba antiquitatis Germanae gratia.

In eleganti et aureo carmine:

46. Populavit. Inflexio antiquaria, nec infrequens huic aevo. Salomo: populant, auferunt, praedantur. Cicero de iis quae pluribus modis dicuntur: afflixit, prostravit, oppressit, elisit, evertit, populavit. Libellus est non ineptus, nec nuperi scriptoris. Ciceroni ascribunt tres vet. Cod., et Salomo in Lexico. Accius [Col. 0302B] Astyanacte: qui nostra per vim patria postulavit bona. Caecilius Asoto: jamdudum depopulat macellum. Similiter Plautus et Virgilius, quosque notarunt Marcellus, Diomedes, Priscianus et Eutyches.

49. Dorica pubes. Salomo: Dorica castra, Graecorum castra. Dorica una est de linguis Graecorum, quam habent Aegyptii et Syri.

53. Impia quippe Pygmalionis. Qui Sichaeum patruelem ante aras occidit. Virgilius I Aeneid.:

57. Sic Polydorum hospes avarus. Polymnestor, Virgil. III Aeneid., Euripides Hecub., Plutarchus Parallel.

64. Non Jovis auri. Paret Columbanum antiquitatis [Col. 0302C] fuisse apprime studiosum, qui perpetuo vetustescat. Enim Jovis in casu recto cascum est, Caecilio, Accio, Ennio, usurpatum. Tamen inveterare Casellius Vindex studuit eumque secutus Priscianus lib. VI. Suidas: Ἰόβις παρὰ Ἰταλοῖς ὁ Ζεύς. Uguitio Gloss. A Juvo dicitur Jovis, hujus Jovis, et Jupiter Jupiteris vel Jupitris; antiquitus enim ita declinabantur nomina ista. Imperite a Juvo, quod est ab Hebraeo ▩ [Hebrew Text] , Jehova, ea crasi qua et Josua pro Jehoschua, et Judaeus pro Jehudaeus. Nec Jupiter est juvans pater, verum Jovis pater, Graecis Ζεὺς πατήρ : ad quod exempli Marspiter est, Mars pater; Dispiter, item Dis pater. Veteres quidam Christiani, considerata nominis vi atque dynami, ab eo non abhorruere. Inscriptio Romana: QVI SE QVIETIORI. S. PERFECTIORISQVE VITAE DESIDERIO. EX. NEGOTIIS. CIVILIBVS. IN. QUIBVS. FVERAT. CVM LAVDE. VERSATVS. JOVIS. OP. MA. BENEFICIO. DVCTO. HIC. IN. SPE. RESVRRECTIONIS. QUIESCENTI. LOCVS. PVBLICE. DATVS. EST. Apud Gruterum [Col. 0302D] pag. 1050.

65. Fluxit in imbre. Ansa duplex huic fabulae, vulgaris et philosophica. Illa ex communi loquendi consuetudine nata, cum multas divitias imbres appellamus; imbres aureos dixit Cresconius Corippus, poeta non inelegans. Synesius hymn.:

66. Sed quod adulter. Eamdem μυθολογίαν, extra modo memorato, tradunt Horatius lib. III, od. 16; inibi Acron et Porphyrius; Ovid. III Amor. VII; Paulus Silentiar. in Anthol.; Epiphanius Ancorato; Lactantius lib. I Institut.; Augustin. de Civit. Dei, lib. XVIII, cap. 13; Natalis comes, lib. II, cap. 1; Pet. Victorius, Var. Lect. lib. I, cap. 15.

70. Juraque legum. Cyprianus dixit jura legesque, epist. II. ad Donat.: Videre contra jus legemque [Col. 0303B] nascendi patientiam incestae turpitudinis elaboratam. Ita ex v. l. Achonensi restituendum puto. Cato apud Carisium, lib. I: jurum legumque cultores Plaut. Epid. act. III, scen. 6.:

71. Fasque fidesque. Aliis jus fasque formulam notavit Savaro musteis ad Sidonium comment. lib. II, epist. XIII.

72. Perfida conjunx. Eriphyle Sulp. Servastus:

73. Hectoris heros. Homer. Iliad. XXII; Virgil. I. Aeneid.; Dictys Cretensis. lib. III; Justinus Martyr, Orat. ad Gentiles.

78. Nigra feruntur limina Ditis. Charontis. Philoxenus Glossis; Ditis, Χάροντος. Gloss. vet. «Carus, nomen hominis avari, qui transportare dicitur in infernum.» Apuleius Miles, lib. VI: «Ergo et inter mortuos avaritia vivit? nec Charon ille, Ditis pater, tantus Deus, quidquam gratuito facit; et pauper moriens viaticum debet quaerere, etc.» Videndus omnino Isidorus Orig. lib. VIII. Ritus Gentilium superstitiosus, [Col. 0303D] nummum mortuis in os imponere, Charonti portorium et naulum, qua super re Lucianus dial. Mercurii et Char. Item de luctu Plutarch., Collectan. Juvenal. sat. III. Ibidemque interpres, Plautus Poenul. Arnobius lib. V. Inscriptio Camerinas: INFERNO. PLOTONE. CARAE. OXORI. PROSERPINAE. TRICIPITIQVE. CERBERO. MVNVS. MECVM. FERENS. DAMNATAM. DEDO. ANIMAM. Portorium illud absolute interdum ναῦλον. Hesichius: Ναῦλον τὸ ἐς τὸ στόμα τῶν νεκρῶν ἐμβαλλόμενον νομισμάτιον : aliquando δανάκη. Idem: Δανάκη, νομισμάτιόν τι βαρβαρικὸν δυνάμενον πλέον ὀβολοῦ ὀλίγῳ τινί. Ἐλέγετο δὲ καὶ ὁ τοῖς νεκροῖς διδόμενος ὀβολός : quam vocem ex Plutarcho et Suida restitui, cum vulgo legeretur Δανάη, περὶ ὀβολοῦ ; et Suidas ita scribit: Μελιττοῦτα ἐδίδοτο τοῖς νεκροῖς, ὡς εἶς τὸν Κέρβερον· καὶ ὀβολὸς, μισθὸς τῷ πορθμεῖ. Antiphanes:

96. Desine nummis addere nummos. Si a mortuis surgat S. Columbanus, et nunc sacerdotum luxum atque avaritiam videat, quid, putas, dicturus sit? Nimirum quod B. Wolkuinus abbas Scidichenbachens. [Col. 0304B] homil. de Zizania et sem. contra cleri vitia: «Rara avis in terris hodie canonicus a canone vitae. Unde ergo? Audi unde: est namque canon vitae, ut dictum est; est et canon pecuniae, videlicet alicujus pensionis certae, unde solet dici: Solve mihi canonem meum, id est, pensionem meam, hoc est, statutam pecuniam meam. Eia ergo, o canonice, inveniamus canonem tuum, a quo derivaris, id est, a canone pecuniae, non a canone vitae, id est, a canone regionis, non a canone religionis, etc.» Notata horum avaritia ab omni aevo, pariter monachorum, quorum idem institutum, eadem olim professio. Commemorabilis est imperatoris Chunradi, eo nomine primi, historia, quam in annalibus monasterii S. Galli reperi. Is ubi, relicta Italia, ad monasterium per Alpes deflexisset Roeticas, sisti sibi pueros nobilium imperavit, manuque marsuppio injecta, ac bellaria velut depromens, labris singulorum aureos nummos immisit. Hoc caeteri cum digitis excerperent, [Col. 0304C] unus quidam haud satis imperatori fidens, monetae offensus scabricie, extemplo nummum exspuit; quo imperator animadverso: Hic, inquit, si vixerit, bonus monachus erit. Prudenter dictum innuit monachorum in numero non habere se, qui auri amore allicerentur. Simile quiddam refert Chunradus Fabariensis in casibus monasterii, quod quia eodem pertingit, ascribam. Chunradus, abbas monasterii, in aulam ascitus a Friderico imperatore, tertianam excusavit. Quem cum forte offendisset Hainricus rex, imperatoris F., «Jocosa quaedam verba eructavit in hunc modum: Domine abbas, necessariam adinveni vestrae infirmitati medicinam. Accipiatis pro antidoto quadringentas argenti marcas, credo enim quia receptatione tali potiti, a tertianis febribus poteritis continuo liberari, etc.» Quo loco satis festivo non dubium quin taxare rex voluerit abbatis illius avaritiam.

119. Trojugenarum. Lesbiorum, qui universae olim Troadis imperium obtinuere. Auctor Strabo.

120. Inclinata Vates nomine Sapho. Salomo in Lex: [Col. 0304D] Saffica metra, quae Saffo mulier edidit, atque inde ita vocata. Adeundus Terentianus, Atilius Fortunatianus, Diomedes et Hephaestio. In Mss. Diomedis, Rufiniani, Servii, et Clementis vocatur Adonium; in Excusis Prisciani et Mauri Adonicum. Hujusmodi carmen exstat apud Boethium lib. I de Consol. philosoph., et aliud inter hymnos ecclesiasticos, apud Alcuinum epist. ad Eulaliam, Walafridum, Notkerum Balbulum, denique Metellum Tegernscens, in Quirinal. Usus ejus plurimus olim apud comicos Graecos, sed et caeteros. Latini epichor ambico fere trimetro subjungunt, quae videri causa potest, cur ipsum quoque fuerit pro choriambico acceptum. Exempla apud Horatium et Senecam tragoedum obvia sunt. Porro ipsius Sapphus Lyrica, post Ful. Ursinum, collegit et Latio donavit Hen. Stephanus. Sunt vero penes nos, necdum, quod sciam, publicitus visa, quae cum Deo volente, pariter Alcaei, in usum aliquando producemus.

[Col. 0305A] 131. Dactylus istic incipiat pes. Hephaestio: Συνεμπίπτον τῷ δακτυλικῷ τῷ εἶς δεύτερον τροχαῖον. Supra versus bipedalis, Grammaticis dimetrum catalecticum, Graecis πεντασύλλαβον et χοριαμβικὸν πενταμερές, ut scribit Hephaestio Terentianus, lib. II. Ejus, quod metrum vocatur δίμοιρον ἐπικόν, eo quod duos pedes heroos tantum recipiat, dactylum et spondeum. Sapho dicitur carmen composuisse continuum numerum per Syllabarum, id est πεντασύλλαβον. Alcuino carmen senario numero nobile, non quod senis syllabis constet, verum quod hexametro versu frequentetur. Verba ejus epist. ad Eulaliam Caroli M. filiam: Hoc carmen tibi cecini senario numero nobile, qui numerus perfectus est in partibus suis, te optans esse perfectam in sensibus tuis. Hinc disce quamobrem Fedolio miserit versus istos. Subnectit dein: Cujus numeri rationem, sicut et aliorum sapientissimus imperator tuae perfacile ostendere potest sagacitati, cujus mentis miranda est nobilitas, etc. Quippe Carolus M., poeta insignis aevo suo, qui plusculos fertur versus scripsisse [Col. 0305B] Latine, Graece, Germanice, quos tempestati nostrae fatum invidit.

156. Qui sine fine, Aeternum., hymn. ecclesiast.:

163. Nunc ad Olympiadis ter senos. Alt. Ms., ter senae. Olympias, lustrum, id est, quinque annorum [Col. 0305C] spatium. Sidonius Apollinaris lib. IX, epist. 12: Postquam in silentio decurri tres Olympiades. Raban, Martyrol. VIII Kal. Octob., de solemni episcopo: tres Olympiades gerens in episcopatu de hac luce migravit ad Christum.

Ovidius:

164. Fugit irreparabile tempus. Hemistichion Virgilianum ex X Aeneid.

165. Vive, vale laetus. An mutuatum a Persio sat. V: vive memor lethi, et Horatio sat. VI, lib. II. An est formula Horatiana. vive, vale. In epist.? ( Tristisque memento senectae. ) Ovidius III de Arte amandi:

Aut vehementer fallor, aut hoc epigramma in Brunichildem scripsit, sceleratissimam Burgundionum reginam. Etenim opera ejus et falsis querimoniis impetratum est, ut Columbanus et Bobio monasterio et universa procul Burgundia ab Theodorico pelleretur.

1. Mortale venenum. Θαναθηφόρον φάρμακον. Auctor de Contemptu mundi:

2. Quod mulieris habet. Euripides Phoeniss.:

3. Collatum vitae. D. Paulus I ad Cor. XX, 21: Ἐπειδὴ γὰρ δι` ἀνθρώπου ὁ θάνατος, καὶ δι` ἀνθρώπου ἀνάστασις νεκρῶν· ὥσπερ γὰρ ἐν τῷ Ἀδὰμ πάντες ἀποθνήσκουσιν, οὕτω καὶ ἐν τῷ Χριστῷ πάντες ζωοποιηθήσονται. Quid jam? num Paulum falsimoniae convincit Columbanus? Cave, cave cogites. An vidit ad cap. I Geneseos? Nihilo magis. Quid ergo? num ad Canticum canticorum Salomonis? Multo id quidem minus. Verum idem dicit quod Paulus, et cum eo Patres plerique omnes. Audi, ne longius abeamus: auctorem de Contemptu mundi, virum sanctum et [Col. 0307A] oppido pium. Is tibi, Adamum peccatorem cum Christo redemptore contendens, tandem effatur:

Si quae de Monostichis istis mea mens animi sit exquiras, quae res vero propior est, eam rem tibi exponam. Fuit cum ea vix in manus sumerem, ut illico abjicerem, nec idonea tanto viro existimarem. Ei rei multa argumenta, si operae esset, dicere possem: nam quid in Monostichis, quae sententiam perficiunt, otiosae istae particulae faciunt, quidem, quippe, etiam, que, enim, nam, quas versus explendi totiens ingeminat? Nonne, tuum animum quaeso, Volsere magnifice, malum atque infelicem poetastrum arguunt? Quid tot earumdem sententiarum iterationes, cum saepicule versus bis, ter, interim quater, facie verborum vix mutata, regeruntur? Equidem [Col. 0307C] isthaec erant, et quae non tango, quae me a suscepta semel opinione deduci non patiebantur: nam illud Canisii argumentum nimis videbatur ἀσυλλόγιστον. «In his duo sunt versus qui apud Columbanum leguntur: ergo haec sunt Columbani;» aeque argumentari queam: «In Monostichis de Moribus, quae P. Pithoeus edidit, tres versus qui isthic sunt leguntur: Ergo Monosticha illa sunt Columbani;» quod quam evincat, sciunt illi qui a Zenone vel Chrysippo. At vero, cum curiosius membranam consideravi, non debuit fides ejus insuper haberi: ita est antiqua et notae probae ut Hartmotus quoque et Ratpertus laudaverint, scriptores octo veteriores saeculis. In ea dubitanter quidem, sed exsertim Columbani nomen praescribitur his verbis: Incipit libellus cujusdam et, ut fertur, beati Columbani. Eumdem titulum praefert Codex Frisingensis ex nostra membrana descriptus. Praeterea ubi cum illis ad Hunaldum et Sethum contendi, vix reperi lac lacti et ovum ovo, quod dici solet, magis simile. Pariter illi ut isti, ex vetustis [Col. 0307D] poetis sunt mutuati, praeter quod isti insubidi magis quia subitati nec adamussim politi. Scilicet ex Hypomnematis suis, uti quisque sese offerebat, in usum fratribus exscripsisse, et Monostichis conformasse. Exinde adeo evenit ut in ista diversorum versuum congerie, sententias crebro idem significantes, quemadmodum gentilibus ex poetis conjecerat, imprudens inculcaret. Idem videmus Octaviano, distichorum quae Cato inscripsit collectori accidisse; quo in poeta diligenter Columbanus fuit, versusque forma atque verbis paribus exscripsit plurimos. Quod ad particulas, vidimus poetas, qui suo se judicio felices arbitrabantur, virtute illarum non infrequenter abuti. In mundo est exemplum ejusdem Octaviani quem Columbani magistrum si salutes non erraveris. Versus est Catone seu Distich. lib. I:

[Col. 0308A] 1. Haec praecepta legat. Octavianus, initio lib. IV:

2. Virtutum titulis. Isambardus diaconus in Charta traditionis, quam Wago contulit monasterio: Cujus vitae virtutum titulis claruit. Arnulphus Lexoviensis epitaph. Mathildis imp.:

5. Christo socius sine fine videri. Interpretatur Salomo [Col. 0308B] in Lex.: Sine fine, sine modo, sine intermissione. Sidonius l. VI, ep. 4: Apostolatui tuo sine fine debetur, etsi absque intermissione solvatur. Marcellus: Infinitio, quasi sine fine et indefinitio. Vetus poeta, sive Petronius sit, ut Binetus vult, an alius, in Phalaecio:

6. Impleat ipse Dei, etc. Sententia hujus versus a nemine quam veteri verbo Germanico commodius explanari potest:

Votum, βούλησις, voluntas. Isidorus Sent. de Summo Bono l. III, c. 51: Plerique apud iniquos principes necessitate magis quam voto mali existunt. Persius, sat. 5:

Votum Dei, voluntas, praeceptum, mandatum Dei. Vota hominum, preces. Xystus Sentent., Rufino interprete: Oratio vel vota pigri, sermo vanus. Avianus Cita o. mss. l. Fabulis:

10 Corporis exsuperat vires prudentia mentis. Salomo, Prov. XXI, 22; Auctor Sapient. VI, 50; infra vers. 117 et seq.; Phocylides Nuthet. Titinnius Setina: Sapientia gubernator navem torquet, non valentia.

14. Daemonas adversus. Versus confusus et hyper baticus, cujus ordo: Oratio est magna virtus adversus daemonas. Consimili hyperbato laborat vers. 46.

[Col. 0309A] 16. Nimia et quaecunque voluptas. Est apud Octavianum hodie depravatus. Columbanus meliores codices secutus est, sed et Planudes, qui vertit:

17. Tu dare ne claudas. Jesus Sirach. c. IV, V, ult.; Innocentius III papa de miser. human. Condic. c. 42. Pro quorum verbis locus hic corruptus est. Ms. Leodiensis, unde princeps dedit Delrio Althelmo episcopo ascripta, habet In dare; impedio melius, ad imitationemque Graecorum, qui gerundiis (ut grammaticorum verbo utar) carent. In dare, Ἐν τῷ δοῦναι ; in prendere, ἐν τῷ λαβεῖν. Sensus est: Noli manus in dando clausas, in accipiendo gestare passas. Verba itidem, infinita maxime, vice nominum ponere, Graiis quam Romanis solentius. Terent. Phorm. act. IV, s. 4:

18. Semper in ore tuo. Idem, nec aliud, ingerit v. 124 et 125.

23. Quisque dies vitae est. Ex Octaviano l. I, dist. 33. Horatius l. I, ep. ad Albium:

24. Quod dare non possis. Leod. ms., non cogites, adumbratus versus ex Octaviani dist. 25 lib. I.

26. Octenas studeas. Hodie septem tantum principalia numerantur vitia, at veteres octo. Theodulphus Aurelianensis, epist. ad Clerum: Octo sunt principalia vitia, sine quibus vix ullus inveniri potest: est enim gastrimargia, hoc est ingluvies; secundo fornicatio, tertio accidia sive tristitia, quarto avaritia, quinto vana gloria, sexto invidia, septimo ira, octavo superbia, etc. Ita Evagrius ad Anatolium: De octo vitiosis Cogitationibus scripsit; S. Nilus, De octo vitiosis Affectionibus; Abbas Serapion, De octo principalibus Vitiis, apud Cassianum, Collat. lib. V; Joannes Climacus, de Scala paradisi, grad. 13, 14 et seq. Denique Nicolaus Dinkelspule veteres quam novos imitari maluit: [Col. 0309D] nam ante hos ducentos annos librum De octo Vitiis capitalibus composuit opposito alio De octo Beatitudinibus, de quibus et Chromatii episcopi sermo circumfertur. Vicimus jam, Canisi, et magni Delrionis petitus pugilice atque athletice clusimus.

27. Quadriga repleta salutis. Hellenismus est ἀναπλησθεῖσα τῆς σωτηρίας. Qui loquendi modus Latinis non est inusurpatus. Symmachus l. I, ep. 13: Quem domini nostri Gratiani coelestis oratio bonae spei et hilaritatis implevit. Sed praeferenda mihi Leod. cod. lectio, repleta triumphis. Christiani morte superata, victoque cum satellitibus diabolo, dicuntur eos triumphare, praeeuntibus angelis, ad Capitolium ascendere coeleste, ubi alba sui ipsorum victima mactata, in aula maneant gloriosi. Augustinus, de verb. Apost. serm. 3. «Prius aequetur pugna, ut aliquando sit victoria: novissima enim inimica destruetur mors, cum corruptibile hoc induerit incorruptionem, et mortale hoc induerit immortalitatem. Praemeditamini [Col. 0310A] verba triumphantium: Ubi est, mors, contentio tua? Triumphantium ista vox est, non pugnantium, etc.» Hieronymus, lib. IV in Matth. c. XXVII: «Angelus venit custos sepulcri Dominici; et in vestitu candido signat gloriam triumphantis:» templum, indeque mactato tauro albo domum redirent: docent non uno in loco Plutarchus et Plinius.

28. Lingua suos habet frenos. Par gnome vers. 113. Ambrosius hymn. 5, ad primam:

29. Nisi qui siet omnibus. Leod., qui sit in omnibus. Sed non spernendus temere archaismus: nonnunquam Patres de industria vetustescunt. Mar. Victor. Genes. lib. III:

[Col. 0310B] 30. Veniam non forte meruit. Leod. μετ` ἐρωτήματος, ne forte meretur? Ne pro num. Mamertinus, Panegyr. Juliano dicto: Ne quis Deus uno in anno multiplices fructus agro uni dedit? Ita emendavi: vulgo nec quis. Columbanus interrogando simul negat. Ita infra:

31. Qui bona desuescit, ὁς ἀγαθὰ ἀπεθίζει, οὗτος συνεθίζει κακὰ ἐνεργητικῶς, ut quae Hebraei formant in Hiphil. Isidorus Different. lib. II: Consuescimus bona, insuescimus mala, adsuescimus utraque. Eadem Uguitio Gloss. et Auctor Differentiae sermonum vetustas. Cicero, epist. ad Metellum: A te id quod suesti peto. Basilius episc. Admonit: Non suescas consuetudines pessimas. Quod ad agnominationem. Ita Maximus, serm. de Joan. Baptista: Quidam de sapientibus dixit: Bene consuetos pudebit desuescere. Bernardus Claraevallensis: Cum ab his desuescere et ad illa paulisper adsuescere coeperit. Utriusque dissuescere, quod barbari intruserunt nihilo rectius est, atque diffinire pro definire.

32. Non tu, quaeso, jocis. Joci, scommata et cavillae, Siracho verba improperii, c. 31, v. ult. Jocularium malum. Terentio scommaticum et sycophanticum. Ambrosius Offic. lib. I, cap. 23: Joca videntur dulcia [Col. 0310D] ac suavia cum tamen a Christiana regula sint aliena. Publius, Mimis:

33. Saepius auditu instrueris. Leod. ms., auditu frueris quam voce salutis, nullo sensu. Vult nos ad rei veritatem plene informari atque instrui, quam prius [Col. 0311A] ad alios referamus. Nam quae dicuntur et creduntur facillime, plena sunt futilitatis summaeque levitatis. Ideo Nigidius apud A. Gellium: vir bonus, inquit, praestare debet ne mentiatur; prudens, ne mendacium dicat. Quamobrem pro instrueris, quovis pignore contendam scripsisse Columbanum instruere, modo imperandi. Τό e longum est. Prudentius, lib. II contra Symmach.:

35. Quidquid largire videtur, id est largitur. Non debuit mutare Canisius. Positum more Hebraeorum, [Col. 0311C] quibus haec verba non solum cogitationis sunt, sed etiam rei. Genes. XXXI: Quasi alienas reputavit nos, hoc est, tractavit tanquam peregrinas.—Esdrae lib. IV, cap. 7: ne indigneris eis, qui bestiis pejores indicati sunt. Paulus ad Hebraeos, cap. IV in pr. δοκῇ τις ἐξ ὑμῶν ὑστερηκέναι, hoc est, desit et tarde veniat. Largio verbum est ex illis, quae tam activa quam passiva voce unum atque idem significant, ait Priscian. lib. VII; exempla idem atque Caper suppeditant. Eapte forma populavit ad Fedol. Causes vers. 104. Ulciscere vers. 129:

36. Non opibus. Hunc versum Octaviano redonavit magnus Scaliger, quem vide lib. II. pro almis promulgavit ipsis. Verum est, aptis, id est, gratis.

[Col. 0311D] 37. Irrideat alter. Leod., derideat, expressum ex districh. 7, lib. III.

40. Miseratio blanda, indulgentia. Quintilianus lib. II, cap. 3: Mollis illa educatio, quam indulgentiam vocamus, nervos omnes et mentis et corporis frangit.

41. Nunquam praeponis amico. Rescripsi, praepones ex dist. 32 lib. I, et vers. 59. Sic vers. 154: Nunquam dimittes amicum. Ubi erat similiter peccatum. Vide vers. 95.

42. Omnia quae dicunt. Phaedrus lib. III, fab. 49;

43. Non sibimet quis vivat. Non quis, nemo, sicut [Col. 0312A] nequis, nullus apud Plautum. Salomo Lex: non quis non aliquis, nullus, nemo.

44. Non tua sed Christi. Paulus ad Philippens. cap. II, vers. 21.

45. Non te, non mundum. Matth. X et XVI. Marc. VIII. Luc. IX et XVII. Joan. XII et XVII.

48. Divitis opprobrium. Amphibolia syntaxeos sensum reddit obscuriorem. Construe: gemitus pauperis est opprobrium ingens divitis. Vide vers. 14.

52. Praestat patientia vitam, martyrium. II Machab. VII, 36. Perseverantia in rebus adversis, Sirach. Ecclesiast. II, 1 seq. Constantia usque ad eam quae rerum ultima finis, Math. X, 22; Marc XIII, 13; Luc XXI, 9.

53. Te feritate magis fac. moder. Interpretem adduco, vers. 8.

55. Consilio facias. Jesus Sirach. XXXII, 23. Infra vers. 140, quem quasi ex veteri poeta citat Antoninus Florentinus, lib. II, tit. V, vers. 110. Sententia passiva et pervulgata, quam dictarunt primi sapientiae magistri, Pythagoras in Aureis; Theognis in Sentent.; Bias apud Stobaeum, serm. 3, et Demetrium in Apophtheg.; Isocrates ad Demonic., et ex eo Agapetus [Col. 0312C] Paraenet. ad Justinianum imperatorem; Thucydides, lib. I; Demosthenes Phillip. I; Sallustius Prooem. Catilinae. Ab hoc accepere Hieronymus, Lupus Ferrariensis, epist. 33 et 93; Fulbertus prologo Vitae Autberti apud Surium XIII Decemb.

57. Juvenis paradigmata rere. Geminus versus ad Sethum:

59. Tantum verba valent. Eleganter et ita Celsus in l. Labeo 7, § ult. D. de supellec. leg.: prior atque potentior est, quam vox mens dicentis. Hilarius Pictaviensis: intelligentia dictorum ex causa sumenda est dicentis, hoc est, scopo et intentione. Hoc elegantissimum fragmentum Nicolaus citat Lyranus comment. ad cap. XVIII Deuter. Scholastici: verba accipienda sunt non in eo sensu quem faciunt, sed in quo fiunt. Tertullianus de Resurrectione carnis: Ex materia dicta dirigendus est sensus. Thomas Aquinas: in vocibus videndum non tam ex quo quam ad quid sumantur. Boethius de Consol. philos. lib. III. Cum Platone sanciente didiceris, cognatos de quibus loquuntur, [Col. 0313A] rebus oportere esse sermones. Ex Platone simplicius: res debent intelligi κατὰ τὴν ἀκολουθρῦσαν τοῖς πράγμασι νόησιν.

62. Difficile invenias. Alcuinus epist. 11 ad Carolum Magnum: Veterum proverbialis fulget sententia; amicus diu quaeritur, vix invenitur, difficile servatur. Idem ingerit epist. 2 ad Edilredum regem, et epist. 35, et Cangyth. epist. ad Bonifacium martyrem.

64. Quam perdit amicos. Ms. S. Galli, pendit. Leod., expedit. Verissime namque amicorum, ita uti nomen cluet, nemo unquam nimium habuit. Expedit, συμφέρει Petronius satyr.:

66. Fides dono ditabitur almo. Gloss. in Histor. Eccles. affecit, ditavit. Leodic. ms., probabitur, improbate. Nam sola fides praemium fidei accipiet, non opus operatum. Sanctus Cyriacus ad Theophanem: Dico tibi, quia si omnes virtutes homo operetur, nec recte credat, in hoc loco cruciabitur, apud Sophronium an Joannem Moschum Prato Spirit. cap. 27.

[Col. 0313D] 67. Levis non animam torquentis. Versus corruptus. Leod. Levia non animi torquentis. Quae lectura nihilo est expeditior. Suspicor fuisse: Torquendo cura fat. quo pacto vers. 124:

In bene Wipo panegyr. ad Henricum III imperatorem.

[Col. 0314A] 68. Res severa quidem. Loco eodem: res te vera quidem, sententia: Modeste cum hominibus versare, nec temere genus aut opes tuas ostenta; res ipsa, qui sis, semper declarabit, id quod tibi multo erit honestius, quam si lingua tua acres spiritus pascat, quod jactabundum.

68. Noli tu assuescere. Scribo, nolito. Imitatio est Octaviana vers. 110 libri IV:

71. Est non esse quidem. Praestat mortuum esse quam malam vitam ducere. Esse notat vivere, non esse vixisse. Ita εἶναι ἀντὶ τοῦ ζᾷν. Hinc frequens Latinis formula fuit pro mortuus est.

72. Mens bona thesauros. Sapientia. Supra vers. 11:

[Col. 0314B] 73. Tota virtute tuere. Et hic ex sequenti, et sequens versus ex isto explicandi. Florentinus lib. III D. de Just. et Jure: Jure hoc evenit, ut quod quisque ob tutelam corporis sui fecerit, jure fecisse existimetur. Celebre dictum Brasidae apud Plutarchum: Πῶς ἄν τις αἶσθ, κ. τ. λ., ὡς οὐδέν ἐστι μικρὸν, οὐδ` ἀσθενὲς, ὁ μὴ ζήσεται τολμῶν ἀμύνασθαι. Nulla ergo patientia, quin potius homicidium suimetipsius, vim atque injuriam vitae illatam non propulsantis. Cui injuste qui insidias tendit, occidi impune potest. Lex est Draconis apud Demosthenem, quam Cic. in ea pro Milone, et Paulus sent. lib. V, tom. XXIII repetunt. Ex dictis patet, tota virtute esse omnibus viribus, πάσῃ ἀρετῇ ; nam et ἀρετὴ Graecis idem quod δύναμις, ἶσχύς. Philoxenus Gloss. Virtus, ἀρετὴ, ἀνδρία, δύναμις, ἶσχύς. Recte et ad vim primigeniam, quam ἀπὸ τοῦ Ἄρεος, hoc est Marte, accepit. Salomo in lex.: Virtus, constantia, firmitas, robur, nervorum, vis, vis animi. Infra vers. 134:

[Col. 0314D] 73. Sufferre valebunt. Sufferri poterunt. Opponitur versus sequens: quae subito adven. Christianis scriptoribus, hujus aevi cum maxime, admodum quam solemne fuit activa ponere pro passivis. Qua in re Hebraeos videntur aemulati, quibus verba in niphal. et hithpael passione amantur reciproca sumi, Synesius hymn. III:

Hoc est: περὶ οὕς (νόας) κ. σ. χορευθήσεται. In hymn. ecclesiastico.

Lucretius, poeta antiquarius ita matri linguarum Hebraeae propior lib. IV:

79. Cujus documenta flagella. Sancti Galli Ms.: Cujus sunt. Lego cum Leod., cui sunt, ex noto et proclamato versu:

80. Omnis paulatim leto. Ex illo Horatii versu epistol. ad Florum, lib. II:

[Col. 0315C] 81. Ante diem mortis. Hoc vero ex Ovidianis:

84. Quaelibet ex fructu. Lucas Evangel. cap. VI: Ἕκαστον γὰρ δένδρον ἐκ τοῦ ἶδίου κάρπου γινώσκεται. Idcirco nihil est mutandum.

86. Quod tibi vis fieri. Matth. VII; Luc VI; Tobiae IV; Abdiae XV. Pertrectata apud Hebraeos sententia, quam rabbini in Thalmud suum contulere; quamve Alexander imper., usque adeo dilexit, ut et in palatio et publicis operibus praescribi juberet, quemadmodum narrat Lampridius. Videndus Lactantius lib. VI, cap. 23, et Epitom. cap. 3. Auctor de Vita philosophorum [Col. 0315D] Socrati, Demetrius Cleobulo Lindio ascribit. Fundamentum fuit unde exstructus tit. Digest. quod quisque juris in alterum statuerit, ut ipse eodem jure utatur: Porro Columbani versus quidam D. Galli monachus conatus παρῳδιάζειν in vet. membr.:

Alio praestare. Ita sancti Galli, unde Frisingensis petitus, autographus. Recte, et sic S. Benedicti Regula cap. 4: alii ne facias, et cap. 70: alii ne feceris: in duobus Schobingeri exemplaribus, quibus exstare veteriora ausim negare, fretus Germanica, quae adjuncta, interpretatione, Otfrydi Wissemburgensis, et S. Notkeri tralationibus, ut difficiliore, ita a nobis abeunte magis. Octavianus lib. I, dist. 14:

[Col. 0316A] 89. Teneas et statera justum. Στατῆρα. Stater Columbanus est pondus: statera, mensura quae discriminatio mira est et invisa. Salomo Lex: «Statera, quae Hebraice dicitur mozene ( ▩ [Hebrew Text] , moznaiim ) in his intelligitur quae appenduntur, et est gemina ponderum lances aequali examine pendens, et habet nomen ex numero [ Fort., munere] quod duobus lancis et uno in medio stilo librata pendeat.» Idem est trutina Lex Graeco-Lat.: Ζυγὸς ὁ στατὴρ, libra, examen, statera, trutina. Ecce στάτηρ est statera: ad quam faciem αἶθὴρ, aethera, et per syncopen aethra; κρατὴρ, cratera; κλιμακτὴρ, climactera. Glossae vett. in Esdram: Cratera, patena, sive calix. In Clementem; climacteras, partes coeli. Virgilius XI Aeneid.:

90. Non tibi sit modius. Ex Salomone Proverb. XX, vers. 10.

92. Si tu recta facis, ne cur. Octavianus lib. III, dist. 2: cum recte vivas, ne cur. Unde patet legendum recte facis ad id exempli, quo bene, male, etc., facere. Vulgo putant veteres e in talibus adverbiis semper produxisse. Hinc depravata loca plurima, quibus redintegrandis praeclaram operam navavit doctor noster Giphanius. Ennius lib. IX Annal.:

97. Divitias Domini faciet. Vers. 179:

98. Felix clementia. Vers 196, mitis clementia. [Col. 0316D] Vers. 147, pius et clemens. Vide Salomonem, Proverb. VI, vers. 6 seq.; XXI, vers. 21.

103. Non lata extollant. In Proverbiis veterum poetarum tribuitur Ovidio; exstat in Monostichis de Moribus epigram. vet. lib. I.

104. Proximus esto bonis. In vet. Mss. inter Octaviana refertur, quem vero in nullo exemplari reperit. Tamen ex eodem laudat Jacobus Magni Sopholog. lib. III, cap. 6, et in pervetustis Schobingeri scidis. Sibi vindicavit idem ille Monostichorum scriptor.

105. Quanto major eris. Et hunc versum relatum leges in illis quae modo memoravi Monostichis.

106. Cumque alium causes. Adde vers. 83 et Octavianum dist. 30, lib. I. Causandi vox propria in foro ac judicio. Papias: causari, causas agere, vel reprehendere, calumniari, vel inculpare. Pacuvius Aemorum judicio: qui sese ad fines esse ad causandum volunt de virtute, iis ego cernundi do potestatem omnibus. Locus apud Nonium corruptissimus, comitate mea, uti [Col. 0317A] adduxi, restitutus, Hieronymus prolog. in Habacuc: causatur adversum Deum propheta, id est, disputat et quodammodo litigat cum Deo. Columbano culpare, reprehendere. Senecae id accusare, in illo dicto: neminem laudaveris, neminem cito accusaveris. Salomo Lex: causare, terrere; causari, consumere, impedire, exigere, detinere, frustrari, ludificari, eludere.

108. Sis bonus atque bonis. Octavianus: sic bonus esto bonis. Atque, particula similitudinis. Tu bonis juxta, hoc est, pariter vel similiter, esto bonus. Vide vers. 153.

110. Cum fueris felix Octavianus lib. I, distich. 18. Hemistichion est Ovidianum in Tristibus.

112. Cathegita vitae. Cathegita, doctrix, Octaviano magistra lib. III, dist. 13. Vita est nobis aliena magistra. Καθηγητὴς, doctor, monitor: Gregorius Nazianzenus de Basilio: Σύμβουλος ἀγαθὸς παραστἀτης δέξιος τῶν θειῶν ἐξηγητὴς, τῶν πρακτέων καθηγητής. Cyrillus Lexico Scripturae: Καθηγητὴς, διδάσκαλος, ἡγούμενος. Videndus Pollux. Sic mathita μαθητής Waldrammus [Col. 0317B] ad Dadon:

Id est, Vita cathegita; per appositionem. Quo loquendi modo Ennodius in epist.: artium magister est instantia. Valerianus de Bon. discipl.: disciplina est magister religionis, magister verae pietatis. Ita vet. Schobingeri Cod. Gregorius Nazianz. περὶ Ἀρετῆς :

Idem ibidem.

114. Sit sale jam sophiae. Eucher. Formul. spirit. intellig. sal, condimentum sapientiae. Verianus:

Conditus omnis. Itane tibi nullum discrimen inter condere et condire? Condita oratio, composita, penultimam corripit. Supra ad Fedol. Condita versu. Ibidem: condere versu. Condita, μεταφορικῶς, quibusdam quasi salibus aspersa, producit. Cicer. lib. II de Orat.: [Col. 0317D] nec gravis oratio neque lepore et festivitate conditior. Augustinus Confess. lib. I, cap. 11: Signabar intersigno crucis ejus, et condiebar ejus sale, scilicet Domini. Vetus versus apud ineptum Mamotrecti auctorem non ineptus in XIV Lucae.

Vers. 116. Crede Deo, et proprios tunc tu. Salomo Prov. III, vers. 6. Menander:

Ms. S. Galli:

[Col. 0318A] 117. Lux, timor est Domini. David Psalm. CXI, vers. 10; Salomo Prov. I, vers. 7; Sirach Ecclesiast. I, vers. 13. Infra vers. 175:

118. In Domino sperans. David Psalm. XXXI, vers. 1.

122. Verbum dulce quidem. Infra vers. 201:

131. Regi est sapientia justa. Tutilo S. Galli monachus sub imagine sapientiae:

[Col. 0318B] Videndus Martinus Dumiensis lib. ad Mytonem regem.

135. Quid terrenus homo, pulvis. Ex illo Ovidii: Pulvis et umbra sumus. Unde Primas suos exaedificavit versiculos:

Sic accipiendum illud Christi ad discipulos, Matth. V: Vos estis sal terrae, etc. Et Joannis Apocalyps. VI, 11: Ἐκδικεῖς τὸ αἷμα ἡμῶν ἐπὶ τῆς γῆς, ubi recte interpres: de iis qui habitant in terra.

136. Princip. s. p. dira superb. Sirach Ecclesiast. X, 15. Grimoaldus in superbiae condemnatione:

Luciferum, primum principemus. Sceleratorum, qui ex re mali nomen sortitus est, in perniciem deduxisse, coeloque turbasse creditur. Etiam hodie, ab eo quodammodo quasi fonte, omne humani generis malum defluit. Primas apud Magnum Sopholog.:

Raymundus Astucius libro de hominis Pugna:

144. Qui Dom. credit, servat. Ms. S. Galli, credat, servet, quo pacto loquitur versu ab hoc tertio:

[Col. 0319A] 116. Instanter facias. Modianus Synonymis: attente, accurate, accuranter, intente, instanter. Theodorus in Vita sancti Magni: Opus suum instanter faciebat. Ennodius in epist: Artium magister est instantia, noverca eruditionis negligentia.

145. Nec redit unda fluens. Ovidius de Arte amandi:

149. Omnia finis edax. Mors quae Horatio, ultima linea rerum est, lib. I, epist. 16. Cicero lib. VI Fam., epist. 21, praesertim cum omnium rerum mors sit extremum, quam sic περιφράζει Octavianus: illam quae vitae est ultima finis.

150. Dominus miserebitur illi. Barbarum est, et quam ecclesiasticis; nemini usitatum. Vetus interp. prov. XIV: qui miserebitur pauperi. Hierem. XXX: tectis ejus miserebor. Psalm. CIII: misertus est Dominus timentibus se, in vet. liturgia: Miserere nobis. [Col. 0319B] Ex qua Alcuinus: Tu misericordia mea, miserere mihi. Glossae vet. Kyrie, eleison; Domine, miserere nobis. Auctor de Contemptu mundi: nulli miseretur, dicitur et super aliquem barbarius nimis Augustinus an Damian. Meditat. cap. 6. Et miserere super infirmi plasmatis debilitatem. Exemplo contrario peccavit Gregorius Magnus in miserari, hymn. in diluculo:

151. Infer nullatenus benef. Nullo modo de beneficiis utcunque parvis vel cum animo tuo queritari debes. Ovid. Metamorph.:

156. Sic novus atque novum vin. Cicero in Laelio de Amicitiis: Veterrimae quaeque, ut ea vina quae vetustatem ferunt, esse debent suavissimae. Sapiens quidam apud Magnum Sopholog.: Vinum novum, amicus novus. Atque, particula similitudinis. Ulpianus l. d. de SC. [Col. 0319C] Sillan.: Ita vindicandum atque in propriis servis senatus censuit. Paulus l. XXXVI, § 3. D. de haered. petit: ita condemnatur atque possideret. Ponitur nonnunquam absolute vers. 106: Sis bonus atque bonis. Nisi si pro altero complexivo statutum est etiam quoque.

158. Amicus a. d. f. amicus. Nihil est mutandum dictum καθ` ἐπανάληψιν eo modo atque illud Juvenalis: