078
PATROLOGIAE CURSUS COMPLETUS
SIVE BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA, OMNIUM SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM QUI AB AEVO APOSTOLICO AD INNOCENTII III TEMPORA FLORUERUNT; RECUSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QUAE EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICAE TRADITIONIS PER DUODECIM PRIORA ECCLESIAE SAECULA, JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS, INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM DILIGENTER CASTIGATA; DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS LECTIONIBUSQUE VARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA; OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QUAE TRIBUS NOVISSIMIS SAECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS DETECTIS, AUCTA; INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS, SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI SUBSEQUENTIBUS, DONATA; CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA; OPERIBUS CUM DUBIIS TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA; DUOBUS INDICIBUS GENERALIBUS LOCUPLETATA: ALTERO SCILICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID UNUSQUISQUE PATRUM IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT UNO INTUITU CONSPICIATUR; ALTERO SCRIPTURAE SACRAE, EX QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES ET IN QUIBUS OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM SCRIPTURAE TEXTUS COMMENTATI SINT. EDITIO ACCURATISSIMA, CAETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR: CHARACTERUM NITIDITAS CHARTAE QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO OPERIS DECURSU CONSTANTER SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PRAESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA, SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS AD OMNES AETATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM.
SERIES PRIMA,
IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESIAE LATINAE A TERTULLIANO AD GREGORIUM MAGNUM. Accurante J.-P. Migne, BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE, SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE.
PATROLOGIAE TOMUS LXXVIII.
TOMUS QUARTUS.
VENEUNT QUINQUE TOMI 35 FRANCIS GALLICIS.
1849
COGNOMENTO MAGNI,
OPERA OMNIA.
AD MANUSCRIPTOS CODICES ROMANOS, GALLICANOS, ANGLICANOS EMENDATA, AUCTA, ET ILLUSTRATA NOTIS. STUDIO ET LABORE MONACHORUM ORDINIS SANCTI BENEDICTI, E CONGREGATIONE SANCTI MAURI. EDIITIO MEMORATISSMA QUAE PARISIIS PRODIIT ANNO DOMINI MDCCV, NUNC AUTEM ACCURATIOR ET AUCTIOR REVIVISCIT ACCURANTE J.-P. MIGNE, BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE.
TOMUS QUARTUS.
VENEUNT QUINQUE TOMI 35 FRANCIS GALLICIS.
1849
Liber Sacramentorum cum variis praefationibus et supplementis.
col. 9-637
Liber Antiphonarius.
941
Liber Responsalis.
723
Ordines Romani sexdecim, cum
APPENDICE.
851
Monitum
In admonitione brevi, tomo primo hujus editionis operum S. Gregorii magni (Patrologiae LXXV) praeposita, praefati sumus nonnulla jam excellentissimae recensioni Benedictinae a nobis addenda fore. In hoc tomo habentur illa addititia, nempe: primo, Benedictionale quoddam beato Pontifici a Kollario in suis Vindobonensibus Analectis vindicatum; secundo, plures (quindecim scilicet) Ordines Romanos quos congregavit et elucidationibus illustravit in suo Museo Italico doctissimus Mabillonius.
Benedictini voluminis prima medietas comprehendebat librum Sacramentorum cum aliis documentis ad liturgiam spectantibus: secunda vero, Commentaria in varios Veteris Testamenti libros. Priorum servamus locum, minime vero posteriorum, qui opportunissime, ut censemus, cedent vicem rebus addendis. Istae enim sic constituent, cum libro Sacramentorum et documentis hunc sequentibus, amplissimam et pretiosissimam collectionem monumentorum quibus servatur traditio sacrorum rituum pristinae Ecclesiae; Commentaria vero ipsa aptius locabuntur ante Paterii Compilationem, Scripturas quoque elucidantem, in tomo sequenti, vice Triplicis S. Gregorii Vitae, quam, lectori consulentes, omnibus operibus sancti Patris praeposuimus.
Claudent volumen Pontificum Romanorum catalogi duo, quorum unus ex Corbeiensi manuscripto sexti saeculi primum editus fuit ab illustrissimo Mabillonio, alter ab Emm. Schelstrato, ex Vaticano codice beati Pontificis coaevo.
Praefatio
I. Sacramentorum librum caeteris sancti Gregorii Magni operibus accensemus, non quod primus ipsius fuerit parens (superioribus enim Romanis pontificibus, maximeque Galasio I, debetur), sed quod summa cura meliorem in formam ipsum sanctus Doctor redegerit, ut docet Joannes Diaconus, lib. II, cap. 17. Joanni consentiunt Walafridus Strabo, de Officiis divinis, seu de Rebus Eccl., cap. 22, et alii qui de hoc argumento scripserunt plurimi, ut legere est in omnibus quae libro Sacramentorum jam saepius edito praefixae sunt praefationibus: neque enim placet jam dicta iterare. Gelasianum Codicem primigenium Romae publicavit primus, in rebus liturgicis versatissimus, Josephus Maria Thomasius, clericus regularis; Gelasiani vero Codicis a Gregoriano discrimen totum est in Orationum quas Collectas vocamus varietate ac numero, uti observat noster Mabillonius, de Liturgia Gallicana, lib. I, cap. 2, num. 5.
II. Porro cum ad librum Sacramentorum a sancto Gregorio collectum, correctum, ordinatum, auctum, novis typis edendum nos accingeremus, quem potissimum tot ex Codicibus aut editis aut manu exaratis, qui penes nos sunt plurimi, publicandum eligeremus, diu sollicite quaesitum a nobis et maturo consilio deliberatum.
1 o Se offerebat is quem Angelus Rocca ex vetustissimo bibliothecae Vaticanae exemplari, ut in praefatione testatur, excudendum curavit, quique in collectione operum sancti Gregorii multoties est recusus. At de laudati Codicis antiquitate dubios nos fecit, quod observavit Hugo Menardus in praefatione sua, nostrae mox subjicienda. Ad Codicis etiam integritatem non pauca desiderari, omissasque fuisse praesertim Benedictiones, constat ex his quae in festo sancti Pauli apostoli leguntur: Praefatio et Benedictio quae superius; quod nimirum argumento est olim Benedictiones in libro Sacramentorum exstitisse, cum tamen in toto volumine ne unam quidem nunc legere liceat.
2 o Jacobi Pamelii Editionem, tomo II Liturgicon Ecclesiae Latinae, plurimi factam a viris eruditis, intellexeramus tanquam fontibus propiorem, si additamenta parenthesibus vel uncinis inclusa omittantur: eam sic expurgatam aiunt convenire cum duobus vetustissimis Codicibus olim bibliothecae Reginae Sueciae, scriptis sub Carolo Magno, vel Ludovico Pio ejus filio. Collata est haec Pamelii Editio cum uno ex laudatis Codicibus, qui nunc in bibliotheca Vaticana numero 1275 asservatur; qua ex recensione nobis compertum est eum a Pamelii edito, etiam sepositis omnibus quae intra parentheses includuntur, saepe discrepare, non in verbis tantum, sed etiam in Collectis aliisque Orationibus, imo in officiis integris.
3 o Sancti Eligii Codicem a nostro Hugone Menardo evulgatum, ac notis observationibusque illustratum, maxima apud eruditos auctoritate valere minime nos fugiebat. Et sane perpensis omnibus aequiori lance, nullum ipsi vel ob antiquitatem, vel ob integritatem, praeferendum duximus, lecta quam Editioni suae vir doctissimus praefixit praefatione. Ut autem hunc prae caeteris Codicem ederemus, id nos potissimum movit, quod nulli alteri aptari potuissent Menardianae observationes et notae, quas melioribus formis recudere, rei tum sacrae tum litterariae non parum intererat. Ex tam copiosae videlicet exquisitarum annotationum suppellectilis accessione, plurimum aut utilitatis aut voluptatis studiosum lectorem percepturum haud dubitamus. Ut autem facilius et expeditius inveniri possint (quandoquidem illas columnis pro more nostro subjicere integrum non erat, propter nimiam plurimarum prolixitatem), eas seorsim excusas numeris distinguendas censuimus; et in libro Sacramentorum singula, quae iis notis illustrantur et ornantur, totidem numeris in margine scriptis indicavimus [Col. 0009] In hac nostra editione numeri habentur inter parentheses textui insertas. EDIT. .
III. Quoniam vero post Hugonem Menardum multi de rebus liturgicis egregie scripserunt, in his eminentissimus cardinalis Joannes Bona, Josephus Maria Thomasius jam laudatus, Joannes Fronto sanctae Genovefae Parisiensis canonicus regularis, ex nostris Joannes Mabillonius, qui liturgiam veterem Gallicanam pene e tenebris eruit, et Edmundus Martene, qui de Ecclesiae ritibus tria edidit volumina, in quibus quidquid praesertim ad sacramentorum administrationem pertinet diligenter fuseque pertractat, quaecunque ex [Col. 0011] eorum lucubrationibus colligere licuit a Menardo praetermissa, unde argumento proposito nonnihil lucis affulgere posset, ea in notulis ad columnarum calcem attextis observare curavimus.
IV. Consuluimus etiam plurimos Codices manu tantum exaratos, de quibus perpauca hic attingemus et breviter delibabimus.
Codicis Reginae Sueciae ante annos octingentos descripti variantes lectiones omnes, collatione facta cum Pamelii Edito collegimus, unde utriusque discrimen in multis advertimus. Certe ipso in limine Codex ordinationes episcoporum, presbyterorum et diaconorum exhibet ante Natalis Christi vigiliam; quae omnia desunt apud Pamelium, ut de caeteris taceamus. Exaratum fuisse pro Ecclesia, ubi celebris erat sancti Chlodoaldi memoria, et quidem in agro Parisiensi, inde conjicimus quod in oratione, Libera nos, quaesumus, quae post Pater noster dicitur, recitatis nominibus sanctorum Apostolorum Petri et Pauli atque Andreae, addatur: nec non et beato Dionysio martyre tuo atque pontifice, cum sociis suis Rustico et Eleutherio, et beato Chlodoaldo; hinc vix dubitamus olim hunc Codicem pertinuisse ad ecclesiam Novigenti, vulgo Saint-Cloud, prope Parisios.
Cum hoc regio Codice de antiquitate certare potest Calensis, seu Codex parthenonis beatae Mariae de Calis: hic ad nostram Editionem proprius accedit, at contractior est, et pauciora continet festa.
Superiores omnes aetate vincere videntur duo Theodericenses, seu monasterii sancti Theoderici non procul a Rhemis. Prior notatus 62, ob figuras quibus ornatur spectabilis, scriptus creditur octavo saeculo desinente, vel ineunte nono, quod in eo fiat mentio erutorum Leoni papae III oculorum, tanquam facinoris non diu antea perpetrati. Sic enim legitur: Benedictio ad signum faciendum, etc. Missa de inventione sancti Stephani, quando Romani propter invidiam tulerunt oculos domino Leoni papae. Sedit hic ab anno 795 ad 816. Vim autem passus ab aemulis creditur anno 799. Hoc in Codice praemittuntur ordinationes lectoris, etc., subdiaconi, diaconi, presbyteri, episcopi. Sequuntur benedictiones longe plures quam in vulgato Benedictionali, et in Editione Menardi. Post Orationem specialem exomologicam seu confessionem, et plurimas alias, subjicitur Missa de Transfiguratione. Succedunt Praefatio, Communicantes, etc. Postea legitur, nono Kal. Januarii in vigilia de Natali Domini, etc. Eodem in Codice ad marginem designantur quae singulis in Missis cani debeant, ut in Antiphonario praescribitur: exempli gratia, pro prima Natalis Domini Missa assignatur Antiph. Dominus dixit ad me, Psalm. Quare fremuerunt, Resp. Tecum principium, Vers. Dixit Dominus, Allel. Dominus dixit ad me, Offert. Laetentur coeli, Vers. Cantate Domino, Communio In splendoribus.
Alter Codex Theodericensis, notatus 63, ejusdem fere videtur aetatis. Scriptus procul dubio fuit ad usum monasterii beatae Mariae Suessionensis; nam ibi legitur: Memento, Domine . . . famularumque tuarum omnis congregationis beatae Dei Genitricis Mariae, sanctorumque confessorum Medardi et Eligii. Tres in partes dividitur, quarum ultima Praefationes continet. In utroque Theod. plurimae sunt Missae, ut nunc dici solent, votivae, quae in Editis non exstant, ut de Humilitate, de Misericordia, de Fide, Spe et Charitate. Sex habentur Missae pro Abbate vel Congregatione. In Ordine ad benedicendum abbatem, nihil de mitra, baculo pastorali, annulo; nihil denique legitur de pompa quae hanc hodie benedictionem comitatur. Continuo sequitur Missa pro puero die oblationis suae, scilicet juxta regulam sancti Benedicti, caetera omitto ut prolixiora. Ex his duobus Codicibus antiquitate spectatissimis liquet non semper pro recentioribus habendos hujusmodi sacros libros, qui ampliores sunt. Hos Codices describi jussit illustrissimus Ecclesiae princeps Carolus Mauricius le Tellier, Rhemorum archiepiscopus et dux, atque ad nos transmittendos curavit, cui multa alia debemus.
Laudatis Codicibus aetate quidem inferior est Gemeticensis quo usi sumus, at elegantia et integritate nulli cedit. In ignoto Angliae monasterio Benedictini ritus in honorem sanctae Dei Genitricis, et sanctorum apostolorum Petri et Pauli constructo exaratus est anno millesimo, ut liquet ex festorum mobilium tabula; monasterio vero Gemeticensi dono datus a Roberto praefati coenobii Anglicani prius abbate, tunc Londinensi episcopo, anno 1045, deinde Cantuariensi archiepiscopo, qui, sede sua pulsus, cum Roma, quo religionis causa perrexerat, reverteretur, Gemetici obiit die 26 Maii an. circiter 1052. Hoc in Codice plurima desunt quae in Vulgatis legimus. Sane libri hujus Anglicani magna prae caeteris habenda ratio videtur, quia Ecclesia Anglicana ab ipso sancto Gregorio liturgiam statim sacrosque ritus accepit, cum tardius Ordo Romanus in omni Ecclesia Gallicana obtinuerit, hoc est Pipini et Caroli Magni temporibus.
Neque tamen omnes illius Codicis aut aliorum differentias exhibere integrum fuit; alioquin in immensum opus hoc excrevisset. Nam librum Sacramentorum suos in usus ita concinnarunt Occidentales Ecclesiae, additis et detractis nonnullis, ut vix duo Codices antiqui prorsus similes reperiantur. Plura de hoc argumento suppeditavit noster Edmundus Martene, qui libro de antiquis Ecclesiae Ritibus, tom. I, de administratione sacramenti Ecclesiae, et incruenti sacrificii celebratione plurimos diversarum Ecclesiarum Ordines, seu Rituales libros exhibet.
V. Quo loco veteres librum Sacramentorum habuerint, patet ex eburneis, argenteis, imo etiam aureis tabulis quibus in nonnullis Ecclesiis vestiebatur. Flodoardus, lib. III Hist. Eccl. Rhem., cap. 9, scribit: Librum quoque Sacramentorum sub eburneis tabulis auro praesignitis . . . . . contulit. Eum quasi memoriter addiscere tenebantur olim presbyteri, ut colligere licet ex Burchardo, lib. XIX, cap. 8. Nunc ergo, o fratres, qui voluerit sacerdotis nomen habere, in primis propter Deum cogitet ut discat ea quae necessaria sunt . . . . . id est Psalterium, Lectionarium cum Evangeliis, Sacramentorum librum, etc. Nec immerito sane, cum hoc ex libro tota fere Christianae religionis ratio repetatur. Hinc qui pro fide contra haereticos olim decertarunt, ex solemnibus precibus eo in Codice contentis argumenta deprompsere, puta in controversiis de Incarnatione contra Elipandum, de cultu ac usu imaginum, de Christi corpore in Eucharistia. Vide Menardi notas 254 et 257. Haec Postcommunio: Perficiant in nobis, quaesumus, Domine, tua sacramenta quod continent, etc., ut in Sabbato quatuor temporum Septembris, laudatur a Gratiano, de Consecrat., dist. 2, c. 34, et a Lanfranco, Guitmundo, et aliis realis praesentiae aut impugnatoribus, aut defensoribus. Unde vero praesertim Augustinus contra Pelagianos divinae gratiae necessitatem tuetur, nisi ex Orationibus quibus ejusdem auxilium Ecclesia semper nobis adesse postulat?
Ut autem merito jure ordinem ritumque Romanum quem hic liber Sacramentorum exponit ubique tandem obtinuisse demonstretur, satis est illum conferre cum Missalibus Gothico, Francico, et veteri Gallicano quae edidit Mabillonius, lib. III de Liturgia Gallicana, et cum Sacramentario Gallicano ejusdem Mabillonii opera edito Musei Italici tomo primo, II parte. In his enim sententiae obscurae et abjectae, sermo barbarus, verba corruptissima, Deus bone! quam longe absunt a gravitate et majestate libri Sacramentorum Gregorio ascripti. Et haec de ipso sufficiant; nunc vero de notis et observationibus in ipsum a Menardo lucubratis, hicque iterum editis breviter lector praemonendus.
VI. In iis laudat saepe vir eruditus quasdam sancti Ignatii martyris epistolas, quae nunc pro spuriis [Col. 0013] habentur, qua in re communem suo aevo doctorum pene omnium sententiam secutus est; idem dicendum de supposititiis Romanorum pontificum epistolis decretalibus, ex quibus frequenter adducit testimonia vir multarum litterarum. Haec autem mutare et corrigere non praesumpsimus; ubi vero manifesto errore praeli potius quam scriptoris quaedam laudata invenimus secus ac debuissent, ea emendare non dubitavimus. Sic pag. 104 legitur: Ecce mersisti; venisti ad sacerdotem; tibi dixit? Deus, etc.; quod sic restituimus: Ergo mersisti . . . . . quid tibi dixit? Deus, pag. 105 prioris Editi habes, de sancto Gelsino martyre, legendum, Gelasino, uti nunc exstat in hac Editione. Pagina 115, apud Menardum sic profertur ille locus Deuteronomii VI, 4: Audi, Israel, Dominus Deus tuus est. Nunc autem, col. 363: Audi, Israel, Dominus Deus unus est. Theodulphi Aurelianensis episcopi libellus de Ordine baptismi in notis Menardi excusus, pag. 113 et seq., multis mendis scatet. Multo emendatior prodiit cura Jacobi Sirmondi, ex cujus recensione plurima errata correximus. Corrupta vero loca in quae suas Menardus conjecturas proposuit, aut notas attexuit, relinquere intacta coacti sumus, ut Menardianam Editionem majori fide exprimeremus. Indulgendum autem viro docto qui in Codicem corruptum incidit; non raro tamen ex conjectura Menardus quae corrupta sunt sanat, et genuinam lectionem, quam postea Sirmondus amplexus est, restituit.
Menardianis notis eas adjecimus quas Angelus Rocca, Camers, apostolici sacrarii praefectus, in librum Sacramentorum Edit. Vatic. scripsit. His succedunt Benedictiones episcopales quae in Codice sancti Eligii desiderantur. Sequitur Gregorianus Antiphonarius, quae in Missis canenda sunt exhibens. Tandem librum Responsalem seu Officialem, in quo cursus ecclesiasticus, tam pro nocturnis quam pro diurnis horis in ordinem digestus continetur, ex veteri Codice Compendiensi descriptum, subjunximus. Ita omnia fere quae ad rem sacram pertinent hic collecta reperiuntur, excepto duntaxat Lectionario; quem addere non ausi sumus, tum quia eum sancto Gregorio nemo tribuit, sed potius Hieronymo et Damaso papae; tum quia jam non semel excusus est, nimirum a Jacobo Pamelio, tom. II Liturgicon, et longe emendatior a viro clarissimo Stephano Baluzio. Caeterum hoc in Lectionario tantum indicantur lectiones, tum ex Apostolo (paucis tamen aliunde ex Veteri Testamento adductis) tum ex Evangelio; quae fere omnes adhuc eaedem in Missa recitantur. Quod vero spectat ad evangelicas, eas maxima ex parte suppeditant homiliae in Evangelia, tomo primo.
VII. Quamvis ad Menardi laudem notae ac observationes ab illo scriptae in librum Sacramentorum satis esse videantur, de illo tamen ac de aliis ejusdem lucubrationibus paucis jam est dicendum.
Nicolaus Hugo Menardus Parisiis, anno 1585, honesto loco natus, a puerili aetate pietati simul ac litteris operam dedit. Memoria erat acri atque adeo tenaci, ut quae semel legerat, nunquam oblivioni daret. Sicque Latine, Graece, ac Hebraice brevi facilique negotio doctus, ad sacrarum litterarum studium, totum se conferre constituit. Nec minus serio de vita sancte ac pie instituenda cogitans, cum adhuc adolescens regulae sancti Benedicti sese [Col. 0013] Monachum induit die Dominica 3 Februarii ann. 1608, et professionem emisit die 10 Septembris ann. 1612. obstrinxisset in regali sancti Dionysii coenobio, ut quae Deo pollicitus fuerat facilius praestaret, annos jam natus 29, strictiori se observantiae addixit in monasterio et congregatione sancti Vitoni apud Virodunum die quinta Augusti anno 1614. Inde Parisios missus, in collegio Cluniacensi rhetoricam multis annis docuit. Postea in monasterio sancti Germani a Pratis reliquum vitae egit, sacris studiis observantiaeque regulari liberrimo in otio totus incumbens. Temporis jacturam prae caeteris deflebat. Hinc recessus et solitudinis amantissimus paucis amicis contentus erat iisque selectis, quos inter principem locum obtinuit Jacobus Sirmondus e societate Jesu theologus, quo non alius fuit aut in litteras, aut in litteratos propensior. Talium censorum judicio et criterio quidquid elucubraret, permittere solitus erat vir summae in primis modestiae.
Prior ejus fetus fuit Martyrologium Benedictinum notis illustratum, de quo opere retractando et secundis curis edendo sollicitus erat, quando eum oppressit mors.
Concordiam Regularum auctore sancto Benedicto Anianae abbate, ex Codice Floriacensi eruit, et notis observationibusque auctam publicavit Parisiis anno 1638.
Quatuor post annis librum Sacramentorum sancti Gregorii in lucem emisit, cum notis seorsim et animadversionibus amplissimis.
Anno sequenti, suam de unico Dionysio Areopag. Athenarum et Parisior. episcopo diatribam tacito suo nomine vulgavit adversus Joannis Launoy discussionem Milletianae responsionis.
Anno 1645, prodiit in publicum opus ejus posthumum, scilicet epistola sancti Barnabae ex antiqua versione, cum doctissimis notis, inquit Guillelmus Cave in Scriptorum ecclesiasticorum Historia litteraria.
Anno vitae quinquagesimo nono morte pene repentina, et quidem ex animi voto, correptus est die 20 januarii, anno 1644, cum ex alvi doloribus paucis horis decubuisset.
Epistola dedicatoria
Satis implevit orbem Gregorius, cardinalis eminentissime, ut nemo nesciat magnitudinem illius, qui cum immensi ponderis dignitatem sustineret, et negotiorum turba circumfusus, vix ab iis explicare se posse videretur, tamen singulis occurrens, expedire difficilia, infesta eluctari, salutaria constituere non desinebat. Atque inter alia elucet quam vere Magnus assurrexerit in promovenda religionis disciplina, sacrorumque cultu atque usu, quae nunquam aut ad majestatem augustius, aut ad sensum pietatis ingerendum convenientius, quam post illius singularem operam exsplenduerunt. Quo mentem ac sollicitudinem certe nihilo remissius appellebat, quam si unum id elaborandum sibi fuisset otioso de caeteris. Utque diligentiam hanc et sollicitudinem testentur praeclarissima illius scripta, tamen hic Sacramentorum liber praesertim luculenta probatione demonstrat: qui cum nova quasi parturitione in publicum prodeat, meis utcunque lucubratiunculis illustratus, in cujus nominis' luce nasci oportuit, nisi tui, cardinalis eminentissime, aut cujus nisi tui favoris auspicio? Si auctorem Gregorium specto, non potuit qui usquequaque Magnus est nisi ad illius purpuram venire qui inter caeteros Ecclesiae principes eminet, neque clarissimum lumen nostri ordinis debuit, nisi ad illum deferri, cujus ope rursus ad novum reparationis diem evigilat. Quod si ad operis dignitatem animum converto, et hoc nomine tibi potissimum debetur; nam si Gregorius quanti faceret rem sacram, hoc suae singularis providentiae ac pietatis fetu, hoc, inquam. Sacramentorum libro [Col. 0015] demonstravit, tu quanti rem eamdem aestimares, et propriis olim ingenii, doctrinae et zeli monumentis editis similiter probasti. Si partem suae magnitudinis Gregorius invenit in cultu divino et caeremoniis Christianam religionem illustrantibus, quas dignitate extulit, concinnitate decoravit, sanctione firmavit, tu ex eodem divino cultu non minimam partem splendoris ad purpuram tuam adjunxisti, cum et hostes illius non uno modo repressisti, et hierarchas doctrina et pietate praestantissimos tuo consilio in administrationem rei ecclesiasticae promovisti, et in ipsis templorum operosissimis augustissimisque aedificiis memoriam tuam ad aeternitatem commendasti. Denique si me ascetarum ultimum vel paulisper attendo, cum sim ejus congregationis alumnus quae te suum instauratorem agnoscit, quae sub auspiciis tuis nunquam non secundis nova quotidie incrementa suscipit, ac statum sub tua auctoritate hactenus tutum obtinuit, ex tua benevolentia florentem habet, ex tua felicitate propemodum beatum sperat. Cui laborem hunc qualemcunque meum deferam potiori jure quam tibi, cardinalis eminentissime, qui ad caeteras tuas laudes istud adjicis, ut quemadmodum Gregorio huic nostro nihil parvum, nihil indignum suis infulis videbatur, quod Christianae pietati accederet, ita neque tua eminentia ea quae vel minima censeri possunt, si de pietatis fonte proficiscuntur, respuis. Quare et hoc munus inter innumera quae ad purpuram tuam deferuntur benevolus accipe, tanquam symbolum magnitudinis tuae ex auctore Magno, zeli tui ex materia sua, gratitudinis vero congregationis Benedictinae ex commentatore suo, eminentiae tuae, devotissimo Fr. HUGONE MENARD, Benedictino.
Praefatio
Pignus aeternae salutis, et amoris sui perpetui, candide lector, corpus et sanguinem suum Christus jam jam moriturus suae tradidit Ecclesiae. Se totum quod erat dedit, ut cum toto sanguine totum in nos effunderet amorem. Nec satis duxit se in nostrae redemptionis pretium in ara crucis Patri suo omnipotenti offerre, nisi se quotidie ipse sacerdos et hostia per sacerdotum ministerium offerret, non quidem in uno terrae angulo, sed in universo terrae ambitu juxta Joelis prophetiam, cujus veritas et certitudo quotidiana patet experientia. Siquidem ex quo sacrificium istud institutum est, per universum orbem haec hostia nunquam destitit immolari; et quamvis diverso ritu, res tamen ipsa ac veritas semper inconcussa permansit. Difficile est enim universum orbem in eosdem ritus et caeremonias conspirare, quamvis ipsa fides rituum diversitate labefactari non possit. Haec tamen diversitas multis retro saeculis, multis in regionibus ac praesertim occiduis, quae jam pridem Romanum celebrandae Missae ordinem amplexatae sunt, videtur abrogata. Id olim fuerat in Hispania tentatum. Nam Profuturus Bracarensis pontifex rationem celebrandae Missae juxta Romanum ordinem a sede apostolica susceperat, et sub Lucretio ejus successore in concilio Bracarensi primo, quod anno Christi 561 juxta Garsiam, vel 563 juxta Baronium, habitum est, can. 22, decretum fuerat: Ut eodem ordine Missae celebrentur, Profuturus, quondam hujus metropolitanae Ecclesiae episcopus, ab ipsa apostolicae sedis auctoritate scriptum suscepit. Nimirum per totam Galliciam, cujus provinciae hoc erat concilium: cui tamen postea constitutioni per Missam Mozarabum derogatum est, quae fuit in usu per totam Hispaniam usque ad tempora Gregorii VII pontificis maximi, qui eam abrogavit, jussitque Hispanos ordinem sequi Missae Romanae; Gallia vero suum olim habuit Missae celebrandae ritum, donec illo Pipini regis diligentia antiquato, Missae Romanae suscepit ordinem, ut clarum est ex epistola Caroli Calvi imperatoris ad clerum Ravennatem: Nam et usque ad tempora abavi nostri Pipini, Gallicanae Ecclesiae aliter quam Romana et Mediolanensis Ecclesia celebrabant. Quod etiam postea cautum est lib. V Capitul. Caroli et Ludovici impp., cap. 219: Ut unusquisque presbyter Missam ordine Romano cum sandaliis celebret. Confirmatque Carolus Calvus, epist. citata: sed nos sequendam ducimus Romanam Ecclesiam in Missarum celebratione. Et merito quidem, est enim Ecclesia Romana aliarum mater, quam omnes aliae imitari debent eique subjici. Quamobrem cum Missae Romanae dignitatem attentius spectarem, in mentem subiit eam pro virili parte illustrare, maxime vero occasione nacta optimi atque vetustissimi libri Sacramentorum sancti Gregorii papae, qui vulgo Missale sancti Eligii nuncupatur; insuper ad id impulsus amici cujusdam precibus, qui me obnixe rogavit ut hunc librum in lucem ederem, nec tantum thesaurum cum Christianae religionis dispendio diutius latere sinerem. Hic igitur liber est bibliothecae monasterii sancti Petri de Corbeia in extrema Picardia, quem vulgo ferunt fuisse olim sancti Eligii Noviomensis episcopi Missale. Nam in dorso ejusdem Codicis scriptum habetur in hunc modum: Missale S. Eligii. Sed illius fuisse pauca quaedam quae in eodem Codice reperiuntur, reclamare videntur, ut festa sancti Projecti, et sancti Leonis II, qui aliquot annis post obitum sancti Eligii floruerunt. Itaque arbitror librum quidem Sacramentorum sancti Gregorii papae I olim sancto Eligio ab aliquo Romano pontifice fuisse transmissum, sed postea transcriptum, eique paucula quaedam addita fuisse, et nomen sancti Eligii ob exemplar ex quo sumptum est retinuisse; aut certe dicendum est ideo librum hunc nuncupari sancti Eligii, quod olim ad monasterium sancti Eligii Noviomi situm pertinuerit, quod tamen, cum id penitus non constet, asserere non ausim. Quidquid sit, tamen certum est Codicem ms. esse vetustissimum. Illius characteres accedunt ad similitudinem alterius libri ms. Sacramentorum, quem olim scripsit quidam presbyter nomine Rodradus, qui vixit anno Domini 853, de quo infra; sed apparent vetustiores cum ipsa libri forma. Accedit ad commendandam illius vetustatem quod in eo pauciora festa sint quam in aliis Sacramentariis, et Ordinibus mss. quae sunt penes nos, et in excusis ex Codice Vaticani. Nam processu temporis festa et solemnitates accrevisse nemo est qui ignoret. Haec eadem hujus Codicis vetustas colligi potest ex antiquis scriptoribus. In hoc Codice sancti Eligii sunt quinque Dominicae Adventus, et quae remotior est a Natali Christi dicitur quinta, et quae hanc sequitur appellatur quarta, et sic deinceps. At Amalarius Fortunatus. lib. III de Officiis Ecclesiasticis, cap. 40, testatur hanc esse Dominicarum Adventus rationem in antiquis Missalibus, ut in eis scriptum reperiatur: Hebdomada quinta ante Natalem Domini. In eodem Codice sancti Eligii scriptum est, qui tecum vivit et regnat Deus, atque haec verborum series est antiquissimorum exemplarium, ut docet Micrologus, cap. 6, de observationibus ecclesiasticis: Sciendum est autem in illa usitatissima conclusione, per Dominum nostrum, quod Romanus Ordo et antiquissima exemplaria exponunt, ubi dicitur, qui tecum vivit et regnat Deus, etc.
Et sane quidam vir doctissimus, qui nuper Vaticanam et illustriores Romae bibliothecas perlustravit, mihi testatus est se nullum ibi librum Sacramentorum sancti Gregorii vidisse, qui de antiquitate cum hoc sancti Eligii Missali certare possit. Apparet etiam hunc librum fuisse ante Caroli Magni scriptum imperium, cum in [Col. 0017] illo nulla sit imperatoris mentio, quam tamen videre est in aliis libris Sacramentorum mss. qui sunt penes nos, de quibus statim agendum erit.
Libri auctoritatem et dignitatem haec verba commendant: Ex authentico libro bibliothecae cubiculi scriptus. Quae etiam habentur in libro Sacramentorum ejusdem sancti Gregorii, qui sub Clemente VIII pontifice maximo ex bibliotheca Vaticana praelo subjectus est cura et studio R. et doctissimi P. Angeli a Rocca papae sacristae; nam significant hunc Codicem exscriptum fuisse ex libro qui servabatur olim in aliquo cubiculo, seu secretario basilicae sanctorum apostolorum Petri et Pauli cum aliis sacris libris, quibus Romanus pontifex ad divina utebatur officia.
Hunc igitur librum notis et observationibus illustravimus, ad quod praestandum haec praecipua nobis fuerunt adminicula, et in primis optimi alii libri Sacramentorum mss. quorum primus est ex bibliotheca insignis monasterii sancti Remigii Rhemensis scriptus a quodam Lantberto sacerdote et solitario, jussu cujusdam Gaudelgaudi presbyteri, monachi, et decani, ut ipse Lantbertus in suo prologo docet, quem hic scripsissem, nisi crebra soloeca, quibus scatet, obstitissent. Illi in nostris observationibus nomen Codicis Rhemensis attribuimus. In altera Codicis pagina e regione prologi apparet effigies ipsius Godelgaudi induti casula ad normam antiquam efficta, medio capite raso, mento orbiculariter attonso ac veluti raso, sinistra librum clausum tenente, cum hac circa caput inscriptione GAUDELGAUDUS PRESBYTER. In adversa pagina stat [Col. 0017] Has effigies habes col. 559. et 560. Gaudelgaudi vero effigiem exhibet Mabill. in Annal. Benedict, tom. II, pag. 153. effigies sancti Gregorii papae cum casula et tonsura ejusdem formae ac ipsius Gaudelgaudi, et dalmatica manicis longis, et latis satis juxta antiquam formam, et pallio archiepiscopali albo sine crucibus, sinistra tenens librum; habetque hanc circa caput inscriptionem, ‚Κ‚ ΓΡΕΓΩΡΙΟ‚ ΠΑΠΑ, id est, Sanctus Gregorius Papa. In sequenti pagina stat effigies sancti Remigii Rhemorum episcopi, eadem tonsura, pallio et habitu cum sancto Gregorio tenens etiam librum manu sinistra, cum hac circa caput inscriptione ‚Κ‚ ΡΕΜΙΓΙΟ‚ ΕΡΚ. ΟΡΒ. ΡΕΜΡ., id est, Sanctus Remigius Episcopus urbis Rhemorum. In fine prologi dicit se hoc opus incoepisse XI cal. April., indictione sexta, et colophonem imposuisse X cal. Aug., indictione octava, anno XXXI. REGNI DOMNI NRI. CAROLI CLORIOSISSIMI REGIS FRANCORUM. Sed cum ejusmodi indictiones non possint convenire Carolo Calvo, et Carolo Simplici, puto librum hunc scriptum fuisse tempore Caroli Magni. Nam indictio sexta, qua hic liber incoeptus est, incidit in annum tricesimum primum regni Caroli Magni, qui regnum iniit anno septingentesimo sexagesimo octavo, ut manifestum est ex Eginhardo, et ex ejusdem Caroli Vita apud Pithoeum; ita ut scriptor hujus libri videatur usus hyperbato, ut annus tricesimus primus Caroli Magni referendus sit ad indictionem sextam qua liber inchoatus, non ad octavam qua perfectus est. In fine hujus Codicis duae sunt imagines habitu sacerdotali depictae sine inscriptione, quae videntur esse hujus Lantberti scriptoris, et sequens pagella litteris Graecis exarata est, non Graecum tamen, sed Latinum discursum complectens inconditum valde, et soloecis confertum. In ipsa narratione profitetur se esse scriptorem et pictorem hujus Codicis, incoepisse anno 29, et absolvisse 31 regni Caroli Francorum regis iisdem calendis ut supra, indictionibus suppressis; postea agit de scribendi difficultate, tandem poscit lectoris preces. Ibi semper ponit litteram O pro V, ut supra in effigie sancti Remigii dixit, ORBIS, pro URBIS. Tandem in adversa pagina, quae est ultima libri, haec verba reperire est: Liber S. Remigii Remorum Pontificis a fratribus ejusdem loci fruitur usque hodie. Hincmarus Abbas.
Secundus Codex [Col. 0017] Specimen scripturae hujus codicis, vide lib. de Re diplom., p. 363, tom. II. ms. Rodradi presbyteri dicitur, qui fuit illius scriptor, bibliothecae supra dicti monasterii sancti Petri de Corbeia. Floruit anno Christi 853, nam in sua praefatione dicit se fuisse ordinatum sacerdotem eodem anno ab Hilmerado episcopo. Hic autem Hilmeradus episcopus fuit Ambianensis, ut videre est in conciliis Turonensi IV, anno 849, Suessionensi II anno 853, et Vermeriensi eodem anno celebratis, quibus interfuit. Quae ut clariora sint, producemus duas ejusdem Codicis praefatiunculas, priorem prosa, alteram metro in hunc modum:
Ego Rodradus misericordia Dei indigens, victus Hilmeradi antistitis jussionibus, vinctusque episcopalis auctoritatis excommunicationibus IIII. nonas Martis Sacerdotalis ministerii trepidus suscepi officium, anno Incarnationis Dominicae DCCCLIII. indictione I. Epacta VII. concurrente VII. termino Paschali. IIII. Kal. Apr. Quicumque hanc ordinationis meae adnotatiunculam legeris, et per hunc codicem Dominici Corporis consecrationem recitaveris, luis quaeso precibus adjutus, dicatum Christo exhibere Sacerdotium, et supernae visionis consequi bravium merear.
Altera praefatiuncula, quae metrica est, ita se habet:
Hic liber potissimum in duas partes dividitur. In prima continentur ea quae ipse Rodradus existimat tantum fuisse a sancto Gregorio collecta, exceptis nonnullis quae dicit se ad distinctionem virgulis jugulasse, in altera comprehendit ea quae, a sancto Gregorio praetermissa, ait ipse Rodradus se ex iis quae a probatissimis et eruditissimis magna diligentia exarata sunt viris collegisse, adjectis praefationibus et Benedictionibus episcopalibus; necnon et illud quod in praefato opere beati Gregorii ad gradus inferiores in Ecclesia constituendos non habetur, ita enim ipse loquitur in sua praefatione post primam libri sui partem: Huc usque praecedens Sacramentorum libellus a beato Gregorio constat esse editus, exceptis his quae in eodem in quadragesima virgulis ante positis lectoris invenerit jugulata, solertia. Nam sicut quorumdam relatu didicimus, domnus apostolicus in eisdem diebus a stationibus penitus vacat, eo quod caeteris septimanae feriis stationibus vacando fatigatur; eisdem requiescit diebus, ob id scilicet, ut tumultuatione populari carens, et eleemosynas pauperibus distribuere, et negotia exteriora liberius valeat disponere. Missam vero praestitutam in natale ejusdem beati Gregorii virgulis ante positis jugulatam a successoribus ejus causa amoris, imo venerationis suae eidem operi non dubium est esse interpositam, etc., ut apud Pamelium, qui eamdem praefationem refert sub nomine Grimoldi abbatis, etiam post priorem illam partem quam Rodradus dicit esse sancti Gregorii. Hanc praefationem excipit series capitulorum secundae partis, quae apud Pamelium eadem prorsus est, ita ut hic liber ita distributus duos sibi vendicet auctores, Rodradum sacerdotem, et Grimoldum abbatem. Nec tamen controversia magna est. Nam [Col. 0019] quamvis sit eadem utriusque libri methodus, et unus ab altero praefationem emendicarit, non minimum tamen intercedit inter utrumque discrimen. Primo, ut missas faciam Orationes seu Collectas in quibus aliquando Rodradi, et Grimoldi libri inter se dissident, in prima parte Rodradi Codicis exarata reperies quae spectant ad superiores ordines constituendos, exceptis quibusdam rubricis, quorum nulla est mentio in toto Codice Grimoldi. Secundo in secunda parte Rodradi habentur ea omnia quae spectant ad inferiores ordines conferendos cum eorum rubricis; sed nihil horum simile reperire est in Codice Grimoldi, etsi in ejus praefatione haec verba legere sit: Necnon et illud quod in praefato Codice beati Gregorii ad gradus inferiores in Ecclesia constituendos non habetur. Tertio in Codice Rodradi, in Sabbato sancto describuntur ritus qui baptismum praecedunt, sed contractius quam in Codice Grimoldi, caeteris in secundam partem rejectis, quibusdam tamen sub finem praetermissis. Quarto sub finem primae partis Codicis Rodradi continetur baptismus infirmorum, et nonnulla alia quae in Codice Grimoldi abbatis desiderantur. Quinto Benedictiones episcopales in secunda parte Rodradi sunt fere in omnibus festis sanctorum; in Dominicis vero habentur duntaxat usque ad diem Pentecostes inclusive; at in Codice Grimoldi, in Dominicis exstant benedictiones episcopales usque ad Dominicam undecimam post Pentecosten inclusive; in solemnitatibus vero sanctorum pauciores, videlicet de sancta Cruce, in natali sancti Joannis Baptistae, in natali apostolorum Petri et Pauli, in nativitate sanctae Mariae, in martyrio sancti Joannis Baptistae, et in commemoratione omnium Sanctorum. Sexto, in secunda parte Rodradi habentur praefationes quae absunt a Codice Grimoldi, etsi in sua praefatione illarum mentionem faciat. Pamelius tamen, qui primus hunc Grimoldi librum in lucem edidit, multas subjunxit praefationes ex libro Sacramentorum Alcuini. Tandem in Codice Rodradi secundae parti subjiciuntur appendicis instar multae Missae cum apologiis, et ratione conferendi extremam unctionem, quae neutiquam exstant in Codice Grimoldi. Ex his omnibus facile colligitur Rodradi librum alium esse a Grimoldi Codice, et hos auctores seorsim scripsisse, et collegisse suum Sacramentorum librum. Quis autem fuerit hic Grimoldus abbas non satis constat. In Vita sancti Notkeri Balbuli apud Henricium Canisium, tom. VI antiquae lectionis, mentio fit Grimaldi cujusdam, qui fuit abbas canonicus celeberrimi coenobii sancti Galli, et archicapellanus Ludovici Pii imperatoris, sed an hic idem sit cum Grimoldo quaerendum est. Verum, ut ad eumdem Rodradi librum nostra revertatur oratio, si fidem habemus Micrologo, similem librum contexuisse videtur Magister Albinus, qui vulgo Alcuinus dicitur. Sic enim ait cap. 6, de Ecclesiasticis Observationibus: Fecit tamen idem Albinus in sancta Ecclesia non contemnendum opus. Nam Gregorianas Orationes in libris Sacramentorum collegisse asseritur paucis aliis adjectis, quas tamen sub obelo notandas esse indicavit; deinde alias Orationes, sive Praefationes, etsi non Gregorianas, ecclesiasticae tamen celebritati idoneas collegit, sicut prologus testatur, quem post Gregorianas Orationes in medio ejusdem libri collocavit. Quae sane verba indicant Albinum scripsisse librum Sacramentorum similem Rodradi et Grimoldi Codicibus. Nam utriusque Codicis supra notata praefatio est in medio operis inter primam et secundam partem. Nec potest esse error librarii, ut vult Pamelius, qui scripserit Albinus pro Grimoldus. Nam cum videamus Rodradi librum diversum esse a Codice Grimoldi, fieri potest ut suum etiam Albinus concinnarit. Sed miror cur haec distinctio, seu divisio officiorum et Missarum his auctoribus in mentem venerit, ut una pars, paucis quibusdam exceptis, videatur esse sancti Gregorii papae, altera vero minime. Siquidem in Vita sancti Gregorii a Joanne Diacono scripta, cum agit de Sacramentorum libro collecto a sancto Gregorio, dicitur simpliciter: Sed et Gelasinum Codicem de Missarum solemniis multa subtrahens, pauca convertens, nonnulla superadjiciens in unius libelli volumine coarctavit. Idem profert Walfridus Strabo, lib. de Rebus ecclesiasticis, cap. 22. Neque est simile vero Gelasianum Codicem, etsi in quibusdam correctione indigeret, fuisse adeo mutilum, ut Missas quae per totius anni curriculum dicendae erant non complecteretur. Quod etsi concederetur, non credibile est sanctum Gregorium, qui Gelasianum librum recensuit, nonnullis detractis, quibusdam vero aliis, adjectis, librum Missarum quae per totius anni circulum dicuntur, adeo mutilum reliquisse, ut major pars Dominicarum, seu Missarum quae in Dominicis dici debeant, in eo desideretur. Nam juxta doctrinam supra citatorum scriptorum in hoc Gregorii Codice Missae dominicales, quae interjectae sunt a Nativitate Domini usque ad Adventum, exceptis Septuagesimae, Sexagesimae, et Quinquagesimae, Paschae et illius octavae, et Pentecostes, non sunt sancti Gregorii, quod dicere absurdum est. Nam incredibile est in illis Dominicis tempore Gelasii et sancti Gregorii nullas Missas celebrari solitas; quod si celebrarentur, detur ratio quare non essent in Codicibus Gelasii et sancti Gregorii descriptae. Nostram opinionem confirmat inscriptio libri Sacramentorum tam in editis quam in Codicibus nostris manuscriptis, imo in ipsis Codicibus Rodradi, et Grimoldi, quae est ejusmodi: Incipit liber Sacramentorum de circulo anni expositus a sancto Gregorio papa, qualiter Missa Romana celebratur. Cujus tituli veritas stare non potest cum adversariorum opinione, cum in eorum Codicibus major pars Missarum dominicalium desit. Nostram opinionem suadent Codices manuscripti sancti Eligii et Remensis, antiquiores ipsis Rodradi et Grimoldi voluminibus qui ejusmodi codicis Gregoriani separationem non admittunt. Confirmat Codex manuscriptus Ratoldi, abbatis, de quo statim agendum est, etsi posterior sit Codicibus Rodradi et forsan Grimoldi, qui ejusmodi divisionem non agnoscit, quemadmodum nec liber Sacramentorum tempore Clementis VIII, ex bibliotheca Vaticana editus.
Tertius liber [Col. 0019] Specimen scripturae hujus libri habes in lib. de Re Diplom., p. 367. Sacramentorum manuscriptus quo usi sumus est etiam bibliothecae Corbeiensis, quem nomine Ratoldi abbatis indigitamus, quod ejus jussu scriptus sit, ut clarum est ex calendario ejusdem libri, in quo Idibus Martiis hic distichus reperitur:
Ad hos Codices accessit liber manuscriptus bibliothecae Tilianae, qui est Ordo Romanus, cujus mihi copiam fecit vir clarissimus Joannes Tilius. Sunt tamen quaedam in eo quae in Ordine Romano non exstant; ut in Ordine Romano quaedam reperire est quae in hoc Codice Tiliano desiderantur. Hic liber initio caret, priore quaternione avulso. Videtur olim fuisse Ecclesiae Sagiensis in Normannia sub metropoli Rothomagensi. Nam in eo Codice ubi agitur de ordinibus, haec habentur: Salariensis Ecclesia atque episcopalis auctoritas tibi concedunt, etc. Salariensis enim Ecclesia et Sagiensis idem sunt, et Sagium dictum fuit etiam Salarium, ut clarum est ex Orderico Vitali, qui libro VIII Hist. eccl. Serlonem antea abbatem monasterii sancti Ebrulphi ubi nominavit episcopum Sagiensem, lib. XII ejusdem Historiae in Epitaphio Rogeri, qui successit Serloni in abbatiam sancti Ebrulphi, ait:
Usi etiam sumus ordine Romano vetustissimo manuscripto bibliothecae Corbeiensis; sed quia magna ex parte lacer est, pauca ex illo haurire potuimus.
Non mihi etiam parum profuit Ordo quidam manuscriptus bibliothecae monasterii sancti Germani a Pratis prope Lutetiam Parisiorum siti, in quo praesentem lucubratiunculam, Deo juvante, composui. Codex satis antiquus videtur, et scriptus ante quingentos annos: ad cujus calcem est ordo ungendi infirmi, sed scripturae a toto opere discrepantis, nec adeo vetustae, siquidem trecentos annos vix superare videtur, sequiturque usum extremae unctionis recentiorem, habetque formam deprecatoriam, hodiernaeque similem, non indicativam, quam vetustiores Codices manuscripti agnoscunt.
Insuper collectanea quaedam misit ad me vir doctissimus Joannes le Prevost, canonicus et bibliothecarius insignis Ecclesiae Rothomagensis, ex duobus antiquis Sacramentariis seu Pontificalibus manuscriptis, quae in ejusdem Ecclesiae secretario asservantur; quorum alterum videtur esse Anglicanum, ut ipse opinatur, idque patet ex sanctis Anglicanis, qui passim in hoc libro nominantur, et ex coronatione regum Angliae, quae in hoc Codice exstat. Alterum videtur fuisse olim Ecclesiae Rhemensis, quia in litania coronationis regum, quae illic habetur, hi sancti Ecclesiae Rhemensis nominantur: Nicasius, Remigius, Sixtus, Sinicius, et Rigobertus.
Usus sum etiam Codice manuscripto mihi tradito ex bibliotheca monasterii sancti Remigii, Rhemis fundati, scripto circiter annum Christi millesimum, in quo praeter alia multa quae ad nostrum propositum minime spectant duo sunt ordines, alter ad dandam poenitentiam, alter ad visitandum infirmum, qui mihi ad haec duo sacramenta illustranda non mediocrem lucem attulerunt.
Non mihi etiam parum contulit opis Martyrologium sancti Hieronymi ms. ex bibliotheca Corbeiensi, quod quidem, ut libere dicam quid de eo sentiam, non videtur purum, cum in eo multa sanctorum, qui post sanctum Hieronymum vixerunt, nomina adjecta videantur ab ipso scriptore, qui sane fuit monachus Corbeiensis. Siquidem ibi notatur translatio sancti Praecordii, cujus corpus in dicto monasterio servatur, obitus Theofredi primi abbatis Corbeiensis, obitus Ratoldi abbatis ejusdem coenobii, dedicatio ecclesiae ejusdem loci, et nonnullorum sacellorum, quae adhuc Corbeiae visuntur. Codex tamen antiquus est, et videtur scriptus ante annos sexcentos. Huic accesserunt caetera quaedam Martyrologia et Kalendaria manuscripta quae nobis etiam in hoc opere praeluxerunt.
Non est hic omittendus [Col. 0021] De Ordine Romano lege commentarium praevium in ipsum D. Mabill. tom. II Musei Italici. Ordo Romanus jampridem typis mandatus, quem etiam diligenter contulimus cum Codice sancti Eligii. Honorius Augustodunensis, lib. de illustribus Ecclesiae Scriptoribus, Ordinis Romani auctorem facit Bernoldum quemdam Ecclesiae Constantiensis presbyterum, qui floruit sub Henrico IV imperatore; ita enim ait: Bernoldus Constantiensis Ecclesiae presbyter Ordinem Romanum sub quarto Henrico composuit. Quod tamen non videtur usquequaque verum. Siquidem hic Ordo Romanus est antiquior ipso Bernoldo, et Henrico quarto imperatore. Etenim Ordo Romanus citatur in libro Sacramentorum manuscripto Ratoldi abbatis, de quo supra egimus, in feria quinta in Coena Domini, ubi agitur de poenitentium reconciliatione, in haec verba: Faciatque sermonem tam populis quam poenitentibus, sicut Ordo praecipit Romanus. Hic autem liber scriptus est ante annum 986, nondum nato Bernoldo. Mentionem etiam illius facit Isaac Lingonensis episcopus, can. 35, qui floruit tempore Caroli Calvi imperatoris, longe ante Bernoldum natum: Et ibi, inquit, ab episcopo canonice et ordinabiliter, sicut in Sacramentario, et Romano Ordine continetur, reconcilientur. Citatur etiam ab Amalario, qui floruit tempore Ludovici Pii imperatoris, lib. I de Officiis Eccles., cap. 12: Restat unum in Ordine Romano, ubi praecipitur adhuc ut a feria quinta, usque in Sabbato sancto nuda sint altaria. Quod exstat in Ordine Romano, feria quinta in Coena Domini: A vespera autem hujus diei nuda sint altaria usque in mane Sabbati. Quare non proprie dici potest hic Bernoldus auctor Ordinis Romani, sed tantum instaurator, qui illum recognovit quibusdam detractis et additis juxta usum quem in Ecclesia suo tempore videbat. Quod satis credibile est, cum ille Ordo Romanus, qui jampridem typis editus est, purus non sit, quia in multis ab antiquis Sacramentorum libris deficit. Imo ipse liber in ordine Sabbati sancti sub finem ordinationis Missae citat Ordinem Romanum, et ab illius ritu recedit. Deinde, inquit, dicit diaconus, Ite missa est, secundum Romanum Ordinem, sed usus Ecclesiae non vult hoc propter Vesperos. In hac nocte de vespertinali synaxi apud Romanos nihil agitur, neque ante missam, neque post missam. Apud nos autem unus de schola, cui jussum fuerit, pro Antiphona incipit Alleluia ad Vesperam; et dum communicaverint, cantatur pro vespera festinanter psalmus Laudate Dominum, omnes gentes, etc., secundum hodiernum usum, qui postea invaluit etiam in Ecclesia Romana.
Hunc etiam Codicem sancti Eligii diligenter contuli cum edito Sacramentorum libro qui tempore Clementis VIII exiit ex bibliotheca Vaticana; sed non minimum discrimen inter utrumque reperi, licet in multis conveniant. Nam Codex manuscriptus bibliothecae Vaticanae, unde editus transcriptus est, non videtur esse adeo antiquus, cum nonnulla complectatur quae antiquitatem non redoleant, ut plurima festa quae longo post tempore in usu fuere, nullasque in eo Benedictiones episcopales reperire est, quae tamen adhuc usitatae erant tempore Honorii Augustodunensis auctoris libri qui inscribitur Gemma animae, in quo earum ratio et methodus describitur, qui vixit anno 1120, juxta Trithemium, imo adhuc in quibusdam Ecclesiis celebrantur. [Col. 0023] Quod tamen miror, quia in ejusmodi Edito ex Vaticano, in festo sancti Pauli scriptum habetur: Praefatio et Benedictio quae superius, ut in Codice sancti Eligii. Unde fit ut credam Codicem illum manuscriptum descriptum quidem fuisse ex alio antiquissimo exemplari, sed quaedam partim detracta fuisse, partim addita ab exscriptore, prout videbat ille usui temporis sui convenire. Qui expunxit festum sanctae Mariae ad Martyres, quod sua aetate abrogatum erat. Nam cum ipse ponat festum omnium Sanctorum, quod diu post festum sanctae Mariae ad Martyres institutum est, signum est eum non vixisse ante hujusmodi festi institutionem, sed post illius abrogationem, cum festum omnium Sanctorum duntaxat celebraretur, quod constat ex omnibus nostris Sacramentariis manuscriptis diu celebratum fuisse vigente adhuc festo sanctae Mariae ad Martyres. Quamvis autem quaedam desint in Codice sancti Eligii, quae habentur in excuso Sacramentario ex bibliotheca Vaticana, est tamen eo locupletior, ut dixi in libri programmate, longe enim plura quam ille continet et antiquioris notae.
Praeterea illa quae in his tribus Sacramentariis manuscriptis Rodradi, Rhemensis et Ratoldi notatu digniora erant, maxime quoad Sacramentorum rationem et festorum celebritatem, in nostris observationibus annotavi, illustravi et explicavi, quaeque rariora erant in Codice Tiliano in easdem transtuli diligenter cum Codice sancti Eligii collata. Quae sunt in appendice, ex nostris observationibus detracta, ad libri calcem sub appendicis titulo rejeci, ne in illis veluti sepulta jacerent. Sic autem in his observationibus me gessi, ut illa quae sunt hodierni usus, quantum in me situm fuit, ad antiquos Ecclesiae ritus revocarem, ab eorum tamen mente alienus, qui omnes ecclesiasticas institutiones et ritus, atque etiam recentiores ad apostolorum tempora omnibus remis et velis, ut aiunt, referre contendunt, quo nihil absurdius esse semper judicavi. Nam ejusmodi homines antiquorum Patrum et conciliorum verbis ac sententiis vim inferre non dubitant, modo suis nugis in officina cerebri sui cusis colorem aliquem et fucum tribuere possint; non eorum mentem sequi, sed eam ad sincipitis sui nebulas pertrahere cupientes, non sine gravi antiquitatis ecclesiasticae, et veritatis dispendio; non advertentes omnes traditiones ecclesiasticas non fuisse ubique temporum et locorum easdem: ac proinde omnia confundunt, et pessundant; et in hoc se belle putant Ecclesiae auctoritati consulere, cum eam hac ratione scribendi penitus convellant. Nemo est enim adeo ab omni judicio aversus, qui nesciat concilia, episcopos, summos pontifices, quos Deus posuit mysteriorum suorum dispensatores, posse vetera quaedam abrogare, et nova statuere, prout, sancti Spiritus impulsu ducti, ecclesiasticae utilitati ac dignitati ea conducere providerint.
Tandem ritus et caeremonias utriusque Ecclesiae, Latinae et Graecae, studiose inter se contuli, in quo convenirent ac discreparent, quantum in me fuit, diligentius annotavi.
Ne quis autem offendatur quod dixerim mundum plenum esse vagis sacerdotibus, profiteor id me non intelligere de honestis sacerdotibus, qui aut certas sedes habent, aut in Ecclesiis et parochiis resident, sed de his duntaxat qui per civitates vagantur, ἀπειρόκαλοι, sacerdotio prorsus indigni.
Neminem etiam laedere debet illud quod annotavi ad quemdam extremae unctionis ritum, in quo, altero ungente, alter verba pronuntiat, cum dixi hoc favere eorum opinioni qui dicunt hunc valere baptismum, si uno infundente aquam, aut mergente, alter verba proferat. Non enim hoc ideo protuli, quasi in ea sim sententia, quam vulgo repudiari non ignoro.
Haec te monitum volebam, candide lector. Si quid est in his meis lucubratiunculis quod tibi sapiat, utere libenter; si quid naevi ac maculae repereris, aequus ac benevolus excusa.
Testimonium
Secundus augustissimae bibliothecae Caesareae Codex ad vitam et res gestas imperat. Caroli Magni pertinens est inter mss. Codices theologicos Latinos 360, et continet praecipue sancti Gregorii Magni papae I librum Sacramentorum. Idcirco autem dixi eum codicem ad historiam vitae Caroli Magni pertinere, quia hic est ille ipse quem summus pontifex Adrianus I Carolo Magno, ad petitionem ipsius, dono misit, ut videre est ex epistola 82 collectionis epistolarum veterum studio et cura ipsius Caroli Magni adornatae; quippe ubi papa Adrianus istius Codicis mentionem facit his verbis: De sacramentario a sancto praedecessore nostro Deifluo Gregorio papa disposito, jampridem Paulus Grammaticus a nobis eum pro vobis petiit, et secundum sanctae nostrae Ecclesiae traditionem per Joannem monachum atque abbatem civitatis Ravennatium vestrae regali emisimus excellentiae; quatenus optantes pro vestra regali invictissima excellentia eumdem Dei apostolum vestrumque protectorem, poscentes quaesumus ut semper ubique vos comitans victores super omnes barbaras nationes efficiat, et una cum domna spiritali filia nostra excellentissima regina, vestraeque prosapiae nobilissima prole, longiori aevo in hoc regnantes mundo, in vitam aeternam cum sanctis omnibus regnare sine fine ejus interventionibus faciat. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat. Huc usque clausula epistolae papae Adriani I, in qua libri Sacramentorum sancti Gregorii Magni ad Carolum Magnum transmissi fit mentio. Titulus autem ejusdem libri in ipso Codice ms. ita se habet:
I N N O M I N E. D N I. I N C I P I T. L I B E R. S A C R A M E N T O R U M. D E CIRCULO. ANNI. EXPO SITUS. A STO. GREGO RIO. PAPA. ROMANO. EDITUS. EX AUTHENTI CO. LIBRO. BIBLIOTHECAE. CUBICULI. SCRIPTUS.
Liber sacramentorum
(1 [Col. 0025] Numeris inter parentheses inclusis revocatur lector ad notas D. Hugonis Menardi ad calcem libri Sacramentorum amandatas. EDIT. ) Hic liber (2) Sacramentorum [Col. 0025C] Per sacramenta intelliguntur vel omnia novae legis sacramenta; quo sensu theologi de Sacramentis tractatum edunt; vel tria potissimum sacramenta, quae simul accipiebantur olim, scilicet baptismus, confirmatio, et Eucharistia; de quibus scripti libri sex de Sacramentis, inter Ambrosii opera, tom. II novae Edit.; vel solum Eucharistiae sacramentum, quod plurali numero, in singulis fere Missis designatur, tum propter duplicem panis et vini materiam, tum propter corpus et sanguinem Christi quae continet. Vide notam 2 Menardi. de circulo anni [Col. 0025C] In 2 Theod. et in Val. Cl. hic titulus legitur: Incipit liber Sacramentorum de circulo anni a sancto Gregorio papa Romano editus. expositus, a sancto Gregorio papa Romano editus, (3) ex authentico libro bibliothecae [Col. 0025C] Vide notam 3 Menardi, cui addere liceat quod legitur de sancto Leone I in Rom. Pontificali: Hic etiam constituit et addidit super sepulcra apostolorum . . . . [Col. 0026C] custodes qui dicuntur cubicularii. Cubiculi scriptus, qualiter (4) Missa Romana celebratur, hoc est:
[Col. 0025A] 1 In primis (5) ad introitum Antiphona, qualis fuerit statutis temporibus, sive diebus festis, seu quotidianis.
(6) Deinde, Kyrie eleison.
Item dicitur, (7) Gloria in excelsis Deo. (8) Si episcopus fuerit, tantummodo die Dominico, sive diebus festis. (9) A presbyteris autem minime dicitur, nisi solo in Pascha. [Col. 0026C] Litania ad luctum pertinet. Hinc Gregorius arguit Joannem episc. Ravennatem, quod in litaniis, hoc est, cineris et cilicii tempore, pallium pompatice deferret. Vide lib. III, al. II, ind. 11, epist. olim 54, nunc 56. Eadem fuit ratio cur in litania ab hymno Gloria in excelsis Deo abstineretur, et ab Alleluia. Quando vero litania agitur, neque Gloria in excelsis Deo, neque Alleluia canitur.
(10) Postmodum dicitur Oratio; deinde sequitur (11) Apostolus.
(12) Item Graduale, seu Alleluia.
Postmodum legitur (13) Evangelium, deinde (14) Offertorium, et dicitur Oratio super oblata.
Qua completa, dicit sacerdos excelsa voce: Per [Col. 0025B] omnia saecula saeculorum. R\ Amen. Dicit: Dominus vobiscum. R\ Et cum spiritu tuo. Dicit: (15) Sursum corda. R\ (16) Habemus ad Dominum. Dicit: 2 (17) Gratias agamus Domino Deo nostro. R\ Dignum (18) et justum est.
VERE dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper (19) et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per Christum Dominum nostrum. Per quem Majestatem tuam (20) laudant angeli, adorant dominationes, tremunt potestates: coeli, coelorumque virtutes, ac beata seraphim socia exsultatione concelebrant. Cum quibus et nostras voces, ut admitti jubeas, deprecamur, supplici confessione dicentes: (21) SANCTUS, SANCTUS, [Col. 0026A] SANCTUS Dominus Deus Sabaoth. Pleni sunt coeli et terra gloria tua, osanna in excelsis. (22) Benedictus, qui venit in nomine Domini, (23) Osanna in excelsis [Col. 0026C] In priori Theoder. ante Te igitur, etc., exstant plures Orationes: unam tantum retulimus post notam 23 Menardi. .
TE (24) IGITUR, clementissime Pater, per Jesum Christum Filium tuum Dominum nostrum, (25) supplices rogamus, et petimus, uti accepta habeas et benedicas (26) haec [Col. 0026C] In Mss. Theoder. et Gemet. hoc modo tres signantur cruces, ad haec verba: haec dona † haec munera † haec sancta † sacrificia illibata. dona, haec munera, haec sancta sacrificia (27) illibata: in primis (28) quae tibi offerimus 3 pro (29) Ecclesia tua sancta catholica, quam (30) pacificare, custodire, (31) adunare, et regere digneris (32) toto orbe terrarum, una cum famulo tuo papa nostro Ill., et (33) rege nostro Ill., (34) et omnibus orthodoxis, atque catholicae et apostolicae fidei cultoribus.
[Col. 0026B] Memento, Domine, famulorum famularumque tuarum Ill. et Ill., et omnium (35) circumastantium, quorum tibi fides cognita est, et nota devotio: (36) qui tibi offerunt hoc sacrificium laudis pro se, suisque omnibus, pro redemptione animarum suarum, pro spe salutis, et incolumitatis suae, tibi reddunt (37) vota sua, aeterno Deo, vivo et vero [Col. 0026C] In 2 Theod.: Memento . . . . omniumque propinquorum meorum, et quorum eleemosynas suscepimus, seu qui mihi confessi sunt, necnon et quorum nomina super sanctum altare tuum scripta habentur. .
(38) Communicantes, et memoriam (39) venerantes, in primis gloriosae semper virginis Mariae genitricis Dei et Domini nostri Jesu Christi. Sed et beatorum apostolorum ac martyrum tuorum, Petri, Pauli, Andreae, Jacobi, Joannis, Thomae, Jacobi, Philippi, Bartholomaei, Matthaei, Simonis, et (40) Taddei, Lini, Cleti, Clementis, (41) Syxti, Cornelii, [Col. 0027A] Cypriani, Laurentii, Chrysogoni, Joannis et Pauli, Cosmae et Damiani, (42) Hilarii, Martini, Augustini, Gregorii, Hieronymi, Benedicti, et omnium sanctorum tuorum, (43) quorum meritis precibusque concedas ut in omnibus protectionis tuae muniamur auxilio. Per Christum Dominum nostrum.
Hanc igitur oblationem servitutis nostrae, sed et cunctae familiae tuae, quaesumus, Domine, ut placatus accipias: (44) diesque nostros in tua pace disponas, atque ab aeterna damnatione nos (45) eripi, et in electorum tuorum jubeas grege numerari. Per Christum Dominum nostrum.
Quam oblationem tu, Deus, in omnibus, quaesumus, (46) benedictam, (47) ascriptam, (48) ratam, (49) rationabilem, acceptabilemque facere digneris, [Col. 0027B] ut nobis †corpus, et †sanguis fiat dilectissimi filii tui Domini Dei nostri Jesu Christi.
(50) Qui, pridie quam pateretur, (51) accepit panem in sanctas ac venerabiles manus suas, (52) elevatis oculis in coelum ad te Deum Patrem suum omnipotentem, tibi gratias agens, †benedixit, fregit, (53) dedit discipulis suis, dicens: Accipite, et manducate (54) ex hoc omnes: (55) HOC EST ENIM CORPUS MEUM.
Simili modo, postea quam coenatum est, accipiens et (56) hunc (57) praeclarum calicem in sanctas ac venerabiles manus suas, item tibi gratias agens, †benedixit, (58) dedit discipulis suis, dicens: Accipite, et bibite ex eo omnes: (59) HIC EST ENIM CALIX SANGUINIS MEI, NOVI ET AETERNI TESTAMENTI, (60) MYSTERIUM [Col. 0027C] FIDEI, QUI PRO VOBIS ET PRO MULTIS EFFUNDETUR IN REMISSIONEM PECCATORUM.
Haec quotiescunque feceritis, in mei memoriam facietis.
(61) Unde et memores sumus, Domine, nos tui servi, sed et plebs tua sancta, Christi Filii tui Dei nostri, tam beatae passionis, necnon et ab inferis resurrectionis, sed et in coelos gloriosae ascensionis. Offerimus praeclarae Majestati tuae (62) de tuis donis, ac datis, (63) Hostiam †puram, Hostiam 4 †sanctam, Hostiam † (64) immaculatam, Panem † sanctum vitae aeternae, et calicem † salutis perpetuae.
Supra quae propitio ac sereno vultu respicere digneris, et accepta habere, (65) sicuti accepta habere dignatus es munera pueri tui justi Abel, et sacrificium [Col. 0027D] patriarchae nostri Abrahae, et quod tibi obtulit (66) summus sacerdos tuus Melchisedech [Col. 0027D] Ex lib. Pontific., in Vita sancti Leonis I, quae tom. III Concil. inseritur, col. 1290 et seq., sanctus Leo constituit ut intra actionem sacrificii diceretur, sanctum sacrificium, immaculatam Hostiam. sanctum sacrificium, immaculatam Hostiam.
Supplices te rogamus, omnipotens Deus, (67) jube haec perferri per manus angeli tui in (68) sublime [Col. 0028A] altare tuum, in conspectu divinae Majestatis tuae, ut, quotquot ex hac altaris participatione sacrosanctum Filii tui † corpus, et † sanguinem sumpserimus, omni benedictione coelesti, et gratia repleamur. Per Christum Dominum nostrum.
(69) Super diptycha. —(70) Memento etiam, Domine, famulorum famularumque tuarum Ill. qui nos praecesserunt cum signo fidei, (71) et dormiunt in somno pacis. Ipsis, Domine, et (72) omnibus in Christo quiescentibus, locum refrigerii, lucis et pacis, ut indulgeas, deprecamur. [Col. 0027D] In Cod. Pamel. et Reginae Suec., per Christum Dom. nost. Per eumdem.
Nobis quoque peccatoribus famulis tuis de multitudine miserationum tuarum sperantibus, partem aliquam et societatem donare digneris, cum tuis sanctis apostolis, et martyribus, (73) cum Joanne, [Col. 0028B] (74) Stephano, Matthia, Barnaba, Ignatio, (75) Alexandro, Marcellino, Petro, Felicitate, Perpetua, (76) Agathe, [Col. 0027D] Pamel., Agatha, ut in aliis Editis. Lucia, (77) Agne, Caecilia, Anastasia, (78) [Col. 0027D] In Gemet. hic inseruntur nomina sanctarum Aetheldrythae et Gertrudis. cum omnibus sanctis tuis, intra quorum nos consortium, non aestimator (79) meriti, sed veniae, quaesumus, largitor admitte. Per Christum Dominum nostrum.
Per quem haec (80) omnia, Domine, semper bona creas, (81) †sanctificas, (82) †vivificas, †benedicis, et praestas nobis. Per [Col. 0027D] Cruces hic signatae non videntur in Cod. Reg. Suec. †ipsum, et cum † ipso, et in † ipso, est tibi Deo Patri omnipotenti in unitate Spiritus sancti, omnis honor et gloria.
Per omnia saecula saeculorum. Amen.
Oremus. —(83) Praeceptis salutaribus moniti, et divina institutione formati, audemus dicere:
[Col. 0028C] (84) Pater noster, qui es in coelis, Sanctificetur nomen tuum. Adveniat regnum tuum. Fiat voluntas tua sicut in coelo, et in terra. Panem nostrum quotidianum da nobis hodie. Et dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Et ne nos inducas in tentationem. R\ Sed libera nos a malo.
Libera nos, quaesumus, Domine, ab omnibus malis, praeteritis, praesentibus, et futuris, et intercedente beata et gloriosa semper virgine Dei genitrice Maria, et (85) beatis apostolis tuis, Petro, et Paulo, atque (86) Andrea, necnon et beato (87) Stephano protomartyre tuo, [Col. 0028D] In Cod. Reg. Suec. additur: Necnon et beato Dionysio martyre tuo atque pontifice cum sociis suis Rustico et Eleutherio, et beato Clodoaldo confess. t., et omnibus, etc. In Pamel. Cod. cum beato Cyriaco Mart. t. et sancto Martino confess. t. quae in Cod. Reg. Suec. desiderantur. In 2 Theoder. inseruntur hic nomina sanctorum Quintini, Nicasii, Gregorii, Medardi et Eligii. et omnibus sanctis, da propitius pacem diebus nostris, ut, ope misericordiae tuae adjuti, et a peccato simus semper liberi, et ab omni [Col. 0028D] perturbatione securi. Per Dominum.
5 Pax Domini sit semper vobiscum. R\. Et cum Spiritu tuo.
(88) Agnus Dei qui tollis peccata mundi, miserere nobis [Col. 0028D] Post Agnus in 1 Theod. sequuntur sex Orationes ex quibus secunda est: Domine J. C. qui dixisti apostolis tuis, pacem relinquo vobis, etc., quae legitur in [Col. 0029D] hodiernis Missalibus. In C. Reg. Suec. ante Agnus Dei ponitur Benedictio episcoporum, adesto suppl., ut in Pontific. Rom. postea Consecratio: Deus bonorum omnium. Deinde super oblata, haec hostia, etc., ut in Pontif. Rom., Praefatio, Hanc igitur, etc. Ad complendum, haec nos communio, etc. Haec excipiunt ordinationes presbyteri et diaconi. .
Ad (89) Nonam. —(90) Deus, qui nos Redemptionis nostrae annua exspectatione laetificas, (91) praesta ut Unigenitum tuum quem Redemptorem laeti suscepimus, venientem quoque judicem securi videamus Dominum nostrum, Jesum Christum, Filium tuum, (92) qui tecum vivit et regnat Deus in unitate Spiritus sancti (93) per omnia saecula saeculorum.
(94) Super oblata. —Da nobis, quaesumus, omnipotens Deus, ut, sicut adoranda Filii tui Natalia praevenimus, sic ejus munera capiamus sempiterna gaudentes. Per eumdem.
(95) Praefatio [Col. 0029D] Abest Praefatio Cod. Pamel. et Reg. Suec. In Gemet. assignatur Praefatio quae in Edit. Vatic. et Gussanvil. ponitur pro tertia missa Natalis Domini. .—Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias [Col. 0029B] agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus. Per Christum Dominum nostrum: cujus hodie faciem in confessione praevenimus, et voce supplici exoramus, ut superventurae noctis officiis nos ita pervigiles reddat, ut sinceris mentibus ejus percipere mereamur Natale venturum, in quo invisibilis ex substantia tua visibilis per carnem apparuit in nostra, tecumque unus non tempore genitus, non natura inferior, ad nos venit ex tempore natus. Per quem, etc.
(96) Ad Complendum [Col. 0029D] In Cod. Reg. Suec. et apud Pamel. legitur post Communionem. Sequitur apud Pamel. Oratio super populum quae abest a Cod. Reg. Suec. sicut alia ad Vesperos. .—Da nobis, Domine, quaesumus, Unigeniti Filii tui recensita Nativitate respirare, cujus coelesti mysterio pascimur et potamur (97). Per eumdem, etc.
Ad Vesperas. —Praesta, misericors Deus, ut ad [Col. 0029C] suscipiendum Filii tui singulare Nativitatis mysterium, et mentes credentium praeparentur, et non credentium corda subdantur. Per eumdem.
Deus, qui hanc sacratissimam noctem veri luminis fecisti illustratione clarescere, da, quaesumus, ut cujus lucis mysteria in terra cognovimus, ejus quoque gaudiis in coelo perfruamur. Qui tecum vivit, etc.
6 [Col. 0029D] In C. Pamel., secreta, contradicente Cod. Reg. Suec. Super oblata. —Accepta sit tibi, Domine, quaesumus, hodiernae festivitatis oblatio, ut, tua gratia largiente, per haec sacrosancta commercia in illius inveniamur forma in quo tecum est nostra substantia. Qui tecum vivit et regnat Deus in unitate.
[Col. 0030A] Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, [Col. 0029D] Apud Pamel., quia per incarnati verbi mysterium, etc., ut in Missalibus hodiernis. Consentiunt Cod. [Col. 0030D] Reg. Suec., Gemet et Theoder. Post Praefat. Pamel. habet: infra actionem Communicantes et noctem sacratis. celebr., ut in Missali. Favent Mss. Theoder. et Gemet. Abest hoc a Cod. Reg. Suec. Sic adeo discrepant Codices ab invicem, ut immensi prope laboris sit omnes variantes lectiones observare. Per Christum Dominum nostrum. Cujus divinae Nativitatis potentiam ingenita virtutis tuae genuit magnitudo. Quem semper Filium, et ante tempora aeterna genitum, quia tibi pleno atque perfecto aeterni Patris nomen non defuit, praedicamus, et honore, majestate atque virtute aequalem tibi cum Spiritu sancto confitemur, et (99) in trino vocabulo unicam credimus Majestatem. Et ideo cum angelis, et archangelis, cum thronis, et dominationibus, cumque omni militia coelestis exercitus, hymnum gloriae tuae canimus sine fine dicentes:
Te igitur, clementissime Pater, etc.
[Col. 0030B] (100) Benedictio. —Omnipotens Deus, qui incarnatione Unigeniti sui mundi tenebras effugavit, et gloriosa nativitate hanc sacratissimam noctem irradiavit, effuget a vobis tenebras vitiorum, et irradiet corda vestra luce virtutum. Amen. Quique ejus sacratissimae Nativitatis gaudium magnum pastoribus ab angelo voluit nuntiari, ipse super vos benedictionis suae gratissimum imbrem infundat, atque ipso pastore vos ad aeternorum gaudiorum pascua aeterna perducat. Amen. Et qui per ejus incarnationem terrena coelestibus sociavit, internae pacis et bonae voluntatis vos nectare repleat, et coelestis militiae consortes efficiat. Amen. Quod ipse, etc [Col. 0030D] Haec Benedictio quae hic non exstat in Ed. Vat. et aliis poster. est in Benedictionali a Lambecio edito, quod habes in Edit. Gussanvil. Ibidem reperiuntur omnes aliae Benedictiones in Codice Menardino, Missarum officiis insertae. Sic absolvitur apud Lambecium: quod ipse praestare dignetur cujus regnum et imperium sine fine permanet in saecula saeculorum. Amen. Benedictio Dei Patris, et Filii, et Spiritus sancti, et pax Domini sit semper vobiscum. .
Ad Complendum. —Da nobis, quaesumus, Domine Deus noster, ut qui Nativitatem Domini nostri Jesu [Col. 0030C] Christi nos frequentare gaudemus, dignis conversationibus ad ejus mereamur pertinere consortium. Qui tecum vivit, etc.
Ad Matutinum. —Respice nos, misericors Deus, et mentibus clementer humanis, nascente Christo, summae veritatis lumen ostende. Qui tecum vivit et regnat.
Da (102), quaesumus, omnipotens Deus, ut, qui nova incarnati Verbi tui luce perfundimur, hoc in nostro resplendeat opere, quod per fidem fulget in mente. Per eumdem.
[Col. 0031A] Alia. —Da, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui beatae Anastasiae martyris tuae solemnia colimus, ejus apud te patrocinia sentiamus. Per Dominum nostrum Jesum Christum.
Super oblata. —Munera nostra, quaesumus, Domine, Nativitatis hodiernae mysteriis apta proveniant, ut (103) sicut homo genitus idem refulsit Deus, sic nobis haec terrena substantia conferat quod divinum est. Per eumdem.
Alia. —Accipe, quaesumus, Domine, munera dignanter oblata, et, beatae Anastasiae suffragantibus meritis, ad nostrae salutis auxilium provenire concede. Per Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum. Qui tecum vivit.
(104) Praefatio. —Vere dignum et justum est, [Col. 0031B] aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: quia nostri Salvatoris hodie lux vera processit, quae clara nobis omnia et intellectu manifestavit, et visu. Et ideo cum angelis et archangelis, cum thronis et dominationibus, cumque omni militia coelestis exercitus, hymnum gloriae tuae canimus, sine fine dicentes.
Ad Complendum. —(105) Ejus nos, Domine, (106) sacramenti semper (107) natalis instauret, cujus (108) Nativitas singularis humanam repulit vetustatem. Qui tecum vivit.
Alia. —Satiasti, Domine, familiam tuam muneribus sacris; ejus, quaesumus, semper interventione nos refove cujus solemnia celebramus. Per Dominum [Col. 0031C] nostrum Jesum Christum, etc.
(109) Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ut nos Unigeniti Filii tui nova per carnem Nativitas liberet, quos sub peccati jugo vetusta servitus tenet. Qui tecum vivit.
Super oblata. —Oblata, Domine, munera nova Unigeniti tui Nativitate sanctifica, nosque a peccatorum nostrorum 8 maculis emunda. Per eumdem, etc.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: quia per incarnati Verbi mysterium nova mentis nostrae oculis lux tuae claritatis infulsit. Ut, dum visibiliter [Col. 0031D] Deum cognoscimus, per hunc (110) invisibilium amore rapiamur. Et ideo cum angelis.
Te igitur, clementissime Pater, etc., ut supra [Col. 0031D] Apud Pamelium post Praefationem habes: infra [Col. 0032D] act. Communicantes et diem sacratiss. celebr. quo B. M. intem. virginitas (per errorem nativitas ), etc., quae leguntur in Ed. Vatic. et Gussanvil., necnon in Gemet. Abest a Cod. Reg. Suec. .
Benedictio. —Benedicat vobis omnipotens Deus, vestramque ad superna excitet intentionem, qui hanc sacratissimam diem Nativitate Filii sui fecit esse soleinnem. Amen. Et qui eum qui Panis est angelorum in praesepi Ecclesiae cibum fecit esse fidelium animalium, ipse vos et in praesenti saeculo degustare faciat aeternorum dulcedinem gaudiorum, et in futuro perducat [Col. 0032A] ad satietatem aeternorum praemiorum. Amen. (111) Quique ejus infantiam vilibus voluit indui pannis, ipse vos coelestium vestimentorum induat ornamentis. Amen. Quod ipse praestare dignetur, cujus regnum et imperium sine fine permanet in saecula saeculorum. Amen. Benedictio Dei Patris, et Filii, et Spiritus Sancti. Et pax Domini sit semper vobiscum.
Ad Complendum. —(112) Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut natus hodie Salvator mundi, sicut divinae nobis generationis est auctor, ita et immortalitatis sit ipse largitor. Qui tecum vivit et regnat Deus.
Aliae Orationes. —Concede nobis, omnipotens Deus, ut Salutare tuum, nova coelorum luce mirabile, quod ad salutem mundi hodierna festivitate processit, [Col. 0032B] nostris semper innovandis cordibus oriatur. Qui tecum.
Alia. —Omnipotens sempiterne Deus, qui hunc diem per incarnationem Verbi tui et partum beatae Mariae virginis consecrasti, da populis tuis in hac celebritate consortium ut, qui tua gratia sunt redempti, tua sint adoptione securi. Per eumdem.
Alia. —Fundamentum fidei nostrae Deus, (113) qui in mentibus sanctis, tanquam in excelsis montibus, aeternitatis portas, justitia muniente, componis, concede nobis in te gloriose credere, tuumque Filium Dominum nostrum ad Redemptionem animarum hominem factum praedicabiliter confiteri. Qui tecum, etc.
Alia. —Largire, quaesumus, Domine, famulis tuis, [Col. 0032C] (114) fidei et securitatis augmentum, ut qui de Nativitate Filii tui Domini nostri gloriantur, et adversa mundi, te gubernante, non sentiant, et quae temporaliter 9 celebrare desiderant, sine fine percipiant. Per.
Alia. —Deus, qui per beatae Mariae virginis partum sine humana concupiscentia procreatum, in Filii tui membra venientes (115) paternis fecisti praejudiciis non teneri, praesta, quaesumus, ut, (116) hujus creaturae novitate suscepta, vetustatis antiquae contagiis exuamur. Per eumdem.
Alia. —(117) Deus, qui humanae substantiae dignitatem et mirabiliter condidisti, et mirabilius reformasti, da nobis, quaesumus, ejus divinitatis esse consortes qui humanitatis nostrae fieri dignatus est [Col. 0032D] particeps, Jesus Christus Filius tuus, qui tecum vivit.
Alia. —Omnipotens sempiterne Deus, qui in Filii tui Domini nostri Nativitate tribuisti totius religionis initium perfectionemque constare, da nobis, quaesumus, in ejus portione censeri, in quo totius salutis humanae summa consistit. Qui tecum vivit et regnat Deus.
Alia. —Da, quaesumus, Domine, populo tuo inviolabilem fidei firmitatem, ut qui Unigenitum tuum, [Col. 0033A] in tua tecum gloria sempiternum, (118) in veritate nostri corporis natum de matre Virgine confitentur, et a praesentibus liberentur adversis et mansuris gaudiis inserantur. Per eumdem Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum, qui tecum.
Da nobis, quaesumus, Domine, imitari quod colimus, ut discamus et inimicos diligere, quia ejus natalitia celebramus, qui novit etiam pro persecutoribus exorare Dom.
Super oblata. —Suscipe, Domine, munera pro tuorum commemoratione sanctorum, (119) ut sicut illos passio gloriosos, sic nos devotio reddat innocuos. Per Dominum [Col. 0033D] Post hanc Orationem, apud Pamelium sequitur Oratio: grata tibi sint, etc., quae desideratur in Cod. [Col. 0034D] Reg. Suec. et abest ab Edit. Vatic., Gussanvil., etc. .
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum [Col. 0033B] et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, beati Stephani levitae simul et martyris natalitia recolentes: qui fidei, qui sacrae militiae, qui dispensationis et castitatis egregiae, qui praedicationis mirabilisque constantiae, qui confessionis ac patientiae nobis exempla veneranda proposuit. Et ideo Nativitatem Filii tui merito prae caeteris passionis suae festivitate prosequitur, (120) cujus gloriae sempiternae primus martyr occurrit. (121) Per quem Majestatem, etc.
10 Benedictio. —Deus qui beatum Stephanum protomartyrem coronavit, et confessione fidei, et agone martyrii, mentes vestras circumdet, et in praesenti saeculo corona justitiae, et in futuro perducat [Col. 0033C] vos ad coronam gloriae. Amen. Illius obtentu tribuat vobis Dei et proximi charitate semper exuberare, qui hanc studuit etiam inter lapidantium impetus obtinere. Amen. Quo ejus exemplo roborati, et intercessione muniti, ab eo quem ille a dextris Dei vidit stantem, mereamini benedici. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Ad Complendum. —Auxilientur nobis, Domine, sumpta mysteria, et intercedente beato Stephano martyre tuo, sempiterna protectione confirment. Per.
Alia. —Omnipotens sempiterne Deus, qui primitias martyrum, in beati levitae Stephani sanguine dedicasti, tribue, quaesumus, ut pro nobis intercessor existat, qui pro suis etiam persecutoribus exoravit. Per.
[Col. 0033D] Alia. —Deus, qui nos Unigeniti tui clementer incarnatione redemisti, da nobis patrocinia tuorum continuata sanctorum, quibus capere valeamus salutaris mysterii portionem. Per eumdem.
Alia. —Gratias agimus, Domine, multiplicatis circa nos miserationibus tuis, qui et Filii tui Nativitate nos salvas, et beati martyris Stephani deprecatione sustentas. Per eumdem.
(122) Ecclesiam tuam, Domine, benignus illustra, ut, beati Joannis evangelistae illuminata doctrinis, ad dona perveniat sempiterna. Per.
Super oblata. —Suscipe munera, Domine, quae in ejus tibi solemnitate deferimus, cujus (123) nos confidimus patrocinio liberari. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, beati apostoli tui et evangelistae Joannis veneranda natalitia recensentes: qui Domini nostri Jesu Christi Filii tui vocatione suscepta terrenum respuit patrem, ut posset invenire coelestem, adeptus in regno [Col. 0034B] coelorum sedem apostolici culminis, qui tantum retia (124) carnalia contempserat genitoris; quique ab Unigenito tuo sic familiariter est dilectus, et immensae gratiae muneribus approbatus, ut eum 11 idem Dominus in cruce jam positus, (125) vicarium suae matri Virgini filium subrogaret, quatenus beatae Genitricis integritati probati dilectique discipuli virginitas deserviret. Nam et in coenae mysticae sacrosancto convivio super ipsum vitae fontem aeternum, scilicet pectus recubuerat Salvatoris. De quo perenniter manantia coelestis hauriens fluenta doctrinae, tam profundis ac mysticis revelationibus est imbutus, ut omnem transgrediens creaturam, excelsa mente conspiceret, et evangelica voce proferret quod in principio erat Verbum, et Verbum erat [Col. 0034C] apud Deum, et Deus erat Verbum. Et ideo cum angelis.
Benedictio. —Omnipotens Deus dignetur vobis per intercessionem beati Joannis apostoli et evangelistae benedicere, qui per eum arcana verbi sui voluit Ecclesiae revelare. Amen. Concedat vobis ut quod ille Spiritus sancti munere afflatus vestris auribus infudit, ejusdem Spiritus dono capere mente valeatis. Amen. Quo ejus documento de divinitate nostri Redemptoris edocti, et amando quod tradidit, et exsequendo quod jussit, ad dona pervenire mereamini, quae idem Jesus Christus Dominus noster repromisit. Quod ipse praestare dignetur.
Ad Complendum. —Refecti cibo potuque coelesti, Deus noster, te supplices deprecamur, ut in cujus [Col. 0034D] haec commemoratione percepimus, ejus muniamur et precibus. Per.
(126) Ad Vesperos. —Beati Joannis evangelistae, quaesumus, Domine, supplicatione placatus, et veniam nobis tribue, et remedia sempiterna concede. Per Dominum nostrum.
(127) Alia. —Beati evangelistae Joannis, Domine, [Col. 0035A] precibus adjuvemur, ut quod possibilitas nostra non obtinet ejus nobis intercessione donetur. Per.
(128) Alia. —Sit, Domine, quaesumus, beatus Joannes evangelista nostrae fragilitatis adjutor, ut pro nobis tibi supplicans copiosius audiatur. Per.
Alia. —Deus qui per os beati apostoli tui Joannis Verbi tui nobis arcana reserasti, praesta, quaesumus, ut quod ille nostris auribus excellenter infudit intelligentiae competentis eruditione capiamus. Per.
Alia. —Omnipotens sempiterne Deus, qui hujus diei venerandam sanctamque laetitiam beati apostoli tui Joannis et evangelistae festivitate tribuisti, da Ecclesiae tuae, quaesumus, et amare quod credidit, et praedicare quod docuit. Per.
Alia. —Adsit Ecclesiae tuae, Domine, quaesumus, [Col. 0035B] beatus 12 evangelista Joannes, ut cujus perpetuus doctor existit, semper esse non desinat suffragator. Per Dominum.
Alia. —Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut excellentiam Verbi tui, quam beatus evangelista Joannes asseruit, et convenienter intelligere valeamus, et veraciter profiteri. Per eumdem.
Deus, cujus hodierna die praeconium innocentes martyres non loquendo, sed moriendo confessi sunt, omnia in nobis vitiorum mala mortifica, ut fidem tuam, quam lingua nostra loquitur, etiam moribus vita fateatur. Per.
Super oblata. —Adesto, Domine, muneribus Innocentum festivitate sacrandis, et praesta, quaesumus, [Col. 0035C] ut eorum sinceritatem possimus imitari, quorum tibi dicatam veneramur infantiam. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: (129) et in pretiosis mortibus parvulorum, quos propter nostri Redemptoris infantiam bestiali saevitia Herodes funestus occidit, immensa clementiae tuae dona praedicare, in quibus fulget sola magis gratia quam voluntas, (130) et clara est prius confessio quam loquela, (131) ante passio quam membra idonea passioni. Existunt testes Christi, qui ejus nondum fuerant agnitores. O infinita benignitas! o ineffabilis misericordia, quae pro suo nomine trucidatis meritum gloriae perire non patitur, sed proprio [Col. 0035D] cruore perfusis et salus regenerationis adhibetur, et imputatur corona martyrii. Et ideo cum angelis, etc.
Benedictio. —Omnipotens Deus, pro cujus Unigeniti [Col. 0036A] veneranda infantia infantium innocentium catervas Herodis funesti peremit saevitia, suae vobis benedictionis tribuat dona gratissima. Amen. Et qui eis concessit ut unicum Filium ejus, Dominum nostrum, non loquendo, sed moriendo confiterentur, concedat vobis ut fidem veram, quam lingua vestra fatetur, etiam mores probi et vita inculpabilis fateantur. Amen. Quique eos primitivum fructum sanctae suae suscepit Ecclesiae, cum fructu bonorum operum vos faciat pervenire ad gaudia aeternae patriae. Amen. Quod ipse praestare dignetur, cujus regnum.
Ad Complendum. —(132) Votiva, Domine, dona percepimus, quae sanctorum nobis precibus, et praesentis, quaesumus, vitae pariter et aeternae tribue [Col. 0036B] conferre subsidium. Per.
13 Alia. — [Col. 0035D] Haec oratio et ultima, adjuva, etc., deest in Cod. Reg. Suec. Deus, qui licet sis magnus in magnis, mirabilia tamen gloriosius operaris in minimis, da nobis, quaesumus, in eorum celebritate gaudere, qui Filio tuo Domino nostro testimonium praebuerunt etiam non loquentes. Per eumdem, etc.
Alia. —Ipsi nobis, Domine, quaesumus, postulent mentium puritatem, quorum innocentiam hodie solemniter celebramus. Per.
Alia. —Adjuva nos, Domine, quaesumus, eorum deprecatione sanctorum, qui Filium tuum humana necdum voce profitentes coelesti sunt pro ejus Nativitate gloria coronati. Per eumdem.
Da, quaesumus, omnipotens Deus, ut beati Silvestri confessoris tui, atque pontificis veneranda solemnitas, et devotionem nobis augeat, et salutem. Per.
Super oblata. —Sanctorum tuorum nobis, Domine, pia non desit oratio, quae et munera nostra conciliet, et tuam nobis indulgentiam semper obtineat. Per.
Ad Complendum. —Quaesumus, omnipotens Deus, ut hodiernae munus solemnitatis acceptum, intercedente beato Silvestro confessore tuo, et corporibus nostris salutem praestet et mentibus. Per Dominum.
Alia. —Adesto, Domine, supplicationibus nostris, nec eos ullis mentis et corporis patiaris subjacere periculis, quos beati Silvestri pontificis tui munit [Col. 0036D] gloriosa confessio. Per.
Deus, qui salutis aeternae, beatae Mariae virginitate [Col. 0037A] fecunda, humano generi praemia praestitisti, tribue, quaesumus, ut ipsam pro nobis intercedere sentiamus, per quam meruimus auctorem vitae suscipere Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum.
Alia. —Deus, qui nobis nati Salvatoris diem celebrare 14 concedis octavum, fac, quaesumus, nos ejus perpetua divinitate muniri cujus sumus carnali commercio reparati. Qui tecum vivit, etc.
Super oblata. —Praesta, quaesumus, Domine, ut per haec munera, quae Domini nostri Jesu Christi arcanae Nativitatis mysterio gerimus, purificatae mentis intelligentiam consequamur. Per eumdem.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per [Col. 0037B] Christum Dominum nostrum: cujus hodie Circumcisionis diem, et Nativitatis octavum celebrantes, tua, Domine, mirabilia veneramur. Quia, quae peperit, et mater et virgo est; qui natus est et infans et Deus est. Et ideo cum angelis, etc.
Benedictio. —Omnipotens Deus, cujus Unigenitus hodierna die, ne legem solveret, quam adimplere venerat, corporalem suscepit circumcisionem, spiritali circumcisione mentes vestras ab omnibus vitiorum incentivis expurget, et suam in vos infundat benedictionem. Amen. Et qui legem per Moysen dedit, ut per Mediatorem nostrum benedictionem daret, exuat vos mortificatione vitiorum et faciat perseverare in novitate virtutum. Amen. Quo sic in senarii numeri perfectione in hoc saeculo vivatis, et in [Col. 0037C] septenario inter beatorum spirituum agmina requiescatis. (135) Quatenus in octavo resurrectione renovati, jubilaei remissione ditati, (136) ad gaudia sine fine mansura perveniatis. Amen. Quod ipse praestare dignetur, cujus regnum.
Ad complendum. —Praesta, quaesumus, Domine, ut quod Salvatoris nostri iterata solemnitate percepimus, perpetuae nobis redemptionis conferat medicinam. Per eumdem.
Super populum. —Omnipotens sempiterne Deus, qui in unigenito tuo novam Creaturam nos tibi esse fecisti, custodi opera misericordiae tuae, et ab omnibus nos maculis vetustatis emunda, ut per auxilium gratiae tuae in (137) illius inveniamur forma, in quo tecum est nostra substantia. Qui tecum vivit.
Omnipotens sempiterne Deus, dirige actus nostros in beneplacito tuo, ut in nomine dilecti Filii tui mereamur bonis operibus abundare. Qui tecum.
Super oblata. —Concede, quaesumus, Domine, ut oculis tuae 15 Majestatis munus oblatum, et gratiam nobis devotionis obtineat, et effectum beatae perennitatis acquirat. Per Dominum nostrum.
[Col. 0038A] Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: Qui peccato primi parentis hominem a salutis finibus exsulantem, pietatis indulgentia ad veniam vitamque revocasti, mittendo nobis unigenitum Filium tuum Dominum et Salvatorem nostrum; per quem Majestatem tuam, etc.
Benedictio. —Deus, qui Unigenitum suum misit, ut mundum salvaret, ejusdem salutis vos participes efficiat, et in ea perseverabiles reddat. Amen. Iram quae super infideles manet a vobis amoveat, et ab ea vos in perpetuum liberos efficiat. Amen. Spiritum Filii sui vobis attribuat, ejusque donis vos affatim exuberare concedat. Amen. Quod ipse praestare dignetur [Col. 0038B] cujus regnum.
Ad Complendum. —Per hujus, Domine, operationem mysterii, et vitia nostra purgentur, et justa desideria compleantur. Per Dominum, etc.
Super populum. —Propitiare, misericors Deus, supplicationibus nostris, et populum tuum pervigili protectione custodi, ut qui Unigenitum tuum in carne nostri corporis Dominum natum esse fatetur, nulla possit diaboli falsitate corrumpi. Per eumdem.
Ad Vesperes. —Corda nostra, quaesumus, Domine, venturae festivitatis splendor illustret, quo mundi hujus tenebris carere valeamus, et perveniamus ad patriam claritatis aeternae. Per.
Super oblata. —Tribue, quaesumus, Domine, ut [Col. 0038C] praesentibus illi immolemus sacrificiis, et sumamus quae venturae solemnitatis pia munera praeloquuntur. Per, etc.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et te laudare mirabilem Dominum in omnibus operibus tuis, quibus sacratissima regni tui mysteria revelasti. Hanc etenim festivitatem dominicae apparitionis index stella praecessit, quae natum in terra coeli Dominum magis stupentibus nuntiaret. Ut manifestandus mundo Deus et coelesti denuntiaretur indicio, et temporaliter procreatus signorum temporalium ministerio panderetur. Et ideo, etc.
16 Ad Complendum. —Illumina, quaesumus, Domine, [Col. 0038D] populum tuum, et splendore gratiae tuae cor ejus semper accende, ut, Salvatoris mundi stella famulante, manifestata Nativitas mentibus eorum et reveletur, semper et crescat. Per eumdem.
Deus, qui hodierna die Unigenitum tuum gentibus (141) stella duce revelasti, concede propitius ut qui jam te ex fide cognovimus, usque ad contemplandam [Col. 0039A] speciem tuae celsitudinis perducamur. Per eumdem, etc.
Super oblata. —Ecclesiae tuae, quaesumus, Domine, dona propitius intuere, quibus non jam aurum, thus et myrrha profertur, sed quos eisdem muneribus declaratur, immolatur et sumitur, Jesus Christus Dominus noster.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere: Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: quia cum Unigenitus tuus in substantia nostrae mortalitatis apparuit, (142) in novam nos immortalitatis suae lucem reparavit. Et ideo cum angelis, etc.
Te igitur, clementissime Pater, etc.
Benedictio. —Deus, lumen verum, qui Unigenitum [Col. 0039B] suum hodierna die stella duce gentibus voluit revelare, sua vos dignetur benedictione ditare. Amen. Quo exemplo (143) magorum mystica Domino Jesu Christo munera offerentes, spreto antiquo hoste, spretisque contagiis vitiorum, ad aeternam patriam redire valeatis per viam virtutum. Amen. Detque vobis veram mentium innocentiam qui super Unigenitum suum Spiritum sanctum demonstrare voluit per columbam, eaque virtute mentes vestrae exerceantur ad intelligenda divinae legis arcana, qua in Cana Galileae lympha est in vinum conversa. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
Ad Complendum. —Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut quae solemni celebramus officio, purificatae mentis intelligentia consequamur. Per.
[Col. 0039C] Aliae Orationes. —Omnipotens sempiterne Deus, fidelium splendor animarum, qui hanc solemnitatem electionis gentium (144) primitiis consecrasti, imple mundum gloria tua, et subditis tibi populis per luminis tui appare claritatem. Per.
17 Alia. —Deus, illuminator omnium gentium, da populis tuis perpetua pace gaudere, et illud lumen splendidum infunde cordibus nostris, quod trium magorum mentibus aspirasti. Per.
Alta. —Da nobis, quaesumus, Domine, digne celebrare mysterium, quod in nostri Salvatoris infantia miraculis coruscantibus declaratur, et corporalibus incrementis manifesta designatur humanitas. Per eumdem.
Alia. —Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut Salvatoris [Col. 0039D] mundi, stella duce, manifesta Nativitas mentibus nostris reveletur semper et crescat. Per eumdem.
Alia. —Illumina, quaesumus, Domine, populum tuum, et splendore gratiae tuae cor ejus semper accende, ut Salvatorem suum et incessanter agnoscat, et veraciter apprehendat. Per Dominum nostrum.
Vota, quaesumus, Domine, supplicantis populi, coelesti pietate prosequere, ut et quae agenda sunt, videant; et ad implenda quae viderint, convalescant. Per.
Super oblata. —Oblatum tibi, Domine, sacrificium vivificet nos semper et muniat. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: Quia cum Unigenitus tuus in substantia nostrae mortalitatis apparuit, in novam nos immortalitatis suae lucem reparavit. Et ideo cum angelis.
Benedictio. —Deus, qui Filii sui temporalem pueritiam fecit esse mirabilem, spiritu prudentiae corda [Col. 0040B] vestra illustrare ac docere dignetur. Amen. Quique illum parentibus temporaliter subdi voluit, ipse vos humilitatis et pietatis muneribus miseratus informet. Amen. Et (145) qui eum sapientia, aetate, et gratia proficere tribuit, spiritalium vobis profectuum incrementa propitius largiatur. Quod ipse praestare dignetur.
Ad complendum. —Supplices te rogamus, omnipotens Deus, ut quos tuis reficis sacramentis, tibi etiam placitis moribus dignanter deservire concedas. Per Dominum.
Super populum. —Conserva, quaesumus, Domine, familiam tuam, 18 et benedictionum tuarum propitius ubertate purifica, et eruditionibus tuis semper multiplicetur et donis. Per.
Deus cujus Unigenitus in substantia nostrae carnis apparuit, praesta, quaesumus, ut per eum, quem similem nobis foris agnovimus, intus reformari mereamur. Qui tecum vivit, etc.
Super oblata. —Hostias tibi, Domine, pro nati tui Filii apparitione deferimus, suppliciter exorantes, ut sicut ipse nostrorum auctor est munerum, ita ipse sit misericors et susceptor Jesus Christus Dominus noster, qui tecum vivit et regnat Deus.
Ad Complendum. —Coelesti lumine, quaesumus, Domine, semper et ubique nos praeveni, ut mysterium, cujus nos participes esse voluisti, et puro cernamus intuitu, et digno percipiamus effectu. Per.
[Col. 0040D] Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ut ad meliorem vitam sanctorum tuorum exempla nos provocent, quatenus quorum solemnia agimus, etiam actus imitemur. Per.
Super oblata. —Hostias tibi, Domine, pro commemoratione sancti Felicis (148) confessoris offerimus, [Col. 0041A] suppliciter deprecantes, ut sicut illi tribuisti sacrae fidei largitatem, sic nobis indulgentiam largiaris et pacem. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et confessionem sancti Felicis memorabilem non tacere qui (149) nec haereticis pravitatibus, nec saeculi blandimentis a sui status rectitudine potuit immutari, sed inter utraque discrimina veritatis assertor, firmitatem tuae fidei non reliquit. Per.
Ad Complendum. —Quaesumus, Domine, salutaribus repleti mysteriis, ut cujus solemnia (150) celebramus, ejus orationibus adjuvemur. Per Dominum.
[Col. 0041B] Omnipotens sempiterne Deus, qui coelestia simul et terrena moderaris, supplicationes populi tui clementer exaudi, et pacem tuam nostris concede temporibus. Per.
Alia. —Adesto, quaesumus, Domine, supplicationibus nostris, et in tua misericordia confidentes, ab omni nos adversitate custodi. Per.
Super oblata. —Ut tibi grata sint, Domine, munera populi tui supplicantis, ab omni, quaesumus, eum contagione perversitatis emunda. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: semperque virtutes et laudes tuas labiis exsultationis effari, qui nobis ad relevandos istius vitae labores [Col. 0041C] diversa donorum tuorum solatia, et munerum salutarium gaudia contulisti, mittendo nobis Jesum Christum Filium tuum Dominum nostrum. Per quem.
Benedictio. —Deus qui sua mirabili potestate aquam vertit in vinum, vos a vetustate subtractos in beatae vitae transferat novitatem. Amen. Et qui nuptiis interesse voluit, ut earum sua praesentia comprobaret bonum, ipse vobis castitatis et sobrietatis perpetuae conferat donum. Amen. Ipse vobis sanctarum intelligentiam Scripturarum tribuat spiritalem, qui aquas in vina vertendo hoc ipsum voluit designare. Amen. Quod ipse praestare dignetur, cujus.
Ad Complendum. —Augeatur in nobis, Domine, quaesumus, tuae virtutis operatio, ut divinis vegetati sacramentis, ad eorum promissa capienda tuo munere [Col. 0041D] praeparemur. Per.
Super populum. —Auxiliare, Domine, populo tuo, ut sacrae devotionis proficiens incrementis, et tuo semper munere gubernetur, et ad redemptionis aeternae pertineat, te ducente, consortium. Per.
Preces populi tui, quaesumus, Domine, clementer exaudi, ut beati Marcelli martyris tui atque pontificis [Col. 0042A] meritis adjuvemur, cujus passione laetamur. Per Dominum nostrum, etc.
Super oblata. —Suscipe, quaesumus, Domine, munera dignanter oblata, et, beati Marcelli suffragantibus meritis, ad nostrae salutis auxilium provenire concede. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: qui glorificaris in tuorum confessione sanctorum, et 20 non solum excellentioribus praemiis martyrum tuorum merita gloriosa prosequeris, sed etiam sacra mysteria competentibus servitiis exsequentes, gaudium Domini sui tribuis benignus intrare. Per Christum Dominum.
[Col. 0042B] Ad Complendum. —Satiasti, Domine, familiam tuam muneribus sacris; semper ejus, quaesumus, interventione nos refove, cujus solemnia celebramus. Per.
Da, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui beatae Priscae martyris tuae natalitia colimus, et annua solemnitate laetemur, et tantae fidei proficiamus exemplo. Per.
Super oblata. —Hostia, Domine, quaesumus, quam sanctorum tuorum natalitia recensentes offerimus, et vincula nostrae pravitatis absolvat, et tuae nobis misericordiae dona conciliet. Per.
Ad Complendum. —Quaesumus, Domine, salutaribus repleti mysteriis, ut cujus solemnia celebramus, [Col. 0042C] ejus orationibus adjuvemur. Per.
Infirmitatem nostram respice, omnipotens Deus, et (152) quos pondus propriae actionis gravat, beati Fabiani martyris tui atque pontificis intercessio gloriosa nos protegat. Per.
Super oblata. —Hostias tibi, Domine, beati Fabiani martyris tui dicatas meritis benignus assume, et ad perpetuum nobis tribue provenire subsidium. Per Dominum.
Ad Complendum. —Refecti participatione muneris sacri, quaesumus, Domine Deus noster, ut cujus exsequimur cultum, sentiamus effectum. Per
Deus qui beatum Sebastianum martyrem tuum virtute [Col. 0042D] constantiae in passione roborasti, ex ejus nobis imitatione tribue pro amore tuo prospera mundi despicere, et nulla ejus adversa formidare. Per
Super oblata. —Accepta sit in conspectu tuo, Domine, nostra devotio, et ejus nobis fiat supplicatione salutaris, pro cujus solemnitate defertur. Per.
21 Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne [Col. 0043A] Deus: quoniam martyris beati Sebastiani pro confessione nominis tui venerabilis sanguis effusus simul et tua mirabilia manifestat, quo perficis in infirmitate virtutem, et nostris studiis dat profectum, et infirmis apud te praestat auxilium. Per Christum Dominum nostrum.
Ad Complendum. —Sacro munere satiati, supplices te, Domine, deprecamur, ut quod debitae servitutis celebramus officio, intercedente beato Sebastiano martyre tuo, salvationis tuae sentiamus augmentum. Per Dominum nostrum.
Omnipotens sempiterne Deus, qui infirma mundi eligis, ut fortia quaeque confundas, concede propitius ut qui beatae Agnetis martyris tuae solemnia [Col. 0043B] colimus, ejus apud te patrocinia sentiamus. Per.
Super oblata. —Hostias, Domine, quas tibi offerimus, propitius suscipe, et, intercedente beata Agnete martyre tua, vincula peccatorum nostrorum absolve. Per Dominum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et (154) diem beatae Agnetis martyrio consecratam solemniter recensere, quae, terrenae generositatis oblectamenta despiciens, coelestem meruit dignitatem; societatis humanae vota contemnens, aeterni Regis est sociata consortio; et pretiosam mortem, sexus fragilitate calcata, pro Christi confessione suscipiens (155) simul est facta conformis et sempiternitatis [Col. 0043C] ejus et gloriae. Per quem Majestatem tuam.
Ad Complendum. — [Col. 0043D] Hanc Orationem aliae duae sequuntur in Cod. Pamel. Tres absunt a Cod. Reg. Suec. Apud Pamelium uncinis clauduntur. Fere omnia quae intra uncinos leguntur ibi non exstant in Cod. Reg. Suec. Sumentes, Domine, gaudia sempiterna de participatione sacramenti festivitatis sanctae martyris Agnetis, suppliciter deprecamur, ut quae sedula servitute, donante te, gerimus, dignis sensibus tuo munere capiamus. Per.
Adesto, quaesumus, Domine, supplicationibus nostris, ut qui ex iniquitate nostra reos nos esse cognoscimus, beati Vincentii martyris tui intercessione liberemur. Per.
22 Super oblata. Hodiernum, Domine, sacrificium laetantes offerimus, quo beati Vincentii coelestem [Col. 0043D] victoriam recensentes, et tua magnalia praedicamus, et nos acquisisse gaudemus suffragia gloriosa. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per Christum Dominum nostrum: pro cujus nomine [Col. 0044A] gloriosus levita Vincentius, et miles invictus, rabidi hostis insaniam interritus adiit, modestus sustinuit, securus irrisit, sciens paratus esse ut resisteret, nesciens elatus esse (156) ut vinceret, in utroque, Domini ac Magistri sui vestigia sequens, qui humilitatis custodiendae, et de hostibus triumphandi, suis sequenda exempla monstravit. Per quem.
Ad Complendum. —Quaesumus, omnipotens Deus, ut qui coelestia alimenta percepimus, intercedente beato Vincentio martyre tuo, per haec contra omnia adversa muniamur. Per.
(157) Deus qui universum mundum beati Pauli apostoli tui praedicatione docuisti, da nobis, quaesumus, [Col. 0044B] ut qui ejus hodie Conversionem colimus, per ejus ad te exempla gradiamur. Per.
Super oblata. —Apostoli tui Pauli precibus, Domine, plebis tuae dona sanctifica, ut quae tibi tuo grata sunt instituto, gratiora fiant patrocinio supplicantis. Per Dominum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et Majestatem tuam suppliciter exorare, ut Ecclesiam tuam, beati Pauli apostoli tui praedicatione edoctam, nulla sinas fallacia violari; et sicut nihil in vera religione manere dinoscitur, (158) quod non ejus condierit disciplina, ita ad peragenda ea quae docuit ejus obtentu fidelibus tribuatur efficacia, sentiatque credentium gentium multitudo eum pro se apud [Col. 0044C] te intercessorem quem habere cognovit Magistrum atque doctorem. Per Christum Dominum nostrum.
Benedictio. —Deus qui gratia sua beatum Paulum ex persecutore fecit apostolum, ipse vobis compunctionis piaeque conversionis spiritum dignetur impertire. Amen. Quique ei secretorum coelestium mysteria dignatus est revelare, ipse vobis Scripturarum suarum abdita dignetur aperire. Amen. Et qui ei perseverantiam fidei, 23 constantiamque in persecutionibus inflexibilem dare dignatus est, eisdem vestram infirmitatem donis roborare atque munire dignetur. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
Ad Complendum. —Sanctifica nos, Domine, quaesumus, salutari mysterio; et pro nobis ejus non desit [Col. 0044D] oratio, cujus nos donasti patrocinio gubernari. Per Dominum.
Martyris tui Projecti nos, quaesumus, Domine, interventio gloriosa commendet, ut quod nostris actibus [Col. 0045A] non meremur, ejus precibus consequamur. Per Dominum.
Super oblata. —Suscipe, Domine, propitius orationem nostram cum oblationibus hostiarum superimpositis, et martyris tui Projecti deprecatione pietati tuae perfice benignus acceptas, et illam quae in eo flagravit fortem dilectionem in nobis aspira benignus. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et tuam misericordiam deprecari ut mentibus nostris beati martyris tui Projecti (160) repetita solemnitate spiritalis laetitiae tribuas jugiter suavitatem. (161) Concedasque nobis, ut, venerando passionis [Col. 0045B] ejus triumphum, obtentu illius, et peccatorum remissionem, et sanctorum mereamur adipisci consortium. Per Christum Dominum.
Ad Complendum. —Votiva, Domine, pro beati martyris tui Projecti passione dona percepimus: quaesumus, ut ejus precibus, et praesentis vitae nobis pariter et aeternae tribuas conferre praesidium. Per.
Deus, qui nos annua beatae Agnetis martyris tuae solemnitate laetificas, da, quaesumus, ut quam veneramur officio, etiam piae conversationis sequamur exemplo. Per.
Super oblata. —Super has, quaesumus, Domine, hostias [Col. 0045C] benedictio copiosa descendat, quae et sanctificationem nobis clementer operetur, et de martyrum nos solemnitate laetificet. Per.
24 Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, beatae Agnetis natalitia geminantes. Vere enim hujus honorandus est dies, quae sic terrena generatione processit, ut ad divinitatis consortium perveniret. Per Christum.
Ad Complendum. —Sumpsimus, Domine, celebritatis annuae votiva sacramenta; praesta, quaesumus, ut et temporalis nobis vitae remedia praebeant et aeternae. Per.
Super populum. —Adesto nobis, omnipotens Deus, [Col. 0045D] beatae Agnetis festa repetentibus, quam, hodiernae festivitatis prolatam exortu, ineffabili munere sublevasti. Per.
(164) Ad Collectam. —(165) [Col. 0045D] In Edit. Vatic. et Gussanvil. haec Oratio adhuc pertinet ad officium sanctae Agnetis; quod aliis Cod. [Col. 0046D] tam Editis quam manu exaratis contrarium est. In Cod. Pamel. praefigitur: oratio ad Collectam ad sanctum Adrianum. Et post Orationem legitur: ad missam ad sanctam Mar. Majorem. Idem exstat in duobus Theod. et in Cod. Reg. Suec., nisi quod in isto, pro ad missam, habes Missa. In multis Cod., ut observat Pamel., est Benedictio cereorum. In Theod. notantur multae Antiphonae, praesertim Adorna thal. Erudi, quaesumus, Domine, plebem tuam, et quae extrinsecus annua tribuis devotione venerari, interius assequi gratiae tuae luce concede. Per.
Ad Missam. —Omnipotens sempiterne Deus, Majestatem tuam supplices exoramus, ut sicut Unigenitus Filius tuus hodierna die cum nostrae carnis substantia in templo est praesentatus, ita nos facias purificatis tibi mentibus praesentari. Per eumdem Dominum.
Super oblata. —Exaudi, Domine, preces nostras; ei, ut digna sint munera quae oculis tuae Majestatis offerimus, subsidium nobis tuae pietatis impende. [Col. 0046B] Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: quia per incarnati Verbi mysterium nova mentis nostrae oculis lux tuae claritatis effulsit, ut dum visibiliter Deum cognoscimus, per hunc invisibilium amore rapiamur. Et ideo cum angelis et archangelis.
Benedictio. —Omnipotens Deus qui Unigenitum suum hodierna die in assumpta carne in templo voluit praesentari, benedictionis suae vos munere fultos bonis operibus faciat exornari. Amen. Et qui eum, ut legem adimpleret, (166) ministrum voluit effici legis, 25 mentes vestras instruat legis suae spiritalibus [Col. 0046C] documentis. Amen. Quo ei et pro turturibus castitatis seu charitatis munera offerre valeatis, et pro pullis columbarum Spiritus sancti donis exuberetis. Amen. Quod ipse.
Ad Complendum. —Quaesumus, Domine Deus noster, ut sacrosancta mysteria, quae pro reparationis nostrae munimine contulisti, intercedente beata semper virgine Maria, et praesens nobis remedium esse facias et futurum. Per.
Alia. —Perfice in nobis, quaesumus. Domine, gratiam tuam, qui justi Simeonis exspectationem implesti, ut sicut ille mortem non vidit priusquam Christum Dominum videre mereretur, ita et nos vitam obtineamus aeternam. Per.
Deus qui inter caetera potentiae tuae miracula, etiam in sexu fragili victoriam martyrii contulisti, [Col. 0047A] concede propitius ut cujus natalitia colimus, per ejus ad te exempla gradiamur. Per Dominum.
Super oblata. —Suscipe, Domine, munera quae in beatae Agathae martyris tuae solemnitate deferimus, cujus nos confidimus patrocinio liberari. Per Dominum nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare. nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per Christum Dominum nostrum: pro cujus nomine (167) poenarum mortisque contemptum in utroque sexu fidelium cunctis aetatibus contulisti, ut inter felicium martyrum palmas (168) Agathen quoque beatissimam virginem victrici patientia coronares. Quae nec minis territa, nec suppliciis superata, de [Col. 0047B] diaboli saevitia triumphavit, quia in tuae Deitatis confessione permansit. Et ideo.
Ad Complendum. —Beatae Agathae martyris tuae, Domine, precibus confidentes, quaesumus clementiam tuam, ut per ea quae sumpsimus aeterna remedia capiamus. Per.
Alia. —Indulgentiam nobis, Domine, beata Agathe martyr imploret, quae tibi grata (169) semper exstitit et merito castitatis, et tuae professione virtutis. Per Dominum nostrum.
Omnipotens sempiterne Deus, infirmitatem nostram 26 propitius respice, atque ad protegendum nos dexteram tuae Majestatis extende. Per.
Super oblata. —(170) Haec Hostia, Domine, quaesumus, [Col. 0047C] emundet nostra delicta, et sacrificium celebrandum subditorum tibi corpora mentesque sanctificet. Per Dominum nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et te omni tempore collaudare et benedicere, quia in te vivimus, et movemur, et sumus. Et nullum tempus nullumque momentum est quod a beneficiis pietatis tuae vacuum transigamus. Variis etenim solemnitatum causis, salutarium nobis operum tuorum et munerum memoria praesentis vitae tempora exornat. Unde et nos vel innovante laetitia praeteriti gaudii, vel permanentis boni tempus agnoscentes, indefessas Majestati tuae grates exsolvimus. Per Christum Dominum [Col. 0047D] nostrum.
Benedictio. —Omnipotens Deus vos ab omnium peccatorum maculis emundet, qui leprosum supplicem tactu proprio dignatus est emundare. Amen. Quique centurionis servum non aspernatus est visitare, ipse cordium vestrorum hospitium dignetur misericorditer introire. Amen. Sicque vos fidei suae plenitudine informet, ut cum sanctis suis in coelorum regno accumbere concedat. Amen. Quod ipse praestare.
[Col. 0048A] Ad Complendum. —Quos tantis, Domine, largiris uti mysteriis, quaesumus ut effectibus nos eorum veraciter aptare digneris. Per.
Super populum. —Adsit, Domine, quaesumus, propitiatio tua populo supplicanti, ut quod te inspirante fideliter expetit, tua celeri largitate percipiat. Per Dominum nostrum.
Deus qui nos in tantis periculis constitutos pro humana scis fragilitate non posse subsistere, da nobis salutem mentis et corporis, ut ea quae pro peccatis nostris patimur, te adjuvante, vincamus. Per.
Super oblata. —Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ut hujus sacrificii munus oblatum fragilitatem nostram ab omni malo purget semper et muniat. [Col. 0048B] Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, 27 nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, qui genus humanum pro praevaricatione sua in ipsius originis radice damnatum (171) per florem virginalis uteri reddere dignatus es absolutum, ut hominem, quem per Unigenitum creaveras, per Filium tuum Deum et hominem recreares; et diabolus, qui Adam in fragili carne devicerat, (172) conservata justitia, a Deo carne vinceretur assumpta. Per quem Majestatem tuam.
Benedictio. —Tentationum omnium a vobis Dominus pericula removeat, et perturbationum procellas miseratus excludat. Amen. Tentatoris fraudes atque [Col. 0048C] molimina dissolvat, et vos adversus eum cautos atque invincibiles faciat. Amen. Continuae pacis vobis munera tribuat, et vos in portu tranquillitatis ac securitatis propitiatus constituat. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
Ad Complendum. —Munera tua nos, Deus, a delectationibus terrenis expediant, et coelestibus semper instruant alimentis. Per.
Familiam tuam, quaesumus, Domine, continua pietate custodi, ut quae in sola spe gratiae coelestis innititur, tua semper protectione muniatur. Per Dominum.
Super oblata. —Hostias tibi, Domine, placationis offerimus, ut et delicta nostra miseratus absolvas, [Col. 0048D] et nutantia corda tu dirigas. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et tibi hanc immolationis hostiam offerre, (173) quae est salutifera et ineffabile divinae gratiae sacramentum, quae offertur a plurimis, (174) et unum Christi corpus sancti Spiritus infusione perficitur; singuli accipiunt Christum Dominum, et (175) in singulis portionibus totus est; nec (176) per singulos minuitur, [Col. 0049A] sed integrum se praebet in singulis. Propterea ipsi qui sumimus communionem hujus sancti panis et calicis, (177) unum Christi corpus efficimur. Per ipsius itaque Majestatem te supplices exoramus, ut nos ab omnibus emundes contagiis vetustatis, et in novitate vitae perseverare concedas. Per Christum.
Benedictio. —Deus, qui bonum semen in sua Ecclesia serere consuevit, in vobis illud conservare atque multiplicare nunquam desistat. Amen. Zizaniorum superseminatorem a vobis procul repellat, et sui verbi pabulo vos indesinenter reficiat. Amen. Quo cum dies judicii advenerit, a reprobis separati, ad dexteram judicis sistamini, et in beatissimo ipsius regno collocemini. Amen. Quod ipse praestare.
28 Ad Complendum. —Quaesumus, omnipotens [Col. 0049B] Deus, ut illius salutaris capiamus effectum, cujus per haec mysteria pignus accepimus. Per eumdem.
Super populum. —Ecclesiae tuae, Domine, voces placatus admitte, ut, destructis adversitatibus universis, secura tibi serviat libertate. Per.
Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut semper rationabilia meditantes, quae tibi sunt placita, et dictis exsequamur et factis. Per.
Super oblata. —Haec nos oblatio, Deus, mundet, quaesumus, et renovet et gubernet et protegat. Per Dominum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: ad [Col. 0049C] cujus immensam pertinet gloriam, ut non solum mortalibus tua pietate succurreres, sed de ipsa etiam mortalitate nostra nobis remedium provideres, et perditos quosque unde perierant, inde salvares. Per Christum Dominum nostrum.
Benedictio. —Deus qui mare suis pedibus fecit esse calcabile, vobis quidquid est noxium ipse substernat. Amen. Contrarios immundorum spirituum motus compescat, et vos in sua pace confirmet. Amen. Crucis suae navi inter mundi fluctus gubernet, et in littus beatae perennitatis perducat. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
Ad Complendum. —Coelestibus, Domine, pasti deliciis, quaesumus ut semper eadem per quae veraciter vivimus appetamus. Per.
[Col. 0049D] Super populum. —Conserva populum tuum, Deus, et tuo nomini fac devotum, ut, divinis subjectus officiis, et temporalia viriliter et aeterna dona percipiat. Per Dominum nostrum.
Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui beati [Col. 0050A] Valentini martyris tui natalitia colimus, a cunctis malis imminentibus ejus intercessione liberemur. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Oblatis, Domine, quaesumus, placare muneribus, 29 et, intercedente beato Valentino martyre tuo, a cunctis nos defende periculis. Per Dominum nostrum.
Ad Complendum. —Sit nobis, Domine, reparatio mentis et corporis coeleste mysterium, ut cujus exsequimur actionem, sentiamus effectum. Per.
Deus qui beato apostolo tuo Petro, collatis clavibus regni coelestis, animas ligandi atque solvendi (180) pontificium tradidisti, concede ut intercessionis ejus auxilio a peccatorum nostrorum nexibus liberemur. [Col. 0050B] Qui vivis et regnas.
Super oblata. —Ecclesiae tuae, quaesumus, Domine, preces et hostias beati Petri apostoli commendet oratio, ut quod pro illius gloria celebramus nobis prosit ad veniam. Per Dominum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus; et te laudare mirabilem Deum in sanctis tuis, in quibus glorificatus es vehementer. Per quos Unigeniti tui sacrum corpus exornas, et in quibus Ecclesiae tuae fundamenta constituis, quam (181) in patriarchis fundasti, in prophetis praeparasti, in apostolis condidisti. Ex quibus beatum Petrum apostolorum principem, ob confessionem Unigeniti Filii tui, per os [Col. 0050C] ejusdem Verbi tui confirmatum, in fundamento domus tuae, mutato nomine, coelestium claustrorum praesulem custodemque fecisti, divino ei jure concesso, ut (182) quae statuisset in terris, servarentur in coelis. In cujus veneratione hodierna die Majestati tuae haec festa persolvimus, et gratiarum ac laudis Hostiam immolamus. Per quem Majestatem.
Ad Complendum. —Laetificet nos, Domine, munus oblatum, ut sicut in apostolo tuo Petro te mirabilem praedicamus, sic per illum tuae sumamus indulgentiae largitatem. Per.
Super populum. —Benedic, quaesumus, Domine, plebem tuam; et beati Petri apostoli tui precibus tribue consequi tuae defensionis auxilium. Per.
Deus, qui beatum Matthiam apostolorum tuorum collegio sociasti, tribue, quaesumus, ut ejus interventione, 30 tuae circa nos pietatis semper viscera sentiamus. Per Dominum.
Super oblata. —Deus, qui proditoris apostatae ruinam, ne apostolorum tuorum (184) numerus sacratus [Col. 0051A] perfectione careret, beati Matthiae electione supplesti, praesentia munera sanctifica, et per ea nos gratiae tuae virtute confirma. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et te laudare mirabilem Deum in beatis apostolis tuis, in quibus glorificatus es vehementer. Per quos Unigeniti tui sacrum corpus colligis, et in quibus Ecclesiae tuae fundamenta constituis. Unde poscimus clementiam tuam, piissime omnipotens Deus, ut intercessione beati apostoli tui Matthiae, cujus passionis triumphum solemniter celebramus, mereamur a peccatorum nostrorum nexibus solvi, et aeternae vitae felicitati reddi, atque sanctorum tuorum coetibus [Col. 0051B] connumerari. Per quem.
Benedictio. —Deus, qui vos in apostolicis tribuit consistere fundamentis, benedicere vobis dignetur, beati apostoli sui Matthiae intercedentibus meritis. Amen. Defendatque vos a cunctis adversis, apostolicis praesidiis, qui vos eorum voluit ornari et munerari exemplis et documentis. Amen. Quo per eorum intercessionem perveniatis ad aeternae patriae haereditatem, per quorum doctrinam tenetis fidei integritatem. Quod ipse praestare dignetur.
Ad Complendum. —Praesta, quaesumus, omnipotens et misericors Deus, ut per haec sancta, quae sumpsimus, interveniente beato Matthia apostolo tuo, veniam consequamur et pacem. Per Dominum.
Super populum. —Percipiat, Domine, quaesumus, [Col. 0051C] populus tuus, intercedente beato Matthia apostolo tuo, misericordiam, quam deposcit, et quam precatur humiliter, indulgentiam consequatur et pacem. Per Dominum.
Concede, quaesumus, Domine, fidelibus tuis digne sancti Gregorii pontificis tui celebrare solemnia, ut ejus et hic experiantur auxilia, et aeternis effectibus apprehendant. Per.
[Col. 0051D] In Cod. Reg. Suec. legitur haec Oratio: Annue nobis, Domine, ut animae famuli tui Gregorii prosit oblatio, quam immolando totius mundi tribuisti relaxari delicta. Sic legi quibusdam in Codicibus observat Pamelius. Super oblata. —Hostias, Domine, quas nomini tuo sacrandas offerimus, sancti Gregorii prosequatur oratio, per quam nos et expiari facias, et defendi. Per.
31 Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum [Col. 0051D] et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: quia sic tribuis Ecclesiam tuam sancti Gregorii pontificis tui commemoratione gaudere, ut eam illius et festivitate laetifices, et exemplo piae conversationis exerceas, et verbo praedicationis erudias, grataque tibi supplicatione tuearis. Per.
Ad Complendum. —(185) Praestent nobis, quaesumus, Domine, tua sancta praesidium, quod, intervenientibus [Col. 0052A] beati Gregorii meritis, ab omnibus nos absolvat peccatis. Per.
Deus, qui in (187) beatae Mariae virginis utero Verbum tuum, angelo annuntiante, carnem suscipere voluisti, praesta supplicibus tuis, ut qui vere eam Genitricem Dei credimus, ejus apud te intercessionibus adjuvemur. Per eumdem.
Ad Missam. —Deus, qui hodierna die Verbum tuum in (188) beatae Virginis alvo (189) incarnari voluisti, fac nos ita praesentem (190) solemnitatem peragere, ut tibi placere valeamus. Per eumdem.
Super oblata. —Altari tuo, Domine, superposita munera Spiritus sanctus assumat, qui hodie beatae [Col. 0052B] Mariae viscera splendoribus suae virtutis replevit. Per Dominum nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per Christum Dominum nostrum: quem pro salute hominum nasciturum Gabriel archangelus nuntiavit, virgo Maria Spiritus sancti cooperatione concepit; ut quod angelica nuntiavit sublimitas, virginea crederet puritas, ineffabilis perficeret Deitas. Illius itaque optamus, te opitulante, cernere faciem sine confusione, cujus Incarnationis gaudemus solemnitate. Per quem Majestatem.
Ad Complendum. —In mentibus nostris, Domine, verae fidei sacramenta confirma, ut qui conceptum [Col. 0052C] de Virgine Deum verum et hominem confitemur, per ejus salutiferae resurrectionis potentiam ad aeternam mereamur pervenire laetitiam. Per.
Super populum. —Protege, Domine, famulos tuos subsidiis pacis, 32 et beatae Mariae patrociniis confidentes a cunctis hostibus redde securos. Per.
Alia. —Gratiam tuam, quaesumus, Domine, mentibus nostris infunde, ut qui angelo nuntiante Christi Filii tui Incarnationem cognovimus, per passionem ejus et crucem ad resurrectionis gloriam perducamur. Qui tecum vivit et regnat Deus.
Alia. —Omnipotens sempiterne Deus, qui coaeternum tibi Filium hodie pro mundi salute secundum carnem Spiritu sancto concipiendum angelico ministerio beatae Mariae semper virgini declarasti, adesto [Col. 0052D] propitius populo tuo, ut ad ejus Nativitatem, (191) pace concessa, liberioribus animis occurramus. Per eumdem.
Alia. —Exaudi nos, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, qui per beatae Mariae sacri uteri (192) divinae gratiae obumbrationem universum mundum illuminare dignatus es, et praesta ut quod nostris meritis non valemus obtinere, ejus adipisci praesidiis mereamur. Per Dominum nostrum.
[Col. 0053A] Alia. —Beatae et gloriosae semperque virginis Dei genitricis Mariae nos, Domine, quaesumus, merita consequantur, et tuam nobis indulgentiam semper implorent. Per.
Alia. —Porrige nobis, Deus, dexteram tuam, et per intercessionem beatae et gloriosae semperque virginis Dei genitricis Mariae auxilium nobis supernae Virtutis impende. Per eumdem.
Concede, quaesumus, omnipotens Deus, fragilitati nostrae sufficientiam competentem, ut suae reparationis effectum, et pia conversatione recenseat, et cum exsultatione suscipiat.
Super oblata. —Concede nobis, misericors Deus, et digne tuis servire semper altaribus, et eorum [Col. 0053B] perpetua participatione salvari. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: quia per ea quae conspiciuntur instruimur quibus modis ad invisibilia tendere debeamus. Denique commonemur, anni ducente successu, de praeteritis ad futura, de vetustate in novitatem vitae transire, (194) ut, terrenis sustentationibus expediti, coelestis doni capiamus desiderabilius ubertatem. Et (195) per eum cibum qui beneficiis praerogatur alternis 33 perveniamus ad victum sine fine mansurum, Jesum Christum Dominum nostrum. Per quem.
Benedictio. —Omnipotens Deus ita stadium vestri cursus dirigere dignetur, ut bravium vos aeternae [Col. 0053C] vitae comprehendere faciat. Amen. Et ita vos abstinentiae armis circumdet, ut nullis vitae hujus oneribus a (196) perventione retardemini. Amen. Quique vos vineam suam vocare vobisque sanctos operarios mittere dignatus est, ipse vos sua gratia dignetur excolere, ut denario vitae perennis munerare non abnuat. Quod ipse praestare.
Ad Complendum. —Fideles tui, Deus, per tua dona firmentur, ut eadem et percipiendo requirant, et quaerendo sine fine percipiant. Per.
Super populum. —Preces populi tui, quaesumus, Domine, clementer exaudi, ut qui juste pro peccatis nostris affligimur, pro tui nominis gloria misericorditer liberemur. Per Dominum.
[Col. 0053D] Deus, qui conspicis quia ex nulla nostra actione confidimus, concede propitius ut contra adversa [Col. 0054A] omnia Doctoris Gentium protectione muniamur. Per.
Super oblata. —Intende, quaesumus, Domine, Hostias familiae tuae, et quam sacri muneris facis esse participem, tribue (198) ad ejus plenitudinem pervenire. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: qui rationalem creaturam, ne, temporalibus dedita bonis, ad praemia sempiterna non tendat, ea dispensatione dignaris erudire, ut nec castigatione deficiat, nec prosperitatibus insolescat, sed hoc potius fiat ejus gloriosa devotio, quo nullis adversitatibus obruta superetur. Per Christum Dominum.
[Col. 0054B] Benedictio. —Det vobis Dominus nosse mysteria regni Dei, qui jam dare dignatus est auditum verbi sui. Amen. Sicque mentes vestras seminis sui copia repleat, ut in vebis illud sibi placite fructificare concedat. Amen. Et ita vos ab omni tentatione muniat, quatenus (199) triceni, sexageni, atque centeni fructus pro suae gratiae distributione, magnificentia muneret. Amen. Quod ipse.
34 Ad Complendum. —(200) Adsit nobis, quaesumus, Domine, cibus sacer, potusque salutaris, qui et temporalem vitam muniat, et praestet aeternam. Per Dominum nostrum.
Super populum. —Tuere, quaesumus, Domine, plebem tuam, et sacram solemnitatem recolentem gratiae coelestis largitate prosequere, ut, visibilibus [Col. 0054C] adjuta solatiis, ad invisibilia bona promptius incitetur. Per.
Preces nostras, quaesumus, Domine, clementer exaudi, atque a peccatorum vinculis absolutos ab omni nos adversitate custodi. Per.
Super oblata. —Haec Hostia, Domine, quaesumus, emundet nostra delicta, (201) et sacrificium celebrandum subditorum tibi corpora mentesque sanctificet. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et (202) Majestatem tuam (203) [Col. 0054D] Ita quoque in Cod. Gemet., et in duobus Theod. In Edit. Vatic. et Gussanvill. legitur congrua. cernua devotione exorare, ut modulum terrenae fragilitatis aspiciens, [Col. 0054D] non in ira tua pro nostra pravitate nos arguas, sed immensa clementia purifices, erudias, consoleris. [Col. 0055A] Qui cum sine te nihil possimus facere quod tibi sit placitum, tua nobis gratia sola praestabit ut salubri conversatione vivamus. Per Christum.
Benedictio. —Omnipotens Deus sua vos benedictione confirmet, et imminenti quadragesimali abstinentiae aptos efficiat. Amen. Quique caeco supplicanti per divinitatis potentiam lumen restituit, caecitatem vestri cordis clementissimus illuminator abstergat, et lucis suae radiis mentes vestras benignus illustret. Amen. Quatenus, vitiorum sordibus emundati, et charitatis ardore solidati, coelestem haereditatem percipere valeatis illaesi. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
[Col. 0055D] In Cod. Reg. Suec. Oratio, ad Compl. est: Quaesumus, omnip. Deus, ut qui coelestia alimenta percepimus, per haec contra adversa omnia muniamur. Abest haec Oratio a Cod. Pamel., quod observamus ut eos aliquando minime convenire ostendatur. Ad Complendum. —Repleti sumus, Domine, donorum participatione coelestium; praesta, quaesumus, [Col. 0055B] ut eadem et sumamus jugiter, et incessabiliter ambiamus. Per.
Super populum. —De multitudine misericordiae tuae, Domine, populum tibi protege confitentem, et corporaliter gubernatum, piae mentis affectu, tuis muneribus assequendis effice promptiorem. Per Dominum nostrum.
(205) [Col. 0055D] In Cod. Pamel., consentiente C. Reg. Suec., legitur: Collecta ad sanctam Anast. Concede nobis, etc. Et postea: ad Missam statio ad sanctam Sabinam. In Kalend. Rom. tantum exstat: Fer. 4, ad sanctam Savinam. Evangel. est: Dixit J . . . . . Cum jejunatis. In Gemet. et 1 Theod. praemittitur Benedictio cinerum. Ad Collectam. —Concede nobis, Domine, praesidia militiae Christianae sanctis inchoare jejuniis, ut contra spiritales nequitias pugnaturi continentiae muniamur auxiliis. Per.
[Col. 0055D] Id minime legitur in Cod. Reg. Suec. in quo etiam multa desunt quae exstant in Cod. Pamel. in hac fer. 4. Ad Missam. —Praesta, quaesumus, Domine, fidelibus tuis, ut jejuniorum veneranda solemnia, et congrua pietate suscipiant, et secura devotione percurrant. [Col. 0055C] Per.
Super oblata. —Fac nos, Domine, quaesumus, his muneribus offerendis convenienter aptari, quibus ipsius venerabilis (206) sacramenti celebramus exordium. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: qui corporali jejunio vitia comprimis, mentem elevas, virtutem largiris et praemia.—Per Christum.
Ad Complendum. —Percepta nobis, Domine, praebeant sacramenta (207) subsidium, ut et tibi grata sint nostra jejunia, et nobis proficiant ad medelam. Per.
[Col. 0056A] Super populum. —Inclinantes se, Domine, Majestati tuae propitiatus intende, ut qui divino munere sunt refecti coelestibus semper nutriantur auxiliis. Per Dominum nostrum [Col. 0055D] In Ed. Pamel., post omnes alias Orat., una annotatur [Col. 0056D] ad Vesperos, singulis Quadrag. diebus, quae non solum in Codd. aliis Editis desideratur, sed etiam in Ms. Reg. Suec., qui raro a Pamel. discrepat. Theoder. Mss. exhibent has Orat. ad Vesperos. .
Deus, qui culpa offenderis, poenitentia placaris, preces populi tui supplicantis propitius respice, et flagella tuae iracundiae, quae pro peccatis nostris meremur, averte. Per.
Super oblata. —Sacrificiis praesentibus, Domine, quaesumus, intende placatus, ut et devotioni nostrae proficiant et saluti. Per Dominum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, 36 Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: quoniam [Col. 0056B] illa festa remeant quibus nostrae mortalitati procuratur immortale commercium, ac temporali vitae subrogatur aeternitas; et (208) de peccati poena, peccata mundantur, mirisque modis conficitur de perditione salvatio, ut status conditionis humanae, qui per felicitatis insolentiam venit ad tristitiam, humilis et modestus ad aeterna gaudia redeat per moerorem. Per Christum.
Ad Complendum. —Coelestis doni benedictione percepta, supplices te, Deus omnipotens, deprecamur, ut hoc idem nobis et (209) sacramenti causa sit et salutis. Per.
Super populum. —Parce, Domine, parce populo tuo, ut, dignis flagellationibus castigatus, in tua miseratione respiret. Per.
Inchoata jejunia, quaesumus, Domine, benigno favore prosequere, ut observantiam, quam corporaliter exhibemus, mentibus etiam sinceris exercere valeamus. Per Dominum.
Super oblata. —Sacrificium, Domine, (210) observantiae paschalis quod offerimus, praesta, quaesumus, ut tibi et mentes nostras reddat acceptas, et continentiae promptioris nobis tribuat facultatem. Per Dominum.
Praefatio —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et majestatem tuam suppliciter deprecari, ut intelligentiae [Col. 0057A] nobis spiritum benignus infundas, quo vel ipsi rationabiliter agenda cernamus, vel eis, qui (211) inutilia sentiunt, indicemus, esse (212) censendum; nec studia nostra sectemur, sed offerentibus meliora subdamur. Quoniam haec apud te sapientia est quae non suis inhaeret vitiis, sed undecunque prolatam diligit veritatem. Per Christum Dominum.
Ad Complendum. —Spiritum nobis, Domine, tuae charitatis infunde, ut quos uno coelesti pane satiasti, tua facias pietate concordes.
Super populum. —Guberna, Domine, quaesumus, plebem tuam, et tuis beneficiis semper accumula, ut et praesentis vitae subsidiis gaudeat, et aeternae. Per.
Exaudi nos, miserator et misericors Deus, et continentiae salutaris propitius nobis dona concede. Per Dominum nostrum.
Super populum. —Praepara nos, quaesumus, Domine, hujus abstinentiae festivis officiis, ut haec sacrificia veneranda sobriis semper mentibus celebremus. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et Majestatem tuam suppliciter deprecari, ut mentem nostram tibi placitam benignus efficias, quae non tantum speciem bonitatis ostendat, sed justitiae fructibus illuminata clarescat, tuaeque semper dedita Majestati, [Col. 0057C] beneficia desiderata percipiat. Qui necessariis prosequi muneribus non omittis quos tuo cultui praestiteris convenienter intentos. Per Christum Dominum nostrum.
Ad Complendum. —Tribue nobis, omnipotens Deus, ut dona coelestia, quae debito frequentamus obsequio, salutaria nobis jugiter sentiamus. Per.
Super populum. —Tuere, Domine, populum tuum, et ab omnibus peccatis clementer emunda, quia nulla ei nocebit adversitas, si nulla dominetur iniquitas. Per.
Ad Missam. —Deus, qui Ecclesiam tuam annua Quadragesimali observatione purificas, praesta familiae [Col. 0057D] tuae ut quod a te obtinere abstinendo nititur, [Col. 0057D] Ita Cod. Reg. Suec., consentientibus aliis tum [Col. 0058D] Editis, tum Mss., excepto Pamel., ubi habes hoc bonis moribus. Hic Cod. Reg. Suec. in multis discrepat a Pamel. hoc bonis operibus exsequatur. Per Dominum.
Super oblata. —Sacrificium Quadragesimalis initii solemniter immolamus, te, Domine, deprecantes, ut cum epularum restrictione carnalium a noxiis quoque voluptatibus temperemus. Per Dominum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per [Col. 0058A] Christum Dominum nostrum: qui continuatis quadraginta diebus et noctibus hoc jejunium non esuriens dedicavit; postea enim esuriit non tam cibum hominum quam salutem; nec escarum saecularium epulas concupivit, sed animarum desideravit potius sanctitatem. Cibus namque ejus est 38 redemptio populorum. (213) Cibus ejus est totius bonae voluntatis effectus: qui nos docuit operari, non cibum, qui terrenis dapibus apparatur, sed eum qui divinarum Scripturarum lectione percipitur. Per quem.
Benedictio. —Benedicat vobis omnipotens Deus, qui quadragenarium numerum in Moysi et Eliae necnon et Mediatoris nostri jejunio consecravit, concedatque vobis ita transigere praesentis vitae dispensationem, ut, accepto a Patrefamilias remunerationis [Col. 0058B] denario, perveniatis ad peccatorum omnium remissionem, et ad gloriosam cum sanctis omnibus resurrectionem. Amen. Detque vobis spiritalium virtutum invictricia [ Forte, victricia] arma, quibus exemplo Domini devincere valeatis antiqui hostis sagacissima tentamenta. Amen. Quo non in solo pane, sed in omni verbo quod de ore ejus procedit, spiritalem sumentes alimoniam, per jejuniorum observationem et caeterorum bonorum operum exhibitionem percipere mereamini immarcescibilem gloriae coronam. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
Ad Complendum. —Tui nos, Domine, sacramenti libatio sancta restauret, et a vetustate purgatos in mysterii salutaris faciat transire consortium. Per.
Super populum. —In populum tuum, quaesumus, [Col. 0058C] Domine, benedictio copiosa descendat, indulgentia veniat, consolatio tribuatur, fides sancta succrescat, redemptio sempiterna firmetur. Per.
Alia. —Da nobis, quaesumus, omnipotens Deus, aeternae promissionis gaudia quaerere, et quaesita citius invenire. Per.
Alia. —Adesto, quaesumus, Domine, supplicationibus nostris, et in tua misericordia confidentes ab omni nos adversitate custodi. Per Dominum nostrum.
Alia. —Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ut per annua Quadragesimalis exercitia (214) sacramenti, et ad intelligendum Christi proficiamus arcanum, et effectus ejus digna conversatione sectemur. Per.
[Col. 0058D] (215) Per totam Quadragesimam, quotidianis diebus, finita Missa, episcopus et clerici discedunt, et exuuntur sacris vestibus, et tunc redeunt ad Vesperos. Et nullus clericus in ecclesia (216) stat operto capite, nisi habeat infirmitatem, ullo tempore.
Converte, nos, Deus salutaris noster, et, ut nobis jejunium Quadragesimale proficiat, mentes nostras 39 coelestibus instrue disciplinis. Per.
[Col. 0059A] Super oblata. —Accepta tibi sit, Domine, nostrae devotionis oblatio, quae et jejunium nostrum, te operante, sanctificet, et indulgentiam nobis tuae consolationis obtineat. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: qui das escam omni carni, et nos non solum carnalibus, sed etiam spiritalibus escis reficis, ut non in solo pane vivamus, sed in omni verbo tuo vitalem habeamus alimoniam; nec tantum epulando, sed etiam jejunando pascamur. Nam ut dapibus et poculis corpora, sic jejuniis et virtutibus animae saginantur. Magnam in hoc munere salubritatem mentis ac corporis contulisti, quia jejunium nobis venerabile [Col. 0059B] dedicasti, ut ad paradisum, de quo non abstinendo decidimus, jejunando solemnius redeamus. Per Christum Dominum nostrum.
Ad Complendum. —Salutaris tui, Domine, munere satiati, supplices exoramus, ut cujus laetamur gustu, renovemur effectu. Per eumdem.
Super populum. —Esto, Domine, propitius plebi tuae, et temporali consolatione non deseras quam vis ad aeterna contendere. Per Dominum.
Respice, Domine, familiam tuam, et praesta, ut apud te mens nostra tuo desiderio fulgeat, quae se carnis maceratione castigat. Per.
Super oblata. —Oblatis, Domine, placare muneribus, et a cunctis nos defende periculis.
[Col. 0059C] Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per Christum Dominum nostrum: in quo jejunantium fides alitur, spes provehitur, charitas roboratur. Ipse enim est panis vivus et verus qui substantia aeternitatis et esca virtutis est. Verbum enim tuum, per quod facta sunt omnia, non solum humanarum mentium, sed ipsorum panis est angelorum. Hunc panem ministrare nobis non desinis, et, ut eum indesinenter esuriamus, hortaris. Cujus carne dum pascimur, roboramur, et sanguine dum potamur, abluimur. Per quem.
Ad Complendum. —Sumpsimus, Domine, celebritatis annuae votiva sacramenta: praesta, quaesumus, [Col. 0059D] ut et temporalis vitae 40 nobis (217) remedio proveniant, et aeternae. Per Dominum nostrum Jesum Christum.
Super populum. —Ascendant ad te, Domine, preces nostrae, et ab Ecclesia tua cunctam repelle nequitiam. Per.
Preces nostras, quaesumus, Domine, clementer [Col. 0060A] exaudi, et contra cuncta nobis adversantia dexteram tuae Majestatis extende. Per Dominum nostrum.
Alia. —Devotionem populi tui, Domine, quaesumus, benignus intende, ut qui per abstinentiam macerantur in corpore, per fructum boni operis reficiantur in mente. Per Dominum.
Super oblata. —Suscipe, Creator omnipotens Deus, quae jejunantes de tuae munificentiae largitate deferimus, et pro temporali nobis collata praesidio, ad vitam converte propitiatus aeternam. Per Dominum nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: qui in alimentum corporis humani frugum copiam [Col. 0060B] produci jussisti, et in alimentum animarum jejunii nobis medicinam indidisti. Te itaque supplices invocamus, ut tibi sit acceptabile jejunium nostrum, et nos a cibis jejunantes, peccatis absolvas. Per Christum.
Ad Complendum. —Tui, Domine, perceptione sacramenti, et a nostris mundemur occultis, et ab hostium liberemur insidiis. Per Dominum.
Super populum. —Mentes nostras, quaesumus, Domine, lumine tuae claritatis illustra, ut videre possimus quae agenda sunt, et quae recta sunt agere valeamus. Per Dominum nostrum.
Suscipe, quaesumus, Domine, preces nostras, et ad [Col. 0060C] aures misericordiae tuae postulationes sacratae tibi plebis admitte. Per Dominum.
Super oblata. —Sacrificia, Domine, quaesumus, ista nos salvent, quae medicinalibus sunt instituta jejuniis. Per.
41 Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: quia competenter atque salubriter religiosa sunt nobis instituta jejunia, ut corporeae jucunditatis immoderatas coerceamus illecebras, et terrenae delectationis insolentia refrenato, purior atque tranquillior appetitus ad coelestia contemplanda mysteria fidelium reddatur animarum. Per Christum Dominum [Col. 0060D] nostrum.
Ad Complendum. —Tuorum nos, Domine, largitate donorum, et temporalibus attolle praesidiis, et renova sempiternis. Per Dominum nostrum.
Super populum. —Da, quaesumus, Domine, populis Christianis, et quae profitentur agnoscere, et coeleste munus diligere quod frequentant. Per Dominum.
Esto, Domine, propitius plebi tuae, et quam tibi facis esse devotam, benigno refove miseratus auxilio. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Suscipe, quaesumus, Domine, nostris oblata servitiis, et tua propitius dona sanctifica. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: qui jejunii observatione et eleemosynarum gratissima largitione nos docuisti nostrorum consequi remedia peccatorum. Unde tuam imploramus clementiam, ut, his observationibus et caeteris bonorum operum exhibitionibus muniti, ea operemur quibus [Col. 0061B] ad aeterna gaudia consequenda et spes nobis suppetat et facultas. Per Christum.
Ad Complendum. —Per hujus, Domine, operationem mysterii, et vitia nostra purgentur, et justa desideria impleantur. Per Dominum nostrum.
Super populum. —Conserva, quaesumus, Domine, populum tuum, et ab omnibus quas meretur adversitatibus redde securum, ut, tranquillitate percepta, devota tibi mente deserviat. Per.
Populum tuum, Domine, quaesumus, propitius 42 respice, atque ab eo flagella tuae iracundiae clementer averte. Per Dominum nostrum.
Alia. —Deus qui delinquentes perire non pateris, [Col. 0061C] sed exspectas, ut convertantur et vivant, debitam, quaesumus, peccatis nostris suspende vindictam, et praesta propitius ne dissimulatio cumulet ultionem, sed potius per jejunium emendatio prosit ad veniam. Per.
Alia. —Protector noster aspice, Deus, ut qui majorum nostrorum pondere premimur, percepta misericordia, libera tibi mente famulemur. Per.
Alia. —Adesto, quaesumus, Domine, supplicationibus nostris, ut esse, te largiente, mereamur et inter prospera humiles et inter adversa securi. Per.
Alia. —Actiones nostras, quaesumus, Domine, et aspirando praeveni, et adjuvando prosequere, ut cuncta nostra operatio et a te semper incipiat, et per te coepta finiatur. Per.
Ad Missam. —Deus, qui tribus pueris mitigasti [Col. 0061D] flammas ignium, concede propitius ut nos famulos tuos non exurat flamma vitiorum. Per Christum Dominum.
Super oblata. —Praesentibus sacrificiis, Domine, [Col. 0062A] jejunia nostra sanctifica, ut quod observantia nostra profitetur extrinsecus, interius operetur. Per Dominum nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: illuminator et Redemptor animarum nostrarum, qui nos per primum Adam, abstinentiae lege violata, paradiso ejectos, fortiores jejunii remedio ad antiquae patriae beatitudinem per gratiam revocasti. Nosque pia institutione docuisti quibus observationibus a peccatis omnibus liberemur. Per Christum Dominum nostrum.
Ad Complendum. —Sanctificationibus tuis, omnipotens Deus, et vitia nostra curentur, et (219) remedia [Col. 0062B] nobis aeterna proveniant. Per Christum Dominum nostrum.
Super populum. —Ab omnibus nos, quaesumus, Domine, peccatis propitius absolve, ut percepta venia peccatorum, liberis tibi mentibus serviamus. Per.
Deus, qui conspicis omni nos virtute destitui, interius exteriusque custodi, ut et ab omnibus adversitatibus muniamur in corpore, et a pravis cogitationibus mundemur in mente. Per Dominum.
Super oblata. —Ecclesiae tuae, Domine, munera placatus assume, quae et misericors offerenda tribuisti, et in nostrae salutis potenter efficis transire mysterium. Per Dominum nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum [Col. 0062C] et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et Majestatem tuam suppliciter exorare, ut mentibus nostris medicinalis observantiae munus infundas. Et qui negligentibus etiam subsidium ferre non desinis, beneficia praebeas potiora devotis. Per Christum Dominum.
Benedictio. —Omnipotens Deus, jejunii caeterarumque virtutum dedicator atque amator, sua vos benedictione sanctificet. Amen. Accendat in vobis piae devotionis affectum, et praebeat supplicantibus suum benignus auditum. Amen. Quatenus mentes vestrae sinceris purgatae jejuniis, bonorum omnium exuberent incrementis. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
[Col. 0062D] Ad Complendum. —Refecti, Domine, pane coelesti, ad vitam, quaesumus, nutriamur aeternam. Per.
Super populum. —Familiam tuam, quaesumus, [Col. 0063A] Domine, propitiatus illustra, ut beneplacitis inhaerendo, cuncta quae bona sunt mereatur accipere. Per.
Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut familia tua (220) quae se, affligendo carne, ab alimentis abstinet, sectando justitiam a culpa jejunet. Per.
Super oblata. —Haec Hostia, Domine, placationis et laudis tua nos propitiatione dignos efficiat. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, 44 nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et pietatem tuam supplici devotione deposcere, ut jejunii nostri oblatione placatus, et peccatorum nobis concedas veniam, et nos a noxiis liberes insidiis. Per Christum Dominum nostrum.
[Col. 0063B] Ad Complendum. —Haec nos communio, Domine, purget a crimine, et coelestis remedii faciat esse consortes. Per.
Super populum. —Tuis, quaesumus, Domine, adesto supplicibus, et inter mundanae pravitatis insidias fragilitatem nostram sempiterna pietate prosequere. Per.
Perfice, quaesumus, Domine, benignus in nobis observantiae sanctae subsidium, ut quae te auctore facienda cognovimus, te operante impleamus. Per Dominum.
Super oblata. —Sanctificationem tuam nobis, Domine, his mysteriis placatus operare, quae nos et a [Col. 0063C] terrenis purget vitiis, et ad coelestia dona perducat. Per Dominum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: qui ob animarum medelam jejunii devotione castigari corpora praecepisti; concede, quaesumus, ut corda nostra ita pietatis tuae valeant exercere mandata, ut ad tua mereamur, te opitulante, pervenire promissa. Per Dominum nostrum.
Ad Complendum. —Ut sacris, Domine, reddamur digni muneribus: fac nos tuis, quaesumus, obedire mandatis. Per Dominum nostrum.
Super populum. —Praesta populo tuo, Domine, quaesumus, consolationis auxilium, et diuturnis calamitatibus laborantem propitius respirare concede. [Col. 0063D] Per Christum Dominum nostrum.
Populum tuum, Domine, propitius respice, 45 et quos ab escis carnalibus praecipis abstinere, a noxiis [Col. 0064A] quoque vitiis cessare concede. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Hostias, Domine, quas tibi offerimus, propitius respice, et per haec sancta commercia vincula peccatorum nostrorum absolve. Per Dominum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per Christum Dominum nostrum. Per quem humani generis reconciliationem mirabili dispensatione operatus es, praesta, quaesumus, ut sancto purificati jejunio, et tibi toto corde simus subjecti, et inter mundanae pravitatis insidias, te miserante perseveremus illaesi. Per quem Majestatem.
[Col. 0064B] Ad Complendum. —Sumptis, Domine, sacramentis, ad (221) redemptionis aeternae, quaesumus, proficiamus augmentum. Per Dominum.
Super populum. —Deus, innocentiae restitutor et amator, dirige ad te tuorum corda servorum, ut spiritus tui fervore concepto, et in fide inveniamur stabiles, et in opere efficaces. Per Dominum.
Praesta nobis, Domine, quaesumus, auxilium gratiae tuae, ut, jejuniis et orationibus convenienter intenti, liberemur ab hostibus mentis et corporis. Per Dominum.
Super oblata. —Accepta tibi sint, Domine, quaesumus, nostri dona jejunii, quae et expiando nos tua gratia dignos efficiant, et ad sempiterna promissa [Col. 0064C] perducant. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et tuam cum celebratione jejunii pietatem devotis mentibus obsecrare, ut qui, peccatis ingruentibus, malorum pondere premimur, et a peccatis omnibus liberemur, et libera tibi mente famulemur. Per Christum Dominum nostrum.
Ad Complendum. —Gratia tua nos, quaesumus, Domine, non derelinquat, quae et sacrae nos deditos faciat servituti, et tuam nobis opem semper acquirat. Per Dominum nostrum.
46 Super populum. —Adesto, Domine, famulis tuis, et perpetuam benignitatem largire poscentibus, ut his qui te auctore et gubernatore gloriantur, et [Col. 0064D] congregata restaures, et restaurata conserves. Per Dominum.
Da, quaesumus, omnipotens Deus, ut sacro nos [Col. 0065A] purificante jejunio, sinceris mentibus ad sancta ventura facias pervenire. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Haec in nobis sacrificia, Deus, et sanctificatione permaneant, et operatione firmentur. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: qui delinquentes perire non pateris, sed ut ad te convertantur et vivant hortaris. Poscimus itaque pietatem tuam ut a peccatis nostris tuae severitatis suspendas vindictam, et nobis optatam misericorditer tribuas veniam; nec iniquitatum nostrarum molestia provocet ad ultionem, sed jejunii observatio et morum emendatio te flectat ad peccatorum [Col. 0065B] nostrorum remissionem. Per Christum Dominum nostrum.
Ad Complendum. —Fac nos, quaesumus, Domine, accepto pignore salutis aeternae sic tendere congruenter, ut ad eam pervenire possimus. Per Dominum.
Super populum. —Da, quaesumus, Domine, populo tuo salutem mentis et corporis, ut, bonis operibus inhaerendo, tuae semper virtutis mereatur protectione defendi. Per.
Da, quaesumus, Domine, nostris effectum jejuniis salutarem, ut castigatio carnis assumpta ad nostrarum vegetationem transeat animarum.
Super oblata. —His sacrificiis, Domine, concede placatus, ut qui propriis oramus absolvi delictis, [Col. 0065C] non gravemur (222) externis. Per Dominum nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, 47 Pater omnipotens, aeterne Deus: et tuam jugiter exorare clementiam, ut mentes nostras, quas conspicis terrenis affectibus praegravari, medicinalibus tribuas jejuniis exonerari, et per afflictionem corporum proveniat nobis robur animarum. Per Christum.
Ad Complendum. —Sacramenti tui, Domine, divina libatio penetralia nostri cordis infundat, et sui participes potenter efficiat. Per Christum Dominum nostrum.
Super populum. —Familiam tuam, quaesumus, Domine, continua pietate custodi, ut quae in sola [Col. 0065D] spe gratiae coelestis innititur, coelesti etiam protectione muniatur. Per eumdem.
Quaesumus, omnipotens Deus, vota humilium respice, atque ad defensionem nostram dexteram tuae Majestatis extende. Per Dominum
[Col. 0066A] Super oblata. —Suscipe, quaesumus, Domine, devotorum munera famulorum, et tua divinis purifica servientes pietate mysteriis, quibus etiam justificas (223) ignorantes. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et te suppliciter exorare, ut cum abstinentia corporali mens quoque nostra sensus declinet illicitos. Et (224) quae terrena delectatione carnalibus epulis abnegamus, humanae voluntatis pravis intentionibus amputemus. Quatenus ad sancta sanctorum fideliter salubriterque capienda competenti jejunio valeamus aptari. Tanto nobis certi propensius jugiter adfutura, quanto fuerimus eorum institutionibus gratiores. Per.
[Col. 0066B] Benedictio. — [Col. 0065D] Benedictio haec abest ab Ed. Vatic. et Gussanvil. necnon a Mss. nostris et a Cod. Pamel. Omnipotens Deus jejuniorum vestrorum victimas clementer accipiat, et sua vos benedictione dignos efficiat. Amen. Mentes vestras ita parcimoniae dono contra vitia muniat, praeceptorum suorum doctrinis erudiat, charitatis dono repleat, ut vos in omnibus sibi placere concedat. Amen. Quatenus, praesentis Quadragesimae diebus devotissime celebratis, ad Paschalia festa purificatis cordibus accedere valeatis. Amen. Quod ipse praestare.
Ad Complendum. —Cunctis nos, Domine, reatibus et periculis propitiatus absolve, quos tanti mysterii tribuis esse participes. Per Dominum nostrum.
48 Super populum. —Subjectum tibi populum, quaesumus, Domine, propitiatio coelestis amplificet, et tuis semper faciat servire mandatis.
Cordibus nostris, quaesumus, Domine, benignus infunde, ut sicut ab escis corporalibus abstinemus, ita sensus quoque nostros a noxiis retrahamus excessibus. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Munus quod tibi, Domine, nostrae servitutis offerimus, tu salutare nobis perfice sacramentum. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, artene Deus: et clementiam tuam cum omni supplicatione precari, ut per hanc jejuniorum observationem crescat nostrae devotionis affectus, et nostras actiones religiosus exornet effectus; quatenus, te auxiliante, et ab humanis [Col. 0066D] semper retrahamur excessibus, et monitis inhaerere valeamus, te largiente, coelestibus. Per Christum Dominum nostrum.
Ad Complendum. —Praesta, quaesumus, omnipotens et misericors Deus, ut quae ore contingimus pura mente capiamus. Per Dominum nostrum.
[Col. 0067A] Super populum. —Conserva, Domine, familiam tuam bonis semper operibus eruditam, et sic praesentibus consolare subsidiis, ut ad superna perducas dona propitius. Per Dominum nostrum.
Exaudi nos, omnipotens et misericors Deus, et continentiae salutaris propitius nobis dona concede. Per.
Super oblata. Per haec veniat, quaesumus, Domine, sacramenta (225) nostrae redemptionis effectus, qui nos et ab humanis retrahat semper excessibus, et ad salutaria cuncta perducat. Per Dominum nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, [Col. 0067B] Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: qui peccantium non vis animas perire, sed culpas; et peccantes non semper continuo judicas, sed ad poenitentiam provocatos exspectas. Averte, quaesumus, 49 a nobis quam meremur iram, et quam optamus super nos effunde clementiam, ut, sacro purificati jejunio, electorum tuorum ascisci mereamur collegio. Per Christum Dominum nostrum.
Ad Complendum. —Sacris, Domine, mysteriis expiati, et veniam consequamur et gratiam. Per.
Super populum. —Concede, misericors Deus, ut devotus tibi populus semper existat, et de tua clementia, quod ei prosit, indesinenter obtineat. Per.
Praesta nobis, quaesumus, Domine, ut salutaribus [Col. 0067C] jejuniis eruditi, a noxiis quoque vitiis abstinentes, propitiationem tuam facilius impetremus. Per.
Super oblata. —Suscipe, quaesumus, Domine, preces populi tui cum oblationibus hostiarum, et tua mysteria celebrantes ab omnibus nos defende periculis. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: tuamque misericordiam suppliciter exorare, ut jejuniorum nostrorum sacrosancta mysteria tuae sint pietati semper accepta; concedasque ut quorum corpora abstinentiae observatione macerantur, mentes quoque virtutibus et coelestibus institutis exornentur. Per Christum Dominum nostrum.
[Col. 0067D] Ad Complendum. —Sanctificet nos, Domine, qua pasti sumus, mensa coelestis, et a cunctis erroribus expiatos (226) supernis promissionibus reddat acceptos. Per Dominum.
Super populum. —Defende, Domine, familiam tuam, et toto tibi corde prostratam ab hostium tuere formidine; nec bona tua difficulter inveniat, pro quibus et sancti tui et angelicae tibi supplicant potestates. Per Dominum nostrum.
Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui protectionis tuae gratiam quaerimus, liberati a malis omnibus, secura tibi mente serviamus. Per.
Super oblata. —Deus, de cujus gratiae rore descendit ut ad mysteria tua, purgatis sensibus, accedamus, praesta, quaesumus, ut in eorum traditione solemniter honoranda competens deferamus obsequium. Per.
50 Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et tuam immensam clementiam supplici voto deposcere, ut nos famulos tuos, et jejunii maceratione castigatos, et caeteris bonorum operum exhibitionibus [Col. 0068B] eruditos, in mandatis tuis facias perseverare sinceros, et ad paschalia festa pervenire illaesos; sicque praesentibus subsidiis consolemur, quatenus ad aeterna gaudia pertingere mereamur. Per Christum Dominum.
Ad Complendum. —Sacramenti tui, Domine, veneranda perceptio, et mystico nos mundet effectu, et perpetua virtute defendat. Per Dominum.
Super populum. —Conserva, quaesumus, Domine, populum tuum, et gratiae tuae in eo dona multiplica, ut ab omnibus liber offensis, et temporalibus non destituatur auxiliis, et sempiternis gaudeat institutis. Per Dominum nostrum.
Jejunia nostra, quaesumus, Domine, benigno favore [Col. 0068C] prosequere, ut sicut ab alimentis in corpore, ita a vitiis jejunemus in mente. Per.
Super oblata. —Respice, Domine, propitius ad munera quae sacramus, ut et tibi sint grata, et nobis salutaria semper existant. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: qui ad insinuandum humilitatis suae mysterium, fatigatus resedit ad puteum; qui a muliere Samaritana aquae sibi petiit porrigi potum, qui in ea creaverat fidei donum. Et ita ejus sitire dignatus est fidem, ut dum ab ea aquam peteret, in ea ignem divini amoris accenderet. Imploramus itaque tuam immensam clementiam, ut contemnentes tenebrosam profunditatem [Col. 0068D] vitiorum, et relinquentes noxiarum (227) hydriam cupiditatum, et te, qui fons vitae et origo bonitatis es, semper sitiamus, et jejuniorum nostrorum observatione tibi placeamus. Per quem Majestatem.
Ad Complendum. —Hujus nos, Domine, perceptio sacramenti mundet a crimine, et ad coelestia regna perducat. Per.
Super populum. —Gaudeat, Domine, quaesumus, [Col. 0069A] populus, tua semper benedictione confisus, ut et temporalibus beneficiis adjuvetur, et erudiatur aeternis. Per Dominum.
Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut dignitas conditionis humanae per immoderantiam sauciata, medicinalis parcimoniae studio reformetur. Per Dominum.
Super oblata. —Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ut hujus sacrificii munus fragilitatem nostram ab omni malo purget semper et muniat. Per Dominum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: [Col. 0069B] qui jejunii Quadragesimalis observationem in Moyse et Elia dedicasti, et in Unigenito Filio tuo, legis et prophetarum nostroque omnium Domino, exornasti. Tuam igitur immensam bonitatem supplices exposcimus, ut quod ille jugi jejuniorum complevit continuatione, nos adimplere valeamus illius adjuti largissima miseratione, et adimplentes ea quae praecepit, dona percipere mereamur quae promisit. Per quem.
Ad Complendum. —Quaesumus, omnipotens Deus, ut inter ejus membra numeremur cujus corpori communicamus et sanguini. Per Dominum.
Super populum. —Praetende, Domine, fidelibus tuis dexteram coelestis auxilii, ut te toto corde perquirant, et quae digne postulant consequi mereantur. Per Dominum nostrum.
Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui ex merito nostrae actionis affligimur, tuae gratiae consolatione respiremus. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Suscipe, Domine, sacrificium cujus te voluisti dignanter immolatione placari, et praesta, quaesumus, ut hujus operatione mundati, beneplacitum tibi nostrae mentis offeramus affectum. Per Dominum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et te Creatorem omnium de praeteritis fructibus glorificare, et de venturis suppliciter exorare, ut cum de perceptis non invenimur ingrati, de percipiendis non [Col. 0069D] judicemur indigni; sed exhibitis toties solemni devotione jejuniis, cum subsidiis corporalibus 52 profectum quoque capiamus animarum. Per Christum Dominum.
Benedictio. —Deus, [Col. 0069D] Benedictio haec legitur in Benedictionali; abest [Col. 0070D] autem a Cod. Theodor. et Ed. Vatic. qui vos ad praesentium Quadragesimalium dierum medietatem dignatus est perducere, ipse vos sua miseratione dignetur benedicere. [Col. 0070A] Amen. Abstinentiam vestram praeteritam acceptet, futuram sibi placitam reddat, ut sicut ab illicitis cibis, ita vos etiam a vitiis omnibus abstinere concedat. Amen. Quo de praeteritis et futuris charismatum frugibus ei grates persolventes, ad sanctum Pascha pervenire possitis (228) indemnes. Quod ipse praestare dignetur.
Ad Complendum. —Da nobis, misericors Deus, ut sancta tua, quibus incessanter explemur, sinceris tractemus obsequiis, et semper fideli mente sumamus. Per.
Super populum. —Deus qui in deserti regione multitudinem populi tua virtute satiasti, in hujus quoque saeculi transeuntis excursu victum nobis spiritalem, ne deficiamus, impende. Qui vivis et regnas.
Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut observationes sacras annua devotione recolentes, et corpore tibi placeamus et mente. Per.
Super oblata. —Oblatum tibi, Domine, sacrificium vivificet nos semper et muniat. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et tuam suppliciter misericordiam implorare, ut exercitatio veneranda jejunii salutaris, nos a peccatorum nostrorum maculis purgatos reddat, et ad supernorum civium societatem perducat, ut et hic devotorum actuum sumamus augmentum, et illic aeternae beatitudinis percipiamus emolumentum. Per Christum [Col. 0070C] Dominum nostrum.
Ad Complendum. —Divini satiati muneris largitate, quaesumus, Domine Deus noster, ut in hujus semper participatione vivamus. Per Dominum nostrum.
Super populum. —Proficiat, quaesumus, Domine, plebs tibi dicata piae devotionis affectu, ut sacris actionibus erudita, quanto Majestati tuae fit gratior, tanto donis potioribus augeatur. Per Dominum.
Sacrae nobis, Domine, quaesumus, observationis jejunia, et piae conversationis augmentum, et tuae propitiationis continuum praestent auxilium. Per Dominum.
Super oblata. —Purifica nos, misericors Deus, ut Ecclesiae tuae preces, quae tibi gratae sunt, pia munera [Col. 0070D] deferentis, fiant expiatis mentibus gratiores. Per Dominum nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per Mediatorem Dei et hominum, Jesum Christum Dominum nostrum: qui mediante die festo ascendit in [Col. 0071A] templum docere, qui de coelo descendit, mundum ab ignorantiae tenebris liberare; cujus descensus genus humanum doctrina salutari instruit, mors a perpetua morte redemit, ascensio ad coelestia regna perducit. Per quem te, summe Pater, poscimus, ut, ejus institutione edocti, salutaris parcimoniae devotione purificati, ad tua perveniamus promissa securi. Per quem Majestatem tuam.
Ad Complendum. —Coelestia dona capientibus, quaesumus, Domine, non ad judicium pervenire patiaris quod fidelibus tuis ad remedium providisti. Per.
Super populum. — [Col. 0071D] Haec oratio in Cod. Pamelii legitur in officio feriae praecedentis cum hoc titulo: Ad vesperos. Abest a Cod. Reg. Suec., ad quem tamen multum accedit Edit. Pameliana. Tueatur, quaesumus, Domine, dextera tua populum tuum deprecantem, et purificatum dignanter erudiat, ut consolatione praesenti [Col. 0071B] ad futura bona proficiat. Per Dominum nostrum.
Omnipotens sempiterne Deus, qui et justis praemia meritorum, et peccatoribus per jejunium veniam praebes, miserere supplicibus, parce peccantibus, ut reatus nostri confessio indulgentiam valeat percipere delictorum. Per Dominum nostrum.
Alia. —Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut quos jejunia votiva castigant, ipsa quoque devotio sancta laetificet, ut, terrenis affectibus mitigatis, facilius coelestia capiamus. Per Dominum.
Super oblata. —Supplices, Domine, te rogamus, ut his sacrificiis peccata nostra mundentur, quia tunc veram 54 nobis tribuis et mentis et corporis [Col. 0071C] sanitatem. Per Dominum nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: qui illuminatione suae fidei tenebras expulit mundi, et genus humanum, quod primae matris uterus profuderat caecum, Incarnationis suae mysterio reddidit illuminatum, fecitque filios adoptionis, qui tenebantur vinculis justae damnationis. Per ipsum te petimus, ut tales in ejus inveniamur justissima examinatione, quales facti sumus in lavacri salutaris felicissima regeneratione, ut, ejus Incarnationis medicamine imbuti, sacrosancti lavacri ablutione loti, parcimoniae devotione ornati, ad aeterna gaudia perveniamus illaesi. Per quem Majestatem.
[Col. 0071D] Ad Complendum. —Sacramenta quae sumpsimus, Domine Deus noster, et spiritalibus nos repleant alimentis, et corporalibus tueantur auxiliis. Per Dominum nostrum.
Super populum. —Pateant aures misericordiae tuae, Domine, precibus supplicantium, et, ut petentibus desiderata concedas, fac eos quae tibi sunt placita postulare. Per.
Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui in [Col. 0072A] tua protectione confidimus, cuncta nobis adversantia, te adjuvante, superemus. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Efficiatur haec Hostia, Domine, quaesumus, solemnibus grata jejuniis: et, ut tibi fiat acceptior, purificatis mentibus immoletur. Per Dominum nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: cujus bonitas hominem condidit, justitia damnavit, misericordia redemit. Te humiliter exoramus ut sicut per illicitos appetitus a beata regione decidimus, sic ad aeternam patriam per abstinentiam redeamus. Sicque moderetur tua miseratione nostra fragilitas, [Col. 0072B] ut et transitoriis subsidiis nostra sustentetur mortalitas, et per bonorum operum incrementa beata acquiratur immortalitas. Per Christum.
Ad Complendum. —Sancta tua nos, Domine, quaesumus, et vivificando renovent, et renovando vivificent. Per Dominum nostrum.
55 Super populum. —Populi tui, Deus, institutor et rector, peccata quibus impugnatur expelle, ut semper tibi placitus, et tuo munimine sit securus. Per eumdem Dominum.
Deus, qui ineffabilibus mundum renovas sacramentis, praesta, quaesumus, ut Ecclesia tua et aeternis proficiat institutis, et temporalibus non destituatur auxiliis. Per.
[Col. 0072C] Super oblata. —Munera nos, quaesumus, Domine, oblata purificent, et te nobis jugiter faciant esse placatum. Per Dominum nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per Christum Dominum nostrum. Qui est dies aeternus, lux indeficiens, claritas sempiterna. Qui sic sequaces suos in luce praecepit ambulare, ut noctis aeternae valeant caliginem evadere, et ad lucis patriam feliciter pervenire. Qui per humilitatem assumptae humanitatis Lazarum flevit, per Divinitatis potentiam vitae reddidit, genusque humanum (229) quadrifida peccatorum mole obrutum ad vitam reduxit. Per quem petimus jejunii observatione a peccatorum [Col. 0072D] nostrorum nexibus solvi, aeternae vitae felicitati reddi, et sanctorum coetibus connumerari. Per quem.
Ad Complendum. —Haec nos, quaesumus, Domine, participatio sacramenti, et propriis reatibus indesinenter expediat, et ab omnibus tueatur adversis. Per.
Super populum. —Da, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui infirmitatis nostrae conscii de tua virtute confidimus, sub tua semper pietate gaudeamus. Per.
Fiat, Domine, quaesumus, per gratiam tuam fructuosus nostrae devotionis affectus, quia tunc nobis proderunt suscepta jejunia, si tuae sint placita pietati. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Oblationibus, quaesumus, Domine, placare susceptis, et ad te nostras, etiam rebelles, compelle propitius voluntates. Per Dominum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: misericordiae 56 dator et totius bonitatis auctor, qui jejuniis, orationibus et eleemosynis peccatorum remedia et virtutum omnium tribuis incrementa. Te humili devotione precamur, ut qui ad haec agenda [Col. 0073B] saluberrimam dedisti doctrinam, ad complendum indefessam tribuas efficaciam, ut obedienter tua exsequentes praecepta, feliciter tua capiamus promissa. Per Christum Dominum nostrum.
Ad Complendum. —Tua, nos, quaesumus, Domine, sancta purificent, et operatione sua perficiant esse placitos. Per Dominum nostrum.
Super populum. —Deus qui sperantibus in te, misereri potius eligis quam irasci, da nobis digne flere mala quae fecimus, ut tuae consolationis gratiam invenire valeamus. Per.
Quaesumus, omnipotens Deus, familiam tuam propitius respice, ut te largiente regatur in corpore, et te servante custodiatur in mente. Per Dominum.
[Col. 0073C] Super oblata. —Haec munera, Domine, quaesumus, et vincula nostrae pravitatis absolvant, et tuae nobis misericordiae dona concilient. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: Majestatem tuam propensius implorantes, ut quanto magis dies salutiferae festivitatis accedit, tanto devotius ad ejus digne celebrandum proficiamus paschale mysterium. Per Christum Dominum nostrum.
[Col. 0073D] Haec Benedictio legitur in Benedictionali. Benedictio. —Accendat in vobis Dominus vim sui amoris, et per jejuniorum observantiam infundat in vobis donum suae benedictionis. Amen. Sic ei parcimoniae victimas offeratis, ut contriti ei cordis et humiliati sacrificio placeatis. Amen. Quatenus oratio [Col. 0073D] vestra jejunii et eleemosynae alis subvecta ad aures vestri conditoris ascendat, ut vos aeternae beatitudinis haeredes, et supernorum civium consortes efficiat. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
Ad Complendum. —Adesto, nobis, Domine, Deus [Col. 0074A] noster, et quos tuis mysteriis recreasti, perpetuis defende [Col. 0073D] In Ed. Pamel., defende subsidiis, dissentiente Cod. Reg. Suec., qui habet praesidiis. praesidiis. Per Dominum nostrum.
Super populum. —Da, quaesumus, Domine, nobis perseverantem in tua voluntate famulatum, ut in diebus nostris, 57 et merito et numero populus tibi serviens augeatur. Per Dominum nostrum.
Sanctifica, quaesumus, Domine, nostra jejunia, et cunctarum nobis propitius indulgentiam largire culparum. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Concede nobis, Domine Deus noster, ut haec Hostia salutaris, et nostrorum fiat purgatio delictorum, et tuae propitiatio Majestatis. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum [Col. 0074B] et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: te suppliciter exorantes ut sic nostra sanctificentur jejunia, quo cunctorum nobis peccatorum proveniat indulgentia, quatenus, appropinquante Unigeniti Filii tui passione, bonorum operum tibi placere valeamus exhibitione. Per quem Majestatem.
Ad Complendum. —Sacramenti tui, quaesumus, Domine, participatio salutaris et purificationem nobis praebeat et medelam. Per Dominum nostrum.
Super populum. —Benedictio, quaesumus, Domine, in tuos fideles copiosa descendat, et quam subjectis cordibus expetunt largiter consequantur. Per.
[Col. 0074C] Nostra tibi, quaesumus, Domine, sint accepta jejunia, quae nos et expiando [Col. 0074D] Apud Pamel., gratiae tuae dig. Favent nobis Mss. ipseque Codex Reg. Suec. gratia tua dignos efficiant, et ad (230) remedia perducant aeterna. Per Dominum.
Super oblata. —Hostias tibi, Domine, deferimus immolandas: quaesumus, temporalem consolationem nobis impendant, ut promissa certius non desperemus aeterna. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et te devotis mentibus supplicare, ut nos interius exteriusque restaures, et parcimonia salutari a peccatorum sordibus purges. Et quos illecebrosis delectationibus non vis impediri, spiritalium virtutum facias [Col. 0074D] vigore muniri, et sic in rebus transitoriis foveas, ut perpetuis inhaerere concedas. Per Christum Dominum nostrum.
58 Ad Complendum. —Da, quaesumus, omnipotens Deus, ut quae divina sunt, jugiter exsequentes, [Col. 0075A] donis mereamur coelestibus appropinquare. Per Dominum nostrum.
Super populum. —Libera, quaesumus, Domine, a peccatis et hostibus tibi populum supplicantem, ut sancta conversatione viventes, nullis inficiantur adversis. Per eumdem Dominum nostrum.
Sanctificato hoc jejunio, Deus, tuorum corda fidelium miseratus illustra, et quibus devotionis praestas affectum, praebe supplicantibus pium benignus auditum. Per Dominum.
Super oblata. —Annue, misericors Deus, ut hostias placationis et laudis sincero tibi deferamus obsequio. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum [Col. 0075B] et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et te supplici devotione exorare, ut per jejunia, quae sacris institutis exsequimur, a cunctis reatibus emundari mereamur, tuamque percipere valeamus propitiationem, qui praeparamur ad celebrandam Unigeniti Filii tui passionem. Per quem Majestatem.
Ad Complendum. —Coelestis doni benedictione percepta, supplices te, Deus omnipotens, deprecamur, ut hoc idem nobis et (231) sacramenti causa sit et salutis. Per Dominum.
Alia. —Exaudi, quaesumus, Domine, gemitum populi supplicantis, et qui de meritorum qualitate diffidimus, non judicium, sed misericordiam consequi [Col. 0075C] mereamur. Per Dominum.
Tribue nobis, quaesumus, indulgentiam peccatorum, ut instituta jejunia tibi placitis sensibus operemur. Per Dominum.
Super oblata. —Concede nobis, Domine, quaesumus, ut celebraturi sancta mysteria, non solum abstinentiam corporalem, sed, quod est potius, habeamus mentium puritatem. Per.
59 Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: qui sic nos tribuis solemne tibi deferre jejunium, ut indulgentiae tuae speremus nos percipere subsidium; sic nos instituis ad celebranda Paschalia [Col. 0075D] festa, ut per haec acquiramus gaudia sempiterna. Per Christum Dominum.
Ad Complendum. —Vegetet nos, Domine, semper, et innovet tuae mensae libatio, quae fragilitatem nostram [Col. 0076A] gubernet et protegat, et in portum perpetuae salutis inducat. Per Dominum nostrum.
Super populum. —Concede, misericors Deus, ut sicut nos tribuis solemne tibi deferre jejunium, sic nobis indulgentiae tuae praebeas benignus auxilium. Per.
Cordibus nostris, Domine, benignus infunde, ut, peccata nostra castigatione voluntaria cohibentes, temporaliter potius maceremur quam suppliciis deputemur aeternis. Per.
Super oblata. —Praesta nobis, misericors Deus, ut digne tuis semper servire altaribus mereamur, et eorum perpetua participatione salvari. Per Dominum.
[Col. 0076B] Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: (232) cujus nos misericordia praevenit ut bene agamus, subsequitur ne frustra agamus, accendit intentionem qua ad bona opera peragenda inardescamus, tribuit efficaciam qua haec ad perfectum perducere valeamus. Tuam ergo clementiam indefessis vocibus obsecramus, ut nos jejunii victimis a peccatis mundatos ad celebrandam Unigeniti Filii tui Domini nostri passionem facias esse devotos. Per quem Majestatem.
Ad Complendum. —Sumpti sacrificii, Domine, perpetua nos tuitio non relinquat, et noxia semper a [Col. 0076C] nobis cuncta depellat. Per Dominum nostrum.
Super populum. —Protege, Domine, populum tuum, et in Majestatis tuae patrocinio confidentem perpetua defensione guberna. Per.
Omnipotens sempiterne Deus, clementiam tuam suppliciter exoramus, ut qui mala nostra semper praevenis miserando, facias tibi placitos, et piis actionibus et jejuniis salubribus expiando. Per.
Super oblata. —Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut jejuniorum placatus sacrificiis, remissionis tuae nos venia prosequaris. Per Dominum nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: [Col. 0076D] cujus nos fides excitat, spes erigit, charitas jungit. Cujus miseratio gratuita purificat quos conscientiae reatus accusat. Te igitur cum interno rugitu deprecamur, ut, carnalis alimoniae refrenatione castigati, [Col. 0077A] ad celebrandum paschale mysterium inveniamur idonei. Per Christum.
Ad Complendum. —Adesto, Domine, fidelibus tuis, et quos coelestibus reficis sacramentis, a terrenis conserva periculis. Per Dominum nostrum.
Super populum. —Plebs tua, Domine, quaesumus, benedictionis sanctae munus accipiat, per quod et noxia quaeque declinet, et optata reperiat. Per Dominum.
Omnipotens sempiterne Deus, qui humano generi ad imitandum humilitatis exemplum Salvatorem nostrum carnem sumere et crucem subire fecisti, concede propitius ut et patientiae ipsius habere documenta, et Resurrectionis consortia mereamur. Qui [Col. 0077B] tecum vivit.
Super oblata. —Concede, quaesumus, Domine, ut oculis tuae Majestatis munus oblatum, et gratiam nobis devotionis obtineat, et effectum beatae perennitatis acquirat. Per.
[Col. 0078D] Aliam Praefat. habet Edit. Angeli Roccae, seu Vaticana. Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per Christum Dominum nostrum: per quem nobis indulgentia largitur, et pax per omne saeculum praedicatur, traditur cunctis credentibus disciplina, ut sanctificatos nos possit dies venturus excipere. Et ideo cum angelis.
61 Benedictio. —Benedicat vobis omnipotens Deus, cui et jejuniorum maceratione, et praesentium [Col. 0077C] dierum observatione placere studetis. Amen. Concedatque vobis ut sicut ei (234) cum ramis palmarum caeterarumve frondium praesentari studuistis, ita cum palma victoriae et fructu bonorum operum post obitum apparere valeatis. Amen. Quique Unigeniti Filii ejus passionem puro corde creditis, mente devota venerari studetis, ad resurrectionis ejus festa et vestrae remunerationis praemia ipsius fulti munimine veniatis. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
Ad Complendum. —Praesta nobis, omnipotens Deus, ut quia vitiis subjacet nostra mortalitas, tua nos medicina purificet, et potentia tueatur. Per.
Super populum. —Da, misericors Deus, ut quod in tui Filii passione mundus exercuit, salutare nobis fidelibus sentiamus. Per.
(235) Da, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui in tot adversis ex nostra infirmitate deficimus, intercedente Unigeniti Filii tui passione respiremus. Qui tecum.
[Col. 0078A] Alia. —Reminiscere miserationum tuarum, Domine, et famulos tuos aeterna protectione sanctifica: pro quibus Jesus Christus Filius tuus per suum cruorem nobis instituit paschale mysterium. Qui tecum vivit.
Super Oblata. —Haec sacrificia nos, omnipotens Deus, potenti virtute mundatos ad suum faciant puriores venire principium. Per Dominum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per Christum Dominum nostrum: cujus nos humanitas colligit, (236) humilitas erigit, traditio absolvit, poena redemit, crux salvificat, sanguis emaculat, caro saginat. Per quem, te, summe Pater, cum jejuniorum [Col. 0078B] obsequiis obsecramus, ut ad ejus celebrandam passionem purificatis mentibus accedamus. Per quem.
Ad Complendum. —Praebeant nobis, Domine, divinum tua sancta fervorem, quo eorum pariter et actu delectemur et fructu. Per Dominum nostrum.
Super populum. —Adjuva nos, Deus salutaris noster, et ad beneficia recolenda, quibus nos instaurare dignatus es, 62 tribue venire gaudentes. Per Dominum nostrum.
Omnipotens sempiterne Deus, da nobis ita dominicae passionis (237) sacramenta peragere, ut indulgentiam percipere mereamur. Per eumdem.
Alia. —Omnipotens sempiterne Deus, qui Christi tui beata passione nos reparas, conserva in nobis [Col. 0078C] opera misericordiae tuae, ut in hujus celebritate mysterii perpetua devotione vivamus. Per.
Super oblata. —Sacrificia nos, quaesumus, Domine, propensius ista restaurent, (238) quae medicinalibus sunt instituta jejuniis. Per Dominum nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per Christum Dominum nostrum: cujus salutiferae passionis, et gloriosae Resurrectionis dies appropinquare noscuntur, in quibus et antiqui hostis superbia triumphatur, et nostrae redemptionis mysterium celebratur. Unde poscimus tuam immensam clementiam, ut sicut in eo solo consistit totius nostrae salvationis summa, ita per eum tibi sit jejuniorum et [Col. 0078D] actuum nostrorum semper victima grata. Per quem.
Ad Complendum. —Repleti, Domine, sacri muneris gratia, supplices exoramus, ut quae gustu corporeo dulci veneratione contingimus, dulciora mentibus sentiamus. Per Dominum nostrum.
[Col. 0079A] Super populum. —Tua nos misericordia, Deus, et omni subreptione vetustatis expurget, et capaces sanctae novitatis efficiat. Per Dominum.
[Col. 0080D] Omnes orationes hic assignatae nullibi leguntur in hac fer. 4, praeterquam in Codd. Angeli Roccae, seu Vatic., apud Guss. recusa et Menard. Hora tertia pontifex cum clero et ordine suo procedit ad altare in ecclesia majore: et (239) dicit Orationes solemnes hoc ordine: (240) Oremus. Et Diaconus: (241) Flectamus genua. (242) Postquam oraverint, (243) dicit, Levate. Et pontifex dat orationem.
Deus, a quo et Judas reatus sui poenam et confessionis suae latro praemium sumpsit, concede nobis tuae propitiationis effectum, ut sicut in passione sua Jesus Christus Dominus noster diversa utrisque intulit stipendia meritorum, ita nobis, ablato vetustatis errore, resurrectionis suae gratiam largiatur. Qui tecum.
[Col. 0079B] Post, Amen sequitur, et dicit Orationes solemnes: (244) tantummodo pro se intermittit. Alii vero sacerdotes in suis ecclesiis pro eo dicunt. Et cum in caeteris flectant genua, (245) pro Judaeis non flectant.
63 Oremus, dilectissimi nobis, pro Ecclesia sancta Dei; ut eam Deus et Dominus noster pacificare et custodire dignetur toto orbe terrarum, subjiciens ei principatus et potestates, detque nobis quietam et tranquillam vitam degentibus, glorificare Deum Patrem omnipotentem.
Oremus. Dicit Diaconus: Flectamus genua. Postquam oraverint, dicit: Levate.
Omnipotens sempiterne Deus, qui gloriam tuam omnibus in Christo gentibus revelasti, custodi opera misericordiae tuae, ut Ecclesiae tua toto orbe diffusa [Col. 0079C] stabili fide in confessione tui nominis perseveret. Per eumdem Dominum nostrum.
Oremus et pro beatissimo papa nostro Ill., ut Deus et Dominus noster, qui elegit eum in ordinem episcopatus, salvum atque incolumem custodiat Ecclesiae suae sanctae ad regendum populum sanctum Dei.
Oremus. —Omnipotens sempiterne Deus, cujus judicio universa fundantur, respice propitius ad preces nostras, et electum nobis antistitem tua pietate conserva, ut Christiana plebs, quae tali gubernatur auctore, sub tanto pontifice, credulitatis suae meritis augeatur. Per Dominum nostrum Jesum Christum.
Oremus et pro omnibus episcopis, presbyteris, diaconibus, subdiaconibus, acolythis, exorcistis, lectoribus, ostiariis, (246) confessoribus, (247) virginibus, [Col. 0079D] (248) viduis, et pro omni populo sancto Dei.
Oremus. —Omnipotens sempiterne Deus, cujus spiritu totum corpus Ecclesiae sanctificatur et regitur, exaudi nos pro universis ordinibus supplicantes, ut gratiae tuae munere ab omnibus tibi gradibus fideliter serviatur. Per eumdem Dominum.
Oremus et pro (249) Christianissimo rege nostro Ill., ut Deus et Dominus noster subditas illi faciat omnes barbaras nationes, ad nostram perpetuam pacem.
Oremus. —Omnipotens sempiterne Deus in cujus [Col. 0080A] manu sunt omnium potestates et omnia jura regnorum, (250) respice ad Romanorum atque Francorum benignus imperium, ut gentes quae in sua feritate confidunt potentiae tuae dextera comprimantur. Per.
Oremus et pro catechumenis nostris, ut et Deus et Dominus noster adaperiat aures praecordiorum ipsorum, januamque misericordiae, ut per lavacrum regenerationis, accepta remissione omnium peccatorum, et ipsi inveniantur in Christo Jesu Domino nostro.
Oremus. —Omnipotens sempiterne Deus, qui Ecclesiam tuam nova semper prole fecundas, auge fidem et intellectum catechumenis nostris, ut, renati fonte baptismatis, adoptionis tuae filiis aggregentur. Per.
Oremus, dilectissimi nobis, Deum Patrem omnipotentem, [Col. 0080B] ut cunctis mundum purget erroribus, morbos auferat, famem depellat, aperiat carceres, 64 vincula dissolvat, peregrinantibus reditum, infirmantibus sanitatem, navigantibus portum salutis indulgeat.
Oremus. —Omnipotens sempiterne Deus moestorum consolatio, laborantium fortitudo, perveniant ad te preces de quacunque tribulatione clamantium, ut omnes sibi in necessitatibus suis misericordiam tuam gaudeant adfuisse. Per.
Oremus et pro haereticis atque schismaticis, ut Deus ac Dominus noster eruat eos ab erroribus universis, et ad sanctam matrem Ecclesiam catholicam atque apostolicam revocare dignetur.
Oremus. —Omnipotens sempiterne Deus, qui salvas [Col. 0080C] omnes, et neminem vis perire, respice ad animas diabolica fraude deceptas, ut, omni haeretica pravitate deposita, errantium corda resipiscant, et ad veritatis tuae redeant unitatem. Per Dominum nostrum.
Oremus et pro perfidis Judaeis, ut Deus et Dominus noster auferat velamen de cordibus eorum, ut et ipsi agnoscant Jesum Christum Dominum nostrum.
Oremus. —Omnipotens sempiterne Deus, qui etiam Judaicam perfidiam a tua misericordia non repellis, exaudi preces nostras, quas pro illius populi obcaecatione deferimus, ut, agnita veritatis tuae luce, quae Christus est, a suis tenebris eruantur. Per eumdem Dominum nostrum.
[Col. 0080D] Oremus et pro paganis, ut Deus omnipotens auferat iniquitatem a cordibus eorum, et relictis idolis suis convertantur ad Deum vivum et verum, et unicum Filium ejus Jesum Christum Deum et Dominum nostrum, cum quo vivit et regnat cum Spiritu sancto Deus. Per omnia saecula saeculorum.
Oremus. —Omnipotens sempiterne Deus, qui non mortem peccatorum, sed vitam semper inquiris, suscipe propitius orationem nostram, et libera eos ab idolorum cultura, et aggrega Ecclesiae tuae sanctae ad laudem et gloriam nominis tui. Per.
[Col. 0081A] (251) Quibus expletis, osculatur altare, et egreditur. Postea vero (252) hora octava ingrediuntur ad missam hoc ordine: Dicit (253) schola antiphonam ad introitum. Qua finita, dat orationem pontifex.
(254) [Col. 0081D] Hic incipit officium hujus feriae in aliis Codicibus sive excusis sive scriptis. Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui nostris excessibus incessanter affligimur, per Unigeniti tui passionem liberemur. Qui.
Deinde legitur lectio una. Sequitur Resp. Postea dicatur altera.
Oratio. —Deus qui pro nobis Filium tuum crucis patibulum [Col. 0081D] Apud Pamel., subire fecisti. Favet nostrae lectioni Codex Reg. Suec. subire voluisti, ut inimici a nobis expelleres potestatem, concede nobis famulis tuis, ut Resurrectionis gratiam consequamur. Per eumdem.
(255) Sequitur altera lectio, et postea responsorium, Domine, exaudi, cum suis versibus quinque. Deinde [Col. 0081B] pronuntiatur a diacono, (256) Passio Domini nostri Jesu Christi secundum Lucam. Qua perlecta expletur Missa ordine suo.
65 Super oblata. —Suscipe, quaesumus, Domine, munus oblatum, et dignanter operare ut quod passionis Filii tui Domini nostri mysterio gerimus, piis effectibus consequamur. Per eumdem.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per Christum Dominum nostrum: qui innocens pro impiis voluit pati, et pro sceleratis indebite condemnari. Cujus mors delicta nostra detersit, et resurrectio justificationem nobis exhibuit. Per quem tuam pietatem supplices exoramus, ut sic nos hodie [Col. 0081C] a peccatis emacules, ut cras venerabilis coenae dapibus saties; hodie acceptes confessionem nostrorum peccaminum, et cras tribuas spiritalium incrementa donorum; hodie jejuniorum nostrorum vota suscipias, et cras nos ad sacratissimae coenae convivium introducas. Per quem.
Benedictio. —Omnipotens Deus qui Unigeniti sui passione tribuit vobis humilitatis exemplum, concedat vobis per eamdem humilitatem percipere suae benedictionis ineffabile donum. Amen. Ipsius Resurrectionis percipiatis consortia, cujus patientiae veneramini documenta. Amen. Quo ab eo sempiternae vitae munus percipiatis, per cujus temporalem mortem, aeternam vos evadere creditis. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
[Col. 0081D] Ad Complendum. —(257) Largire sensibus nostris, omnipotens Deus, ut per temporalem Filii tui mortem, quam mysteria veneranda testantur, vitam te nobis dedisse perpetuam confidamus. Per eumdem.
Super populum. —Respice, Domine, quaesumus, super hanc familiam tuam, pro qua Dominus noster Jesus Christus non dubitavit manibus tradi nocentium, et crucis subire tormentum. Qui tecum vivit.
Inde hora (258) tertia ingressi sacrarium, induunt [Col. 0082A] (259) dalmaticas, tam pontifex, quam omnes diaconi, vel omnia ornamenta, sedente pontifice in sella sua; et praeparantur (260) ampullae duae cum oleo, quarum melior defertur pontifici, ut, (261) accepto balsamo, et commiscitato cum oleo, manu sua impleat eam. Illam vero aliam ministri retineant plenam. Et pontifex, lotis manibus, procedit cum septem (262) cereostatis ad Missam. Dicta Antiphona ad introitum, dicit, Gloria in excelsis Deo. Quo finito, dicit, (263) Pax vobis, et dat orationem hanc. Et caetera omnia sicut in alia solemni Missa.
Deus, a quo et Judas reatus sui poenam, et confessionis suae Latro praemium sumpsit, concede nobis tuae propitiationis effectum, ut sicut in passione sua Jesus Christus Dominus noster diversa utrisque intulit [Col. 0082B] stipendia meritorum, ita nobis, ablato vetustatis errore, 66 Resurrectionis suae gratiam largiatur.
Tunc legitur Epistola, et sequitur Resp. Gradale et Tractum ac deinde Evangelium, quo lecto, peragitur Missa ordine suo.
Super oblata. —Ipse tibi, quaesumus, Domine sancte, Pater omnipotens, Deus, sacrificium nostrum reddat acceptum, qui discipulis suis in sui commemorationem hoc fieri (264) hodierna traditione monstravit Jesus Christus Dominus noster.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per Christum Dominum nostrum: quem in hac nocte inter sacras epulas increpantem mens sibi conscia traditoris [Col. 0082C] ferre non potuit, sed, apostolorum relicto consortio, sanguinis pretium a Judaeis accepit, ut vitam perderet quam (265) distraxit. Coenavit igitur hodie proditor mortem suam, et cruentis manibus panem de manu Salvatoris exiturus accepit, ut saginatum cibo major poena constringeret, (266) quem nec sacrati cibi collatio a scelere revocaret. Patitur itaque Dominus noster Jesus Christus Filius tuus cum hoste novissimum participare convivium, a quo se noverat continuo esse tradendum, ut exemplum innocentiae mundo relinqueret, et passionem suam pro saeculi redemptione suppleret. Patitur mitis Deus immitem Judam, et sustinet pius crudelem convivam, qui merito laqueo suo periturus erat, quia de Magistri sanguine cogitarat. O Dominum per omnia patientem! [Col. 0082D] O Agnum inter suas epulas mitem! Cibum ejus Judas in ore ferebat, et quibus eum traderet persecutores advocabat. Sed Filius tuus Dominus noster, tanquam pia Hostia, et immolari se tibi pro nobis patienter permisit, et peccatum quod mundus commiserat, relaxavit. Quaesumus igitur ut qui pro salute nostra se tradi permisit, ipse nos suae gratiae dono locupletet; et qui per buccellam panis suum prodidit traditorem, ipse nos sui panis perceptione faciat sibi inhaerere; quique discipulorum pedes eluere dignatus [Col. 0083A] est hodie, ipse nos ab omnibus delictis emaculet, et coetui fidelium discipulorum associet. Per quem Majestatem, etc.
Te igitur, clementissime Pater, etc.
Communicantes, et diem sacratissimum celebrantes, (267) quo Dominus noster Jesus Christus pro nobis est traditus; sed et memoriam.
Hanc igitur oblationem servitutis nostrae, sed et cunctae familiae tuae, quam tibi offerimus ob diem in (268) qua Dominus noster Jesus Christus tradidit discipulis suis corporis et sanguinis sui mysteria celebranda, quaesumus, Domine, ut placatus.
Qui pridie quam pro nostra omnium salute pateretur, hoc est, hodie, accepit panem in sanctas ac venerabiles manus suas.
[Col. 0083B] (269) Tunc offertur pontifici oleum, et benedicit eum tam ipse, quam omnes presbyteri ad ungendum infirmum, his verbis:
[Col. 0083D] In Ed. Pamel. hic praemittitur: Benedictio olei. Verum addendum ex Cod. Reg. Suec., ad infirmum. In eadem Benedictione, emitte, etc.; deest apud Pamelium, [Col. 0084D] per quem haec omnia, Domine, etc., quae in Cod. Reg. Suec. habentur. Emitte, Domine, Spiritum sanctum tuum paraclitum de coelis in hanc pinguedinem olivae, 67 quam de viridi ligno producere dignatus es ad refectionem corporis, ut tua sancta benedictione sit omni hoc unguentum tangenti tutamentum mentis et corporis, ad evacuandos omnes dolores, omnesque infirmitates, omnem aegritudinem corporis. Unde unxisti sacerdotes, reges, prophetas et martyres, (270) chrisma tuum perfectum, Domine, a te benedictum in nomine Domini nostri Jesu Christi. Per quem haec omnia Domine, semper bona creas, †sanctificas, †vivificas, †benedicis et praestas nobis. Per ipsum, et cum ipso, [Col. 0083C] et in ipso est tibi Deo Patri omnipotenti, in unitate Spiritus sancti, omnis honor et gloria.
Per omnia saecula saeculorum. Amen.
Oremus. Praeceptis salutaribus moniti, et divina institutione formati, audemus dicere: Pater noster, qui es in coelis, sanctificetur nomen tuum, etc.
Sed libera nos a malo.
Libera nos, quaesumus, Domine, ab omnibus malis, praeteritis, praesentibus et futuris; et intercedente beata et gloriosa semper virgine Dei Genitrice Maria, et beatis apostolis tuis, Petro et Paulo, atque Andrea, et omnibus sanctis, da propitius pacem in diebus nostris, ut, ope misericordiae tuae adjuti, et a peccato simus semper liberi, et ab omni perturbatione securi. Per Dominum nostrum.
[Col. 0083D] Benedictio. —Benedicat vos Deus, qui per Unigeniti Filii sui passionem vetus Pascha in novum voluit converti; concedatque vobis ut, expurgato veteris fermenti contagio, nova in vobis perseveret conspersio. Amen. Et quia ad celebrandam Redemptoris Coenam mente devota convenistis, aeternarum dapum vobiscum epulas reportetis. Amen. Ipsius quoque opitulante clementia mundemini a sordibus peccatorum, qui, ad insinuandum humilitatis exemplum, pedes voluit lavare discipulorum. Amen. Quod ipse praestare dignetur, cujus regnum et imperium [Col. 0084A] sine fine permanet in saecula saeculorum. Amen. Benedictio Dei Patris, et Filii, et Spiritus sancti, et pax Domini sit semper vobiscum, et cum spiritu tuo.
Tunc communicat solus episcopus, et diaconus offert ei calicem, illo tantummodo die. Postquam communicaverit, ponit calicem super altare, deinde acceptam a subdiacono patenam ponit juxta calicem de latere sinistro, et statim cooperitur a duobus diaconibus utrumque de sindone munda, quam prius praeparaverant in ora alteris, e regione pontificis post corporale expansam. Et continuo duo acolythi involutas ampullas cum sindone alba serica, ita ut videri possint a medio, tenent in brachio sinistro, projectis sindonibus super scapulam sinistram, ita ut pertingant scapulam dextram, quatenus possint dependentia retineri. A quibus sub [Col. 0084B] humero stantibus, venit subdiaconus et accipit ampullam commistam, una cum sindone, et dat eam archidiacono, et ille defert pontifici ante sedem. Tunc pontifex stans in sede, et (271) respiciens ad orientem, archidiacono tenente ante ipsum ampullam in sinistro brachio revoluta sindone, ut supra praefiximus, et halat in ipsa ampulla, et intrat (272) in consecrationem chrismatis excelsa voce:
Dominus vobiscum. Et cum spiritu tuo. Sursum 68 corda. Habemus ad Dominum. Gratias agamus Domino Deo nostro. Dignum et justum est.
Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus; qui in principio, inter caetera bonitatis et pietatis tuae munera, [Col. 0084C] terram producere fructifera ligna jussisti, inter quae hujus pinguissimi liquoris ministrae oleae nascerentur, quarum fructus sacro chrismati deserviret. Nam et David, prophetico spiritu gratiae tuae sacramenta praenoscens, vultus nostros in oleo exhilarandos esse cantavit. Et cum mundi crimina diluvio quondam expiarentur effuso, similitudinem futuri muneris columba demonstrans, (273) per olivae ramum pacem terris redditam nuntiavit. Quod in novissimis temporibus manifestis est effectibus declaratum, cum baptismatis aquis omnium criminum commissa delentibus, haec olei unctio vultus nostros jucundos efficit ac serenos. Inde etiam Moysi famulo tuo mandatum dedisti, ut Aaron fratrem suum prius aqua lotum per infusionem hujus unguenti constitueret sacerdotem. [Col. 0084D] Accessit ad hoc amplior honor, cum Filius tuus Jesus Christus Dominus noster lavari se a Joanne undis Jordanicis exegisset, ut, Spiritu sancto in columbae similitudinem desuper misso, Unigenitum tuum, in quo tibi optime complacuisset, testimonio subsequentis vocis ostenderes, et hoc illud esse manifestissime comprobares, quod eum oleo laetitiae prae consortibus suis ungendum David propheta cecinisset. Te igitur deprecamur, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per eumdem Jesum Christum Filium tuum Dominum nostrum, ut hujus creaturae pinguedinem [Col. 0085A] sanctificare tua benedictione digneris, et sancti Spiritus ei admiscere virtutem, cooperante potentia Christi tui, a cujus sancto nomine chrisma nomen accepit; (274) unde unxisti sacerdotes, (275) reges, (276) prophetas et (277) martyres, ut spiritalis lavacri baptismo renovandis creaturam chrismatis in sacramentum perfectae salutis vitaeque confirmes; ut sanctificatione unctionis infusa, corruptione primae nativitatis absorpta, sanctum uniuscujusque templum acceptabilis vitae, innocens odore redolescat; ut secundum constitutionis tuae sacramentum regio et sacerdotali propheticoque honore perfusi, vestimento incorrupti muneris induantur; ut sit his qui renati fuerint ex aqua et Spiritu sancto chrisma salutis, eosque aeternae vitae participes, et coelestis gloriae facias [Col. 0085B] esse consortes. Per eumdem Dominum [Col. 0085D] Post hanc Benedictionem sequitur apud Pamel. exorcismus olei: Deus qui virtute sancti Spiritus, etc. .
(278) Qua expleta, benedicit ampullam ordine quo supra declaratum est; et similiter halat in ipsa, sed tacite ipsam benedicit.
Dominus vobiscum. Et cum spiritu tuo.
Oremus. —Deus incrementorum et (279) profectuum spiritalium, qui virtute sancti Spiritus tui imbecillarum mentium rudimenta confirmas, te oramus, Domine, ut venturis ad beatae regenerationis lavacrum tribuas per unctionem istius creaturae purgationem mentis et corporis, ut, si quae illis adversantium spirituum maculae inhaeserunt, ad tactum sanctificati olei hujus abscedant. Nullus spiritalibus nequitiis locus, nulla (280) refugis virtutibus sit 69 facultas, nulla insidiantibus malis latendi licentia [Col. 0085C] relinquatur; sed venientibus ad fidem servis tuis, et sancti Spiritus tui operatione mundandis, sit unctionis hujus praeparatio utilis ad salutem, quam etiam coelestis regenerationis nativitate in sacramento sunt baptismatis adepturi. Per Dominum nostrum Jesum Christum Filum tuum, qui venturus est judicare vivos et mortuos et saeculum per ignem.
Ampulla autem quae cum chrismate est, statim ut benedicta fuerit cooperitur, ut a nemine videatur; sed tenente eam acolytho, omnes eam per ordinem salutent; nam episcopus et diaconi omnes eam nudam salutant. Hoc expleto, ablutis manibus, pontifex vadit ante altare, et (281) communicat omnis populus in ordine suo, et (282) servant de ipso sacrificio in crastinum, unde communicent.
[Col. 0085D] Ad Complendum. —Refecti vitalibus alimentis, quaesumus, Domine, Deus noster, ut quod tempore nostrae mortalitatis exsequimur immortalitatis tuae munere consequamur. Per Dominum nostrum [Col. 0085D] In Ed. Vatic. seu Angeli Roccae sequitur: Item oratio ad reconciliandum poenitentem, cum quatuor aliis Orat. in eamdem rem. His subduntur, ad Missam, super oblata, et ad complendum, tres Orationes. .
(284) Hora tertia conveniunt omnes presbyteri tam civitatis quam de suburbanis, et omnis clerus cum populo in ecclesia statuta intra Urbem, non tamen in [Col. 0086A] majori ecclesia, et exspectant pontificem, vel qui vicem illius tenuerit. Qui dum veniens de sacrario, processerit ante altare, ad orandum ordine quo in (285) Sacramentario continetur; mox ut surrexerit, cum silentio (286) ascendit ad sedem. Quo sedente statim subdiaconus ascendit ad legendum. Et post haec cantatur canticum Domine, audivi; deinde sequitur altera lectio, post quam sequitur Tractus Deus laudem meam. Quo finito, legitur Passio Domini nostri Jesu Christi secundum Joannem. Hac expleta, venit pontifex ante altare, et dicit: Oremus, dilectissimi nobis, pro Ecclesia sancta Dei, etc. (287) Sicut in [Col. 0086D] In Oratione pro imperatore et imperio, quae habetur in aliarum serie quarta, Ms. Reg. Suec. habet: Respice ad Christianum benignus imp.; primus Theoder.: Ad Christianiss. Pamelius, cui favet secundus Theod.: Ad Romanum. quarta feria habentur. Quas ut finierit, statim duo diaconi nudant altare sindone, quae prius fuerat sub Evangelio posita, et ista omnia tacite, et exeunt foras; presbyteri vero ecclesiarum, [Col. 0086B] sive de urbe, sive de suburbanis, vadunt per ecclesias suas, ut hoc ordine cuncta ad vesperum faciant. Hoc tantum mutantes, ut ubi pontifex meminit Apostolicum, ipsi nominent episcopum suum. Ad Vesperum vero tam in ecclesia in qua pontifex dicit Orationes, quam in caeteris presbyterorum, post Orationes praeparatur crux ante altare, interposito spatio inter ipsam et altare, sustentata hinc inde a duobus acolythis. Posito ante eam in (288) oratorio, venit pontifex, (289) adoratam deosculatur crucem. Deinde episcopi, presbyteri, diaconi, et caeteri per ordinem, deinde populus; pontifex vero redit in sedem usque dum omnes salutent; presbyteri vero duo priores, mox ut salutaverint, intrant in sacrarium, vel ubi positum fuerit 70 corpus Domini, quod pridie remansit, ponentes illud in patena; [Col. 0086C] et subdiaconus teneat ante ipsos calicem cum vino non consecrato, et alter patenam cum corpore Domini. Quibus tenentibus, accipit unus presbyter patenam, et (290) alter calicem, et deferunt super altare nudatum. Pontifex vero sedet dum persalutet populus crucem: nam salutante pontifice, vel populo crucem, (291) canitur semper Antiphona Ecce lignum crucis. Dicitur (292) Psalmus CXVIII. Qua salutata, et reposita in loco suo, descendit pontifex ante altare, et dicit:
Oremus. —Praeceptis salutaribus moniti, et divina institutione formati, audemus dicere: Pater noster qui es in coelis, sanctificetur nomen tuum; Adveniat regnum tuum; Fiat voluntas tua sicut in coelo et in terra; Panem nostrum quotidianum da nobis hodie; Et dimitte nobis debita nostra sicut et nos dimittimus [Col. 0086D] debitoribus nostris; Et ne nos inducas in tentationem. Resp. Sed libera nos a malo.
Libera nos, quaesumus, Domine, ab omnibus malis praeteritis, praesentibus et futuris, et intercedente beata et gloriosa semper virgine Dei Genitrice Maria, et beatis apostolis tuis Petro et Paulo atque Andrea, et omnibus sanctis, da propitius pacem in diebus nostris, ut, ope misericordiae tuae adjuti, et a peccato [Col. 0087A] simus semper liberi et ab omni perturbatione securi. Per Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum, qui tecum vivit et regnat Deus in unitate Spiritus sancti. Per omnia saecula saeculorum. Amen.
Cum dixerint Amen, sumit de (293) sancta, et ponit in calicem (294) nihil dicens. Et (295) communicant omnes cum silentio, et (296) expleta sunt universa.
A feria 5, vespere, (297) nuda sint altaria usque mane Sabbati [Col. 0087D] In fine officii hujus feriae apud Pamelium sequitur: Ordo ad faciendum catechumenum, qui non reperitur in Cod. Reg. Suec. magna saltem ex parte. .
Hora (299) octava veniunt omnes tam clerus, quam populus in ecclesiam, et ingrediuntur clerici in sacrarium, et induunt se vestimentis, sicut mos est, et tunc illuminantur duo cerei, quos tenent duo (300) notarii, unus in dextro cornu altaris, et alter in sinistro, et [Col. 0087B] ascendit lector in (301) ambonem pronuntians:
Lectio libri Genesis: In Principio. Similiter et illas lectiones omnes. Ante In Principio, non dicit Orationem. Prima lectione finita, dicit hanc Orationem:
Deus, qui mirabiliter creasti hominem, et mirabilius redemisti, da nobis contra oblectamenta peccati mentis ratione persistere, ut mereamur ad gaudia aeterna pervenire. Per Dominum nostrum.
Lectio libri Genesis: Tentavit Deus Abraham.
Deus, qui in Abrahae famuli tui opere humano generi obedientiae exempla praebuisti, concede nobis, et nostrae voluntatis pravitatem frangere, et tuorum praeceptorum rectitudinem in omnibus adimplere. Per.
71 Lectio Libri Exodi: Dixit Dominus ad Moysen [Col. 0087C] et Aaron.
Deus, qui peccati veteris haereditariam mortem, in qua posteritatis genus omne successerat, Christi tui Domini nostri passione solvisti, da ut conformes eidem facti, sicut imaginem terreni, naturae necessitate, portavimus, ita imaginem coelestis, gratiae sanctificatione portemus Christi Domini nostri. Qui tecum vivit.
Lectio Libri Exodi: Factum est in vigilia matutina.
Canticum: Cantemus.
Deus cujus antiqua miracula in praesenti quoque saeculo coruscare sentimus, praesta, quaesumus, ut sicut priorem populum ab Aegyptiis liberasti, hoc ad salutem gentium per aquas baptismatis opereris. [Col. 0087D] Per.
Lectio (302) Isaiae prophetae: Haec haereditas.
Deus, qui Ecclesiam tuam semper gentium vocatione multiplicas, concede propitius ut quos aqua baptismatis abluis, continua protectione tuearis. Per.
Lectio Isaiae Prophetae: Apprehendent septem mulieres.
Canticum: Cantemus.
Deus, qui nos ad celebrandum paschale sacramentum [Col. 0088A] utriusque Testamenti paginis instruis, da nobis intelligere misericordiam tuam, ut ex perceptione praesentium firma sit exspectatio futurorum. Per.
Lectio Jonae Prophetae: Factum est Verbum Domini.
Deus, qui divitias misericordiae tuae in hac praecipue nocte largiris, propitiare universo ordini sacerdotalis officii, et omnes gradus famulatus nostri perfecta delictorum remissione sanctifica, ut ministraturos regeneratrici gratiae tuae nulli esse obnoxios patiaris offensae. Per.
[Col. 0088D] Haec lectio cum Oratione sequenti omittitur in Ed. Vatic. Lectio Isaiae Prophetae: Haec dicit Dominus in die illa radix Jesse.
Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui festa paschalia agimus, coelestibus desideriis accensi, fontem [Col. 0088B] vitae sitiamus. Per.
Tract. Sicut cervus desiderat ad fontes.
Alia Oratio, in eodem psalmo. —Omnipotens sempiterne Deus, respice propitius ad devotionem populi renascentis, qui, sicut cervus, aquarum tuarum expetit fontem, et concede propitius, ut fidei ipsius sitis, baptismatis mysterio, animam corpusque sanctificet. Per Dominum nostrum.
Expletis lectionibus, statim (303) venit unus ministrorum tenens ampullas in manibus suis, stat in dextro cornu altaris, qui praecedat pontificem ad fontes. Tunc deinde schola descendit ad fontes ad litaniam faciendam, exspectantes parati pontificem. Secundus vero scholae tenet vas aureum in manu sua sinistra super planetam, unde pontifex mittat chrisma in fontem, et jussi faciunt [Col. 0088C] (304) litaniam septenam; et cum jam prope finem ejus fuerint, tunc procedit pontifex cum omni decore, sustentatus a duobus diaconibus: Et illa (305) duo cereostata, quae antea fuerant illuminata, semper ante ipsum procedunt usque dum omnia finierit. Qui mox, ut venerit ante fontes, (306) stans benedicit fontes, dicens ea voce, qua alias orationes. Et prima oratio a Dominus vobiscum 72 incipit, et finitur Per omnia saecula saeculorum, sicut alia Oratio ad Missam.
Dominus vobiscum. Resp. Et cum spiritu tuo.
Oremus. —Omnipotens sempiterne Deus, adesto magnae pietatis tuae mysteriis, adesto sacramentis, et ad creandos novos populos, quos tibi fons baptismatis parturit, spiritum adoptionis emitte ut quod nostrae humilitatis gerendum est ministerio, tuae virtutis impleatur [Col. 0088D] effectu. Per Dominum.
Consecratio fontis canitur sicut praefatio, usque Et Spiritus sancti: et non incipit a Vere dignum. Deinde dicitur decantado.
Deus, qui invisibili potentia sacramentorum tuorum mirabiliter operaris effectum, et licet nos tantis mysteriis exsequendis simus indigni, tu tamen, gratiae tuae dona non deserens, etiam ad nostras preces aures tuae pietatis inclinas. Deus, (307) cujus Spiritus super aquas inter ipsa mundi primordia ferebatur, ut jam [Col. 0089A] tunc virtutem sanctificationis aquarum natura (308) conciperet. Deus, qui, (309) nocentis mundi crimina per aquas abluens, regenerationis speciem in ipsa diluvii effusione signasti, ut unius ejusdemque elementi mysterio, et finis esset vitiis et origo virtutibus, respice, Domine, in faciem Ecclesiae tuae, et multiplica in ea regenerationes tuas, qui gratiae tuae affluentis impetu laetificas civitatem tuam, fontemque baptismatis aperis, toto orbe terrarum (310) gentibus innovandis, ut tuae Majestatis imperio sumat Unigeniti tui gratiam de Spiritu sancto.
† Hic cum manu sua dividit aquam in (311) modum crucis.
Qui hanc aquam regenerandis hominibus praeparatam arcana sui luminis admistione fecundet, ut, [Col. 0089B] sanctificatione concepta, ab immaculato divini fontis utero in novam renata creaturam progenies coelestis emergat. Et quos aut sexus in corpore, aut aetas discernit in tempore, omnes in unam pariat gratia mater infantiam. Procul ergo hinc, jubente te Domine, omnis spiritus immundus abscedat, procul tota nequitia diabolicae fraudis absistat. Nihil hic loci habeat contrariae virtutis admistio, non insidiando circumvolet, non latendo (312) subripiat, non inficiendo corrumpat. Sit haec sancta et innocens creatura libera ab omni impugnatoris incursu, et totius nequitiae purgata discessu; sit fons vivus, aqua regenerans, unda purificans; ut omnes hoc lavacro salutifero diluendi, operante in eis Spiritu sancto, perfectae purgationis indulgentiam consequantur.
[Col. 0089C] †Unde benedico te creatura †aquae, per Deum †vivum, per Deum sanctum qui te (313) in mundi creatione principio Verbo separavit ab arida, cujus (314) Spiritus super te ferebatur, qui (315) te de paradiso manare et in quatuor fluminibus totam terram rigare praecepit; (316) qui te in deserto amaram, suavitate indita, fecit esse potabilem, et sitienti populo de petra produxit. †Benedico te et per Jesum Christum Filium ejus unicum Dominum nostrum, qui te in Cana Galilaeae, signo admirabili, sua potentia, convertit in vinum, qui pedibus super te ambulavit, et a Joanne in Jordane in te baptizatus est. Qui te una cum sanguine suo de latere produxit, et discipulis suis jussit ut credentes baptizarentur in te, dicens: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos, [Col. 0089D] in nomine † Patris, et Filii † et Spiritus sancti.
73 Hic mutat vocem quasi lectionem legens:
Haec nobis praecepta servantibus tu, Deus omnipotens, clemens adesto, tu benignus aspira, tu has simplices aquas tuo ore benedicito, ut praeter naturalem emundationem, quam lavandis possunt adhibere corporibus, sint etiam purificandis mentibus efficaces.
(317) Et mittuntur praedicti duo cerei intus in baptisterio. Hic (318) sufflat tribus vicibus in aqua.
Descendat, Domine, in hanc plenitudinem fontis, virtus Spiritus tui, totamque hujus aquae substantiam, regenerandi fecundet effectu. Hic omnium peccatorum maculae deleantur, hic natura ad imaginem tuam condita, et ad honorem sui reformata [Col. 0090A] principii, vetustatis cunctis squaloribus emundetur, ut omnis homo hoc sacramentum regenerationis ingressus in verae innocentiae novam infantiam renascatur. Per Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum, qui venturus est judicare vivos et mortuos, et saeculum per ignem.
Inde accipiens vas aureum cum chrismate, (319) fundit chrisma in fonte, in (320) modum crucis, et expandit aquam cum manu sua. Tunc baptizantur infantes, primum masculi, deinde feminae. Et tenente eo infantem, a quo suscipiendus est, interrogat pontifex, vel sacerdos ita: Quis (321) vocaris? Resp. Ill. Item interrogat sacerdos: (322) Credis in Deum patrem omnipotentem, creatorem coeli et terrae? Resp. Credo. Interrogat: Et in Jesum Christum Filium ejus unicum Dominum, [Col. 0090B] nostrum, natum et passum? Resp. Credo. Interrogat: Credis et in Spiritum sanctum, sanctam Ecclesiam Catholicam, sanctorum communionem, remissionem peccatorum, carnis resurrectionem, vitam aeternam? Resp. Credo. Interrogat: Vis baptizari? Resp. Volo: Et dicit. Et (323) ego baptizo te in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti.
Ut autem surrexerit a fonte, ille qui eum suscipit, offert eum uni presbytero, (324) qui faciat signum crucis de chrismate cum police, in vertice ejus dicens.
(325) Deus omnipotens, Pater Domini nostri Jesu Christi, qui te regeneravit ex aqua et Spiritu sancto, quique dedit tibi remissionem omnium peccatorum, ipse te liniat chrismate salutis in vitam aeternam. Resp. Amen.
[Col. 0090C] Et baptizantur, et sunt parati, qui eos suscepturi sunt, (326) cum linteis in manibus eorum, et accipiunt ipsos a presbyteris qui eos baptizant. Pontifex vero redit in sacrarium exspectans, (327) ut cum vestiti fuerint infantes, confirmet eos. Qui (328) etiam non prohibentur lactari ante sacram communionem, si necesse fuerit. Induti vero ordinantur per ordinem sicut scripti sunt. Et infantes quidem in brachiis dextris tenentur; (329) majores vero pedem ponunt super pedem (330) patrini sui. Deinde schola jussa facit litaniam quinam ad fontes, pontifex vero veniens ad infantes, tenente archidiacono chrisma, involutis scapulis, et brachiis ex panno lineo, et (331) levata manu sua super capita omnium dicit:
(332) Omnipotens sempiterne Deus, qui regenerare [Col. 0090D] dignatus es hos famulos tuos ex aqua et Spiritu sancto, quique dedisti eis remissionem omnium peccatorum, emitte in eos septiformem Spiritum tuum sanctum paraclitum de coelis, Spiritum sapientiae, et intellectus, Spiritum consilii et fortitudinis, Spiritum scientiae et pietatis: adimple eos 74 Spiritu timoris tui, et consigna eos signo crucis in vitam propitiatus aeternam. Per Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum, qui tecum vivit et regnat Deus in unitate ejusdem Spiritus sancti. Per.
Et interrogantibus diaconibus nomina singulorum, (333) pontifex, tincto pollice in chrismate, facit (334) crucem in fronte unius, similiter per omnes singillatim. Quibus expletis, jussi incipiunt in ecclesia litaniam ternam. [Col. 0091A] Et cum dixerint Agnus Dei, magister scholae dicit: Ascendite: Et illuminatur ecclesia, et procedit pontifex de sacrario cum duobus cereostatis, sicut superius, et stant, sicut antea, a dextris et a sinistris altaris. Litania expleta, dicit pontifex: (335) Gloria in excelsis Deo. Quo finito, dicit: Pax vobiscum. Resp. Et (336) cum spiritu tuo. Et dat Orationem: Deus, (337) qui hanc sacratissimam noctem gloria dominicae Resurrectionis illustras, conserva in nova familiae tuae progenie adoptionis spiritum, quem dedisti, ut corpore et mente renovati, puram tibi exhibeant servitutem. Per eumdem Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum, qui tecum vivit et regnat Deus in unitate ejusdem Spirtus sancti. Per.
Deinde legitur Apostolus, et canitur Alleluia.
[Col. 0091B] Quod primum pontifex inchoat. Confitemini Domino. Tract. Laudate Dominum omnes gentes. Sequitur Evangelium. (338) Non cantent Offertorium, (339) neque Agnus Dei, neque Communionem.
Super oblata. Suscipe, quaesumus, Domine, et plebis tuae et tuorum Hostias renatorum, ut et confessione tui nominis, et baptismate renovati sempiternam beatitudinem consequantur. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere. Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: te omni quidem tempore, sed in hac potissimum nocte gloriosius collaudare et praedicare, per Christum Dominum nostrum: qui inferorum claustra disrumpens, victoriae suae clara vexilla suscepit, et triumphato [Col. 0091C] diabolo, victor a mortuis resurrexit. Et ideo cum Angelis.
Te igitur, clementissime Pater, etc.
Communicantes, et noctem sacratissimam celebrantes Resurrectionis Domini nostri Jesu Christi secundum carnem. Sed et memoriam venerantes, in primis gloriosae semper virginis Mariae, Genitricis ejusdem Dei et Domini nostri Jesu Christi.
Hanc igitur oblationem servitutis nostrae, sed et cunctae familiae tuae, quam tibi offerimus, pro his quoque quos regenerare dignatus es ex aqua et Spiritu sancto, tribuens eis remissionem omnium peccatorum, quaesumus, Domine, ut placatus accipias.
Benedictio. —Deus, qui Ecclesiae suae intemerato [Col. 0091D] utero novos populos producens, eam virginitate manente nova semper prole foecundat, fidei, spei et charitatis vos munere repleat, et suae in vos benedictionis dona infundat. Amen. Et qui hanc sacratissimam noctem Redemptoris nostri Resurrectione voluit 75 illustrare, mentes vestras peccatorum tenebris mundatas virtutum copiis faciat coruscare. Amen. Quo eorum qui modo renati sunt innocentiam imitari [Col. 0092A] certetis, et vascula mentium vestrarum exemplo praesentium luminum illustretis, ut cum bonorum operum lampadibus ad ejus sponsi thalamum cujus Resurrectionem celebratis, cum prudentibus virginibus intrare possitis. Amen. Quod ipse praestare dignetur, cujus regnum.
Ad Complendum. —Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut, divino munere satiati, et sacris mysteriis innovemur et moribus. Per.
Deus, qui hodierna die per Unigenitum tuum aeternitatis nobis aditum, devicta morte, reserasti, vota nostra, quae praeveniendo aspiras, etiam adjuvando prosequere. Per eumdem.
Super oblata. —Suscipe, Domine, quaesumus, preces [Col. 0092B] populi tui cum oblationibus Hostiarum, ut paschalibus initiata mysteriis, ad aeternitatis nobis medelam, te operante, proficiant. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: Te quidem omni tempore, sed in hac potissimum die gloriosius praedicare, cum Pascha nostrum immolatus est Christus. Ipse enim verus est Agnus, qui abstulit peccata mundi. (341) Qui mortem nostram moriendo destruxit, et vitam resurgendo reparavit. Et ideo cum angelis.
Communicantes, et diem sacratissimum celebrantes, etc.
Hanc igitur oblationem servitutis nostrae. Sed et [Col. 0092C] cunctae, etc.
[Col. 0091D] Benedictio haec in Editis Pamel. et Angeli Roccae [Col. 0092D] non reperitur. Est in Benedictionali vulgato a Lambecio et Gussan V. Benedictio. —Benedicat vos omnipotens Deus, hodierna interveniente paschali solemnitate, et ab omni miseratus dignetur defendere pravitate. Amen. Et qui ad aeternam vitam in Unigeniti sui resurrectione vos reparat, in ipsius adventu immortalitatis vos gaudiis vestiat. Amen. Et qui, expletis jejuniorum sive passionis Dominicae diebus, paschalis festi gaudia celebratis, ad ea festa, quae non sunt annua, sed continua, ipso opitulante exsultantibus animis veniatis. Amen. Quod ipse praestare.
Ad Complendum. —Spiritum nobis, Domine, tuae charitatis infunde, ut quos sacramentis paschalibus satiasti, tua facias pietate concordes. Per.
[Col. 0092D] Huic Orationi in Ed. Pamel. praemittitur: Ad sanctum Joannem, ad Vesperos. Sequenti, Praesta . . . . ut qui gratiam, etc., praefigitur: Ad sanctum Andream. Ad Vesperos. Concede, quaesumus, omnipotens [Col. 0092D] Deus, ut qui Resurrectionis Dominicae solemnia colimus, innovatione 76 tui Spiritus a morte animae resurgamus. Per eumdem Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum, qui tecum vivit et regnat Deus in unitate ejusdem Spiritus sancti, per omnia saecula saeculorum.
Ad fontes. —Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui Resurrectionis dominicae solemnia colimus, [Col. 0093A] ereptionis nostrae suscipere laetitiam mereamur. Per eumdem.
Alia. —Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui gratiam dominicae Resurrectionis agnovimus, ipsi per amorem Spiritus a morte animae resurgamus. Per eumdem.
Alia. —Deus, qui paschale nobis remedium contulisti, populum tuum coelesti dono prosequere, ut inde post in perpetuum gaudeat, unde nunc temporaliter exsultat. Per Dominum nostrum Jesum Christum.
Deus, qui solemnitate Paschali mundo remedia contulisti, populum tuum, quaesumus, coelesti dono prosequere, ut et perfectam libertatem consequi mereatur, [Col. 0093B] et ad vitam proficiat sempiternam. Per.
Super oblata. —Paschales hostias recensentes, quaesumus, Domine, ut quod frequentamus actu, comprehendamus affectu. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, et te suppliciter exorare, ut fidelibus tuis dignanter impendas, quo et paschalia capiant sacramenta, et desideranter exspectent ventura, ut, in mysteriis quibus renati sunt permanentes, ad novam vitam his operantibus perducantur. Per Christum.
Te igitur, sicut in Pascha.
[Col. 0093D] Abest non solum ab aliis Vulgatis, Pamel., Vatic., etc., sed etiam a Benedictionali jam laudato. Benedictio. —Deus, qui pro vobis suscepit injuriam crucis, laetitia vos innovet suae Resurrectionis. [Col. 0093C] Amen. Et qui pendenti secum in cruce latroni (342) omisit delictum, vos salvet a cunctis nexibus peccatorum. Amen. Ut redemptionis vestrae mysterium et digne conservetis in opere, et locupletius aeterna perfruamini remuneratione. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
Ad Complendum. —Impleatur in nobis, quaesumus, Domine, sacramenti paschalis sancta libatio, nosque de terrenis affectibus ad coeleste transferat institutum. Per.
77 Ad Vesperos. —Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui peccatorum nostrorum pondere premimur, a cunctis malis imminentibus per haec Paschalia festa liberemur. Per Dominum nostrum.
Ad fontes. —Concede, quaesumus, omnipotens [Col. 0093D] Deus, ut festa paschalia, quae venerando colimus, etiam vivendo teneamus. Per Dominum nostrum.
Alia. —Deus, qui populum tuum de hostis callidi servitute liberasti, preces ejus misericorditer respice, et adversantes ei tua virtute prosterne. Per Dominum nostrum.
Deus, qui Ecclesiam tuam novo semper fetu multiplicas, concede famulis tuis ut (343) sacramentum vivendo teneant, quod fide perceperunt. Per.
Super oblata. —Suscipe, Domine, fidelium preces, cum oblationibus Hostiarum, ut per haec piae devotionis officia, ad coelestem gloriam transeamus. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per Christum Dominum nostrum. Qui oblatione sui corporis, remotis sacrificiorum carnalium observationibus, (344) seipsum tibi sacram Hostiam, Agnumque immaculatum summus Sacerdos pro salute nostra immolavit. Per quem.
[Col. 0094B] Te igitur, sicut in Pascha.
Benedictio. —Deus, qui vos lavit aqua sui lateris, et redemit effusione cruoris, ipse in vobis confirmet gratiam adeptae Redemptionis. Amen. Per quem renati estis ex aqua et Spiritu sancto, ipse vos coelesti consociet regno. Amen. Quique dedit vobis initia sanctae fidei, ipse conferat et perfectionem operis, et plenitudinem charitatis. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
Ad Complendum. —Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ut paschalis perceptio sacramenti (345) continua in nostris mentibus perseveret. Per.
Ad Vesperos. —Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui paschalis festivitatis solemnia colimus, in tua semper sanctificatione vivamus. Per.
[Col. 0094C] [Col. 0094D] In Ed. Angeli Roccae non inscribitur haec Oratio ad fontes, ut hic et in Ed. Pamel., consentientibus Mss. Ad fontes. —Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut per haec paschalia festa, quae colimus, devoti in tua semper laude vivamus. Per.
78 Alia. —Deus, qui conspicis familiam tuam omni humana virtute destitui, paschali interveniente festivitate, tui eam brachii protectione custodi. Per.
Deus, qui nos Resurrectionis dominicae annua solemnitate laetificas, concede propitius ut per temporalia festa, quae agimus, pervenire ad gaudia aeterna mereamur. Per eumdem.
Super oblata. —Sacrificia, Domine, paschalibus gaudiis immolamus, quibus Ecclesia mirabiliter et (346) nascitur et nutritur. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum [Col. 0094D] et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, et pietatem tuam indefessis precibus implorare, ut qui paschalis festivitatis solemnia colimus, in tua semper sanctificatione vivamus. Quo per temporalis festi observationem pervenire mereamur ad aeternorum [Col. 0095A] gaudiorum continuationem. Per Christum Dominum nostrum.
Te igitur, sicut in Pascha.
[Col. 0095D] Benedictionale laudatum hanc Bened. non exhibet. Benedictio. —Dominus Deus noster vos perducat ad arborem vitae, qui eruit de lacu miseriae. Amen. Ipse vobis aperiat januam paradisi, qui confregit portas inferni. Amen. Ipse vos eruat flagello, et in regnum suum perducat confitentes, qui pati dignatus est pro impiis innocens. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
Ad Complendum. —Ab omni nos, quaesumus, Domine, vetustate purgatos, sacramenti tui veneranda perceptio in novam transferat creaturam. Per Dominum nostrum.
Ad Vesperos. —Praesta, quaesumus, omnipotens [Col. 0095B] Deus, ut hujus paschalis festivatis mirabile sacramentum, et temporalem nobis tranquillitatem tribuat, et vitam conferat sempiternam. Per.
Ad fontes. —Deus, qui nos per paschalia festa laetificas, concede propitius ut ea quae devote agimus, te adjuvante, fideliter teneamus. Per.
Alia. —Tribue, quaesumus, omnipotens Deus, ut illuc tendat Christianae devotionis affectus, quo tecum est nostra substantia. Per eumdem.
Deus, qui diversitatem gentium in confessione tui nominis 79 adunasti, da ut renatis fonte baptismatis, una sit fides mentium, et pietas actionum. Per.
Super oblata. —Suscipe, quaesumus, Domine, munera populorum tuorum propitius, ut confessione [Col. 0095C] tui nominis, et baptismate renovati, sempiternam beatitudinem consequantur. Per Dominum nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: qui nos per paschale mysterium docuit vetustatem vitae relinquere, et in novitate spiritus ambulare, a quo perpetuae mortis superatur acerbitas, et aeternae vitae fidelibus tribuitur integritas. Per quem Majestatem.
Te igitur, sicut in Pascha.
[Col. 0095D] Hujus Bened. ne quidem Benedictionale meminit. Benedictio. —Omnipotentis Dei et Domini nostri benedictionibus repleamini, cujus estis sanguine pretioso redempti. Amen. Ejus vos indeficiens repleat gratia, cujus ineffabilis plasmavit potentia, (347) et qui vobis in hoc mundo praestitit conditionem nascendi, [Col. 0095D] ipse in regno aeterno tribuat mansionem sine fine vivendi. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
Ad Complendum. —Exaudi, Domine, preces nostras, ut redemptionis nostrae sacrosancta commercia, et vitae nobis conferant praesentis auxilium, et gaudia sempiterna concilient. Per.
[Col. 0096A] Ad Vesperos. —Deus, qui in nobis ad celebrandum paschale sacramentum liberiores animos praestitisti, doce nos et metuere (348) quod irasceris, et amare quod praecipis. Per.
[Col. 0095D] Omittur ad fontes in Ed. Vatic. et Gussanvil. Ad fontes. —Da, quaesumus, omnipotens Deus, ut Ecclesia tua, et suorum firmitate membrorum, et nova semper fecunditate laetetur. Per Dominum nostrum.
Alia. —Multiplica, quaesumus, Domine, fidem populi tui, ut cujus per te sumpsit initium, per te consequatur augmentum. Per.
Omnipotens sempiterne Deus, qui paschale sacramentum in reconciliationis humanae foedere contulisti, da mentibus nostris, ut quod professione celebramus, [Col. 0096B] imitemur effectu. Per.
Super oblata. —Hostias, quaesumus, Domine, placatus assume, quas et pro renatorum expiatione deferimus, et pro acceleratione coelestis auxilii. Per.
80 Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per Christum Dominum nostrum: qui, secundum promissionis suae incommutabilem veritatem, coelestis pontifex factus in aeternum, (349) solus omnium sacerdotum peccati remissione non eguit, sed (350) potius peccatum mundi idem verus Agnus abstersit. Per quem.
Te igitur, sicut in Pascha
[Col. 0096D] In nullis librorum nostr. haec occurrit. Benedictio. —Benedicat vos de coelis omnipotens [Col. 0096C] Deus, qui per crucem et sanguinem passionis suae vos dignatus est redimere in terris. Amen. Ipse vos renovet a vetustate peccati, qui pro vobis dignatus est crucifigi, vosque ad coelestia suscitet, qui pro vobis inferos penetravit. Amen. Vitam suam Dominus vobis tribuat, qui mortem vestram suscepit, et perdidit. Amen. Quod ipse praestare.
Ad Complendum. —Respice, quaesumus, Domine, populum tuum, et quem aeternis dignatus es renovare mysteriis, a temporalibus culpis dignanter absolve. Per Dominum nostrum.
Ad Vesperos. —Deus, per quem nobis et redemptio venit et praestatur adoptio, respice in opera misericordiae tuae, ut in Christo renatis et aeterna tribuatur haereditas et vera libertas. Per eumdem.
Ad fontes. —Adesto, quaesumus, Domine, familiae [Col. 0096D] tuae, et dignanter impende, ut quibus fidei gratiam contulisti, et coronam largiaris aeternam. Per Dominum nostrum.
Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui festa [Col. 0097A] paschalia venerando egimus, per haec contingere ad gaudia aeterna mereamur. Per.
Super oblata. —Concede, quaesumus, Domine, semper nos per haec mysteria paschalia gratulari, ut continua nostrae reparationis operatio perpetuae nobis fiat causa laetitiae. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: per quem supplices exposcimus, ut cujus muneris pignus accepimus, manifesta dona comprehendere valeamus. Et quae nobis fideliter speranda paschale contulit sacramentum, per Resurrectionis ejus attingere mereamur ineffabile mysterium. Per quem.
Te igitur, sicut in Pascha.
[Col. 0097B] Benedictio.
81 Ad Complendum. —Redemptionis nostrae munere vegetati, quaesumus, Domine, ut hoc perpetuae salutis auxilium fides semper vera (351) perficiat.
Ad Vesperos. —Deus, totius conditor creaturae, famulos tuos, quos fonte renovasti baptismatis, quosque gratiae tuae plenitudine solidasti, in adoptionis sorte facias dignanter ascribi. Per Dominum nostrum.
Ad fontes. —Deus, qui multiplicas Ecclesiam tuam in sobole renascentium, fac eam gaudere propitius de suorum profectibus filiorum. Per Dominum nostrum.
Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui paschalia [Col. 0097C] festa peregimus, haec, te largiente, moribus et vita teneamus. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Suscipe munera, quaesumus, Domine, exsultantis Ecclesiae, et cui causam tanti gaudii praestitisti, perpetuum fructum concede laetitiae.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, et te suppliciter obsecrare, ne nos ad illum sinas redire actum cui jure dominatur inimicus, sed in hac potius facias absolutione persistere, per quam diabolus exstitit, Filio tuo vincente, captivus. Et ideo cum angelis.
[Col. 0097D] Haec Benedictio nullibi nobis occurrit, praeterquam [Col. 0098D] in Codice Grimoldi, quem Pamelius edidit Liturgic., tomo II, ubi tamen, pro Et qui ab eorum, legitur: Ut qui ab eorum, etc. Benedictio. —Deus, cujus Unigenitus discipulis suis januis clausis dignatus est apparere, suae vos [Col. 0097D] benedictionis dono locupletare et coelestis vobis regni januas dignetur aperire. Amen. Et qui ab eorum pectoribus attactu sui corporis vulnus amputavit dubietatis, concedat ut per fidem qua eum resurrexisse creditis omnium delictorum maculis careatis. Amen. Et qui cum Thoma Deum et Dominum creditis, et cernuis vocibus invocatis, ab eo et in hoc saeculo a malis omnibus tueri, et in futuro [Col. 0098A] sanctorum coetibus ascisci valeatis. Amen. Quod ipse praestare.
Ad Complendum. —Quaesumus, Domine Deus noster, ut sacrosancta mysteria, quae pro reparationis nostrae munimine contulisti, et praesens nobis remedium esse facias et futurum. Per.
Alia. —Deus, qui nos fecisti hodierna die paschalia festa celebrare, fac nos, quaesumus, in coelesti regno gaudere. Per.
Ad Vesperos. —Deus, qui nos exsultantibus animis Pascha tuum 82 celebrare tribuisti, fac nos, quaesumus, et temporalibus gaudere subsidiis, et aeternitatis affectibus gratulari. Per Dominum nostrum.
Deus, qui credentes in te fonte baptismatis innovasti, [Col. 0098B] hanc renatis in Christo concede custodiam, ut nullo erroris incursu gratiam tuae benedictionis amittant. Per eumdem.
Alia. —Deus, qui ad aeternam vitam in Christi Resurrectione nos reparas, erige nos ad consedentem in dextera tua nostrae salutis auctorem, ut qui propter nos judicandus advenit, pro nobis judicaturus adveniat Jesus Christus Filius tuus Dominus noster. Qui tecum vivit et regnat.
Alia. —Deus et reparator innocentiae et amator, dirige ad te tuorum corda servorum, ut de infidelitatis tenebris liberati, nunquam a tuae veritatis luce discedant. Per Dominum.
Alia. —Deus, qui credentes in te populos gratiae tuae largitate multiplicas, respice propitius ad electionem [Col. 0098C] tuam, ut qui sacramento baptismatis sunt renati, regni coelestis mereantur introitum. Per.
Alia. —Omnipotens sempiterne Deus, qui humanam naturam supra primae originis reparas dignitatem, respice pietatis tuae ineffabile sacramentum, et quos regenerationis mysterio innovare dignatus es, in his dona tua perpetuae gratiae protectione conserva. Per.
Alia. —Omnipotens sempiterne Deus, deduc nos ad societatem coelestium gaudiorum, ut Spiritu sancto renatos regnum tuum facias introire, atque eo perveniat humilitas gregis, quo praecessit celsitudo Pastoris. Qui tecum vivit.
Alia. —Deus, qui pro salute mundi sacrificium paschale fecisti, propitiare supplicationibus nostris, [Col. 0098D] et interpellans pro nobis Pontifex summus, (354) nos per id quod nostri est similis reconciliet, per id quod tibi est aequalis absolvat Jesus Christus Filius tuus.
Alia. —Praesta nobis, omnipotens et misericors Deus, ut in Resurrectione Domini nostri Jesu Christi percipiamus veraciter portionem. Qui tecum vivit.
Alia. —Deus, qui ad aeternam vitam in Christi [Col. 0099A] Resurrectione nos reparas, imple pietatis tuae ineffabile sacramentum, ut, cum in Majestate sua Salvator noster advenerit, quos fecisti baptismo regenerari, facias beata immortalitate vestiri. Per eumdem.
83 Alia. —Deus, humani generis conditor et Redemptor, da, quaesumus, ut reparationis nostrae collata subsidia, te jugiter inspirante, sectemur. Per.
Alia. —Deus, qui renatis ex aqua et Spiritu sancto coelestis regni pandis introitum, ange super famulos tuos gratiam, quam dedisti, ut qui ab omnibus sunt purgati peccatis, nullis priventur promissis. Per.
Alia. —Conserva in nobis, quaesumus, Domine, misericordiam tuam, ut quos ab erroris liberasti caligine, veritatis tuae firmius inhaerere facias documento. [Col. 0099B] Per Dominum.
Alia. —Solita, quaesumus, Domine, nos pietate custodi, ut qui Unigeniti tui passione sunt redempti, ejus Resurrectione laetentur. Per eumdem.
Alia. —Omnipotens sempiterne Deus, propensius his diebus tuam misericordiam consequamur, quibus eam plenius, te largiente, cognovimus. Per.
Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui sanctorum tuorum Tiburtii, Valeriani et Maximi solemnia colimus, eorum etiam virtutes imitemur. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Hostia haec, quaesumus, Domine, quam sanctorum tuorum natalitia recensentes offerimus, [Col. 0099C] et vincula nostrae pravitatis absolvat, et tuae nobis misericordiae dona conciliet. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et te in sanctorum martyrum tuorum festivitate laudare, qui semper es mirabilis in tuorum commemoratione sanctorum, et magnae fidei largiris affectum, et tolerantiam tribuis passionum, et antiqui hostis facis superari machinamentum, quo egregii martyres tui ad capiendam supernorum beatitudinem praemiorum nullis impediantur retinaculis blandimentorum. Per Christum.
Ad Complendum. —Coelesti munere saginati, quaesumus, Domine Deus noster, ut haec nobis (355) [Col. 0099D] dona martyrum tuorum intercessio beata sanctificet. Per.
Deus, qui nos beati Georgii martyris tui meritis et intercessione laetificas, concede propitius ut qui [Col. 0100A] ejus beneficia poscimus, (356) dona tuae gratiae consequamur. Per.
Super oblata. —Munera, Domine, oblata sanctifica, et, intercedente beato Georgio martyre tuo, nos per haec a peccatorum nostrorum maculis emunda. Per Dominum nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per Christum Dominum nostrum: pro cujus nominis veneranda confessione, beatus martyr Georgius diversa supplicia sustinuit, et ea devincens, coronam perpetuitatis promeruit. Per quem Majestatem tuam.
Ad Complendum. —Beati Georgii martyris tui, Domine, suffragiis exoratus, percepta sacramenti [Col. 0100B] tui nos virtute defende. Per.
Deus, qui beatum Marcum evangelistam tuum evangelicae praedicationis gratia sublimasti, tribue, quaesumus, ejus nos semper et eruditione proficere et oratione defendi. Per.
Super oblata. —Beati Marci evangelistae tui solemnitate tibi munera deferentes, quaesumus, Domine, ut sicut illum praedicatio evangelica fecit gloriosum, ita nos ejus intercessio et verbo et opere tibi reddat acceptos. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per [Col. 0100C] Christum Dominum nostrum: cujus gratia beatum Marcum in sacerdotium elegit, doctrina ad praedicandum erudiit, potentia ad perseverandum confirmavit, ut per sacerdotalem infulam (358) perveniret ad martyrii palmam; docensque subditos, instruens vivendi exemplo, confirmans pattendo, ad te coronandus perveniret, qui persecutorum minas intrepidus superasset. Cujus interventus, nos, quaesumus, a nostris mundet delictis, qui tibi placuit tot donorum praerogativis. Per quem Majestatem.
[Col. 0100D] Id est, Benedictionem require. B. R.
Ad Complendum. —Tribuant nobis, quaesumus, Domine, continuum 85 tua sancta praesidium, quod beati Marci evangelistae tui precibus nos ab omnibus semper tueatur adversis. Per.
Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut, intercedente beato Vitale martyre tuo, et a cunctis adversitatibus liberemur in corpore, et a pravis cogitationibus [Col. 0100D] Pamel., reluctante Cod. Reg. Suec. et aliis Mss., liberemur in mente. mundemur in mente. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Accepta sit in conspectu tuo, [Col. 0101A] Domine, nostra devotio, et ejus nobis fiat supplicatione salutaris, pro cujus solemnitate defertur. Per.
Ad Complendum. —Exsultet, Domine, populus tuus in sancti tui commemoratione Vitalis, et cujus votivo laetatur officio, suffragio relevetur optato. Per.
Deus, qui nos annua apostolorum tuorum Philippi et Jacobi solemnitate laetificas, praesta, quaesumus, ut quorum gaudemus meritis, instruamur exemplis. Per.
Super oblata. —Munera, Domine, quae pro apostolorum tuorum Philippi et Jacobi solemnitate deferimus, propitius suscipe, et mala omnia, quae meremur, averte. Per.
[Col. 0101B] Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: qui Ecclesiam tuam in apostolica soliditate firmasti, de quorum consortio sunt beati Philippus et Jacobus, quorum passionis hodie festa veneramur; poscentes ut sicut eorum doctrinis instruimur, ita exemplis muniamur, et precibus adjuvemur. Per Christum Dominum nostrum.
(360) B. R.
Ad Complendum. —Quaesumus, Domine, salutaribus repleti mysteriis, ut quorum mysteria celebramus, eorum orationibus adjuvemur. Per Dominum.
Super populum. —Beatorum apostolorum Philippi et Jacobi honore continuo, Domine, plebs tua semper [Col. 0101C] exsultet, et his praesulibus gubernetur, quorum et doctrinis gaudet et meritis. Per.
Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut, qui sanctorum tuorum Alexandri, Eventii, et Theodoli natalitia colimus, a cunctis malis imminentibus eorum intercessionibus liberemur. Per Dominum.
Super oblata. —Super has Hostias, Domine, benedictio copiosa descendat, quae et sanctificationem nobis clementer operetur, et de martyrum nos solemnitate laetificet. Per.
Ad Complendum. —Pasce nos, Domine, tuorum gaudiis ubique sanctorum, quia nostrae salutis augmenta sunt, quoties illis honor impenditur, in quibus [Col. 0101D] tu mirabilis praedicaris. Per.
Deus, qui in praeclara salutiferae crucis inventione, (363) passionis tuae miracula suscitasti, concede, ut vitalis ligni pretio, aeternae vitae suffragia consequamur. Qui vivis et regnas.
Super populum. —Sacrificium, Domine, quod immolamus, placatus intende, ut ab omni nos exuat bellorum nequitia, et per vexillum sanctae crucis Filii [Col. 0102A] tui, ad conterendas potestatis adversae insidias, nos in tuae protectionis securitate constituat. Per eumdem.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per Christum Dominum nostrum: qui (364) per passionem crucis mundum redemit, et antiquae arboris amarissimum gustum crucis medicamine indulcavit; mortemque quae per lignum vetitum venerat, per ligni trophaeum devicit, ut mirabili suae pietatis dispensatione, qui per ligni gustum a florigera sede discesseramus, per crucis lignum ad paradisi gaudia redeamus. Per quem.
[Col. 0102D] Reperitur in Benedictionali, In festivitate sanctae Crucis. Benedictio. —Benedicat vobis omnipotens Deus, [Col. 0102B] qui per Unigeniti sui Domini nostri Jesu Christi passionem et crucis patibulum genus redemit humanum. Amen. Concedatque vobis ut cum omnibus sanctis, (365) quae sit ejusdem crucis longitudo, latitudo, sublimitas et profundum, mente devota comprehendere possitis. Amen. Quatenus vosmetipsos abnegando, crucemque gestando, ita in praesentis vitae stadio Redemptorem nostrum possitis sequi, ut ei inter choros angelorum post obitum mereamini ascisci. Amen. Quod ille praestare, etc.
87 Ad Complendum. —Repleti alimonia coelesti, et spiritali poculo recreati, quaesumus, omnipotens Deus, ub ab hoste maligno defendas, quos per lignum sanctae crucis Filii tui, arma justitiae pro salute mundi triumphare jussisti. Qui tecum.
[Col. 0102C] Alia. —Deus, qui omnia verbo tuo fecisti, supplices quaesumus ineffabilem clementiam tuam, ut quos per lignum sanctae crucis Filii tui pio cruore (366) es dignatus redimere, omnibus in te credentibus dira serpentis venena exstinguas, et per gratiam Spiritus sancti poculum salutis semper infundas. Per eumdem.
Deus, qui conspicis quia nos undique mala nostra perturbant, praesta, quaesumus, ut beati Joannis apostoli tui intercessio gloriosa nos protegat. Per.
Super oblata. —Muneribus nostris, quaesumus, Domine, precibusque [Col. 0102D] Idem Codex habet conceptis. susceptis, et coelestibus nos munda mysteriis, et clementer exaudi. Per Dominum.
Ad Complendum. —Refecti, Domine, pane coelesti, [Col. 0102D] ad vitam, quaesumus, nutriamur aeternam. Per.
Da, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui beatorum Gordiani atque Epimachi solemnia colimus, eorum apud te intercessionibus adjuvemur. Per.
Super oblata. —Hostias tibi, Domine, beatorum martyrum Gordiani atque Epimachi dicatas meritis [Col. 0103A] benignus assume, et ad perpetuum nobis tribue provenire subsidium. Per.
Ad Complendum. —Quaesumus, omnipotens Deus, ut qui coelestia alimenta percepimus, intercedentibus sanctis tuis Gordiano atque Epimacho, per haec contra adversa omnia muniamur. Per.
Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui beati Pancratii martyris, tui natalitia colimus, a cunctis malis imminentibus 88 ejus intercessionibus liberemur. Per Dominum.
Super oblata. —Munera, quaesumus, Domine, tibi dicata sanctifica, et, intercedente beato Pancratio martyre tuo, per eadem nos placatus intende.
[Col. 0103B] (370) B. R.
Super populum. —Beati Pancratii martyris tui, Domine, intercessione placatus, praesta, quaesumus, ut quae temporali celebramus actione, perpetua (371) salutatione capiamus. Per.
Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ad eorum gaudia aeterna pertingere, de quorum nos virtute tribuis annua solemnitate gaudere. Per.
Super oblata. —Super has, quaesumus, hostias, Domine, benedictio copiosa descendat, quae et sanctificationem nobis clementer operetur, et de martyrum nos solemnitate laetificet. Per.
Ad Complendum. —Supplices te rogamus, omnipotens Deus, ut quos tuis reficis sacramentis, tibi [Col. 0103C] etiam placitis moribus dignanter deservire concedas. Per.
Da, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui beati Urbani martyris tui atque pontificis solemnia colimus, ejus apud te intercessionibus adjuvemur. Per.
Super oblata. —Haec Hostia, Domine, quaesumus, emundet nostra crimina, et, intercedente beato Urbano martyre tuo, (374) sacrificium celebrandum subditorum tibi corpora mentesque sanctificet.
Ad Complendum. —Beati Urbani martyris tui atque pontificis, Domine, intercessione placatus, praesta, quaesumus, ut quae temporali celebramus actione, perpetua salvatione capiamus. Per Dominum nostrum.
Deus, qui in Filii tui humilitate jacentem mundum erexisti, fidelibus tuis perpetuam laetitiam 89 concede, ut quos perpetuae mortis eripuisti casibus, gaudiis facias sempiternis perfrui. Per.
Super oblata. —Digne nos tuo nomini, quaesumus, [Col. 0104A] Domine, famulari salutaris cibus et sacer potus efficiat, ut renovatio conditionis humanae, quam mysteria continent, in nostris jugiter sensibus offeratur. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et immensam bonitatis tuae pietatem humiliter exorare, ut ignorantiam nostrae mortalitatis attendens, ex tua inspiratione nos facias postulare quod rectum est, et tua clementia tribuas impetrare quod poscimus. Per Christum.
Benedictio. — [Col. 0104D] Haec Benedictio in Benedictionali Gregorii assignatur: De Resurrectione, post Benedictionem octavae Paschae. Benedicat vos omnipotens Deus, qui vos gratuita miseratione creavit, et in resurrectione Unigeniti sui spem vobis resurgendi concessit. Amen. [Col. 0104B] Resuscitet vos de vitiorum sepulcris, qui eum resuscitavit a mortuis. Amen. Ut cum eo sine fine feliciter vivatis, quem resurrexisse a mortuis veraciter creditis. Amen. Quod ipse praestare.
Ad Complendum. —Paschalia nobis, quaesumus, Domine, remedia dignanter impende, ut terrena desideria respuentes, discamus amare coelestia. Per.
Super populum. —Familiam tuam, quaesumus, Domine, dextera tua perpetuo circumdet auxilio, ut, paschali interveniente solemnitate, ab omni pravitate defensa donis coelestibus prosequatur. Per.
Deus qui errantibus, ut in viam possint redire justitiae, veritatis tuae lumen ostendis, da cunctis qui Christiana perfessione censentur, et illa respuere quae [Col. 0104C] huic inimica sunt nomini, et ea quae sunt apta sectari. Per.
Super oblata. —Deus, qui solemnitate paschali coelestia mundo remedia benignus operaris, annua festivitatis hujus dona prosequere; ut observantia temporalis ad vitam nobis proficiat sempiternam. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: qui, de Virgine nasci dignatus, per passionem et mortem a perpetua nos morte liberavit, et resurrectione sua aeternam nobis vitam contulit. Per quem.
[Col. 0104D] Legitur in Benedictionali post praecedentem. Benedictio. —Deus, qui per resurrectionem Unigeniti [Col. 0104D] sui vobis contulit et bonum Redemptionis et decus adoptionis, 90 suae vobis conferat praemia benedictionis. Amen. Et quo redimente percepistis donum perpetuae libertatis, eo largiente consortes efficiamini aeternae haereditatis. Amen. Et cui consurrexistis in baptismate credendo, adjungi mereamini [Col. 0105A] in coelesti regione bene vivendo. Amen. Quod ipse praestare.
Ad Complendum. —Quaesumus, omnipotens Deus, jam non teneamur obnoxii sententiae damnationis humanae, cujus nos vinculis haec redemptio paschalis absolvit.
Alia. —Fac, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui, paschalibus remediis innovati, similitudinem terreni parentis evasimus, ad formam coelestis transferamur auctoris. Qui tecum.
Deus, qui fidelium mentes unius efficis voluntatis, da populis tuis id amare quod praecipis, id desiderare quod promittis, ut inter mundanas varietates ibi nostra fixa sint corda, ubi vera sunt gaudia. Per.
[Col. 0105B] Super oblata. —Exuberet, quaesumus, Domine, in mentibus nostris paschalis gratia sacramenti, ut donis suis ipse nos dignos efficiat. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et (375) tui misericordiam muneris postulare, ut tempora, quibus post resurrectionem suam Dominus noster Jesus Christus discipulis suis corporaliter apparuit, sic (376) ipso opitulante pia devotione tractemus, quatenus in his omnium vitiorum sordibus careamus.
(377) Benedictio.
Ad Complendum. —Concede, quaesumus, misericors Deus, ut quod paschalibus exsequimur institutis, [Col. 0105C] salutiferum nobis omni tempore sentiamus. Per Dominum nostrum.
Super populum. —Gaudeat, Domine, plebs fidelis; et cum propriae recolit salvationis exordia, ejus promoveatur augmentis. Per Dominum nostrum Jesum Christum.
Deus a quo bona cuncta procedunt, largire supplicibus tuis ut cogitemus te inspirante quae recta sunt, et te gubernante eadem faciamus. Per.
Super oblata. —Clementiam tuam, Domine, suppliciter exoramus, 91 ut paschalis muneris sacramentum, quod fide recolimus, et spe desideramus intenti, perpetua dilectione capiamus. Per.
[Col. 0105D] Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et (378) Majestatem tuam indefessis precibus exorare, ut mentes nostras bonis operibus semper informes. Quia sic erimus praeclari muneris prompta sinceritate cultores, si, ad meliora jugiter transeuntes, (379) Paschale mysterium studeamus habere perpetuum. Per Christum.
[Col. 0106A] Benedictio.
Ad Complendum. —Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut percipientes Paschali munere veniam peccatorum, deinceps peccata vitemus. Per Dominum nostrum.
In (380) [Col. 0105D] Apud Pamel. et in Kalend. Rom. non hic assignatur litan. Quae vero exhibet Pamel. ad diem 25 Aprilis, ubi indicitur litania major, a nostris omnino discrepant. Prior Theoder. hoc loco meminit litaniae maj., et fere convenit cum Edit. Pamel. ad diem 25 Aprilis. Litania Majore. Mentem familiae tuae quaesumus, Domine, intercedente beato Ill., et munere compunctionis aperi, et largitate pietatis exaudi. Per Dominum.
Alia. —Deus, qui cuipas delinquentium districte feriendo percutis, fletus quoque lugentium non recuses, ut qui pondus tuae animadversionis cognovimus, etiam pietatis gratiam sentiamus. Per.
Alia. —Parce, quaesumus, Domine, parce populo tuo [Col. 0106B] et nullis jam patiaris adversitatibus (382) fatigari, quos pretioso Filii tui sanguine redemisti. Qui tecum.
Alia. —Deus, qui culpas nostras piis verberibus percutis, ut nos a nostris iniquitatibus emundes, da nobis et de verbere tuo proficere, et de tua citius consolatione gaudere. Per Dominum nostrum.
Alia. —Adesto, Domine, supplicationibus nostris, et sperantes in tua misericordia, intercedente beato Petro apostolo tuo, coelesti protege benignus auxilio. Per.
Alia. —Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut ad te toto corde clamantes, intercedente beato Petro apostolo tuo, tuae pietatis indulgentiam consequamur. Per [Col. 0106D] Post hanc Orat. in Edit. Angeli Roccae, seu Vatic., sequuntur quatuor Orationes quibus praemittitur: Ad campum. .
Ad Missam. —Praesta, quaesumus, omnipotens [Col. 0106C] Deus, ut qui in afflictione nostra de tua pietate confidimus, contra adversa omnia tua semper protectione muniamur. Per Dominum nostrum.
92 Super oblata. —Sacrificium nostrae poenitudinis jejunantes, Domine, tibi persolvimus, obsecrantes ut, ejus virtute muniti, semper ad coeleste convivium festinemus. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et te auctorem et sanctificatorem jejunii collaudare, per quod nos liberas a nostrorum debitis peccatorum. Ergo suscipe jejunantium preces; atque ut nos a malis omnibus propitiatus eripias, iniquitates nostras, quibus merito affligimur, placatus absolve. Per Christum.
[Col. 0106D] Exstat in Benedictionali, et inscribitur: De jejunio. Benedictio. —Omnipotens Deus devotionem vestram [Col. 0106D] dignanter intendat, et suae vobis benedictionis dona concedat. Amen. Indulgeat vobis mala omnia quae egistis, et tribuat veniam quam ab eo deposcitis. Amen. Sicque (384) jejunii vestri et precum vota suscipiat, ut a vobis adversa omnia, quae peccatorum retributione meremini, avertat, et donum in vos Spiritus paracliti infundat. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
[Col. 0107A] Ad Complendum. Vota nostra, quaesumus, Domine, pio favore prosequere, ut dum dona tua in tribulatione percipimus, de consolatione nostra in tuo amore crescamus. Per Dominum nostrum.
Super populum. —Praetende nobis, Domine, misericordiam tuam, ut quae votis expetimus, conversatione tibi placita consequamur. Per.
Conserva, quaesumus, Domine, populum tuum, et ab omnibus, quas meretur, adversitatibus redde securum, ut, tranquillitate percepta, devota tibi mente deserviat. Per Dominum nostrum.
Alia. —Afflictionem familiae tuae, quaesumus, Domine, intende placatus, ut, indulta venia peccatorum, de tuis semper beneficiis gloriemur. Per.
[Col. 0107B] Alia. —Ab omnibus nos, quaesumus, Domine, peccatis propitiatus absolve, ut, percepta venia peccatorum, liberis tibi mentibus serviamus. Per Dominum.
Alia. —Precibus nostris, quaesumus, Domine, aurem tuae pietatis accommoda, et orationes supplicum, occultorum cognitor, benignus exaudi, ut, te largiente, ad vitam perveniant sempiternam. Per.
Alia. —Quaesumus, omnipotens Deus, ut qui (385) nostris fatigamur 93 offensis, et merito nostrae iniquitatis affligimur, pietatis tuae gratiam consequi mereamur. Per Dominum.
Ad Missam.
Deus, qui nos conspicis in tot perturbationibus non posse subsistere, afflictorum gemitum propitius respice, et mala omnia quae meremur averte. Per.
[Col. 0107C] Super oblata. —Offerentium, quaesumus, Domine, vota multiplica, et omnes (386) verae credulitatis instrumentis perlustra. Sicque nobis per hoc sacrificium adesto placatus, ut nos et a peccatis et a periculis omnibus miseratus absolvas. Per Dominum nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et Majestatem tuam suppliciter exorare, ut non nos nostrae malitiae, sed indulgentiae tuae praeveniat semper affectus, qui nos a noxiis voluptatibus indesinenter expediat, et a mundanis cladibus dignanter eripiat. Per Christum.
Ad Complendum. —Purifica, quaesumus, Domine, [Col. 0107D] tuorum corda fidelium, ut, a terrena cupiditate mundati, et praesentis vitae periculis exuantur, et perpetuis donis firmentur. Per.
Exaudi, Domine, populum tuum tota tibi mente subjectum, ut, corpore et mente protectus, quod pie credit, tua gratia consequatur. Per.
Alia. —Subjectum tibi populum, quaesumus, Domine, propitiatio coelestis amplificet, et tuis semper faciat servire mandatis. Per Dominum nostrum.
Alia. —Miserere jam, quaesumus, Domine, populo [Col. 0108A] tuo, et continuis tribulationibus laborantem celeri propitiatione laetifica. Per Dominum nostrum.
Alia. —Auxiliare, Domine, quaerentibus misericordiam tuam, et da veniam confitentibus, parce supplicibus, ut, qui nostris meritis flagellamur, tua miseratione salvemur. Per Dominum nostrum.
Alia. —Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut, qui iram tuae indignationis agnovimus, misericordiae tuae indulgentiam consequamur. Per.
Ad Missam. —Intende, quaesumus, Domine, preces nostras, et qui non operando justitiam correptionem meremur, afflicti in tribulatione, clamantes respiremus auditi. Per.
94 Alia. —Praesta, quaesumus, omnipotens Pater, ut nostrae mentis intentio quo solemnitatis hodiernae [Col. 0108B] gloriosus auctor ingressus est semper intendat, et quo fide pergit, conversatione perveniat. Per eumdem Dominum nostrum.
Super oblata. —Jejunantium, Domine, quaesumus, supplicum vota propitius intuere, et munera praesentia sanctificans, perceptione eorum occulta cordis nostri remedio tuae clarifica pietatis, ut nec opera carnalia, nec fluxa nos teneant, quos institutor jejunii Christus Dominus reparavit. Qui tecum.
Alia. —Sacrificium, Domine, pro Filii tui supplices venerabili quam praevenimus nunc Ascensione deferimus, praesta, quaesumus, ut et nos per ipsum his commerciis sacrosanctis ad coelestia consurgamus. Per eumdem Dominum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et [Col. 0108C] salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: ut quia tui est operis, si quod tibi placitum est, aut cogitemus, aut agamus, tu nobis semper et intelligendi quae recta sunt, et exsequendi tribuas facultatem. Per Christum Dominum nostrum.
Ad Complendum. —Tribue, Domine, quaesumus, ut per haec sacra quae sumpsimus illuc tendat nostrae devotionis affectus, quo tecum est nostra substantia, Qui tecum vivit et regnat.
Super populum. —Familiae tuae, quaesumus, Domine, esto protector, et misericordiam tuam concede poscenti, quo tibi semper fiat obediens, et tua dona percipiat. Per.
[Col. 0108D] Ad Missam. —(388) Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui hodierna die Unigenitum tuum Redemptorem nostrum ad coelos ascendisse credimus, ipsi quoque mente in coelestibus habitemus. Per eumdem.
Super oblata. —Suscipe, Domine, munera quae pro Filii tui gloriosa Ascensione deferimus, et concede propitius ut a praesentibus periculis liberemur, et ad vitam perveniamus aeternam. Per eumdem.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per [Col. 0109A] Christum Dominum nostrum: qui post Resurrectionem suam omnibus discipulis suis manifestus apparuit, et ipsis cernentibus est elevatus in coelum, ut 95 nos divinitatis suae tribueret esse participes. Et cum angelis.
Te igitur, Clementissime Pater, etc.
Communicantes, et diem sacratissimum celebrantes, quo Dominus noster Unigenitus Filius tuus unitam sibi fragilitatis nostrae substantiam in gloriae tuae dextera collocavit. Sed et memoriam, etc.
Benedictio. —Benedicat vobis Deus, cujus Unigenitus hodierna die coelorum alta penetravit, et vobis ubi ille est ascendendi aditum patefecit. Amen. Concedat propitius ut sicut post Resurrectionem suam discipulis visus est manifestus, ita vobis in judicium [Col. 0109B] veniens videatur placatus. Amen. Et qui consedere Patri in sua Majestate creditis, vobiscum manere usque in finem saeculi secundum suam promissionem sentiatis. Amen. Quod ipse praestare.
Ad Complendum. —Praesta nobis, quaesumus, omnipotens et misericors Deus, ut quae visibilibus mysteriis sumenda percepimus, invisibili consequamur effectu. Per Dominum nostrum.
Alia. —Tribue, quaesumus, omnipotens Deus, ut munere festivitatis hodiernae illuc filiorum tuorum dirigatur intentio quo in tuo Unigenito tecum est nostra substantia. Qui tecum vivit et regnat.
Alia. —Adesto, Domine, supplicationibus nostris, ut sicut humani generis Salvatorem consedere tecum in tua Majestate confidimus, ita usque ad consummationem [Col. 0109C] saeculi manere nobiscum, quemadmodum est pollicitus, sentiamus Jesum Christum Dominum nostrum. Qui tecum.
Alia. —Da, quaesumus, omnipotens Deus, illuc subsequi tuorum membra fidelium, quo caput nostrum principiumque praecessit Jesus Christus Dominus noster. Qui tecum vivit et regnat Deus.
Alia. —Deus, cujus Filius in alta coelorum potenter ascendens, captivitatem nostram sua duxit virtute captivam, tribue, quaesumus, ut (389) dona quae suis (390) participibus contulit, largiatur et nobis Jesus Christus Filius tuus.
Omnipotens sempiterne Deus, fac nos tibi semper et devotam gerere voluntatem, et Majestati tuae sincero [Col. 0109D] corde servire. Per.
Super oblata. —Sacrificia nos, Domine, immaculata purificent, et mentibus nostris supernae gratiae dent vigorem. Per.
96 Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per Christum Dominum nostrum: qui generi humano nascendo subvenit, cum per mortem passionis mundum devicit, per gloriam Resurrectionis vitae aeternae aditum patefecit, et per suam Ascensionem [Col. 0110A] ad coelos nobis spem ascendendi donavit. Per quem Majestatem.
[Col. 0109D] Nullibi hanc Benedictionem invenimus. Benedictio. —Benedictionum suarum super vos Dominus imbrem infundat, et charitatis suae thesauros coelestes vobis aperiat. Amen. Faciat vos Dominus vitae aeternae participes, et regni coelestis cohaeredes. Amen. Dignam in vobis habitationem Spiritus sanctus inveniat, ut ejus gloriosa Majestas placide in vestris cordibus requiescat. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
Ad complendum. —Repleti, Domine, muneribus sacris, quaesumus ut in gratiarum actione semper maneamus. Per Dominum nostrum.
Alia. —Deus, vita fidelium, gloria humilium, et beatitudo justorum, propitius respice supplicum [Col. 0110B] preces, ut animae quae promissiones tuas sitiunt de tua semper abundantia repleantur. Per Dominum nostrum.
Lectio Libri Genesis. Noe, cum quingentorum esset annorum.
Deus, qui Ecclesiam tuam semper gentium vocatione multiplicas, concede propitius ut quos aqua baptismatis abluis, continua protectione tuearis. Per Dominum.
Lectio Libri Deuteron. Scripsit Moyses.
Canticum: Attende coelum.
Deus, qui nobis per prophetarum ora praecepisti, temporalia relinquere, atque ad aeterna festinare, [Col. 0110C] da famulis tuis ut quae a te jussa cognovimus implere coelesti inspiratione valeamus. Per Dominum nostrum.
Lectio Libri Levitici. Cum ingressi fueritis terram, quam ego dabo vobis.
Deus, qui diversitatem omnium gentium in confessione tui nominis adunasti, da nobis et velle et posse quod praecipis, ut populo ad aeternitatem vocato una sit fides mentium et pietas actionum Per.
Lectio Isaiae prophetae. Apprehendent septem mulieres.
Canticum: Vinea.
Deus, incommutabilis virtus et lumen aeternum, respice propitius ad totius Ecclesiae mirabile sacramentum, [Col. 0110D] et da famulis tuis ut hoc quod devote agimus etiam rectitudine vitae teneamus. Per Dominum nostrum.
97 Canticum de Psal. XLI. Sicut cervus desiderat ad fontes.
Post Tractum. —Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui solemnitatem doni Spiritus sancti colimus, coelestibus desideriis accensi, fontem vitae sitiamus. Per.
Oratio ad Missam post ascensum fontis. —Praestat quaesumus. omnipotens Deus ut claritatis tuae super [Col. 0111A] nos splendor effulgeat, et lux tuae lucis corda eorum qui per gratiam tuam renati sunt sancti Spiritus illustratione confirmet. Per Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum, qui tecum vivit et regnat Deus in unitate ejusdem Spiritus sancti.
Super oblata. —Hostias populi tui, quaesumus, Domine, miseratus intende, et ut tibi reddantur acceptae, conscientias nostras sancti Spiritus salutaris emundet adventus. Per Dominum, etc., in unitate.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: (392) qui, sacramentum paschale consummans, quibus per Unigeniti tui consortium filios adoptionis esse [Col. 0111B] tribuisti, per Spiritum sanctum largiris dona gratiarum, et sui cohaeredibus Redemptoris jam nunc supernae pignus haereditatis impendis, ut tanto se certius ad eum confidant esse venturos, quanto se sciunt ab eo redemptos, et sancti Spiritus infusione ditatos. Et ideo cum angelis.
Te igitur, etc.
Communicantes, et (393) diem sacratissimum Pentecostes praevenientes, quo Spiritus sanctus apostolos, plebemque credentium praesentia suae Majestatis implevit. Sed et memoriam venerantes, etc.
Hanc igitur oblationem servitutis nostrae, sed et cunctae familiae tuae, quam tibi offerimus, pro his quoque, quos regenerare dignatus es ex aqua et Spiritu sancto, tribuens eis remissionem omnium peccatorum, [Col. 0111C] quaesumus, ut placatus.
[Col. 0111D] Exstat in Vigil. Pentecostes in Benedictionali Gregorii. Benedictio. —Benedicat vobis omnipotens Deus, ob cujus paracliti Spiritus adventum mentes vestras jejunii observantia praeparatis, et praesentem diem solemnibus laudibus honoratis. Amen. Instar modo renatorum infantium talem innocentiam habeatis, ut templum sancti Spiritus ipso tribuente esse possitis. Amen. Atque idem Spiritus sanctus ita vos hodie sua habitatione dignos efficiat, ut cras se vestris mentibus vobiscum perpetim habitaturus infundat, et peracto praesentis vitae curriculo vos ad coelestia dona perducat. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
Ad Complendum. —Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut Spiritus sanctus adveniens Majestatem [Col. 0111D] nobis Filii tui manifestando clarificet. Per eumdem. In unitate ejusdem.
98 Alia. —Deus, cujus Spiritu totum corpus Ecclesiae multiplicatur et regitur, conserva in nova familiae tuae progenie sanctificationis gratiam, quam dedisti, ut, corpore et mente renovati, in unitate fidei ferventes, tibi Domino servire mereantur. Per Dominum nostrum. In unitate ejusdem.
Deus, qui hodierna die corda fidelium sancti Spiritus [Col. 0112A] illustratione docuisti, da nobis in eodem Spiritu recta sapere, et de ejus semper consolatione gaudere. Per. In unitate ejusdem.
Super oblata. —Munera, Domine, quaesumus, oblata sanctifica, et corda nostra illustratione sancti Spiritus emunda. Per. In unitate ejusdem.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per Christum Dominum nostrum: qui (394) ascendens super omnes coelos, sedensque ad dexteram tuam, promissum Spiritum sanctum hodierna die in filios adoptionis effudit. Quapropter profusis gaudiis totus in orbe terrarum mundus exsultat. Sed et supernae virtutes, atque angelicae potestates hymnum gloriae [Col. 0112B] tuae concinunt, sine fine dicentes.
Te igitur, etc.
Communicantes, et diem sacratissimum Pentecostes celebrantes, quo Spiritus sanctus apostolis (395) in igneis linguis apparuit. Sed et memoriam.
Hanc igitur oblationem servitutis nostrae, sed et cunctae familiae tuae, quam tibi offerimus, pro his quoque, quos regenerare dignatus es ex aqua et Spiritu sancto, tribuens eis remissionem omnium peccatorum, quaesumus, ut placatus.
[Col. 0111D] In Benedictionali assignatur etiam pro Pentecoste. Benedictio. —Deus, qui hodierna die discipulorum mentes Spiritus paracleti infusione dignatus est illustrare, faciat vos sua benedictione repleri, et ejusdem Spiritus donis exuberare. Amen. Ille ignis, qui super discipulos apparuit, peccatorum vestrorum sordes [Col. 0112C] expurget, et sui luminis infusione corda vestra perlustret. Amen. Quique dignatus est diversitatem linguarum in unius fidei confessione adunare, in eadem vos faciat fide perseverare, et per hanc (396) a spe ad speciem pervenire. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
Ad complendum. —Sancti Spiritus, Domine, corda nostra mundet infusio, et sui roris intima aspersione fecundet. Per Dominum.
Alia. —Omnipotens sempiterne Deus, qui Paschale sacramentum quinquaginta dierum voluisti mysterio contineri, praesta ut gentium facta dispersio divisione linguarum ad unam confessionem tui nominis, 99 coelesti munere congregetur. Per Dominum.
[Col. 0112D] Alia. —Deus, qui sacramento festivitatis hodiernae Ecclesiam tuam in omni gente et natione sanctificas, in totam mundi latitudinem Spiritus tui dona diffunde. Per.
Deus, qui apostolis tuis sanctum dedisti Spiritum, concede plebi tuae piae petitionis effectum, ut quibus dedisti fidem, largiaris et pacem. Per.
Super oblata. —Propitius, Domine, quaesumus, haec dona sanctifica, et, Hostiae spiritalis oblatione [Col. 0113A] suscepta, nosmetipsos tibi perfice munus aeternum. Per Dominum nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per Christum Dominum nostrum: qui promissum Spiritum paracletum super discipulos misit, qui principio nascentis Ecclesiae cunctis gentibus imbuendis, et Deitatis scientiam inderet, et linguarum diversitatem in unius fidei confessione sociaret. Per quem Majestatem tuam supplices exoramus, ut cujus celebramus adventum, ejus multimodae gratiae capiamus effectum. Per quem Majestatem.
Ad Complendum. —Adesto, Domine, quaesumus, populo tuo, et quem mysteriis coelestibus imbuisti, [Col. 0113B] ab hostium furore defende. Per.
Alia. —Deus, qui discipulis tuis Spiritum sanctum paracletum in ignis fervore mittere dignatus es, da populis tuis in unitate fidei esse ferventes, ut in tua semper dilectione permanentes, et in fide inveniantur stabiles, et in opere efficaces. Per Dominum.
Adsit nobis, Domine, quaesumus, virtus Spiritus sancti, quae et corda nostra clementer expurget, et ab omnibus tueatur adversis. Per Dominum.
Super oblata. —Purificet nos, quaesumus, Domine, muneris praesentis oblatio, et dignos sacra participatione perficiat. Per Dominum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, [Col. 0113C] Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per Christum Dominum nostrum: qui Spiritus sancti infusione replevit corda fidelium, ut sua admirabili operatione, 100 et sui amoris in eis ignem accenderet, et per diversitatem linguarum gentes in unitate fidei solidaret; cujus dono petimus, et illecebrosas a nobis excludi voluptates, et spiritales in nobis exstrui plantarique virtutes. Per quem Majestatem.
Ad Complendum. —Mentes nostras, quaesumus, Domine, Spiritus sanctus divinis reparet sacramentis, quia ipse est remissio omnium peccatorum. Per Dominum.
Mentes nostras, quaesumus, Domine, Paracletus, [Col. 0113D] qui a te procedit, illuminet; et inducat in omnem, sicut tuus promisit Filius, veritatem. Qui tecum vivit et regnat, in unitate ejusdem.
Alia. —Praesta, quaesumus, omnipotens et misericors Deus, ut Spiritus sanctus adveniens, templum nos gloriae suae dignanter habitando perficiat. Per.
[Col. 0114A] Super oblata. —Accipe, quaesumus, Domine, munus oblatum, et dignanter operare, ut quod mysteriis agimus, piis effectibus celebremus. Per Dominum nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per Christum Dominum nostrum. Per quem discipulis Spiritus sanctus in terra datur ob dilectionem proximi, et de coelo mittitur propter dilectionem tui. Cujus infusio petimus ut in nobis peccatorum sordes exurat, tui amoris ignem nutriat, et nos ad amorem fraternitatis accendat. Per quem Majestatem tuam.
Ad Complendum. —Sumentes, Domine, coelestia sacramenta, quaesumus clementiam tuam, ut quod [Col. 0114B] temporaliter gerimus aeternis gaudiis consequamur. Per.
Illo nos igne, quaesumus, Domine, Spiritus sanctus inflammet, quem Dominus noster Jesus Christus misit in terram, et voluit vehementer accendi. Qui tecum vivit et regnat Deus in unitate ejusdem.
Super oblata. —Virtute Spiritus sancti, Domine, munera nostra continge, ut quod solemnitate praesenti tuo nomini dedicavit, et intelligibile nobis faciat et aeternum. Per Dominum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per [Col. 0114C] 101 Christum Dominum nostrum. Per quem pietatem tuam suppliciter petimus, ut Spiritus sanctus corda nostra expurget, et sui luminis irradiatione perlustret, ut in eo qui gratiarum largitor est recta sapiamus, et de ejus consolatione in perpetuum gaudeamus. Per quem Majestatem tuam.
Ad Complendum. —Sacris coelestibus, Domine, sancto Spiritu operante, vitia nostra purgentur, ut muneribus tuis possimus semper aptari. Per Dominum nostrum.
Alia. —Praesta, quaesumus, Domine, ut a nostris mentibus carnales amoveat Spiritus affectus, et spiritalia nobis dona potenter infundat. Per Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum, qui tecum vivit et regnat, Deus, in unitate ejusdem.
(398) Da, quaesumus, Ecclesiae tuae, misericors Deus, ut, sancto Spiritu congregata, hostili nullatenus incursione turbetur. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Sacrificia, Domine, tuis oblata conspectibus ille ignis divinus assumat, qui discipulorum [Col. 0115A] Christi tui per Spiritum sanctum corda succendit. Per eumdem Dominum nostrum
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et Majestatem tuam suppliciter exorare, ut Spiritus paracletus adveniat, et nos, inhabitando, templum suae Majestatis efficiat; quod cum Unigenito Filio tuo clementi respectu semper digneris invisere, et tuae inhabitationis fulgore in perpetuum perlustrare. Per quem Majestatem.
Ad Complendum. —Sumpsimus, Domine, sacri dona mysterii, humiliter deprecantes, ut quae in tui commemorationem nos facere praecepisti, largiente sancto Spiritu, in nostrae proficiant infirmitatis auxilium. [Col. 0115B] Per Dominum.
Super populum, (399) si in jejunio fuerit. —Da nobis, quaesumus, Domine, per gratiam Spiritus sancti, novam tui Paracleti spiritalis observantiae disciplinam, ut mentes nostras sacro purificante jejunio, cunctis reddantur ejus muneribus aptiores. Per Dominum. In unitate ejusdem.
Mentibus nostris, Domine, Spiritum sanctum benignus infunde, cujus et sapientia conditi sumus, et providentia gubernamur. Per Dominum nostrum.
Alia. —Annue, misericors Deus, ut qui, divina praecepta 102 violando, a paradisi felicitate decidimus, ad aeternae beatitudinis, duce sancto Spiritu, redeamus accessum, per tuorum custodiam mandatorum. [Col. 0115C] Per. In unitate ejusdem.
Alia. —Deus, qui ad animarum medelam jejunii devotione castigari corpora praecepisti, concede nobis propitius, et mente et corpore semper tibi esse devotos. Per.
Alia. —Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut, salutaribus jejuniis eruditi, ab omnibus etiam vitiis abstinentes, propitiationem tuam facilius impetremus. Per.
Alia. —Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, sic nos ab epulis carnalibus abstinere; ut a vitiis irruentibus pariter jejunemus. Per Dominum nostrum.
Alia ad Missam. —Deus, qui tribus pueris mitigasti flammas ignium, concede propitius ut nos famulos tuos non exurat flamma vitiorum. Per.
[Col. 0115D] Super oblata. —Omnipotens sempiterne Deus, qui non sacrificiorum ambitione placaris, sed studia piae devotionis intendis, da familiae tuae Spiritum rectum et habere cor mundum, ut fides eorum haec dona tibi conciliet, et humilitas oblata commendet. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum [Col. 0116A] et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et tuam omnipotentiam devotis precibus implorare, ut nos (400) Spiritus tui lumen infundat, cujus nos sapientia creat, pietas recreat, et providentia gubernat. Qui, cum a tua substantia nullo modo sit diversus, sed tibi et Unigenito tuo consubstantialis et coaeternus, diversitate tamen donorum replet tuorum corda fidelium. Et ideo cum angelis.
[Col. 0115D] Haec Benedictio non legitur in aliis Ed., nequidem in Benedictionali. Exstat in 1 Theoderic. Benedictio. —Benedicat vobis omnipotens Deus, qui cuncta ex nihilo creavit, et vobis in baptismate per Spiritum sanctum remissionem omnium peccatorum tribuit. Amen. Quippe eumdem Spiritum sanctum in igneis linguis discipulis suis dedit, ipsius illustratione corda vestra perlustret, atque in suum [Col. 0116B] amorem jugiter accendat. Amen. Quatenus ejus dono a vitiis cunctis emundati, ipsius opitulatione ab omnibus adversitatibus defensi, templum ipsius effici mereamini. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
Ad Complendum. —Praebeant nobis, Domine, divinum tua sancta fervorem, quo eorum pariter et actu delectemur et fructu. Per.
Omnipotens sempiterne Deus, qui dedisti famulis tuis in confessione verae fidei aeternae Trinitatis gloriam agnoscere, et in potentia Majestatis adorare Unitatem, quaesumus ut ejusdem fidei firmitate ab omnibus semper muniamur adversis. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Sanctifica, quaesumus, Domine [Col. 0116C] Deus noster, per Unigeniti tui virtutem, hujus oblationis Hostiam, et, cooperante Spiritu sancto, per eam nosmetipsos tibi perfice munus aeternum. Per eumdem. In unitate ejusdem.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere: Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: (402) qui cum Unigenito Filio tuo et Spiritu sancto unus es Deus, unus es Dominus, non in unius singularitate personae, sed in unius Trinitate substantiae. Quod enim de tua gloria, revelante te, credimus, hoc de Filio tuo, hoc de Spiritu sancto sine differentiae discretione sentimus; ut in confessione verae sempiternaeque Deitatis, et in personis proprietas, et in essentia Unitas, et in Majestate adoretur aequalitas. Quam laudant angeli.
[Col. 0116D] [Col. 0116D] De Benedictione hac nihil invenio, nisi in 1 Theoderic. Benedictio. —Omnipotens Trinitas, unus et verus Deus, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, det vobis se desiderare fideliter, agnoscere veraciter, diligere sinceriter. Amen. Aequalitatem atque incommutabilitatem suae essentiae ita vestris mentibus [Col. 0117A] infigat, ut ab ea nunquam vos quibuscunque phantasiis aberrare permittat. Amen. Sicque vos in sui fide, spe et charitate perseverare concedat, ut per ea postmodum ad sui manifestationem visionemque interminabilem introducat. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
Ad Complendum. —Proficiat nobis ad salutem corporis et animae, Domine, quaesumus, hujus sacramenti perceptio, et sempiterna sanctae Trinitatis ejusdemque individuae Unitatis confessio. Per.
Super populum. —Domine Deus, Pater omnipotens, famulos tuae Majestati subjectos per unicum Filium tuum in virtute sancti Spiritus benedic et protege, ut, ab omni hoste securi, in tua jugiter laude laetemur. Per eumdem.
Deus, qui nos beati Nicomedis martyris tui 104 meritis et intercessione laetificas, concede propitius, ut, qui ejus beneficia poscimus, dona tuae gratiae consequamur. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Munera, Domine, oblata sanctifica et, intercedente beato Nicomede martyre tuo, nos per haec a peccatorum nostrorum maculis emunda. Per Dominum.
Ad Complendum. —Supplices te rogamus, omnipotens Deus, ut quos tuis reficis sacramentis, intercedente beato Nicomede martyre tuo, tibi etiam placitis moribus dignanter tribuas deservire. Per Dominum.
Deus, qui nos annua beatorum martyrum tuorum Marcellini et Petri solemnitate laetificas, praesta, quaesumus, ut quorum gaudemus meritis, provocemur exemplis. Per.
Super oblata. —Votiva, Domine, munera deferentes, in tuorum Marcellini et Petri martyrum passione tuam magnificentiam veneramur, et per eam nobis imploramus tuae pietatis auxilium. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: apud quem semper est praeclara vita sanctorum, quorum nos pretiosa mors laetificat et tuetur. Quapropter martyrum tuorum Marcellini et Petri gloriosa [Col. 0117D] recensentes natalitia, laudes tibi referimus, et magnificentiam tuam supplices exoramus, ut quorum sumus martyria venerantes, beatitudinis mereamur esse consortes. Per Christum Dominum nostrum.
Ad Complendum. —Intercedentibus sanctis tuis, Domine, Marcellino et Petro, plebi tuae praesta subsidium, [Col. 0118A] ut, ab omnibus noxiis expedita, cuncta sibi profutura perficiat. Per Dominum nostrum.
Fac nos, Domine, quaesumus, sanctorum tuorum Primi et Feliciani semper festa sectari, quorum suffragiis protectionis tuae dona capiamus. Per.
Super oblata. —Fiat, Domine, quaesumus, Hostia sacranda placabilis 105 pretiosi celebritate martyrii, quae et peccato nostra purificet, et tuorum tibi vota conciliet famulorum. Per Dominum nostrum.
Ad Complendum. —Quaesumus, omnipotens Deus, ut sanctorum tuorum coelestibus mysteriis celebrata solemnitas, indulgentiam nobis tuae propitiationis acquirat. Per.
Sanctorum Basilidis, Cyrini, Naboris, et Nazarii, quaesumus, Domine, natalitia nobis votiva resplendeant, et (405) quod illis contulit excellentia sempiterna, fructibus nostrae devotionis adcrescat. Per.
Super oblata. —Pro sanctorum Basilidis, Cyrini, Narboris et Nazarii sanguine venerando, Hostias tibi, Domine, solemniter immolamus, tua mirabilia pertractantes, (406) per quam talis est perfecta victoria. Per.
Ad Complendum. —Semper, Domine, sanctorum martyrum Basilidis, Cyrini, Naboris et Nazarii solemnia celebremus, ut eorum patrocinia jugiter sentiamus. Per.
Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut, qui sanctorum Marci et Marcelliani natalitia colimus, a cunctis malis imminentibus eorum [Col. 0118D] In Cod. Reg. Suec., intercessionibus. intercessione liberemur. Per.
Super oblata. —Suscipe, Domine, munera tuorum populorum votiva, et sanctorum Marci et Marcelliani tibi precibus esse grata concede, pro quorum solemnitatibus offeruntur. Per.
Ad Complendum. —Intercessione beatorum martyrum tuorum Marci et Marcelliani, quaesumus, Domine, ut mysticis nos dapibus foveas ac reformes. Per Dominum nostrum.
[Col. 0118D] Anniversariam, fratres charissimi, jejunii puritatem, qua et corporis acquiritur et animae sanctitas, nos commonet Ill. mensis instaurata devotio; quarta igitur et sexta feria sollicito convenientes occursu, offeramus Deo spiritale jejunium. Die (408) vero Sabbati, apud beatum Petrum apostolum, cujus nos intercessionibus [Col. 0119A] credimus adjuvandos, sanctas vigilias Christiana pietate celebremus, ut per hanc institutionem salutiferam 106 peccatorum sordes, quas corporum fragilitate contrahimus, jejuniis et eleemosynis abluamus, auxiliante Domino nostro, Jesu Christo qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus, per omnia saecula saeculorum.
Alia.—Ill. Mensis jejunia in hac hebdomada nobis sunt tenenda; ideoque hortamur sanctam fidem vestram, ut quarta, sexta, vel septima feria jejunemus, quatenus divinis inhaerendo mandatis, propitiationem Dei nostri perseverantia debitae servitutis obtineat, auxiliante Domino nostro Jesu Christo, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per omnia saecula saeculorum.
(410) Si post Hebdomadam Pentecostes advenerit.
Oratio ad Missam. —Omnipotens et misericors Deus, apta nos tuae propitius voluntati, quo, sicut ejus praetereuntes tramitem deviamus, sic integro tenore dirigamur, ad illius semper ordinem recurrentes. Per Dominum nostrum.
Alia. —Da nobis mentem, Domine, quae tibi sit placita, quia talibus jugiter quidquid est prosperum ministrabis. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Solemnibus jejuniis expiatos tuo nos, Domine, mysterio congruentes, hoc sacro munere, effice, quia tanto nobis salubrius aderis, quanto id devotius sumpserimus. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum [Col. 0119C] et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: quia post illos laetitiae dies quos in honore Domini a mortuis resurgentis et in coelos ascendentis exegimus, postque perceptum sancti Spiritus donum, necessario nobis jejunia sancta provisa sunt, ut pura conversatione viventibus quae divinitus sunt Ecclesiae collata permaneant. Per Christum.
Ad Complendum. —Concede, quaesumus, Domine, populo tuo veniam peccatorum, ut quod meritis non praesumit, indulgentiae tuae celeri largitate percipiat.
Ut nobis, Domine, terrenarum frugum tribuas ubertatem, fac mentes nostras coelesti fertilitate fecundas. [Col. 0119D] Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Ut accepta tibi sint, Domine, nostra jejunia, praesta nobis, quaesumus, hujus munere sacramenti purificatum tibi pectus offerre. Per Dominum nostrum.
107 Ad Complendum. —Annue, quaesumus, omnipotens Deus, ut sacramentorum tuorum gesta recolentes, et temporali securitate relevemur, et erudiamur legalibus institutis. Per Dominum nostrum.
Super populum. —Fideli populo, Domine, misericordiam tuam placatus impende, et praesidia corporis copiosa tribue supplicanti. Per Dominum.
SABBATO IN XII LECT.—Praesta, Domine, quaesumus, [Col. 0120A] tales nos fieri tuae gratiae largitate, ut bona tua et fiducialiter impetremus, et sine difficultate sumamus. Per.
Alia. —Da nobis, Domine, regnum tuum, justitiamque semper inquirere, ut quibus indigere nos perspicis, clementer facias abundare. Per.
Alia. —Deus, qui nos de praesentibus adjumentis esse vetuisti sollicitos, tribue, quaesumus, ut pie sectantibus, quae tua sunt, universa nobis salutaria condonentur. Per.
Alia. —Deus, qui misericordia tua praevenis non petentes, da nobis affectum Majestatem tuam jugiter deprecandi, ut pietate perpetua supplicibus potiora defendas. Per Dominum nostrum.
Alia. —Deus, qui non despicis corde contritos et [Col. 0120B] afflictos miseriis, populum tuum jejunii ad te devotione clamantem propitius exaudi, ut quos humiliavit adversitas, attollat reparationis tuae prosperitas. Per.
Ad Missam. —Deus, qui tres pueros de camino ignis, non solum illaesos, sed etiam tuis laudibus conclamantes liberasti, quaesumus ut nos peccatorum nexibus obvolutos velut de voragine ignis eripias, ut criminum flammas, operumque carnalium incendia superantes, hymnum tibi debitum jure meritoque reddamus. Per.
Super oblata. —Domine Deus noster, qui in his potius creaturis quas ad fragilitatis nostrae praesidium condidisti tuo quoque nomini munera jussisti dicanda [Col. 0120C] constitui, tribue, quaesumus, ut et vitae nobis praesentis auxilium, et aeternitatis efficiant sacramentum. Per.
Ad Complendum: —Sumptum, quaesumus, Domine, venerabile sacramentum, et praesentis vitae subsidiis nos foveat, et aeternae. Per.
108 Super populum. —Proficiat, Domine, quaesumus, plebs tibi dicata piae devotionis affectu, ut, sacris actibus erudita, quanto Majestati tuae fit gratior, tanto donis potioribus augeatur. Per.
(413) Sanctorum martyrum nos, Domine, Gervasii et Protasii confessio beata communiat, et fragilitati nostrae subsidium dignanter exoret. Per Dominum [Col. 0120D] nostrum.
Super oblata. —Concede nobis, omnipotens Deus, ut his muneribus, quae pro sanctorum martyrum Gervasii et Protasii honore deferimus, et te placemus exhibitis, et nos vivificemur acceptis. Per.
Ad Complendum. —Da, quaesumus, omnipotens Deus, ut mysteriorum virtute sanctorum, et (414) intercessione beatorum Gervasii et Protasii martyrum tuorum, vita nostra (415) fulciatur. Per.
Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut familia tua per viam salutis incedat, et beati Joannis Praecursoris [Col. 0121A] hortamenta sectando, ad eum quem praedixit secura perveniat Dominum nostrum.
Super oblata. —Munera, Domine, oblata sanctifica, et intercedente beato Joanne Baptista, nos per haec a peccatorum nostrorum maculis emunda. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: (417) exhibentes solemne jejunium quo beati Joannis Baptistae natalitia praevenimus. Cujus genitor, dum eum dubitat nasciturum, sermonis amisit officium, et eo nascente et sermonis usum, et prophetiae suscepit donum; cujusque genitrix, senio confecta, sterilitate multata, in ejus conceptu non solum [Col. 0121B] sterilitatem amisit, fecunditatem acquisivit, sed etiam Spiritum sanctum, quo Matrem Domini et Salvatoris agnosceret, accepit. Per quem Majestatem.
Ad Complendum. —Beati Joannis Baptistae, nos Domine, praeclara comitetur oratio, et quem venturum esse praedixit, poscat nobis favere placatum. Per Dominum nostrum.
Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ut 109 qui beati Joannis Baptistae solemnia colimus, ejus apud te intercessione muniamur. Per Dominum.
Super oblata. —Munera, Domine, oblata sanctifica, et intercedente beato Joanne Baptista, nos per haec a peccatorum nostrorum maculis emunda. Per.
Ad Complendum. —Praesta, quaesumus, omnipotens [Col. 0121C] Deus, ut qui coelestia alimenta percepimus, intercedente beato Joanne Baptista, per haec contra omnia adversa muniamur. Per Dominum.
Super populum. —Praesta, quaesumus, Domine, ut populus tuus ad plenae devotionis effectum beati Joannis Baptistae natalitiis praeparetur, quem praemisisti Filio tuo parare plebem perfectam, Jesu Christo Domino nostro. Qui.
Alia. —Beati nos, Domine, Joannis oratio, et intelligere Christi tui mysterium postulet, et mereri. Per eumdem.
Deus, qui praesentem diem honorabilem nobis in beati Joannis nativitate fecisti, da populis tuis spiritalium [Col. 0121D] gratiam gaudiorum, et omnium fidelium mentes dirige in viam salutis aeternae. Per.
Super oblata. —Tua, Domine, muneribus altaria cumulamus, illius nobis per haec opem adesse poscentes, et nativitatem honore debito celebrantes, qui Salvatorem mundi et cecinit adfuturum, et adesse monstravit, Dominum nostrum.
[Col. 0122D] Eadem pene legitur in Sacram. Gallic. Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, [Col. 0122A] Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, et in die festivitatis hodiernae, qua beatus Joannes exortus est, tuam magnificentiam collaudare, qui vocem matris Domini nondum editus sensit, et (419) adhuc clausus utero adventum salutis humanae prophetica exsultatione significavit. (420) Qui et genitricis sterilitatem conceptus abstulit, et patris linguam natus absolvit, solusque omnium prophetarum Redemptorem mundi, quem praenuntiavit, ostendit. Et ut sacrae purificationis effectum aquarum natura conciperet, sanctificandis Jordanis fluentis ipsum baptismo baptismatis lavit Auctorem. Et ideo cum angelis.
[Col. 0122D] In Benedictionali exstat, nec non apud Grimoldum a Pamelio editum. Benedictio. —Benedicat vobis omnipotens Deus, beati Joannis Baptistae intercessione, cujus hodie [Col. 0122B] natalitia celebratis, concedatque ut cujus solemnia colitis patrocinia sentiatis. Amen. Illius obtentu ab omnibus adversis tueamini, et bonis omnibus perfruamini, qui adventum Redemptoris mundi necdum natus 110 cognovit, matris sterilitatem nascendo abstulit, patris linguam natus absolvit. Amen. Quatenus ipsius Agni, quem ille digito ostendit, cujus immolatione estis redempti, ita virtutum lanis vestiri, et innocentiam valeatis imitari, ut ei in aeternae patriae felicitate possitis adjungi. Quod ipse praestare dignetur.
Ad complendum. —Sumat Ecclesia tua, Deus, beati Joannis Baptistae generatione laetitiam, per quem suae regenerationis cognovit Auctorem, Dominum nostrum. Qui tecum vivit.
[Col. 0122C] [Col. 0122D] Forte legendum ad Vesperos, ut legitur in Edit. Vatic. Ad Matutinos. —Omnipotens, et misericors Deus, qui beatum Joannem Baptistam tua providentia destinasti ut perfectam plebem Christo Domino praepararet, da, quaesumus, ut familia tua hujus intercessione praeconis, et a peccatis omnibus exuatur, et ad eum quem prophetavit pervenire mereatur Dominum.
Alia. —Omnipotens sempiterne Deus, da cordibus nostris illam tuarum rectitudinem semitarum quam beati Joannis Baptistae in deserto vox clamantis edocuit. Per Dominum nostrum.
Alia. —Deus, qui conspicis quia nos undique mala nostra contristant, per Praecursorem gaudii corda nostra laetifica. Per Dominum nostrum.
Alia. —Da, quaesumus, omnipotens Deus, intra [Col. 0122D] sanctae Ecclesiae tuae uterum constitutos, eo nos Spiritu ab iniquitate nostra justificari, quo beatum Joannem intra viscera materna docuisti. Per Dominum nostrum Jesum.
Alia. —Deus, qui nos annua beati Joannis Baptistae solemnia frequentare concedis, praesta, quaesumus, ut et devotis eadem mentibus celebremus, et, ejus patrocinio promerente, plenae capiamus securitatis augmentum. Per.
Quaesumus, omnipotens Deus, ut nos geminata laetitia hodiernae festivitatis excipiat, quae de beatorum Joannis et Pauli glorificatione procedit, quos eadem fides et passio vere fecit esse germanos. Per.
Super oblata. —Hostias altaribus tuis, Domine, placationis imponimus, potentiam tuam in sanctorum tuorum passionibus honorando, et per eos nobis implorando veniam peccatorum. Per Dominum nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, 111 Pater omnipotens, aeterne [Col. 0123B] Deus, per Christum Dominum nostrum: pro cujus amore gloriosi martyres Joannes et Paulus martyrium non sunt cunctati subire; quos in nascendi lege junxit germanitas, in gremio matris Ecclesiae fidei unitas, in passionis acerbitate ferenda unius amoris societas. Per quem nos petimus eorum precibus adjuvari, quorum festa noscimur venerari. Per quem Majestatem.
Ad Complendum. —Sumpsimus, Domine, sanctorum tuorum Joannis et Pauli solemnia celebrantes, coelestia sacramenta: praesta, quaesumus, ut quod temporaliter gerimus aeternis gaudiis consequamur. Per Christum Dominum.
[Col. 0123C] Deus, qui beatum Leonem pontificem sanctorum tuorum meritis coaequasti, concede propitius ut qui commemorationis ejus festa percolimus, vitae quoque imitemur exempla. Per Dominum.
Super oblata. —Annue nobis, Domine, ut (422) animae famuli [Col. 0123D] Apud Pamelium sic mutata est haec Oratio: Ut intercessione famuli tui Leonis haec nobis prosit oblatio. Fatetur tamen non consentire mss. Cod. huic mutationi. Favere tamen videtur secundus Theod., ubi legitur: Ut intercedente beato Leone, etc. tui Leonis haec prosit oblatio, quam immolando totius mundi tribuisti relaxari delicta. Per Dominum nostrum.
Ad Complendum. —Deus, qui animae famuli tui Leonis aeternae beatitudinis praemia contulisti, concede propitius ut, qui peccatorum nostrorum pondere premimur, ejus apud te precibus sublevemur. Per.
(424) Quando apostolicus duas Missas celebrat una die, inter eas (425) non lavat os, nisi post officium; [Col. 0123D] sed absque intervallo, finita priore, incipitur altera.
[Col. 0123D] Loco hujus Orationis, legitur in Edit. Pamel., consentientibus Mss. Reg. Suec. et Gemet.: Praesta qu. omnip. D. ut nullis nos permittas perturbationibus concuti, quos in apost. confessionis petra solidasti. In [Col. 0124D] Kalend. Rom. habes: Translatio corporis beati Leonis. Utrum Leonis II, aut alterius, consule notas Joan. Frontonis ad hunc locum. Deus, qui nobis apostolorum beatorum Petri et Pauli natalitia gloriosa praeire concedis, tribue, quaesumus, eorum nos semper et beneficiis praeveniri, et orationibus adjuvari. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Munera, Domine, tuae glorificationis offerimus quae tibi pro nostris grata jejuniis sanctorum [Col. 0124A] apostolorum, quaesumus, deprecatio quorum solemnia praevenimus efficiat. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, 112 Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: apud quem cum beatorum apostolorum continuata festivitas triumphique coelestis perpetua et aeterna sit celebritas, nobis tamen eorum festa annuis recursibus tribuis frequentare, ut et illorum passioni sit veneratio ex nostra devotione, et nobis auxilium proveniat de eorum sanctissima intercessione. Per.
Ad Complendum. —Sumptis, Domine, remediis sempiternis, tuorum mundentur corda fidelium, ut apostolici Petri et Pauli natalis insignia, quae corporalibus [Col. 0124B] officiis exsequuntur, pia cordis intelligentia comprehendant. Per.
Super populum. —Deus, qui ligandi solvendique licentiam tuis apostolis contulisti, da, quaesumus, ut, per ipsos aeternis vitiis expediti, liberi possimus coelestibus interesse mysteriis. Per eumdem Dominum.
Ad Vesperos. —Apostolicis nos, Domine, quaesumus, beatorum Petri et Pauli attolle praesidiis, ut quanto fragiliores sumus, tanto validioribus auxiliis foveamur. Per.
Ad [Col. 0124D] In Kal. legitur: Ad vigilias in nocte. Matutinos. —Deus, qui Ecclesiam tuam (426) apostoli tui Petri fide et nomine consecrasti, quique beatum illi Paulum ad praedicandum gentibus gloriam tuam sociare dignatus es, concede ut omnes qui ad [Col. 0124C] apostolorum tuorum solemnia convenerunt spiritali remuneratione ditentur.
Ad Missam. —Deus, qui hodiernam diem apostolorum tuorum Petri et Pauli martyrio consecrasti, da Ecclesiae tuae eorum in omnibus sequi praeceptum, per quos religionis sumpsit exordium. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Hostias, Domine, quas nomini tuo sacrandas offerimus, apostolica prosequatur oratio, per quam nos expiari tribuas et defendi. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et te [Col. 0124D] suppliciter exorare, ut gregem tuum, pastor aeterne, non deseras, sed per beatos apostolos tuos continua protectione custodias, ut iisdem rectoribus gubernetur, quos operis tui vicarios eidem contulisti praeesse pastores. Et ideo cum angelis et archangelis.
113 [Col. 0124D] Hanc exhibet Benedictionale. Benedictio. —Benedicat vobis omnipotens Deus, qui vos beati Petri saluberrima confessione [Col. 0125A] in ecclesiasticae fidei fundavit soliditate. Amen. Et quos beati Pauli sanctissima instruxit praedicatione, sua tueatur gratissima defensione. Amen. Quatenus Petrus clave, Paulus sermone, utrique intercessione ad illam nos certent patriam introducere, ad quam illi, alter cruce, alter gladio, hodierna die pervenere. Amen. Quod ipse praestare.
Ad Complendum. —Quos coelesti, Domine, alimento satiasti, apostolicis intercessionibus ab omni adversitate custodi. Per.
Super populum. —Familiam tuam, quaesumus, Domine, propitius intuere, et apostolicis defende praesidiis, ut eorum precibus gubernetur, quibus nititur, te constituente, principibus. Per.
Alia. —Deus, qui apostolo tuo Petro, collatis [Col. 0125B] clavibus regni coelestis, ligandi atque solvendi (428) pontificium tradidisti, concede ut intercessionis ejus auxilio, a peccatorum hostrorum nexibus liberemur. Per Dominum.
Alia. —Omnipotens sempiterne Deus, qui Ecclesiam tuam apostolica soliditate fundatam ab infernarum eruis terrore portarum, praesta ut, in tua veritate persistens, nulla recipiat consortia perfidorum. Per.
Alia. —Exaudi nos, Deus, salutaris noster, et apostolorum tuorum nos tuere praesidiis, quorum donasti fideles esse doctrinis. Per.
Alia. —Esto, Domine, plebi tuae sanctificator, et custos, ut apostolicis munita praesidiis, et conversatione tibi placeat, et secura deserviat. Per.
Deus, qui multitudinem gentium beati Pauli apostoli praedicatione docuisti, da nobis, quaesumus, ut cujus natalitia colimus, ejus apud te patrocinia sentiamus. Per.
Super oblata. —Ecclesiae tuae, quaesumus, Domine, preces et Hostias apostolica commendet oratio, ut quod pro illorum gloria celebramus, nobis prosit ad veniam. Per.
(430) Praefatio [Col. 0125D] Idem legitur in Edit. Vatic. et Gussanvil., quod significat superius in festo sanctorum apost. Petri et Pauli exstare benedictionem, quae minime tamen ibi reperitur. et benedictio, quae est superius.
Ad Complendum. —Perceptis, Domine, sacramentis beatis apostolis intervenientibus 114 deprecamur, ut quae pro illorum celebrata sunt gloria, nobis proficiant ad medelam. Per Dominum nostrum.
[Col. 0126A] Super populum. —Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut nullis nos permittas perturbationibus concuti, quos in apostolicae confessionis petra solidasti. Per.
Deus, qui nos sanctorum tuorum Processi et Martiniani confessionibus gloriosis circumdas et protegis, da nobis, et eorum imitatione proficere, et intercessione gaudere. Per.
Super oblata. —Suscipe, Domine, preces et munera, quae ut tuo sint digna conspectui, sanctorum tuorum precibus adjuvemur. Per Dominum.
Ad Complendum. —Corporis sacri, et pretiosi sanguinis repleti libamine, quaesumus, Domine, [Col. 0126B] Deus noster, ut quod pia devotione gerimus, certa redemptione capiamus. Per.
Deus, cujus dextera beatum Petrum ambulantem in fluctibus, ne mergeretur, erexit, et coapostolum ejus Paulum tertio naufragantem de profundo pelagi liberavit, exaudi nos propitius, et concede ut amborum meritis, aeternitatis gloriam consequamur. Per Dominum.
Super oblata. —Hostias, quaesumus, Domine, suscipe placatus oblatas, quae meritis apostolorum tuorum Petri et Pauli, te sanctificante, nobis efficiantur salutares. Per.
Ad Complendum. —Beatorum apostolorum tuorum, [Col. 0126C] Domine, Petri et Pauli desiderata solemnia recensentes, praesta, quaesumus, ut eorum supplicationibus muniamur, quorum regimur principatu. Per.
Super populum. —Protege, Domine, populum tuum, et apostolorum tuorum patrocinio confidentem perpetua defensione conserva.
Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui gloriosos martyres fortes in sua confessione cognovimus, pios apud te in nostra intercessione sentiamus. Per.
Super oblata. —Sacrificiis praesentibus, Domine, quaesumus, intende placatus, et, intercedentibus sanctis [Col. 0127A] tuis, devotioni nostrae proficiant, et saluti. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: donari nobis suppliciter exorantes, ut sicut sancti tui mundum in tua virtute vicerunt, ita nos a mundanis erroribus postulent expediri. Per Christum Dominum.
Ad Complendum. —Quaesumus, omnipotens Deus, ut illius salutaris capiamus effectum, cujus per haec mysteria pignus accepimus. Per Dominum nostrum.
Esto, Domine, propitius plebi tuae, sanctificator [Col. 0127B] et custos, ut apostoli tui Jacobi munita praesidiis, et conversatione tibi placeat, et secura deserviat. Per.
Super oblata. —Oblationes populi tui, Domine, quaesumus, beati apostoli tui Jacobi passio beata conciliet, et quae nostris apta non sunt meritis, fiant tibi placita ejus deprecatione. Per.
Praefatio. —Vere dignum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: quia licet nobis semper salutem operetur divini celebratio sacramenti, propensius tamen nobis confidimus profuturam, si beati apostoli tui Jacobi intercessionibus adjuvemur. Per Christum.
Ad Complendum. —Beati apostoli tui Jacobi, cujus hodie festivitate 116 corpore et sanguine Filii [Col. 0127C] tui nos refecisti, quaesumus, Domine, intercessione adjuva, pro cujus solemnitate percepimus tua dona, laetantes. Per eumdem.
Super populum. —Solemnitatis apostolicae multiplicatione gaudentes clementiam tuam deprecamur, omnipotens Deus, ut tribuas jugiter nos eorum et confessione benedici, et patrociniis confoveri. Per Dominum.
Infirmitatem nostram respice, omnipotens Deus, et (435) quos pondus propriae actionis gravat, beati felicis martyris tui atque pontificis intercessio gloriosa nos protegat. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Hostias tibi, Domine, pro commemoratione [Col. 0127D] sancti Felicis offerimus, quem a tui corporis unitate nulla tentatio separavit. Per.
Ad Complendum. —Spiritum nobis, Domine, tuae charitatis infunde, ut quos uno pane coelesti satiasti, intercedente beato Felice martyre tuo, tua facias pietate concordes. Per.
Deus, qui sanctis tuis Abdon et Sennen ad hanc gloriam veniendi copiosum munus gratiae contulisti, [Col. 0128A] da famulis tuis suorum veniam peccatorum ut sanctorum tuorum intercedentibus meritis ab omnibus mereamur adversitatibus liberari. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Munera tibi, Domine, pro sanctorum martyrum Abdon et Sennen passione deferimus, qui dum finiuntur in terris, facti sunt coelesti luce perpetui, humiliter postulantes ut eorum semper meritis muniamur. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et 117 te laudare mirabilem Dominum in sanctis tuis, quos ante constitutionem mundi in aeternam tibi gloriam praeparasti, ut per eos huic mundo veritatis tuae [Col. 0128B] lumen ostenderes, quos ita spiritu veritatis armasti, ut formidinem mortis per infirmitatem carnis evincerent. De quorum collegio sunt martyres tui Abdon, (436) et Sennes, qui in Ecclesiae tuae prato sicut rosae et lilia floruerunt, quos Unigeniti tui sanguis in praelio confessionis, roseo colore perfudit et ob praemium passionis niveo liliorum splendore vestivit. Per quem Majestatem.
Ad Complendum. —Populum tuum, Domine, perpetua munitione defende, nec difficulter, quod pie et juste postulat consequatur, cui sanctorum tuorum merita suffragantur. Per.
Deus, qui beatum Petrum apostolum a vinculis absolutum illaesum abire fecisti, nostrorum, quaesumus, [Col. 0128C] absolve vincula peccatorum, et omnia mala a nobis propitiatus exclude. Per.
Super oblata. —Suscipe, Domine, Hostiam redemptionis humanae, interveniente beato Petro apostolo, et salutem nobis mentis et corporis operare placatus. Per.
Ad Complendum. —Corporis sacri et pretiosi sanguinis repleti libamine, quaesumus, Domine Deus noster, ut quod pia devotione [Col. 0128D] In Cod. Reg. Suec., gerimus, certa redemptione capiamus. Per, etc. In Ed. Pamel. alia est oratio. gerimus, intercedente beato Petro apostolo tuo, certa redemptione capiamus.
Deus, qui nos beati Stephani martyris tui atque pontificis annua solemnitate laetificas, concede propitius [Col. 0128D] ut cujus natalitia colimus, de ejusdem etiam protectione gaudeamus. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Munera tibi, Domine, dicata sanctifica; et intercedente beato Stephano martyre tuo atque pontifice, per eadem nos placatus intende. Per Dominum.
Ad Complendum. —Haec nos communio, Domine, purget a crimine; et intercedente beato Stephano martyre tuo atque pontifice coelestis remedii faciat esse consortes. Per.
Deus, qui conspicis, quia ex nulla nostra virtute 118 subsistimus, concede propitius, ut intercessione beati Sixti martyris tui atque pontificis, contra omnia adversa muniamur. Per.
Super oblata. —Suscipe, Domine, munera propitiatus oblata, quae majestati tuae beatus Sixtus sacerdos commendet et martyr. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et in die festivitatis hodiernae, qua beatus Sixtus pariter sacerdos et martyr devotum tibi sanguinem exsultanter effudit, qui ad eamdem gloriam promerendam doctrinae suae filios incitavit, et quos erudiebat [Col. 0129B] hortatu praeveniebat exemplo. Per Christum.
(439) Praefatio uvae. —Intra quorum nos consortium, non aestimator meriti, sed veniae, quaesumus, largitor admitte. Per Christum.
(440) Benedictio uvae. —Benedic, Domine, et hos fructus novos uvae, quos tu, Domine, rore coeli, et inundantia pluviarum, et temporum serenitate atque tranquillitate, ad maturitatem perducere dignatus es, et dedisti eos ad usus nostros, cum gratiarum actione percipi, in nomine Domini nostri Jesu Christi. Per quem haec omnia.
Ad Complendum. —Praesta, quaesumus, Domine Deus noster, ut cujus nobis festivitate votiva sunt sacramenta, ejus salutaria nobis intercessione reddantur.
Deus, qui nos concedis sanctorum martyrum tuorum Felicissimi et Agapiti natalitia colere, da nobis in aeterna laetitia de eorum societate gaudere. Per.
Super oblata. —Munera tibi, Domine, nostrae devotionis offerimus, quae et pro tuorum tibi grata sint honore justorum et nobis salutaria, te miserante, reddantur. Per Dominum.
Ad Complendum. —Praesta nobis, Domine, quaesumus, intercedentibus sanctis tuis Felicissimo et Agapito, ut quae ore contingimus pura mente capiamus. Per.
Deus, qui nos annua beati Cyriaci martyris tui [Col. 0129D] 119 solemnitate laetificas, concede propitius ut cujus natalitia colimus, virtutem quoque passionis imitemur. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Suscipe, Domine, sacrificium placationis et laudis, quod nos, interveniente sancto tuo Cyriaco, et perducat ad veniam, et in perpetua gratiarum constituat actione. Per.
Ad Complendum. —Quaesumus, Domine, Deus noster, ut interveniente beato Cyriaco martyre tuo, [Col. 0130A] sacrosancta mysteria. quae sumpsimus, actu subsequamur et sensu. Per.
Adesto, Domine, supplicationibus nostris; et intercessione beati Laurentii martyris tui, perpetuam nobis misericordiam impende. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Hostias, Domine, quas tibi offerimus, propitius suscipe; et intercedente beato Laurentio martyre tuo, vincula peccatorum nostrorum absolve. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et devotis mentibus natale beati martyris tui Laurentii [Col. 0130B] praevenire, qui levita simul martyrque venerandus, et proprio claruit gloriosus officio, et memorandae passionis refulsit martyrio. Per Christum Dominum nostrum.
Ad Complendum. —Da, quaesumus, Deus noster, ut sicut beati Laurentii martyris tui commemoratione, temporali gratulamur officio, ita perpetuo laetemur aspectu. Per.
Alia. —Da, quaesumus, omnipotens Deus, ut triumphum beati Laurentii martyris tui, quem despectis ignibus consummavit in terris, perpetua coelorum luce conspicuum, digno fervore fidei veneremur. Per Dominum nostrum.
Ad Matutinos. —Deus, mundi Creator et rector, qui hunc diem in beati levitae tui Laurentii martyrio [Col. 0130C] consecrasti, concede propitius ut omnes qui martyrii ejus merita veneramur, intercessionibus ejus, ab aeternis gehennae incendiis liberemur. Per.
IN (442) [Col. 0130D] Edit. Pamel. habet, in primo mane. Kalend. Rom., in prima Missa, caeteris omissis. Postea: Die SS., ad Missa publica natal. sancti Laurent. Pro quo legitur apud Pamel.: In die ad Missam; ubi Codex Reg. Suec.: Item alia Missa. PRIMA MISSA DE NOCTE.—Excita, Domine, in Ecclesia tua Spiritum cui beatus Laurentius levita servivit, ut eodem nos 120 replente studeamus amare quod amavit et opere exercere quod docuit. Per.
Super oblata. —Sacrificium tibi, Domine, quaesumus, beati Laurentii precatio sancta conciliet, ut cujus honore solemniter exhibetur, meritis efficiatur acceptum. Per.
Ad Complendum. —Supplices te rogamus, omnipotens Deus, ut quos donis coelestibus satiasti, intercedente beato Laurentio martyre tuo, perpetua [Col. 0130D] protectione custodias. Per.
Da nobis, quaesumus, omnipotens Deus, vitiorum nostrorum flammas exstinguere, qui beato Laurentio tribuisti tormentorum suorum incendia superare. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Accipe, quaesumus, Domine, munera dignanter oblata; et beati Laurentii suffragantibus [Col. 0131A] meritis ad nostrae salutis auxilium provenire concede. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et praecipue (444) in die solemnitatis hodiernae, qui beatus Laurentius hostia sancta viva tibi placens (445) oblatus est; qui, igne accensus tui amoris, constanter ignem sustinuit passionis, et per immanitatem tormentorum pervenit ad societatem civium supernorum. Per Christum Dominum.
Ad Complendum. —Supplices te rogamus, omnipotens Deus, ut quos donis coelestibus satiasti, intercedente beato Laurentio martyre tuo, perpetua protectione custodias. Per.
[Col. 0131B] Super populum. —Deus, cujus charitatis ardore beatus Laurentius edaces incendii flammas, contempto persecutore, devicit, concede ut omnes qui martyrii ejus merita veneramur protectionis tuae auxilio muniamur. Per.
Alia. —Sancti Laurentii nos, Domine, sancta precatio tueatur, et quod nostra conscientia non meretur, ejus nobis qui tibi placuit oratione donetur. Per.
Alia. —Adsit nobis, Domine, quaesumus, sancti Laurentii martyris tui in tua glorificatione benedictio, cujus nobis est hodie facta suffragium in tua virtute confessio. Per Dominum nostrum.
Alia. —Praesta, quaesumus, Domine, ut semper nos 121 beati Laurentii laetificent (446) votiva martyria, [Col. 0131C] quae semper esse non desinunt admiranda. Per.
Beati Tiburtii nos, Domine, foveant continuata praesidia, quia non desinis propitius intueri quos talibus auxiliis concesseris adjuvari. Per.
Super oblata. —Adesto, Domine, precibus populi tui, adesto muneribus, ut quae sacris sunt oblata mysteriis, tuorum tibi placeant intercessione sanctorum. Per Dominum nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: qui dum beati Tiburtii merita gloriosa veneramur, (448) auxilium nobis tuae protectionis adfore deprecamur, [Col. 0131D] (449) quoniam credimus nos per eorum intercessionem qui tibi placuere peccatorum nostrorum veniam impetrare. Per Christum.
Ad Complendum. —Sumpsimus, Domine, pignus redemptionis aeternae: sit nobis, quaesumus, interveniente beato Tiburtio martyre tuo, (450) vitae praesentis auxilium pariter et futurae. Per.
Sancti martyris tui Hippolyti, Domine, quaesumus, veneranda festivitas salutaris auxilii nobis praestet augmentum. Per.
Super oblata. —Respice, Domine, munera populi tui, sanctorum festivitate votiva, et tuae testificatio veritatis nobis proficiat ad salutem. Per Dominum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et (452) tuam clementiam votis supplicibus implorare, ut beati Hippolyti intercessio peccatorum nostrorum nobis obtineat veniam, qui per tormenta [Col. 0132B] passionis aeternam pervenit ad gloriam. Per Christum.
Ad Complendum. —Sacramentorum tuorum, Domine, communio sumpta nos salvet, et, intercedente beato Hippolyto martyre tuo, in tuae veritatis luce confirmet. Per.
Deus, qui nos beati Eusebii confessoris tui annua solemnitate 122 laetificas, concede propitius ut cujus natalitia colimus, per ejus ad te exempla gradiamur. Per.
Super oblata. —Laudis tuae, Domine, immolamus Hostias in tuorum commemoratione sanctorum quibus nos et praesentibus exui malis confidimus et [Col. 0132C] futuris. Per Dominum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et clementiam tuam pronis mentibus implorare, ut per beati Eusebii confessoris tui intercessionem, salutiferam in nostris mentibus firmes devotionem. Concedasque ut sicut te solum credimus Auctorem, et veneramur Salvatorem, sic in perpetuum ejus interventu habeamus adjutorem. Per Christum.
Ad Complendum. —Sancti Eusebii natalitia celebrantes, supplices te, Domine, deprecamur, ut hoc idem nobis semper indulgentiae causa sit et salutis, Per.
Deus, qui virginalem aulam beatae Mariae, in qua habitares, eligere dignatus es, da, quaesumus, ut sua nos defensione munitos jucundos (455) faciat suae interesse festivitati. Qui vivis et regnas.
Super oblata. —Magna est, Domine, apud clementiam tuam Dei Genitricis oratio, quam idcirco de [Col. 0133A] praesenti saeculo transtulisti, ut pro peccatis nostris apud te fiducialiter intercedat. Per eumdem Dominum.
Ad Complendum. —Coelesti munere satiatos, omnipotens Deus, tua nos protectione custodi, et castimoniae pacem mentibus nostris atque corporibus, intercedente beata Maria, propitiatus indulge, ut veniente sponso Filio tuo Unigenito, accensis lampadibus, ejus digne praestolemur occursum. Qui vivit et regnat Deus in unitate Spiritus sancti.
Alia. —Concede, misericors Deus, fragilitati nostrae praesidium, ut qui sanctae Dei Genitricis requiem celebramus, intercessionis ejus auxilio a nostris iniquitatibus resurgamus. Per eumdem.
Alia. —Concede, quaesumus, omnipotens Deus, [Col. 0133B] ad beatae Mariae semper virginis gaudia aeterna pertingere, de cujus nos veneranda Assumptione tribuis annua solemnitate gaudere. Per.
(457) Veneranda nobis, Domine, hujus est diei festivitas, in qua sancta Dei Genitrix mortem subiit temporalem, nec tamen mortis nexibus deprimi potuit, quae Filium tuum Dominum nostrum de se genuit incarnatum. Qui tecum vivit et regnat Deus.
Ad Missam. —Famulorum tuorum, Domine, delictis ignosce, et qui placere de actibus nostris non valemus, Genitricis Filii tui Domini nostri intercessione salvemur. Qui tecum vivit.
Super oblata. —Subveniat, Domine, plebi tuae, [Col. 0133C] Dei Genitricis oratio, quam etsi pro conditione carnis migrasse cognoscimus, in coelesti gloria apud te pro nobis orare sentiamus. Per eumdem Dominum nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et te in veneratione sacrarum virginum exsultantibus animis laudare, benedicere et praedicare:
(458) Inter quas intemerata Dei Genitrix virgo Maria, cujus Assumptionis diem celebramus, gloriosa effulsit: Quae et Unigenitum tuum sancti Spiritus obumbratione concepit, et virginitatis gloria permanente, huic mundo lumen aeternum effudit, Jesum [Col. 0133D] Christum Dominum nostrum. Per quem.
[Col. 0133D] Benedictio haec in Benedictionali continetur. Benedictio. —(459) Deus, qui per beatae Mariae virginis partum genus humanum dignatus est redimere, sua vos dignetur benedictione locupletare. Amen. Ejusque semper et ubique patrocinia sentiatis, ex cujus intemerato utero auctorem vitae suscipere meruistis. Amen. Et qui ad ejus celebrandam festivitatem hodierna die devotis mentibus convenistis, spiritalium gaudiorum et aeternorum praemiorum vobiscum munera reportetis. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
[Col. 0134A] Ad Complendum. —Mensae coelestis participes effecti, imploramus clementiam tuam, Domine Deus noster, ut qui festa Dei Genitricis colimus a malis imminentibus ejus intercessionibus liberemur. Per eumdem.
Alia. —Porrige nobis, Domine, dexteram tuam, et per intercessionem beatae et gloriosae semperque virginis Genitricis Mariae auxilium nobis supernae virtutis impende. Per eumdem.
(460) Sancti martyris tui Agapiti merita nos, Domine, 124 pretiosa tueantur, in quibus, tuae Majestatis opera praedicantes, et praesens capiamus adjutorium et futurum. Per.
Super oblata. —Suscipe, Domine, munera, quae [Col. 0134B] in ejus tibi solemnitate deferimus, cujus nos confidimus patrocinio liberari. Per Dominum.
Ad Complendum. —Protegat, quaesumus, Domine, populum tuum, et participatio coelestis indulta convivii, et deprecatio collata sanctorum. Per Dominum nostrum.
Auxilium tuum nobis, Domine, quaesumus, placatus impende, et, intercedente beato Timotheo martyre tuo, dexteram super nos tuae propitiationis extende. Per.
Super oblata. —Accepta tibi sit, Domine, sacratae plebis oblatio pro tuorum honore sanctorum, quorum se meritis percepisse de tribulatione cognoscit [Col. 0134C] auxilium. Per Dominum.
Ad Complendum. —Divini muneris largitate satiati, quaesumus, Domine Deus noster, ut intercedente beato Timotheo martyre tuo, ejus semper participatione vivamus. Per.
Omnipotens sempiterne Deus, qui hujus diei venerandam, sanctamque laetitiam beati apostoli tui Bartholomaei festivitate tribuisti, da Ecclesiae tuae, quaesumus, et amare quod credidit, et praedicare quod docuit. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Beati apostoli tui Bartholomaei, cujus solemnia recensemus, quaesumus, Domine, auxilio tua beneficia capiamus, pro quo tibi Hostias [Col. 0134D] laudis offerimus.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: qui Ecclesiam tuam sempiterna pietate (463) non deseris, sed per beatos apostolos tuos jugiter erudis, et sine fine custodis. Per Christum Dominum nostrum.
Ad Complendum. —Sumpsimus, Domine, pignus salutis aeternae, celebrantes beati Bartholomaei apostoli [Col. 0135A] tui votiva solemnia, et perpetua merita venerantes. Per Dominum nostrum.
125 Super populum. —Protege, Domine, populum tuum, et apostolorum tuorum patrocinio confidentem perpetua defensione conserva. Per.
Adesto supplicationibus nostris, omnipotens Deus, et quibus fiduciam sperandae pietatis indulges, intercedente beato Augustino confessore tuo atque pontifice, consuetae misericordiae tribue benignus effectum. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Sancti confessoris tui Augustini nobis, Domine, pia non desit oratio, quae et munera nostra conciliet, et tuam nobis indulgentiam semper obtineat. Per.
[Col. 0135B] Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: qui beatum (464) Augustinum confessorem tuum, et scientiae documentis replesti, et virtutum ornamentis ditasti; quem ita multimodo genere pietatis imbuisti, ut ipse tibi, et ara, et sacrificium, et sacerdos esset, et templum. Per Christum Dominum nostrum.
Ad Complendum. —Ut nobis, Domine, tua sacrificia dent salutem, beatus confessor tuus Augustinus, et pontifex, quaesumus, precator accedat. Per Dominum nostrum.
Intercessio, Domine, (465) Hermetis martyris tui, et tuam nobis non desinat placare justitiam, et nostrum [Col. 0135C] tibi devotum jugiter efficere famulatum. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Munera, Domine, nostra, quaesumus, propitiatus assume, et, ut digne tuis famulemur altaribus, sancti tui nos Hermetis intercessione custodi. Per Dominum nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus; quoniam fiducialiter laudis tibi immolamus Hostias, (466) quas sancti Hermetis martyris tui precibus tibi esse petimus acceptas. Per Christum.
Ad Complendum. —Repleti, Domine, benedictione coelesti, quaesumus clementiam tuam, ut, intercedente [Col. 0135D] beato Hermete martyre tuo, quae humiliter gerimus, salubriter sentiamus. Per.
(467) Exaudi nos, Deus, salutaris noster, ut sicut sanctae Sabinae festivitate gaudemus, ita piae devotionis erudiamur effectu. Per.
Super oblata. —Gratanter, Domine, ad munera dicanda concurrimus, quae nomini tuo pro solemnitate sanctae martyris tuae Sabinae suppliciter immolamus. Per Dominum nostrum.
[Col. 0136A] Ad Complendum. —Purificet nos, Domine Deus, et divini perceptio sacramenti, et gloriosa deprecatio sanctae Sabinae. Per.
Sancti Joannis Baptistae et martyris tui, Domine, quaesumus, veneranda festivitas, salutaris auxilii nobis praestet effectum. Per.
Super oblata. —Munera tibi, Domine, pro sancti martyris tui Joannis Baptistae passione deferimus, qui dum finitur in terris, factus est coelesti sede perpetuus, quaesumus, ut ejus obtentu nobis proficiant ad salutem. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: qui [Col. 0136B] praecursorem Filii tui tanto munere ditasti, ut pro veritatis praeconio capite plecteretur, et qui Christum aqua baptizaverat, ab (468) ipso in spiritu baptizatus, pro eodem proprio sanguine tingeretur. Praeco quippe veritatis, quae Christus est, Herodem a fraternis thalamis prohibendo, carceris obscuritate detruditur, ubi solius divinitatis tuae lumine (469) frueretur. Deinde (470) capitalem sententiam subiit, et ad inferna Dominum praecursurus descendit. Et quem in mundo digito demonstravit, ad inferos pretiosa morte praecessit. Et ideo cum angelis.
[Col. 0136D] Exstat in Benedict. in festo sancti Joannis de Martyrio. Benedictio. —Deus, qui nos beati Joannis Baptistae concedit solemnia frequentare, tribuat vobis et eadem devotis mentibus celebrare, et suae benedictionis dona percipere. Amen. Et qui pro legis ejus [Col. 0136C] praeconio carceralibus est retrusus in tenebris, intercessione sua a tenebrosorum operum vos liberet incentivis. Amen. Et qui pro veritate, quae Deus est, caput non est cunctatus amittere, suo interventu ad caput nostrum, quod Christus est, vos faciat pervenire. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
Ad Complendum. —Conferat nobis, Domine, sancti Joannis utrumque 127 solemnitas, ut et magnifica sacramenta, quae sumpsimus digne veneremur, et nobis salutaria sentiamus. Per Dominum nostrum.
Alia. —Perpetuis nos, Domine, sancti Joannis Baptistae tuere praesidiis; et quanto fragiliores sumus, tanto magis necessariis attolle suffragiis. Per.
Majestatem tuam, Domine, supplices deprecamur, ut sicut jugiter sanctorum tuorum commemoratione laetificas, ita semper supplicatione defendas. Per.
Super oblata. —Hostias, Domine, tuae plebis intende, et quas in honore sanctorum tuorum devota mente celebrat, proficere sibi sentiat ad salutem. Per Dominum nostrum.
Ad Complendum. —Repleti, Domine, muneribus sacris, quaesumus, ut, intercedentibus sanctis tuis, [Col. 0137A] in gratiarum tuarum semper actione maneamus. Per.
Orationes ad Matutinos. —Adesto nobis, omnipotens Deus, beatae Mariae festa repetentibus, quam hodiernae festivitatis prolatam exortu ineffabili munere sublevasti. Per.
Ad (471) Processionem. —Supplicationem servorum tuorum, Deus miserator, exaudi, ut qui in nativitate Dei Genitricis et virginis congregamur, ejus intercessionibus a te de instantibus periculis eruamur. Per eumdem Dominum nostrum.
Ad Missam. —Famulis tuis, Domine, coelestis gratiae munus impartire, ut quibus beatae Mariae virginis partus exstitit salutis exordium, nativitatis ejus votiva solemnitas pacis tribuat incrementum. Per.
[Col. 0137B] Super oblata. —Unigeniti tui, Domine, nobis succurrat humanitas, ut qui natus de virgine matris integritatem non minuit, sed sacravit, in nativitatis ejus solemniis, a nostris nos piaculis exuens, oblationem nostram tibi faciat acceptam. Qui tecum vivit.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, 128 nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et praecipue pro meritis beatae Dei Genitricis, et perpetuae virginis Mariae, gratia plenae, tuam omnipotentiam laudare, benedicere et praedicare. Per quem.
Ad Complendum. —Sumpsimus, Domine, celebritatis annuae votiva sacramenta: praesta, quaesumus, [Col. 0137C] intercedente beata semper virgine Maria, ut et temporalis nobis vitae remedia praebeant et aeternae. Per.
Super populum. —Adjuvet nos, quaesumus, Domine, sanctae Mariae intercessio veneranda, cujus etiam diem, quo felix ejus est inchoata nativitas, celebramus. Per.
Presta, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui beati Adriani martyris tui natalitia colimus, a cunctis malis imminentibus ejus intercessionibus liberemur. Per.
Super oblata. —Munera, quaesumus, Domine, tibi dicata sanctifica, et intercedente beato Adriano martyre tuo, per eadem nos placatus intende. Per.
[Col. 0137D] Ad Complendum. —Beati Adriani martyris tui, Domine, intercessione placatus, praesta, quaesumus, [Col. 0138A] ut quae temporaliter gerimus perpetua salvatione capiamus. Per [Col. 0138D] Post festum sancti Adriani sequitur: V Idus Septembris, nat. sancti Gorgonii mart., in Edit. Vatic., faventibus Mss. Theod. et Gemet. De illo vero silent Edit. Pamel., Kalendar. Rom. et Cod. Reg. Suec. .
Beati Proti nos, Domine, et Hyacinthi foveat pretiosa confessio, et pia jugiter intercessio tueatur. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Pro sanctorum tuorum Proti et Hyacinthi munera tibi, Domine, commemoratione quae debemus exsolvimus: praesta, quaesumus, ut remedium nobis perpetuae salutis operentur. Per.
Ad Complendum. —Ut perpetua nos, Domine, tua sancta purificent, beati Proti et Hyacinthi, quaesumus, imploret oratio. Per.
[Col. 0138B] (475) Deus, qui Unigeniti tui Domini nostri pretioso sanguine humanum genus redimere dignatus es, concede propitius ut qui ad adorandam vivificam ejus crucem 129 adveniunt, a peccatorum suorum nexibus liberentur. Per eumdem.
Super oblata. —(476) Devotas, Domine, humilitatis nostrae preces, et Hostias misericordiae tuae praecedat auxilium, et salutem, quam per Adam in paradisi ligno clauserat temerata praesumptio, ligni rursum fides aperiat. Per.
Praefationem, quae est in Inventione sanctae crucis, require in V Nonas Maii.
Ad Complendum. —(477) Jesu Christi Domini nostri corpore et sanguine saginati, per quem crucis est sanctificatum vexillum, quaesumus, Domine Deus [Col. 0138C] noster, ut sicut adorare meruimus, ita perennitatis ejus gloriae salutari potiamur effectu. Per Dominum nostrum.
Super populum. —Adesto familiae tuae, quaesumus, clemens et misericors Deus, ut in adversis et prosperis ejus preces exaudias, et nefas adversariorum per auxilium sanctae crucis digneris conterere, ut portum salutis tuae valeat apprehendere. Per.
(479) Beatorum martyrum, pariterque pontificum, Cornelii et Cypriani nos, quaesumus, Domine, festa tueantur, et eorum commendet oratio veneranda. Per.
[Col. 0138D] Super oblata. —Plebis tuae, Domine, munera benignus intende, quae Majestati tuae pro sanctorum [Col. 0139A] martyrum tuorum Cornelii et Cypriani solemnitatibus sunt dicata. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: (480) tuamque in sanctorum tuorum Cornelii simul et Cypriani festivitate praedicare virtutem, quos diversis terrarum partibus, greges sacros divino pane pascentes, una fide, eademque die pari nominis tui confessione coronasti. Per Christum.
Ad Complendum. —Quaesumus, Domine, salutaribus repleti mysteriis, ut quorum solemnia celebramus orationibus adjuvemur. Per.
[Col. 0139B] Adesto, Domine, populo tuo, ut beati Nicomedis martyris tui merita praeclara (481) suscipiens, 130 ad impetrandam misericordiam tuam semper ejus patrociniis adjuvemur. Per.
Super oblata. —Suscipe, Domine, munera propitius oblata, quae Majestati tuae beati Nicomedis martyris commendet oratio. Per.
Ad Complendum. —Purificent nos, Domine, sacramenta quae sumpsimus, et intercedente beato Nicomede martyre tuo, a cunctis efficiant vitiis absolutos. Per.
Omnipotens sempiterne Deus, qui infirma mundi eligis, ut fortia quaeque confundas, concede propitius [Col. 0139C] ut qui beatae Euphemiae martyris tuae solemnia colimus ejus apud te patrocinia sentiamus. Per.
Super oblata. —Praesta, quaesumus, Domine Deus noster, ut sicut in tuo conspectu mors est pretiosa sanctorum, ita eorum merita venerantium accepta tibi reddatur oblatio. Per.
Ad Complendum. —Sanctificet nos, Domine, quaesumus, tui perceptio sacramenti, et intercessio beatae martyris tuae Euphemiae tibi reddat acceptos. Per.
Praesta, Domine, precibus nostris cum exsultatione proventum, ut quorum diem passionis annua devotione recolimus, etiam fidei constantiam subsequamur. [Col. 0139D] Per.
Super oblata. —Vota populi tui, Domine, propitiatus intende, ut quorum nos tribuis solemnia celebrare, facias gaudere suffragiis. Per.
Ad Complendum. —Exaudi, Domine, preces nostras, ut sanctorum tuorum, quorum festa solemniter celebramus, continuis foveamur auxiliis. Per.
Da nobis, omnipotens Deus, ut beati Matthaei apostoli tui et evangelistae, quam praevenimus veneranda solemnitas, et devotionem nobis augeat et salutem. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —(482) Apostolici reverentia culminis offerentes tibi 131 sacra mysteria, Domine, quaesumus ut beati Matthaei evangelistae suffragiis, cujus natalitia praeimus, (483) hic plebs tua semper et sua vota depromat, et desiderata percipiat. Per Dominum nostrum.
Ad Complendum. —Beati Matthaei evangelistae, quaesumus, Domine, supplicatione placatus, et veniam nobis tribue, et remedia sempiterna concede. [Col. 0140B] Per Dominum nostrum.
Alia. —Sit, Domine, beatus Matthaeus evangelista nostrae fragilitatis adjutor, ut pro nobis tibi supplicans copiosius audiatur. Per.
Beati Matthaei evangelistae, Domine, precibus adjuvemur, ut quod possibilitas nostra non obtinet, ejus nobis intercessione donetur. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Supplicationibus apostolicis beati Matthaei evangelistae, quaesumus, Domine, Ecclesiae tuae commendetur oblatio, cujus magnificis praedicationibus eruditur. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum [Col. 0140C] et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: qui Ecclesiam tuam in tuis fidelibus ubique pollentem apostolicis facis constare doctrinis; praesta, quaesumus, ut per quos initium divinae cognitionis accepit, per eos usque in finem saeculi capiat (484) regni coelestis augmentum. Per Christum.
Ad Complendum. —Perceptis, Domine, sacramentis, beato Matthaeo apostolo tuo et evangelista interveniente, deprecamur ut quae pro ejus celebrata sunt gloria nobis proficiant ad medelam. Per.
Alia. —(485) Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui jugiter apostolica defensione munimur, nec succumbamus vitiis, nec opprimamur adversis. Per Dominum nostrum.
Misericordiae tuae remediis, quaesumus, Domine, fragilitas nostra subsistat, ut quae sua conditione atteritur, tua clementia reparetur. Per.
Alia. —Praesta, quaesumus, Domine, familiae supplicanti, ut dum a cibis corporalibus se abstinent, a vitiis mente jejunent. Per.
[Col. 0141A] 132 Super oblata. —Deus fidelis, qui fidelia promissa confirmas, dum vocatas gentes ex fide justificas, tu cognitionem nobis individuae tribue Trinitatis, ut pacifici conversemur inter filios unitatis, quo, istius sanctae confessionis sacrificio potenter oblato, visitationem tuam jugiter mereamur ex alto. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: qui nos ideo, collectis terrae fructibus, per abstinentiam tibi gratias agere voluisti, ut ex ipso devotionis genere nosceremus, non haec ad exuberantiam corporalem, sed ad fragilitatis sustentationem nos percepisse, ut quod ex his parcius sumeremus egentium [Col. 0141B] proficeret alimentis, et salutaris castigatio mortalitatis insolentiam mitigaret, et pietas largitoris nos tuae benignitati commendatos efficeret, sicque donis uteremur transitoriis, ut disceremus inhiare perpetuis. Per Christum Dominum nostrum.
Ad Complendum. —Sumentes, Domine, dona coelestia suppliciter deprecamur ut quae sedula servitute, donante te, gerimus, dignis sensibus tuo munere capiamus. Per Dominum nostrum.
Alia. —Quaesumus, omnipotens Deus, preces nostras respice, et tuae super nos viscera pietatis impende, ut qui ex nostra culpa affligimur, ex tua pietate misericorditer liberemur. Per.
Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut, observationes [Col. 0141C] sacras annua devotione recolentes, et corpore tibi placeamus et mente. Per.
Super oblata. —Accepta tibi sint, Domine, quaesumus, nostri dona jejunii, quae expiando nos tua gratia dignos efficiant, et ad sempiterna promissa perducant. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: qui justo pioque moderamine, et pro peccatis flagella irrogas, et post flagella veniam propitiatus condonas, et peccatorum vitam potius volens quam mortem, non eos ad interitum condemnas, sed ut corrigantur miseratus exspectas. Per Christum Dominum nostrum.
[Col. 0141D] Ad Complendum. —Quaesumus, omnipotens Deus, ut de perceptis muneribus gratias exhibentes, beneficia potiora sumamus. Per Dominum nostrum Jesum Christum.
Omnipotens sempiterne Deus, qui per continentiam salutarem, et corporibus mederis et mentibus, Majestatem tuam supplices exoramus, ut pia jejunantium [Col. 0142A] deprecatione placatus, et praesentia nobis subsidia praebeas et futura. Per.
Alia. —Da nobis, quaesumus, omnipotens Deus, ut jejunando tua gratia satiemur, et abstinendo cunctis efficiamur hostibus fortiores. Per Dominum nostrum.
Alia. —Tuere, quaesumus, Domine, familiam tuam, ut salutis aeternae remedia quae te aspirante requirimus, te largiente consequamur. Per Dominum nostrum.
Alia. —Tribue, quaesumus, Domine, fidelibus tuis ut et jejunio convenienter aptentur, et suscepta solemniter castigatio corporalis ad fructum nostrarum transeat animarum. Per Dominum nostrum.
Alia. —Ut nos, Domine, tribuis solemne tibi deferre [Col. 0142B] jejunium, sic nobis, quaesumus, indulgentiae praesta subsidium. Per.
Alia. —(486) Deus, qui tribuis puers mitigasti flammas ignium, concede propitius ut nos famulos tuos non exurat flamma vitiorum. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Haec Hostia, Domine, quaesumus, et vincula nostrae iniquitatis absolvat, et tuae nobis misericordiae dona conciliet. Per Dominum nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, et tibi sanctificare jejunium, quod nos ob aedificationem animarum et castigationem corporum servare docuisti, quia (487) restrictis corporibus, animae saginantur, [Col. 0142C] in quo homo noster affligitur exterior, dilatatur interior. Memento, quaesumus, Domine, jejuniorum nostrorum et misericordiarum tuarum, quas peccatoribus pie semper jejunantibus contulisti, et praesta ut, non solum a cibis, sed a peccatis omnibus abstinentes, devotionis tibi jejunio placeamus. Per Christum Dominum.
[Col. 0141D] Hanc Benedictionem nullibi reperimus excusam, ne in ipso quidem Benedictionali. Benedictio. —Deus fons indulgentiae suscipiat propitius litationem abstinentiae vestrae. Amen. Impleat corda vestra suarum delectationibus Hostiarum, et det vobis posse suis parere praeceptis. Amen. Ut quod non potestis carnali ex infirmitate perficere, ipsius gratiae ubertate 134 mereamini adimplere. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
Ad Complendum. — [Col. 0141D] Haec laudantur a Gratiano, de consecrat., dist. 2, cap. 34, Species; necnon a Lanfranco, Guitmundo [Col. 0142D] et aliis qui adversus Berengarium decertarunt. Perficiant in nobis, Domine, [Col. 0142D] quaesumus, tua sacramenta quod continent, ut quae nunc specie gerimus rerum veritate capiamus. Per.
Super populum. —Gaudeat, Domine, quaesumus, plebs tua beneficiis impetratis, et cui fiduciam sperandae pietatis indulges, optatae misericordiae praesta benignus effectum. Per Dominum nostrum.
Adesto, Domine, martyrum deprecatione sanctorum, [Col. 0143A] et quos pati pro tuo nomine voluisti, fac tuis fidelibus suffragari. Per.
Super oblata. —Anticipa nos misericordia tua priusquam zelus irae desaeviat, misericors Deus, et haec dona sanctifica, ut, adjuti patrociniis beatorum, quorum propter te sanguis effusus est, propitiationem tuam cum peccatorum venia consequamur. Per.
Ad Complendum. —Sit nobis, Domine, sacramenti tui certa salvatio, quae cum beatorum martyrum tuorum Cosmae et Damiani meritis imploratur. Per.
Deus, qui miro ordine angelorum ministeria, hominumque dispensas, concede propitius ut quibus tibi ministrantibus in coelo semper assistitur, ab his [Col. 0143B] in terra nostra vita muniatur.
Super oblata. —Hostias tibi, Domine, laudis offerimus, suppliciter deprecantes ut easdem, angelico pro nobis interveniente suffragio, et placatus accipias, et ad salutem nostram provenire concedas. Per Dominum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: sancti Michaelis archangeli merita praedicantes; quamvis enim nobis sit omnis angelica veneranda sublimitas, quae in Majestatis tuae consistit conspectu, illa tamen est propensius honoranda quae in ejus ordinis dignitate coelestis militiae meruit principatum. Per Christum Dominum nostrum.
[Col. 0143C] [Col. 0143D] Benedictionem hanc nesciunt alii libri nostri. Benedictio. —Deus, qui ad salutem nostram angelorum suorum utitur ministerio, eorum vos munimine communi 135 (488) custodiat custodia. Amen. Det vobis mentium puritatem, et jugem corporum castitatem, qui eorum electis omnibus repromisit aequalitatem. Amen. Quique illis certissimam suae permansionis tribuit fiduciam, ipse vos fidei, spei, charitatisque perseverabili virtute confirmet, atque ad eorum beatitudinis societatem perducat. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
Ad Complendum. —Beati archangeli tui Michaelis intercessione suffulti, supplices, te Domine, deprecamur, ut quos honore prosequimur, contingamus et mente. Per Dominum.
Super populum. —(489) Adesto plebi tuae, misericors [Col. 0143D] Deus, et, ut gratiae tuae beneficia potiora percipiat, beati Michaelis archangeli fac supplicem deprecationibus sublevari. Per Dominum nostrum.
Exaudi, Domine, quaesumus, preces nostras, et, interveniente beato Marco confessore tuo atque pontifice, supplicationes nostras placatus intende. Per Dominum nostrum.
[Col. 0144A] Super oblata. —Benedictio tua, Domine, larga descendat, quae munera nostra, deprecante sancto Marco confessore tuo atque pontifice, tibi reddat accepta, et nobis sacramentum redemptionis efficiat. Per Dominum nostrum.
Ad Complendum. —Da, quaesumus, Domine, fidelibus populis sanctorum tuorum semper veneratione laetari, et eorum perpetua supplicatione muniri. Per Dominum.
Deus, qui nos conspicis ex nostra infirmitate deficere, ad amorem tuum nos misericorditer per sanctorum tuorum exempla restaura. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Mystica nobis, Domine, prosit [Col. 0144B] oblatio, quae nos et a reatibus nostris expediat, et perpetua salvatione confirmet. Per.
Ad Complendum. —Quaesumus, omnipotens Deus, ut reatum nostrum munera sacrata purificent, et recte vivendi nobis operentur effectum. Per Dominum nostrum.
Interveniat pro nobis, Domine, quaesumus, 136 sanctus tuus Lucas evangelista, qui crucis mortificationem jugiter in suo corpore pro tui nominis honore portavit. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Donis nos coelestibus, da, quaesumus, Domine, libera mente servire, ut munera [Col. 0144C] quae deferimus, interveniente beato evangelista tuo Luca, et medelam nobis operentur et gloriam. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus; et te in tuorum sanctorum meritis gloriosis collaudare, benedicere et praedicare, qui eos dimicantes contra antiqui serpentis machinamenta, et proprii corporis blandimenta, inexpugnabili virtute, Rex gloriae, roborasti. Ex quibus beatus Lucas evangelista tuus, (491) assumpto scuto fidei, et galea salutis, et gladio Spiritus sancti, et viriliter contra vitiorum incentiva pugnavit, et evangelicae nobis dulcedinis fluenta (492) manavit. Unde petimus immensam, Domine, pietatem tuam, ut qui eum tot meritorum donasti [Col. 0144D] praerogativis, nos ejus et informes exemplis, et adjuves meritis. Per Christum.
Benedictionem require, in natali (Vide notam 508).
Ad Complendum. —Praesta, quaesumus omnipotens aeterne Deus, ut id quod de sancto altari tuo accepimus precibus beati evangelistae tui Lucae sanctificet animas nostras, per quod tuti esse possimus. Per.
Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ut sicut apostolorum tuorum Simonis et Judae gloriosa natalitia praevenimus, sic ad tua beneficia promerenda majestatem tuam pro nobis ipsi praeveniant.
Super oblata. —Muneribus nostris, Domine, apostolorum Simonis et Judae festa praecedimus, humiliter postulantes ut quae conscientiae nostrae praepediuntur obstaculis illorum meritis grata reddantur. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, quia tu es mirabilis in omnibus sanctis tuis, quos [Col. 0145B] et nominis tui confessione praeclaros, et suscepta pro te fecisti passione gloriosos. Unde sicut illi jejunando orandoque certaverunt, ut hanc possent obtinere victoriam, ita nos (493) eorum exemplis informemur ut ad celebranda praesentia festa idonei inveniamur, et ad aeterna percipienda eorum interventu digni judicemur. Per Christum.
Ad Complendum. —Sumpto, Domine, sacramento, suppliciter deprecamur 137 ut, intercedentibus beatis apostolis, quod temporaliter gerimus, ad vitam capiamus aeternam. Per.
Ad Vesperos. —Omnipotens sempiterne Deus, mundi Creator et rector, qui beatos apostolos nominis tui gloria sublimasti, exaudi, quaesumus, Domine, populum tuum cum sanctorum tuorum tibi [Col. 0145C] patrociniis supplicantem, ut nobis et pacis donum tribuas, et continuatum proficiat ad fidei et charitatis augmentum. Per Dominum nostrum.
Deus, qui nos per beatos apostolos tuos ad agnitionem tui nominis venire tribuisti, da nobis gloriam sempiternam proficiendo celebrare, et celebrando proficere. Per.
Super oblata. —Gloriam, Domine, sanctorum apostolorum perpetuam venerantes, quaesumus ut eam, sacris mysteriis expiati, dignius celebremus. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, [Col. 0145D] Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: te in tuorum apostolorum glorificantes honore, qui et illis tribuisti beatitudinem sempiternam, et infirmitati nostrae talia praestitisti suffragia, per (494) quae tua possimus adipisci subsidia, et pervenire ad praemia repromissa. Per Christum.
Benedictionem R. Q. (Id est Require quae supra. )
Ad Complendum. —Perceptis, Domine, sacramentis, suppliciter te rogamus, ut, intercedentibus beatis [Col. 0146A] apostolis tuis, quae pro illorum veneranda gerimus passione, nobis proficiant ad medelam. Per.
Alia. —Exaudi nos, Deus salutaris noster, et apostolorum tuorum nos tuere praesidiis, quorum donasti fideles esse doctrinis. Per.
Domine Deus noster, multiplica super nos gratiam tuam, et quorum praevenimus gloriosa solemnia, tribue subsequi in sancta professione laetitiam. Per.
Super oblata. —Altare tuum, Domine Deus, muneribus cumulamus oblatis: da, quaesumus, ut ad salutem nostram omnium sanctorum tuorum precatione proficiant, quorum solemnia ventura praecurrimus. [Col. 0146B] Per.
Ad Complendum. —Sacramentis, Domine, et gaudiis optata celebritate 138 expletis, quaesumus ut eorum precibus adjuvemur, quorum recordationibus exhibentur. Per.
Super populum. —Erudi, quaesumus, Domine, populum tuum spiritalibus instrumentis, et quorum praestas solemnia praevenire, fac eorum et consideratione devotum et defensione securum. Per.
(496) Deus, qui nos beati martyris tui Caesarii annua solemnitate laetificas, concede propitius ut cujus natalitia colimus, etiam actiones imitemur. Per.
[Col. 0146C] Super oblata. —Hostias tibi, Domine, beati Caesarii martyris tui dicatas meritis benignus assume, et ad perpetuum nobis tribue provenire subsidium. Per.
Ad Complendum. —Quaesumus, omnipotens Deus, ut, qui coelestia alimenta percepimus, intercedente beato Caesario martyre tuo, per haec contra omnia adversa muniamur. Per Dominum.
Omnipotens sempiterne Deus, qui nos omnium sanctorum merita sub una tribuisti celebritate venerari, quaesumus ut desideratam nobis tuae propitiationis abundantiam, multiplicatis intercessionibus, largiaris. Per.
Super oblata. —Munera tibi, Domine, nostrae [Col. 0146D] devotionis offerimus, quae et pro cunctorum tibi grata sint honore sanctorum, et nobis salutaria, te miserante, reddantur. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et clementiam tuam suppliciter obsecrare, ut cum exsultantibus sanctis in coelestis regni cubilibus gaudia nostra subjungas. Et quos virtutis imitatione non [Col. 0147A] possumus sequi, debitae venerationis contingamus affectu. Per Christum.
Benedictio. —Sanctorum suorum meritis vos Dominus faciat benedici, et contra adversa omnia eorum intercessione muniri. Amen. Eorum efficiant suffragia felices, quorum festivitatis diem celebratis ovantes. Amen. Quo eorum imitantes exempla, ad coelestia possitis pervenire promissa. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
Ad Complendum. —Sanctorum omnium gloriosa confessio, Deus, 139 tribue nobis, quaesumus, ut, per haec sancta quae sumpsimus, tuorum admisti conciliis, misericordiae tuae dapibus saginemur. Per.
Alia. —Da, quaesumus, Domine, fidelibus populis omnium sanctorum semper veneratione laetari, et eorum [Col. 0147B] perpetua supplicatione muniri. Per
(498) Quatuor Coronatorum nomina haec sunt: Severus, Severianus, Victorinus, et Carpophorus, (499) quorum dies natalis per incuriam neglectus minime reperiri poterat; ideo statutum est ut in eorum ecclesia, horum quinque sanctorum, qui in missa recitantur, natalis celebretur, ut cum istis eorum quoque memoria pariter fiat.
Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui gloriosos martyres, (500) Claudium, Nicostratum, (501) Symphonianum, Castorium atque Simplicium, fortes in sua confessione cognovimus, pios apud te in nostra intercessione sentiamus. Per.
[Col. 0147C] Super oblata. —Benedictio tua, Domine, larga descendat, quae et munera nostra, deprecantibus sanctis tuis, tibi reddat accepta, et nobis sacramentum redemptionis efficiat. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: celebrantes sanctorum natalitia Coronatorum: quia dum tui nominis per eos gloriam frequentamus, in nostrae fidei augmento succrescimus. Per Christum.
Ad Complendum. —Coelestibus refecti sacramentis et gaudiis, supplices te, Domine, deprecamur, ut quorum gloriamur triumphis, protegamur auxiliis. Per.
Deus, qui nos beati Theodori martyris tui confessione gloriosa circumdas et protegis, praesta nobis ejus imitatione proficere, et oratione fulciri. Per.
Super oblata. —Suscipe, Domine, fidelium preces cum oblationibus Hostiarum, et, intercedente beato Theodoro martyre tuo, per haec piae devotionis officia ad coelestem gloriam transeamus. Per.
Ad Complendum. —Praesta nobis, Domine, quaesumus, intercedente beato Theodoro martyre tuo, ut quae ore contigimus, pura mente capiamus. Per.
Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui beati Mennae martyris tui natalitia colimus, intercessione ejus in tui nominis amore roboremur. Per.
Super oblata. —Beati Mennae martyris tui, Domine, solemnia recensentes, quaesumus ut ejus auxilio tua beneficia capiamus, pro quo tibi Hostias laudis offerimus. Per.
Ad Complendum. —Benedictio tua, Deus, impleat corda fidelium, talesque perficiat, qui et martyrum honorificent passiones, et remedia salutis aeternae, eisdem patrocinantibus, assequantur. Per.
Deus, qui conspicis quia ex nulla nostra virtute [Col. 0148B] subsistimus, concede propitius ut intercessione beati Martini confessoris tui atque pontificis contra omnia adversa muniamur. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Beati Martini pontificis, quaesumus, Domine, nobis pia non desit oratio, quae et munera nostra conciliet, et tuam nobis indulgentiam semper obtineat. Per Dominum nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: cujus (502) munere beatus Martinus confessor pariter et sacerdos, et bonorum operum incrementis excrevit, et variis virtutum donis exuberavit, et miraculis coruscavit: qui, quod verbis docuit, operum exhibitione complevit, et documento simul et [Col. 0148C] exemplo subditis ad coelestia regna pergendi ducatum praebuit. Unde tuam clementiam petimus ut ejus, qui tibi placuit, exemplis ad bene agendum informemur, meritis muniamur, intercessionibus adjuvemur, qualiter ad coeleste regnum, illo interveniente, te opitulante, pervenire mereamur. Per Christum.
Ad Complendum. —Tua, Domine, sancta sumentes, suppliciter deprecamur, ut quorum veneramur confessionem, praesidia sentiamus. Per.
Super populum. —Exaudi, Domine, populum tuum tota tibi mente subjectum, et beati Martini pontificis supplicatione custodi, ut, corpore et corde protectus, quod pie credit appetat, et quod juste sperat obtineat. Per.
Deus, qui nos annua beatae Caeciliae martyris tuae solemnitate 141 laetificas, da ut quam veneramur officio, etiam piae conversationis sequamur exemplo. Per.
Super oblata. —Haec Hostia, Domine, placationis et laudis quaesumus ut, interveniente beata Caecilia martyre tua, nos tua propitiatione dignos semper efficiat. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, [Col. 0149A] Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: qui in infirmitate virtutem perficis, et humani generis inimicum non solum per viros, sed etiam per feminas vincis; cujus munere beata Caecilia, et in virginitatis proposito, et in confessione fidei roborata est, ut nec aetatis lubrico ab intentione mutaretur, nec blandimentis carnalibus demulceretur, nec sexus fragilitate deterreretur, nec tormentorum immanitate vinceretur, sed servando corporis ac mentis integritatem, cum virginitatis et martyrii palma aeternam mereretur adipisci beatitudinem. Per Christum.
Ad Complendum. —Sic nos, Domine, gratia tua, quaesumus, semper exerceat, ut et divinis instauret nostra corda mysteriis, et sanctae Caeciliae martyris tuae commemoratione laetificet. Per Dominum nostrum.
Omnipotens sempiterne Deus, qui in omnium sanctorum tuorum es virtute mirabilis, da nobis in beati Clementis annua solemnitate laetari, qui Filii tui martyr et pontifex quod ministerio gessit testimonio comprobavit, et quod praedicavit ore confirmavit exemplo. Per.
Super oblata. —Sacrificium tibi, Domine, laudis offerimus, pro sancti celebritate Clementis, ut propitiationem tuam, quam nostris operibus non meremur, pii suffragatoris intercessionibus assequamur. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et [Col. 0149C] salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et in hac die, quam beati Clementis passio consecravit, et nobis venerabilem exhibuit: qui apostolica praedicatione imbutus, doctrinis coelestibus educatus, successionis dignitate conspicuus, et martyr insignis et sacerdos refulsit egregius. Per Christum Dominum nostrum.
Ad Complendum. —Da, quaesumus, Domine Deus noster, ut sicut tuorum commemoratione sanctorum temporali gratulamur officio, ita perpetuo laetemur aspectu. Per.
Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut 142 [Col. 0149D] beatae Felicitatis martyris tuae solemnia recensentes meritis ipsius protegamur et precibus. Per.
Super oblata. —Suscipe vota tuorum, Domine, famulorum, et oblatum tibi pro commemoratione beatae Felicitatis pacifici libaminis sacrificium propitiatus intende. Per.
Ad Complendum. —Supplices te rogamus, omnipotens Deus, ut, intervenientibus sanctis tuis, et tua in nobis dona multiplices, et tempora nostra disponas. Per.
Adesto, Domine, supplicationibus nostris, ut, qui ex iniquitate nostra reos nos esse cognoscimus, [Col. 0150A] beati Chrysogoni martyris tui intercessione liberemur. Per.
Super oblata. —Oblatis, quaesumus, Domine, placare muneribus, et, intercedente beato Chrysogono martyre tuo, a cunctis nos defende periculis. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: qui nos assiduis martyrum passionibus consolaris, et eorum sanguinem triumphalem, quem pro professione nominis tui infidelibus praebuere fundendum, ad tuorum facis auxilium transire fidelium.
Ad Complendum. —Tui, Domine, perceptione sacramenti, et a nostris mundemur occultis, et ab hostium liberemur insidiis. Per.
Deus, qui nos beati Saturnini martyris tui concedis natalitio perfrui, ejus nos tribue meritis adjuvari. Per
Super oblata. —Munera tibi, Domine, dicata sanctifica; et, intercedente beato Saturnino martyre tuo, per eadem nos placatus intende. Per Dominum nostrum.
Ad Complendum. —Sanctificet nos, Domine, quaesumus, tui perceptio sacramenti, et intercessione sanctorum tibi reddat acceptos. Per.
Quaesumus, omnipotens Deus, ut beatus Andreas [Col. 0150C] apostolus tuum nobis imploret auxilium, ut, a nostris reatibus absoluti, a cunctis etiam periculis exuamur. Per Dominum nostrum.
143 Super oblata. —(504) Sacrandum tibi, Domine, munus offerimus, quo, beati Andreae solemnia recolentes, purificationem quoque nostris mentibus imploramus. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et (505) Majestatem tuam suppliciter exorare ut qui beati Andreae apostoli festum solemnibus jejuniis et devotis praevenimus officiis, illius apud Majestatem tuam, et adjuvemur meritis, et instruamur exemplis. Per Christum.
[Col. 0150D] Ad Complendum. —Perceptis, Domine, sacramentis, suppliciter exoramus, ut, intercedente beato Andrea apostolo tuo, quae pro illius veneranda gerimus passione, nobis proficiant ad medelam. Per.
Alia. —Tuere nos, misericors Deus, et Andreae apostoli tui, cujus natalitia praevenimus, semper guberna praesidiis. Per Dominum nostrum.
Ad Vesperos. —Adjuvet Ecclesiam tuam tibi, Domine, supplicando, beatus Andreas apostolus, et pius interventor efficiatur, qui tui nominis exstitit praedicator. Per Dominum.
Ad Matutinos. —Deus, qui es sanctorum tuorum splendor mirabilis, quique hunc diem beati Andreae martyrio consecrasti, da Ecclesiae tuae de ejus natalitio [Col. 0151A] semper gaudere, ut apud misericordiam tuam exemplis ejus protegamur et meritis. Per.
Majestatem tuam supplices, Domine, exoramus, ut sicut Ecclesiae tuae beatus Andreas apostolus exstitit praedicator et rector, ita apud te sit pro nobis perpetuus intercessor. Per.
Super oblata. —Sacrificium nostrum tibi, Domine, quaesumus, beati Andreae precatio sancta conciliet, ut cujus honore solemniter exhibetur meritis efficiatur acceptum. Per Dominum nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: [Col. 0151B] (506) quoniam adest nobis dies magnifici votiva mysterii qua venerandus Andreas apostolus germanum se gloriosi apostoli tui Petri tam praedicatione Christi tui quam conversatione monstravit, ut id [Col. 0151D] Ex his corroborantur acta sancti Andreae probaturque non ita recentem fuisse eorum publicationem. quod libera praedicaverat voce (507) nec pendens 144 taceret in cruce, Auctoremque vitae perennis tam in hac vita sequi quam in mortis genere meruit imitari, ut, cujus praecepto terrena in semetipso crucifixerat desideria, ejus exemplo ipse patibulo figeretur. Utrique igitur germani piscatores, ambo cruce elevantur ad coelum, ut quos in hujus vitae cursu gratia tua tot vinculis pietatis obstrinxerat, hos immarcescibilis in regno coelorum necteret corona. Et quibus erat una causa certaminis, una retributio esset et praemii. Per quem Majestatem tuam.
[Col. 0151C] Benedictionem require, (508) in natali.
Ad Complendum. —Sumpsimus, Domine, divina mysteria, beati Andreae festivitate laetantes, quae sicut tuis sanctis ad gloriam, ita nobis, quaesumus, ad veniam prodesse perficias. Per Dominum.
Ad Vesperos. —Da nobis, quaesumus, Domine Deus noster, beati apostoli tui Andreae intercessionibus sublevari, ut (509) per quos Ecclesiae tuae superni muneris rudimenta donasti, per eos subsidia perpetuae salutis impendas. Per Dominum nostrum.
Alia. —Exaudi, Domine, populum tuum cum sancti apostoli tui Andreae patrocinio supplicantem, ut tuo semper auxilio secura tibi possit devotione servire. Per.
Exaudi nos, Deus salutaris noster, ut sicut de [Col. 0152A] beatae Luciae festivitate gaudemus, ita piae devotionis erudiamur effectu. Per.
Super oblata. —Quaesumus, virtutum coelestium Deus, ut sacrificia pro sanctae tuae Luciae solemnitate delata desiderium nos temporale doceant habere contemptum, et ambire dona faciant coelestium gaudiorum. Per.
Ad Complendum. —Laeti, Domine, sumpsimus sacramenta coelestia, quae, intercedente pro nobis beata Lucia martyre tua, ad vitam nobis proficiant sempiternam. Per Dominum.
Alia. —Intercessio nos, Domine, quaesumus, sanctae Luciae martyris tuae votiva confoveat, ut ejus sacrata natalitia et temporaliter frequentemus, et conspiciamus aeterna. Per Dominum nostrum.
Da nobis, quaesumus, Domine, beati apostoli tui Thomae solemnitatibus gloriari, ut ejus semper 145 et patrociniis sublevemur, et fidem congrua devotione sectemur. Per.
Super oblata. —Debitum, Domine, nostrae reddimus servitutis, suppliciter exorantes, ut suffragiis beati Thomae apostoli in nobis tua munera tuearis, cujus honorando confessionem, laudis tibi hostias immolamus. Per Dominum nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: qui Ecclesiam tuam in apostolicis tribuisti consistere [Col. 0152C] fundamentis, de quorum collegio beati Thomae apostoli tui solemnia celebrantes, tua, Domine, praeconia non taceamus. Per Dominum nostrum.
R. Q. Bened. in natali.
Ad Complendum. —Conserva, Domine, populum tuum, et quem sanctorum tuorum praesidiis non desinis adjuvare, perpetuis tribue gaudere remediis. Per.
Super populum. —Da, quaesumus, Domine, populo tuo, Spiritum veritatis et pacis, et, intercedente beato Thoma apostolo tuo, et te tota mente cognoscat, et quae tibi sunt placita toto corde sectetur. Per Dominum nostrum Jesum Christum.
Primitus enim antequam pontifex introeat ecclesiam, (511) illuminentur XII candelae per circuitum ecclesiae: [Col. 0153A] et induant se vestimentis sacris. Et cum venerint ad ostium ecclesiae, percutiat pontifex ter superliminare de (512) combutta sua, dicens ante portam Antiphonam (513) Tollite portas principes vestras. Et canant ipsum psalmum totum ante ostium, (514) et aperto ostio intrantes dicant, Pax huic domui. Deinde incipiat clerus litaniam. Et cum venerint sacerdotes, (515) vel levitae ante altare, prosternant se (516) super stramenta cum pontifice usque dum dicatur Agnus Dei. Ut autem surrexerint ab oratione, non dicat pontifex Dominus vobiscum, sed Oremus tantum. Et diaconus dicat Flectamus genua; postquam oraverint, dicat Levate. Et sequitur Oratio.
Magnificare, Domine Deus noster, in sanctis tuis, et in hoc templo aedificationis tuae appare, ut qui omnia [Col. 0153B] in filiis adoptionis operaris, ipse semper in tua haereditate lauderis. Per Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum.
(517) Deinde incipiat pontifex de sinistro angulo ab Oriente scribens per pavimentum cum cambutta sua, (518) A, B, C, usque in dextrum angulum Occidentis; incipiens iterum similiter a dextro angulo 146 Orientis, A, B, C, scribit usque in sinistrum angulum Occidentis Basilicae.
Deinde (519) veniens ante altare dicat: Deus in adjutorium meum intende, Domine, ad adjuvandum me festina. Gloria Patri, et Filio, et Spiritui sancto. Sicut erat in principio, et nunc et semper, et in saecula saeculorum. Amen, (520) absque, Alleluia. Deinde (521) sequitur exorcismus aquae.
[Col. 0153C] (522) Discede, immunde spiritus, ab omnibus quibus fides nostra usura est religiosi officii (523) sacramentis. Nec praetendas, culpam criminis, qui agnoscis potentiam Salvatoris. Non est meriti confidentia, sed praecepti, licet ipsa potestas ministerii dignitas sit ministri. Te igitur per communem Deum, aquae creatura, convenio, ut, conservato motu sensibilitatis, intelligens subjici servitio, quo placere Deo nitimur, non recuses. Omnem a te communionem daemonum, omne collegium iniquitatis expurges. Totam phantasmatis labem capax dominicae protectionis extermines, ut, gratia sanctificationis indepta, tuo nostroque pariter Creatori debito famulatu deserviens, omnem spirituum pravorum nequitiam quocunque loco fueris aspersa dejicias, et sanctae [Col. 0153D] copiam benedictionis infundas. Per Dominum nostrum Jesum Christum, qui venturus est judicare vivos et mortuos, et saeculum per ignem.
Deinde dicat hanc orationem.
(524) Sanctificare per verbum Dei, unda coelestis, sanctificare, aqua Christi calcata vestigiis. Quae montibus pressa non clauderis, quae scopulis illisa non frangeris, quae terris diffusa non deficis. Tu sustines aridam, portas montium pondera, nec dimergis. Tu coelorum vertice contineris, circumfusa per totum lavas omnia, nec lavaris. Tu fugientibus populis Hebraeorum [Col. 0154A] in (525) molem durata constringeris, tu rursum salsis resoluta vorticibus Nili accolas perdis, et hostilem globum freto saeviente persequeris. Una eademque es salus fidelibus, et ultio criminosis. Te per Moysem percussa rupes evomuit, nec abdita cautibus latere potuisti, cum Majestatis imperio jussa prodires. Tu gestata nubibus imbre jucundo arva fecundas.
(526) Per te aridis aestu corporibus dulcis ad gratiam, salutaris ad vitam potus infunditur. Tu intimis scaturiens venis, aut spiritum inclusa vitalem, aut succum fertilem praestas, ne, siccatis examinata visceribus, solemnes neget terra proventus. Per te initium, per te finis exsultat, vel potius ex Deo tuum est, ut terminum nesciamus. At tu, Domine omnipotens [Col. 0154B] Deus, cujus, virtutum non nescii, dum aquarum merita promimus, operis insignia praedicamus, benedictionis auctor, salutis origo, te supplices deprecamur et quaesumus, ut imbrem gratiae tuae super hanc domum cum abundantia tuae benedictionis infundas, bona omnia largiaris, prospera tribuas, adversa repellas. Malorum fautorem daemonem destruas, angelum lucis amicum, bonorum provisorem defensoremque constituas. Domum in tuo nomine coeptam, te adjutore, perfectam benedictio tua in longum mansura confirmet. Tuum haec fundamenta praesidium, culmina 147 tegumentum, ostia introitum, penetralia mereantur accessum. Sit per lustrationem vultus tui utilitas hominum, stabilitas parietum; sit positis crux invicta liminibus; utrique postes gratiae [Col. 0154C] tuae inscriptione signentur, ac per multitudinem propitiationis tuae visitatoribus domus hujus sit pax cum abundantia, sobrietas cum modestia, redundantia cum misericordia. Inquietudo omnis et calamitas longe recedat, inopia, pestis, morbus, languor, incursusque malorum spirituum tua semper visitatione discedat. Et ita fusa in hoc loco nostrae supplicationis oratio extensos ejus terminos et atria circumjecta percurrat; sicque per cunctos angulos ac recessus data benedictio hujus gurgitis purificatione perlabatur, ut semper hic laetitia quietis, gratia hospitalitatis, abundantia frugis, reverentia religionis, copia sit salutis. Et ubi invocatur sanctum tuum nomen, bonorum succedat copia, malorum tentamenta procul effugiant. Et mereamur angelum pacis, castitatis, et [Col. 0154D] veritatis, qui nos semper ab omnibus malis custodiat, protegat atque defendat. Per Dominum.
Benedictio aquae. —(527) Domine Deus, Pater omnipotens, statutor et conditor omnium elementorum, qui per Jesum Christum Filium tuum Dominum nostrum elementum hoc aquae in salutem humani generis esse voluisti, te supplices deprecamur, ut, exauditis orationibus nostris, eam tuae pietatis respectu sanctifices; atque ita omnium spirituum immundorum ab ea recedat incursio, ut ubicunque fuerit in nomine tuo aspersa, gratia tuae benedictionis [Col. 0155A] adveniat, et mala omnia, te propitiante, procul recedant. Per eumdem Dominum nostrum Jesum Christum.
[Col. 0155] Hic exorcismus cum Benedictione seq. legitur in vet. Sacram. Gallic. praemittiturque: Exorcismus ad salis sparsum faciendum. Exorcismus salis. —(528) Exorcizo te, creatura salis, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, qui te per Eliseum in aqua mitti jussit, ut sanarentur aquae steriles; (529) qui divina oris sui voce ait discipulis suis: Vos estis sal terrae; et (530) per apostolum suum Vas electionis: Sermo vester sale sit conditus. Ideoque efficere sal exorcizatum, ut sis in remissionem peccatorum, et sanitatem mentium, in protectionem animae atque corporis, in confirmationem salutis, ad expellendas et excludendas omnes daemonum tentationes, in nomine Dei Patris omnipotentis, et Jesu Christi Filii ejus, et Spiritus sancti [Col. 0155B] viventis in saecula saeculorum.
Benedictio salis. —Virtutis tuae invictam fortitudinem deprecamur, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, qui inter omnia necessaria quae per Jesum Christum Dominum nostrum procreari jussisti, non minimam gratiam conferre dignatus es sali, ut ex illo possint universa condiri quae omnibus ad escam per eumdem tuum Filium Dominum nostrum procreasti. Ideoque te supplices exoramus, ut hoc sal digneris aspicere, quatenus ex Majestatis tuae virtute contra omnes spiritus immundos valorem possit accipere. Expellat ab omni loco, ubi tua fuerit invocatione aspersum, quidquid potest esse pestiferum, ut exhibeat plenum salutis effectum. Deterreat omnes praestigias inimici, et omnia monstruosorum [Col. 0155C] genera longius faciat effugari. (531) Gravedines omnes 148 phantasiasque compescat, et per signum crucis Filii tui Domini nostri Jesu Christi tutelam fidelissimam desiderantibus praestet. Qui tecum vivit et regnat Deus.
(532) Et miscetur sal et cinis; faciensque ter inde crucem super ipsam aquam, dicat hanc Orationem.
Oremus. —(533) Aeterne omnipotens Deus, qui nobis a te conditam creaturam aquae in fide distinxisti, ut liquorem simplicem ad lavacrum, salsam soliditatem praeberes ad condimentum, quatenus et sordida possent ablui, et fatua imbui, quo et noxa tolleretur originalis, et corrigeretur error ad viam salutis, te officii nostri functione immeriti deprecamur ut [Col. 0155D] haec salis et aquae in tuo nomine facta permistio clementiae tuae sanctificetur obtutu. Quodque mysterialiter baptismo commodum, culpae (534) traduci inimicum, sapientiae aptum, errori praestas adversum, sancti Spiritus tui sanctitate reddas sanctificatum; nec ullo contagio reddatur immundum quod tua fieri credimus majestate beatum. Sed ita per te praebeat plenum sanctificationis effectum, ut ubicunque invocato nomine tuo fuerit manu emissum, vel quolibet modo assumptum, expulsis et explosis omnibus insidiis contrariae potestatis, et cuncta daemonum machinamenta ex eodem loco fugata deficiant, et sanctorum [Col. 0156A] angelorum custodia semper inibi mansura consistat. Per.
Deinde miscetur vinum cum aqua, et dicit hanc Orationem.
Oremus. —(535) Creator et conservator humani generis, dator gratiae spiritalis, largitor aeternae salutis, tu, Domine, (536) permitte Spiritum sanctum tuum super vinum hoc aqua mistum, ut (537) armata virtute coelestis defensionis ad consecrationem hujus ecclesiae vel altaris proficiant. Per Dominum nostrum Jesum Christum.
(538) Inde facit crucem de digito suo cum ipsa aqua in dextra parte, (539) per quatuor cornua altaris. Inde veniens ante altare (540) cum hyssopo aspergit ipsum altare septem vicibus canendo Antiphonam Asperges [Col. 0156B] me, Domine, hyssopo et mundabor, (541) cum ipso Psalmo. Et vadit in circuitu altaris spargendo. Deinde in dextra parte per parietes ecclesiae, (542) usque dum veniens ante altare, spargit iterum desuper in circuitu altaris (543) vel ecclesiae, canendo Antiphonam Exsurgat Deus, cum ipso Psalmo; usque dum veniens iterum ante altare aspergit desuper, et in circuitu ecclesiae (544) canendo Antiphonam Sanctificavit Dominus tabernaculum suum, quia haec est; Psalmum, Deus Deus noster, et, Ecce nunc. Et mittit ex ministris aut clericis duos vel tres (545) qui extrinsecus ecclesiae parietes una voce psallant. Interim ipse pontifex vadit de ipso altari spargendo per medium ecclesiae in longum et latum, (546) faciendo crucem super pavimentum cum Antiphona Domus mea domus [Col. 0156C] orationis vocabitur, cum Versu, Narrabo nomen tuum fratribus meis. Item Versus, Domine dilexi, cum Gloria: et veniens in medio ecclesiae dicit: Oremus. Et dicit diaconus: Flectamus genua, postea dicit: Levate. Et dicit Orationem.
(547) Deus, qui loca nomini tuo dicata sanctificas, effunde desuper hanc sanctificationis domum gratiam tuam, 149 ut ab omnibus hic invocantibus te auxilium tuae misericordiae sentiatur. Per Dominum nostrum Jesum Christum.
Iterum dicit: Oremus, et diaconus: Flectamus genua; postea dicit: Levate. (548) Et sequitur oratio.
Deus sanctificationum, omnipotens dominator, cujus pietas sine fine sentitur; Deus, qui coelestia simul et terrestria moderaris, servans misericordiam tuam [Col. 0156D] populo tuo ambulanti ante conspectum gloriae tuae; exaudi preces servorum tuorum, ut sint oculi tui aperti super domum istam die ac nocte. Hancque basilicam, in honore sancti Ill. sacris mysteriis institutam, clementissimus dedica, miseratus illustra, proprio splendore clarifica. Omnemque hominem venientem adorare in loco hoc placatus admitte, propitius dignare respicere, et propter nomen tuum magnum, et manum tuam fortem et brachium excelsum in habitaculo hoc supplicantes libens protege, dignanter exaudi, aeterna defensione conserva, ut semper felices, semper tua religione laetantes constanter [Col. 0157A] in sanctae Trinitatis fide catholica perseverent. Per Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum, qui tecum vivit et regnat Deus in unitate ejusdem.
(549) Ipsa expleta, incipit Antiphonam Introibo ad altare Dei mei, ipsam canendo, cum ipso Psalmo. Vadit ante altare, (550) et fundit quod remansit de ipsa aqua ad basim altaris. Et extergitur altare de linteo; (551) postea offert incensum, et mittit oleum super altare, (552) in medio crucem faciens, et super quatuor angulos cum Antiphona canendo Erexit Jacob, cum Psalmo (553) Fundamenta ejus; (554) et unguit cum manu sua ipsum lapidem, semper incensum in circuitu ipsius altaris alio sacerdote faciente. Post, (555) expleto Psalmo, mittit iterum oleum similiter sicut prius canendo Antiphonam (556) Mane surgens [Col. 0157B] Jacob, cum Psalmo Bonum est confiteri Domino. Ipso expleto (557) mittit chrisma similiter canendo Antiphonam Ecce odor Filii mei, cum Psalmo Lauda, Jerusalem, Dominum. Item Antiphonam Unxit te Dominus, Psalmum Eructavit cor meum. Deinde in circuitu ecclesiae per parietes (558) dextro in dextro faciens crucem cum pollice de ipso chrismate cum Antiphona Sanctificavit Dominus, Psalmum Magnus Dominus, et Ecce nunc. Item dicit Antiphonam Lapides pretiosi, Psalmum Lauda, Jerusalem. (559) Inde faciens crucem incensi super altare dicit: Oremus. Diaconus, ut supra. Et dicit Orationem super altare.
Dei Patris omnipotentis misericordiam, dilectissimi fratres, deprecemur, ut hoc altare sacrificiis spiritualibus consecrandum vocis nostrae exoratus officio [Col. 0157C] praesenti benedictione sanctificet, ut in eo semper oblationes famulorum suorum studio suae devotionis impositas benedicere et sanctificare dignetur, et spiritali placatus incenso precanti familiae suae promptus exauditor assistat. Per Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum qui venturus. Iterum dicit: Oremus. Diaconus ut supra.
Sequitur Benedictio. —Deus omnipotens, in cujus honore altare hoc (560) sub invocatione tui nominis indigni consecramus, clemens et propitius preces nostrae humilitatis exaudi, et praesta ut in hac mensa sint tibi libamina 150 accepta, sint grata, sint pinguia, et Spiritus sancti tui semper rore perfusa, ut omni tempore in hoc loco supplicantis tibi familiae tuae anxietates releves, aegritudines cures, preces exaudias, vota suscipias, desiderata confirmes, postulata concedas. Per [Col. 0157D] Dominum.
Deinde dicit Antiphonam Confirma hoc Deus, cum Gloria.
(561) Deinde, tenentibus subdiaconis vel acolythis linteamina, vel omnia ornamenta ecclesiae, seu vasa sacra quaecunque ad cultum Dei et ecclesiae pertinere videntur, benedicit ea pontifex.
Benedictio (562) ad linteamina, vel ad omnia in usum basilicae. —(563) Omnipotens et misericors Deus, qui ab initio utilia et necessaria hominibus creasti, templaque manu hominum facta nomini sancto [Col. 0158A] tuo dicari tuaeque habitationis loca vocari voluisti, quique per famulum tuum Moysen vestimenta pontificalia et sacerdotalia, seu Levitica, et alia quaeque diversi generis ornamenta ad cultum et decorem tabernaculi et altaris tui fieri decrevisti; exaudi propitius preces nostras, et omnia haec diversarum specierum ornamenta, in usum tuae hujus basilicae vel altaris ad honorem et gloriam tuam praeparata, (564) purificare et sanctificare, benedicere et consecrare per nostrae humilitatis servitutem digneris, ut et divinis cultibus sacrisque ministeriis apta existant, et his confectioni corporis et sanguinis Jesu Christi Filii tui Domini nostri dignis pareatur famulatibus. Qui tecum vivit et regnat.
Alia. —(565) Omnipotens sempiterne Deus, a quo [Col. 0158B] omnia immunda purgantur, et in quo omnia purgata clarescunt, supplices famuli tui tuam omnipotentiam invocamus, ut ab hoc vase, vel vestimento, quae tibi offerunt famuli tui Ill., omnis spiritus immundus confusus longe discedat, et per fidei benedictionem huic sancto altari tuo sint perfecta, et utilia ad opus ministerii tui, te juvante, sanctificata permaneant. Per Dominum nostram Jesum.
(566) [Col. 0157D] Haec benedictio iisdem pene verbis legitur in vet. Sacram. Gall. Benedictio super munus quod quis Ecclesiae offert. —Deus, cujus verbo et potentia facta sunt omnia, cujus dono percipimus quae ad vitae remedium possidemus, te supplices nixis precibus exoramus, ut de sede Majestatis tuae huic oblationi fidelium sanctificator accedas. Suscipe de manu famulorum tuorum Ill. munus oblatum, quod a tua clementia benedictum [Col. 0158C] in hujus sanctuarii tui usum maneat consecratum. Sint haec in conspectu tuo libenter accepta, sicut quondam Abel alumni tui, vel Melchisedech munera tibi placuerunt oblata. Et quia ob honorem tui amoris ecclesiam tuam summis nituntur decorare obsequiis, tu eis, Domine, magna pro parvis recompensa, ut, devotionem eorum accipiens, peccata dimittas, fide eos repleas, indulgentia foveas, misericordia protegas, adversa destruas, prospera concedas. Habeant in hoc saeculo bonae actionis documentum, charitatis studium, sancti amoris effectum, et in futuro cum sanctis angelis adipiscantur perpetuum regnum. Per Dominum.
151 Alia. —Exaudi nos, Domine, quaesumus, ut haec linteamina, aliaque indumenta, necnon et [Col. 0158D] vasa sancto altari tuo atque ecclesiae tuae cunctoque sacri ministerii usui praeparata, benedicere et sanctificare digneris. Per Dominum nostrum Jesum Christum.
Ad (567) consecrandam patenam. —(568) Consecramus et sanctificamus hanc patenam, [Col. 0158D] In duobus Theod.: Ad confringendum in ea corpus, etc. ab conficiendum in ea corpus Domini nostri Jesu Christi patientis crucem pro salute nostra omnium, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat per cuncta saecula saeculorum. Amen.
(569) Inde faciens signum crucis de oleo sancto super patenam, dicit.
[Col. 0159A] Consecrare et sanctificare digneris, Domine, patenam hanc per istam unctionem et nostram benedictionem, in Christo Jesu Domino nostro, qui vivis, etc.
(570) Benedictio patenae. —Domine, Deus omnipotens, qui per Moysen famulum tuum tabernaculi tui altare, et vasa omnia divino cultui mancipasti, clementiam tuam supplices deprecamur, ut hoc vas aptum cultibus tuis, dignumque altaribus reddas, ut sanctificatum in nomine tuo, corporis tui pretiosum ferculum deputetur. Qui vivis et regnas cum Patre in unitate Spiritus sancti, per omnia saecula saeculorum. Amen.
(571) Ad [Col. 0159D] Haec Oratio cum duabus sequentibus legitur in utroque Theod. calicem benedicendum. —Oremus, dilectissimi fratres, ut Dominus Deus noster calicem in usum sui ministerii consecrandum coelestis gratiae [Col. 0159B] inspiratione sanctificet, et ad humanam benedictionem plenitudinem divini favoris accommodet. Per Dominum.
Item alia.—Oremus. Dignare, Domine, calicem istum in usum ministerii tui, (572) pia famuli tui Ill. devotione formatum, ea sanctificatione perfundere qua Melchisedech famuli tui sacratum calicem perfudisti. Et quod arte, vel metallo effici non potest altaribus tuis dignum, fiat tua benedictione pretiosum. Per.
Item [Col. 0159D] In vet. Sacram. Gallic. haec Oratio, nonnullis immutatis, adhibetur ad benedictionem calicis et patenae, et turris simul. Turris hujus usus erat ad sacrum ministerium deferendum. Ipsum Christi corpus in [Col. 0160D] turre gestari solitum docet Mabill. in Liturgia Gallic. et in commentario in Ordinem Rom., § 20, cujus sententia confirmatur ex Gregorio Turon., l. de Gloria Mart., cap. 86: Acceptaque turre, diaconus in qua mysterium dominici corporis habebatur. alia. —(573) Deus, qui Moysi famulo tuo in Horeb monte servanda populo tuo praecepta disponens templum sanctum tuum qualiter aedificaret instituisti, sacra quoque vasa quae inferri altari tuo deberent ad instar vasorum coelestium docuisti, precamur [Col. 0159C] ut hunc calicem, in quo celebraturi sumus sacrosancta mysteria, emissione sancti Spiritus tui coelesti benedictione sanctifices, gratumque et acceptabilem habeas, atque benedicas, ac digne sociatum vasculis tuis, et acceptabilem deferat famulatum, et digne tuis mysteriis consecretur. Per Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum.
(574) Deinde vadunt ad eum locum in quo reliquiae praeterita nocte cum vigiliis fuerunt, et elevent eas.
152 Oratio quando elevantur reliquiae.
Oremus. —(575) Aufer a nobis, quaesumus, Domine, iniquitates nostras, ut ad sancta sanctorum puris mereamur mentibus introire. Per Dominum.
Alia. —Fac nos, Domine, sanctorum tuorum specialiter dicata membra contingere, quorum cupimus [Col. 0159D] patrocinia incessanter habere. Per Dominum.
Finita hac oratione elevent eas cum feretro, et cum magno honore cantando has Antiphonas: (576) Ambulate, sancti Dei, Antiphonam De Jerusalem, Antiphonam Ecce populus, Antiphonam Cum jucunditate, (577) cum crucibus, et thuribulis, et candelabris multisque luminaribus. Et veniant ad basilicam in qua deponendae sunt, et mox ut intro pedem intulerint, dicat hanc Orationem:
[Col. 0160A] Oremus. —(578) Domum tuam, quaesumus, Domine, clementer ingredere, et in tuorum tibi cordibus fidelium perpetuam constitue mansionem, ut cujus aedificatione subsistit, hujus fiat habitatione praeclara. Per Dominum.
Alia.—Oremus. Deus, qui sacrandorum tibi auctor es munerum, effunde super hanc orationis domum benedictionem tuam, ut ab omnibus hic invocantibus nomen tuum defensionis tuae auxilium sentiatur. Per Dominum nostrum Jesum Christum Filium.
Deinde pergant ad altare, ubi condendae sunt, et (579) extenso velo inter eos et populum, et recondat pontifex propria manu ipsas reliquias (580) in loco altaris, canendo Antiphonam Exultabunt sancti in [Col. 0160B] gloria, (581) cum Psalmo Laudate Dominum de coelis. Item Antiphonam Cantate Domino canticum novum, Psalmum ipsum. Item Antiphonam Sub altare Dei sedes accepistis, Psalmum Laudate Dominum in sanctis ejus. Finito hoc dicat hanc orationem.
Oremus. —Deus, qui ex omni coaptatione sanctorum aeternum tibi condis habitaculum, da aedificationi tuae incrementa coelestia, ut quorum hic reliquias pio amore complectimur, eorum semper meritis adjuvemur. Per Dominum
(582) Post haec vestiatur altare (583) cum Antiphona In velamento alarum tuarum, Psalmum Deus, Deus meus, ad te luce vigilo. Et dicatur haec Oratio:
Oremus. —Descendat, quaesumus, Domine, Deus [Col. 0160C] noster, Spiritus sanctus tuus super hoc altare, qui et populi tui dona sanctificet, et sumentium corda dignanter emundet. Per Dominum.
Inde (584) revertatur pontifex in sacrarium cum ordinibus suis, et induant se vestimentis aliis solemnibus. Interim ornetur ecclesia, et accendantur luminaria multa; et incipiat cantor Antiphonam ad introitum: Terribilis est locus iste. Et procedat 153 pontifex de sacrario cum ordinibus suis, sicut consuetudo est in festivitatibus. (585) Celebretur ibi solemniter missa more solito, ordine suo, cum Gloria in excelsis Deo. (586) Tota vero hebdomada Missae publicae in ecclesia fient.
Orationes ad Missas in dedicatione ecclesiae. —Deus qui invisibiliter omnia contines, et tamen pro [Col. 0160D] salute generis humani signa tuae potentiae visibiliter ostendis, templum hoc Majestate tuae inhabitationis illustra, ut omnes quicunque huc deprecaturi convenerint, ex quacunque ad te tribulatione clamaverint, consolationis tuae beneficia consequamur. Per Dominum.
Super oblata. —Omnipotens sempiterne Deus, altare nomini tuo dicatum coelestis virtutis benedictione sanctifica, et omnibus in te sperantibus auxilii [Col. 0161A] tui munus ostende, ut hic sacramentorum virtus, et votorum obtineatur effectus. Per Dominum nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: per quem te supplices deprecamur, ut altare hoc sanctis usibus praeparatum coelesti dedicatione sanctifices. Et sicut Melchisedech sacerdotis praecipui oblationem dignatione mirabili suscepisti, ita imposita huic novo altari munera semper accepta ferre digneris, ut populus qui in hanc Ecclesiae domum sanctam convenerit, per haec libamina coelesti sanctificatione salvatus, animarum quoque suarum salutem perpetuam consequatur. Per quem Majestatem
Item Praefatio. —Vere dignum et justum est, [Col. 0161B] aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: qui cum ubique sis totus, et cum universa tua Majestate contineas, sacrari tamen tibi loca tuis mysteriis apta voluisti, ut ipsae orationum domus supplicum mentes ad invocationem tui nominis incitarent. Effunde, quaesumus, super hunc locum gratiam tuam, et omnibus te invocantibus auxilii tui munus ostende, ut hic sacramentorum virtus omnium fidelium corda confirmet. Per eumdem Dominum.
[Col. 0161D] Benedictionem hanc non habet Benedictionale. Benedictio. —Benedicat et custodiat vos omnipotens Dominus, domumque hanc sui muneris praesentia illustrare, atque suae pietatis oculos super eam die ac nocte dignetur aperire. Amen. Concedatque propitius ut omnes qui ad dedicationem hujus basilicae [Col. 0161C] devote convenistis, intercedente beato Ill. et caeteris sanctis suis, quorum reliquiae hic pio venerantur amore vobiscum, hinc veniam peccatorum vestrorum reportare valeatis. Amen. Quatenus eorum interventu ipsi templum sancti Spiritus, in quo sancta Deus Trinitas jugiter habitare dignetur, efficia mini, et post hujus vitae labentis excursum ad gaudia aeterna feliciter pervenire mereamini. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
154 Ad Complendum. —Quaesumus, omnipotens Deus, ut in hoc loco, quem nomini tuo indigni dicavimus, cunctis petentibus aures tuae pietatis accommodes. Per.
Alia. —Sanctorum tuorum, Domine, precibus confidentes, quaesumus, ut per ea quae sumpsimus aeterna remedia capiamus. Per.
[Col. 0161D] Super populum. —Copiosa beneficia, quaesumus, Domine, Christianus populus assequatur, ut qui in honorem sanctorum tuorum sacrandis tibi liminibus devotus occurrit, et vitae subsidia praesentis accipiat, et gratiam sempiternae redemptionis inveniat. Per.
Alia. —Dona, Domine, virtutem populo tuo, et effice nos templum Spiritus sancti, ut tibi de corde puro holocaustum acceptabile praeparemus. Per.
Deus, qui nobis per singulos annos hujus sancti templi tui consecrationis reparas diem, et sacris semper mysteriis repraesentas incolumes, exaudi preces [Col. 0162A] populi tui, et praesta ut quisquis hoc templum beneficia petiturus ingreditur cuncta se impetrasse laetetur. Per Dominum.
Super oblata. —Annue, quaesumus, Domine, precibus nostris, ut quicunque intra templi hujus, cujus anniversarium dedicationis diem celebramus, ambitum continemur, plena tibi atque perfecta corporis et animae devotione placeamus, ut, dum haec praesentia vota reddimus, ad aeterna praemia te adjuvante pervenire mereamur. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et pro annua devotione tabernaculi hujus honorem tibi debitum referre, per Christum Dominum nostrum; [Col. 0162B] cujus virtus magna, pietas copiosa. Respice, quaesumus, de coelo, et vide, et visita domum istam, ut si quis in ea nomini tuo supplicaverit, libenter exaudias, et satisfacientibus libenter ignoscas. Hic tibi sacerdotes tui sacrificium laudis offerant, hic fidelis populus vota persolvat, hic peccatorum onera deponantur, hic fides sancta stabiliatur, hic pietas absoluta redeat, hic iniquitas emendata discedat. Inveniat apud te, Domine, locum veniae, quicunque satisfaciens huc confugerit, et conscio dolore victus altaria tua rivis suarum eluerit lacrymarum. Hic, si quando populus tuus tristis moestusque convenerit, acquiesce rogari, et rogatus indulge petentibus. Per quem.
Ad Complendum. —Multiplica, Domine, quaesumus, per haec sancta, quae sumpsimus, veritatem tuam in [Col. 0162C] manibus nostris, ut te in templo sancto jugiter adoremus, et in conspectu tuo cum sanctis angelis gloriemur. Per.
155 Super oblata. —Deus, qui Ecclesiam tuam Unigeniti tui sponsam vocare dignatus es, utque haberet gratiam per fidei devotionem, haberet etiam ex nomine pietatem, da ut omnis haec plebs nomini tuo serviens hujus vocabuli consortio digna esse mereatur. Et Ecclesia tua in templo, cujus anniversarius dedicationis dies celebratur, tibi collecta, te timeat, te diligat, te sequatur, ut dum jugiter per ejus vestigia graditur, ad coelestia promissa, ipso ducente, pervenire mereatur. Qui tecum.
Concede nobis, quaesumus, omnipotens Deus, venturam [Col. 0162D] apostoli tui Ill. solemnitatem congruo praevenire honore, et venientem digna celebrare devotione. Per.
Super oblata. —Accepta tibi sit, Domine, nostrae devotionis oblatio, et ad apostolicam puriores faciat nos venire festivitatem. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et venientem natalem beati apostoli tui Ill. debita servitute praevenire, suppliciter obsecrantes ut ipsum nos apud tuam clementiam sentiamus habere patronum, [Col. 0163A] quem, tua gratia largiente, meruimus aeternae salutis suscipere ministrum. Per Christum.
Ad Complendum. —Praesta nobis, aeterne largitor, ejus ubique protegi oratione cujus natalitia per haec sancta, quae sumpsimus, votivo praevenimus obsequio. Per.
Ad Vesperos. —Sancti tui nos, quaesumus, Domine, Ill. apostoli solemnitas, quam praevenimus, tueatur, quia tanto fiducialius tuo nomini supplicamus, quanto frequentius apostolorum intercessionibus confovemur. Per Dominum nostrum.
Alia. —Deus, tuorum gloria justorum, praesta, quaesumus, ut sancti tui Ill., cujus diem passionis celebrando praevenimus, sentiamus auxilium. Per.
Ad Matutinos. —Deus, qui es omnium sanctorum [Col. 0163B] tuorum splendor mirabilis, quique hunc diem beati apostoli tui Ill. martyrio consecrasti, da Ecclesiae tuae de natalitio tantae festivitatis laetari, ut, quae apostolorum tuorum praedicatione floruit, eorum exemplis muniatur et intercessionibus adjuvetur. Per Dominum [Col. 0163D] Nulla hic Missa de communi apostolorum legitur sicut infra de communi martyrum, fortasse quod omnes apostoli Missam haberent propriam. .
Quaesumus, omnipotens Deus, ut nostra devotio, quae natalitia beati Ill. (589) martyris antecedit, patrocinia nobis ejus accumulet. Per.
156 Super oblata. —Magnifica, Domine, beati Ill. solemnia recensemus, quae, promptis cordibus ambientes, oblatis muneribus et suscipimus et praeimus. Per Dominum nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et [Col. 0163C] salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et gloriosi Ill. martyris pia certamina praecurrendo, cujus honorabilis annua recursione solemnitas, et perpetua semper et nova est, quia et in conspectu tuae Majestatis permanet mors tuorum pretiosa justorum et (590) restaurantur incrementa laetitiae, cum felicitatis aeternae recoluntur exordia. Per Christum.
Ad Complendum. —Sancta tua, Domine, in beati Ill. martyris (591) pretiosa passione, quam praeimus, nos refoveant, quibus et jugiter satiamur, et semper desideramus expleri. Per Dominum.
Super populum. —Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui sancti martyris tui Ill. solemnia praeimus, ejus etiam virtutes imitemur. Per.
[Col. 0163D] Ad Vesperos. —Deus, qui nobis beati Ill. martyris tui natalitia gloriosa praeire concedis, tribue, quaesumus, ejus nos semper et beneficiis praeveniri, et orationibus adjuvari. Per.
Alia. —Deus, qui nos beati martyris tui Ill. concedis natalitia praevenire, ejus nos tribue meritis adjuvari. Per.
Ad Matutinos. —Omnipotens sempiterne Deus, fortitudo certantium, et martyrum palma, solemnitatem hodiernae diei propitius intuere, et Ecclesiam tuam continua fac celebritate laetari, ut quod meritis [Col. 0164A] non praesumit, intercessione beati martyris tui Ill. assequi mereatur. Per Dominum nostrum.
Alia. —Deus, mundi Creator et rector, qui hunc diem in beati Ill. martyrio consecrasti, concede propitius, ut omnes qui martyrii ejus merita venerantur intercessionibus ejus ab aeternis gehennae incendiis liberentur. Per.
(592) Votivos, Domine, quaesumus, beati martyris tui Ill. natalis nos semper excipiat, qui et jucunditatem nobis suae glorificationis infundat, et tibi nos reddat acceptos. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Praesentia munera, quaesumus, Domine, ita serena pietate intuere, ut sancti Spiritus perfundantur benedictione, et in nostris cordibus eam [Col. 0164B] dilectionem 157 validius infundant, per quam sanctus martyr Ill. omnia corporis tormenta devicit. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et in praesenti festivitate sancti martyris tui Ill. tibi confitendo laudis Hostias immolare; tuamque immensam pietatem implorare, ut sicut illi dedisti coelestis palmam triumphi, sic, eo suffragante, nobis emendationem ac veniam concedas peccati; ut in te exsultemus in misericordia, in quo ille laetatur in gloria. Per Christum.
Item alia Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias [Col. 0164C] agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et te in omnium martyrum triumphis laudare. Quoniam tuis donis atque muneribus beati martyris tui Ill. passionem hodierna solemnitate veneramur, qui pro confessione Jesu Christi Filii tui Domini nostri diversa supplicia sustinuit, et, eadem vincens, coronam perpetuitatis promeruit. Per quem.
(593) Item alia Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per Christum Dominum nostrum: cujus gratia beatum Ill. in sacerdotium elegit, doctrina ad praedicandum erudiit, potentia ad perseverandum confirmavit, ut per sacerdotalem infulam perveniret ad martyrii palmam. Docensque subditos, instruens [Col. 0164D] vivendi exemplo, confirmans patiendo, ad te coronandus perveniret, qui persecutorum minas intrepidus superasset. Cujus interventus nos, quaesumus, a nostris mundet delictis, qui tibi placuit tot donorum praerogativis. Per quem Majestatem.
[Col. 0164D] Legitur in Benedictionali, ubi assignatur, in nativitate unius martyris. Benedictio. —Beati martyris sui Ill. intercessione vos Dominus benedicat, et ab omni malo defendat. Amen. Extendat in vos dexteram suae propitiationis, qui eum suscepit per supplicia passionis. Amen. Quo ejus in coelo mereamini habere consortium, cujus devotis mentibus in terra celebratis [Col. 0165A] triumphum. Amen. Quod ipse praestare dignetur, cujus regnum.
Ad Complendum. —Sumpsimus, Domine, sancti Ill. martyris solemnitate coelestia sacramenta, cujus suffragiis, quaesumus, largiaris ut quod temporaliter gerimus, aeternis gaudiis consequamur. Per.
Super populum. —Fac, quaesumus, Domine Deus noster, intercedente beato martyre tuo Ill., populum tuum in tua devotione gaudere, quia perpetua est et plena felicitas, si bonorum omnium serviamus Auctori. Per Dominum nostrum Jesum Christum.
Aliae Orationes. —Sancti Ill. martyris tui, Domine, nos oratio sancta conciliet, quae sacris virtutibus veneranda refulget. Per Dominum nostrum.
158 Alia. —Beati martyris tui Ill. quaesumus [Col. 0165B] Domine, precibus adjuvemur, et ejus digne solemnia celebrantes tuo nomini fac nos semper esse devotos. Per.
Alia. —Beati martyris tui Ill., quaesumus, Domine, nos patrocinium collatum non deserat, quod fragilitatem nostram et precibus tueatur et meritis. Per.
Alia. —Deus, qui sanctam nobis hujus diei solemnitatem pro commemoratione beati martyris tui Ill. fecisti, adesto familiae tuae precibus, et da ut cujus hodie festa celebramus, ejus meritis et intercessionibus adjuvemur. Per Dominum nostrum.
Alia. —Plebs tua, Domine, sancti martyris tui Ill. te glorificatione magnificet, et eodem semper precante, te mereamur habere rectorem. Per Dominum [Col. 0165C] nostrum.
Beatorum martyrum Ill. et Ill. natalitia veneranda, quaesumus, Domine, Ecclesia tua devota suscipiat, et fiat magnae glorificationis amore devotior. Per.
Super oblata. —Haec Hostia, Domine, quaesumus, emundet nostra delicta, et ad venturam festivitatem [Col. 0165D] In Vatic. et Gussanv. Edit. legitur sanctorum. tantorum martyrum tuorum Ill. celebrandam subditorum sibi corpora mentesque sanctificet. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: misericordiae dator, et totius bonitatis auctor, qui jejuniis, orationibus et eleemosynis, peccatorum [Col. 0165D] remedia et virtutum omnium tribuis incrementa; te humili devotione precamur ut qui sanctis tuis Ill., quorum festa praevenimus, martyrii dedisti coronam, intercessionibus eorum ad haec agenda nobis tribuas indefessam efficaciam. Per Christum.
Ad Complendum. —Pasce nos, Domine, tuorum gaudiis ubique sanctorum, quia nostrae salutis augmenta sunt, quoties illis honor impenditur, in quibus tu mirabilis praedicaris. Per.
Super populum. —Protege, Domine, plebem tuam, et quam martyrum tuorum Ill. assidua tribuisti festivitate devotam, tibi semper placitam fieri precibus concede justorum. Per.
[Col. 0166A] Alia. —Sint tibi, Domine, quaesumus, nostri munera grata jejunii, quia tunc eadem in sanctorum Ill. digna commemoratione deferimus, si et actus illorum pariter subsequamur. Per.
159 Alia. —Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut populus tuus ad plenae devotionis affectum beatorum martyrum Ill. natalitiis praeparetur, et eorum patrocinio promerente, plenae capiat securitatis augmentum. Per Dominum.
Alia. —Deus, qui nos annua beatorum martyrum tuorum Ill. solemnia frequentare concedis, praesta, quaesumus, ut et devotis eadem mentibus celebremus, et eorum intercessionibus adjuvemur. Per Dominum nostrum.
Ad Matutinos. —Deus, qui hodiernam diem sanctorum [Col. 0166B] tuorum Ill. martyrio consecrasti, da nobis salutem mentis et corporis, ut et illorum passioni sit veneratio ex nostra devotione, et nobis auxilium proveniat de eorum sanctissima intercessione. Per.
Omnipotens sempiterne Deus, qui per gloriosi bella certaminis ad immortales triumphos martyres extulisti, da cordibus nostris dignam pro eorum commemoratione laetitiam, ut quorum memoriam pio amore amplectimur, eorum precibus adjuvemur.
Super oblata. —Munera tibi, Domine, nostrae devotionis offerimus, quae et pro tuorum tibi grata sint honore justorum, et nobis salutaria te miserante, reddantur. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum [Col. 0166C] et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: qui sanctorum martyrum tuorum pia certamina ad copiosam perducis victoriam, atque perpetuum eis largiris triumphum, ut Ecclesiae tuae semper sint in exemplum; praesta nobis, quaesumus, ut per eorum intercessionem, quorum festa celebramus, pietatis tuae munera capiamus. Per Christum.
Benedictio. — [Col. 0166D] In Benedictionali, ubi haec leguntur, benedicat vos. Benedicat vobis Dominus beatorum martyrum suorum Ill. suffragiis, et liberet ab adversitatibus cunctis. Amen. Commendet vos eorum intercessio gloriosa, quorum in conspectu ejus est mors pretiosa. Amen. Ut sicut illi per diversa genera tormentorum coelestis regni sunt sortiti haereditatem, ita vos eorum mereamini consortium per [Col. 0166D] bonorum operum exhibitionem. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
Ad Complendum. —Praesta nobis, Domine, quaesumus, ut quae pro martyrum tuorum Ill. beata passione peregimus, ipsorum nobis fiant intercessione salutaria, in quorum natalitiis sunt exsultanter impleta. Per Dominum nostrum.
Alia. —Omnipotens sempiterne Deus, qui in sanctorum tuorum cordibus flammam tuae dilectionis accendis, 160 da mentibus nostris eamdem fidei et charitatis virtutem, ut quorum gaudemus triumphis, proficiamus exemplis. Per.
Alia. —Ad defensionem fidelium, Domine, quaesumus, [Col. 0167A] dexteram tuae Majestatis extende, et, ut perpetua pietatis tuae protectione muniantur, intercessio pro his non desit martyrum continuata sanctorum. Per.
Alia. —Omnipotens et misericors Deus, fidelium lumen animarum, adesto votis solemnitatis hodiernae, et Ecclesiae tuae gaudiis de beatorum martyrum Ill. gloria conceptis benignus aspira, ut et corda nostra passione ipsorum (595) igniantur, et apud misericordiam tuam eorum juvemur meritis, quorum gaudemus exemplis. Per Dominum nostrum.
Alia. —Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ut sanctorum martyrum tuorum, quorum celebramus victorias, participemus et praemiis. Per Dominum nostrum.
Concede nobis, quaesumus, omnipotens Deus, venturam beati confessoris tui Ill. solemnitatem congruo praevenire honore, et venientem digna celebrare devotione. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Accepta tibi sit, Domine, nostrae devotionis oblatio, et ad sancti confessoris tui Ill. puriores faciat nos venire festivitatem. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et Majestatem tuam suppliciter exorare, ut qui beati Ill. confessoris tui festum solemnibus jejuniis et devotis praevenimus officiis, illius apud Majestatem tuam et adjuvemur meritis, et instruamur exemplis. [Col. 0167C] Per.
Ad Complendum. —Beati confessoris tui Ill., Domine, suffragiis exoratus, percepta nos sacramenti tui virtute defende. Per Dominum nostrum.
Super populum. —Benedictionis tuae, Domine, gratiam, intercedente sancto confessore tuo Ill., suscipiamus, ut cujus praeveniendo gloriam celebramus, ejus supplicando auxilium sentiamus. Per Dominum nostrum.
Ad Vesperos. —Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ut ad meliorem vitam sancti confessoris tui Ill. exempla nos provocent, quatenus cujus solemnia praevenimus, etiam actus imitemur, et intercessionibus adjuvemur. Per.
[Col. 0167D] Alia. —Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ut sicut 161 confessoris tui Ill. gloriosa natalitia praevenimus, sic ad tua beneficia promerenda Majestatem tuam pro nobis ipse praeveniat. Per.
Ad Matutinos. —Adesto, Domine, populo tuo, ut, beati confessoris tui Ill. merita praeclara suscipiens, ad impetrandam misericordiam tuam semper ejus patrociniis adjuvetur et meritis. Per Dominum nostrum.
Alia. —Absolve, quaesumus, Domine, tuorum delicta populorum, et a peccatorum nexibus, quae pro nostra fragilitate contraximus, intercedente beato confessore tuo Ill., liberemur. Per Dominum nostrum.
Misericordiam tuam, quaesumus, Domine, nobis, interveniente beato confessore tuo Ill., clementer impende, et nobis peccatoribus ipsius propitiare suffragiis. Per.
Super oblata. —Propitiare, quaesumus, Domine, supplicationibus nostris, et, interveniente pro nobis sancto Ill. confessore tuo, his sacramentis coelestidus servientes, ab omni culpa liberos esse concede, ut purificante nos gratia tua, iisdem quibus famulamur mysteriis emundemur. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et in hac die, quam transitu sacro beati confessoris [Col. 0168B] tui Ill. consecrasti; quaesumus ergo clementiam tuam, ut des nobis illam sequi doctrinam quam ille et verbo docuit, et opere complevit, quatenus nos adjuvari apud misericordiam tuam et exemplis ejus sentiamus et meritis. Per Christum Dominum nostrum
Alia Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et te in sanctorum tuorum virtute laudare, quibus pro meritis suis beatitudinis praemia contulisti. Quoniam semper in manu tua sunt, et non tanget illos tormentum mortis, quos, te custodiente, beatitudinis sinus intercludit, ubi perpetua semper exsultatione laetantur, ubi etiam beatus confessor tuus Ill. [Col. 0168C] sociatus exsultat. Petimus ergo ut memor sit miseriarum nostrarum, et de tua misericordia nobis impetret beatitudinis suae consortium. Per Christum.
Benedictio. —Omnipotens Deus det vobis copiam benedictionis, qui beatum Ill. sibi ascivit virtute confessionis. Amen. Et qui illum fecit coruscare miraculis, vos exornet bonorum operum incrementis. Amen. Quo ejus et exemplis eruditi, et intercessione muniti, cujus depositionis diem celebratis, illi possitis in coelesti regione adjungi. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
162 Ad Complendum. —Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut, de perceptis muneribus gratias exhibentes, intercedente beato confessore tuo Ill., beneficia potiora sumamus. Per.
[Col. 0168D] Super populum. —Aures pietatis tuae, quaesumus, Domine, precibus nostris inclina, ut qui peccatorum nostrorum flagellis percutimur, intercedente beato confessore tuo Ill., miserationis tuae gratia liberemur. Per.
Alia. —Sancti confessoris tui Ill. nos, quaesumus, Domine, tuere praesidiis, ut ejus semper intercessionibus adjuvemur. Per.
Alia. —Adesto, quaesumus, Domine, precibus nostris, quas in sancti confessoris tui Ill. commemoratione deferimus, ut qui nostrae justitiae fiduciam non habemus, ejus qui tibi placuit precibus adjuvemur. Per Dominum nostrum.
Alia. —Exsultemus, quaesumus, Domine, Deus [Col. 0169A] noster in solemnitate beati confessoris tui Ill., ut ejus sacra natalitia celebrantes, ad impetrandam misericordiam tuam semper ejus patrociniis adjuvemur. Per.
Alia. —Omnipotens sempiterne Deus, cui cuncta famulantur elementa, exaudi propitius, intercedente pro nobis confessore tuo Ill., orationem nostram, et tribue nobis misericordiam tuam; et quaecunque praecipis ut agamus, ipse adjuva ut implere possimus. Per Dominum nostrum.
Alia. —Sancti confessoris tui Ill. tribue nos, Domine, supplicationibus foveri, ut cujus depositionem annuo celebramus obsequio, ejus apud te intercessionibus et meritis adjuvemur. Per.
[Col. 0169B] Beatorum confessorum tuorum, Domine, Ill. natalitia praeeuntes, supplices te rogamus, ut quos coelesti gloria sublimasti, tuis adesse concedas fidelibus. Per.
Super oblata. —Sacrificium, Domine, quod pro beatis confessoribus tuis Ill. offert nostra devotio, eorum meritis augeat nobis, te donante, suffragium. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: sanctorum tuorum Ill. solemnitatem praevenientes, concede propitius, ut qui donis tuis ita exstiterunt gloriosi, apud te nostris existant nominibus idonei interventores. Per Christum.
[Col. 0169C] 163 Ad Complendum. —Quaesumus, Domine, salutaribus repleti mysteriis, ut quorum solemnitatem praeimus, eorum orationibus adjuvemur. Per.
Super populum. —Conserva, quaesumus, Domine, familiam tuam, et benedictionum tuarum propitius ubertate purifica, ut per intercessionem beatorum confessorum tuorum Ill. et eruditionibus tuis semper multiplicetur, et donis. Per Dominum nostrum.
Alia. —Propitiare, misericors Deus, supplicationibus nostris, et populum tuum pervigili protectione custodi, ut qui beatorum confessorum tuorum Ill. solemnia praevenimus, tribuas nobis ex eorum imitatione prospera mundi despicere, et nulla ejus adversa formidare. Per.
Alia. —Deus, qui beatos confessores tuos Ill. [Col. 0169D] sanctorum tuorum meritis coaequasti, da nobis in eorum celebritate gaudere, ut quorum commemorationem agimus, eorum imitatione proficiamus, et intercessionibus sublevemur. Per Dominum nostrum Jesum Christum.
Praesta, Domine, quaesumus, ut sicut sanctorum tuorum Ill. nos natalitia celebranda non deserunt, ita jugiter suffragiis comitentur. Per.
Super oblata. —Munera, Domine, plebis tuae, quaesumus, beatorum confessorum tuorum Ill. fiant grata suffragiis, et pro quorum triumphis tuo nomini offeruntur, [Col. 0170A] ipsorum digna perficiantur et meritis. Per Dominum nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et Majestatem tuam supplici devotione exorare, ut beatorum confessorum tuorum Ill., quorum hodie festa celebramus, obtentu mereamur tuum obtinere auxilium. Per Christum.
Alia Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et te in tuorum honore sanctorum Ill. glorificare, qui et illis pro certaminis constantia beatitudinem tribuisti sempiternam, et infirmitati nostrae talia [Col. 0170B] praestitisti suffragia, quae pro eorum meritis possis audire dignanter. Per Christum.
[Col. 0169] Iisdem verbis habetur in Benedictionali pro nativitate plurimorum confessorum. Benedictio. —Sanctorum suorum confessorum Ill. meritis vos Dominus faciat benedici, et contra adversa omnia eorum intercessione muniri. Amen. Eorum efficiat suffragio felices, quorum festivitatis diem celebratis ovantes. Amen. Quo eorum imitantes exempla, ad coelestia pervenire possitis promissa. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
164 Ad Complendum. —Et natalitiis sanctorum, Domine, et sacramenti munere vegetati, quaesumus ut bonis quibus per tuam gratiam nunc fovemur perfruamur aeternis. Per Dominum nostrum.
Super populum. —Adesto, Domine, precibus populi tui cum sanctorum Ill. patrocinio supplicantis, [Col. 0170C] ut quod propria fiducia non praesumit suffragantium meritis consequatur. Per.
Alia. —Magnificantes, Domine, misericordiam tuam suppliciter exoramus ut qui nos sanctorum tuorum frequentibus facis natalitiis interesse, perpetuis tribuas interesse consortiis. Per.
Alia. —Da nobis, omnipotens Deus, in sanctorum tuorum te semper commemoratione laudare, quia refovere curabis quos in honore tuo perseverare concedis. Per Dominum nostrum.
Alia. —Sanctorum tuorum Ill., Domine, suffragiis imploramus, ut a cunctis liberemur offensis. Per Dominum nostrum.
Alia. —Exaudi nos, omnipotens et misericors Deus, et sanctorum tuorum nos ubique tuere praesidiis. [Col. 0170D] Per.
Alia. —Tribue, quaesumus, Domine, sanctos tuos jugiter orare pro nobis; et semper eos clementer digneris audire. Per Dominum nostrum.
Alia. —Sancti tui, quaesumus, Domine, jugiter nobis a te et veniam postulent, et profectum. Per.
Sanctae martyris tuae Ill., Domine, supplicationibus tribue nos foveri, ut cujus venerabilem solemnitatem praevenimus obsequio, ejus intercessionibus commendemur et meritis. Per Christum.
Super oblata. —Muneribus nostris, Domine, [Col. 0171A] sanctae Ill. martyris tuae festa praecedimus, praesta quaesumus ut quae peccatorum nostrorum praepediuntur obstaculis illius meritis reddantur accepta. Per Dominum nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et te beatae Ill. natalitia praeveniendo laudare, praedicare et benedicere, quam tanto munere sublimasti, ut ei conferres et virginitatis coronam et martyrii palmam. Cujus interventus nos, quaesumus, a nostris mundet delictis, et supernorum civium faciat ascisci consortiis. Per Christum.
165 Alia Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias [Col. 0171B] agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et te, beatae Ill. natalitia praeveniendo, laudare, praedicare et benedicere, quam tanto munere sublimasti, ut ei conferres virginitatis coronam, et martyrii palmam; sicque virtute fidei et decore pudicitiae polleret, ut ad coelestia regna virgo pariter et martyr intraret. Per Christum.
Ad Complendum. —Quaesumus, omnipotens Deus, ut quorum nos tribuis communicare memoriis, eorum facias veraciter imitatores. Per.
Deus, qui inter caetera potentiae tuae miracula etiam in sexu fragili victoriam martyrii contulisti, concede propitius ut cujus natalitia colimus, per ejus ad te [Col. 0171C] exempla gradiamur. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —In sanctae virginis Ill. festivitate pretiosa, tua, Domine, mirabilia praedicantes, munera votiva deferimus; praesta, quaesumus, ut sicut ejus tibi grata sunt merita, sic nostrae servitutis accepta reddantur officia. Per Dominum nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per Christum Dominum nostrum. Quem beata virgo pariter et martyr Ill. et diligendo timuit, et timendo dilexit; illique conjuncta est moriendo, cui se consecraverat caste vivendo; et pro eo temporalem studuit sustinere poenam, ut ab eo perciperet gloriam sempiternam. Quae, dum duplicem vult sumere palmam [Col. 0171D] in sacri certaminis agone, et de corporis integritate, et de fidei puritate, laboriosius duxit longa antiqui hostis sustinere tentamenta, quam vitam praesentem cito amittere per tormenta. Quoniam cum in martyrio proponantur ea quae terreant, in carnis vero delectamentis ea quae mulceant, molestius sustinetur hostis occultus, quam superatur infestus. Cum ergo in utroque tui sit muneris quod vicit, quia nihil valet humana fragilitas, nisi tua hanc adjuvet pietas, pro nobis, quaesumus, tuam pietatem exoret, quae a te accepit ut vinceret. Et quae Unigeniti tui intrare meruit thalamum, intercessione sua inter [Col. 0172A] mundi hujus adversa nobis praestet auxilium. Per quem Majestatem tuam.
Alia Praefatio —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per Christum Dominum nostrum: cujus charitatis ardore ista, et omnes sanctae virgines, a beata Maria exemplum virginitatis accipientes, praesentis saeculi voluptates ac delicias contempserunt. Quoniam tuo dono actum est (597) ut postquam Virgo de Virgine prodiit, sexus fragilis esset fortis, et (598) in quo 166 fuit peccandi facilitas, esset vincendi felicitas. Antiquusque hostis, qui per antiquam virginem genus humanum se vicisse gloriabatur, per sanctas nunc virgines, sequaces potius Mariae quam [Col. 0172B] Evae, vincatur. Et in eo major ei confusio crescat, quod de eo etiam sexus fragilis jam triumphat. Quapropter immensam pietatem tuam humiliter exposcimus, ut per earum intercessionem, quae et sexum vicerunt et saeculum, tibique placuerunt et virginitatis decore, et passionis vigore, nos mereamur et invisibilem hostem superare, et Unigenito tuo Domino nostro adhaerere. Per quem Majestatem.
[Col. 0171] Haec Bened. assignatur in Benedictionali pro nat. unius virginis, et sequens in nativitate plurim. virginum. Benedictio. —Benedicat vobis Dominus qui beatae virgini Ill. concessit et decorem virginitatis et gloriam passionis. Amen. Et cujus opitulatione illa meruit et sexus fragilitatem et persequentiam rabiem devincere, vos possitis et vestrorum corporum illecebras et antiqui hostis machinamenta superare. Amen. Quo sicut illa sexu fragili virile nisa est certamen [Col. 0172C] adire, et post certamen de hostibus triumphare, ita vos in hac mortalitate viventes valeatis et antiquum hostem devincere, et ad regna coelestia pervenire. Amen. Quod ipse praestare.
Alia Benedictio. —Omnipotens Dominus, intercedentibus sanctis virginibus suis Ill., vos dignetur benedicere, qui de antiquo hoste non solum per viros, verum etiam per feminas voluit triumphare. Amen. Et qui illis voluit centesimi fructus donum decore virginitatis et agone martyrii conferre, vos dignetur et vitiorum squaloribus expurgare, et virtutum lampadibus exornare. Amen. Quatenus virtutum oleo ita pectorum vestrorum lampades possint repleri, ut cum eis coelestis sponsi thalamum valeatis ingredi. Amen. Quod ipse praestare dignetur, cujus [Col. 0172D] regnum et imperium.
Alia Complendum. —Auxilientur nobis, Domine, sumpta mysteria, et, intercedente beata Ill. martyre tua, sempiterna protectione confirment. Per Dominum nostrum.
Alia. —Indulgentiam nobis, Domine, beata Ill. martyr imploret, quae tibi semper grata exstitit, et merito castitatis et tuae professione virtutis. Per Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum.
(599) Alia Missa. —Deus, qui nos hodie sanctae virginis Ill. annua solemnitate laetificas, concede [Col. 0173A] propitius ut ejus adjuvemur meritis, cujus castitatis irradiamur exemplis. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Grata sit tibi, Domine, haec oblatio plebis tuae, quam tibi offerimus in honorem santae Ill. virginis, ut cunctis proficiat ad salutem. Per.
Ad Complendum. —Adjuvent nos, quaesumus, Domine, et haec mysteria sancta, quae sumpsimus, et beatae Ill. virginis intercessio veneranda. Per.
167 Benedictio vestium virginis, (600) vel viduae. —Deus, aeternorum bonorum fidelissime promissor, et certissime persolutor, qui vestimentum salutare et indumentum aeternae jucunditatis tuis fidelibus promisisti, clementiam tuam suppliciter exoramus, ut haec indumenta humilitatem cordis et contemptum [Col. 0173B] mundi significantia, quibus famula tua Ill. sancto visibiliter est informanda proposito, propitius †benedicas, et beatae castitatis habitum quem te inspirante susceperit, te protegente custodiat; et quam vestibus venerandae professionis induis temporaliter, beata facias immortalitate vestiri. Per Dominum nostrum.
Item alia. —Deus, bonarum virtutum dator, et omnium benedictionum largus infusor, exaudi preces nostras, et hanc vestem, qua famula tua Ill. pro conservandae castitatis signo se adoperiendam exposcit, †benedicere et sanctificare digneris. Per Dominum.
Benedictio vestis virginis. —Exaudi, omnipotens Deus, preces nostras, et hanc vestem, qua famula tua Ill. se adoperiendam exposcit, uberrimae benedictionis [Col. 0173C] imbre perfunde, sicut perfudisti oras vestimentorum Aaron benedictione profluente a capite in barbam unguenti. Et sicut benedixisti vestes omnium religiosorum tibi per omnia placentium, ita eam benedicere dignare ac praesta, clementissime Pater, ut supradictae famulae tuae haec sit vestis salubris protectio, haec cognitio religionis, haec initium sanctitatis, haec contra omnia tela inimici robusta defensio, ut centesimi muneris opulentia perseveranti continentia ditetur. Per Dominum nostrum.
(601) Benedictio virginis ab (602) episcopo dicenda, (603) quae fit in Epiphania, (604) vel secunda feria Paschae, aut (605) quando apostolorum natalitia celebrantur; et (606) vestimenta nigra forinsecus gestant.
[Col. 0173D] Respice, Domine, propitius super hanc famulam tuam Ill., ut sanctae virginitatis propositum, quod te inspirante suscepit, te gubernante custodiat. Per.
Consecratio. —Deus, castorum corporum benignus inhabitator, et incorruptarum amator animarum, qui humanam substantiam in primis hominibus diabolica fraude vitiatam, ita in Verbo tuo, per quod omnia facta sunt, reparas, ut eam non solum ad primae originis innocentiam revoces, sed etiam ad experientiam (607) quorumdam bonorum, quae in (608) novo saeculo sunt habenda, perducas, et obstrictos [Col. 0174A] adhuc conditione mortalium jam ad similitudinem provehas angelorum; respice super hanc famulam tuam Ill. (609) quae tibi devotionem suam offert, a quo et ipsa idem (610) votum assumpsit. Sit in ea, Domine, per donum Spiritus tui, prudens modestia, sapiens benignitas, gravis lenitas, casta libertas; ferveat in charitate, et nihil extra te diligat, laudabiliterque vivat, et laudari non appetat, te timeat, tibi amore serviat; tu ei honor, tu gaudium, tu in moerore solatium, 168 tu in ambiguitate consilium, tu in injuria defensio, in tribulatione patientia, in paupertate abundantia, (611) in jejunio cibus, in infirmitate sis medicina; per te, quem diligere super omnia appetit, quod est professa custodiat, ut et hostem antiquum devincat, et vitiorum [Col. 0174B] squalores expurget; (612) quatenus centesimi fructus dono virginitatis decorari, virtutumque lampadibus exornari, et electarum virginum tuarum consortio, te donante, mereatur uniri. Per eumdem.
Da, quaesumus, Domine, famulae tuae Ill., quam virginitatis honore dignatus es decorare, inchoati operis consummatum effectum, et, ut perfectam tibi offerat plenitudinem, initia sua perducere mereatur ad finem. Per.
Super oblata. —Oblatis hostiis, Domine, quaesumus, praesentis famulae tuae Ill. perseverantiam perpetuae virginitatis accommoda, ut apertis januis, summi Regis in adventu, regnum coeleste cum laetitia mereatur intrare. Per.
[Col. 0174C] Ad Complendum. —Respice, Domine, famulae tuae Ill. debitam servitutem, ut inter humanae fragilitatis incerta nullis adversitatibus opprimatur, quae de tua protectione confidit. Per.
Oratio ad abbatissam faciendam. —Exaudi, Domine, preces nostras, et super hanc famulam tuam Ill. Spiritum tuae benedictionis emitte, ut, coelesti munere ditata, et tuae gratiam possit Majestatis acquirere, et bene vivendi aliis exemplum praebere. Per Dominum nostrum Jesum Christum.
Oratio (613) ad [Col. 0173D] In vet. Sacram. Gall. exstat ordo ad consecrandas monachas, et ad velandam virg. Sequitur Benedictio [Col. 0174D] abbatissae, et super viduam veste mutandam. ancillas Dei velandas. —Famulas tuas, Domine, tuae custodia muniat pietatis, ut virginitatis sanctae propositum, quod te inspirante susceperunt, te protegente illaesum custodiant. Per [Col. 0174D] Dominum.
(614) Oratio ad abbatem faciendum. —Concede, quaesumus, omnipotens Deus, et famulum tuum Ill., quem ad regimen animarum elegimus, gratiae tuae dono prosequere, ut, te largiente, cum ipsa tibi nostra electione placeamus. Per Dominum.
Deus, in te sperantium fortitudo, adesto propitius invocationibus nostris; et quia sine te nihil potest mortalis infirmitas, praesta auxilium gratiae tuae, ut in sequendis mandatis tuis et voluntate tibi et actione placeamus. Per.
[Col. 0175A] 169 Super oblata. —Oblationem nostram, quaesumus, Domine, misericorditer acceptare et sanctificare digneris, ut ejus sanctificatione nobis salus proveniat, et defensio sempiterna. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: qui Ecclesiae tuae filios sicut non cessas erudire, ita non desinis adjuvare, ut scientiam, te miserante, recta faciendi, et possibilitatem capiant exsequendi. Per Christum.
[Col. 0176D] Legitur in Benediction. inscribiturque: Benedictio quotidianis diebus. Benedictio. —Benedicat vobis Dominus, et custodiat vos. Amen. Illuminet faciem suam super vos, et misereatur vestri. Amen. Convertat vultum suum ad vos, et donet vobis pacem. Amen. Quod ipse praestare [Col. 0175B] dignetur, cujus regnum et imperium sine fine permanet, per omnia saecula saeculorum. Amen. Benedictio Dei Patris et Filii et Spiritus sancti, et pax Domini sit semper vobiscum. Et cum spiritu tuo.
Ad Complendum. —Tantis, Domine, repleti muneribus, quaesumus ut et salutaria dona capiamus, et a tua nunquam laude cessemus. Per.
Super populum. —Fideles tuos, Domine, benedictio desiderata confirmet, quae eos et a tua voluntate faciat nunquam discrepare, et tuis semper indulgeat beneficiis gratulari. Per eumdem Dominum nostrum.
Sancti nominis tui, Domine, timorem pariter et [Col. 0175C] amorem fac nos habere perpetuum, quia nunquam tua gubernatione destituis, quos in soliditate tuae dilectionis instituis. Per Dominum.
Super oblata. —Oblatio nos, Domine, tuo nomini dicanda purificet, et de die in diem ad coelestis vitae transferat actionem. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per Christum Dominum nostrum: per quem Majestatem tuam suppliciter exoramus, ut ab Ecclesia tua quidquid est noxium tu repellas, et quod eidem salutare est largiaris; nosque contra superbos spiritus humilitatem tribuas rationabilem custodire, cum gratiam tuam clementer nobis impendis; nec humani incertos [Col. 0175D] consilii derelinquas, sed tua, quae falli non potest, gubernatione disponas. Per quem.
[Col. 0176D] Benedictionem hanc nullibi legi. Benedictio. —Propitietur Dominus cunctis iniquitatibus vestris, 170 et sanet omnes languores vestros. Amen. Redimat de interitu animam vestram, et satiet in bonis desiderium vestrum. Amen. Auferat [Col. 0176A] a vobis cor lapideum, et det vobis cor carneum. Amen. Quod ipse praestare.
Ad Complendum. —Sumptis muneribus; Domine, quaesumus ut cum frequentatione mysterii crescat nostrae salutis effectus. Per Dominum.
Super populum. —Deus, qui te in rectis ac sinceris manere pectoribus asseris, da nobis tua gratia tales existere, in quibus habitare digneris. Per Dominum nostrum Jesum Christum.
Deprecationem nostram, quaesumus, Domine, benignus exaudi, et quibus supplicandi praestas affectum, tribue defensionis auxilium. Per Dominum.
Super oblata. —Munera, Domine, oblata sanctifica, ut tui nobis Unigeniti corpus et sanguis fiant. [Col. 0176B] Per Dominum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: cujus hoc mirificum opus ac salutare mysterium fuit ut perditi dudum atque prostrati de diabolo et mortis aculeo ad hanc gloriam vocaremur, qua nunc genus electum sacerdotiumque regale, populus acquisitionis et gens sancta vocaremur. Agentes igitur indefessas gratias sanctamque munificentiam tuam praedicantes, Majestati tuae haec sacra deferimus, quae nobis ipse salutis nostrae auctor Christus instituit. Per quem Majestatem tuam.
[Col. 0176D] Haec quoque aliis ex Codicibus minime nota. De caeteris quae sequuntur eadem dicta sunto, nisi aliter rem se habere moneamus. Benedictio. —Benedicat vobis Dominus nostri oris alloquio, et cor vestrum sinceri amoris copulet [Col. 0176C] nexu perpetuo. Amen. Floreatis rerum praesentium copiis, justitia acquisitis, gaudeatis perenniter fructibus sincerissimae charitatis. Amen. Tribuat vobis Dominus dona perennia, ut (616) post tempora feliciter dilatata percipiatis gaudia sempiterna. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
Ad Complendum. —Sacris muneribus, Domine, perceptis, quaesumus ut nos eorum virtute, et a vitiis omnibus expies, et donis tuae gratiae jugiter repleas. Per Dominum nostrum.
Super populum. —Tempora nostra, quaesumus, Domine, pio favore prosequere, et quibus cursum tribuis largiorem, praesta continuum benignus auxilium. Per Dominum nostrum.
[Col. 0176D] Protector in te sperantium, Deus, sine quo nihil est validum, nihil sanctum, multiplica super nos misericordiam tuam, ut, te rectore, te duce, sic transeamus per bona temporalia, ut non amittamus aeterna. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Respice, Domine, munera supplicantis [Col. 0177A] Ecclesiae, et saluti credentium perpetua sanctificatione sumenda concede. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et omnipotentiam tuam jugiter implorare, ut nobis et praesentis vitae subsidium, et aeternae tribuas praemium sempiternum. Quo sic mutabilia dona capiamus, ut per haec ad incommutabilia dona pervenire valeamus; sic temporalis laetitiae tempora transeant, ut eis gaudia sempiterna succedant. Per Christum Dominum nostrum.
Benedictio. —Emundet Dominus conscientias vestras ab omni malitia, et repleat sanctificatione perpetua. Amen. Vota vestra clementer intendat, et [Col. 0177B] peccata omnia propitiatus indulgeat. Amen. Quae pie optatis miseratus attribuat, ac quae pavescitis, pius propugnator procul repellat. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
Ad Complendum. —Sancta tua nos, Domine, sumpta vivificent, et misericordiae sempiternae praeparent expiatos. Per Dominum nostrum.
Super populum. —Respice, Domine, propitius plebem tuam, et toto tibi corde subjectam praesidiis invictae pietatis attolle. Per Dominum.
Da nobis, quaesumus, Domine, ut et mundi cursus pacifice nobis tuo ordine dirigatur, et Ecclesia tua tranquilla devotione laetetur. Per Dominum.
Super oblata. —Ascendant, quaesumus, Domine, [Col. 0177C] preces humilitatis nostrae in conspectu clementiae tuae; et descendat super haec oblata virtus tuae divinitatis, quam nostris quoque purificandis mentibus largiaris. Per Dominum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: Majestatem tuam suppliciter deprecantes, ut opem tuam 172 petentibus dignanter impendas, et desiderantibus benignus tribuas profutura. Per Christum Dominum.
[Col. 0177D] Exstat in Benedict. post Benedictionem quotidianis diebus. Benedictio. —Omnipotens Deus sua vos clementia benedicat, et sensum vobis sapientiae salutaris infundat. Amen. Catholicae fidei vos documentis enutriat, et in sanctis operibus perseverabiles reddat. [Col. 0177D] Amen. Gressus vestros ab errore convertat, et viam vobis pacis et charitatis ostendat. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
Ad Complendum. —Mysteria nos, Domine, sancta purificent, et suo munere tueantur. Per.
Super populum. —Exaudi nos, Deus salutaris noster, et dies nostros in tua pace dispone, ut a cunctis perturbationibus liberati, tranquilla tibi servitute famulemur.
Deus, qui diligentibus te bona invisibilia praeparasti, infunde cordibus nostris tui amoris affectum, ut te in omnibus, et super omnia diligentes, promissiones [Col. 0178A] tuas, quae omne desiderium superant, consequamur. Per.
Super oblata. —Propitiare, Domine, supplicationibus nostris, et has oblationes famulorum famularumque tuarum benignus assume, ut quod singuli obtulerunt ad honorem nominis tui, cunctis proficiat ad salutem. Per Dominum nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per Christum Dominum nostrum, verum aeternumque pontificem, et (617) solum sine peccati macula sacerdotem, cujus sanguine fidelium corda mundantur, cujus institutione placationis tibi hostias non solum pro delictis populi, sed etiam pro nostris [Col. 0178B] offensionibus immolamus; tuam poscentes clementiam ut omne peccatum quod carnis fragilitate contraximus, ipso summo pro nobis Antistite interveniente, solvatur. Per quem.
Benedictio. —Amoveat a vobis Dominus totius maculas simultatis, et imbuat vobis munera purae dilectionis. Amen. Subjuget in vobis reluctationem carnis et sanguinis, et opem conferat perpetuae castitatis. Amen. Idque vos in praesenti saeculo diligere faciat, quod a coelestis paradisi haereditate non dividat. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
Ad Complendum. —Quos coelesti, Domine, dono satiasti, praesta, quaesumus, ut a nostris mundemur occultis, et ab hostium liberemur insidiis. Per.
173 Super populum. —Protegat, Domine, quaesumus, [Col. 0178C] tua dextera populum supplicantem, ut praesentem vitam sub tua gubernatione transcurrens, mereatur invenire perpetuam. Per Dominum nostrum.
Deus virtutum, (618) cujus est totum quod est optimum, insere pectoribus nostris amorem tui nominis, et praesta in nobis religionis augmentum, ut quae sunt bona nutrias, ac pietatis studio quae sunt nutrita custodias. Per.
Super oblata. —Propitiare, Domine, supplicationibus nostris, et has populi tui oblationes benignus assume, et, ut nullius sit irritum votum, et nullius vacua postulatio, praesta, quaesumus, ut quod fideliter [Col. 0178D] petimus, efficaciter consequamur. Per Dominum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et tibi vovere contriti sacrificium cordis, (619) tibi litare humiliati victimam pectoris, a quo omne bonum sumimus, omnem jucunditatem haurimus. Precamur itaque ut tibi conscientia nostra famuletur, et, ut in te de die in diem meliorata proficiat, tuae gratiae intemerata subdatur. Nostris nos, quaesumus, Domine, evacua malis, tuisque reple per omnia bonis, ut, percepta gratia, quam nostra non exigunt merita, a cunctis adversitatibus liberati, et in bonis omnibus [Col. 0179A] confirmati, supernis civibus mereamur conjungi. Per Christum.
[Col. 0179D] Habetur in Benedictionali versus finem. Benedictio. —Inclinet Dominus aurem suam ad preces vestrae humilitatis, et det vobis gratiam suae benedictionis, et praemium sempiternae salutis. Amen. Semper et ubique Dominum propitium habeatis, et in ejus laudibus exsultetis. Amen. Omnium peccatorum vestrorum vincula solvat, et ad gloriam sempiternam pervenire vos faciat. Amen. Quod ipse praestare.
Ad Complendum. —Repleti, Domine, muneribus tuis, quaesumus ut eorum et mundemur effectu, et muniamur auxilio. Per eumdem.
Super populum. —Da nobis, quaesumus, Domine, ut in tua gratia veraciter confidentes, et quae digna [Col. 0179B] sunt postulemus, et jugiter postulata sumamus. Per.
Deus, cujus providentia in sui dispositione non fallitur, te supplices exoramus, ut noxia cuncta submoveas, et omnia nobis profutura concedas. Per.
174 Super oblata. —Deus, qui legalium differentias hostiarum unius sacrificii perfectione (620) sanxisti, accipe sacrificium a devotis tibi famulis, et pari benedictione, sicut munera Abel, sanctifica, ut (621) quod singuli obtulerunt, ad Majestatis tuae honorem, cunctis proficiat ad salutem. Per Dominum nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, [Col. 0179C] Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et tuam misericordiam totis nisibus exorare, ne pro nostra nos iniquitate condemnes, sed pro tua pietate in via recta semper disponas; nec, sicut meremur, delinquentibus irascaris, sed fragilitati nostrae invicta bonitate subvenias. Per Christum.
Benedictio. —Sanctificet vos Domini gratia, et ab omni malo custodiat. Amen. Arceat a vobis omne quod malum est, et spiritus vestros corporaque purificet. Amen. Alliget vos sibi vinculo charitatis, et pax ejus abundet in cordibus vestris. Amen. Quod ipse praestare.
Ad Complendum. —Tua nos, Domine, medicinalis operatio, et a nostris perversitatibus clementer expediat, et ad ea quae sunt recta perducat. Per.
[Col. 0179D] Super populum. —Plebis tuae, quaesumus, Domine, ad te semper corda converte, ut quam tantis facis patrociniis adjuvari, perpetuis non desinas gubernare praesidiis. Per.
Largire nobis, Domine, quaesumus, semper (622) spiritum cogitandi quae recta sunt, propitius et agendi, ut qui sine te esse non possumus, secundum te vivere valeamus. Per.
Super oblata. —Suscipe munera, quaesumus, Domine, quae de tua largitate deferimus, ut haec sacrosancta mysteria, gratiae tuae operante virtute, et praesentis [Col. 0180A] vitae nos conversatione sanctificent, et ad gaudia sempiterna perducant. Per Dominum nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et tuam misericordiam exorare, ut te annuente valeamus quae mala sunt declinare et quae bona sunt consequenter explere; et quia nos fecisti ad tua sacramenta (623) pertinere, tu clementer in nobis eorum munus operare: Per Christum.
[Col. 0179D] In Benedictionali locum habet, inter illas quae de [Col. 0180D] communi leguntur. Benedictio. —Multiplicet in vobis Dominus copiam suae benedictionis, et confirmet vos in spe regni coelestis. Amen. Actus vestros corrigat, vitam emendet, 175 mores componat, et vos ad coelestis paradisi haereditatem perducat. Amen. Talique intentione [Col. 0180B] repleri valeatis, qua ei in perpetuum placeatis. Quod ipse praestare.
Ad Complendum. —Sumptis, Domine, tuae institutionis muneribus, quaesumus ut nos eorum et munditia purges, et potenti virtute defendas. Per Dominum.
Super populum. —Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ut, viam tuam devota mente currentes, (624) subripientium delictorum laqueos evadamus. Per Dominum nostrum.
Praesta, quaesumus, omnipotens et misericors Deus, ut inter hujus vitae caligines, nec ignorantia fallente mergamur, nec praecipiti studeamus voluntate peccare, [Col. 0180C] sed quibus fiduciam sperandae pietatis indulges, optatae misericordiae praesta benignus effectum. Per.
Super oblata. —Concede nobis haec, quaesumus, Domine, digne frequentare mysteria, quia quoties hujus Hostiae commemoratio celebratur, (625) opus nostrae redemptionis exercetur. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et tibi debitam servitutem, per ministerii hujus impletionem persolvere, quia non solum peccantibus veniam tribuis, sed etiam praemia petentibus impertiris. Et quod perpeti malis operibus promeremur, magnifica pietate depellis, ut nos ad tuae reverentiae cultum, et (626) terrore cogas, et amore perducas. [Col. 0180D] Per Christum.
Benedictio. —Deus, qui est vita mortalium, salusque peccatorum, auferat a vobis omnes maculas delictorum. Amen. Induat vos decore virtutum, sanctificet mentes, purificet voluntates, et donet vobis sanctorum consortium angelorum. Ut probabiles fide, et opere immaculati, perveniatis ad aeternam gaudiorum coelestium haereditatem. Amen. Quod ipse praestare.
Ad Complendum. —Tui nobis, Domine, communio sacramenti, et purificationem conferat, et tribuat unitatem. Per.
[Col. 0181A] Super populum. —Conserva, quaesumus, Domine, tuorum corda fidelium, et gratiae tuae virtute corrobora, ut et in tua sint supplicatione devoti, et mutua dilectione sinceri. Per Dominum nostrum.
Deus, qui omnipotentiam tuam parcendo maxime, 176 et miserando manifestas, multiplica super nos misericordiam tuam, ut, ad tua promissa currentes, coelestium bonorum facias esse consortes. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Tibi, Domine, sacrificia dicata reddantur, quae sic ad honorem nominis tui deferenda tribuisti, ut eadem remedia fieri nostra praestares. Per Dominum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum [Col. 0181B] et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: cujus primum tuae pietatis indicium est, si tibi nos facias toto corde subjectos, et spiritum nobis tantae devotionis infundas, ut propitius largiaris consequenter auxillium. Per Christum.
[Col. 0181] Exhibetur in Benedictionali inter communes, seu nulli diei addictas. Benedictio. —Devotionem vestram Dominus dignanter intendat, et suae vobis benedictionis dona concedat. Amen. Talique vos in praesenti saeculo subsidio muniat, ut paradisi vos in futuro habitatores efficiat. Amen. Sicque corda vestra sanctificando benedicat, et benedicendo sanctificet, ut vobiscum, imo in vobis eum habitare delectet. Amen. Quod ipse praestare.
Ad Complendum. —Quaesumus, Domine Deus noster, [Col. 0181C] ut quos divinis reparare non desinis sacramentis, tuis non destituas benignus auxiliis. Per.
Super populum. —Fideles tuos, Domine, quaesumus, corpore pariter et mente purifica, ut, tua inspiratione compuncti, noxias delectationes vitare praevaleant, atque, ut earum non capiantur illecebris, tua semper suavitate pascantur. Per.
Omnipotens sempiterne Deus, qui abundantia pietatis tuae et merita supplicum excedis et vota, effunde super nos misericordiam tuam, ut dimittas quae conscientia metuit, et adjicias quod oratio non praesumit. Per.
Super oblata. —Respice, Domine, quaesumus, nostram propitius servitutem, ut quod offerimus sit [Col. 0181D] tibi munus acceptum, sit nostrae fragilitatis subsidium. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: qui nos castigando sanas, et refovendo benignus erudis, dum magis vis salvos esse correctos quam perire dejectos. Per Christum Dominum nostrum.
Benedictio. —Gratia sua vos Dominus locupletet, et coelesti benedictione multiplicet. Amen. Ab omni vos adversitate 177 defendat, et pia semper miseratione custodiat. Amen. Petitiones vestras placatus [Col. 0182A] intendat, et culparum omnium vobis veniam clementer attribuat. Amen. Quod ipse praestare.
Ad Complendum. —Sentiamus, Domine, quaesumus, tui perceptione sacramenti subsidium mentis et corporis, ut in utroque salvati, coelestis remedii plenitudine gloriemur. Per.
Super populum. —Tuere, Domine, populum tuum, et salutaribus praesidiis semper adjutum beneficiis attolle continuis et mentis et corporis. Per.
Omnipotens sempiterne Deus, per quem coepit esse quod non erat, et (627) factum est visibile quod latebat, stultitiam nostri cordis emunda, et quae in nobis sunt vitiorum secreta purifica, ut possimus tibi Domino pura mente servire. Per Dominum.
[Col. 0182B] Super oblata. —Offerimus tibi, Domine, Hostiam placationis et laudis, humiliter implorantes, ut et eam placabili pietate respicias, et offerentium preces clementi largitate exaudias. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: quia tu in nostra semper faciens infirmitate virtutem, (628) Ecclesiam tuam inter adversa crescere tribuisti, ut cum putaretur oppressa, tunc potius praevaleret exaltata, dum simul et experientiam fidei declarat afflictio, et victoriosissima semper perseveret, te adjuvante, devotio. Per Christum.
Benedictio. —Det vobis Dominus munus suae benedictionis, et repleat vos spiritu veritatis et pacis. [Col. 0182C] Amen. Quatenus sic per viam salutis devota mente curratis ut subrepentium delictorum laqueos salubriter evadatis. Amen. Sicque efficiamini in ejus supplicatione devoti, et in mutua dilectione sinceri, ut ad coeleste regnum pervenire possitis securi. Amen. Quod ipse praestare.
Ad Complendum. —Vivificet nos, quaesumus, Domine, hujus participatio sancta mysterii, et pariter nobis expiationem tribuat et munimen. Per.
Super populum. —Omnipotens et misericors Deus, de cujus munere venit ut tibi a fidelibus tuis digne et laudabiliter serviatur, tribue, quaesumus, nobis, ut ad promissiones tuas sine offensione curramus. Per.
[Col. 0182D] Omnipotens sempiterne Deus, da nobis fidei, 178 spei et charitatis augmentum, et ut mereamur assequi quod promittis, fac nos amare quod praecipis. Per.
Super oblata. —Propitiare, Domine, populo tuo, propitiare muneribus, ut hac oblatione placatus et indulgentiam nobis tribuas et postulata concedas. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus; qui nos de donis bonorum temporalium ad perceptionem [Col. 0183A] provehis aeternorum, et haec tribuis et illa largiris, ut et mansuris jam incipiamus inseri, et praetereuntibus non teneri. Tuum est enim quod vivimus, quia licet peccati vulnere natura nostra sit vitiata, tui tamen est operis ut terrem generati ad coelestia renascamur. Per Christum.
Benedictio. —Benedictio vos Domini comitetur ubique, sibique semper faciat adhaerere. Amen. Ipse vos sua benedictione salvificet, qui dignatus est plasmare potenter. Amen. Atque ita vos praestet feliciter vivere, ut coelestis beatitudinis efficiat cohaeredes. Amen. Quod ipse praestare.
Ad Complendum. —Coelestibus, Domine, donis satiatos, quaesumus ut et voluntate pie recteque vivendi, et virtute atque efficacia perficiendi nos jugiter donare [Col. 0183B] digneris. Per Dominum.
Super populum. —Conserva, quaesumus, Domine, populum tuum; et quem salutaribus praesidiis non desinis adjuvare, perpetuis tribue gaudere beneficiis et mentis et corporis. Per Dominum nostrum.
Custodi, Domine, quaesumus Ecclesiam tuam propitiatione perpetua, et quia sine te labitur humana mortalitas, tuis semper auxiliis et abstrahatur a noxiis et ad salutaria dirigatur. Per Dominum.
Super oblata. —Hostiam sacrificii singularis tibi, Domine, deferentes petimus, ut ejus virtute nos et a peccatis emacules, et tua sanctificatione dignos efficias. Per Dominum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum [Col. 0183C] et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per Christum Dominum nostrum: qui aeternitate sacerdotii sui omnes tibi servientes sanctificat sacerdotes, quoniam mortali carne circumdati, ita quotidianis peccatorum remissionibus indigemus, ut non solum pro populo, sed etiam pro nobis ejusdem te Pontificis sanguis exoret. Per quem.
179 [Col. 0183] Exstat in Benedictionali, scilicet in serie benedictionum de communi seu quotidianarum. Benedictio. —Concedat vobis omnipotens Deus munus suae benedictionis, qui vestrae est conscius infirmitatis. Amen. Et (629) qui vobis tribuit supplicandi affectum, tribuat consolationis auxilium. Amen. Ut ab eo et praesentis et futurae vitae subsidium capiatis, cujus vos bonitate creatos esse creditis. Amen. Quod ipse praestare.
[Col. 0183D] Ad Complendum. —Praesta nobis, misericors Deus, ut placationem tuam promptis mentibus exoremus, et, per sacramenta quae sumpsimus peccatorum veniam consequentes, a noxiis liberemur incursibus. Per Dominum nostrum.
Super populum. —Propitiare, Domine, populo tuo, et ab omnibus illum absolve peccatis, ut quod nostris offensionibus promeremur, tua indulgentia repellatur. Per.
Ecclesiam tuam, Domine, miseratio continuata mundet et muniat, et quia sine te non potest salva [Col. 0184A] consistere, tuo semper (630) munere gubernetur. Per Dominum.
Super oblata. —Tua nos, Domine, sacramenta custodiant, et contra diabolicos tueantur semper incursus. Per Dominum nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et te incessanter precari, ut qui te auctore subsistimus, te dispensante dirigamur. Non (631) nostris sensibus relinquamur, sed ad tuae reducti semper tramitem veritatis, haec studeamus exercere quae praecipis, ut possimus dona percipere quae promittis. Per Christum.
Benedictio. —Omnipotens Deus peccatorum vestrorum [Col. 0184B] maculas purget, et sua vos benedictione illustret. Amen. Repleat vos spiritalium donis virtutum, et perseverare faciat in bonis propositum vestrum. Amen. Sicque humilitatem vestram benignus acceptet, ut suae vos pietatis remuneratione locupletet. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
Ad Complendum. —Mentes nostras et corpora possideat, Domine, quaesumus, doni coelestis operatio, (632) ut non noster sensus in nobis, sed jugiter ejus praeveniat effectus. Per Dominum.
Super populum. —Adesto, Domine, supplicationibus nostris, et nihil de sua conscientia praesumentibus ineffabili miseratione succurre, ut quod non habet fiducia meritorum, tua conferat largitas invicta donorum. Per.
Absolve, quaesumus, Domine, tuorum delicta populorum, et a peccatorum nostrorum nexibus, quae pro nostra fragilitate contraximus, tua benignitate liberemur. Per.
Super oblata. —Pro nostrae servitutis augmento sacrificium tibi laudis offerentes, quaesumus, Domine, (633) ut quod immeritis contulisti, propitius exsequaris. Per Dominum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: quia, cum laude nostra non egeas, grata tibi tamen est tuorum devotio famulorum; nec te augent nostra praeconia, sed nobis proficiunt ad salutem. Quoniam [Col. 0184D] sicut fontem vitae praeterire causa moriendi est, sic eodem jugiter redundare, effectus est sine fine vivendi. Per Christum.
Benedictio. —Omnipotens Deus coelesti vos protectione circumdet, et suae benedictionis dono locupletet. Amen. Concedatque vobis, ut qui in sola spe gratiae coelestis innitimini, coelesti etiam protectione muniamini. Amen. Quatenus et in praesenti saeculo mortalis vitae solatia capiatis, et sempiternae gaudia comprehendere valeatis. Quod ipse praestare.
Ad Complendum. —Salutaris Hostiae participatione recreati, quaesumus, omnipotens Deus, ut ejus potentia [Col. 0185A] singulari nos ipsos tibi holocaustum facias sempiternum. Per.
Super populum. —Da, quaesumus, Domine, populo tuo et mentem qua tibi devotus existat, et intellectum quo justa deposcat, et propitiationem tuam, qua pie desiderantibus profutura perficias. Per.
Omnipotens sempiterne Deus, misericordiam tuam ostende supplicibus, ut qui de (634) meritorum qualitate diffidimus, non judicium tuum, sed indulgentiam sentiamus. Per Dominum.
Super oblata. —Hujus te, Domine, muneris oblatione placemus, et perpetuae vitae participes hujus operatione reddamur. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et [Col. 0185B] salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per Christum Dominum nostrum: qui vicit diabolum 181 et mundum, hominemque paradiso restituit, et vitae januas credentibus patefecit. Per quem.
[Col. 0185D] Est in Benedict. loco jam designato. Benedictio. —Omnipotens Deus dexterae suae perpetuo vos circumdet auxilio, et benedictionum suarum repleat dono. Amen. Ab omni vos pravitate defendat, et donis coelestibus exuberare concedat. Amen. Quo corpore mundati ac mente, talem ei exhibeatis servitutem, per quam suam consequi valeatis propitiationem. Amen. Quod ipse.
Ad Complendum. —Coelestis mensae, quaesumus, Domine, sacrosancta libatio corda nostra purget semper et pascat. Per Dominum nostrum.
[Col. 0185C] Super populum. —Adesto, Domine, populis tuis in tua protectione fidentibus, et tuae se dexterae suppliciter inclinantes perpetua defensione conserva. Per.
Fac nos, Domine, quaesumus, tibi prompta voluntate subjectos, et ad supplicandum tibi nostras semper excita voluntates. Per.
Super oblata. —Munda nos, Domine, sacrificii praesentis effectu, et perfice miseratus in nobis ut ejus mereamur esse participes. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et tuam Majestatem humiliter implorare, ut Jesus [Col. 0185D] Christus Filius tuus Dominus noster sua nos gratia protegat et conservet; et, quia sine ipso nihil recte valemus efficere, ipsius munere capiamus ut tibi semper placere possimus. Per quem Majestatem.
[Col. 0185D] Haec Benedictio praecedenti subjicitur in Benedictionali. Benedictio. —Purificet omnipotens Deus vestrorum cordium arcana, et benedictionis suae vobis tribuat incrementa. Amen. Ab omnibus vitae praesentis periculis exuamini, et virtutum spiritalium ornamentis induamini. Amen. Quo illius adjutorio fulti sic ei serviatis in terris, ut ei conjungi valeatis in coelis. Amen. Quod ipse.
[Col. 0186A] Ad Complendum. —Purifica, Domine, quaesumus, mentes nostras benignus, et renova coelestibus sacramentis, ut consequenter et corporum praesens pariter et futurum capiamus auxilium. Per.
Super populum. —Respice propitius, Domine, ad debitam tibi populi servitutem, ut inter humanae fragilitatis incerta nullis adversitatibus opprimatur, qui de tua protectione confidit. Per Dominum nostrum.
Da, quaesumus, Domine, populo tuo diabolica vitare contagia, et te solum Dominum puro corde sectari. Per.
Super oblata. —Majestatem tuam, Domine, suppliciter deprecamur, ut haec sancta, quae (635) gerimus, et praeteritis nos delictis exuant et futuris. [Col. 0186B] Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et suppliciter te exorare, ut sic nos bonis tuis instruas sempiternis, ut temporalibus quoque consolari digneris; sic praesentibus refovere, ut ad gaudia nos mansura perducas. Per Christum.
Benedictio. —Omnipotens Deus [Col. 0186D] In Ed. deest universa, quod addidimus ex Ms. et ex Benedictionali. universa a vobis adversa excludat, et suae super vos benedictionis dona propitiatus infundat. Amen. Corda vestra efficiat sacris intenta doctrinis, quo possint repleri beneficiis sempiternis. Amen. Quatenus et exsequenda intelligentes et intellecta exsequentes, et inter adversa mundi inveniamini (636) indemnes, et beatorum [Col. 0186C] spirituum efficiamini cohaeredes. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
Ad Complendum. —Sacrificium, quod tuae, Domine Deus, obtulimus pietati, nobis ad veniam nostrorum proficiat peccatorum, et tuae miserationis semper tribuat solatium. Per Dominum nostrum Jesum Christum.
Super populum. —Benedictionem tuam, Domine, populus fidelis accipiat; qua, corpore salvatus ac mente, et gratam tibi semper exhibeat servitutem, et propitiationis tuae beneficia semper inveniat. Per Dominum nostrum.
Dirigat corda nostra, Domine, quaesumus, tuae miserationis operatio, quia tibi sine te placere non [Col. 0186D] possumus. Per Dominum.
Super oblata. —Deus, qui nos per hujus (637) sacrificii veneranda commercia unius summaeque divinitatis participes efficis, praesta, quaesumus, ut et tuam cognoscamus veritatem, et eam dignis mentibus ac moribus assequamur. Per Dominum nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: qui propterea jure punis errantes, et clementer refoves 183 castigatos, ut nos a malis operibus abstrahas, [Col. 0187A] et ad bona facienda convertas, quia non vis invenire quod damnes, sed esse potius quod corones. Qui cum pro nostris meritis jugiter mereamur affligi, tu tamen judicium ad correctionem temperas, non perpetuam exerces ad poenam. Juste enim corrigis, et clementer ignoscis, in utroque verax, in utroque misericors. Qui nos ea lege disponis, ut coercendo in aeternum perire non sinas, et parcendo spatium tribuas corrigendi. Qui ideo malis praesentibus nos flagellas, ut ad bona futura perducas; ideo bonis temporalibus consolaris, ut de sempiternis facias certiores. Quo te et in prosperis et in adversis pia semper confessione laudemus. Per Christum Dominum nostrum.
[Col. 0187D] In Benedictionali est ultima. Benedictio. —Omnipotens Deus dies vestros in [Col. 0187B] sua pace disponat, et suae vobis benedictionis dona concedat. Amen. Ab omnibus vos perturbationibus liberet, et mentes vestras suae pacis tranquillitate consolidet. Amen. Quatenus spei, fidei et charitatis gemmis ornati, et praesentem vitam transigatis illaesi, et ad aeternam perveniatis securi. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
Ad Complendum. —Gratias tibi referimus, Domine, sacro munere vegetati, tuam misericordiam deprecantes, ut dignos nos ejus participatione perficias. Per Dominum.
Super populum. —Familiae tuae, quaesumus, Domine, esto protector, et misericordiam tuam concede poscenti, qua tibi semper fiat obediens, et tua dona percipiat. Per.
Omnipotens et misericors Deus, universa nobis adversantia propitiatus exclude, ut, mente et corpore pariter expediti, quae tua sunt liberis mentibus exsequamur. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Da, quaesumus, omnipotens Deus, sic nos sacris muneribus tuam veniam promereri, ut nostros corrigamus excessus; sic fatentibus relaxare delictum, ut coerceamus in suis pravitatibus obstinatos. Per Dominum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et clementiam tuam suppliciter exorare, ut Filius tuus Jesus Christus Dominus noster, qui se usque in finem [Col. 0187D] saeculi suis promisit fidelibus adfuturum, (638) et praesentiae corporalis mysteriis non deserat quos redemit, et Majestatis suae beneficiis non relinquat. Per quem Majestatem.
Benedictio. —Benedictionis Domini gratia vos semper protegat, et ab omni malo defendat. Amen. Mundet vos 184 ab omni crimine peccatorum, et sibimet placere faciat in aeternum. Amen. Ubique vobis Dominus placatus occurrat, et suae benedictionis opem dignanter attribuat. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
Ad Complendum. —Tua nos, Domine, medicinalis [Col. 0188A] operatio, et a nostris perversitatibus clementer expediat, et tuis faciat semper inhaerere mandatis. Per.
Super populum. —Familiam tuam, quaesumus, Domine, dextera tua perpetuo circumdet auxilio, ut, ab omni pravitate defensa, donis coelestibus prosequatur. Per Dominum nostrum.
Largire, quaesumus, Domine, fidelibus tuis indulgentiam placatus et pacem, ut pariter ab omnibus mundentur offensis, et secura tibi mente deserviant. Per.
Super oblata. —Coelestem nobis praebeant haec mysteria, quaesumus, Domine, medicinam, et vitia nostri cordis expurgent. Per Dominum nostrum.
[Col. 0188B] Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: Majestatem tuam suppliciter deprecantes, ut, expulsis azymis vetustatis, illius Agni cibo satiemur et poculo qui et nostram imaginem reparavit, et suam nobis gratiam repromisit, Jesus Christus Filius tuus.
Benedictio. —Omnipotens Dominus adaperiat cor vestrum in lege sua, et humiliet animas vestras ad capienda mandata coelestia. Amen. Quidquid vobis pro salute animarum vestrarum os mortalitatis nostrae enarrat, acceptum vobis pietas divina efficiat. Amen. Ut, divinis sermonibus animati cum eis qui pro vobis invigilant, ad aeternam beatitudinem mereamini [Col. 0188C] pervenire illaesi. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
Ad Complendum. —Sacrificium salutis nostrae tibi offerentes, quaesumus, Domine Deus noster, ut concedas nobis purificatis mentibus semper tuae pietatis celebrare mysterium. Per Dominum nostrum.
Super populum. —Da salutem, Domine, quaesumus, populo tuo mentis et corporis, et perpetuis consolationibus tuorum reple corda fidelium, ut, tua protectione relevati, et pia tibi devotione complaceant, et tua semper beneficia consequantur. Per Dominum nostrum.
Deus, qui nos regendo conservas, parcendo justificas, et a temporali tribulatione nos eripe, et gaudia [Col. 0188D] nobis aeterna largire. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Suscipe, Domine, propitiatus hostias, quibus et te placari voluisti, et nobis salutem potenti pietate restitui. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per Christum Dominum nostrum: per quem sanctum et benedictum nomen Majestatis tuae ubique veneratur, adoratur, praedicatur et colitur, qui est origo salutis, via virtutis, et tuae propitiatio pietatis. Per quem.
[Col. 0189A] (639) Req. Ben.
Ad Complendum. —Immortalitatis alimoniam consecuti, quaesumus, Domine, ut quod ore percepimus, mente sectemur. Per Dominum nostrum.
Super populum. —Familiam tuam, quaesumus, Domine, continua pietate custodi, ut a cunctis adversitatibus te protegente sit libera, et in bonis actibus tuo nomini sit devota. Per Dominum.
Deus, refugium nostrum et virtus, adesto piis Ecclesiae tuae precibus auctor ipse pietatis, et praesta ut quod fideliter petimus efficaciter consequamur. Per.
Super oblata. —Da, misericors Deus, ut haec salutaris oblatio et a propriis nos reatibus indesinenter [Col. 0189B] expediat, et ab omnibus tueatur adversis. Per Dominum nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: et tibi debitas laudes pio honore deferre, et mirabilium tuorum inenarrabilia praeconia devotae mentis veneratione celebrare. Teque ineffabilem, atque invisibilem Deum laudare, benedicere, adorare. Per Christum Dominum nostrum.
Req. Ben.
Ad Complendum. —Coelesti lumine, quaesumus, Domine, semper et ubique nos praeveni, ut mysterium, cujus nos 186 participes esse voluisti, et puro cernamus intuitu, et digno percipiamus affectu. [Col. 0189C] Per.
Super populum. —Protector in te sperantium, Deus, salva populum tuum, ut a peccatis liber, et ab hoste securus, in tua semper gratia perseveret. Per Dominum nostrum Jesum Christum.
Excita, Domine, quaesumus, tuorum fidelium voluntates, ut divini operis fructum propensius exsequentes, pietatis tuae remedia majora percipiant. Per Dominum.
Super oblata. —Propitius esto, Domine, supplicationibus nostris, et, populi tui oblationibus precibusque susceptis, omnium nostrum ad te corda converte, ut, a terrenis cupiditatibus liberi, ad coelestia desideria transeamus. Per.
[Col. 0189D] Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: cujus est operis quod conditi sumus, muneris quod vivimus, pietatis quod tua erga nos dona cognoscimus. Quamvis enim natura nostra peccati vitiata sit vulnere, a terrenis tamen ad coelestia provehitur tuo inenarrabili munere. Per Christum.
Req. Ben.
Ad Complendum. —Concede nobis, Domine, quaesumus, ut quidquid in nostra mente vitiosum est, [Col. 0190A] sacramenti quod sumpsimus medicatione curetur. Per.
Super populum. —Excita, Domine, tuorum corda fidelium, ut, sacris intenta doctrinis, et intelligant quod sequantur, et sequendo fideliter apprehendant. Per Dominum nostrum.
(641) Excita, Domine, potentiam tuam, et veni, et quod Ecclesiae tuae promisisti, usque in finem saeculi clementer operare. Qui vivis et regnas cum Deo Patre in unitate Spiritus sancti Deus. Per omnia.
Super oblata. —Sacrificium tibi, Domine, celebrandum placatus intende, quod et nos a vitiis nostrae conditionis emundet, et tuo nomini reddat acceptos. Per.
[Col. 0190B] Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, 187 per Christum Dominum nostrum: cujus (642) primi adventus mysterium ita nos facias dignis laudibus et officiis celebrare, praesentemque vitam inculpabilem ducere, ut secundum valeamus interriti exspectare. Per quem Majestatem.
Benedictio. —Concedat vobis Dominus praemium sincerae charitatis, ut cum omnibus semper in pace vivatis. Amen. Inimicorum omnium insidias superetis, et praesentem vitam sincerissime peragatis. Amen. Sitis etiam a reatu conscientiae liberi, ut nihil metuatis in die judicii postfuturi. Quod ipse.
Ad Complendum. —Animae nostrae, quaesumus, [Col. 0190C] omnipotens Deus, hoc potiantur desiderio, ut a tuo Spiritu inflammentur, ut, sicut lampades, divino munere satiati, ante conspectum venientis Christi Filii tui velut clara lumina fulgeamus. Per eumdem.
Super populum. —Preces populi tui, quaesumus, Domine, clementer exaudi, ut qui de adventu Unigeniti Filii tui secundum carnem laetantur; in secundo, cum venerit in Majestate sua, praemium aeternae vitae percipiant. Per.
Excita, quaesumus, Domine, potentiam tuam et veni, ut ab imminentibus peccatorum nostrorum periculis te mereamur protegente eripi, te liberante salvari. Qui vivis et regnas.
Super oblata. —Intende, quaesumus, Domine, sacrificium [Col. 0190D] singulare, ut, hujus participatione mysterii, quae speranda credimus exspectata sumamus. Per Dominum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, (643) cui proprium est et singulare quod bonus es, et nulla unquam a te es commutatione diversus. Propitiare, quaesumus, supplicationibus nostris, et Ecclesiae tuae misericordiam tuam quam deprecatur ostende, manifestans plebi tuae, Unigeniti tui et [Col. 0191A] incarnationis mysterium; et adventus admirabile sacramentum; ut in universitate nationum (644) constet esse perfectum, (645) quod vatum oraculis fuit ante promissum, (646) percipiantque dignitatem adoptionis quos exornat confessio veritatis. Per quem.
Benedictio. —Omnipotens Deus, cujus Unigeniti adventum, et praeteritum creditis, et futurum exspectatis, ejusdem adventus vos illustratione sanctificet, et sua benedictione locupletet. Amen. In praesentis vitae stadio vos ab omni adversitate defendat, et se vobis in judicio placabilem ostendat. Amen. Quo, a cunctis contagiis peccatorum liberati, illius tremendi examinis diem exspectetis interriti. Amen. Quod ipse.
[Col. 0191B] 188 Ad Complendum. —Suscipiamus, Domine, misericordiam tuam in medio templi tui, et reparationis nostrae ventura solemnia congruis honoribus praecedamus. Per.
Super populum. —Da, quaesumus, Domine, populo tuo Spiritum veritatis et pacis, ut et te per adventum Unigeniti tui tota mente cognoscat, et quae tibi sunt placita, toto corde sectetur. Per eumdem Dominum nostrum.
Excita, Domine, corda nostra ad praeparandas Unigeniti tui vias, ut per ejus adventum purificatis tibi mentibus servire mereamur. Qui tecum vivit et regnat Deus.
Super oblata. —Placare, Domine, quaesumus, humilitatis [Col. 0191C] nostrae precibus et hostiis, et ubi nulla suppetunt suffragia meritorum, tuae nobis indulgentiae succurre praesidiis. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: qui (647) tuo inenarrabili munere praestitisti ut natura humana ad similitudinem tui condita, dissimilis per peccatum et mortem effecta, nequaquam in aeterna damnatione periret; sed unde peccatum mortem contraxerat, inde vitam tua pietas immensa repararet, et (648) antiquae virginis facinus nova et intemerata virgo Maria piaret. Quae ab angelo salutata, a Spiritu sancto obumbrata, illum gignere meruit, qui cuncta nasci suo nutu concessit: quae mirabatur [Col. 0191D] et corporis integritatem, et conceptus fecunditatem, gaudebatque suum paritura parentem, Jesum Christum Dominum nostrum. Per quem.
Benedictio. —(649) Deus, cujus adventus incarnationis praeteritus creditur, et judicii venturus exspectatur, vos, antequam veniat, expiet ab omni contagione delicti. Amen. Prius in vobis diluat omne quod illa futura examinatione puniturus est, ut cum justus advenerit judex, non in vobis inveniat quod condemnet. Amen. Quo veniente non incurratis supplicium aeternum, sed remuneremini donariis sempiternis. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
[Col. 0192A] Ad Complendum. —Repleti cibo spiritalis alimoniae, supplices te, Domine, deprecamur, ut hujus participatione mysterii doceas nos terrena despicere, et amare coelestia. Per Dominum nostrum.
Super populum. —Da, quaesumus, omnipotens Deus, cunctae familiae tuae hanc voluntatem, Christo Filio tuo Domino nostro venienti, in operibus justis aptos occurrere, ut ejus dexterae sociati, regnum mereantur possidere coeleste. Per eumdem Dominum nostrum.
Aurem tuam, quaesumus, Domine, precibus nostris accommoda, et mentis nostrae tenebras gratia tuae visitationis illustra. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Devotionis nostrae tibi, quaesumus, [Col. 0192B] Domine, Hostia jugiter immoletur, quae et sacri peragat instituta mysterii, et salutare tuum nobis mirabiliter operetur. Per eumdem Dominum nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per Christum Dominum nostrum: cujus incarnatione salus facta est mundi, et passione redemptio procurata est hominis procreati. Ipse nos, quaesumus, ad aeternum perducat praemium, qui redemit de tenebris infernorum, justificetque in adventu secundo, qui nos redemit in primo; quatenus illius nos a malis omnibus defendat sublimitas, cujus nos ad vitam erexit humilitas. Per quem Majestatem tuam.
Benedictio. —Omnipotens Deus vos placato vultu [Col. 0192C] respiciat, et in vos donum suae benedictionis infundat. Amen. Et qui hos dies incarnatione Unigeniti sui fecit solemnes, a cunctis praesentis et futurae vitae adversitatibus reddat indemnes. Amen. Ut qui de adventu Redemptoris nostri secundum carnem devota mente laetamini, in secundo, cum in majestate venerit, praemiis aeternae vitae ditemini. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
Ad Complendum. —Imploramus, Domine, clementiam tuam, ut haec divina subsidia a vitiis expiatos ad festa ventura nos praeparent. Per.
Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut redemptionis nostrae ventura solemnitas, et praesentis nobis vitae subsidia conferat, et aeternae beatitudinis praemia [Col. 0192D] largiatur. Per Dominum.
Alia. —Festina, quaesumus, Domine, ne tardaveris, et auxilium nobis supernae virtutis impende, ut adventus tui consolationibus subleventur qui in tua pietate confidunt. Qui vivis et regnas.
Super oblata. —Grata tibi sint, Domine, munera quibus mysteria celebrantur nostrae libertatis et vitae. Per Dominum nostrum Jesum Christum
190 Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per Christum Dominum nostrum: qui ab antiquis patribus [Col. 0193A] exspectatus, ab angelo nuntiatus, a Virgine conceptus, in fine saeculorum hominibus est praesentatus. Qui, appropinquante Nativitatis suae festo, ita, quaesumus, sit nobis placatus, qualiter tecum, et cum Spiritu sancto ad nos veniat nobiscum perpetim permansurus. Per quem.
Ad Complendum. —Conservent nos, quaesumus, Domine, munera tua, et per adventum Unigeniti tui tribuant nobis vitam aeternam. Qui tecum.
Super populum. —Gratiae tuae, quaesumus, Domine, supplicibus tuis tribue largitatem, ut mandata tua, te opitulante, sectantes, consolationem praesentis vitae percipiant et futurae. Per Dominum.
Excita, quaesumus, Domine, potentiam tuam et [Col. 0193B] veni, ut hi qui in tua pietate confidunt, ab omni citius adversitate liberentur. Qui vivis et regnas.
Super oblata. —Praesta, Domine, quaesumus, ut dicato muneri congruentem nostrae devotionis offeramus effectum. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: qui sanctificator et institutor es abstinentiae, cujus nullus finis, nullusque est numerus, effunde, quaesumus, super nos, in diebus jejuniorum nostrorum, Spiritum gratiae salutaris, et ab omnibus nos perturbationibus saeculi hujus tua defensione conserva, ut qui Unigeniti tui celebramus adventum, continuum ejus sentiamus auxilium. Per quem Majestatem tuam.
[Col. 0193C] Ad Complendum. —Prosint nobis, Domine, sumpta mysteria; pariterque nos et a peccatis exuant, et praesidiis tuae propitiationis attollant. Per Dominum nostrum.
Deus, qui conspicis quia ex nostra pravitate affligimur, concede propitius ut ex tua visitatione consolemur. Per.
Alia. —Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ut quia sub peccati jugo ex vetusta servitute deprimimur, exspectata Unigeniti Filii tui nova nativitate liberemur. Qui tecum vivit et regnat Deus.
191 Alia. —Indignos nos, quaesumus, Domine, famulos tuos, quos actionis propriae culpa contristat, Unigeniti Filii tui adventu laetifica. Qui tecum.
[Col. 0193D] Alia. —Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut Filii tui ventura solemnitas, et praesentis nobis vitae remedia conferat, et praemia aeterna concedat. Per eumdem.
Alia. —Preces populi tui, quaesumus, Domine, clementer exaudi, ut qui juste pro peccatis nostris affligimur, pietatis tuae visitatione consolemur. Per Dominum.
(650) Alia ad Missam. —Deus, qui tribus pueris mitigasti flammas ignium, concede propitius ut nos [Col. 0194A] famulos tuos non exurat flamma vitiorum. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Ecclesiae tuae, Domine, munera sanctifica, et concede ut per haec veneranda mysteria pane coelesti refici mereamur. Per Dominum nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: qui non solum peccata dimittis, sed ipsos etiam justificas peccatores, et reis non tantum peccata relaxas, sed dona largiris et praemia: cujus nos pietatem supplices exoramus, ut qui jejuniis et votis solemnibus nativitatem Unigeniti tui praevenimus, illius dono et praesentis vitae perturbationibus careamus, et aeterna munera capiamus. Per quem Majestatem [Col. 0194B] tuam.
Ad Complendum. —Quaesumus, Domine Deus noster, ut sacrosancta mysteria, quae pro reparationis nostrae munimine contulisti, et praesens nobis remedium esse facias et futurum. Per.
Excita, Domine, potentiam tuam et veni, et magna nobis virtute succurre, ut per auxilium gratiae tuae, quod nostra peccata praepediunt, indulgentia tuae propitiationis acceleres. Qui vivis et regnas, cum Deo Patre in unitate Spiritus sancti, Deus. Per omnia.
Super oblata. —Haec tibi, Domine, oblata benignus sanctificanda assume libamina, ut eorum perceptione expiemur a crimine, et adventus Filii tui gloriam mereamur interriti praestolari. Per eumdem Dominum [Col. 0194C] nostrum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, 192 nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per Christum Dominum nostrum: quem Joannes praecessit nascendo, et in desertis eremi praedicando et in fluentis Jordanis baptizando, et ad inferna descendendo: cujus venerandae nativitatis proxime ventura solemnitas ita nos, quaesumus, tibi placitos reddat, ut cum fructu bonorum operum ad regna coelestia introducat, ut parando in cordibus nostris viam Domino, fructusque dignos poenitentiae faciendo, per praedicationem Joannis obtemperemus monitis nostri Salvatoris. Sicque perveniamus per filium sterilis ad Filium Virginis, per Joannem hominem magnum ad [Col. 0194D] eumdem Dominum nostrum hominem Deum, qui sicut venit ad nos redimendum occultus, ita justificet cum ad judicandum venerit manifestus. Per quem.
Benedictio. —Deus, qui vos et prioris adventus gratia reparavit, et in secundo daturum se vobis regnum cum sanctis angelis repromisit, adventus sui vos illustratione sanctificet. Amen. Vincula vestra dissolvat, antequam veniat, ut, liberati a vinculis peccatorum, interriti tremendum ejus exspectetis adventum. Amen. Et quem venisse in terris pro vestra [Col. 0195A] salute creditis, venturumque ad judicium sustinetis, ejus adventus gloriam impavidi mereamini contueri. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
Ad Complendum. —Tribue nobis, Domine, coelestis mensae virtute satiatis, et desiderare quae recta sunt, et desiderata percipere. Per.
Super populum. —Adjuva, Domine, fragilitatem plebis tuae, ut ad votivum magnae festivitatis effectum, et corporaliter gubernata recurrat, et ad perpetuam gratiam devota mente perveniat. Per.
(652) [Col. 0195D] In Edit. Vatic. et Gussanvil., Oratio. Orationes de adventu Domini quotidianis diebus.
Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ut magnae festivitatis ventura solemnia prospero celebremus effectu; pariterque reddamur et intenti coelestibus [Col. 0195B] disciplinis, et de nostris temporibus laetiores. Per.
Alia. —Conscientias nostras, quaesumus, Domine, visitando purifica, ut veniens Jesus Christus Filius tuus Dominus noster, paratam sibi in nobis inveniat mansionem. Qui tecum.
Alia. —Prope esto, Domine, omnibus exspectantibus te in veritate, ut in adventu Filii tui Domini nostri placitis tibi actibus praesentemur. Per eumdem Dominum nostrum.
Alia. —Concede, quaesumus, omnipotens Deus, hanc gratiam plebi tuae, adventum Unigeniti tui cum 193 summa vigilantia exspectare, ut, sicut ipse auctor nostrae salutis docuit, velut fulgentes lampadas, in ejus occursum nostras animas praeparemus. Per.
Alia. —Mentes nostras, quaesumus, Domine, lumine [Col. 0195C] tuae visitationis illustra, ut esse, te largiente, mereamur et inter prospera humiles, et inter adversa securi. Per Dominum.
Alia. —Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut Filii tui ventura solemnitas, et praesentis vitae nobis remedia conferat, et praemia aeterna concedat. Qui tecum vivit et regnat Deus.
Alia. —Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ut quia sub peccati jugo ex vetusta servitute deprimimur, exspectata Unigeniti Filii tui nova nativitate liberemur. Qui tecum.
Alia. —Quaesumus, omnipotens Deus, preces nostras respice, et tuae super nos viscera pietatis impende, ut qui ex nostra culpa affligimur, Salvatore nostro adveniente, respiremus. Qui tecum vivit.
[Col. 0195D] Alia. —Voci nostrae, quaesumus, Domine, aures tuae pietatis accommoda, et cordis nostri tenebras lumine tuae visitationis illustra. Qui vivis.
Alia. —Porrige nobis, Domine, dexteram tuae venerationis, et veni, et peccata nostra propitiatus absolve. Qui vivis et regnas.
Alia. —Porrige nobis, Domine, dexteram tuae venerationis, et veni, et peccata nostra propitiatus absolve. Qui vivis et regnas.
Alia. —Festinantes, omnipotens Deus, in occursum [Col. 0196A] Filii tui Domini nostri nulla impediant operactus terreni, sed coelestis Sapientiae eruditio faciat nos ejus esse consortes. Qui tecum.
Alia. —Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut quia pro peccatis nostris meremur affligi, per adventum Filii tui a cunctis adversitatibus liberemur. Per.
Alia. —Deus, qui nostra nos conspicis semper infirmitate destitui, adventus Filii tui nos visitatione custodi. Qui tecum vivit et regnat.
Alia. —Adesto, quaesumus, omnipotens Deus, atque in cunctis actionibus nostris, et aspirando nos praeveni, et adjuvando custodi. Qui vivis.
Alia. —Praeveniat nos, quaesumus, omnipotens Deus, tua gratia semper, et subsequatur, ut per adventum Unigeniti tui, quem summo cordis desiderio [Col. 0196B] 194 sustinemus, et praesentis vitae subsidia et futurae etiam consequamur. Qui tecum vivit et regnat Deus.
Alia. —Deus, qui conspicis quia in tua pietate confidimus, concede propitius ut per adventum Unigeniti tui de coelesti semper protectione gaudeamus. Qui tecum vivit et regnat Deus.
Alia. —Subveniat nobis, Domine, misericordia tua, ut ab imminentibus peccatorum nostrorum periculis, te mereamur veniente salvari. Qui vivis et regnas.
Alia. —Excita, Domine, potentiam tuam, et veni, ut tua propitiatione salvemur. Qui vivis.
Alia. —Festina, ne tardaveris, Domine Deus noster, et a diabolico furore nos potenter libera. Qui [Col. 0196C] vivis.
Alia. —Exsultemus, quaesumus, Domine Deus noster, omnes recti corde in unitate fidei congregati, ut veniente Salvatore nostro Filio tuo, immaculati occurramus illi in ejus sanctorum comitatu. Qui tecum.
Alia. —Fac nos, quaesumus, Domine, mala nostra toto corde respuere, ut veniente Filio tuo Domino nostro, bona ejus capere valeamus. Qui tecum vivit.
Alia. —Praecinge, quaesumus, Domine Deus noster, lumbos mentis nostrae divina tua virtute potenter, ut, veniente Domino nostro Jesu Christo Filio tuo, digni inveniamur aeternae vitae convivio, et vota coelestium dignitatum ab ipso percipere mereamur. [Col. 0196D] Qui tecum vivit et regnat.
Alia. —Fac nos, quaesumus, Domine Deus noster, pervigiles atque sollicitos adventum exspectare Christi Filii tui Domini nostri, ut dum venerit pulsans, non dormientes peccatis, sed vigilantes, et in suis inveniat laudibus exsultantes. Qui tecum vivit et regnat Deus
[Col. 0195D] In Edit. Pamel. sunt etiam Orationes multae pro peccatis, sed a nostris prorsus discrepantes, paucis exceptis. Etsi vero Codex Reg. S. Pamel. [Col. 0196D] Editis plerumque assentiatur, non pauca tamen sunt in quibus variae sunt diversaeque lectiones. Sic in Orat. 6, pag. 373, ubi legitur: liberis tibi mentibus serviamus, legendum ex Cod. ms. de tuis semper beneficiis [Col. 0197D] gloriemur Orat. 8, eadem pag. ubi Ed. habet diurnis calamit., melius legitur in Ms. diuturnis cal. Pag. 174, l. 18, ut de merito gaudium tuae misericordiae, etc., ubi ex Cod. laudato restituendum ut de moerore gaudium, etc. Haec pauca observavimus, ut palam fieret in Edit. Pamel. ex Codice Reg. S. cujus penes nos variantes lectiones habemus, multa posse corrigi. In Ms. Cal. hoc quoque loco exhibentur Orationes pro peccatis, matutinales, quotidianae, etc., necnon in aliis Mss. nostris. Incipiunt (653) Orationes pro peccatis.
Succurre, quaesumus, Domine, populo supplicanti, et opem tuam tribue benignus infirmis, ut sincera [Col. 0197A] tibi mente devoti, et praesentis vitae remediis gaudeant, et futurae. Per Dominum.
Alia. —Deus, qui juste irasceris, et clementer ignoscis, afflicti populi lacrymas respice; et iram tuae indignationis, quam juste meremur, propitiatus averte. Per Dominum.
195 Alia. —Quaesumus, omnipotens Deus, ut qui nostris fatigamur offensis, et merito nostrae iniquitatis affligimur, pietatis tuae gratiam consequi mereamur. Per.
— Alia. Deus, cui proprium est misereri semper, et parcere, suscipe deprecationem nostram, et quos delictorum catena constringit, miseratio tuae pietatis absolvat. Per Dominum nostrum.
Alia. —Da nobis, quaesumus, Domine, de tribulatione [Col. 0197B] laetitiam, ut, qui diu pro nostris peccatis affligimur, intercedente beato Ill. martyre tuo, in tua misericordia respiremus. Per Dominum nostrum Jesum Christum.
Alia. —Clamantium ad te, quaesumus, Domine, preces dignanter exaudi, ut sicut Ninivitis in afflictione positis pepercisti, ita et nobis in praesenti tribulatione succurras. Per.
Alia. —Tribulationem nostram, quaesumus, Domine, propitius respice, et iram tuae indignationis, quam juste meremur, propitiatus averte. Per Dominum.
Alia. —Deus, qui peccantium animas non vis perire, sed culpas, contine, quam meremur, iram, et quam precamur super nos effunde clementiam, ut de moerore gaudium tuae misericordiae consequi mereamur. [Col. 0197C] Per.
Alia. —Quaesumus, omnipotens Deus, afflicti populi lacrymas respice, et iram tuae indignationis averte, ut qui reatum nostrae infirmitatis agnoscimus, tua consolatione liberemur. Per.
Alia. —Deus, qui culpa offenderis, poenitentia placaris, preces populi supplicantis propitius respice, et flagella tuae iracundiae, quae pro peccatis nostris meremur, averte. Per Dominum.
Alia. —Parce, Domine, parce populo tuo, ut dignis flagellationibus castigatus, in tua miseratione respiret. Per Dominum nostrum Jesum Christum.
Alia. —Deus, refugium pauperum, spes humilium, salusque miserorum, supplicationes populi tui clementer exaudi, ut quos justitia verberum fecit [Col. 0197D] afflictos, abundantia remediorum faciat consolatos. Per.
Alia. —Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui 196 offensam nostram per flagella cognoscimus, [Col. 0198A] tuae consolationis gratiam sentiamus. Per Dominum nostrum.
Alia. —Ne despicias, omnipotens Deus, populum tuum in afflictione clamantem, sed propter gloriam nominis tui tribulatis succurre placatus. Per.
— Alia. Exaudi, Domine, gemitum populi tui; nec plus apud te valeat offensio delinquentium, quam misericordia tua indulta fletibus supplicantium. Per Dominum nostrum.
Alia. —Omnipotens Deus, misericordiam tuam nobis placatus impende, ut qui te contemnendo culpam incurrimus, confitendo veniam consequamur. Per.
Alia. —Moveat pietatem tuam, quaesumus, Domine, subjectae tibi plebis affectus; et misericordiam tuam supplicatio fidelis obtineat. Per.
[Col. 0198B] Alia. —Averte, quaesumus, Domine, iram tuam propitiatus a nobis, et facinora nostra, quibus indignationem tuam provocamus, expelle. Per Dominum.
Alia. —Memor esto, quaesumus, Domine, fragilitatis humanae, et qui juste verberas peccatores, parce propitiatus afflictis. Per.
Alia. —Aures tuae pietatis, quaesumus, Domine, precibus nostris inclina, ut qui peccatorum nostrorum flagellis percutimur, miserationis tuae gratia liberemur. Per.
(654) [Col. 0197D] In Ed. Pamel., orationes quotidianis diebus. At in [Col. 0198D] Cod. Reg. S. titulus est idem ac in Ed. Menard., ficet in caeteris fere cum Ed. Pamel. consentiat. Ex eo tamen multa quae hac in Edit. deficiunt restitui possunt. Sic pag. 376, lin. antepenult., legitur: et cui sperandae pietatis indulges. At supplendum ex Ms. cui fiduciam sp. piet. In Edit. Angeli Roccae, quae Vaticanis typis excusa est, ac saepe alibi recusa, novissime vero cura Petri Gussanv. haec longa Orationum quotidianarum, vespertinalium, matutinalium, etc., series reperitur, paucis duntaxat exceptis. Incipiunt Orationes quotidianae.
Vox clamantis Ecclesiae ad aures, Domine, quaesumus, tuae pietatis ascendat, ut, percepta venia peccatorum, te fiat operante devota, te protegente secura. [Col. 0198C] Per Dominum nostrum.
Alia. —Propitiare, Domine, supplicationibus nostris, et exorabilis tuis esto supplicibus, ut concessa venia, quam precamur, perpetuo misericordiae tuae munere gloriemur. Per Dominum nostrum.
Alia. —Nostris, Domine, quaesumus, propitiare temporibus, ut tuo munere dirigatur, et Romana securitas, et devotio Christiana. Per Dominum nostrum.
Alia. —Dies nostros, quaesumus, Domine, placatus intende; pariterque nos et a peccatis absolve propitius, et a cunctis eripe benignus adversis. Per.
197 Alia. —Quaesumus, omnipotens Deus, ne nos tua misericordia derelinquat, quae et errores nostros semper amoveat, et noxia cuncta depellat. Per.
[Col. 0198D] Alia. —Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut inter innumeros vitae praesentis errores tuo semper moderamine dirigamur. Per Dominum nostrum.
Alia. —Perpetua, quaesumus, Domine, pace custodi, [Col. 0199A] quos in te sperare donasti. Per Dominum notrum.
Alia. —Adesto nobis, misericors Deus, et tuae pietatis nobis propitius dona concede. Per.
Alia. —Rege nostras, Domine, propitius voluntates, ut nec propriis iniquitatibus implicentur, nec subdantur alienis. Per Dominum nostrum.
Alia. —Comprime, Domine, quaesumus, noxios semper incursus, et salutarem temporibus nostris propitius da quietem. Per.
Alia. —Ab omnibus nos defende, quaesumus, Domine, semper adversis, et continuis tuere praesidiis. Per Dominum.
Alia. —Da, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui infirmitatis nostrae conscii de tua virtute confidimus, [Col. 0199B] sub tua semper pietate gaudeamus. Per Dominum nostrum.
Alia. —Fac nos, quaesumus, Domine Deus noster, in tua devotione gaudere, quia perpetua est, et plena felicitas, si bonorum omnium serviamus Auctori. Per.
Alia. —Omnipotens sempiterne Deus, fac nos tibi semper et devotam gerere voluntatem, et Majestati tuae sincero corde servire. Per Dominum nostrum.
Alia. —Deus, a quo cuncta bona procedunt, largire supplicibus ut cogitemus, te inspirante, quae recta sunt, et, te gubernante, eadem faciamus. Per.
Alia. —Vox nostra te, Domine, semper deprecetur, et ad aures tuae pietatis ascendat. Per Dominum.
Alia. —Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut liberis tibi mentibus serviamus. Per Dominum nostrum.
[Col. 0199C] Alia. —Ut tuam, Domine, misericordiam consequamur, fac nos tibi toto corde esse devotos. Per.
198 Alia. —Suscipe, Domine, preces nostras, et clamantium ad te pia corda propitius intende. Per.
Alia. —Cunctas, Domine, semper a nobis iniquitates repelle, ut ad viam salutis aeternae secura mente curramus. Per Dominum nostrum.
Alia. —Redemptor noster, aspice, Deus, et tibi nos jugiter servire concede. Per Dominum nostrum.
Alia. —Deus, coeli terraeque dominator, auxilium nobis tuae defensionis benignus impende. Per.
Alia. —Praesta, quaesumus, misericors Deus, ut tibi placita mente serviamus. Per Dominum nostrum.
Alia. —Purificet nos indulgentia tua, Deus, et ab [Col. 0199D] omni semper iniquitate custodiat. Per.
Alia. —Adesto nobis, misericors Deus, et tua circa nos propitiatus dona custodi. Per.
Alia. —A cunctis iniquitatibus nostris exue nos, Domine, et in tua fac pace gaudere. Per.
Alia. —Vincula, Domine, quaesumus, humanae pravitatis abrumpe, ut ad confitendum nomen tuum libera mente curramus. Per.
Alia. —Tua nos, Domine, quaesumus, gratia benedicat, et ad vitam perducat aeternam. Per Dominum nostrum.
Alia. —Vide, Domine, infirmitates nostras, et celeri nobis pietate succurre. Per Dominum nostrum.
Alia. —Fac nos, Domine, quaesumus, mala nostra [Col. 0200A] toto corde respuere, ut bona tua capere valeamus. Per.
Alia. —Esto nobis propitius, Deus, ut tua nos misericordia subsequatur. Per Dominum nostrum.
Alia. —Praeveniat nos, quaesumus, Domine, misericordia tua, et voces nostras clementia tuae propitiationis anticipet. Per.
Alia. —Celeri nobis, quaesumus, Domine, pietate succurre, ut devotio supplicantium ad gratiarum transeat actionem. Per.
Alia. —Delicta nostra, Domine, quibus adversa dominantur, 199 absterge et tua nos ubique miseratione custodi. Per.
Alia. —Absolve, Domine, quaesumus, nostrorum vincula peccatorum, et quidquid pro eis meremur [Col. 0200B] averte. Per.
Alia. —Ascendant ad te, Domine, preces nostrae, et ab Ecclesia tua cunctam repelle nequitiam. Per.
Alia. —Clamantes ad te, Deus, dignanter exaudi: ut nos de profundo iniquitatis eripias, et ad gaudia aeterna perducas. Per.
Alia. —Concede nobis, quaesumus, Domine, veniam delictorum, et eos qui te impugnare moliuntur expugna. Per.
Alia. —Tua nos, Domine, quaesumus, gratia semper et praeveniat, et sequatur, ac bonis operibus jugiter praestet esse intentos. Per.
Alia. —Respice nos, misericors Deus, et nomini tuo perfice veraciter obsequentes. Per.
[Col. 0200C] Alia. —Tuere nos, superne moderator, et fragilitatem nostram tuis defende praesidiis. Per.
Alia. —Ut a nostris excessibus, Domine, temperemus, tua nos praecepta concede jugiter operari. Per.
Alia. —Aufer a nobis, quaesumus, nostras, Domine, pravitates, ut non indignationem tuam, sed indulgentiam sentiamus. Per.
Alia. —Ut cunctis nos, Domine, foveas adjumentis, tuis apta propitius disciplinis. Per.
Alia. —Oculi nostri ad te, Domine, semper intendant, ut auxilium tuum et misericordiam sentiamus. Per.
Alia. —Peccata nostra, quaesumus, Domine, memor humanae conditionis absolve, et quidquid eorum retributione meremur averte. Per.
[Col. 0200D] Alia. —Porrige nobis, Deus, dexteram tuam, et auxilium nobis supernae virtutis. Per.
Alia. —Exaudi nos, Domine Deus noster, et Ecclesiam tuam inter mundi turbines fluctuantem clementi gubernatione moderare. Per.
200 Alia. —Intende, Domine, quaesumus, supplices tuos, et pariter nobis indulgentiam tribue benignus et gaudium. Per.
Alia. —Respice nos, omnipotens et misericors Deus, et ab omnibus tribulationibus propitiatus absolve. Per.
Alia. —Iniquitates nostras ne respicias, Deus, sed sola nobis misericordia tua prosit indignis. Per.
Alia. —Fac nos, Domine Deus noster, tuis obedire [Col. 0201A] mandatis, quia tunc nobis prospera cuncta provenient, si te totius vitae sequamur auctorem. Per.
[Col. 0201D] In Edit. Pamel. praecedunt Orat. Matutinales, et quidem longe plures quam hic, peneque diversae. In vet. Sacram. Gall. leguntur tantum duae ex his Orationibus, [Col. 0202D] sc. prima, Omnipotens, etc., et 6, Propitiare, etc. Orationes (655) aliae vespertinales.
Omnipotens sempiterne Deus, vespere, et mane, et meridie, Majestatem tuam suppliciter deprecamur, ut, expulsis de cordibus nostris peccatorum tenebris, ad veram lucem, quae Christus est, nos facias pervenire. Per.
Alia. —Vespertinae laudis officia persolventes, clementiam tuam, Domine, humili prece deposcimus, ut nocturni insidiatoris fraudes, te protegente, vincamus. Per.
Alia. —Propitiare, Domine, vespertinis supplicationibus nostris, et fac nos sine ullo reatu matutinis tibi laudibus praesentari. Per.
[Col. 0201B] Alia. —Exaudi, Domine, famulos tuos vespertina nomini tuo vota reddentes, et quos per singula diei momenta servasti, per noctis quietem custodire dignare. Per.
(656) Orationes ad crucem.
Quaesumus, Domine Deus noster, ut per vexillum sanctae crucis Filii tui, ad conterendas adversariorum insidias, nos in tuae protectionis securitate constituas. Per eumdem.
Alia. —Supplices clementiam tuam, quaesumus, omnipotens Deus, ut ab hoste maligno defendas quos per lignum sanctae crucis Filii tui arma justitiae pro salute mundi triumphare inssisti. Per eumdem Dominum.
[Col. 0201C] Alia. —Deus, qui pro nobis Filium tuum crucis patibulum subire voluisti, ut inimici a nobis expelleres potestatem, concede nobis famulis tuis ut, antiqui hostis insidias tanti virtute mysterii superantes, sincerissima tibi perpetuo mente famulemur. Per eumdem Dominum.
201 Alia. —Deus, cujus Filius per trophaeum crucis mundum redimere dignatus est, concede propitius ut qui de redemptione laetamur aeternis gaudiis perfrui mereamur. Per eumdem Dominum.
Alia. —Deus, qui per sanguinem crucis Domini nostri Jesu Christi Filii tui dedisti pacem hominibus, et coelestium collegium angelorum, da nobis et tuae pacis ubertate repleri, et angelicae societatis unitate laetari. Per eumdem Dominum.
[Col. 0201D] (657) Orationes ad Completorium.
Oriatur in nobis, Domine, nascentibus tenebris, aurora justitiae, et, peracto die, tibi suppliciter gratias agentes, etiam mane dignanter respicias vota solventes. Per.
Alia. —Gratias tibi agimus, Domine, custoditi per diem, grates tibi exsolvimus custodiendi per noctem: repraesenta nos, quaesumus, Domine, matutinis horis incolumes, ut nos omni tempore habeas laudatores. Per Dominum nostrum.
Alia. —Illumina, quaesumus, Domine, tenebras [Col. 0202A] nostras, et totius noctis insidias tu repelle propitius. Per.
Alia. —Quaesumus, Domine Deus noster, diei molestias, noctis quiete sustenta, ut, necessaria temporum vicissitudine succedente, nostra reficiatur infirmitas. Per.
Alia. —Adesto, Domine, precibus nostris, et die noctuque nos protege, ut quibuslibet alternationibus temporum tua semper incommutabilitate firmemur. Per Dominum nostrum.
Alia. —Deus, qui illuminas noctem, et lucem post tenebras facis, concede nobis ut hanc noctem sine impedimento Satanae transeamus, atque matutinis horis ad altare tuum recurrentes, tibi Deo gratias referamus. Per.
[Col. 0202B] Alia. —Tuus est dies, Domine, et tua est nox, concede nobis ut hanc noctem, etc., ut in superiori.
Alia. —Tuus est dies, Domine, et tua est nox: concede solem justitiae permanere in cordibus nostris, ad repellendas tenebras cogitationum iniquarum. Per.
(658) Incipiunt Orationes matutinales.
Illumina, Domine, quaesumus, in te corda credentium, ut tuo semper munimine, et tuo auxilio protegamur. Per.
Alia. —Tua nos, Domine, veritas semper illuminet, et ab omni pravitate defendat. Per Dominum.
202 Alia. —Salva nos, omnipotens Deus, et lucem nobis concede perpetuam. Per Dominum nostrum.
Alia. —Exaudi nos, misericors Deus, et mentibus [Col. 0202C] nostris gratiae tuae lumen ostende. Per.
Alia. —Matutina supplicum vota, Domine, propitius intuere, et occulta cordis nostri remedio tuae clarifica pietatis, ut desideria tenebrosa non teneant, quos lux coelestis gratiae reparavit. Per.
Alia. —Emitte, quaesumus, Domine, lucem tuam cordibus nostris, ut, mandatorum tuorum lege percepta, in via tua ambulantes, nihil patiamur erroris. Per.
Alia. —Omnipotens sempiterne Deus, apud quem nihil obscurum est, nihil tenebrosum, emitte lucem tuam cordibus nostris, etc., ut in superiori.
Alia. —Deus, qui vigilantes in laudibus tuis coelesti mercede remuneras, tenebras de cordibus nostris [Col. 0202D] auferre digneris, ut splendore luminis tui semper gaudeamus. Per.
Alia. —Exsurgentes de cubilibus nostris, auxilium gratiae tuae matutinis, Domine, precibus imploramus, ut, discussis tenebris vitiorum, ambulare mereamur in luce virtutum. Per.
Alia. —Te lucem veram, et lucis auctorem, Domine, deprecamur, ut digneris a nobis tenebras depellere vitiorum, et clarificare nos luce virtutum. Per.
Alia. —Auge in nobis, Domine, quaesumus, fidem [Col. 0203A] tuam, et Spiritus sancti lucem in nobis semper accende. Per.
Alia. —Deus, qui tenebras ignorantiae verbi tui luce depellis, auge in cordibus nostris virtutem fidei, quam dedisti, ut ignis, quem gratia tua fecit accendi, nullis tentationibus possit exstingui. Per.
Alia. —Auribus percipe, Domine, quaesumus, verba oris nostri, clamoremque matutinum pius scrutator intellige, ut orandi ad te nobis sit fida devotio, tuaque donetur nobis diluculo contemplatio, et peccatorum omnium exoptata remissio. Per.
Alia. —Veritas tua, quaesumus, Domine, luceat in cordibus nostris, et omnis falsitas inimici destruatur. Per Dominum nostrum.
Alia. —Sensibus nostris, quaesumus, Domine, [Col. 0203B] lumen sanctum tuum benignus infunde, ut tibi semper 203 simus devoti, cujus sapientia creati sumus, et providentia gubernamur. Per.
Item (659) ad Matutinos, lucescente die.
Deus, qui diem discernis a nocte, actus nostros a tenebrarum distingue caligine, ut semper quae sancta sunt meditantes, in tua jugiter luce vivamus. Per Dominum nostrum.
Alia. —Gratias tibi agimus, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, qui nos de transacto noctis spatio ad matutinas horas perducere dignatus es: quaesumus ut dones nobis diem hunc sine peccato transire, quatenus ad vesperum et semper tibi Deo gratias referamus. Per.
Alia. —Gratias agimus inenarrabili pietati tuae, [Col. 0203C] omnipotens Deus, qui nos depulsa noctis caligine ad diei hujus principium perduxisti, et, abjecta ignorantiae caecitate, ad cultum tui nominis atque scientiam revocasti: illabere sensibus nostris, omnipotens Pater, ut in praeceptorum tuorum lumine gradientes, te ducem sequamur et principem. Per.
Alia. —Deus, qui nos ad principium hujus diei pervenire fecisti, da nobis hunc diem sine peccato transire, ut in nullo a tuis semitis declinemus; sed ad tuam justitiam faciendam nostra semper procedant eloquia. Per.
Ad primam. —Dirigere dignare, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, hodie corda et corpora nostra in opera mandatorum tuorum, ut in hac die ad nullum declinemus peccatum, sed semper [Col. 0203D] quae sancta sunt meditemur, atque opere compleamus, et tuo ubique auxilio muniamur. Per Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum, qui tecum vivit et regnat Deus in unitate ejusdem Spiritus.
Missa pro peccatis.
Exaudi, quaesumus, Domine, supplicum preces, et confitentium tibi parce peccatis, ut pariter nobis indulgentiam tribuas benignus et pacem. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Adesto, nobis quaesumus, Domine, et preces nostras benignus exaudi, ut quod fiducia non habet meritorum, placatio obtineat Hostiarum. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et [Col. 0204A] salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere. Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, suppliciter implorantes, ut nos ab omnibus peccatis clementer eripias, et a cunctis protegas benignus inimicis. Per Christum.
Infra actionem. —Hanc igitur oblationem, Domine, quam tibi offerimus pro peccatis atque offensionibus nostris, ut omnium delictorum nostrorum remissionem consequi mereamur, quaesumus, Domine, ut placatus accipias, diesque nostros in tua pace disponas.
204 Ad Complendum. —Praesta nobis, aeterne Salvator, ut percipientes hoc munere veniam peccatorum, deinceps peccata vitemus. Per Dominum.
Alia. —Sancta tua nos, Domine, quaesumus, a [Col. 0204B] peccatis exuant, et coelestis vitae vigore confirment. Per.
Orationes tempore belli.
Omnipotens et misericors Deus, a bellorum nos, quaesumus, turbine fac quietos, quia bona nobis cuncta praestabis, si pacem dederis et mentis et corporis. Per.
Alia. —Omnipotens Deus, Christiani nominis inimicos virtute, quaesumus, tuae comprime Majestatis, ut populus tuus et fidei integritate laetetur, et temporum tranquillitate semper exsultet. Per.
Missa in tempore belli.
Deus, regnorum omnium regumque dominator, qui nos et percutiendo sanas, et ignoscendo conservas, praetende nobis misericordiam tuam, ut tranquillitate [Col. 0204C] pacis, tua potestate firmata, ad remedia correctionis utamur. Per.
Alia. —Deus cujus regnum regnum est omnium saeculorum, supplicationes nostras clementer exaudi, et Christianorum regnum tibi subditum protege, ut in tua virtute fidentes, et tibi placeant, et super omnia regna praecellant. Per.
Item alia. —Deus, qui conteris bella, et impugnatores in te sperantium potentia tuae defensionis expugnas, auxiliare implorantibus misericordiam tuam, ut, omnium gentium feritate compressa, indefessa te gratiarum actione laudemus. Per.
Super oblata. —Sancrificium Domine, quod immolamus intende, ut ab omni nos exuat bellorum nequitia, et in tuae protectionis securitate constituat. Per [Col. 0204D] Dominum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: te toto corde prostrati suppliciter exorantes, ut et praeteritorum nobis concedas veniam delictorum, et ab omni mortalitatis incursu continua nos miseratione protegas. Quia tunc defensionem tuam non diffidimus adfuturam, cum a nobis ea quibus te offendimus dignanter expuleris. Per Christum.
Ad Complendum. —Sacrosancti corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi refectione vegetati, supplices te rogamus, omnipotens Deus, ut hoc remedio singulari ab omnium peccatorum nos contagione [Col. 0205A] purifices, et a periculorum munias incursione cunctorum. Per eumdem.
205 Alia. —Protector noster aspice, Deus, et ab hostium nos defende periculis, ut, omni perturbatione submota, liberis tibi mentibus serviamus. Per Dominum.
Item alia Missa.
Hostium nostrorum, quaesumus, Domine, elide superbiam, et dexterae tuae virtute prosterne. Per.
Super Oblata. —Hujus, Domine, quaesumus, virtute mysterii, et a nostris mundemur occultis, et ab inimicorum liberemur insidiis. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens aeterne Deus: qui subjectas tibi glorificas potestates, suscipe, quaesumus, [Col. 0205B] propitius preces nostras, et vires adde principibus nostris, ut qui se dextera tua expetunt protegi, nulla possint adversitate superari; fidelem quoque populum tuum potentiae tuae muniat invicta defensio, ut pio semper tibi devotus affectu, et ab infestis liberetur inimicis, et in tua jugiter gratia perseveret. Per Christum.
Ad Complendum. —Vivificet nos, quaesumus, Domine, participatio tui sancta mysterii, et pariter nobis expiationem tribuat et munimen. Per Dominum nostrum.
Item alia Missa.
Deus, qui providentia tua coelestia simul et terrena moderaris, propitiare Christianorum rebus et regibus, [Col. 0205C] ut omnis hostium fortitudo, te pro nobis propugnante, frangatur. Per Dominum.
Alia. —Deus, servientium tibi fortitudo regnorum, propitius Christianorum adesto semper principibus, ut quorum tibi subjecta est humilitas, eorum ubique excellentior sit potestas. Per.
Super oblata. —Propitiare, Domine, precibus et Hostiis famulorum tuorum, et propter nomen tuum Christiani nominis defende rectores, ut salus servientium tibi principum pax tuorum possit esse populorum.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: sub cujus potestatis arbitrio omnium regnorum continetur [Col. 0205D] potestas, te humiliter deprecamur, ut principibus nostris propitius adesse digneris, ut qui tua expetunt protectione defendi, omnibus sint hostibus fortiores. Per Christum.
Ad Complendum. —Protege, Domine, famulos tuos subsidiis pacis et corporis, et spiritualibus enutriens eos alimentis, a cunctis hostibus redde securos. Per.
Missa pro pace.
Deus, a quo sancta desideria, recta consilia, et justa sunt opera, 206 da servis tuis illam, quam mundus non potest dare pacem, ut et corda nostra mandatis tuis dedita, et hostium sublata formidine, tempora sint tua protectione tranquilla. Per.
[Col. 0206A] Alia. —Deus conditor mundi, sub cujus arbitrio saeculorum ordo decurritur, adesto invocationibus nostris, et tranquillitatem pacis praesentibus concede temporibus, ut in laudibus misericordiae tuae incessabili exsultatione laetemur. Per.
Super oblata. —Deus, qui credentes in te populos nullis sinis concuti terroribus, dignare preces et Hostias dicatae tibi plebis suscipere, ut pax tua pietate concessa Christianorum fines ab omni hoste faciat esse securos. Per Dominum.
Ad Complendum. —Deus auctor pacis et amator, quem nosse vivere, cui servire regnare est, protege ab omnibus impugnationibus supplices tuos, ut qui in defensione tua fidimus, nullius hostilitatis arma timeamus. Per.
Alia. —Deus, qui misericordiae tuae potentis auxilio, [Col. 0206B] et prospera tribuis, et adversa depellis, universa obstacula quae servis tuis adversantur expugna, ut, remoto terrore bellorum, et libertas secura, et religio sit quieta. Per.
Missa pro quacunque tribulatione.
Deus infinitae misericordiae, et bonitatis immensae, propitiare iniquitatibus nostris, et omnibus animarum nostrarum medere languoribus, ut, peccatorum nostrorum remissione percepta, semper in tua benedictione laetemur. Per.
Super oblata. —Tuere nos, Domine, divinis propitius sacramentis, et, ut his congrue famulemur, eorum praesta potenter effectu. Per eumdem.
Benedictio. —Deus, moestorum solatium, tribulatorum refugium, suo vos brachio foveat, et ab imminentibus [Col. 0206C] periculis illaesos miseratus efficiat. Amen. Dexterae suae vos omnipotentis clypeo muniat, et muro suae inexpugnabili fortitudinis ab instanti tribulatione circumtegat. Amen. Iram suae animadversionis a vobis propitiatus avertat, et, portum vobis salutis indulgens, in suae vos protectionis interritos securitate constituat. Amen. Quod ipse praestare.
Ad Complendum. —Muniat, quaesumus, Domine, fideles tuos sumpti vivificatio sacramenti, et a vitiis omnibus expeditos in sancta faciat esse devotione currentes. Per.
Item alia Missa.
Deus, sub cujus oculis omne cor trepidat, et omnes conscientiae pavescunt, propitiare omnium doloribus [Col. 0206D] gementium, et cunctorum medere vulneribus, ut sicut nemo nostrum liber a culpa est, ita nemo sit alienus a venia. Per.
207 Alia. —Omnipotens sempiterne Deus, qui timore sentiris, dilectione coleris, confessione placaris, misericordiam tuam effunde supplicibus, ut qui de meritorum qualitate diffidimus, non judicium tuum, sed indulgentiam sentiamus. Per.
Super oblata. —Suscipe, Domine, propitiatus Hostias quibus et te placari voluisti, et nobis salutem patientia pietatis tuae restitui. Per.
Ad Complendum. —Quos munere coelesti reficis, Domine, divino tuere praesidio, ut, tuis mysteriis perfruentes, nullis subdamur adversis. Per.
Item alia Missa.
Deus humilium consolator, et fidelium fortitudo, propitius esto supplicibus, et da ut humana fragilitas, quae per se proclivis est ad labem, per te semper reparetur ad veniam. Per.
Alia. —Suscipe, misericors Domine, supplicum preces, et secundum multitudinem indulgentiarum tuarum ab omnibus nos absolve peccatis, ut ad omnia pietatis opera, te parcente, reparemur; et quos venia feceris innocentes, auxilio facias efficaces.
Super oblata. —Haec Hostia, Domine, quaesumus, et ab occultis Ecclesiam tuam reatibus semper expediat, et manifestis convenienter expurget. Per.
Ad Complendum. —Purificent nos, Domine, sacramenta quae sumpsimus, et a cunctis efficiant vitiis [Col. 0207B] absolutos. Per.
Item alia Missa.
Quaesumus clementiam tuam, omnipotens Deus, ut ubi nulla fiducia suppetit actionum, gratia tua copiosa resplendeat, et cum delicta remittit indignis, et cum beneficia praestat immeritis. Per Dominum.
Alia. —Misericors et miserator Domine, qui nos parcendo sustentas, et ignoscendo sanctificas, dona veniam peccatis nostris, et sacramentis coelestibus servientes ab omni culpa liberos esse concede. Per Dominum.
Super oblata. —Hostias tibi, Domine, placationis offerimus, ut et delicta nostra miseratus absolvas, et nutantia corda tu dirigas. Per Dominum.
Ad Complendum. —Supplices te rogamus, omnipotens [Col. 0207C] Deus, ut quos tuis reficis sacramentis, tibi placitis moribus dignanter informes. Per Dominum.
Oratio tempore (quod absit) mortalitatis.
Ecclesiae tuae, quaesumus, omnipotens Deus, placatus intende conventum; et misericordia tua nos potius quam ira praeveniat, quia si iniquitates 208 nostras observare volueris, nulla poterit creatura subsistere; sed admirabili pietate, qua nos fecisti, ignosce peccantibus, ut opera manuum tuarum non facias interire. Per.
Alia. —Exaudi, Domine, preces nostras, et ne velis cum servis tuis adire judicium, quia sicut in nobis nulla justitia reperitur, de qua praesumere valeamus, ita te fontem pietatis agnoscimus, a quo et a peccatis nostris nos absolvi, et a necessitatibus [Col. 0207D] liberari confidimus. Per Dominum.
Super oblata. —Per haec, quaesumus, veniat, Domine, sacramenta nostrae redemptionis effectus, qui nos et ab humanis retrahat semper excessibus, et ad salutaria cuncta perducat. Per Dominum nostrum.
Ad Complendum. —Hujus operatio nos, Domine, sacramenti, quaesumus, purificet semper et muniat. Per.
Item alia Missa.
Deus, cujus misericordia coelestium quoque virtutum indigent potestates, et in cujus conspectu nullus est hominum absque sorde, et poena peccati, delicti populi, quaesumus, averte propitiatus, ut quos propriae conscientiae reatus accusat bonitatis tuae patientia [Col. 0208A] faciat veniam promereri. Per Dominum nostrum.
Alia. —Deus, cujus tanta est excellentia pietatis, ut, uno peccatore converso, maximum gaudium facias in coelis haberi, respice in exiguam populi portionem, ut, omni depulsa vexatione, haereditas tua et numero augeatur, et devotione proficiat. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Protegat nos, Domine, quaesumus, Hostia salutaris, et quae ad honorem nominis tui immolatur, nobis prosit ad veniam. Per.
Ad Complendum. —Sancta tua, nos, Domine, sumpta vivificent, et misericordiae sempiternae praeparent expiatos. Per Dominum.
Item alia Missa.
Exaudi, Domine, quaesumus, populum tuum de tua [Col. 0208B] misericordia malorum suorum veniam supplicantem, et quia potens es dimittere peccata, supplicia quae nostris meremur operibus potentia tuae pietatis averte. Per.
Alia. —Iram tuam, quaesumus, Domine, a populo tuo miseratus averte, quam nostris quidem meremur operibus, sed humana fragilitate sustinere non possumus, illa nos itaque contine pietate, quam praestare soles indignis. Per.
Super oblata. —Concede nobis, Domine, quaesumus, ut haec Hostia salutaris, et nostrorum fiat purgatio peccatorum, et tuae propitiatio potestatis. Per.
209 Ad Complendum. —Plebem nomini tuo subditam, Domine, propitius intuere, et ei tuas consolationes jugiter per coelestem gratiam dignanter [Col. 0208C] operare. Per Dominum.
Item alia Missa.
Deus, qui non mortem, sed poenitentiam desideras peccatorum, populum tuum, quaesumus, ad te converte propitius, ut dum tibi devotus exstiterit, iracundiae tuae ab eo flagella amoveas. Per.
Alia. —Populum tuum, quaesumus, omnipotens Deus, ab ira tua ad te confugientem paterna recipe pietate, ut qui tuae Majestatis flagella formidant, de tua mereantur venia gratulari. Per.
Super oblata. —Subveniat nobis, Domine, quaesumus, sacrificii praesentis operatio, quae nos et ab erroribus universis potenter absolvat, et a totius eripiat perditionis incursu. Per Dominum
Ad Complendum. —Tuere nos, Domine, quaesumus, [Col. 0208D] tua sancta sumentes, et ab omni propitius iniquitate defende. Per.
Alia. Exaudi nos, Domine Deus noster, et, intercedente beato martyre tuo Ill., populum tuum et ab iracundiae tuae terroribus libera, et misericordiae tuae fac largitate securum. Per Dominum nostrum.
Orationes ad pluviam postulandam.
Terram tuam, Domine, quam videmus nostris iniquitatibus tabescentem, coelestibus aquis infunde; atque irriga beneficiis gratiae sempiternae. Per Dominum
Alia. —Da nobis, Domine, quaesumus, pluviam salutarem, et aridam terrae faciem fluentis coelestibus dignanter infunde. Per Dominum nostrum.
[Col. 0209A] Alia. —Omnipotens sempiterne Deus, qui salvas omnes, et neminem vis perire, aperi fontem benignitatis tuae, et terram aridam aquis fluenti coelestis dignanter infunde. Per.
Alia. —Delicta nostra, Domine, nos ipsi cognoscimus, ut ipsius terrae foeditas monstrat transgressionis excessus; tu autem, piissime Pater, qui coelum clausisti contumacibus et ingratis, reseratum humilibus et contritis concede deprecantibus subsidia pluviarum, et largire moerentibus abundantiam. Per Dominum.
Alia. —In afflictione maxima constitutis consolationem tribue, fons largissimae pietatis: descendat, quaesumus, pluvia salutaris, ut omnia quae sub coelo sunt irrigentur ab aquis; pasce servos tuos imbribus [Col. 0209B] consuetis, quos ad laudem tuae creare dignatus es Majestatis. Per.
210 Alia. —Omnipotens Deus, qui solus aquas emittis e coelis, dona servis tuis beneficium pluviae salutaris, ut quod facinore nostro suspenditur, tuo jam gratuito munere prorogetur. Per.
Missa ad pluviam postulandam.
Deus, in quo vivimus, movemur et sumus, pluviam nobis tribue congruentem, ut, praesentibus subsidiis sufficienter adjuti, sempiterna fiducialius appetamus. Per.
Alia. —Delicta fragilitatis nostrae, Domine, quaesumus, miseratus absolve, et aquarum subsidia praebe coelestium, quibus terrena conditio vegetata subsistat. Per.
[Col. 0209C] Super oblata. —Oblatis, Domine, placare muneribus, et opportunum nobis tribue pluviae sufficientis auxilium. Per Dominum nostrum.
Ad Complendum. —Tuere nos, quaesumus, Domine, tua sancta sumentes, et ab omnibus propitius absolve peccatis. Per Dominum.
Item alia Missa.
Omnipotens sempiterne Deus, cujus munere elementa omnia recreantur, reminiscere miserationum tuarum, et salutiferos imbres humano generi concede propitius, quatenus fecunditatis tuae alimoniis omnis terra laetetur. Per.
Super oblata. —Placare, Domine, muneribus semper acceptis, et diuturnam tempera diffusis imbribus siccitatem. Per Dominum nostrum.
[Col. 0209D] Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: obsecrantes misericordiam tuam, ut squalentes agri fecundis imbribus irrigentur quibus pariter aestivi mitigentur ardores, et saevientium morborum restinguatur accensio, ac salus hominibus, jumentisque proveniat; atque ut haec, te largiente, [Col. 0210A] mereamur, peccata, quae nobis adversantur, relaxa; qui pluis super justos et injustos, etiam nostris offensionibus relaxatis, exspectata nubium munera largiaris, quibus et salus nobis, et alimenta praestentur. Per Christum.
Ad Complendum. —Precibus populi tui, quaesumus, Domine, placatus aspira, ut veniam tribuas humanis excessibus, et opem miseris benignus impendas. Per Dominum nostrum.
Orationes ad poscendam serenitatem.
Domine Deus, qui in ministerio aquarum salutis tuae nobis sacramenta sanxisti, exaudi orationem populi tui, et jube terrores inundantium cessare pluviarum, flagellumque hujus elementi ad 211 effectum tui converte mysterii, ut qui se regenerantibus [Col. 0210B] aquis gaudent renatos, gaudeant his castigantibus esse correctos. Per.
Alia. —Quaesumus, omnipotens Deus, clementiam tuam, ut inundantiam coerceas imbrium, et hilaritatem tui vultus nobis impertiri digneris. Per Dominum.
Missa ad poscendam serenitatem.
Ad te nos, Domine, clamantes exaudi, et aeris serenitatem nobis tribue supplicantibus, ut qui pro peccatis nostris juste affligimur, misericordia tua praeveniente, clementiam sentiamus. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Praeveniat nos, quaesumus, Domine, tua gratia semper, et subsequatur, et has oblationes, quas pro peccatis nostris nomini tuo consecrandas [Col. 0210C] deferimus, benignus assume, ut per intercessionem sanctorum tuorum cunctis nobis proficiant ad salutem. Per.
Ad Complendum. —Plebs tua, Domine, capiat sacrae benedictionis augmentum, et copiosis beneficiorum tuorum sublevetur auxiliis, quae tantis intercessionum deprecationibus adjuvatur. Per.
Oratio ad repellendam tempestatem.
Deus, qui omnium rerum tibi servientium naturam per ipsos motus aeris ad cultum tuae Majestatis instituis, tranquillitatem nobis misericordiae tuae remotis largire terroribus, ut cujus iram expavimus, clementiam sentiamus. Per.
Oratio contra fulgura.
Omnipotens sempiterne Deus, parce metuentibus, [Col. 0210D] et propitiare supplicibus, ut post noxios ignes nubium, et vim procellarum, in materiam transeat laudis comminatio potestatis. Per.
Alia. —Deus, cujus imperio nihil non verbo regitur, nihil non oratione mutatur, parce metuentibus, propitiare supplicibus, ut post noxios ignes nubium, et turbines procellarum, in materiam transeat laudis comminatio potestatis. Per Dominum nostrum [Col. 0209D] Cum nullae hic aut alibi habeantur Orationes contra terrae motum, visum est nobis appendicis loco attexere collectam a sanctissimo D. N. Clemente papa XI, elegantissime compositam, cum, ineunte an, 1703, Italiae pars maxima Romaque ipsa terrae motibus quateretur ac ruinis foedaretur. Collecta tempore terrae motus. Oratio. —Omnipotens sempiterne Deus, qui respicis terram et facis eam tremere, parce metuentibus, propitiare supplicibus, ut cujus iram terrae fundamenta concutientem expavimus, clementiam contritiones [Col. 0211D] ejus sanantem jugiter sentiamus. Per Dominum. Secreta. —Deus, qui fundasti terram super stabilitatem suam, suscipe oblationes et preces populi tui, ac trementis terrae periculis penitus amotis, divinae tuae iracundiae terrores in humanae salutis remedia converte, ut qui de terra sunt et in terram revertentur, gaudeant se fieri sancta conversione coelestes. Per Dominum. [Col. 0212D] Postcommunio. —Tuere nos, Domine, quaesumus, tua sancta sumentes, et terram, quam vidimus nostris iniquitatibus trementem, superno munere firma, ut mortalium corda cognoscant a te indignante talia flagella prodire et te miserante cessare. Per Dominum. .
[Col. 0211A] Oratio pro fratribus in via dirigendis.
Deus, qui diligentibus te misericordiam tuam semper impendis, et a servientibus tibi nulla es regione longinquus, dirige viam famuli tui Ill. in voluntate tua, ut te protectore, et te praeduce, 212 per justitiae semitas sine offensione gradiatur. Per Dominum.
Alia. —Exaudi, Domine, preces nostras, et iter famuli tui Ill. propitius comitare, eique misericordiam tuam, sicut ubique es, ita ubique largire, quatenus, ab omnibus adversitatibus tua opitulatione defensus, justorum desideriorum potiatur effectibus, et tibi gratiarum referat actionem. Per.
Alia. —Deus, qui ad vitam ducis, et confidentes in te paterna protectione custodis, quaesumus ut praesenti famulo tuo a nobis egredienti angelicum [Col. 0211B] tribuas comitatum, ut, ejus auxilio protectus, nullius mali concutiatur formidine, nullo comprimatur adversitatis angore, nullis irruentis inimici molestetur insidiis; sed, spatiis necessarii itineris prospero gressu peractis, propriisque locis feliciter restitutus, universos reperiat sospites, ac debitas exsolvat tuo nomini gratias. Per Dominum.
Missa pro iter agentibus.
Adesto, Domine, supplicationibus nostris, et viam famuli tui Ill. in salutis tuae prosperitate dispone, ut inter omnes viae et vitae hujus varietates tuo semper protegatur auxilio. Per Dominum.
Super oblata. —Propitiare, quaesumus, Domine, supplicationibus nostris, et oblationes has quas tibi offerimus pro famulo tuo Ill. benignus assume, ut [Col. 0211C] viam illius et praecedente gratia tua dirigas, et subsequente comitari digneris, ut de actu atque incolumitate ejus secundum misericordiae tuae praesidia gaudeamus. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens aeterne Deus: a quo deviare mori, coram quo ambulare vivere est. Qui fideles tuos in tua via deducis, et miseratione gratissima in veritatem inducis; qui Abrahae, Isaac et Jacob in praesentis viae et vitae curriculo, custos, dux et comes esse voluisti, et famulo tuo Tobiae angelum praevium praeparasti; cujus immensam misericordiam humillimis precibus imploramus, ut iter famuli tui Ill. cum suis in prosperitate dirigere, eumque [Col. 0211D] inter viae et vitae hujus varietates digneris custodire, quatenus, angelorum tuorum praesidio fultus, intercessione quoque sanctorum tuorum munitus, a cunctis adversitatibus tua miseratione defensus, profectionis et reversionis suae felicitate potitus, et compos reddatur justorum votorum, et de suorum laetetur remissione peccatorum. Per Christum.
[Col. 0212A] 213 Benedictio. —Dirigat iter vestrum Dominus in beneplacito suo, vobisque inseparabiliter benignissimus custos inhaereat. Amen. Ducem vobis archangelum Raphaelem adhibeat, et omnem a vobis incommoditatem contrarietatemque propitiatus amoveat. Amen. Desideriorum vestrorum pia vota clementer impleat, ut et hic bona consequi, et ad aeternam beatitudinem pervenire feliciter mereamini. Amen. Quod ipse praestare.
Ad Complendum. —Deus infinitae misericordiae et Majestatis immensae, quem nec spatia locorum, nec intervalla temporum ab his quos tueris disjungunt, adesto famulo tuo Ill. in te ubique fidenti, et per omnem quam iturus est viam dux ei et comes esse dignare; nihil illi adversitatis noceat, nihil difficultatis [Col. 0212B] obsistat; cuncta ei salubria, cuncta sint prospera; et, sub ope dexterae tuae, quidquid justo expetierit desiderio, celeri consequatur effectu. Per.
Orationes ad (660) clericum faciendum.
Oremus, dilectissimi fratres, Dominum nostrum Jesum Christum pro hoc famulo suo Ill., qui ad deponendam comam capitis sui pro ejus amore festinat, ut donet ei Spiritum sanctum, qui habitum religionis in eo perpetuum conservet, et a mundi impedimento, vel saeculari desiderio cor ejus defendat, ut sicut immutatur in vultu, ita manus dextera ejus ei virtutis tribuat incrementa, et ab omni caecitate spiritali oculos ejus aperiat, et lumen ei aeternae gloriae concedat. Qui vivit cum Deo Patre in unitate [Col. 0212C] ejusdem Spiritus sancti Deus. Per omnia saecula saeculorum.
Item alia. —Adesto, Domine, supplicationibus nostris, et hunc famulum tuum benedicere dignare, cui in tuo sancto nomine habitum sacrae religionis imponimus, ut, te largiente, et devotus in Ecclesia persistere, et vitam percipere mereatur aeternam. Per Dominum.
Dum tondes eum dicis Antiphonam Tu es, Domine, qui restitues mihi haereditatem meam. Vers. Dominus pars haereditatis meae, et Gloria. Item alia Antiphona, Haec est generatio, et Gloria. Item alia Antiphona, Hic accipiet benedictionem.
Oratio post tonsionem. —Praesta, omnipotens Deus, huic famulo tuo Ill. cujus hodie capitis comam pro [Col. 0212D] divino amore deposuimus, ut in tua dilectione perpetuo maneat et eum sine macula in sempiternum custodias. Per Dominum.
Orationes et preces super (661) poenitentem [Col. 0212D] Multae confessionis formulae a nobis olim collectae legi possunt in tract. Gallico de Confess. parte, cap. 12, 14, 19. Magnam vero fuisse olim librorum [Col. 0213D] poenitentialium copiam, quibus et confessionis et absolutionis sacerdotalis ritus docerentur, probavimus praesertim cap. 21. Quamplurimos autem Ordines ad dandam poenitentiam reconciliandosque poenitentes, a nostro D. Edmundo Martene collectos libro de Antiquis Ecclesiae ritibus, secunda parte, cap. 6, articulo 7, consulere licet si libeat. confitentem peccata sua more solito.
(662) Exaudi, Domine, preces nostras, et tibi confitentium parce peccatis, ut quos conscientiae reatus [Col. 0213A] accusat, indulgentia tuae miserationis absolvat. Per Dominum.
214 Alia. —(663) Praeveniat hunc famulum tuum, quaesumus, Domine, misericordia tua, ut omnes iniquitates ejus celeri indulgentia deleantur. Per.
Alia. —(664) Adesto, Domine, supplicationibus nostris, nec sit ab hoc famulo tuo clementiae tuae longinqua miseratio. Sana vulnera, ejusque remitte peccata, ut, nullis a te iniquitatibus separatus, tibi Domino semper valeat adhaerere. Per.
Alia. —(665) Domine Deus noster, (666) qui offensione nostra non vinceris, (667) sed satisfactione placaris, respice, quaesumus, ad hunc famulum qui se tibi peccasse graviter confitetur. Tuum est ablutionem criminum dare, et veniam praestare peccantibus, [Col. 0213B] qui dixisti poenitentiam te malle peccatorum quam mortem. Concede ergo, Domine, hoc (668) ut tibi poenitentiae excubias celebret, et correctis actibus suis, conferri sibi a te sempiterna gaudia gratuletur. Per.
Alia. —(669) Precor, Domine, (670) clementiam tuae Majestatis ac nominis, ut huic famulo tuo peccata et facinora sua confitenti veniam dare, et praeteritorum criminum debita relaxare digneris, qui humeris filii tui ovem perditam reduxisti (671) ad caulas; (672) qui publicani precibus vel confessione placatus es. Tu etiam, Domine, et huic famulo tuo placare, tu ejus precibus benignus (673) assiste, ut, in confessione flebili (674) permanens, clementiam tuam celeriter exoret, et, (675) sanctis altaribus restitutus, [Col. 0213C] spei rursus aeternae et coelesti gloriae (676) reformetur. Per eumdem Dominum nostrum.
(677) Orationes ad reconciliandum poenitentem.
(678) Adesto, Domine, supplicationibus nostris, et me, qui etiam misericordia tua primus indigeo, clementer exaudi; et quem non electione meriti, sed dono gratiae tuae constituisti operis hujus ministrum, da fiduciam tui muneris exsequendi, et ipse in nostro ministerio quod tuae pietatis est operare. Per Dominum.
Alia. —(679) Praesta, quaesumus, Domine, huic famulo tuo dignum poenitentiae fructum, ut Ecclesiae tuae sanctae a cujus integritate deviarat peccando, admissorum reddatur innoxius veniam consequendo. Per Dominum nostrum.
[Col. 0213D] Item alia. —Deus, humani generis benignissime conditor, et misericordissime reformator, qui hominem invidia diaboli ab aeternitate dejectum unici Filii tui sanguine redemisti, vivifica hunc famulum, quem tibi nullatenus mori desideras, et qui non derelinquis devium, assume correctum. Moveant pietatem [Col. 0214A] tuam, quaesumus, Domine, hujus famuli tui lacrymosa suspiria. Tu ejus medere vulneribus, 215 tu jacenti manum porrige salutarem, ne Ecclesia tua aliqua sui corporis portione vastetur, ne grex tuus detrimentum sustineat, ne de familiae tuae damno inimicus exsultet, ne renatum lavacro salutari mors secunda possideat. Tibi ergo, Domine, supplices preces, tibi fletum cordis effundimus, tu parce confitenti, ut sic in hac mortalitate peccata sua, te adjuvante, defleat, qualiter in tremendi judicii die sententiam damnationis aeternae evadat; et nesciat quod terret in tenebris, quod stridet iu flammis, atque, ab erroris via ad iter reversus justitiae, nequaquam ultra vulneribus saucietur; sed integrum sit ei atque perpetuum, et quod gratia tua contulit, et quod misericordia [Col. 0214B] reformavit. Per eumdem Dominum nostrum Jesum.
Missa (680) [Col. 0213D] Eadem Missa legitur in Ed. Pamel., consentiente Cod. Reg. S., ubi mendosa non est Edit. lectio, [Col. 0214D] quod sane saepe contingit. Sic in Orat. quae sequitur, legitur apud Pamel. educens, pro educis, vel eduxisti, ut habet Cod. Reg. S. Supra, in Orat. ultima ad mor. animalium, ubi legitur, ut sine quibus non habetur hum. conditio, deficiente sensu, scriptum est optime quidem: ut sine quibus non alitur hum., etc. In veteri Sacram. Gal. exstat una Missa in depositione sacerdotis, et altera pro defunctis quibuslibet. pro episcopo defuncto.
Da nobis, Domine, ut animam famuli tui Ill. episcopi, quam de saeculi educis laborioso certamine, sanctorum tuorum coetui tribuas esse consortem. Per.
Super oblata. —Annue nobis, Domine, ut animae famuli tui Ill. episcopi haec prosit oblatio, quam immolando, totius mundi tribuisti relaxari delicta. Per Dominum nostrum.
Infra actionem. —Hanc igitur oblationem, quam tibi offerimus pro commemoratione depositionis animae famuli tui Ill. episcopi, quaesumus, Domine, [Col. 0214C] ut placatus accipias; et quem in corpore constitutum sedis apostolicae gubernaculo praeesse voluisti, in electorum tuorum numero constitue sacerdotum; diesque nostros.
Super diptycha. —Memento etiam, Domine, famulorum tuorum Ill., qui nos praecesserunt, et dormiunt in somno pacis.
(681) Item post lectionem. —Istis, Domine, et omnibus in Christo quiescentibus, locum refrigerii, lucis et pacis indulgentiam deprecamur. Per Christum.
Ad Complendum. —His sacrificiis, quaesumus, omnipotens Deus, purgata anima famuli tui Ill. episcopi ad indulgentiam et refrigerium sempiternum pervenire mereatur.
Item Missa pro episcopo defuncto.
[Col. 0214D] Deus, qui inter apostolicos sacerdotes famulum tuum Ill. episcopum censeri fecisti, praesta, quaesumus, ut quorum vicem gerebat ad horam in terris, eorum perpetuo consortio laetetur in coelis. Per.
Super oblata. —Haec oblatio, Domine, quaesumus, animam famuli tui Ill. episcopi omnibus vitiis humanae [Col. 0215A] conditionis absolvat, quae totius mundi tulit etiam immolata peccatum. Per.
216 Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: devotis clementiam tuam mentibus obsecrantes, ut animam Ill. episcopi in electorum tibimet pontificum numero jubeas consistere gaudentem, ut qui hic tuo pro eis supplex deserviebat altari, gloriosa illic cum eis tua gratuletur et laude. Per Christum Dominum nostrum.
Infra actionem. —Hanc igitur oblationem servitutis nostrae, quam tibi offerimus pro commemoratione animae famuli tui Ill. episcopi, quaesumus, Domine, placatus accipias, et cum praesulibus apostolicae dignitatis, [Col. 0215B] quorum est secutus officium, habere tribuas sempiternae beatitudinis portionem, atque inter summi pastoris efficias praecipua membra censeri; diesque nostros.
Ad Complendum. —Da veniam, Domine, quaesumus, per haec sancta mysteria, animae famuli tui Ill. episcopi, ut occursu non terreatur malo, sed tuo protegatur auxilio. Per.
Alia. —Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut anima famuli tui Ill. episcopi, quam in hoc saeculo commorantem sacris muneribus decorasti, coelesti sede gloriosa exsultet. Per Dominum.
Item alia pro episcopo defuncto.
Suscipe, Domine, quaesumus, preces nostras pro anima famuli tui Ill. episcopi, ut in pontificum tibimet [Col. 0215C] placitorum perpetua sede laetetur. Per.
Super oblata. —Offerimus, Domine, hostias placationis, et laudis, ut perpetuae misericordiae largitate, animam famuli tui Ill. episcopi in lucis aeternae facias regione gaudere.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: ineffabilem tuae clementiae potentiam suppliciter exorantes, ut famulus tuus Ill., beatorum tabernaculis constitutus, evasisse se carnales glorietur angustias, diemque judicii cum voto gratulationis exspectet. Per Christum Dominum nostrum.
Infra actionem. —Hanc igitur oblationem, quam tibi offerimus pro anima famuli tui Ill. episcopi, [Col. 0215D] quaesumus, Domine, ut placatus accipias; et quem tuis altaribus servire tribuisti, ad beatorum pertinere jubeas consortia sacerdotum; diesque nostros.
Ad Complendum. —Quaesumus, omnipotens Deus, ut animam famuli 217 tui Ill. episcopi in congregatione justorum aeternae beatitudinis jubeas esse consortem. Per Dominum nostrum.
Alia Missa pro episcopo defuncto.
Deus, qui inter apostolicos sacerdotes famulum tuum Ill. sacerdotali fecisti dignitate vigere, praesta, quaesumus, ut eorum quoque perpetuo aggregetur consortio. Per.
Super oblata. —Suscipe, Domine, quaesumus, pro anima famuli tui Ill. sacerdotis, quas offerimus hostias, [Col. 0216A] ut pontificale cui donasti meritum, dones et praemium. Per Dominum.
Ad Complendum. —Preces nostras, quaesumus, Domine, quas in famuli tui Ill. episcopi depositione deferimus, propitiatus exaudi, ut qui nomini tuo ministerium fidele dependit, perpetua sanctorum societate laetetur. Per Dominum.
Missa pro episcopo defuncto.
Deus, qui inter apostolicos sacerdotes famulum tuum Ill. pontificali fecisti dignitate vigere, praesta, quaesumus, ut eorum et perpetuo aggregetur consortio. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Haec oblatio, Domine Deus, animam famuli tui Ill. ab omnibus vitiis humanae conditionis absolvat, quae totius mundi tollit etiam immolata [Col. 0216B] peccatum. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus: devotis clementiam tuam mentibus obsecrantes, ut animam famuli tui Ill. in electorum tibimet pontificum numero gaudeas consistere gaudendo, ut qui tuo pro eis supplex deserviebat altari, gloriosa illic cum eis gratuletur laude. Per Christum Dominum nostrum.
Ad Complendum. —Deus, cujus misericordiae non est numerus, suscipe pro anima famuli tui Ill. sacerdotis preces nostras, et lucis ei laetitiaeque regionem in sanctorum tuorum societate concede. Per Dominum nostrum.
Missa pro sacerdote defuncto.
Praesta, quaesumus, Domine, ut anima famuli et sacerdotis tui Ill. quam in hoc saeculo commorantem sacris muneribus decorasti, coelesti sede gloriosa semper exsultet. Per Dominum.
Super oblata. —Suscipe, Domine, quaesumus, hostias pro anima famuli et sacerdotis tui Ill., ut cui pontificale donasti praemium, dones et meritum. Per Dominum.
218 Ad Complendum. —Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut animam famuli et sacerdotis tui Ill. in congregatione justorum aeternae beatitudinis jubeas esse consortem. Per Dominum.
Missa unius defuncti.
[Col. 0216D] Omnipotens sempiterne Deus, cui nunquam sine spe misericordiae supplicatur, propitiare animae famuli tui Ill., ut qui de hac vita in tui nominis confessione discessit, sanctorum tuorum numero eum facias aggregari. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Propitiare, quaesumus, Domine, animae famuli tui, Ill., pro qua tibi hostias placationis offerimus; et quia in hac luce in fide mansit catholica, in futura vita ejus retributio condonetur. Per Dominum nostrum.
Ad Complendum. —Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut animam famuli tui Ill. ab angelis lucis susceptam in praeparata habitacula deduci facias beatorum. Per Dominum.
Missa [Col. 0217D] Haec fere habent duo Theod. quoad titulum, at diversae omnino sunt Orationes et Praefatio. in die depositionis defuncti, (682) sive tertio, septimo trigesimoque.
Adesto, Domine, quaesumus, pro anima famuli tui Ill., cujus in depositione sua officium commemorationis impendimus, ut si aliqua ei saecularis macula inhaesit, aut vitium mundiale infecit, dono tuae pietatis indulgeas, et extergas. Per Dominum nostrum.
Alia. —Quaesumus, Domine, famulo tuo Ill., cujus tertium, vel septimum sive trigesimum obitus sui diem commemoramus, sanctorum tuorum atque electorum largire consortium, et rorem ei misericordiae tuae perennem infunde. Per.
Super oblata. —Adesto, Domine, supplicationibus nostris; et hanc oblationem, quam tibi offerimus ob [Col. 0217B] diem depositionis tertium, vel septimum, sive trigesimum, pro anima famuli Ill., placatus ac benignus assume.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, per Christum Dominum nostrum. Per quem salus mundi, per quem vita hominum, per quem resurrectio mortuorum. Per ipsum te, Domine, suppliciter deprecamur, ut animae famuli tui Ill., cujus diem depositionis tertium, vel septimum, sive trigesimum celebramus, indulgentiam largiri digneris perpetuam, atque contagiis mortalitatis exutam in aeternae salvationis partem restituas. Per quem Majestatem.
219 Ad Complendum. —Omnipotens sempiterne [Col. 0217C] Deus, collocare dignare corpus et animam famuli tui Ill., cujus diem depositionis tertium, aut septimum, vel trigesimum, celebramus, in sinibus Abrahae, Isaac et Jacob, ut cum dies agnitionis tuae venerit, inter sanctos et electos tuos eum resuscitari praecipias. Per Dominum nostrum.
Missa in anniversario unius defuncti.
Praesta, Domine, quaesumus, ut anima famuli tui Ill., cujus anniversarium depositionis diem celebramus, his purgata sacrificiis, indulgentiam pariter et requiem capiat sempiternam. Per Dominum.
Super oblata. —Propitiare, Domine, supplicationibus nostris pro anima et spiritu famuli tui Ill., cujus hodie annua dies agitur, pro qua tibi offerimus sacrificium laudis, ut eam sanctorum tuorum consortio [Col. 0217D] sociare digneris. Per Dominum.
Ad Complendum. —Suscipe, Domine; preces nostras, pro anima famuli tui Ill., ut si quae ei maculae de terrenis contagiis adhaeserunt, remissionis tuae remedio deleantur.
Missa plurimorum defunctorum.
Propitiare, quaesumus, Domine, animabus famulorum famularumque tuarum Ill. et Ill. misericordia [Col. 0218A] sempiterna, ut, mortalibus nexibus expeditas lux eas aeterna possideat. Per.
Super oblata. —Hostias tibi, Domine, humili placatione deferimus, ut animae famulorum famularumque tuarum per haec placationis officia tuam misericordiam consequantur. Per.
Ad Complendum. —Inveniant, quaesumus, Domine, animae famulorum famularumque tuarum Ill. et Ill., omniumque in Christo quiescentium, lucis aeternae consortium, qui in hac luce positi tuum consecuti sunt sacramentum. Per.
(685) Majores gradus ante Evangelium, minores vero post Communionem dantur; et (686) minores quidem [Col. 0218B] Dominicis diebus, si necesse est, (687) majores vero in Sabbatis duodecim lectionum per quatuor tempora tantummodo.
Ordinatio [Col. 0218D] Pene haec omnia exstant in primo Theod., ubi mutilus non est; legitur tamen in plurali: Ord lectorum, exorcestarum, etc. ostiarii.
(688) Ostiarius cum ordinatur, postquam (689) ab archidiacono instructus fuerit qualiter in domo Dei 220 debeat conversari, ad suggestionem archidiaconi (690) tradat ei episcopus claves ecclesiae, dicens: Sic age, quasi redditurus Deo rationem pro his rebus quae istis clavibus recluduntur. (691) Et tradat ei diaconus ostium ecclesiae.
Praefatio ostiarii. —(692) Deum Patrem omnipotentem suppliciter deprecemur, ut hunc famulum suum Ill. benedicere dignetur, quem in officium ostiarii eligere dignatus est, ut sit ei fidelissima cura in diebus ac [Col. 0218C] noctibus, (693) ad distinctionem horarum certarum ad invocandum nomen Domini, adjuvante Domino nostro Jesu Christo, qui cum eo vivit et regnat Deus in unitate Spiritus sancti, per omnia saecula saeculorum. Amen.
(694) Benedictio ejusdem. —Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, benedicere digneris hunc famulum tuum, Ill. ostiarium, ut inter janitores Ecclesiae (695) paret obsequia, et inter electos tuos partem tuae mereatur habere mercedis. Per Dominum nostrum.
Ordinatio lectoris.
(696) Lector cum ordinatur, faciat (697) de illo verbum episcopus ad plebem, indicans ejus fidem ac vitam, atque ingenium; post haec, spectante plebe, [Col. 0218D] (698) tradat ei Codicem, de (699) quo lecturus sit, dicens:
(700) Accipe, et esto verbi Dei relator, habiturus, si fideliter et utiliter impleveris officium, partem cum his qui verbum Dei ministraverunt; eligunt te fratres tui ut sis lector in domo Dei tui, et agnoscas officium tuum, et impleas illud; potens est enim Deus ut augeat tibi gratiam.
[Col. 0219A] Benedictio lectoris. —(701) Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, benedicere digneris famulum tuum hunc in officium lectoris, ut assiduitate lectionum, (702) distinctus atque (703) ordinatus, et agenda dicat, et dicta opere compleat, et in utroque sanctae Ecclesiae consulat. Per Dominum.
Ordinatio exorcistae.
(704) Exorcista, cum (705) ordinatur, accipiat de manu episcopi libellum, in quo scripti sunt exorcismi, dicente sibi episcopo.
(706) Accipe, et commenda memoriae, et (707) habeto potestatem imponendi manum super energumenum, sive baptizatum, sive catechumenum.
(708) Praefatio exorcistae. —(709) Deum Patrem omnipotentem supplices deprecemur, ut hunc famulum [Col. 0219B] suum Ill. benedicere dignetur in officium exorcistae: ut sit spiritalis imperator ad abjiciendos daemones de corporibus obsessis, cum omni nequitia eorum multiformi, adjuvante Domino nostro Jesu Christo. Qui cum eo vivit et regnat Deus in unitate Spiritus sancti.
221 Benedictio exorcistiae. —(710) Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, benedicere digneris hunc famulum tuum Ill. in officium exorcistae, et ad impositionem manuum et oris officium eum eligere digneris, ut imperium habeat (711) spirituum immundorum coercendorum, et (712) probabilis sit medicus Ecclesiae, (713) gratiae curationum virtute confirmatus. Per Dominum.
Ordinatio acolythi.
[Col. 0219C] (714) Acolythus, cum ordinatur, (715) primum ab episcopo doceatur qualiter in officio suo agere debeat; sed (716) ab archidiacono accipiat ceroferarium cum cereo, ut sciat se ad (717) accedenda ecclesiae luminaria mancipari, (718) ita sibi dicente.
(719) Accipite hoc gestatorium luminis, ut per illud valeatis adversariorum tenebras effugare, et verissimum lumen, quod illuminat omnem hominem venientem in mundum, fideliter invenire.
(720) Accipiat et urceolum vacuum (721) ad fundendum (722) vinum in Eucharistia corporis.
Benedictio acolythi. —(723) Omnipotens sempiterne Deus, fons lucis, et origo bonitatis, qui per Jesum Christum Filium tuum, lumen verum, mundum illuminasti, ejusque passionis mysterio redemisti, [Col. 0219D] benedicere dignare hunc famulum tuum, quem in acolythi officium consecramus, poscentes tuam clementiam, ut ejus mentem et lumine scientiae illustres, et pietatus tuae rore irriges, ut ita perceptum ministerium peragat, qualiter ad aeternam remunerationem pervenire mereatur. Per eumdem Dominum nostrum.
(724) Ordinatio subdiaconi.
Capitulum sancti Gregorii. —(725) Sicut qui invitatus [Col. 0220A] renuit, quaesitus refugit, sacris est altaribus (726) [Col. 0219D] Ita legit Hugo Menardus, ut ex ejus nota liquet. In Editis tamen Vatic. et Gussanv. legitur admovendus; quam lectionem confirmant epistolae sancti Gregorii sive excusae, sive manu descriptae. Adde quod Menardi Editionis lectioni vix ullus aptari [Col. 0220D] possit sensus. removendus, sic qui ultro ambit, vel importunum se ingerit, est procul dubio repellendus; nam qui nititur ad altiora conscendere, quid agit, nisi ut crescendo decrescat? Cur non perpendit quia benedictio illi in maledictum convertitur, qui ad hoc ut fiat haereticus promovetur?
(727) Subdiaconus cum ordinatur, quia manus impositionem non accipit, (728) patenam de manu episcopi accipiat vacuam, et calicem vacuum: de manu archidiaconi accipiat (729) urceolum cum (730) aquamanili, ac (731) manutergium. Exhibeatur in conspectu episcopi patena et calix vacuus, et dicat episcopus:
(732) Vide, cujus ministerium tibi traditur; et [Col. 0220B] ideo si usque nunc fuisti tardus ad Ecclesiam, amodo debes esse assiduus; si usque nunc somnolentus, amodo vigil; si usque nunc ebriosus, amodo sobrius; si usque nunc inhonestus, amodo castus. Oblationes quae veniunt in altare panes propositionis appellantur. De ipsis oblationibus tantum debet in altari poni quantum populo possit sufficere, 222 ne aliquid putridum in sacrario remaneat. Pallae vero (733) quae sunt in substratorio, in alio vase debent lavari, in (734) alio corporales pallae. Ubi pallae corporales lavatae fuerunt, nullum linteamen ibidem aliud debet lavari; ipsa aqua in baptisterio debet vergi. Ideo; te admoneo, tu talem te exhibe, ut Deo placere possis.
Et tradat ei calicem et patenam.
[Col. 0220C] Ordinatio subdiaconi. —(735) Oremus Deum ac Dominum nostrum, ut super servum suum Ill., quem ad subdiaconatus officium vocare dignatus est, infundat benedictionem et gratiam suam, ut in conspectu suo fideliter serviens, praedestinata sanctis praemia consequatur, auxiliante Domino nostro Jesu Christo, qui cum eo vivit et regnat Deus.
Benedictio subdiaconi. —(736) Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, benedicere digneris famulum tuum hunc, quem ad subdiaconatus officium eligere dignatus es, uti eum sacrario tuo sancto strenuum sollicitumque coelesti militiae instituas, et sanctis altaribus fideliter subministret, et requiescat super eum Spiritus sapientiae et intellectus Spiritus consilii et fortitudinis, Spiritus scientiae et [Col. 0220D] pietatis. Repleas eum Spiritu timoris tui, et eum ministerio divino confirmes, ut obediens facto, atque dicto parens, tuam gratiam consequatur. Per Dominum nostrum, etc., in unitate ejusdem.
(737) Ordo [Col. 0220D] In primo Theod. haec omnia omittuntur, usque ad: Oremus, dilectissimi, etc., col. seq., cui praemittitur Orationes ad ordinandos diaconos. Eodem ritu caetera pro ordin. presbyteri et episcopi habentur. qualiter in Romana Ecclesia diaconi et presbyteri ordinandi sunt.
Mensis primi, quarti, septimi et decimi, Sabbatorum die in duodecim lect., ad sanctum Petrum, ubi Missae celebrantur, postquam Antiphonam ad Introitum [Col. 0221A] dixerint, data Oratione, venit archidiaconus, et offert eum qui ordinandus est pontifici, ita dicens:
Postulat sancta mater Ecclesia catholica, ut hunc praesentem subdiaconem ad onus diaconii, vel diaconum ad onus presbyterii ordinetis.
Interrogat episcopus: Scis illum dignum esse? Respondet offerens:
Quantum humana fragilitas nosse sinit, et scio, et testificor ipsum dignum esse ad hujus onus officii.
Et tunc annuntiat pontifex populo, dicens:
Auxiliante Domino Deo et Salvatore nostro Jesu Christo.
Iterum dicit: —Auxiliante Domino Deo et Salvatore nostro Jesu Christo, eligimus in ordinem diaconii, sive presbyterii Ill. subdiaconum, sive diaconum [Col. 0221B] de (738) titulo Ill. Ill., presbyterum (739) de titulo Ill. Si (740) quis autem habet aliquid contra hos viros, pro Deo et propter Deum cum fiducia exeat, et dicat. Verumtamen memor sit conditionis suae.
Et post modicum intervallum mox (741) incipiunt omnes Kyrie eleison, cum litania. Hac expleta ascendunt ipsi electi ad sedem pontificis, et benedicit eos ad quod vocati sunt, et descendentes stant in ordine suo, benedictione percepta. 223 Diaconus cum ordinatur, (742) solus episcopus, qui eum benedicit, manum super caput illius ponat, quia non ad sacerdotium, sed ad ministerium consecratur. Ad ordinandum diaconum et presbyterum, prima Oratio dicitur legendo. Et sequitur Oratio. Et non dicitur, Vere dignum, [Col. 0221C] in consecratione.
Oratio. —Oremus (743), dilectissimi, Deum Patrem omnipotentem, ut super hunc famulum suum, quem in sacrum ordinem dignatur assumere, benedictionis suae gratiam clementer effundat, eique donum consecrationis indulgeat, per quod eum ad praemia aeterna perducat, auxiliante Domino nostro Jesu Christo. Qui cum eo vivit et regnat.
Oremus. —(744) Exaudi, Domine, preces nostras, et super hunc famulum tuum Spiritum tuae benedictionis emitte, ut coelesti munere ditatus, et tuae gratiam possit Majestatis acquirere, et bene vivendi aliis exemplum praebere. Per Dominum, etc., in unitate ejusdem.
Consecratio. —(745) Adesto, quaesumus, omnipotens [Col. 0221D] Deus, (746) honorum dator, ordinum distributor, officiorumque dispositor. Qui in te manens innovas omnia, et cuncta disponens per Verbum, Virtutem, Sapientiamque tuam Jesum Christum Filium tuum Dominum nostrum, sempiterna providentia praeparas, et singulis quibusque temporibus aptanda dispensas. Cujus corpus, Ecclesiam tuam coelestium gratiarum varietate distinctam, suorumque connexam discretione membrorum, per legem mirabilem totius compagis unitam in augmentum templi tui, crescere dilatarique largiris, sacri muneris servitutem trinis gradibus ministrorum nomini tuo militare constituens. Electis ab initio Levi filiis, qui, in mysticis operationibus domus tuae fidelibus [Col. 0222A] excubiis permanentes, haereditatem benedictionis aeternae sorte perpetua possiderent. Super hunc quoque famulum tuum, quaesumus, Domine, placatus intende, quem tuis sacrariis serviturum in officium diaconi suppliciter dedicamus. Et nos quidem, tanquam homines divini sensus et summae rationis ignari, hujus vitam, quantum possumus, aestimamus. Te autem, Domine, ea quae nobis sunt ignota non transeunt, te occulta non fallunt. Tu cognitor secretorum, tu scrutator es cordium, tu ejus vitam coelesti poteris examinare judicio, quo semper praevales, et admissa purgare, et (747) ea quae sunt agenda concedere. Emitte in eum, Domine, quaesumus, Spiritum sanctum, quo in opus ministerii fideliter exsequendi septiformis gratiae tuae munere roboretur. [Col. 0222B] Abundet in eo totius forma virtutis, auctoritas modesta, pudor constans, innocentiae puritas, et spiritalis observatio disciplinae; in moribus ejus praecepta tua fulgeant, ut suae castitatis exemplo imitationem sancta plebs acquirat; et bonum conscientiae testimonium proferens, in Christo firmus, et stabilis perseveret; dignisque successibus de inferiori gradu per gratiam tuam capere potiora mereatur. Per eumdem Dominum nostrum Jesum Christum.
(748) Quando stolam eum induis, sic dices.
Per hoc signum vobis diaconatus officium humiliter 224 imponimus, ut firmamentum mensae divinae tanquam sustentacula columnarum esse possitis, et praecones regis coelestis irreprehensibiliter existere mereamini.
[Col. 0222C] (749) Presbyter cum ordinatur, episcopo eum benedicente, et manum super caput ejus tenente, etiam omnes presbyteri, qui praesentes sunt, manus suas juxta manum episcopi super caput illius teneant.
Oratio ad presbyteros ordinandos.
(750) Oremus, dilectissimi, Deum Patrem omnipotentem, ut super hunc famulum suum, quem ad presbyterii munus elegit, coelestia dona multiplicet, et quae ejus dignatione suscipit, ipsius exsequatur auxilio, auxiliante Domino nostro Jesu Christo.
Oremus. —(751) Exaudi nos, quaesumus, Domine Deus noster, et super hunc famulum tuum benedictionem sancti Spiritus, et gratiae sacerdotalis effunde virtutem, ut quem tuae pietatis aspectibus offerimus consecrandum, perpetua muneris tui largitate [Col. 0222D] consequaris. Per Dominum.
(752) Consecratio. —(753) Domine sancte, Pater omnipotens, aeternae Deus, (754) honorum auctor, et distributor omnium dignitatum, per quem proficiunt universa, per quem cuncta firmantur, amplificatis semper in melius naturae rationalis incrementis per ordinem congrua ratione dispositum. Unde et sacerdotales gradus atque officia Levitarum, sacramentis mysticis instituta creverunt, ut cum (755) pontifices summos regendis populis praefecisses, ad eorum societatis et operis adjumentum, sequentis ordinis viros et secundae dignitatis eligeres. Sic in eremo per septuaginta virorum prudentium mentes Moysi spiritum propagasti, quibus ille adjutoribus [Col. 0223A] usus in populo innumeras multitudines facile gubernavit. Sic in Eleazaro et Ithamar filiis Aaron paternae plenitudinis abundantiam transfudisti, ut ad hostias salutares et frequentioris officii sacramenta ministerium sufficeret sacerdotum. Hac providentia, Domine, apostolis Filii tui, doctores fidei, comites addidisti, quibus illi orbem totum secundis praedicatoribus impleverunt. Quapropter infirmitati quoque nostrae, Domine, haec adjumenta largire, quia quanto magis fragiliores sumus, tanto his pluribus indigemus. Da, quaesumus, omnipotens Pater, in hunc famulum tuum presbyterii dignitatem, innova in visceribus ejus Spiritum sanctitatis; et acceptum a te, Deus, secundi meriti munus obtineat, censuramque morum exemplo suae conversationis insinuet. [Col. 0223B] Sit probus cooperator ordinis nostri, et luceat in eo totius forma justitiae, ut, bonam rationem dispensationis sibi creditae redditurus, aeternae beatitudinis praemia consequatur. Per eumdem Dominum.
(756) Hic vestis ei casulam. —Benedictio Patris, et Filii, et Spiritus sancti descendat super te, ut sis benedictus in ordine sacerdotali, et offeras placabiles Hostias pro peccatis atque offensionibus populi omnipotenti Deo. Cui est honor et gloria in saecula saeculorum.
225 Consecratio manus. —(757) Consecrentur manus istae, quaesumus, Domine, et sanctificentur per istam unctionem et nostram benedictionem, ut quaecunque benedixerint, benedicta sint, et quaecunque sanctificaverint sanctificentur. Per [Col. 0223D] In Ed. Vatic. et aliis, hic ante Orat. ad ord. episc. ponitur: Examinatio in ordinatione episcopi ante litaniam facienda. Nimirum qui ordinandus est episcopus de fidei articulis interrogatur. .
[Col. 0223C] (758) Episcopus cum ordinatur, duo (759) episcopi ponant et teneant Evangeliorum codicem super caput ejus; et uno super eum fundente benedictionem, (760) reliqui omnes episcopi, qui adsunt, (761) manibus suis caput ejus tangant.
(762) Oratio ad ordinandos episcopos.
(763) Oremus, dilectissimi nobis, ut his viris (764) ad utilitatem Ecclesiae providendam electis benignitas omnipotentis Dei gratiae suae tribuat largitatem. Per Dominum nostrum.
Benedictio episcoporum. —(765) Adesto supplicationibus nostris, omnipotens Deus, et quod humilitatis nostrae gerendum est ministerio, tuae virtutis impleatur effectu. Per.
Alia. —(766) Propitiare, Domine, supplicationibus [Col. 0223D] nostris, et inclinato super hunc famulum tuum cornu gratiae sacerdotalis, benedictionis tuae in eo effunde virtutem. Per.
[Col. 0224D] Ante consecrationem istam referuntur in laudatis Edit. orationes, ad annulum dandum, et ad baculum (sc. pastoralem) dandum. Consecratio. —(767) Deus honorum omnium, (768) Deus omnium dignitatum quae gloriae tuae sacratis famulantur ordinibus, Deus qui, Moysen famulum tuum secreti familiaris affatu inter caetera coelestis documenta culturae de habitu quoque indumenti sacerdotalis instituens, electum Aaron mystico amictu vestiri inter sacra jussisti, ut intelligentiae [Col. 0224A] sensum de exemplis priorum caperet secutura posteritas, nec eruditio doctrinae tuae ulli deesset aetati; cum et apud veteres reverentiam ipsa significationum species obtineret, et apud nos certiora essent experimenta rerum quam aenigmata figurarum; illius namque sacerdotii anterioris habitus nostrae mentis ornatus est, et (769) pontificalem gloriam non jam nobis honor, commendat vestium, sed splendor animarum, (770) quia et illa quae tunc carnalibus blandiebantur obtutibus, ea potius quae in ipsis erant intelligenda poscebant; et idcirco huic famulo tuo, quem (771) ad summi sacerdotii ministerium elegisti, hanc, quaesumus, Domine, gratiam largiaris, ut (772) quidquid illa velamina in fulgore auri, in nitore gemmarum, in multimodi operis varietate [Col. 0224B] signabant, hoc in ejus moribus actibusque clarescat. (773) Hic accipis chrisma. Comple, Domine, in sacerdote tuo mysterii tui summam, et ornamentis totius glorificationis instructum (774) coelestis unguenti flore †sanctifica. (775) Hic fundis in caput ejus. Hoc, Domine, copiose in ejus caput † influat, hoc in oris subjecta † decurrat, hoc in totius corporis extrema descendat, ut tui Spiritus virtus, et interiora ejus repleat, et exteriora circumtegat. Abundet in eo constantia fidei, puritas dilectionis, (776) sinceritas pacis; (777) tribuas ei, 226 Domine, cathedram episcopalem ad regendam Ecclesiam tuam, et plebem universam. Sis ei auctoritas, sis ei firmitas, sis ei potestas. Multiplices super eum benedictionem et gratiam tuam, ut ad exorandam [Col. 0224C] semper misericordiam tuam, tuo munere semper idoneus, tua gratia possit esse devotus. Per.
(778) Si papa [Col. 0224D] Ipsa Ed. Rom., seu Vaticana, mantissa ista caret. ordinatus est, haec addi debent in loco ubi scriptum est:
Et idcirco huic famulo tuo, quem apostolicae sedis praesulem (779) et primatem omnium qui in orbe terrarum sunt sacerdotum ac universalis Ecclesiae tuae doctorem dedisti, et ad summi sacerdotii ministerium elegisti, hanc, quaesumus, Domine, gratiam largiaris.
Super oblata. —Haec hostia, Domine, quaesumus, emundet nostra delicta, et (780) sacrificium celebrandum subditorum tibi corpora mentesque sanctificet. Per Dominum nostrum.
Infra actionem. —(781) Hanc igitur oblationem [Col. 0224D] servitutis nostrae, sed et cunctae familiae tuae, quam tibi offerimus, etiam pro famulo tuo Ill., quem ad episcopatus ordinem promovere dignatus es, quaesumus, Domine, ut placatus accipias, et propitius in eo tua dona custodias, ut quod divino munere consecutus est, divinis effectibus exsequatur; diesque nostros, etc.
Ad Complendum. —(782) Haec nos communio, Domine, purget a crimine, et coelestis remedii faciat [Col. 0225A] esse consortes. Per Dominum nostrum Jesum Christum.
Oratio in (783) natali papae.
Deus, qui licet sis magnus in magnis, mirabilia tamen gloriosus operaris in minimis, concede mihi indigno famulo tuo, sacris convenienter servire mysteriis, atque in omnibus tua misericordia protegat quem conscientiae reatus accusat. Per.
Alia. —Deus, qui populis tuis indulgentia consulis, et amore dominaris, da Spiritum sapientiae quibus dedisti regimen disciplinae, ut de profectu sanctarum ovium fiant gaudia aeterna pastorum. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Hostiam tibi, Domine, laudis exsolvo, suppliciter implorans, ut quod immerito [Col. 0225B] mihi contulisti, intercedente beato Petro apostolo tuo, propitius exsequaris. Per.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, ut quia in manu tua dies nostri vitaque consistit, sicut honorem nobis indignis largiris ministerii, sic quoque tribuas rationabilis obsequii propitius incrementum. Et tua dona in nobis custodias, ut 227 ejus suffragiis apud te semper reddar acceptus, cujus me vice hodie Ecclesiae tuae praeesse voluisti. Per Christum.
Ad Complendum. —Corporis sacri et pretiosi sanguinis repleti libamine, quaesumus, Domine Deus noster, ut gratiae tuae munus, quod nobis immeritis [Col. 0225C] contulisti, intercedente beato Petro apostolo tuo, propitius muniendo custodias. Per Dominum nostrum.
Missa propria (784) in die ordinationis suae.
Deus, qui non propriis suffragantibus meritis, sed sola ineffabilis gratiae largitate, me familiae tuae praeesse jussisti, tribue tibi digne persolvere ministerium sacerdotalis officii, et ecclesiasticis convenienter servire ministeriis, plebemque commissam, te in omnibus protegente, gubernare concede. Per.
Alia. —Deus, mundi Creator et rector, ad humilitatis meae preces placatus intende, et me famulum tuum, quem nullis suffragantibus meritis, sed immensa largitate clementiae tuae coelestibus mysteriis [Col. 0225D] servire tribuisti, dignum sacris altaribus fac ministrum, ut quod mea celebrandum voce depromitur, tua sanctificatione firmetur. Per Dominum nostrum.
Super oblata. —Ad gloriam, Domine, tui nominis, annua festa repetentes sacerdotalis exordii, Hostiam tibi laudis offerimus, suppliciter exorantes, ut cujus ministerii vice tibi servimus immeriti, suffragiis ejus reddamur accepti. Per.
Infra actionem. —Hanc igitur oblationem, quam tibi offero ego tuus famulus et sacerdos ob diem, in quo me dignatus es ministerio sacro constituere sacerdotem, [Col. 0226A] obsecro, Domine, placatus suscipias, Majestatem tuam supplex exorans ut in me quod largiri dignatus es, propitius custodire digneris. Per.
[Col. 0225D] In Benedictionali legitur alia pro anniversario consecrationis episcopi. Benedictio. —Omnipotens Deus, qui in populo suo ministerio utitur sacerdotum, conferat vobis suae propitiationis et benedictionis donum. Amen. Quique me indignum nullis existentibus meritis, sed gratuita sua pietate huic Ecclesiae praeesse voluit, suffragiis sanctorum suorum me ab omnibus vinculis peccatorum absolvat, sanctisque suis altaribus strenuum dignumque ministrum efficiat. Amen. Quatenus, per exempla sanctorum sacerdotum qui in hac sede et in hoc ministerio ei placuerunt gradientes, gregemque commissum secundum suam voluntatem, eo opitulante, regentes, ab omnium pastorum [Col. 0226B] Pastore Christo Domino praemia sanctis promissa una cum subditis percipere et in electorum numero mereamur adjungi. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
228 Ad Complendum. —Repleantur consolationibus tuis, Domine, quaesumus, tuorum corda fidelium, pariterque etiam et de Ecclesiae praesule, et de suorum votorum plenitudine gratiarum referant actionem. Per.
Orationes pro adepta dignitate.
Deus, cui omnis potestas et dignitas famulatur, da famulo tuo Ill. prosperum suae dignitatis effectum, in qua te semper timeat, tibique jugiter placere contendat. Per Dominum.
Alia. —Omnium, Domine, fons bonorum justorumque [Col. 0226C] provectuum, tribue, quaesumus, Ill. famulo tuo adeptam bene gerere dignitatem, et a te sibi praestitam bonis operibus comprobare. Per Dominum nostrum.
(785) Oratio [Col. 0225D] Abest ab aliis Editis. ad abbatem faciendum.
Quaesumus, omnipotens Deus, famulum tuum Ill., quem ad regimen animarum elegimus, gratiae tuae dono prosequere, ut te largiente cum ipsa tibi nostra electione placeamus. Per.
(787) Impellit ministrandi officium (788) Hostia salutaris populi pro delicto, terret conscientia indebiti sacerdotii pro reatu. Si a me omnium sacerdotum (789) peripsema sacrificium offeratur, pollutae conscientiae crimen augetur. Si tantae Majestati universae [Col. 0226D] carnis judici non offertur, negligentiae reatus ascribitur. Inter haec tuae, omnipotens, libramen pietatis imploro, cujus ultionis diem accusante conscientia pertimesco. (790) Ne indignum, quaeso, misericordia tua judices, quem a tempore poenitentiae non excludis. (791) Suspende securim, donec cultor vineae admoveat cophinum stercoris infructuosae arboris ad radicem. Parce mihi, Domine clementissine, poenitenti, qui David post lapsum clementer ad veniam revocasti; qui Petri misericors [Col. 0227A] amare flentis lacrymas respexisti, qui latronem in crucis patibulo tanti facinoris reum divina gratia illustrasti, cui mox obtinuit confessio (792) perspicue Dei Filium, fides praemium, poena veniam, lamenta gaudia sempiterna, (793) dum confessor in cruce, possessor exstitit paradisi post crucem. Sed quia verba venia tuae pietatis indigent, quae indigni sacerdotis opera non commendant, saltim astantium vota suscipe, ut et mihi suis apud te precibus veniam, et eorum meritis sacrificia nostrorum vulnerum salubriter nobis conferant medicinam, (794) ut quia omnipotens pro omnibus factus es hostia pro peccatis, adsis nobis sanctificatio in sacrificio pro delictis, Christe, Salvator mundi, qui cum aeterno Patre una cum Spiritu sancto vivis et regnas Deus. [Col. 0227B] Per omnia saecula saeculorum.
Item apologia. —(795) Ante oculos tuos, Domine, reus conscientiae testis assisto: rogare vix (796) audeo quod impetrare 229 non mereor. Tu (797) enim scis, Domine, omnia quae aguntur in nobis. (798) Erubescimus confiteri quod (799) per nos non timemus (800) admittere. Verbis tibi tantum obsequimur, corde mentimur, et quod velle nos dicimus, nolle nostris actibus approbamus. (801) Parce, Domine, confitentibus ignosce. Peccavimus, miserere, te rogamus. Et quia in sacramentis tuis meus sensus (802) infirmus est, praesta, quaesumus, (803) ut qui ex nobis duri cordis verba non suscipis, (804) per te nobis veniam largiaris. (805) Per Dominum.
Item apologia. —(806) Conscientia quidem trepidi, [Col. 0227C] omnipotens Deus, ad altare tuum accedimus, sed fiduciam de tuae pietatis misericordia retinemus. Et licet ad celebranda sacrificia semper inveniamur indigni, (807) sed si recedimus, veremur de inobedientia condemnari. Pro (808) qua re dignare nos pietate paterna placito vultu respicere, et cordis nostri interiora purgare. (809) Et si nos pondere peccatorum nostrorum ac reatu constringimur, nostrarum tamen precum obtentu tibi sint, quaesumus, Domine, in omnibus placita mysteria consecranda. Per.
Item apologia. —(810) Ignosce, Domine, ignosce, (811) quod dum rogare compellor, dum per immunda labia nomen sanctum tuum assumo, et (812) cum pudendorum actuum secreta confiteor, (813) non habeo apud te nec verba sine crimine. Tu enim conscientiae [Col. 0227D] meae vulnera et (814) cogitationum mearum occulta nosti, et immunditias meas tu solus agnoscis. Miserere mihi, Domine, miserere mihi, ignosce mysterii tui secreta tractanti, nec indignum misericordia tua judices quem pro aliis rogare permittis, et in quo testimonium boni operis non agnoscis officium saltem dispensationis creditae non recuses. Per (815) Dominum nostrum.
Item alia. —(816) Rogo te, Deus Sabaoth altissime, pater sancte, (817) uti me tunica castitatis digneris [Col. 0228A] accingere, lumbosque meos balteo tui amoris ambire, ac renes cordis mei igne tuae charitatis urere, ut pro peccatis meis possim intercedere, et astantis populi peccatorum veniam promereri, ac pacificas singulorum hostias immolare, me quoque tibi audaciter accedentem non sinas perire, sed dignare lavare, ornare et leniter suscipere. Per Dominum nostrum Jesum.
Item alia. —(818) Ante aeterni regis Christi praesentiam nostra indigna accedunt praeconia quae valent populi impetrare delicta. (819) Livore torquetur conscientia, quia sacris mysteriis offerendis se ingerit criminosam; et dum respicit admissa, terretur tuis conspectibus astare confusa. Sed quaeso humilis reus, quia ad te post lapsum redeo devius, jaceo saucius, in te vilis respiro, bone medice, vulneratus, ut qui sacrificia [Col. 0228B] altaribus tuis munda offerri praecipis, cum offerentium meritis sacerdotis indigni labia polluta sanctifices, qui indigere me miserum tua, Christe Salvator inclyte, misericordia recognoscis. Qui vivis et regnas.
230 Item alia in festivitate sanctorum. —(820) Eripiat nos, quaesumus, Domine, tuorum deprecatio sanctorum, et sicut per Moysem famulum tuum peccata populi dimisisti, ita per intercessionem sanctorum tuorum nostra omnium jubeas relaxari delicta. Per Dominum.
Item apologiae quotidianae sacerdotis propriae. —(821) [Col. 0227D] Legitur in laudatis Edit. cum duabus sequentibus, mordacis, etc., et, indignum me, etc. Prior Theod. exhibet etiam hujusmodi apologias partim similes, partim diversas. In his notanda venit quae adhuc nobis familiaris est, paucis immutatis: Aperi, [Col. 0228D] Domine, os meum ad benedicendum nomen tuum; mundaque cor meum ab omnibus variis et nequissimis cogitationibus, ut exaudiri merear deprecans te pro populo quem elegisti. Mordacis conscientiae stimulis et delictorum nostrorum recordatione commoniti (822), te Deum indulgentiae deprecamur, ut quidquid dicto, facto, cogitatione (823) peccatum est, sive lubricae aetatis [Col. 0228C] impulsu, sive ignorantiae errore (824) commissum, pietas Domini nostri Jesu Christi (825) resolvere ac indulgere dignetur. Per.
Item alia. —(826) Indignum me, Domine, sacris tuis esse fateor, qui innumeris quotidie peccatis fuscor. (827) Quid ego te blandis verbis rogare praesumo, quem improbis saepissime factis offendo? tu enim mihi medicinam (828) ingeris, ego (829) sanitati meae contraria ago. Legem tuam sacris inditam paginis lego, sanam vero disciplinam infelix negligo. Ad tuum quidem altare quasi devotus accedo, sed a praeceptis tuis contumaci corde (830) recedo. Da ergo mihi, Domine, cor compunctum, quo veraciter odio habeam peccatum. Meum est, si donaveris, delicta deflere; tuum est etiam (831) nubem eam cito delere, [Col. 0228D] ut (832) qui hanc palmam amiserim inimico fraudante, (833) ad veniam saltem pertineam, te Domino miserante. (834) Tibi enim Deo est honor regum Regi cunctorum per cuncta regnanti saecula saeculorum.
Item alia. —(835) Projectis nobis, Domine, in condemnationem operum nostrorum, da capiti nostro aquam, et oculis nostris fontem infunde lacrymarum, ut peccati maculas abluendo ultrices poenarum flammas fletuum ubertate vincamus, (836) quia tibi non sunt occulta quae (837) gerimus. Sit (838) in nobis, [Col. 0229A] Domine, non oris tantum confessio, sed et doloris; non excusatio criminum, sed lamentatio peccatorum. (839) Castos enim nostri corporis oculos lasciviae (840) mundi violavit aspectus. (841) Mores corrupti, disciplina vitiata, simulatio in vultu, fallacia in verbis, dolus in corde, volubilitas in lingua, operatio stulta, mens dubia, concupiscentia carnalis, (842) sollicitudo carnis, oblivio animae, negligentia sanctitatis, super haec autem mortis timor increvit. Miserere nobis, Domine, miserere nobis. Da (843) praeteritis veniam, praesentibus emendationem, futuris largire custodiam. Per.
Item alia. —(844) Ita, Domine, immensi criminis rei, conscientia teste, confundimur, ut ad officium tuum nec securi possimus venire, nec liberi. Quis [Col. 0229B] enim pensans peccatum suum, (845) nec se a facie tua vellet abscondere, si liceret tantae majestatis oculos declinare, si aut evasurus lateret, aut occultatus evaderet? Aut quis non magis videre te cuperet, si non jam hinc (846) quodcunque peccantem prospicis plus timeret? Ergo quia tu ubique nos invenis, ad te confugimus, quem fugere non valemus. Restat miseris non latebras intervenire, sed lacrymas. Foveat 231 indulgentia, quos terret offensa. Minatur potentia, sed misericordia consoletur. Ex te est qui liberet, per te est qui excuset. Parce, Pater omnipotens; et quos aspicis humiles per reatum, erectos munerare digneris in praemio. Et quos intelligis per confessionem miseros, non facias in examinatione confusos. Per Dominum.
[Col. 0229C] (847) Item alia [Col. 0229] Haec apologia nonnullis immutatis legitur in vet. Sacrament. Gal. in tribulatione. —(848) Si ante oculos tuos, Domine, culpas quas fecimus, et (849) plagas quas excipimus conferamus, minus est quod patimur, majus est (850) quod meremur. Peccati poenam sentimus, et peccandi pertinaciam non vitamus. In flagellis tuis fragilitas nostra (851) frangitur, et iniquitas non mutatur. Mens aegrota torquetur, et cervix dura non flectitur. Vita in dolore suspirat, et (852) in opere non (853) emendat. Si exspectas, (854) non corrigimur; si vindicas, non duramus. Confitemur (855) in correptione quod fecimus, obliviscimur in visitatione quod flevimus. Si (856) impresseris manum, facienda promittimus; si suspenderis gladium, promissa non facimus; si ferias, clamamus ut parcas, si (857) parcas, iterum te (858) [Col. 0229D] provocamus ut ferias; si (859) angustiae veniunt, tempus petimus poenitendi; si misericordia subveniat, abutimur patientia quae pepercit. Adhuc plaga illata vix praeterit, etiam non recolit mens ingrata quod pertulit. Si citius nos audias, ex misericordia insolescimus; si tardius, ex impatientia murmuramus. Te, Domine, volumus servare quod feceris, (860) non timemus observare quod jusseris. Habes, Domine, confitentes reos, parce, quia pius es. (861) Novimus quod nisi dimittas, recte nos (862) punias. Sed apud te est multa miseratio, et propitiatio perabundans. Praesta sine merito quod rogamus, qui fecisti [Col. 0230A] (863) ex nihilo (864) qui rogarent. Clamantibus nobis ad te; Domine, miserere; moveat misericordiam tuam vox fidelis et flebilis; atque illa, de qua totum speramus, pietas non reputet quod offendimus, dum respicit quod rogamus; et cum grandis sit miseria esse nos reos, major tibi sit clementia esse nos miseros. Tuo (865) supplices auxilio ante te et criminis nostri mala ponimus, et dolores; a te precando misericordiam, quam peccando repulimus, exspectamus. Praestetur his de indulgentia (866) quod rogaris accipere, quos agnoscis fiduciam de (867) tua justitia non habere. Erige nos, Domine Deus noster, et alleva in misericordia tua, ut communione salutis, et gaudio charitatis, dum ipsi salvari ex munere tuo cupimus, etiam fide et pace [Col. 0230B] (868) cuncta regentium gaudeamus. Per Dominum.
Item alia. —(869) Ignosce, Domine, (870) commaculatae viae conscientiae sordido, et criminum confusione captivo, (871) qui pro me obtinere nihil mereor, pro aliis rogaturus assisto. Profero ad te, si digneris, Domine, gemitus captivorum, tribulationes plebium, pericula populorum, (872) angustias pauperum, necessitates peregrinorum, inopias debilium, desperationes languentium, defectus senum, suspiria juvenum, vota virginum, (873) lamenta viduarum. Et (874) quoniam me eadem, quae populum tuum catena constringit, (875) communes lugeo passiones, non obsit populo tuo oratio subjugata peccatis. Per me tibi offertur (876) votum, per te meum compleatur officium. Per.
[Col. 0230C] 232 Alia. —(877) Deus, ad quem accedere mundi desideramus, et ob cujus gloriam in honorem tuorum martyrum expiari deposcimus, in vivam nos tibi praepara hostiam; cordium quoque nostrorum abdita omni crimine lava, et spiritali reple laetitia. Quique coram te, et pro nostris, et pro fratrum delictis ingemiscimus, exaudiri a te quantocius mereamur, ut nec nostro puniamur, nec alieno peccato, ut justitia et sanctitate vestiti, praesentemur tibi indemnes in die judicii.
Alia. —(878) Dimitte, Deus, (879) quidquid per intemperantiam mordacis linguae incauta oris nostri increpatio momordit in subditos. Quidquid minus de boni perfectione diximus, parce; quidquid incongruum vel minus temperate protulimus, tu ignosce. Non incautum praesumptio puniat, sed agnoscentem me iniquitates [Col. 0230D] meas pietas miserationis tuae absolvat. Et quia non mihi alibi est fiducia, nisi in misericordia tua, tu et os meum praeconio veritatis (880) perarma ( In Ms. per arma], et opus pleniori ubertate sanctifica, ut et indignum me salves, et commissum mihi gregem pro tua pietate (881) justifices. Quidquid in illis vitiatum (882) respicis, sana; quidquid in me vitiosum inspicis, cura. Si (883) quam vitio tepiditatis meae, vel incuria contraxerunt, vel contrahunt fabem, omitte. Si quo etiam, me ignorante, vel (884) cognito, deciderunt in crimine, atque si exempli mei offendiculo proruerunt, (885) ignosce; et pro culpis [Col. 0231A] talibus misero mihi ultionis non restituas vicem. His tamen, quibus increpationis visus sum adhibere judicium, et (886) increpatio ipsa eis proficiat ad salutem, et oratio haec interpellans commisso eos revocet ab errore, ut non perferant tartareos cruciatus, quibus, ut pote (887) mortales, poenitentiae indiximus leges; quo (888) utrorumque incommodis parcens, illorum iniquitatibus tribuas veniam, et meam abluas contractam de gerendi incommoditate offensam. Praebe, Deus, aurem sacrificiis nostris, et me mihique commissos tuis ascribe in paginis, quo cum grege mihi credito, et a cuncto eluar crimine, et ad te merear pervenire in pace. Pacatum redde, Deus, nostrorum cordium habitaculum ex pulsione carnalium vitiorum. Et (889) qui in subditis conor summa exercere [Col. 0231B] virtutum, pacatis mentium corporumque incommodis pacificus merear, te judicante, coronari cum angelis. Fac ergo, quaesumus, nos, pie Deus, aspicientes in conspectu tuo, (890) flammescentes tuae gratiae dono, ut zelus tuae domus nos comedat. Atque ita per vigorem sancti Spiritus regentes subditos temperemus; (891) ut et disciplinis nostri regiminis obtineant lucrum, et illorum duritia frangatur, ac vita sanctificetur. Suscipe, Domine, nostrorum votorum libamina, et per haec quidquid in subditos correctionis verbo vel merito impertimus, non ad discordiam nostri, sed ad perpetuum dulcedinis gaudium, et nobis, et illis profecisse (892) laetemur. Ablue (893) nos, Deus, et alieno et nostro delicto, ut, in utroque spiritalis gratiae efficientiam capientes, [Col. 0231C] fiducialius tuo nomini supplicemus. Per Dominum.
(894) Orationes ad visitandum infirmum.
In primis faciant sacerdotes asperso sale aquam benedictam, et (895) aspergant eam (896) cum Antiphona 233 et Orationibus super ipsum infirmum, et super domum ejus.
(897) Exorcismus salis. —Exorcizo te, creatura salis, per Deum vivum, per Deum verum, per Deum qui te per Elisaeum prophetam in aquam mitti jussit, ut sanaretur sterilitas aquae; ut efficiaris sal exorcizatum in salutem credentium, et sis omnibus te sumentibus sanitas animae et corporis; et effugiat atque discedat ab eo loco quo aspersus fueris omnis phantasia et nequitia, vel versutia diabolicae fraudis, [Col. 0231D] omnisque spiritus immundus adjuratus per eum qui venturus est judicare vivos et mortuos, et saeculum per ignem.
Benedictio salis. —Immensam clementiam tuam, omnipotens aeterne Deus, humiliter imploramus, ut hanc creaturam salis, quam in usum generis humani tribuisti, benedicere et sanctificare tua pietate digneris, ut sit omnibus salus mentis et corporis; ut quidquid eo tactum vel respersum fuerit, careat omni immunditia omnique impugnatione spiritalis nequitiae. Per.
Exorcismus aquae. —Exorcizo te, creatura aquae, [Col. 0232A] in nomine Dei Patris omnipotentis, et in nomine Jesu Christi Filii ejus Domini nostri, ut fias aqua exorcizata, ad effugandam omnem potestatem inimici, et ipsum inimicum eradicare et explantare valeas cum angelis suis apostaticis, per virtutem Domini nostri Jesu Christi, qui venturus est judicare vivos et mortuos, et saeculum per ignem.
Benedictio aquae. —Deus, qui, ad salutem humani generis, maxima quaeque sacramenta in aquarum substantiam condidisti, adesto invocationibus nostris, et elemento huic multimodis purificationibus praeparato virtutem tuae benedictionis effunde, ut creatura mysterii tui, tibi serviens ad abjiciendos daemones morbosque pellendos, divinae gratiae sumat effectum; ut quidquid in domibus vel in locis fidelium [Col. 0232B] haec unda resperserit careat immunditia, liberetur a noxa. Non illic resideat spiritus pestilens, non aura corrumpens; discedant omnes insidiae latentis inimici; et si quid est quod aut incolumitati habitantium invidet, aut quieti, aspersione hujus aquae effugiat, ut salubritas per invocationem tui nominis expetita, ab omnibus sit impugnationibus defensa. Per.
Benedictio salis et aquae pariter.—Hic mittitur sal in aquam.
Deus, invictae virtutis auctor, et [Col. 0231D] Ita in Codice, ubi tamen Pamelius autumat legendum insuperabilis. Paulo post legitur etiam in [Col. 0232D] Cod. Grimoldi more, non rore, ut in vulgatis Missalibus. inseparabilis imperii Rex, ac semper magnificus triumphator, qui adversae dominationis vires reprimis, qui inimici rugientis saevitiam superas, qui hostiles nequitias potens expugnas, te, Domine, trementes ac supplices [Col. 0232C] deprecamur, ac petimus, ut hanc creaturam salis et aquae dignanter accipias, benignus illustres, pietatis tuae more sanctifices, ut ubicunque fuerit aspersa, per invocationem sancti tui nominis omnis infestatio immundi spiritus abjiciatur, 234 terrorque venenosi serpentis procul pellatur, et praesentia sancti Spiritus nobis misericordiam poscentibus ubique adesse dignetur. Per Dominum.
Oratio quando aqua spargitur in domo.
Exaudi nos, Domine sancte, Pater omnipotens, sempiterne Deus, et mittere dignare angelum tuum sanctum de coelis, qui custodiat, foveat, protegat, visitet, et defendat omnes habitantes in hoc habitaculo. Per.
Benedictio domus. —Adesto, Domine, supplicationibus [Col. 0232D] nostris, et hanc domum serenis oculis tuae pietatis illustra. Descendat super habitantes in ea gratiae tuae larga benedictio, ut in his manufactis habitaculis cum salubritate manentibus ipsi tuum semper sint habitaculum. Per Dominum.
Alia. —Exaudi nos, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, ut si qua sunt adversa, si qua contraria in hac domo famuli tui Ill., auctoritate Majestatis tuae pellantur. Per.
(898) Benedictio uvae vel (899) favae. —Benedic, Domine, hos fructus novos uvae, sive favae, quos tu, Domine, per rorem coeli, et inundantiam pluviarum, [Col. 0233A] et tempora serena atque tranquilla ad maturitatem perducere dignatus es, ad percipiendum nobis cum gratiarum actione in nomine Domini nostri Jesu Christi. Qui tecum.
Benedictio ad fructus novos. —Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, qui coelum et terram et omnia creasti, te supplices quaesumus ut hunc fructum novum benedicere et sanctificare digneris, et multiplicare abundanter offerentibus tibi, ut repleas eorum cellaria cum fortitudine frumenti et vini, ut laetantes in eis referant tibi Deo omnipotenti laudes et gratias. Per.
Benedictio ad omnia quae volueris. —Benedic, Domine, creaturam istam, ut sit remedium salutare generi humano; et praesta per invocationem nominis [Col. 0233B] tui ut quicunque ex ea sumpserit corporis sanitatem et animae tutelam percipiat. Per.
Benedictio (900) panis. —Benedic, Domine, creaturam istam panis, sicut benedixisti quinque panes in deserto, ut omnes gustantes ex eo accipiant tam corporis quam animae sanitatem. Qui vivis cum Deo Patre in unitate.
[Col. 0233D] Eadem legitur in Edit. Pamel., sed longe alio ordine. Oratio ad (901) capillaturam.
(902) Omnipotens sempiterne Deus, respice propitius super hunc famulum tuum Ill., quem [Col. 0233D] In Cod. Reg. Suec., ad comam tondendi gratiam. ad novam tondendi gratiam evocare dignatus es, tribuens ei remissionem omnium peccatorum, (903) atque coelestium donorum consortium esse praeceptorum. Per.
235 Oratio [Col. 0234D] Exstat in vet. Sacr. Gall. Benedictio super eum qui in Ecclesia primitus tondetur, cujus sensus idem fere est ac hujus Orationis. ad (904) barbas tondendas.
[Col. 0233C] Deus, cujus spiritu creatura omnis adulta congaudet, exaudi preces nostras super hunc famulum tuum Ill. juvenili aetate decore laetantem, et primis auspiciis, ad tondendum, exaudi, Domine, ut in omnibus protectionis tuae munitus auxilio, coelestem benedictionem accipiat, et praesentis vitae praesidiis gaudeat et aeternae. Per.
Oratio ad (905) infirmum ungendum.
Inungo te de oleo sancto, sicut unxit Samuel David in regem et prophetam. Operare, creatura olei, in nomine Patris omnipotentis, ut non lateat illic spiritus immundus, neque in membris illius, neque in medullis, neque in ulla compagine membrorum; sed in te habitet virtus Christi altissimi, et Spiritus sancti. Per eumdem.
[Col. 0233D] Oratio ad visitandum infirmum.
(906) Deus, qui famulo tuo Ezechiae ter quinos annos ad vitam donasti, ita et famulum tuum illum a lecto aegritudinis tua potentia erigat ad salutem. Per.
Alia. —Respice, Domine, famulum tuum in infirmitate sui corporis laborantem, et animam refove quam creasti, ut, castigationibus emundata, continuo se sentiat tua medicina salvatum. Per.
Alia. —Deus, qui facturae tuae pio semper dominaris affectu, inclina aurem tuam supplicationibus nostris, et famulum tuum Ill. ex adversa valetudine [Col. 0234A] corporis laborantem placatus respice, et visita in salutari tuo, ac coelestis gratiae praesta medicinam. Per.
Alia. —Deus, qui humano generi, et salutis remedium, et vitae aeternae munera contulisti, conserva famulo tuo Ill. tuarum dona virtutum, et concede ut medelam tuam non solum in corpore, sed etiam in anima sentiat. Per.
Alia. Virtutum coelestium, Deus, qui ab humanis corporibus omnem languorem et omnem infirmitatem praecepti tui potestate depellis, adesto propitius huic famulo tuo Ill., ut, fugatis infirmitatibus, et viribus receptis, nomen sanctum tuum instaurata protinus sanitate benedicat. Per Dominum nostrum.
Alia. —Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne [Col. 0234B] Deus, qui fragilitatem conditionis nostrae infusa virtutis tuae dignatione confirmas, ut salutaribus remediis pietatis tuae corpora nostra et membra vegetentur, super hunc famulum tuum Ill. propitiatus intende, ut, omni necessitate corporeae infirmitatis exclusa, gratia in eo pristinae sanitatis perfecta reparetur. Per Dominum.
Deinde a sacerdote dicatur haec Oratio:
Domine Deus, (907) qui per apstolum tuum locutus es: INFIRMATUR QUIS IN VOBIS? INDUCAT PRESBYTEROS ECCLESIAE, 236 ET ORENT SUPER EUM, UNGENTES EUM OLEO SANCTO IN NOMINE DOMINI; ET ORATIO FIDEI SALVABIT INFIRMUM, ET ALLEVABIT EUM DOMINUS; ET SI IN PECCATIS EST, DIMITTENTUR EI; cura, quaesumus, Redemptor noster, gratia Spiritus sancti languores [Col. 0234C] istius infirmi, et sua sana vulnera, ejusque dimitte peccata, atque dolores cunctos cordis et corporis expelle, plenamque ei interius exteriusque sanitatem misericorditer redde, ut, ope misericordiae tuae restitutus et sanatus, ad pristina pietatis tuae reparetur officia. Per.
Et sic (908) flectat genu vel genua qui est languidus, et stet ad dexteram sacerdotis, et sic decantetur haec Antiphona:
Dominus (909) locutus est discipulis suis: IN NOMINE MEO DAEMONIA EJICITE; ET SUPER INFIRMOS MANUS VESTRAS IMPONITE, ET BENE HABEBUNT. Psal. Deus Deorum Dominus locutus est. Et repetit: In nomine meo, etc.
Sequitur Oratio. —Oremus Dominum nostrum [Col. 0234D] Jesum Christum, et cum omni supplicatione rogemus, ut hunc famulum suum Ill. per angelum sanctum suum visitare, laetificare et confortare dignetur.
Sequitur Antiphona. —Succurre, Domine, infirmo isto Ill. et medica eum spiritali medicamine, ut, in pristina sanitate restitutus, gratiarum tibi sanus referat actiones. Psal. (910) Ad Dominum cum tribularer. Sequitur alia Ant. Sana, Domine, infirmum istum, cujus ossa turbata sunt, et cujus anima turbata est valde; sed tu, Domine, convertere, et sana eum, et eripe animam ejus. Psal. Domine, ne [Col. 0235A] in furore tuo arguas me, cum Gloria; Et repetent: Sana, Domine.
Et (911) sic perungat infirmum de oleo sanctificato, cruces faciendo in collo et gutture, et inter scapulas, et in pectore, seu in loco ubi plus dolor imminet amplius perungatur; et supplicando, dum ungitur infirmus, dicat unus ex sacerdotibus hanc Orationem:
Sequitur Oratio. —(912) Inungo te de oleo sancto in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti, ut non lateat in te spiritus immundus, neque in membris, neque in medullis, neque in ulla compagine membrorum, sed in te habitet virtus Christi altissimi, et Spiritus sancti, quatenus per hujus operationem mysterii, et per hanc sacrati olei unctionem, atque nostram deprecationem, virtute sanctae Trinitatis medicatus, sive fotus, pristinam et immelioratam [Col. 0235B] medicatus, sive fotus, pristinam et immelioratam recipere merearis sanitatem. Per eumdem.
Sequitur haec Oratio. —Domine (913) Deus, Salvator noster, qui es vera salus et medicina, et a quo omnis sanitas et medicamentum venit, quique nos apostoli documento instruis, ut languentes olei liquore orantes tangeremus, respice propitius super hunc famulum tuum Ill., et quem languor curvat ad exitum, et virium defectus trahit ad occasum, medela tuae gratiae restituat in salutem. Sana quoque, quaesumus, omnium medicator, ejus febrium et cunctorum languorum cruciatus, aegritudinemque, 237 et dolorum omnium dissolve tormenta, viscerumque ac cordium interna medica, medullarum quoque et cogitationum; sana discrimina ulcerum, vanitatumque [Col. 0235C] putredines evacua, conscientiarumque atque plagarum obducito cicatrices veteres, immensasque remove passiones; carnis ac sanguinis materiam reforma, delictorumque cunctorum veniam tribue; sicque illum tua pietas jugiter custodiat, ut nec ad correptionem aliquando sanitas, nec ad perditionem nunc, te auxiliante, perducat infirmitas; sed fiat illi haec olei sacra perunctio morbi et languoris praesentis expulsio, atque peccatorum omnium optata remissio. Per Dominum nostrum.
Alia. —(914) Propitietur Dominus cunctis iniquitatibus tuis, et sanet omnes languores tuos, redimatque de interitu vitam tuam, et satiet in bonis desiderium tuum, qui solus in Trinitate unus Deus vivit et regnat per immortalia saecula saeculorum. [Col. 0235D] Amen.
(915) Deinde communicet eum corpore et sanguine Domini. Et (916) sic faciant illi per septem dies, si necessitas fuerit, tam de communione quam et de alio officio; et suscitabit eum Dominus, et, si in peccatis fuerit, dimittentur ei.
(917) Debent etiam sacerdotes et ministri sanctae Ecclesiae cum summa reverentia infirmis decantare per singulos dies Vesperas et Matutinos cum hymno: (918) Christe coelestis medicina Patris, et reliq., et cum Antiphonis, et Responsoriis, sive lectionibus et Orationibus ad hoc pertinentibus.
[Col. 0236A] (919) Multi enim sacerdotum infirmos (920) perunguent insuper in quinque sensus corporis, id est in superciliis oculorum, et in (921) naribus deintus, et in narium summitate sive exterius, et in labiis exterius, et in manibus exterius, id est deforis. In omnibus ergo his membris crucem faciant de oleo sacrato (922) dicentes: In nomine †Patris, et †Filii, et †Spiritus sancti.
Hoc enim faciant, ut si in quinque sensus mentis et et corporis aliqua macula inhaesit, hac medicina Dei sanetur.
Oratio in consummatione hujus officii. —(923) Omnipotens sempiterne Deus, qui subvenis in periculis et necessitate laborantibus, Majestatem tuam supplices exoramus, ut mittere digneris sanctum angelum [Col. 0236B] tuum, qui famulum tuum Ill. in angustiis et necessitatibus laborantem consolationibus tuis attollat, quibus et de praesenti consequatur auxilio, et aeterna remedia comprehendat. Per Dominum nostrum.
Missa pro episcopo vel congregatione.
Omnipotens sempiterne Deus, qui facis mirabilia magna solus, praetende super famulum tuum Ill. et super cunctos illi commissos spiritum gratiae salutaris, et, ut in veritate tibi complaceant, perpetuum eis rorem tuae benedictionis infunde. Per Dominum.
Super oblata. —Hostias, Domine, famuli tui Ill. et omnium sibi commissorum placatus intende, et quas in honorem nominis tui devota mente pro eis celebramus 238 proficere sibi sentiant ad medelam. [Col. 0236C] Per Dominum.
Ad Complendum. —Famulum tuum Ill. et omnes sibi commissos per haec coelestia munera perpetuo, Domine, comitare praesidio, eosque fovere non desinens, dignos fieri sempiterna redemptione concede. Per.
Alia Missa.
Omnipotens sempiterne Deus, misere famulo tuo, et dirige eum secundum tuam clementiam in viam salutis aeternae, ut, te donante, tibi placita cupiat et tota virtute perficiat. Per.
Super oblata. —Proficiat, quaesumus, Domine, haec oblatio quam tuae supplices offerimus Majestati, ad salutem famuli tui Ill., ut tua providentia ejus vita inter adversa et prospera ubique dirigatur. Per.
[Col. 0236D] Ad Complendum. —Sumentes, Domine, perpetuae sacramenta salutis, tuam deprecamur clementiam, ut per ea famulum tuum ab omni adversitate protegas. Per.
Alia ad Complendum. —Famulum tuum, quaesumus, Domine, tua semper protectione custodi, ut libera tibi mente deserviat, et te protegente a malis omnibus sit securus. Per.
[Col. 0235D] In Cod. Cal. multae sunt Missae votivae, sc. de sanctissima Trinitate de sapientia; ad postulandam [Col. 0236D] gratiam Spirit.; in honore sanctae Mariae; ad postulanda angelica suffragia; de sancto Joanne Bapt.; de [Col. 0237D] sancto Petro; de sancto Stephano; de sancta cruce, etc.; Missa spec. sacerdotis; pro salute vivorum, pro familiaribus, pro rege, etc. Missa votiva.
Deus, qui justificas impium, et non vis mortem peccatorum, Majestatem tuam suppliciter deprecamur, ut famulum tuum Ill. de tua misericordia confidentem [Col. 0237A] coelesti protegas benignus auxilio, et assidua protectione conserves, ut tibi jugiter famuletur, et nullis tentationibus a te separetur. Per.
Super oblata. —Hujus, Domine, quaesumus, virtute mysterii et a propriis nos munda delictis, et famulum tuum Ill. ab omnibus absolve peccatis. Per.
Ad Complendum. —Purificent nos, Domine, quaesumus, sacramenta quae sumpsimus, et famulum tuum Ill. ab omni culpa liberum esse concede, ut quia conscientiae reatu constringitur, coelestis remedii plenitudine glorietur. Per.
Missa specialis sacerdotis.
Fac me, quaeso, omnipotens Deus, ita justitia indui, ut in sanctorum tuorum merear exsultatione [Col. 0237B] laetari, quatenus, emundatus ab omnibus sordibus peccatorum, consortium adipiscar placentium sacerdotum, meque tua misericordia a vitiis omnibus exuat quem reatus propriae conscientiae gravat. Per.
Super oblata. —Deus, qui te praecipis a peccatoribus exorari, tibique sacrificium contriti cordis offerri, hoc sacrificium, quod indignis manibus meis offero, acceptare dignare, ut et ipse tibi hostia, et sacrificium esse merear, miseratus concede, quo per ministerii hujus 239 exhibitionem, peccatorum omnium percipiam remissionem. Per.
Ad Complendum. —Hujus mihi, Domine, sacramenti perceptio sit peccatorum remissio, et tuae pietatis optata propitiatio, ut per haec, te opitulante, efficiar sacris mysteriis dignus, quae de tua pietate [Col. 0237C] confisus frequentare praesumo indignus. Per.
Missa pro salute vivorum.
Praetende, Domine, misericordiam tuam famulis et famulabus tuis Ill. dexteram coelestis auxilii, ut te toto corde perquirant, et quae digna postulant assequantur, et medelam tuam non solum in corpore, sed etiam in anima sentiant. Per.
Super oblata. —Propitiare, Domine, supplicationibus nostris, et has oblationes famulorum famularumque tuarum, quas tibi pro incolumitate eorum offerimus, benignus assume; et ut nullius sit irritum votum, nullius vacua postulatio, praesta, quaesumus, ut quod fideliter petimus efficaciter consequamur. Per.
Ad Complendum. —Da famulis et famulabus tuis, quaesumus, Domine, in tua fide et sinceritate constantiam, [Col. 0237D] ut, in charitate divina firmati, nullis tentationibus ab ejus integritate vellantur. Per.
Missa pro familiaribus.
Deus, qui charitatis dona per gratiam sancti Spiritus tuorum cordibus fidelium infudisti, da famulis tuis, pro quibus tuam deprecamur clementiam, salutem mentis et corporis, ut te tota virtute diligant, et quae tibi placita sunt tota dilectione perficiant. Per.
Super oblata. —Miserere, quaesumus, Domine Deus, famulis tuis, pro quibus hoc sacrificium laudis [Col. 0238A] tuae offerimus Majestati, ut per haec sancta supernae benedictionis gratiam obtineant, et gloriam aeternae beatitudinis acquirant. Per.
Ad Complendum. —Divina libantes mysteria, quaesumus, Domine, ut haec salutaria sacramenta illis proficiant ad prosperitatem et pacem, pro quorum dilectione haec tuae obtulimus Majestati. Per Dominum.
Missa [Col. 0238D] In vet. Sacram Gallic. habetur Missa pro principe. quotidiana pro rege.
(924) Quaesumus, omnipotens Deus, ut famulus tuus Ill., qui tua miseratione suscepit regni gubernacula, virtutum etiam (925) omnium percipiat incrementa, quibus decenter ornatus, et vitiorum monstra devitare, et ad te, qui via, veritas et vita es, gratiosus valeat pervenire. Per.
[Col. 0238B] Super oblata. —Munera, Domine, quaesumus, oblata sanctifica, ut et nobis Unigeniti tui corpus et sanguis fiant, et (926) Ill. regi ad obtinendam animae corporisque salutem, et (927) peragendum injunctum officium, 240 te largiente, usquequaque proficiant. Per Dominum.
Ad Complendum. —Haec, Domine, (928) oratio salutaris famulum tuum Ill. ab omnibus tueatur adversis, quatenus et ecclesiasticae pacis obtineat tranquillitatem, et post istius temporis decursum ad aeternam perveniat haereditatem. Per.
Missa pro pace.
Deus, a quo sancta desideria, recta consilia, et justa sunt opera, da servis tuis illam quam mundus dare non potest pacem, ut et corda nostra mandatis [Col. 0238C] tuis dedita, et, hostium sublata formidine, tempora sint tua protectione tranquilla. Per.
Super oblata. —Deus, qui credentes in te populos nullis sinis concuti terroribus, dignare et preces et Hostias dicatae tibi plebis suscipere, ut pax, tua pietate concessa, Christianorum fines ob omni hoste faciat esse securos.
Ad Complendum. —Deus, auctor pacis et amator, quem nosse vivere, cui servire regnare est, protege ab omnibus impugnationibus supplices tuos, ut qui in defensione tua confidimus, nullius hostilitatis arma timeamus. Per.
Missa pro quacunque tribulatione.
Ineffabilem misericordiam tuam, Domine, nobis clementer ostende, ut simul nos et a peccatis exuas, [Col. 0238D] et a poenis quas pro his meremur eripias. Per.
Super oblata. —Purificet nos, Domine, quaesumus, muneris praesentis oblatio, et dignos sacra participatione perficiat. Per.
Ad Complendum. —Praesta, Domine, quaesumus, ut, terrenis affectibus expiati, ad superni plenitudinem sacramenti, cujus libavimus sancta, tendamus. Per.
Missa pro infirmis.
Omnipotens sempiterne Deus, salus aeterna credentium, exaudi nos pro famulis tuis Ill., quibus [Col. 0239A] misericordiae tuae imploramus auxilium, ut reddita sibi sanitate, gratiarum tibi in Ecclesia tua referant actionem. Per Dominum.
Super oblata. —Deus, sub cujus nutibus vitae nostrae momenta decurrunt, suscipe preces et Hostias famulorum tuorum, pro quibus aegrotantibus misericordiae tuae imploramus auxilium, ut de quorum [Col. 0240A] periculis metuimus, de eorum salute laetemur. Per Dominum.
Ad Complendum. —Deus, infirmitatis humanae singulare praesidium, auxilii tui super infirmos nostros ostende virtutem, ut, ope misericordiae tuae adjuti, Ecclesiae tuae sanctae repraesentari mereantur. Per Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum.
Appendix ad Librum sacramentorum
[Col. 0239B] 241 Primo antequam episcopus Missam celebret, ingredietur quoddam oratorium, et secundum cordis compunctionem seipsum libamine orationis Deo offerat. Dicat hanc orationem:
Via (929) sanctorum omnium Jesu Christe, qui ad te venientibus claritatis gaudium contulisti, introitum templi istius, Spiritus sancti luce perfunde, qui locum istum sanctorum tuorum martyrum nomine vel sanguine consecrasti: praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut omnes (930) isti intercedentes obtineant veniam pro delictis, ab omnibus liberentur angustiis, impetrent quidquid petierint pro necessitatibus suis, placere semper praevaleant coram oculis tuis, quatenus, per te et per sanctum Petrum militem tuum muniti, mereamur aulam paradisi introire. Per.
[Col. 0239C] Hora vero diei tertia (931) arma sibi deferantur sacerdotalia, quae induet extra chorum sinistrae partis in loco (932) secretarii. Dum introierit in secretarium, dicat hanc Orationem:
Omnipotens et misericors Deus, qui sacerdotum ministerio, ad tibi serviendum et supplicandum uti dignaris, quaesumus immensam clementiam tuam ut quidquid modo visitamus visites, quidquid benedicimus benedicas, sitque ad nostrae humilitatis introitum, sanctorum tuorum meritis, fuga daemonum, angeli pacis ingressus. Per.
Primo quidem (933) minister deferat caligas, usque ad genu tendentes, et dicat: Tu Domine, optamus, jubeas benedicier omnes. Respondet episcopus:
Totius honestatis auctor omnipotens Deus, ad [Col. 0239D] reprimendas antiqui hostis versutias, per nostrae servitutis mysterium [ forte, ministerium] jube sanctificari has caligas, ut et in gressu resplendeat Evangelii veritas, et mente fidei exerceatur integritas. Per omnia.
Deinde minister det (934) sandalia, et dicat, ut supra. Respondet episcopus:
Indue me, Domine, calceamentis justitiae, 242 quem Joannes vidit vestitum podere, ut possim tibi omni tempore cum timore servire. Per omnia.
[Col. 0240A] Post haec vero ornet se caeteris indumentis, et minister administret (935) superhumerale, et dicat: Jube, Domine, benedicere. Respondet episcopus:
Postea ministret ei albam (936) et dicat, ut supra.
Postea ministret ei (938) cingulum, et dicat, ut supra.
[Col. 0240C] Postea detur ei balteum (939) pudicitiae, et dicat minister, ut supra. Respondet episcopus:
Rogo te, altissime Deus Sabaoth, Pater sancte, ut me castigare digneris, accingere, et meos lumbos balteo tui timoris ambire, ac renes cordis mei tuae charitatis igne urere, ut pro peccatis meis possim intercedere, et astantis populi peccatorum veniam promereri, ac pacificas singulorum hostias immolare. Per.
Tum minister efferat ei stolam jucunditatis, gerens vitam geminae contemplationis. Et dicat, ut supra. Respondet episcopus:
243 Super haec itaque ministretur ei (940) tunica gyris (941) in tintinabulis (942) mirice [Leg. mirifice] refecta, et dicat minister, ut supra. Respondet episcopus:
Deinde ministretur ei aqua ad manus, et pecten ad caput, et dicat minister, ut supra. Respondet episcopus:
Omnipotens et misericors Deus, precor clementiam tuam, ut me audaciter accedentem non sinas perire, sed dignare lavare, ornare et leniter suscipere. Per omnia.
Tunc ministrentur ei (943) manicae, ut supra.
Postea (944) detur ei annulus in dextera manu desuper manica. Dicat minister, ut supra. Respondet episcopus:
Postea ministretur ei (945) casula, tandem vero (946) rationale cohaerens vinctim [Forte junctim] superhumerali. Et dicat minister, ut supra. Respondet episcopus:
Deturque manui laevae (947) manipulus castitatis, et dicat minister: Jube, Domine, benedicere. Respondet [Col. 0241C] episcopus:
Cum omni quoque diligentia episcopus veneretur a suis. Eo autem rationabiliter (948) flamineato, accedat ordinatim omnis (949) processio. VII, aut V, aut III, (950) etsi non presbyter, et diaconus. Presbyter quoque ad dextram et diaconus ad sinistram. Subdiaconus vero ante oculos ejus teneat Evangelium: qui etiam stipatus sit duobus acolythis, aut pluribus cum candelabris [Col. 0241D] et thuribulis. Interim sane praeparet se schola, et cantor eorum medius (951) annuente episcopo inchoat Antiphonam, Resurrexi. Psal. Domine, probasti me. Properante episcopo ad templi vestibulum, et ad ostium secretarii, osculetur Evangelium, et postea cum omni diligentia incedant. Finitoque Introitu ingrediatur medius pontifex, cum collegio processionis. Eo autem astante et orante dicat hanc Orationem:
(952) Suscipe confessionem meam, unica spes salutis meae, Domine Deus meus, quia gula, ebrietate, fornicatione, libidine, acedia, tristitia, somnolentia, 244 negligentia, ira, cupiditate, invidia, malitia, odio, detractione, perjurio, falsitate, mendacio, vana gloria, levitate ac superbia perditus sum, et omnino [Col. 0242A] cogitatione, locutione, actione, atque omnibus sensibus exstinctus; qui justificas impios et vivificas mortuos, vivifica me, et resuscita me, et miserere mei, Deus meus.
Annuente episcopo (953) incipiatur Psalmus a cantore, cum Introitu reciprocante. (954) Interim quoque osculetur omnes sibi circumdatos, incipiens (955) sinistre, alternatimque veniens (956) dextre.
Hoc autem expleto, (957) episcopus signo digiti sui, inchoet cantor Gloria Patri. Et properet episcopus ad altare stipantibus ministris; dicat hanc Orationem:
Indignum (958) me, Domine, sacris tuis esse fateor, qui innumeris quotidie peccatis fuscor. Quid ego blandis te, Domine, verbis rogare praesumo, quem improbis saepissime factis offendo? Tu enim, [Col. 0242B] Domine, mihi medicinam ingeris aegro, ego sanitati meae contraria ago; legem tuam, Domine, sacris paginis inditam lego, sanam vero disciplinam infelix negligo. Ad tuum quidem altare quasi devotus accedo, sed a praeceptis tuis contumaci corde recedo. Da ergo mihi, Domine, quaeso, cor compunctum, quod veraciter odio habeat peccatum. Meum est, si donaveris, delicta deflere; tuum est ea ut nivem cito delere. Et licet palmam amiserim inimico fraudante, ad veniam saltem perveniam te miserante. Tibi Deo est honor, regnum Regi cunctorum cuncta regnanti in saecula saeculorum. Amen.
Mora quidem orationis facta, sicut ordinati sunt, alter alterutrum presbyteri et diaconi osculentur altaris cornua. Et ultimus episcopus, ministrantibus illis, osculetur [Col. 0242C] Evangelium ab ipsis elevatum et apertum, a subdiacono scilicet in altaris medio positum. Et tunc canatur Kyrie eleison. Et ipsis ducentibus, perveniat episcopus ad solium. (959) Et tunc incipiat Gloria in excelsis Deo. Post haec autem canatur Missa secundum sui visum [forte usum ]. Et annuntiat episcopus: Pax vobis. Resp. Et cum spiritu tuo.
Oratio. —Deus, qui hodierna die per unigenitum tuum, etc.
Exinde procedat subdiaconus in ambonem, et (960) legat Epistolam, Expurgate. (961) Resp. Haec dies. Alleluia, Pascha nostrum.
Incedat siquidem diaconus cum thuribulo, aliusque minister cum thure genuflectentes ad genua sedentis episcopi, et mittat incensum, fumum suavis odoris, et [Col. 0242D] dicat:
Mitto incensum in odorem suavitatis et in nomine sanctae et individuae Trinitatis.
Et diaconus postulans inclinato capite benedictionem, et dicat: (962) Jube, Domine, benedicere. Respondet episcopus: Dominus sit in corde tuo, et in ore ad proferendam Evangelii lectionem.
Accipiens ipse Evangelium et deosculetur eum et altare. Et ascendat in ambonem (963) adnuntianti [forte ad nunciandum] verba aeternae felicitatis. Legatur Evangelium (964) Maria Magdalenae. Finito Evangelio portetur Evangelium a subdiacono, ut osculetur episcopus, et (965) omnes post illum. Et dicat episcopus Dominus vobiscum. Resp. Et cum Spiritu tuo. (966) [Col. 0243A] Oremus. Tunc incipiat Offertorium (967) Terra tremuit.
245 Eo autem finito, et (968) oblatione recepta (969) cum omni processione revertatur ad solium, et exuat (970) manicas, (971) lavetque manus, et sic ingrediatur propitiatorium, et (972) omnis processio offerat sibi oblationem, et (973) ad ultimum incensum, et dicat has Orationes dum incensatur:
Domine Deus noster, supplici devotione deposcimus ut sicut suscepisti munera Abel, Noe, Aaron, Zachariae et Samuel, et omnium sanctorum tuorum, sic manu nostra peccatrice suscipere digneris incensum istud in odorem suavitatis, et remissionem omnium peccatorum nostrorum. Per Dominum.
Alia. —Placetur, Domine, hoc thymiamate vel [Col. 0243B] incenso furor tuus contra me, et contra locum istum, et contra populum istum, et praesta propitius ut fumus boni odoris tibi simus ad capiendam vitam aeternam. Per.
Postea vero ordinent se more ecclesiastico. Hoc est, diaconi ante altare, subdiaconi retro, episcopus in medio, quia in ore duorum vel trium stat omne verbum, inclinantes capita quousque dicatur per omnia saecula saeculorum. Resp. Amen. Et dicat hanc Orationem super oblata: (974) Suscipe, Domine, quaesumus, preces populi tui cum oblationibus Hostiarum. Require retro in Sabbato sancto. Tunc vero post hanc erigunt se, et acolythi ministrent aquam ad manus (975) diaconum, et manutergium; et dicat pontifex alta voce: Per omnia saecula saeculorum. Resp. Amen. Sursum [Col. 0243C] corda. Resp. Habemus ad Dominum. Gratias agamus Domino Deo nostro. Resp. Dignum et justum est.
Praefatio. —Vere dignum et justum est, aequum et salutare: Te quidem omni tempore, ut supra.
Dum dicatur Sanctus, inclinant se omnes, et episcopus dicat hanc Orationem interim:
(976) Deus, qui non mortem, sed poenitentiam desideras peccatorum, me miserum fragilemque peccatorem a tua non repellas pietate; neque aspicias ad peccata, et ad scelera mea, et immundas turpesque cogitationes meas, quibus flebiliter a tua disjungor voluntate, sed ad misericordiam tuam, et ad fidem devotionemque eorum, qui per me peccatorem tuam expetunt misericordiam. Et quia me indignum medium inter te et populum tuum fieri voluisti, fac me [Col. 0243D] dignum talem, ut possim tuam exorare misericordiam pro me, et pro eodem populo tuo. Et adjunge voces nostras vocibus sanctorum angelorum tuorum, ut sicut illi te laudant incessanter et infatigabiliter in aeterna beatitudine, ita nos quoque eorum interventu mereamur laudare te inculpabiliter in hac peregrinatione. Per Dominum.
Te igitur, clementissime Pater.
Communicantes, et memoriam venerantes, ut supra.
Hanc igitur oblationem servitutis nostrae, ut supra.
Antequam dicatur Per quem haec omnia, (977) Benedictio carnis:
Deus universae carnis, qui Noe et filiis ejus.
[Col. 0244A] Per quem haec omnia, Domine, semper bona creas, †sanctificas, †vivificas.
246 Acolythus vero cum patena stet retro diaconos inclinans se cum diaconibus, usque dicat episcopus Nobis quoque peccatoribus. Diaconus igitur qui Evangelium legit, (978) inde praecavens quod super calicem episcopus faciat signum crucis, et (979) praeveniat sibi (980) sublevans calicem in conspectu Domini, et revertatur ad locum suum cito. Siquidem subdiaconi a retro altari, ubi memoriam (981) vel nomina vivorum et mortuorum nominaverunt, vel recitaverunt, procedunt post diaconum inclinantes capita. Dominica Oratione finita, accipiat subdiaconus patenam de manu acolythi, et det diacono, et ille deferat episcopo; et post haec stabilientur in loco quo erant, antequam legeretur [Col. 0244B] Evangelium, quousque Benedictio et pacis osculum fuerint finita. Deinde dum dicat episcopus Per omnia saecula saeculorum, Resp. Amen, post Dominicam Orationem, dum finierit Libera nos a malo, annuente episcopo (982) dicat diaconus: (983) Humiliate vos ad Benedictionem; et populus resp. Deo gratias. Et episcopus dicat hanc Benedictionem:
(984) Benedicat vos omnipotens Deus hodierna interveniente paschali solemnitate, etc.
Et inde accipiens partem corporis Domini et dicat: Pax Domini (985) sit semper vobiscum. Resp. Et cum spiritu tuo. Et annuente episcopo dicat cantor: Agnus Dei, qui tollit peccata mundi. (986) Interim osculetur archidiaconum et caeteros. Inde vertens se ad altare dicat hanc Orationem; Dominus vobiscum. Resp. Et [Col. 0244C] cum spiritu tuo.
(987) Haec sacrosancta commistio corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi fiat (988) omnibus sumentibus salus mentis et corporis, et ad vitam capiendam aeternam praeparatio salutaris. Per Dominum.
Dum frangitur corpus. —Emittere digneris, Domine, sanctum angelum tuum ad sacrum et immortale mysterium, scilicet corpus et sanguinem tuum; nos enim frangimus, Domine, illud; tu dignare benedicere, et praesta ut immaculatis sensibus et manibus illud tractare valeamus, et digne sumere. Per Dominum nostrum. Emitte angelum tuum, Domine, ut dignetur.
Post haec itaque (989) communicent se omnes singillatim, [Col. 0244D] episcopus quoque; (990) eoque communicato dicat Orationes has:
Perceptio corporis et sanguinis tui, Domine Jesu Christe, quam ego indignus praesumo sumere, non mihi veniat ad judicium et condemnationem, sed pro tua pietate prosit mihi ad tutamentum mentis et corporis, qui cum Patre in unitate.
Alia. —Domine Jesu Christe, Fili Dei vivi, qui ex voluntate Patris, cooperante Spiritu sancto, per mortem tuam mundum vivificasti, libera me per hoc sacrum corpus et sanguinem tuum a cunctis iniquitatibus et universis malis meis, et fac me tuis obedire praeceptis, et a te nunquam in perpetuum separari. Qui cum Patre.
[Col. 0245A] Alia. —Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, da mihi hoc corpus et sanguinem Domini nostri Jesu Christi 247 ita sumere, ut merear per hoc remissionem omnium peccatorum meorum accipere, et tuo sancto Spiritu repleri, quia tu es benedictus, et praeter te non est alius, cujus regnum gloriosum permanet in saecula saeculorum. Amen.
Et (991) episcopus communicet presbyteros et diaconos cum osculo pacis, (992) sicco tamen sacrificio, et subdiaconos sine osculo, misto (993) sacrificio. Et diaconi et presbyteri summatim gustent cum calice, tenente subdiacono, de ipso sanguine. Interim cantor incipiat, annuente episcopo, (994) Com. Pascha nostrum; Psalm. Domine probasti me, cum Gloria. Hoc autem expleto, sedeat episcopus in solio, et, lotis manibus [Col. 0245B] tertio, revertatur ad altare, et dicat Collectam.
248 Ad Complendum. —Spiritum nobis, Domine. Postea dicat episcopus convertens ad populum: Dominus vobiscum. Resp. Et cum spiritu tuo. Annuente episcopo, dicat diaconus: Ite (995) Missa est. Resp. Deo gratias. Ipse autem episcopus deosculatur altare, cum silentio dicit hanc Orationem:
Oremus. —(996) Placeat tibi sancta Trinitas, ad sanctum Joan. ad Vesp. Concede, quaesumus, omnipotens Deus; ad fontes: Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ad sanctum Andream: Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui gratiam. Hactenus Missae Paschalis.
247 (997) Incipit Ordo pontificis, quando praeparat [Col. 0245C] se ad Missam. (998) Quando lavat manus, dicat hanc orationem:
Largire sensibus nostris, omnipotens Pater, ut sicut exterius abluuntur inquinamenta manuum, sic a te mundentur interius pollutiones mentium, et crescat in nobis sanctarum augmentum virtutum. Per.
Postea (999) se incipit sandalia episcopus calciare, et dicit Orationem hanc:
Calcia, Domine, pedes meos in praeparatione Evangelii pacis, et protege in velamento alarum tuarum.
(1000) Deinde cantet cum circumstantibus hos Psalmos:
Quam dilecta; Benedixisti, Domine; Inclina, Domine, cum precibus: Exsurge, Domine; fiat misericordia [Col. 0245D] tua, Domine; Deus tu conversus; Ostende nobis, Domine; Ne intres in judicium; Propitius esto peccatis nostris; Domine, exaudi orationem.
Aures tuae pietatis, mitissime Deus, inclina precibus meis, et gratia sancti Spiritus illumina cor meum, ut tuis ministeriis digne ministrare valeam, ac te aeterna charitate diligere merear. Per.
Oratio sacerdotis ad Missam praeparandi. —Obumbra, Domine, caput meum umbraculo sanctae fidei, et expelle a me nubila ignorantiae. Amen.
Ad albam. —Indue me, Domine, vestimento salutis, et circumda me lorica fortitudinis. Amen.
Ad zonam. —Domine, accinge in me custodiam [Col. 0246A] mentis meae, nec ipsa mens inflectatur spiritu elationis. Amen.
Ad stolam. —Stola justitiae circumda, Domine, cervicem meam, et ab omni corruptione peccati purifica mentem meam. Amen.
Ad casulam. —Indue me, Domine, ornamento charitatis et pacis, 248 ut, undique munitus virtutibus, possim resistere vitiis, et hostibus mentis et corporis.
Postquam ad manipulum. —Da mihi, Domine, sensum rectum, et vocem puram, ut implere possim laudem tuam.
Postquam intrat in ecclesiam, (1001) osculetur duos presbyteros, et duos diaconos, (1002) incipiens per se Introibo ad altare Dei, cum Psalmo Judica me, Deus. [Col. 0246B] Interim dum cantetur Versus ad Introitum, dicit has Orationes. (1003) Aufer a nobis iniquitates nostras, ut ad sancta sanctorum puris mentibus [ Lege mereamur] introire.
Alia Oratio. —(1004) Omnipotens Deus, qui me peccatorem sacris altaribus astare voluisti, et sancti nominis tui laudare potentiam, concede, quaesumus, per hujus sacramenti mysterium, meorum veniam peccatorum, ut tuae Majestati digne ministrare merear. Per.
(1005) Deinde cum osculabitur Evangelium dicat:
Pax Christi quam nobis per Evangelium suum tradidit, confirmet, et conservet corda nostra et corpora in vitam aeternam. Amen.
(1006) Confessio sacerdotis ante altare.
[Col. 0246C] Suscipe confessionem meam, unica spes salutis meae, Domine Deus meus. Gula, ebrietate, fornicatione, libidine, tristitia, acedia, somnolentia, ira, cupiditate, invidia, malitia, odio, detractione, perjurio, falsitate, mendacio, vana gloria, levitate ac superbia perditus sum; et omni cogitatione, locutione, actione, atque omnibus malis exstinctus sum; sed tu, qui justificas impios, et vivificas mortuos, vivifica me et resuscita me, Deus meus.
Oratio sacerdotis ante altare priusquam Missam incipiat. —Deus, propitius esto mihi peccatori, quia tu es Deus immortalis, et sine peccato solus. Domine Deus meus, indigno mihi famulo tuo indulge, quia peccator sum et indignus, qui praesumo ad sanctum altare tuum accedere, et invocare te, qui [Col. 0246D] peccavi coram te, et coram angelis tuis; sed tribue 249 indulgentiam delictorum meorum, et confirma me in sancta Ecclesia tua, in fide orthodoxorum, et doce me facere voluntatem tuam omnibus diebus vitae meae. Qui vivis.
(1007) Item Oratio interim dum Gloria in excelsis Deo cantatur. —Domine Jesu Christe, Redemptor mundi, propitius esto mihi peccatori, omnibus modis in peccato jacenti, quia tu solus Domine Deus noster immortalis es et sine peccato; indulge mihi miserrimo praesumenti accedere ad sanctum altare tuum et invocare te, quia peccavi ab infantia mea usque nunc coram te, et coram omnibus sancti tuis; sed per illorum intercessionem mihi divina [Col. 0247A] clementia veniam peccatorum meorum, et doce me facere voluntatem tuam omnibus diebus vitae meae. Qui vivis et regnas.
(1008) Post collectam usque ad Evangelium prout sibi videatur, dicit has Orationes:
Deus, qui de indignis dignos facis, de peccatoribus justos, de immundis mundos, munda corpus meum, et cor meum ab omni contagione et sorde peccati, et fac me dignum sanctis altaribus tuis ministrum, et concede propitius, ut in hoc altari, ad quod indignus accedo, Hostias placabiles offeram pietati tuae pro peccatis et offensionibus meis, et innumeris quotidianisque excessibus, et grege mihi commisso, et famulo tuo N. conjugeque, ac populo sibi subjecto, et omnibus circumastantibus, omnibusque mihi familiaritate [Col. 0247B] conjunctis, atque omnibus me odio exsecrabili insectantibus, et Ecclesiae tuae commissae adversantibus, cunctis fidelibus simul Christianis. Et per eum sit tibi meum votum, atque sacrificium acceptabile, qui se tibi Deo Patri obtulit in sacrificium Jesus Christus Dominus noster.
Ignosce, Domine, quod te rogare compellor, dum per immunda labia mea nomen sanctum tuum assumo, ut cum pudendorum actuum meorum secreta confiteor, non habeo apud te verba sine crimine. Tu enim conscientiae meae vulnera, tu cogitationum mearum occulta nosti, et immunditiam meam tu solus agnoscis. Miserere mihi, Domine, miserere mihi; ignosce mysterii tui secreta tractanti, nec indignum misericordia tua judices quem pro aliis rogare permittis; [Col. 0247C] et in quo testimonium boni operis non agnoscis, officium saltem dispensationis creditae non recuses, Salvator mundi. Qui vivis.
Cum (1009) incensum, antequam legatur Evangelium, mittit in thuribulum, dicat:
Odore coelestis inspirationis suae accendat, et impleat Dominus corda nostra ad audienda et implenda Evangelii sui praecepta. Qui vivit.
(1010) Deinde inclinanti diacono dicat sacerdos:
Dominus in corde tuo, et in labiis tuis, ut annunties competenter Evangelium pacis.
(1011) Perlecto autem Evangelio, afferatur ad salutandum episcopo, et dicat:
Per istos sermones sancti Evangelii Filii tui Domini nostri Jesu Christi indulgeat Dominus peccata [Col. 0247D] nostra.
Cum (1012) autem ornatum fuerit altare, antequam suscipiat praesul oblationes presbyterorum, et diaconorum, dum canuntur Offertoria, ascendat ad altare, et humillime dicat hanc Orationem:
250 Ante oculos tuos, Domine, reus, conscientiae testis assisto. Rogare non audeo quod impetrare non mereor. Tu enim scis, Domine, quae aguntur in nobis. Erubescimus confiteri quod non timemus admittere. Verbis tibi tantum obsequimur, corde mentimur; et quod velle nos dicimus, nolle nostris actibus approbamus. Sed parce, Domine confitentibus, ignosce peccantibus, miserere te rogantibus. Et quia meus sensus in sacramentis tuis infirmus est, et apud [Col. 0248A] te peccatores non habent verba sine crimine, praesta, Domine, ut si ex nobis indignis et peccatoribus duri cordis verba non suscipis, per temetipsum nobis veniam largiaris. Qui vivis et regnas Deus et semper, et in aeterna saecula saeculorum.
Tunc (1013) convertat se ad suscipiendas oblationes offerentium presbyterorum vel diaconorum, (1014) et dicat unusquisque hanc Orationem:
Tibi Domino Deo Creatori meo hostiam offero pro remissione omnium peccatorum, et cunctorum fidelium tuorum.
Cum diaconus libamen calicis accipit, dicat:
Acceptum sit omnipotenti Deo sacrificium istud.
Tunc redeat sacerdos ad altare; et coram altari, antequam Secretam dicat, (1015) accuset se prius flebiliter, [Col. 0248B] et dicat hanc Orationem:
(1016) Ante conspectum divinae Majestatis tuae reus assisto, qui invocare nomen sanctum tuum praesumo. Miserere mihi, Domine, homini peccatori; ignosce indigno sacerdoti, per cujus manus haec oblatio videtur offerri, parce labe peccatorum prae caeteris capitalium polluto. Et ne intres in judicium cum servo tuo scilicet vitiis ac voluptatibus carnis aggravato. Recordare, Domine, quod caro sum. In tuo conspectu etiam coeli non sunt mundi, quanto magis nos homines mortales. Indignus sum ut sim vivens. Tu qui non vis mortem peccatoris, da mihi veniam in carne constituto, ut per poenitentiae labores vita aeterna perfruar in coelis per te, Jesu Christe.
(1017) Tunc puro corde offerat Domino oblatas altari [Col. 0248C] superpositas, dicens:
(1018) Suscipe, sancta Trinitas, hanc oblationem, quam tibi offero pro me peccatore, et nostrae congretationis salute, et pro omni populo Christiano, et pro omnibus eleemosynas nobis facientibus, et pro his etiam qui se commendaverunt in nostras orationes; et qui nostri memoriam in suis orationibus habent, ut hic veniam recipiamus peccatorum, ut in futuro praemia consequi mereamur aeterna. Amen.
(1019) Suscipe, sancta Trinitas, hanc oblationem; quam offero inprimis, ut justum est, in memoriam Incarnationis, Nativitatis, Passionis, Resurrectionis, Ascensionisque Domini nostri Jesu Christi, et in honorem omnium sanctorum tuorum, qui tibi placuerunt ab initio mundi, et quorum nomina et reliquiae [Col. 0248D] hic continentur, et eorum quorum festivitas celebratur in terris, ut illis proficiat ad honorem, nobis autem ad salutem, ut illi omnes intercedere dignentur in coelis, quorum memoriam facimus in terris.
(1020) Suscipe, sancta Trinitas, hanc oblationem, quam tibi offero pro (1021) anima famuli tui, quatenus te donante, percepta venia peccatorum, vitae quoque sempiternae immensa gaudia percipere mereatur.
251 (1022) Suscipe, sancta Trinitas, hanc oblationem quam tibi offero pro animabus famulorum tuorum, et famularum, ut, per hoc salutare sacrificium purgatae, sanctorum tuorum consortio mereantur (1023) adjungi.
[Col. 0249A] (1024) Tunc diaconus calicem offerat sacerdoti super altare, et dicat:
Immola Deo sacrificium laudis, et redde Altissimo vota tua. Sit Dominus adjutor tuus, mundum te faciat; dum oraveris ad eum, exaudiat te.
Et (1025) episcopus calicem offerens Domino dicat:
(1026) Domine Jesu Christe, qui in cruce passionis tuae de latere tuo sanguinem et aquam, unde tibi Ecclesiam consecrares, manare voluisti, suscipe hoc sacrificium altari tuo superpositum, et concede, clementissime, ut pro redemptione, nostra et etiam pro totius mundi in conspectu divinae Majestatis tuae cum odore suavitatis tuae ascendat, Jesu Christe.
Ad (1027) miscendum vinum cum aqua.
Deus, qui humanae substantiae dignitatem mirabiliter condidisti, et mirabilius reformasti, da nobis, [Col. 0249B] quaesumus, per hujus aquae et vini mysterium, ejus divinitatis esse consortes, qui humanitatis nostrae (1028) dignatus es fieri particeps, Jesu Christe.
(1029) Tunc elevata manu benedicat utrumque.
In nomine Domini nostri Jesu Christi sit sacrificium istud immaculatum, et a te Deo vivo et vero adunatum et benedictum.
(1030) Postea incensum accipiens ponat in thuribulum, dicens:
Per intercessionem sancti Gabrielis archangeli stantis a dextris altaris incensi, et omnium electorum suorum, incensum istud Dominus dignetur benedicere, et in odorem suavitatis accipere.
(1031) Tunc ponat incensum super sacrificium, et in circuitu altaris dicat:
[Col. 0249C] Incensum istud a te benedictum ascendat ad te, Domine, et descendat super nos misericordia tua. Dirigatur oratio mea sicut incensum in conspectu tuo.
(1032) Quando odor ejusdem incensi episcopo vel caeteris porrigitur, unusquisque dicat:
Accendat in nobis Dominus ignem sui amoris, et flammam aeternae charitatis.
(1033) Tunc sacerdos humillime convertat se ad circumstantes, et dicat:
Orate pro me misero peccatore ad Dominum nostrum Jesum Christum, ut meum sacrificium ac vestrum sit acceptabile in conspectu divinae pietatis.
(1034) Tunc dicatur a singulis:
[Col. 0249D] Orent pro te omnes sancti Dei. Memor sit Dominus omnis sacrificii tui, et holocaustum tuum pingue fiat. Exaudiat te Dominus pro nobis orantem. Misereatur tui omnipotens Deus, et dimittat tibi omnia peccata tua.
(1035) Postquam sacerdos Te igitur incipit, diaconi et subdiaconi cantent istos Psalmos:
Exaudiat te Dominus; Ad te, Domine, levavi; Miserere mei, Deus; Qui habitat, cum precibus: Salvum fac servum tuum; Desiderium cordis; Vitam petiit a te; Oculi Domini super justos; Fiat misericordia; Domine, exaudi orationem.
252 Oratio pro sacerdote. —Gaudeat, Domine Deus, famulus tuus beneficiis impetratis; et cui fiduciam [Col. 0250A] sperandae pietatis tribuisti, optatae misericordiae praesta benignus effectum.
Item pro omnibus Oratio. —Precibus nostris, quaesumus, Domine, aures tuae pietatis accommoda, et orationes supplicum, occultorum cognitor, benignus exaudi, ut te largiente ad veniam perveniamus aeternam.
(1036) Expleta Secreta, et (1037) Oratione Dominica, cum dixerit Pax Domini sit semper vobiscum, misceatur corpus Domini cum sanguine.
Haec sancta commistio corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi fiat omnibus nobis mentis et corporis ad aeternam vitam capessendam praeparatio salutaris. Per.
(1038) Postquam autem benedictio episcopalis expleta [Col. 0250B] est, accipiens partem quam antea effregit, tenensque super calicem, frangat et dicat:
Sancti sanguinis commistio cum sancto corpore Domini nostri Jesu Christi, prosit omnibus sumentibus ad vitam aeternam.
(1039) Quando corpus Domini in manus accipit dicat: Panem coelestem accipiam, et nomen Domini invocabo.
Ad sumendum corpus dominicum.
(1040) Perceptio corporis tui, Domine Jesu Christe, quod indignus sumere praesumo, non mihi proveniat in judicium et condemnationem, sed per tuam pietatem prosit mihi ad tutamentum mentis et corporis. Qui vivis.
(1041) Quando calicem accipit, dicat:
[Col. 0250C] Quid retribuam Domino, etc., ut in Miss. Rom.
Post sumptum, secrete.
Communicatio et confirmatio sancti sanguinis tui, Domine Jesu Christe, prosit mihi in remissionem omnium peccatorum, et conservet me in vitam aeternam.
(1042) Domine Jesu Christe, Fili Dei vivi, qui ex voluntate Patris (1043) cooperante [ Lege Spiritu sancto] sanctorum per mortem tuam mundum vivificasti, libera me per hoc sacrum corpus et sanguinem tuum, quatenus non sit mihi ad judicium, neque ad condemnationem, sed ad remedium proficiat animae meae; et a cunctis iniquitatibus meis libera me, Deus, et fac me tuis obedire mandatis, et a te, et a sanctis tuis nunquam in perpetuum separari. Qui vivis.
(1044) Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne [Col. 0250D] Deus, da mihi hoc corpus et sanguinem Filii tui Domini nostri Jesu Christi ita sumere, ut merear per hoc remissionem peccatorum accipere, et tuo sancto Spiritu repleri, quia tu es, et praeter te non est alius, cujus gloriosum nomen permanet in saecula saeculorum. Amen.
(1045) Deinde cum coeperit communicare clerum sive populum, dicat singulis:
(1046) Perceptio corporis Domini nostri sit tibi vita et salus, et redemptio omnium tuorum peccatorum.
Oratio sancti Gregorii papae. —Corpus Domini nostri Jesu Christi prosit mihi in remissionem omnium peccatorum ad vitam aeternam.
[Col. 0251A] (1047) Finita Missa, postquam diaconus dicit: 253 Ite Missa est, veniat sacerdos ante altare, et osculato dicat:
Placeat tibi, sancta Trinitas, obsequium servitutis meae, et praesta ut hoc sacrificium, quod oculis tuae Majestatis indignus obtuli, sit tibi placens, mihique et omnibus pro quibus illud obtuli sit, te miserante, propitiabile. Qui vivis.
(1048) Alia Oratio. —Meritis et intercessionibus omnium sanctorum suorum misereatur nobis omnipotens Dominus.
(1049) Expletis omnibus, episcopus rediens ad sacrarium 254 cum diaconibus et caeteris cantet hymnum trium puerorum, et Laudate Dominum in sanctis ejus. (1050) Postea preces: Confiteantur tibi, Domine, [Col. 0251B] omnia opera tua, et sancti tui; Exsultabunt justi; Exsultent justi; Non nobis, Domine, non nobis; Sacerdotes induam; Ne intres in; Domine Deus virtutum; Benedicat nos Deus, Deus; Domine exaudi; (1051) Deinde Oratio. Deus, qui tribus pueris mitigasti flammas ignium, concede propitius per interventum eorum, et omnium sanctorum, ut nos famulos tuos non exurat flamma vitiorum. Per.
253 Domino vere sancto et meritis honorando (1052) Maurilio, venerabili sanctae Rothomagensis Ecclesiae archiepiscopo, (1053) Joannes Abrincacensis, omnium [Col. 0251C] episcoporum meritis infimus, corpore et spiritu totius obedientiae munus, etc.
Missa diei hoc ordine celebretur. In primis in ferialibus diebus duae campanae pulsentur, in festis omnes. Ad Gloria Patri, choro Introitum a beato Coelestino institutum canente, sacerdos (1054) in vestiario caeterique ministri sanctis vestibus juxta ordinem induantur, scilicet alba, stola, et dalmatica diaconus; alba, et tunica, et manipulo subdiaconus; reliqui tantum albis, scilicet duo acolythi, unus qui cantet Graduale, et deferat candelabrum, alter qui Alleluia, et ferat thuribulum. Psalmo dicto, incipiente choro Gloria Patri, sacerdos caeterique ministri sic ad altare procedent. Diaconus praecedat presbyterum, subdiaconus praecedens diaconum ferat Evangelium, ceroferarius cum cereo [Col. 0251D] praecedat subdiaconum, portitor thuribuli ceroferarium. Dum ergo ante altare venerint, subdiaconus Evangelium ponat super dextrum cornu altaris, ubi usque ad Evangelium manebit. Per altare Jerusalem designatur, in qua ab initio adventus Domini evangelica doctrina retonuit, et inde usque ad publicum exivit, ut scriptum est: De Sion exibit lex, et Verbum Domini de Jerusalem. Postea subdiaconus ad sinistram sacerdotis transeat, diaconus ad dextram; ubi, confessione invicem facta, (1055) diaconum et subdiaconum osculetur sacerdos. Primum enim Christus pacem apostolis dedit, per eos orbi transmisit. Post quae sacerdos caeterique ministri retro coram altari breviter orent, stantes ordine suo; deinde primum ab oratione (1056) [Col. 0252A] surgens inclinanti sibi inclinet diacono, diaconus inclinanti subdiacono, subdiaconus inclinanti sibi choro. Diaconus vero post inclinationem utraque altaris cornua deosculans (1057) sacerdoti 254 medium altaris osculanti Evangelium osculandum offerat. Evangelio enim Christus praevaricationis chirographum delens, pacem mundo dedit, cujus praeconibus utrumque populum, Judaicum quippe et gentilem, sibi reconciliavit. Quod altare sacerdos osculatur, significat gentem Judaeam in Jerusalem morantem, quam Christus sibi reconciliavit; per Evangelium, gentilem populum. Dehinc pergit sacerdos ad dextrum cornu altaris; dexteram enim Christus semper egit vitam, dextera enim vita acquiritur coelestis gloria. Diaconus post eum eamdem imitando vitam consistat, quousque ei sedere [Col. 0252B] innuat. (1058) Sessio episcopi juxta decreta Urbani papae et Carthaginense concilium caeteris celsior debet fieri, in qua cathedra pontificalis honorifice constituatur, etc. (1059) Ceroferarii vero usque ad Kyrie eleison ab Austro ad Aquilonem candelabra teneant, quo incepto ibidem dimittant. Per Austrum, qui est ventus calidus, Spiritus sancti fervor designatur, qui veri Solis ortu ab Oriente ad Occidentem mundum illuminando diffunditur. Unus vero tertius in medio ponatur, per quem ubi duo vel tres congregati fuerint in nomine Domini, Dominum adesse designatur. Per hoc quod, incepto Kyrie, cerei deponuntur, nos dum Dominum exoramus, contrito corde humiliari oportere demonstratur. Salutante presbytero populum, iterum ibidem teneant. Oratione finita ab Oriente ad Occidentem collocent. [Col. 0252C] Duobus enim Testamentis illuminantur quatuor partes mundi. Septem candelabra in festis significant septem dona Spiritus sancti. Incipiente subdiacono Epistolam, sacerdos juxta altare sedeat, et diacono in loco suo sedere innuat; subdiaconus vero, excepto tempore ministrationis suae, in choro maneat. Propinquante Evangelii termino sacerdos thymiama in thuribulo ponat, quo incensato altari ante Evangelium deferatur. Per thuribulum, quod fragrantiam odoris emittit, fama bonorum operum quae Christi doctrinam praecessit. Diaconus, benedictione a sacerdote accepta, ab altari Evangelium accipiens super sinistrum armum imponat. 255 Per sinistrum enim armum vita temporalis designatur, in qua oportet Evangelium praedicari. Et subdiaconus ante eum pulvinar deferat. Per pulvinar [Col. 0252D] quod praecedit lex figuratur quae Evangelium praecessit; per plumas quae intus occultantur, mysteria quae in lege continebantur; per levitatem plumae praecepta veteris legis levia ad comparationem novae; in illa enim dicitur: Non occides; in nova vero: Qui irascitur fratri suo, reus erit judicio. (1060) Sicque praecedentibus ceroferario thuribulique latore, cum processione ad pulpitum pergat, et supposito Evangelio ac incensato, versus ad Aquilonem, Evangelium legat; per Aquilonem enim infidelitas gentium designatur, quibus Evangelium ab apostolis igne Spiritus sancti accensis praedicatur. Quo lecto candelabra exstinguantur. Immolatione enim veri Agni typici cessavit immolatio, et caetera mysteria quae in lege continebantur et prophetis [Col. 0253A] per candelabra designatis. Incensum sacerdoti in thuribulo offeratur, et Evangelium primum a subdiacono sibi porrectum osculetur, quod post a diacono osculetur. Et in festivis diebus a subdiacono omni clero, incenso praecedente, praesentetur. Evangelio lecto populus a sacerdote salutetur: (1061) Offerenda incipiatur, quam finitam Versus (1062) sequatur. Interim vero panis et vini oblatio a subdiacono diacono, a diacono offeratur presbytero. Cantor aquam linteo coopertam in festis diacono deferat, quam diaconus vino misceat. Dulci enim cantoris modulatione populus pia devotione et divino amore accenditur, et sic ad Dominum currit, et unum corpus in Christo efficitur. Per vinum Christus, per aquam populus, per linteam cooperturam aquae labor modulationis cantoris, quo liberatur populus a cogitationum pravitate; lino enim labor exprimitur.
[Col. 0253B] (1063) Aqua mista vino, populus adunatur Christo. Aliis diebus ministret eam acolythus. (1064) Sacerdos oblationem ita componat, ut in dextera parte Hostiae calicem constituat; a dextro enim latere Domini sanguis defluxit et aqua. Sicque corporali coopertu incensum desuper offerat, et sic diacono praebeat. Diaconus vero in circuitu altaris deferat, postea sacerdoti, deinde ministro reddat, ut clero populoque deferat. Praeterea accipiens patenam de altari, subdiacono porrigat, subdiaconus vero, si fuerit, acolyto. Non licet enim quidquam sacri ab altari auferre alicui nisi diacono vel sacerdoti. (1065) Tunc coram altari oret inclinatus sacerdos solus, postulando ut dignus possit accedere ad altare et insistere cultibus divinis. Caeteri vero ministri [Col. 0253C] stent in oratione in ordine suo. Post quae versus ad populum orare moneat, conversusque ad altare Secretam Orationem dicat; qua completa, Vere dignum, etc., devota mente dulcique voce proferat, in cujus fine Hymnum Sanctus, Sanctus, Sanctus, a beato Sixto institutum chorus respondeat. Diaconus et ministri ad Te igitur, etc., perseverent retro sacerdotem usque Sed libera nos inclinati. Domino enim patienti moerore et timore sui compatiebantur apostoli. Per inclinationem diaconorum significatur moestitia apostolorum; per subdiaconorum, sanctarum mulierum. Subdiaconi vero similiter inclinati sint in aspectu sacerdotis, per quos exprimuntur sanctae mulieres, quae, patiente Domino, fugientibus discipulis, licet timore et moerore percussis, in his quae de eo fiebant erant intendentes, sed Domino de cruce deposito ac sepulto, inde recesserunt, et aromata [Col. 0253D] sepulturae 256 paraverunt; ita subdiaconi ab eo loco discedant, et corpori ac sanguini Christi ministrare satagant, offerentes patenam per manum diaconi sacerdoti ad frangendum in ea corpus Domini, etc. Ubi ergo ad haec verba venerit, scilicet, Per quem haec omnia, Domine, semper bona, tunc diaconus accedat, et dextera manu dextrum cornu corporalis accipiat, cum sacerdote discooperiat. Sacerdos Per ipsum, etc., dicendo, (1066) oblata quatuor partes calicis tangat. Immolatione enim corporis Christi redempta sunt quatuor climata mundi. (1067) Item Oratione finita (1068) uterque calicem levent, et simul ponant, et cooperiant. Inde altare diaconus osculetur, deinde dextram [Col. 0254A] sacerdotis scapulam. Per scapulam sacerdotis lapis designatur, in quo angelus ad sepulcrum resedit. Semper enim angelus credendus est adesse immolationi corporis Christi. Per (1069) diaconum Joseph exprimitur, per sacerdotem Nicodemus, per elevationem de altari Hostiae depositio Christi de cruce, per depositionem iterum in altari sepultura Christi. Post quae sacerdos Orationem Dominicam alta voce proferat. Per exaltationem Dominicae Orationis demonstratur nostrae unitas fraternitatis. Deus enim Pater noster, pacis et concordiae Magister, sic nos unum pro omnibus orare docuit, quomodo in uno omnes portavit. Clero Sed libera nos a malo respondente, (1070) officium consecrationis perficiat. Sed libera dicto, diaconus et subdiaconus se erigant, et oculos in Dominici corporis consecrationem [Col. 0254B] intendant. Ait enim evangelista quia noti ejus a longe stabant, sua pectora percutientes. Ubi ergo ad locum Da propitius pacem venerit, (1071) qui mantili indutus tenuerat [Forte leg. patenam] subdiacono, subdiaconus diacono, diaconus sacerdoti offerat, in qua sacerdos corpus Domini tripliciter dividat: quarum partium unam sacerdos calici immittens, Pax Domini alta voce dicendo, protinus subdat secreto: (1072) Fiat commistio simul corporis et sanguinis Domini nobis accipientibus in vitam aeternam. Alia se, diaconum subdiaconumque communicet. Tertiam (1073) viaticum, si opus fuerit, in patena usque ad finem Missae reservet. Per particulam oblatae immissae in calicem ostenditur corpus Christi quod resurrexit a mortuis; per comestam a sacerdote vel populo vivificantem eos in Deo, [Col. 0254C] Christi cum discipulis suis post Resurrectionem conversatio. Tertiam, quae remanet in altari vocat sancta Ecclesia viaticum morientis, ut ostendatur non eos debere deputari morientes, sed dormientes, qui in Christo moriuntur, dum tali tantoque ductore ad aeternam vitam perducuntur. Si autem opus non fuerit, tertiam sacerdos aut unus ministrorum accipiat. Non autem intincto pane, sed, (1074) juxta definitionem Toletani concilii, seorsum corpore, seorsum sanguine, sacerdos communicet, (1075) excepto populo, quem intincto pane, non auctoritate, sed summa necessitate timoris sanguinis Christi effusionis permittitur communicare. Dum ergo sacerdos ministris communionem porrigit, unumquemque primitus osculetur, et post qui communicandus est manu sacerdotis osculata, communionem ab eo accipiat. [Col. 0254D] (1076). Postremo vero particulam quae in calice remansit sacerdos sumat, et post diacono calicem ad mundandum et sumendum quod remansit porrigat, qui in sinistrum cornu altaris calicem cum patena deferat, ubi partem sibi accipiat, et partem subdiacono tribuat. Post mundato utroque utrique 257 participent. Acolythus vero alterum calicem sacerdoti ad mundandos digitos deferat. Subdiaconus autem ad mundandum calicem et patenam diacono serviat. Post mundationem patenae et calicis acolytus utrumque mantili involutum teneat usque ad completionem primae Postcommunionis, suaque caeteri ministri officia. Sacerdos, ut supra diximus, partito corpore Domini, Pax Domini alta voce proferat, a quo unus canonicorum pacem accipiat, quam [Col. 0255A] in utroque choro majoribus distribuat. Ipsi autem caeteris ita porrigant, ut nullus de loco moveatur, sed a superiori 258 accipiat, et inferiori tribuat. Unus minorum utriusque chori a majoribus accipiat, et juxta praescriptum ordinem caeteris distribuat. Hoc autem firmiter teneant juxta Apostolum, honore invicem praevenientes, ut dantes pacem et recipientes semper inclinent. Per osculum pacis designatur nostrae utilitas fidei. Chorus vero psallat Agnus Dei, quod Sergius papa tempore confractionis corporis Domini cantare praecepit, cujus Agni immolatio mundum redemit. Quo incepto candelabra illuminentur: Agni passione illuminatus est mundus, etc.
257 Incipit percunctatio sive electio episcoporum ac clericorum, necnon populorum (1077) ad regem consecrandum sive ad benedicendum.
Admonitio episcoporum vel clericorum seu populorum ad regem dicenda ita legatur ab uno episcopo coram omnibus:
(1078) A vobis perdonari petimus ut unicuique de nobis et Ecclesiis nobis commissis canonicum privilegium ac debitam legem atque justitiam conservetis, et defensionem exhibeatis, sicut rex in suo regno unicuique episcopo et Ecclesiae sibi commissae (1079) per rectum exhibere debet.
(1080) Responsio regis. —Promitto vobis et perdono quia unicuique de vobis et Ecclesiis vobis commissis [Col. 0255C] canonicum privilegium et debitam legem atque justitiam servabo, et defensionem, quantum potuero, adjuvante Domino, exhibebo, sicut rex in suo regno unicuique episcopo et Ecclesiae sibi commissae per rectum exhibere debet.
(1081) Deinde alloquantur duo episcopi populum in ecclesia inquirentes eorum voluntatem, et si concordes fuerint, (1082) agant Deo gratias omnipotenti (1083) decantantes Te Deum laudamus. Et duo episcopi accipiant eum per manus, et deducant ante altare, et prosternet se usque ad finem Te Deum laudamus.
(1084) Invocatio super regem. —Te invocamus, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, ut Hunc famulum tuum N., quem tuae divinae dispensationis providentia in primordio plasmatum usque ad [Col. 0255D] hunc praesentem diem juvenili flore laetantem crescere concessisti, eum tuae pietatis dono ditatum plenumque gratia veritatis de die in diem coram Deo et hominibus ad meliora semper proficere facias, (1085) ut summi regiminis solium gratiae supernae largitate gaudens suscipiat, et, misericordiae tuo muro ab hostium adversitate undique munitus, plebem sibi commissam cum pace propitiationis et virtute victoriae feliciter regere mereatur. Per Dominum.
[Col. 0256A] 258 Item oratio. —(1086) Deus, qui populis tuis virtute consulis, et amore dominaris, da huic famulo tuo Spiritum sapientiae cum regimine disciplinae, ut tibi toto corde devotus in regni regimine maneat semper idoneus, tuoque munere (1087) ipsius temporibus securitas Ecclesiae dirigatur, et in tranquillitate devotio Christiana permaneat, ut in bonis operibus perseverans ad aeternum regnum te duce valeat pervenire. Per.
Alia. —In diebus ejus oriatur omnibus aequitas et justitia, amicis adjutorium, inimicis obstaculum, humilibus solatium, elatis correctio, divitibus doctrina, pauperibus pietas, peregrinis pacificatio, propriis in patria pax et securitas, unicuique secundum suam mensuram moderate gubernans, (1088) [Col. 0256B] seipsum sedulus discat, ut, tua irrigatus compunctione, toti populo tibi placita praebere vitae possit exempla, et, per viam veritatis cum grege gradiens sibi subdito, opes frugales abundanter acquirat simul ad salutem non solum corporum, sed etiam cordium a te concessam cuncta accipiat. Sicque, in te cogitatum animi consiliumque omne componens, plebis gubernacula cum pace simul et sapientia semper invenire videatur; teque auxiliante praesentis vitae prolixitatem percipiat, et per tempora bona usque ad summam senectutem perveniat, hujusque fragilitatis finem perfectum ab omnibus vitiorum vinculis tuae pietatis largitate liberatus, et infinitae prosperitatis praemia perpetua angelorumque aeterna commercia consequatur. Per.
[Col. 0256C] (1089) Consecratio regis. —Omnipotens sempiterne Deus, Creator et gubernator coeli et terrae, conditor et dispositor angelorum et hominum, Rex regum et Dominus dominorum, qui Abraham fidelem famulum tuum de hostibus triumphare fecisti, Moysi et Josue populo tuo praelatis multiplicem victoriam tribuisti, humilem quoque David puerum tuum regni fastigio 259 sublimasti, eumque de ore leonis, et de manu bestiae atque Goliae, sed et de gladio maligno Saul et omnium inimicorum ejus liberasti, et Salomonem sapientiae pacisque ineffabili munere ditasti, respice propitius ad preces nostrae humilitatis, et super hunc famulum tuum, quem supplici devotione in (1090) regnum N. Albionis totius videlicet Francorum pariter eligimus, benedictionum tuarum dona multiplica, eumque dextera tuae potentiae semper ubique [Col. 0256D] circumda; quatenus, praedicti Abrahae fidelitate firmatus, Moysi mansuetudine fretus, Josue fortitudine munitus, David humilitate exaltatus, Salomonis sapientia decoratus, tibi in omnibus complaceat, et per tramitem justitiae inoffenso gressu semper incedat, et totius Albionis Ecclesiam deinceps cum plebibus sibi annexis ita enutriat ac doceat, muniat, et instruat, contraque omnes visibiles et invisibiles hostes idem potenter regaliterque tuae virtutis regimine administret, (1091) ut regale solium videlicet [Col. 0257A] Francorum sceptra non deserat, sed ad pristinae fidei pacisque concordiam eorum animos te opitulante reformet, ut, utrorumque horum populorum debita subjectione fultus, condigno amore glorificatus, per longum vitae spatium paternae apicem gloriae tua miseratione unatim stabilire et gubernare mereatur; tuae quoque protectionis galea munitus, et scuto insuperabili jugiter protectus, armisque coelestibus circumdatus, obtabilis victoriae triumphum de hostibus feliciter capiat, terroremque suae potentiae infidelibus inferat, et pacem tibi militantibus laetanter reportet; virtutibus necnon quibus praefatos fideles tuos decorasti multiplici honoris benedictione condecora, et in regimine regni sublimiter colloca, et oleo gratiae Spiritus sancti perunge. Hic [Col. 0257B] (1092) ungatur oleo. Ant. Unxerunt Salomonem Sadoc sacerdos, et Nathan propheta regem in Gion, et accedentes laeti dixerunt: Vivat rex in aeternum! Unde unxisti sacerdotes, reges et prophetas, ac martyres, qui per fidem vicerunt regna, operati sunt justitiam, atque adempti [ Leg. adepti] sunt promissiones. (1093) Cujus sacratissima unctio super caput ejus defluat, atque ad interiora descendat, et cordis illius intima penetret, et promissionibus, quas adepti sunt victoriosissimi reges, gratia tua, dignus efficiatur; quatenus, et in praesenti saeculo feliciter regnet, et ad eorum consortium in coelesti regno perveniat per Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum, qui unctus est oleo laetitiae prae consortibus suis, et virtute crucis potestates aereas debellavit, tartara [Col. 0257C] destruxit, regnumque diaboli superavit, et ad coelos victor ascendit; in cujus manu victoria, omnis gloria, et potestas consistunt, et tecum vivit et regnat Deus in unitate ejusdem Spiritus. Per.
Alia. —(1094) Deus electorum fortitudo et humilium celsitudo, qui in primordio per effusionem diluvii crimina mundi castigare voluisti, et per columbam ramum olivae portantem pacem terris redditam demonstrasti, iterumque Aaron famulum tuum per unctionem olei sanxisti, et postea per hujus unguenti infusionem ad regendum populum Israeliticum sacerdotes, reges et prophetas perfecisti, vultumque Ecclesiae in oleo exhilarandum per propheticam famuli tui vocem David esse praedixisti, ita, quaesumus, omnipotens Pater, per hujus creaturae pinguedinem, [Col. 0257D] hunc servum tuum sanctificare 260 tua benedictione digneris, (1095) eumque in similitudine columbae pacem simplicitatis populo sibi commisso praestare, et exempla Aaron in Dei servitio diligenter imitari, regnique fastigia in consiliis scientiae et aequitate judicii semper assequi, vultumque hilaritatis per hanc olei unctionem, (1096) te adjuvante, totius plebis paratum habere facias.
Alia. —Deus (1097) Dei Filius Christus Dominus noster, qui a Patre oleo exsultationis unctus est prae participibus suis, ipse per praesentem sacri unguinis infusionem Spiritus paracliti super caput tuum infundat benedictionem, eamdemque usque ad interiora cordis tui penetrare faciat; quatenus hoc visibili et [Col. 0258A] tractabili dono invisibilia percipere, et temporalia regna [ Leg. temp. regno, ut in coronatione Henr. IV ] justis moderaminibus exsecuto, aeternaliter cum eo regnare merearis. Per.
Hic (1098) detur annulus. —(1099) Accipe annulum, signaculum videlicet sanctae fidei, soliditatem regni, augmentum potentiae per quae [ Leg. quem, ut in coronatione Henr. IV ] scias triumphali potentia hostes repellere, haereses destruere, subditos coadunare, et catholicae fidei (1100) perseverabilitati connecti. Per.
(1101) Oratio post annulum datum. —Deus, cujus est omnis potestas et dignitas, da famulo tuo pro Spiritu suae dignitatis effectum, in qua, te remunerante, permaneat, semperque timeat, tibique jugiter [Col. 0258B] placere contendat. Per.
Hic (1102) cingatur ei gladius ab archiepiscopo. —(1103) Accipe hunc gladium cum Dei benedictione tibi collatum, in quo per virtutem Spiritus sancti resistere et ejicere omnes inimicos tuos valeas, et cunctos sanctae Dei Ecclesiae adversarios, regnumque tibi commissum tutari, atque protegere castra Dei per auxilium invictissimi triumphatoris Domini nostri Jesu Christi, qui cum Patre in unitate Spiritus sancti vivit et regnat in saecula saeculorum.
(1104) Oratio post gladium. —Deus; qui providentia tua coelestia simul et terrena moderaris, propitiare (1105) Christianissimo regi nostro, ut omnis hostium suorum fortitudo virtute gladii spiritalis frangatur, ac te pro illo pugnante penitus conteratur. [Col. 0258C] Per.
Hic (1106) coronetur. —(1107) Coronet te Deus corona gloriae, atque justitiae honore, et opere fortitudinis, ut per officium nostrae benedictionis cum fide recta, et multiplici bonorum operum fructu, ad coronam pervenias regni perpetui, ipso largiente, cujus regnum permanet in saecula saeculorum.
Oratio post coronam. —Deus perpetuitatis dux virtutum, cunctorum hostium victor, benedic hunc famulum tuum tibi caput suum inclinantem, et prolixa sanitate, et prospera felicitate eum conserva, et ubicunque pro quibus auxilium tuum invocaverit, cito adsis, et protegas, atque defendas. Tribue ei, quaesumus, Domine, divitias gratiae tuae. Comple in bonis desiderium ejus; corona eum in miseratione, et misericordia, [Col. 0258D] tibique Domino pia devotione famuletur. Per Dominum nostrum.
261 Hic detur sceptrum. (1108)—Accipe sceptrum, regiae majestatis insigne, virgam scilicet rectam regni, virgam virtutis, qua te ipsum bene geras, sanctam Ecclesiam populumque Christianum tibi a Deo commissum regia virtute ab improbis defendas, pravos corrigas, rectos pacifices, et ut viam rectam tenere possint tuo juvamine dirigas; quatenus de temporali regno ad aeternum regnum pervenias, ipso adjuvante, cujus regnum et imperium sine fine permanet in saecula saeculorum.
Oratio post sceptrum. —Omnium, Domine, fons bonorum, cunctorumque Deus institutor profectuum, [Col. 0259A] tribue, quaesumus, famulo tuo Ill. adeptam bene gerere dignitatem, et a te sibi praestitutum honorem dignare corroborare. Honorifica eum prae cunctis regibus terrae, uberi eum benedictione locupleta, et in solio regni firma stabilitate consolida; visita eum in sobole, praesta ei prolixitatem vitae, in diebus ejus semper oriatur justitia; ut cum jucunditate et laetitia aeterno glorietur in regno. Per Dominum nostrum Jesum Christum.
Tunc datur ei virga. —(1109) Accipe virgam virtutis atque aequitatis, qua intelligas mulcere pios, et terrere reprobos. Erranti viam doce, lapsisque manum porrige, disperdasque superbos, et releves humiles; et apperiat tibi ostium Jesus Christus Dominus noster, qui de seipso ait: Ego sum ostium, per me si [Col. 0259B] quis introierit, salvabitur. Et ipse, qui est clavis David, et sceptrum domus Israel, qui aperit et nemo claudit, claudit et nemo aperit, sit tibi adjutor, qui educit vinctum de domo carceris sedentem in tenebris et umbra mortis, ut in omnibus sequi merearis eum, de quo propheta David cecinit: Sedes tua Deus, saeculum saeculi, virga aequitatis, virga regni tui; et imitando ipsum, qui dicit: Diligas justitiam, et odio habeas iniquitatem: Propterea unxit te Deus, Deus tuus oleo laetitiae; ad exemplum illius quem ante saecula unxerat prae participibus suis, Jesum Christum Dominum nostrum.
Tunc dicatur Benedictio. —(1110) Extendat omnipotens Deus dexteram suae benedictionis, et effundat super te donum suae protectionis, et circumdet te [Col. 0259C] muro felicitatis, ac custodia suae propitiationis, sanctae Mariae, (1111) ac beati Petri apostolorum principis, (1112) sanctique Gregorii (1113) Angelorum apostolici, atque omnium sanctorum intercedentibus meritis, indulgeat tibi Dominus omnia mala quae gessisti. Amen.
Et (1114) tribuat tibi gratiam et misericordiam quam humiliter ab eo deposcis, et liberet te ab adversitatibus cunctis, et ab omnibus visibilium et invisibilium inimicorum insidiis. Amen.
Angelos suos bonos semper et ubique qui te praecedant, comitentur et subsequantur, ad custodiam tui ponat, et a peccato seu gladio, et ab omnium periculorum discrimine sua potentia liberet. Amen.
262 (1115) Inimicos tuos ad pacis charitatisque benignitatem convertat, et bonis omnibus te gratiosum [Col. 0259D] et amabilem faciat; pertinaces quoque in tui insectatione et odio, confusione salutari induat; super te autem sanctificatio sempiterna floreat. Amen.
Victoriosum te atque triumphatorem de invisibilibus atque visibilibus hostibus semper efficiat, et sancti nominis sui timorem et amorem continuo cordi tuo infundat, et in fide recta ac bonis operibus perseverabilem reddat, et pace in diebus tuis concessa, cum palma victoriae te ad perpetuum regnum perducat. Amen.
Et qui te voluit super populum suum constituere regem, et in praesenti saeculo felicem, aeternae felicitatis tribuat esse consortem. Amen.
Quod ipse praestare dignetur.
[Col. 0260A] Item alia Benedictio. —(1116) Benedic, Domine, (1117) hunc praesulem principem, qui regna omnium regum a saeculo moderaris. Amen.
Et tali eum benedictione glorifica, ut Davitica [ Al. Davidica] teneat sublimitate sceptrum salutis, et sanctificae propitiationis munere reperiatur locupletatus. Amen.
Da ei a tuo spiramine regere populum, sicut Salomonem fecisti regnum obtinere pacificum. Amen.
Quod ipse praestare dignetur.
Regis status designatur. —Sta (1118) et retine (1119) amodo quem hucusque paterna (1120) suggestione tenuisti haereditario jure tibi delegatum per auctoritatem Dei omnipotentis, et per praesentem traditionem nostram, omnium scilicet episcoporum caeterorumque Dei servorum; et quanto clerum sacris [Col. 0260B] altaribus propinquiorem prospicis, tanto ei potiorem in locis congruis honorem impendere memineris quatenus Mediator Dei et hominum te mediatorem cleri et plebis in hoc regni solio confirmet, et in regnum aeternum secum regnare faciat Jesus Christus Dominus noster Rex regum, et Dominus dominantium, qui cum Patre et Spiritu sancto.
(1121) Rectitudo regis est noviter ordinati et in solium sublimati haec tria populo Christiano sibi subdito praecipere, in primis ut Ecclesia Dei et omnis populus Christianus veram pacem † servans in omni tempore. Aliud est ut rapacitates et omnes iniquitates omnibus gradibus interdicat. Tertium est, ut in omnibus judiciis aequitatem et misericordiam praecipiat, ut illi et nobis indulgeat sua misericordia clemens et [Col. 0260C] misericors Deus, qui cum Patre.
Et (1122) tunc deosculetur omnem clerum populumque, (1123) et dicat unusquisque: vivat rex feliciter in sempiternum! tribus vicibus: vivat rex! ut supra. Et post Evangelium (1124) offert rex ad manum archiepiscopi oblationem et vinum, et sic peragatur Missa suo ordine. Deinde communicetur ab archiepiscopo corpore et sanguine Christi; (1125) et sic referant Deo gratias, post pergant ad mensam.
263 Debet enim adduci in ecclesiam, et prosterni ante altare. Elevata ab oratione ab episcopis, et inclinato capite, dicat archiepiscopus hanc Orationem:
(1127) Adesto, Domine, supplicationibus nostris, et quod humilitatis nostrae gerendum est ministerio, [Col. 0260D] tuae virtutis impleatur effectu. Per.
(1128) Tunc debet caput ejus ungi oleo. —In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti prosit tibi haec unctio olei in honorem et confirmationem aeternam.
Sequitur Oratio post unctionem. —Omnipotens, sempiterne Deus, affluentem Spiritum tuae benedictionis super famulam tuam nobis orantibus propitiatus infunde, (1129) ut quae per manus nostrae impositionem hodie regina instituitur, sanctificatione tua digna et electa permaneat, ut nunquam postmodum de tua gratia separetur indigna. Per.
(1130) Tunc debet ei annulus mitti digito. —Accipe fidei signaculum sanctae Trinitatis, quo 264 possis omnes pravitates haereticas devitare, et, (1131) barbaras [Col. 0261A] gentes virtute tibi praestita ad agnitionem veritatis advocare.
Sequitur Oratio. —Deus, cujus est omnis potestas et dignitas, da famulae tuae Ill. signo tuae fidei prosperum suae dignitatis effectum, qua tibi semper firma maneat, tibique jugiter placere contendat.
(1132) Tunc debet imponi corona in capite. —(1133) Accipe coronam gloriae, honorem jucunditatis, ut splendida fulgeas, et aeterna exsultatione coroneris. Per Dominum.
Item Oratio. —Omnium, Domine fons bonorum, et cunctorum dator provectuum, tribue famulae tuae Ill. adeptam bene gerere dignitatem, et a te sibi praestitam in ea bonis operibus corrobora gloriam. Per Dominum.
263 Incipit actio (1134) [Col. 0261D] Observatione dignum videtur in vet. Sacram. Gall. occurrere Orationem seu Benedictionem super eos qui secundo nubunt, etsi hujusmodi nuptiae in Ecclesia benedici non solerent. nuptialis. —Adesto, Domine, supplicationibus nostris, et institutis tuis, quibus propagationem humani generis ordinasti benignus assiste, ut quod, te auctore jungitur, te auxiliante servetur. Per Dominum nostrum Jesum Christum.
Item alia. —Quaesumus, omnipotens Deus, instituta providentiae tuae pio favore comitare, et quos legitima societate connectis, longaeva pace custodi. Per Dominum,
Super oblata. —Adesto, Domine, supplicationibus nostris, et (1135) hanc oblationem [Col. 0261D] Noster Edmundus Martene qui haec eadem exhibet ex Gelasiano Missali et mss. Codicibus Rhemensi et Gellonensi, lib. I de antiq. Eccl. Ritibus, cap. 9, de Sacram. matrim., art. 5, legit famulorum. Alias emendationes ab ipso factas attexemus. famularum tuarum illarum, quam tibi offerimus pro famula tua illa, [Col. 0261C] quam ad statum maturitatis et ad diem nuptiarum perducere dignatus es, placidus ac benignus assume, ut quod tua dispositione expetitur, tua gratia compleatur. Per Dominum nostrum.
V. D. qui foedera nuptiarum blando concordiae jugo et insolubili pacis vinculo nexuisti, ut multiplicandis adoptionum filiis sanctorum connubiorum fecunditas pudica serviret. Tua enim, Domine, providentiae tuae gratia ineffabilibus modis 264 utrumque dispensas, ut quod generatio ad mundi edet ornatum, (1136) [Col. 0261D] Idem legit regeneratio. generatio ad Ecclesiae perducat augmentum. Per Christum.
Infra actionem. —Hanc igitur oblationem famularum tuarum illarum, quaesumus, Domine, placatus accipias, pro qua majestatem tuam supplices exoramus, [Col. 0261D] ut sicut eam ad aetatem nuptiis congruentem pervenire tribuisti, sic eam consortio maritali tuo munere copulatam desiderata sobole gaudere perficias, (1137) atque [Col. 0261D] Lege optatam, ex eodem Martene. oblatam seriem cum suo conjuge [Col. 0262A] provehas benignus annorum. Per Christum Dominum nostrum. Quam oblationem tu Deus.
Infra (1138) [Col. 0261D] Ibid., infra actionem. actio. Ad tricesimum vel annualem nuptiarum. —Hanc igitur oblationem Domine, famulorum tuorum illorum, et illarum, quam tibi offerunt ob diem tricesimum conjunctionis suae, vel annualem quo die eos jugali vinculo sociare dignatus es, placatus suscipias, deprecamur. Ob hoc igitur reddant tibi vota sua Deo vero, et vivo, pro quibus tremendae pietati suae supplices fundimus preces, ut pariter bene ac pacifice senescant, et videant filios filiorum suorum usque ad tertiam et quartam progeniem, et te benedicant omnibus diebus vitae suae. 265 Per Christum Dominum nostrum. Quam oblationem.
Percomples canonem plenarium, et (1139) dicis [Col. 0262B] Orationem Dominicam, et [Col. 0261D] Apud eumdem Martene, et sic cantas Benedictionis [Col. 0262D] Orationem his verbis. sic (1140) eam benedicis his verbis:
Oratio. —(1141) Deus, qui mundi crescentis exordium multiplicata prole benedicis, propitiare supplicationibus nostris, et (1142) super hanc famulam tuam illam opem benedictionis infunde, ut in conjugali consortio, affectu compari, mente, consimili (1143) sanctitatem ut [Col. 0262D] Ita etiam restituit laudatus scriptor. tua [ Leg. sanctitate mutua] copulentur.
Item Oratio. —Pater mundi conditor, nascentium genitor, multiplicandae originis (1144) institutor, qui Adae comitem tuis manibus addidisti, cujus ex ossibus ossa crescentia parem formam admirabili diversitate signarent, hinc ad totius multitudinis incrementum conjugalis tori jussa consortia, totum inter (1145) [Col. 0262C] saeculum colligarent, humani generis foedera nexuerunt. Sic enim tibi, Domine, placitum fuit, sic enim necessarium fuit; (1146) ut quia longe est et infirmus, [Col. 0262D] Idem quod homine similem, quam quod tibi feceras, additus fortiore sexus infirmior, ut unum efficeris ex duobus . . . . et priores ventura sequerentur. Ubi forte mendo typographico legitur, similem pro simile, et efficeris, pro efficeres. quod homini silem, quam quod tibi Deo feceras, additur fortiore sexus infirmior, ut unum efficeras ex duobus, et pari pignore soboles (1147) mista maneret; tunc per ordinem flueret egesta posteritas, ut (1148) in prioris ventura sequerentur, nec ullum sibi finem in tam brevi termino, quamvis essent caduca, proponerent. Ad haec [Col. 0262D] Ibid., datae sint legis instituta venturae. Potior videtur Menardi restitutio, quam habes in notis. igitur (1149) datae sint legis instituta ventura. Quapropter hujus [Col. 0262D] Melius Martene, hujus famulae tuae. familiae tuae, Pater, rudimenta sanctifica, ut bono et bene prospero sociata consortio legis aeternae [Col. 0262D] Idem, jussa. jura custodiat; memineritque, Domine, 266 non tantum ad licentiam conjugalem, sed ad observantiam fidei [Col. 0262D] (1150) sanctorum pignorum [Col. 0262D] Ibid., diligatam, fidelis et casta, etc. diligata (1151) fidelis et casta, nubat in Christo imitatrixque sanctarum permaneat feminarum. Sit (1152) amabilis ut Rachel viro suo, sapiens ut Rebecca, longaeva et fidelis ut [Col. 0263A] Sara. (1153) Nihil ex hac (1154) subdolus ille auctor praevaricationis usurpet, nexa fidei (1155) mandatisque permaneat (1156) feminarum, serviens (1157) Deo vero devota (1158) muniat infirmitatem suam robore disciplinae, uni toro juncta contactus vitae illicitos fugiat. [Col. 0263B] Mart., sit verecundia gravis, pudore venerabilis . . . sit fecunda in sobole. Sit (1159) verecunda, gravis pudore, venerabilis, doctrinis coelestibus erudita, (1160) sit fecunda sobolem, sit (1161) probata, et innocens, et ad beatorum requiem usque ad coelestia regna perveniat.
Post haec dic Pax vobiscum et sic eos communica. Deinde posteaquam communicaverint, dicis super eos Benedictionem his verbis:
Domine sancte, Pater omnipotens, iteratis ritibus [Col. 0264A] te supplices exoramus, pro quibus apud te supplicatus est Christus (1162) [Col. 0263B] Idem. conjunctiones fam. conjunctionis famulorum tuorum fovere digneris (1163) benedictiones tuas excipere mereantur, [Col. 0263B] Ibid., et filiorum successibus fecundentur; nuptias eorum sicuti primi hominis confirmare dignare. [Col. 0264B] Avertantur ab eis inimici omnes insidiae ut sanctitatem Patrum etiam. ut filiorum successibus fecundentur, sicut (1164) plurimi omnes confirmare dignare. Avertantur ab eis inimici insidiae, (1165) omnipotens, ut (1166) sanctitatem Patrem etiam in ipso conjugio imitentur, qui providentia tua, Domine, conjungi meruerunt. Per Dominum nostrum Jesum Christum.
Post Communionem. —Exaudi nos, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, ut [Col. 0264B] Idem, ut quod nostro ministratur off. tua bened. potius impleatur. quod (1167) non ministrentur officio, tua benedictione potius impleantur. Per Dominum nostrum Jesum Christum.
Notae et observationes
[Col. 0263C] 273 [Col. 0263] Numeri notis praefixi numeris respondent qui parenthesibus inclusi reperiuntur in textu libri Sacramentorum. EDIT. 1. Hic [Col. 0263D] Hic titulus legitur in vetustissimis Sacramentorum libris, praesertim in Harlaeano antiquissimo, cujus scripturae specimem lege apud Mabill., de Re Diplomat., pag. 365. liber. In Excusis legitur Incipit liber.
2. Liber Sacramentorum. Ita in Codicibus nostris mss. Rodradi, Rhemensi, et Ratoldi abbatis. Ita appellatur in concilio Rhemensi apud Burchardum, lib. III, cap. 97: Expleta Missa calix cum patena, et Sacramentorum liber cum vestibus sacerdotalibus, in mundo loco sub sera recondantur. Idem videre est apud eumdem Burchardum libro decimo nono, capite octavo: Nunc ergo, o fratres! qui voluerit sacerdotis nomen habere, in primis propter Deum cogitet, ut discat ei quae necessaria sunt, antequam manus episcopi caput ejus tangat, id est, Psalterium, Lectionarium cum Evangeliis, Sacramentorum librum, Baptisterium, et Computum cum cyclo, etc. Ubi τὸ Baptisterium est conferendi baptismi ratio. Apud Flodoardum, lib. III Hist. Eccl. Rhem., cap. 9: Librum quoque Sacramentorum sub eburneis tabulis argento praesignitis, sed Lectionarium ad Missas librum pari decore venustatum ibidem contulit. Ita appellat Micrologus, cap. 6, de [Col. 0263D] Observationibus ecclesiasticis: Fecit autem idem Albinus in sancta Ecclesia non contemnendum opus; nam Gregorianas Orationes in libris Sacramentorum collegisse asseritur paucis aliis adjectis, etc. Berno abbas Augiensis, cap. 1 libri de quibusdam rebus ad Missam spectantibus: Quia sicut papa Gregorius librum Sacramentorum diligentissime ad veritatis limam correxit. Joannes Diaconus, in Vita sancti Gregorii citata ab eodem Bernone, capite eodem: Unde et in Vita ipsius legimus: Sed et Gelasianum Codicem de Missarum solemniis multa subtrahens, pauca convertens, nonnulla superadjiciens, in unius libelli volumine coarctavit, quod volumen librum Sacramentorum praetitulavit. Ita apud Joannem Diaconum. [Col. 0264D] In Mss. Joannis Diaconi, etiam antiquioribus Bernone, qui floruit ineunte saeculo XI, verba haec non exstant; neque ulla supersunt abrasionis vestigia. Sed ultimum hujusce loci membrum ex ejus textu a nescio quo avulsum est. Walfridus, libro de Rebus ecclesiasticis, [Col. 0264C] cap. 22: Curavit beatus Gregorius rationabilia quaeque coadunare, et, seclusis iis quae vel nimia vel inconcinna videbantur, composuit librum qui dicitur Sacramentorum, sicut ex titulo ejus manifestissime declaratur. Ita etiam appellat Gennadius, quamvis de alio libro loquatur, lib. de Viris illustribus, cap. de Voconio Castellanensi episcopo: Composuit etiam Sacramentorum volumen, et cap. de Musaeo Massiliensi presbytero: Composuit Sacramentorum egregium, et non parvum volumen per membra quidem pro opportunitate officiorum et temporum, pro lectionum textu, Psalmorumque serie, sed supplicandi Deo, et contestandi beneficiorum ejus soliditate sui consentaneum. Ita etiam Missa 274 ab Illyrico edita: Incipit ordo Sacramentorum. Quare non assentior iis qui scribunt titulum hujus libri esse τὸ Sacramentarium, non vero liber Sacramentorum. Cum etiam contrarium pateat ex hoc Sacramentorum libro, in quo manifeste Sacramentarium a libro Sacramentorum distinguitur. Siquidem ibi, feria 6 majoris hebdomadae citatur Sacramentarium: Qui dum [Col. 0264D] veniens de sacrario processit ante altare ad orandum, ordine quo in Sacramentario continetur. Mox ut surrexerit, etc. Nec obest quod Albinus, Amalarius, et alii nonnulli, hunc librum appellarint Sacramentarium, cum satis ex supradictis constet τὸ liber Sacramentorum esse verum ac germanum hujus operis titulum, etsi non diffitear hanc vocem Sacramentarium, vel Sacramentarius, esse antiquam, siquidem Gennadius in Paulino ea usus est: Fecit, inquit, et Sacramentarium et Hymnarium. Aptissime autem hoc opus liber Sacramentorum dicitur, quia in eo officia Missarum liturgica recte disposita continentur, quae sancti Patres olim sacramenta appellarunt, quemadmodum Optatus Milevitanus lib. II contra Parmenianum: Nam quis dubitet vos illud legitimum in sacramentorum mysterio praeterire non posse? offerre vos [Col. 0265A] dicitis pro Ecclesia, quae una est. Et lib. VI: Inter sacramenta velamen potuit tangi, non lignum, id est in Missarum celebratione potuit tangi velamen altaris, non ipsum altare, quod lignum appellatur, quia ligneum erat, qua de re infra dicetur. Sanctus Ambrosius, lib. III de Virginibus: An quid est indignius quam oracula divina circumstrepi, ne audiantur, ne credantur, ne revelentur? circumsonare sacramenta confusis vocibus, ut impediatur oratio pro salute deprompta omnium? Sanctus Augustinus, epist. 59 (Nunc 149) , ad Paulinum: Ut precationes accipiamus dictas, quas facimus in celebratione sacramentorum, antequam illud quod est in Domini mensa incipiat benedici. Et lib. de Dono perseverantiae, cap. 13: Quod ergo in sacramentis fidelium dicitur, ut sursum cor habeamus ad Dominum, munus est Domini.
3. Ex authentico libro bibliothecae Cubiculi scriptus. —In aliis Codicibus nostris mss. haec verba desiderantur, quae non parum faciunt ad auctoritatem hujus Codicis. Habentur in Editis, excepto hoc vocabulo, [Col. 0265B] libro. Cubiculum est quoddam secretarium, cella, seu domus juxta ecclesiam sancti Petri, in qua excubabant ii qui ad custodiam corporum sanctorum apostolorum cubicularii dicti sunt, in qua etiam erat bibliotheca sacrorum librorum, eorum praesertim qui ad officium ecclesiasticum et divina mysteria peragenda spectant. Quod videre est etiam in basilica Nolae 275 a sancto Paulino aedificata, ubi a parte sinistra apsidis fecit secretarium libris sacris condendis aptum, quod ipsa inscriptio significat.
Ut testatur idem sanctus Paulinus, epist. 12.
4. Missa. —Antiqui Patres fere utuntur hoc vocabulo in numero plurali; habetur tamen apud sanctum Ambrosium singulare, libro quinto, [Col. 0265D] In novissima Ed. est 20 epist. primae classis. epist. 35, ad Marcellinam sororem: Sequenti die (erat autem Dominica) post lectiones et tractatum dimissis catechumenis, [Col. 0265C] Symbolum aliquibus competentibus in baptisteriis tradebam basilicae, illic nuntiatum est mihi comperto quod ad Portianam basilicam de palatio decanos misissent, et vela suspenderent, populi partem eo pergere. Ego tamen mansi in munere, Missam facere coepi. Dum offero, raptum cognovi a populo Castulum quemdam, quem presbyterum dicerent Ariani. Hunc autem in platea offenderunt transeuntes. Amarissime flere et orare in ipsa oblatione Deum coepi, ut subveniret. Ubi verbum offero et nomen oblatio aperte indicant Missam hoc loco esse de sacrificio corporis et sanguinis Christi liturgico intelligendam.
5. Ad Introitum Antiphona, qualis fuerit. —Ita in [Col. 0265D] Sancti Gregorii Antiphonarium mox edituri sumus. Mss. Theoder., praeter Collectam, Orationem, Super Oblata, Praefationem, etc., quae exhibent omnes libri Sacram., assignant singulis in missis Antiphonam, [Col. 0266D] seu Introitum, Psalmum huic Antiphonae respondentem, Responsorium cum Versu quae Gradualis nomine modo intelliguntur, Alleluia, Offertorium cum pluribus Versibus, et Communionem cum Psalmo, quae omnia complectitur Antiphonarius. Antiphonario Gregoriano ms. bibl. Corbeiensis, atque etiam in Editis. Ita loquuntur Walfridus Strabo, de Rebus eccles., cap. 22, et Micrologus, cap. 1, de Observationibus ecclesiasticis: Interim cantatur Antiphona ad Introitum, quae ab Introitu sacerdotis ad altare hoc nomen meruit habere. Vulgo Introitus appellatur, et habetur in Codicibus mss. Rodradi presbyteri, [Col. 0265D] et Ratoldi abbatis, et in Editis; id etiam videre est apud Amalarium, lib. III de Officiis, cap. 5: Officium quod vocatur Introitus Missae, habet inuium a prima Antiphona, quae dicitur Introitus, et finitur in Oratione quae dicitur a sacerdote ante lectionem. Nulla hic est mentio Psalmi; sed satis intelligitur, cum fit mentio Antiphonae quae ei praemitti solet in Missa. Hic Psalmus olim canebatur integer; unde in Antiphonariis Gregorianis, et in Missali Romano post Antiphonam ponitur Psalmi principium. Quod si primus Psalmi versiculus est Antiphona, tum illam subsequitur secundus Psalmi versiculus, etsi quidam [Col. 0266A] recentiores novarum Missarum concinnatores hoc prae ignorantia minus observent. Itaque olim a psalmodia Missa ducebat initium, ut modo fit, ut planum est ex sancto Dionysio, cap. 3 Hierarchiae ecclesiasticae. Ubi primum pontifex, ducto ab altari suffitionis initio, chori ambitum cum suffitione perlustravit, reversus ad altare ἀπάρχεται τῆς ἱερᾶς ψαλμῶν μελῳδίας, etc., id est, sacram incipit Psalmorum melodiam, omni ordine ecclesiastico sacram ipsi psalmodiam succinente. Cui videtur suffragari sanctus Basilius, lib. de Spiritu Sancto, ad Amphilochium, cap. 27, cum ait quaedam praemitti lectioni Apostoli et Evangelii: Οὐ γὰρ δὲ τούτοις ἀρκούμεθα ὧν ὁ Ἀπόστολος, ἢ τὸ εὐαγγέλιον ἐπεμνήσθη· ἀλλὰ προλέγομεν καὶ ἐπιλέγομεν ἕτερα, ὡς μεγάλην ἔχοντα πρὸς τὸ μυστήριον τὴν ἶσχύν. Id est, non tantum contenti sumus his quorum meminerunt Apostolus et Evangelium; sed alia quaedam praemittimus et subjungimus, tanquam multum momenti ad hoc mysterium habentia. Alcuinus tamen lib. de Offic. divinis, cap. de Vestimentis, et [Col. 0266B] Amalarius, lib. III de eccl. Officiis, cap. 5, scribunt hoc institutum manasse tantum a Coelestino papa, qui instituit ut Psalmi CL ante sacrificium canerentur quod antea non fiebat, cum Missa tantum exordium duceret a lectione Apostoli, et Evangelii. Haec illi et recte. Nam tempore sancti Justini martyris, 276 qui discipulis apostolorum coaevus fuit, Missa incipiebat a lectionibus, ut ipse testatur in apologia secunda pro Christianis sub finem: Et Solis qui dicitur die, omnium qui vel in oppidis, vel ruri degunt, in eumdem locum conventus fit, καὶ τὰ ἀπομνημονεύματα τῶν Ἀποστόλων, ἢ τὰ συγγράμματα τῶν Προφητῶν ἀναγινώσκεται μέχρις ἐγχωρεῖ. Id est, et commentaria apostolorum, aut scripta prophetarum, quantum hora permittit, leguntur. Deinde, lectore quiescente, etc. Apud sanctum Cyrillum quidem, catech. 5 mystagogica, ubi ordo Missae recensetur, primo fit mentio lotionis manuum, deinde osculi pacis, quorum rationem mysticam reddit: sed non puto tunc Missam [Col. 0266C] caruisse lectione sacra; nam idem Cyrillus, catechesi 4, hortatur legendum eas Scripturas duntaxat quae in Ecclesia leguntur. Si vero nullam fecit mentionem lectionis Scripturarum catech. 5 mystag., in promptu causa est, quia facilis erat ratio cum Scripturae legerentur in conventu; aliorum vero mysteriorum non item, quam enucleatius explicat in hac catechesi. Idem initium Missae a Scripturis diu perseveravit in Ecclesia. Nam vigebat adhuc tempore sancti Ambrosii ut planum est ex epist. 35 lib. V: (Nunc 20 primae classis) : Sequenti die, erat autem Dominica, post lectiones atque tractatum, dimissis catechumenis, Symbolum aliquibus competentibus in baptisteriis tradebam basilicae, etc. Et Carthagine, tempore sancti Augustini usus Psalmorum ante oblationem tantum receptus est, ut patet ex lib. II Retractationum, cap. 11: Inter haec Hilarius quidam vir tribunitius et catholicus, nescio unde adversus Dei ministros, ut fieri assolet, irritatus, morem, qui tunc esse apud Carthaginem coeperat, ut hymni ad altare dicerentur de Psalmorum libro [Col. 0266D] sive ante oblationem, sive cum distribueretur populo quod fuisset oblatum, maledica reprehensione lacerabat, asserens fieri non oportere. Unde postea videmus Psalmorum mentionem fieri in ipsis liturgiis, ut clarum est ex Gennadio in Musaeo Massiliensi qui librum Sacramentorum composuit Psalmorum serie et decantatione discretum. Sed hic Psalmorum usus tempore Musaei Massiliensis, et postea ubique in Gallia minime receptus erat. Nam tempore Theodeberti regis Treviris Missae exordium adhuc a lectionibus ducebatur, ut patet ex sancto Gregorio Turonensi in vitis Patrum, in sancto Nicetio Trevirorum pontifice: [Col. 0267A] Advenit dies Dominicus, et ecce rex, cum his qui ab hoc sacerdote communione abesse jussi fuerant, ecclesiam est ingressus; lectis igitur lectionibus, quas canon sanxit antiquus, oblatis muneribus super altare Dei, ait sacerdos: Non hic hodie Missarum solemnia consummabuntur, nisi communione privati prius abscedant. Quae cum ita sint, dicendum est priscis illis temporibus non fuisse unum eumdemque usum, sed alios Missae exordium duxisse a psalmodia, alios vero a lectionibus.
6. Deinde Kyrie eleison. Antiqua fuit plane consuetudo Ecclesiae Romanae canere Kyrie eleison tam in Missis, quam in caeteris divinis officiis, ut planum est ex concilio Vasensi, quod celebratum fuit Decio juniore viro clarissimo consule anno Christi 529, can. 3: Et quia tam in sede apostolica quam etiam per totas Orientales atque Italiae provincias dulcis et nimium salutaris consuetudo est intromissa ut Kyrie eleison cum grandi affectu et compunctione dicatur, placuit etiam nobis ut in omnibus Ecclesiis nostris ista tam sancta [Col. 0267B] consuetudo, et ad Matutinos, et ad Missas, et ad Vesperam, Deo propitio, intromittatur. Ex quo patet immerito a quibusdam Graecis notatum fuisse sanctum Gregorium papam, quasi ut Ecclesiam Constantinopolitanam opprimeret, tum primum instituerit ut in Missa Romana Kyrie eleison caneretur, ut ipse testatur [Col. 0267D] Nunc l. IX, ind. 2, epist. 12. Caeterum hujus epistolae verba non recte assecutus mihi videtur Menardus. Nemo enim unquam conquestus est Gregorium Constantinop. Ecclesiam voluisse opprimere, illius ritus emendicando, et in Romanam Ecclesiam invehendo, cum id potius Constant. sedi foret perhonorificum. Sed nonnulli mirati sunt Gregorium eo ipso tempore quo CP. patriarchae profanum oecumenici titulum usurpanti obsistebat, et, ut immerito clamitabant [Col. 0268D] ejus patroni, Constantinopolitanam Ecclesiam opprimere et spoliare satagebat, voluisse tamen ipsius ritibus Romanam Ecclesiam subdere. Sic igitur accipienda sunt verba haec laudatae epistolae: Quoniam Ecclesiam Const. disponit comprimere, qui ejus consuetudines per omnia sequitur. Quasi diceretur: Ecce qui Ecclesiae CP. infensissimus est, eam tamen honore summo afficit, ejus ritibus Romanam Ecclesiam subjiciendo. lib. VII Regesti, epist. 64, ubi affirmat se nunquam id ab Ecclesia Constantinopolitana emendicasse, 277 alioque ritu hanc supplicationem a Romana Ecclesia cantari: Kyrie eleison autem (inquit) nos neque diximus, neque dicimus, sicut a Graecis dicitur, quia in Graecis simul omnes dicunt; apud nos autem a clericis dicitur, a populo respondetur et totidem vicibus etiam Christe eleison dicitur, quod apud Graecos nullo modo dicitur. Haec ille. Quod spectat ad illa verba, quia in Graecis simul omnes dicunt, ritus notus est ex liturgiis sancti Marci, sancti Jacobi et similibus, in quibus populus dicit Kyrie eleison. In liturgia vero sancti Joan. Chrysostomi, chorus, quae vox hoc [Col. 0267C] loco sumitur pro universo coetu seu ecclesiastico seu laico, quemadmodum et vox populus sumi debet in citatis liturgiis. Quod attinet ad illa verba Et totidem vicibus etiam Christe eleison dicitur, ritus notandus est quo olim toties dicebatur Christe eleison, quoties Kyrie eleison, qui non est amplius in usu, quia modo in Missa Christe eleison ter duntaxat, et Kyrie eleison sexies repetitur. Itaque cum in translatione Graeca Missae Gregorianae circa hanc precationem auctore Georgio Codino servetur modernus usus, signum est ei ad suam versionem antiqua et pura exemplaria defuisse. In tribus vero Codicibus nostris mss. nihil est quod huic loco sancti Gregorii adversetur, cum semel in eis tantum Kyrie eleison brevitatis, ut arbitror, causa scriptum sit. Cum autem sanctus Gregorius scribit Christe eleison a Graecis non cantari, veritas hujus sententiae patet ex antiquis Graecorum liturgiis, in quibus τὸ Christe eleison non reperitur.
7. Item Gloria in Excelsis. Vulgo fertur institutum esse a Telesphoro papa ut hic hymnus angelicus in [Col. 0267D] Missa caneretur. Hanc illi institutionem attribuunt Anastasius Bibliothecarius in ejus Vita; Walfridus Strabo, de Rebus ecclesiasticis, cap. 22; Amalarius Fortunatus, lib. III de Off. eccles., cap. 8; et Alcuinus, de divin. Off., cap. Quid significent vestimenta; qui tamen, eodem libro, cap. seq., ait hunc hymnum postea auctum fuisse et consummatum a sancto Hilario Pictaviensi. Quod si ita est, videtur Alcuinus [Col. 0268A] non sibi constare. Sed puto in priori loco locutum esse tantum Alcuinum de verbis hujus hymni quae exstant in Evangelio. Concilium Toletanum IV can. 12: Reliquia quae ibi sequuntur ecclesiasticos doctores composuisse scribit. In liturgia sancti Jacobi angelica seu evangelica verba ter dicuntur, quod praebuit ansam quibusdam scribendi hunc hymnum in Missa dici consuevisse ex traditione apostolica, quod tamen non potest evidenter colligi ex eadem liturgia, quia aliud est loqui de ipsis verbis angelicis seu evangelicis praecise, aliud de toto hymno, etsi integer exstet in Constitutionibus apostolicis, lib. VII, cap. 47, nam in ejusmodi Constitutionibus multa postea addita fuisse omnes docti norunt. Olim hic hymnus angelicus in Laudibus matutinis canebatur, ut notavimus ad Concordiam regularum sancti Benedicti abbatis Anianensis.
8. Si Episcopus fuerit. Ita in Editis, et in Codicibus Rodradi et Ratoldi; in quibusdam, male, legitur affuerit, ut ex sequentibus constat.
[Col. 0268B] 9. A presbyteris autem minime dicitur nisi in solo Pascha. Idem institutum videre est apud Bernonem Augiensem, cap. 2, de quibusdam rebus ad Missam spectantibus, etsi adversari videatur: Cur non liceat omni die Dominico, vel natalitiis sanctorum presbyteris illum hymnum canere quem nato in carne Domino angeli cecinere dicentes: Gloria in excelsis Deo. Quod si concessum est illum canere in Pascha secundum praetitulationem Missalis, non multo minus licitum puto in Nativitate Domini, quando primum coepit audiri ab hominibus in terris qualiter ab angelis canebatur in coelis. Proferant contradictores in medium ubinam sit a sanctis Patribus, vel ab ipso sanctissimo papa Gregorio interdictum. Sed ei sufficere debebat sui Missalis auctoritas instituti olim a sanctis Patribus, et ab ipso 278 sanctissimo Gregorio recogniti, quod etiam videre est in Cod. mss. Rodradi, et Ratoldi. Sed tandem institutio mutata.
10. Postmodum dicitur oratio. In hoc sancti Eligii [Col. 0268C] Codice, ut in Codicibus Rodradi et Ratoldi, atque in Editis, et in Ordine Romano, unica habetur Oratio, seu Collecta in prima parte Missae ante Evangelium, raro duae. In Codice Rhemensi duas reperire est, raro unicam. Itaque non assentior iis qui asserunt in Ecclesia Romana a temporibus apostolicis usitatam fuisse trium Orationum in hac prima Missae parte recitationem, exceptis festis duplicibus, totidemque Super oblata, et Postcommunionem. Olim apud Graecos quinque Orationes peragebantur ante pacem datam, quam sequebatur oblatio mysteriorum. Id videre est in concilio Laodiceno, can. 19, quem quia mutile admodum a quodam viro docto citatus est, integrum fere producam, ut palam sit omnis illius doctrina: Περὶ τοῦ δεῖν ἶδίᾳ μετὰ τὰς ὁμιλίας τῶν ἐπισκόπων, καὶ τῶν κατηχουμένων εὐχὴν ἐπιτελεῖσθαι, καὶ μετὰ τὸ ἐξελθεῖν τοὺς κατηχουμένους, τῶν ἐν μετανοίᾳ τὴν εὐχὴν γίνεσθαι, καὶ τούτων προσελθόντων ὑπὸ χεῖρα, καὶ ὑποχωρησάντων, οὕτως τῶν πιστῶν τὰς εὐχὰς γίνεσθαι τρεῖς, μίαν μὲν τὴν πρώτην διὰ σιωπῆς, τὴν δὲ δευτέραν, καὶ τρίτην διὰ προφωνήσεως πληροῦσθαι, εἶθ` οὕτως τὴν εἶρήνην δίδοσθαι. Id est, quod oporteat seorsum primum, post episcoporum sermones catechumenorum Orationem peragi, et post catechumenorum excessum, poenitentium fieri Orationem; et cum hi sub manum accesserint, et excesserint, tres fidelium preces fieri, unam quidem scilicet primam silentio, secundam autem et tertiam clara voce impleri, [Col. 0269A] deinde sic pacem dari. Quae sane tres Orationes dabantur post Evangelium, nam catechumeni et poenitentes non dimittebantur nisi illo cantato. Sanctus Joannes Chrysostomus homilia septuagesima secunda in Matthaeum trium Orationum duntaxat mentionem facit, quae ante pacem videlicet dicebantur, Καὶ πρώτη ἡ δέησις ἐλέους γέμει, ὅταν ὑπὲρ τῶν ἐνεργουμένων παρακαλῶμεν, καὶ ἡ δευτέρα πάλιν ὑπὲρ ἑτέρων τῶν ἐν μετανοίᾳ πολὺ τὸ ἔλεος ἐπιζητοῦσα, καὶ ἡ τρίτη δὲ πάλιν ὑπὲρ ἡμῶν αὐτῶν. Id est, et prima (Missae) Oratio plena est misericordiae qua pro arreptitiis precamur; secunda, qua pro poenitentibus oratur, multam quaerit misericordiam; tertia rursus pro nobis ipsis recitatur, hoc est, fidelibus. Idem, homil. 18 in II epist. ad Corinthios, mentionem facit Orationum quae in sacro sancto opere liturgico pro energumenis et poenitentibus effunduntur. Ex quibus locis satis colligitur Graecos in ejusmodi ritu quodammodo a se invicem discrepasse, et multo magis a [Col. 0269B] Latinis; nec mihi probatur illa explicatio qua dicitur praefatis sancti Joannis Chrysostomi locis energumenos sumi pro catechumenis. Caetera quae ad rationem Collectarum spectant require in observationibus nostris ad Concordiam regularum, cap. 15, § 8.
11. Deinde sequitur Apostolus. Id est, lectio ex [Col. 0269D] Antiquum Lectionarium Epistolas, ut modo solemus appellare, ac Evangelia per annum continentem vide apud Pamel., tom. II. Liturgic. Antiquissimum [Col. 0270D] Lectionarium, ad vet. Missam Gallic. pertinentem edidit quoque noster D. J. Mabil. ex Ms. Luxoviensi ante annos mille exarato. Apostolo, vulgo Epistola. Optima lectio, quae etiam habetur in Codicibus editis, et in Mss. Rodradi, et Ratoldi. Ita loquitur concilium Toletanum primum, can. 2: ita ut Evangelia aut Apostolum non legant; et can. 4: ita ut Evangelium et Apostolum non legat. Ita etiam Codinus, de Officiis palatii Constantinopolitani: Καὶ μετὰ τὸν τρισάγιον ὕμνον ἀναγινώσκεται ὁ Ἀπόστολος, id est, et post trisagium hymnum legitur Apostolus. Et paulo ante: Καὶ ἡ μὲν λειτουργία ψάλλεται ἡσυχῶς, μέχρι καὶ τῆς ἀναγνώσεως τοῦ Ἀποστόλου, id est, liturgia psallitur submisse, usque ad lectionem Apostoli. Ita passim in Euchologio Graecorum; quare non opus est ut Codices nostri puriores emendentur a quibusdam Codicibus mss. in quibus habetur τὸ [Col. 0269C] Epistola. Antiqua autem consuetudo est legendi Epistolas Apostolorum. Sed maxime sancti Pauli in Missarum celebritate, ut constat ex sancto Basilio, cap. 27 libri de Spiritu sancto ad Amphilochium: Οὐ γὰρ τούτοις ἀρκούμεθα ὧν Ἀπόστολος ἢ τὸ εὐαγγέλιον ὑπεμνήσθη, id est, non sumus contenti his quae 279 Apostolus aut Evangelium commemorant; et ex sancto Justino martyre, cum agit de sacra liturgia, Apologia 2 pro Christianis, Καὶ τὰ ὑπομνημονεύματα τῶν Ἀποστόλων, ἢ τὰ συγγράμματα τῶν Προφητῶν ἀναγινώσκεται μέχρις ἐγχωρεῖ, id est, et commentaria apostolorum vel scripta prophetarum leguntur quoad tempus fert. Qui tamen locus potest etiam de Evangelio intelligi.
12. Gradale. Ita in Codd. Rodradi et Ratoldi. In Editis, et in vulgatis Missalibus, Graduale.
13. Legitur Evangelium. Ex antiquo ritu Ecclesiae, ut manifestum est ex sancti Basilii loco paulo ante citato, quo etiam referri potest locus sancti Justini [Col. 0269D] paulo ante productus. Id etiam suadetur ex epistola sancti Cypriani 24: Et plebi universae pro honoris sui claritate conspicuus, legat praecepta et Evangelium Domini. Et paulo post, nihil est in quo magis confessor fratribus prosit, quam dum evangelica lectio de ore ejus auditur. Porro nulla hic Symboli post Evangelium mentio, de quo tamen commodius infra ad Missam paschalem dicetur.
14. Deinde Offertorium. Ita in Codd. nostris mss. Rodradi et Ratoldi, quae tamen desiderantur in Editis. Offertorium Antiphona est, quae dum caneretur, populus sua dona in altari offerebat juxta antiquum morem, de quo infra ad Missam paschalem dicetur.
15. Sursum corda. Hic incipit Praefatio, de quo vocabulo infra. Haec autem verba non sunt novellae [Col. 0270A] institutionis, siquidem habentur in liturgiis sanctorum Jacobi, Basilii et Chrysostomi, quorum et mentionem facit sanctus Caesarius Arelatensis, homil. 12: Pene omnes recitatis lectionibus exeunt de ecclesia, cui dicturus est sacerdos: Sursum corda? Divus Augustinus, lib. de Dono perseverantiae, cap. 13: Quod ergo in sacramentis fidelium dicitur, ut sursum cor habeamus ad Dominum, munus est Domini; et de Bono viduitatis, cap. 16: Quia et illud quod inter sacra mysteria cor habere sursum jubemur, ipso adjuvante id valebis. Et multis aliis locis. Sanctus Anastasius Sinaita, in sermone de Synaxi: Ταῦτα διαμαρτύρεται ὁ ἱερεὺς λέγων· Ἄνω σχῶμεν τὰς καρδίας, id est, haec testatur sacerdos dicens: Sursum habeamus corda. Sanctus Cyrillus Alexandrinus, catechesi 5 mystagogica: Μετὰ τοῦτο βοᾷ ὁ ἱερεὺς· Ἄνω τὰς καρδίας, id est, postea sacerdos clamat: Sursum corda. Et sanctus Cyprianus, lib. de Oratione Dominica: Et ideo sacerdos ante Orationem parat fratrum mentes [Col. 0270B] dicendo: Sursum corda.
16. Habemus ad Dominum. Praeter antiquas liturgias, etiam praefati Patres horum verborum meminerunt. Sanctus Caesarius; homil. 16: Et sacerdote dicente Sursum corda, cum secura conscientia respondeamus nos habere ad Dominum. Sanctus Cyrillus, eadem catechesi, καὶ ἀποκρίνεσθε, Ἔχομεν πρὸς τὸν κύριον, id est, deinde respondetis: Habemus ad Dominum. Sanctus Cyprianus, libro citato: Ut dum respondet plebs Habemus ad Dominum. Et sanctus Anastasius Sinaita, serm. citato: Εἷτα τί πρὸς ταῦτα ἡμεῖς ἀποκρινόμεθα, Ἔχομεν πρὸς τὸν κύριον, id est, deinde quid ad haec nos respondemus Habemus ad Dominum? Et infra: Ἰδοὺ πρὸς βράχεως συνέθεσθε· Ἔχομεν πρὸς κύριον τὰς καρδίας, id est, ecce et paulo ante consensistis: Habemus ad Dominum corda.
17. Gratias agamus Domino Deo nostro. Huc spectant illa sancti Augustini, lib. de Dono perseverantiae, cap. 13: De quo munere ipsi Domino Deo nostro gratias agere a sacerdote post hanc vocem, quibus dicitur, [Col. 0270C] admonemur, et lib. de Bono viduitatis, cap. 16. Et ideo sequitur ut de tanto bono sursum levati cordis non nobis gloriam quasi nostrarum virium tribuamus; sed Domino Deo nostro gratias agamus, et serm. 21, de diversis: Norunt fideles ubi et quando dicatur: gratias agamus Domino Deo nostro. Quis autem gratias agit Deo, nisi qui sursum cor habet ad Dominum? Et epist. ad Honoratum mox citanda. Et illa sancti Cyrilli, catechesi citata: Εἶτα ἱερεὺς λέγει· Εὐχαριστήσωμεν τῷ Κυρίῳ, id est, deinde sacerdos dicit: Gratias agamus Domino. Quapropter sanctus Joan. Chrysostomus 280 infra mox citandus hanc Orationem εὐχαριστίαν, id est, gratiarum actionem appellat.
18. Dignum et justum est. Haec verba tangunt sanctus Cyrillus Hierosolymitanus, catechesi 5 mystagogica: Εἶτα λέγετε· Ἄξιον καὶ δίκαιον, id est, deinde dicitis: Dignum et justum est. Sanctus Joan. Chrysost., serm. 18, in II Epist. ad Cor.: Τὰ τῆς εὐχαριστίας πάλιν κοινὰ, οὐδὲ γὰρ ἐκεῖνος (ἱερεὺς) εὐχαριστεῖ μόνος, ἀλλὰ καὶ ὁ λαὸς ἅπας· πρότερον γὰρ αὐτῶν λαβὼν φωνὴν, εἶτα συντιθεμένων, ὅτι ἀξίως καὶ δικαίως γίνεται, τότε ἄρχεται τῆς εὐχαριστίας. Id est, rursus quae ad gratiarum actionem spectant, communia sunt, non enim ille ( sacerdos ) solus gratias agit, sed etiam omnis populus: anticipata eorum voce, deinde illis consentientibus, quia hoc digne et juste fit, tunc incipit gratiarum actionem. Et sanctus Augustinus, libro de Dono perseverantiae, cap. 13: Et dignum et justum esse respondent; et libro de bono viduitatis, cap. 16: Hoc enim continuo commonemur, quia hoc dignum est, hoc justum est recordari. His autem probat sanctus Augustinus adversus Pelagianos, quod omnia Deo referre debeamus accepta. Nam cum plebs respondet [Col. 0271A] habere se cor sursum ad Dominum, tum monita a sacerdote ut de tanto munere ac beneficio sursum levati cordis Deo gratias agat, statim in gratiam tanti beneficii respondet, dignum et justum est.
19. Nos tibi semper et ubique gratias agere. Hujus gratiarum actionis meminit sanctus Irenaeus, lib. IV, cap. 34: Et hanc oblationem Ecclesia sola puram offert fabricatori, offerens ei cum gratiarum actione ex creatura ejus. Et Sanctus Joan. Chrysost., paulo ante citatus; Τότε ἄρχεται τῆς εὐχαριστίας, id est, tunc incipit gratiarum actionem. Haec autem gratiarum actio non tantum fiebat quod sursum haberemus corda, sed et pro beneficiis omnibus a Deo receptis, ut docet sanctus Augustinus epist. 120, ad Honoratum: Omnia largitur et praescit, sed peccata praedicit, supplicia minatur, beneficia pollicetur. Filii ergo promissionis, filii beneficii. Haec est gratia, quae gratis datur, non meritis operantis, sed miseratione donantis. Hinc gratias agimus Domino Deo nostro; quod est magnum sacramentum in sacrificio novi testamenti, [Col. 0271B] quod ubi, et quando, et quomodo offeratur, cum fueris baptizatus, invenies. Celebratur etiam haec gratiarum actio ratione tanti mysterii ac beneficii, ut patet ex sancto Justino martyre, apol. 2 pro christianis: Deinde ei qui fratribus praeest, offertur panis et poculum aquae et vini; quibus ille acceptis, αἶνον καὶ δόξαν τῷ Πατρὶ τῶν ὅλων διὰ τοῦ ὀνόματος τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου ἀναπέμπει, καὶ εὐχαριστίαν ὑπὲρ τοῦ κατηξιῶσθαι τούτων παρ` αὐτοῦ, ἐπὶ πολὺ ποιεῖται. Id est: Laudem et gloriam rerum universarum Patri per nomen Filii et Spiritus sancti offert, et gratiarum actionem pro eo quod nos hisce donis suis dignatus sit prolixe exsequitur. Eadem repetit infra, et expresse habetur in liturgia sancti Joan. Chrysostomi: Εὐχαριστοῦμέν σοι καὶ ὑπὲρ τῆς λειτουργίας ταύτης, ἣν ἐκ τῶν χειρῶν ἡμῶν δέξασθαι κατηξίωσας. Id est: gratias agimus tibi pro hac liturgia, quam de manibus nostris suscipere dignatus es.
20. Laudant Angeli, etc. Mos est antiquus Ecclesiae [Col. 0271C] in Missae Praefatione mentionem facere coelestium illorum Spirituum qui Deum sine intermissione laudant in coelis, ut clarum ex liturgiis sanctorum Jacobi et Chrysostomi, et sancto Caesario, quaest. 44 dialogi primi: ᾯ ἑπόμενοι οἱ τῆς θείας τελετῆς ἱερεῖς ἀναφωνοῦσι Θεῷ, σὲ ὑμνοῦσιν ἄγγελοι, ἀρχάγγελοι, θρόνοι, κυριότητες, ἀρχαὶ, ἐξουσίαι, δύναμεις. Id est: Quem divini sacrificii sequentes sacerdotes Deo clamant, te laudant angeli, archangeli, throni, dominationes, principatus, potestates, virtutes. Et ex sancto Cyrillo, catechesi saepius citata, καὶ μετὰ ταῦτα μνημονεύομεν, etc. ἀγγέλων, ἀρχαγγέλων, δυνάμεων, κυριοτήτων, ἀρχῶν, ἐξουσιῶν, θρόνων, τῶν χερουβὶμ, etc. Id est: Facimus deinde mentionem, etc., angelorum, archangelorum, virtutum, dominationum, principatuum, potestatum, thronorum, cherubim, etc. Idem apparet ex sancto Isidoro mox citando. Sed Praefatio videtur contracta. Nam in liturgia sancti Jacobi fit mentio solis et lunae, siderum et universae creaturae, quod etiam videre est catech. citata [Col. 0271D] sancti Cyrilli, et testatur sanctus Isidorus, lib. I de Off. eccles., cap. 15: In qua etiam 281 ad Dei laudem terrestrium creturae virtutumque coelestium universitas provocatur.
21. Sanctus, Sanctus, Sanctus. Antiquus est hujus hymni usus in sacrosanctis mysteriis, ut videre est can. 3 concilii II Vasensis provinciae Viennensis, celebrati anno Domini 529. Homil. 12 sancti Caesarii Arelatensis: Cum enim maxima pars populi, imo, quod pejus est, pene omnes recitatis lectionibus exeunt de ecclesia, cui dicturus est sacerdos Sursum corda, nunquid respondere possunt, quando deorsum in plateis et corpore simul et corde discedunt? et qualiter cum timore simul et gaudio clamabunt, Sanctus, Sanctus, Sanctus? Oratione sancti Gregorii Nysseni, de non [Col. 0272A] differendo baptismo: Me tui pudet, quod cum senueris adhuc ejiciaris cum catechumenis, etc. unire populo mystico, et arcanos disce sermones. Φθέγξαι μεθ` ἡμῶν ἐκεῖνα ἃ καὶ τὰ ἑξαπτέρυγα σεραφὶμ μετὰ τῶν χριστιανῶν ὑμνοῦντα λέγει. Id est: Dic nobiscum ea quae sex alas habentia seraphim cum Christianis dicunt. Catechesi quinta mystagogica sancti Cyrilli Jerosolymitani: [Col. 0271] Ex Graecis desumptum videtur quod legitur in vet. Sacramentario Gallicano: Aios dicitur post aios: Tu, summe Deus, aios, ipse sanctus, etc. Ἅγιος, ἅγιος, ἅγιος Κύριος σαβαώθ. Διὰ τοῦτο γὰρ τὴν παραδοθεῖσαν ἡμῖν ἐκ τῶν Σεραφὶμ θεολογίαν ταύτην λέγομεν, ὅπως κοινωνοὶ τῆς ὑμνῳδίας ταῖς ὑπερκοσμίοις γενώμεθα στρατίαις. Id est: Sanctus, Sanctus, Sanctus Dominus exercituum. Propterea enim traditam nobis hanc seraphicam theologiam dicimus, ut cum coelesti militia in hymnodia communicemus. Hic hymnus in liturgiis appellatur ἐπινίκιος, id est, victorialis. Quapropter hunc hymnum quidam male confundunt cum Trisagio, quod est hujusmodi, ἅγιος ὁ Θεὸς, ἅγιος ἶσχυρὸς, ἅγιος ἀθάνατος. Id est: Sanctus Deus, Sanctus fortis, Sanctus immortalis. Siquidem in liturgiis distinguuntur; [Col. 0272B] caniturque Trisagium ut primum accedit sacerdos ad altare, ut testatur Jobius, lib. XV, cap. 6 apud Photium ( In Biblioth. ), num. 222: Διά τοι τοῦτο καὶ ἅμα τὸ πρὸς τὸ θυσιαστήριον εἶσιεῖναι τοὺς ἶερεῖς, ὁ ἱεροψάλτης ἄνωθεν ἀναβοᾷ· Ἅγιος ὁ Θεὸς, ἅγιος ἶσχυρὸς, ἅγιος ἀθάνατος. Id est: Quapropter simul atque sacerdotes ingrediuntur ad altare, sacer cantor de superiore loco clamat: Sanctus Deus, Sanctus fortis, Sanctus immortalis, hoc est enim Trisagium. Id etiam videre est apud Codinum, de Officiis palatii Constantinop. Καὶ αὐτίκα ἀνοίγουσι τὰς τῆς ἐκκλησίας θύρας, καὶ μετὰ τὸν τρισάγιον ὕμνον, ἀναγινώσκεται ὁ Ἀπόστολος, καὶ καθεξῆς ἐκτελεῖται ἡ θεία λειτουργία. Id est: Statim aperiunt portas ecclesiae, et post cantatum trisagium hymnum, legitur Apostolus, perficiturque ordine liturgia. At hymnus Victorialis canitur post Praefationem, quae omnia videre est in liturgiis. Horum hymnorum differentia internoscitur ex sancto Caesario fratre sancti Gregorii Nazianzeni (Dialogo 1), [Col. 0272C] interrog. 29: Οὔτε τὰ ἅγια χερουβὶμ ἁγιασμοῦ προσδίδονται ἐν οὐρανῷ τῇ θείᾳ Τριάδι, τὸ ἅγιος, ἅγιος, ἅγιος ὅταν ἀναφωνοῦσι, οὐδὲ πάλιν ἡμῶν ἐν τρισαγίῳ ἅγιος ὁ Θεὸς, ἅγιος ἱσχυρὸς, ἅγιος ἀθάνατος ἐκβοώντων, ἁγιασμὸν ἤ ἶσχὺν, ἢ ἀθανασίαν ὁ θεῖον ἀνίεται. Id est: Neque sancta cherubim aliquid sanctitatis addunt sanctae Trinitati, cum in coelo sine intermissione clamant Sanctus, Sanctus, Sanctus; sic rursus nobis clamantibus in Trisagio Sanctus Deus, Sanctus fortis, Sanctus immortalis, nihil sanctitatis, fortitudinis et immortalitatis Deo adjicitur. Nec obest quod a sancto Joan. Damasceno et aliis quibusdam hymnus Victorialis appelletur Trisagios, quia loquuntur de ipso extra sacrificium Missae, qui etsi possit dici Trisagios, vulgo tamen in sacris hanc denominationem non sortitur. Nec refert quod in liturgia Ambrosiana dicatur Trisagium quia cum haec liturgia non sit pura Ambrosiana, propter nonnulla detracta atque addita, non constat an haec appellatio a sancto Ambrosio manaverit. Sed, ut aliquid amplius de Trisagio dicamus, [Col. 0272D] non mihi arridet eorum opinio qui scribunt tum primum institutum a Proclo Patriarcha Constantinopolitano, ut hic hymnus in sacra liturgia caneretur, cum regnante Theodosio juniore, multis a Deo plagis castigata 282 Constantinopoli, atque insuper gravi terrae motu conquassata, ac propterea populo urbe secedere coacto, atque in campum recepto, exoranteque divinam clementiam, ut tantis malis eriperetur, puer quidam sub omnium conspectu in coelum raptus est, et angelico ministerio hunc hymnum edoctus in terras demissus est, ac omni multitudine hunc hymnum concinente Deus placatus est, quemadmodum refertur a sancto Joan. Damasceno, lib. III, de Fide orthodoxa, cap. 10; Georgio Cedreno, in Compendio historiarum, anno 30 Theodosii [Col. 0273A] junioris; Theodoro Balsamone, in can. 82 conc. Trullensis; et Jobio, qui refert hunc hymnum tum ab angelis cantatum fuisse. Sed institutio est antiquior, nam illius mentionem facit sanctus Caesarius supra citatus, et concilia Nicaenum I et Constantinopolitanum I, ut scribit Asclepiades Trallium episcopus in epist. ad Petrum Knapheum. Neque in ea unquam fuit opinione sanctus Joan. Damascenus, ut quidam objiciunt; non enim scribit institutum fuisse a Proclo ut Trisagium in liturgia caneretur; sed tantum probat auctoritate hujus historiae et Concilii Chalcedonensis non debuisse Petrum Knapheum huic hymno haec verba addere, Qui crucifixus es pro nobis. Hic enim Petrus Knapheus, id est fullo pontifex Antiochenus adjecit huic hymno, ὁ σταυρωθεὶς διὰ ἡμᾶς, id est, qui crucifixus es pro nobis, ut referunt Theodorus Lector, lib. I Collectaneorum; sanctus Joan. Damasc., cap. citato; Asclepiades Trallium episcopus, epist. citata; Felix papa, epist. ad eumdem Petrum; et Theodorus Balsamon, in canonem [Col. 0273B] citatum; atque hoc additamento Trinitatem pro nobis crucifixam esse volebat, ut satis clarum est ex Ephraemio Theopolitano antistite, in epist. ad Zenobium scholasticum Emissenum, in Bibliotheca Photii, num. 228; et in sacro Triadis mysterio inducebat quartam personam, ut vult sanctus Joan. Damasc., cap. citato. At Acacius episcopus Constantinopolitanus, in epist. ad eumdem Petrum, dicebat eum inducere duos filios, cum post τὸ ἶσχυρὸς, adderet σταυρωθεὶς διὰ ἡμᾶς, eumque asserere Spiritum sanctum fuisse crucifixum, juxta haeresim Manichaeorum, cum ad τὸ ἀθάνατος adjiceret eadem verba. Porro Ephraemius supra laudatus ait hunc hymnum Christo ab Orientalibus attribui; ac proinde nihil eos peccare si addant Qui Crucifixus es; at Constantinopolitanos et Occidentales hunc hymnum sanctae Trinitati accommodantes haec verba omnino repudiare; et in multis Europae provinciis haec quidem verba respui, sed adjici ἁγία Τριὰς, ἐλέησον ἡμᾶς, id est: Sancta Trinitas, miserere nobis. Sed Calandio episcopus Antiochenus addidit Trisagio Χριστὴ βασιλεῦ, propter eos qui addiderant Qui crucifixus es pro nobis, ut refert Theodorus Lector Collectaneorum lib. II.
22. Benedictus. Non habetur in Editis. Reperitur tamen in liturgiis Graecis, et mentio fit a sancto Caesario Arelatensi, homil. citata: Et quali cum tremore simul et gaudio clamabunt Sanctus, Sanctus, Sanctus, Benedictus qui venit in nomine Domini. In Editis sequitur haec oratio: Facturus memoriam salutaris Hostiae totius mundi, etc., quae non exstat in nostris Cod. mss [Col. 0273D] Abest quoque a Ms. Reg. Sueciae, a Gemet., etc. In primo Theodoric. tamen loco hujus Orationis legitur: Oratio ante Missam. Petens ante altare veniam sic dicat Orationem hanc: Placeat tibi, sancta Trinitas Deus, hoc obsequium servitutis meae, et praesta [Col. 0274D] ut hoc sacrificium laudis quod oculis tuae Majestatis indignus offeram, tibi sit acceptabile, mihique et omnibus pro quibus illud offeram sit te miserante propitiabile, qui vivis et regnas, Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen. .
23. Osanna in excelsis. Meminit sanctus Isidorus, lib. I, de Off. eccles., cap. 15: Et Osanna in excelsis cantatur, quod Salvatore de genere David nascente salus mundo usque ad excelsa pervenerit.
24. Te igitur, Clementissime Pater, etc. Hujus Orationis meminit Haymo in I ad Tim. II. Haec Oratio vulgo appellatur Canon, quae denominatio [Col. 0273D] habetur apud sanctum Gregorium, lib. VII Regesti, epist. 64 (Nunc l. IX, epist. 12) : Quia Orationem Dominicam post Canonem dici statuistis. Qui et ibidem appellat precem, aitque compositam esse a quodam scholastico. Quisnam autem fuerit ille scholasticus incertum est. Quidam 283 attribuunt Voconio, Castellani Mauritaniae oppidi episcopo, nonnulli Musaeo Massiliensi presbytero, qui libros Sacramentorum composuerunt, de quibus Gennadius, in Catalogo de viris illustribus; sed neutri ascribenda, quia illis antiquior est, siquidem ex illa multa refert sanctus Ambrosius, et nonnulla [Col. 0274A] Optatus Milevitanus, ut infra videbitur, qui ante praefatos auctores vixerunt. Appellatur haec Oratio, ut diximus, Canon, atque etiam actio. Utriusque nominis rationem profert Walfridus Strabo, cap. 22 de Rebus ecclesiasticis: Actio dicitur ipse Canon, quia in eo sacramenta dominica conficiuntur; Canon vero eadem Actio nominatur, quia in ea est legitima et regularis sacramentorum confectio.
25. Supplices rogamus, etc. Haec vocabula desunt apud Haymonem, in I ad Timoth. 2: Ubi incipit sacerdos consecrare mysteria corporis et sanguinis Domini, inquiens: Te igitur, clementissime pater petimus.
26. Haec dona, haec munera, haec Sancta Sacrificia. Potest esse hic synonymia. Vetus expositio Canonis Missae ms. bibl. Corb. ita haec nomina distinguit: Dona sunt quae voluntarie donantur; munera sunt quae pro aliquo munere vel mercede offeruntur, sicut nos offerimus Deo, ut peccata nostra dimittantur; sacrificia sunt, quae cum orationibus consecrantur. Vetus tractatus super Missam ms. ejusdem bibliothecae ita distinguit: [Col. 0274B] Donum dantis est, munus accipientis; quia illud a dando, hoc a muniendo dicitur: tamen proprie dona dicuntur quae Deo dantur; munera vero omnium sunt, quia manibus dantur vel accipiuntur; in hoc tamen loco et dona et munera Deo offeruntur. Sacrificia, id est sacra facta, quia prece mystica consecrantur. Quae fere sumpta sunt ex sancto Isidoro, lib. VI Orig., cap. 19, ubi addit munera dici obsequia quae pauperes divitibus loco munerum offerunt. Ad haec alludere videtur Fortunatus, lib. IV de Vita sancti Martini.
27. Illibata. Id est, integra, non contaminata.
[Col. 0274C] 28. Quae tibi offerimus, etc. Horum Canonis verborum mentionem facit Agobardus in epistola ad Ludovicum Pium imperatorem: Denique beatus Pelagius papa cum quosdam redargueret episcopos, eo quod nomen ejus reticerent in Actione sacri mysterii, in solemniis Missarum, in principio scilicet, ubi dicere solemus: IN PRIMIS QUAS (id est, QUAE) TIBI OFFERIMUS PRO ECCLESIA TUA SANCTA CATHOLICA, QUAM PACIFICARE, CUSTODIRE, ADUNARE ET REGERE DIGNERIS TOTO ORBE TERRARUM, UNA CUM FAMULO TUO PAPA NOSTRO; ait ad eosdem episcopos: Divisionem vestram a generali Ecclesia, quam tolerabiliter ferre non possum vehementer stupeo.
29. Pro Ecclesia tua Sancta Catholica. Afri in suo Canone addebant quae est una, ut planum est ex Optato Milevitano, lib. II: Nam quis dubitet vos illud legitimum in sacramentorum mysterio praeterire non posse? Offerre vos dicitis pro Ecclesia, quae est una; hoc ipsum mendacii est pars, unam te vocare, de qua feceris duas.
[Col. 0274D] 30. Pacificare. Ita in liturgia sancti Basilii: Memento, Domine catholicae et apostolicae Ecclesiae, etc., καὶ εἵρήνευσον αὐτὴν. Huc spectant illa sancti Cyrilli, catechesi supra citata: Παρακαλούμεν τὸν θεὸν ὑπὲρ κοινῆς τῶν έκκλησιῶν εἶρήνης, id est: Deprecamur Deum pro communi Ecclesiarum pace.
31. Adunare. Ut omnium credentium sit cor unum, 284 et anima una.
32. Toto orbe terrarum. Huc spectant illa Optati Milevitani, lib. II: Et offerre vota dicitis pro una Ecclesia, quae sit in toto terrarum orbe diffusa.
33. Pro rege nostro. Oratio pro regibus, imperatoribus [Col. 0275A] et principibus exstat in omnibus liturgiis juxta antiquum morem, quem tangit sanctus Cyrillus, catechesi supra citata, παρακαλοῦμεν, etc., ὑπὲρ τῶν βασίλεων, id est, precamur, etc., pro regibus. Tertullianus, lib. ad Scapulam: Itaque sacrificamus pro salute imperatoris, sed Deo nostro, et ipsius. Et sanctus Ambrosius, lib. IV de Sacramentis, cap. 4: Consecratio igitur quibus verbis est, et quibus sermonibus? Jesu Christi. Nam reliqua omnia quae dicuntur, laus Deo defertar. Oratione petitur pro populo, pro regibus, pro caeteris. Idque juxta doctrinam sancti Pauli, I Tim. II.
34. Et omnibus Orthodoxis, etc. Haec verba desunt in Ms. Pontificali Rothomagensi, in feria 5 in Coena Domini; et Micrologus, in Observationibus ecclesiasticis, cap. 13, scribit haec verba in Canone esse superflua: Item post nomen domini papae, sive proprii episcopi adjiciunt, et omnibus orthodoxis atque catholicae et apostolicae fidei cultoribus; sed superfluo. Nam ordo statim in sequenti versu, ubi dicitur, Memento, [Col. 0275B] Domine, famulorum famularumque tuarum, nobis concedit ut omnium vivorum commemoremus quoscunque voluerimus. Et cap. 23, describens Canonem, haec verba missa facit, sed immerito, nam habentur in nostris Codd. mss. Rhem. Rodradi, atque hujus sancti Eligii, atque etiam versione Graeca Georgii Codini. Nec ratio Micrologi valet. His enim verbis, et omnibus orthodoxis, etc., fit commemoratio generalis omnium fidelium viventium; at in sequentibus, Memento, etc., specialis est commemoratio offerentium et quorumdam particularium quorum nomina olim de diptychis legebantur.
35. Circumastantium. Ita in Editis, in Cod. Tiliano in Missa Illyrici, et in omnibus Codicibus nostris mss. Ita in expositione vetustissima ms. Canonis Missae bibliothecae Corbeiensis, et in tractatu etiam ms. vetustissimo ejusdem bibliothecae super Missam. Ita apud Burchardum, lib. III, cap. 68, ex concilio Nannetensi: Cui enim dicit Dominus vobiscum, [Col. 0275C] aut Sursum corda, Gratias agamus Domino Deo nostro, cum nullus sit qui respondeat? et in Canone, Et omnium circumastantium, cum nemo sit? Ita in expositione Missae Magistri Flori: Deinde subjungitur, et omnium circumastantium. Et in glossis mss. de Ordine Romano ex bibliotheca Thuana, adjungens et omnium circumastantium. In vulgatis Missalibus legitur circumstantium.
36. Qui tibi offerunt. Ita in omnibus Codicibus nostris mss., ita in Editis, et in utroque tractatu ms. paulo ante citato ex bibliotheca Corbeiensi. Ita apud Micrologum, cap. 23 de Observationibus ecclesiasticis: Et nota devotio, qui tibi offerunt hoc sacrificium laudis, qui hanc lectionem confirmat cap. 13, repudians id quod vulgo habetur: Pro quibus tibi offerimus. Sic enim ait: Item post pauca addunt. Pro quibus tibi offerimus, cum in antiquioribus et veracioribus Sacramentariis, non nisi sub tertia persona offerentes ibi reperiantur. Usus tamen obtinuit ut in Missalibus Romanis et aliis vulgatis legatur: Pro [Col. 0275D] quibus tibi offerimus, vel qui tibi offerunt, ubi particula disjunctiva vel usurpatur pro copulativa et, quod saepe contingit, ut non semel observavimus in nostris notis ad Concordiam regularum.
37. Vota sua. Quid votum hoc loco significet docet sanctus Augustinus epist. 59, ad Paulinum (Nunc 49) : Porro si usitatius, ut dixi in Scripturis votum appellatur εὐχὴ, excepto nomine Orationis, ea proprie intelligenda est Oratio, quam facimus ad votum, id est πρὸς εὐχήν. Voventur autem omnia quae offeruntur Deo, maxime sancti altaris oblatio, quo sacramento praedicatur nostrum aliud votum maximum, quo nos vovimus in Christo esse mansuros, utique in [Col. 0276A] compage corporis Christi. 285 Et vota sunt sacrae preces etiam apud ethnicos:
38. Communicantes. Memoriae sanctorum videlicet, quia militans Ecclesia cum triumphante communicat.
39. Et memoriam venerantes. In liturgiis omnibus habetur commemoratio sanctorum juxta antiquum morem. Hoc enim sacrificium non potest offerri, nisi in communione sanctorum, quorum memoriae communicamus tanquam filii patrum, sectatores praecedentium, ut docet Alcuinus cap. 1 de Officiis ecclesiasticis. Hunc morem videre est catechesi 5 mystagogica sancti Cyrilli Jerosolymitani: Καὶ ταύτην προσφέρομέν σοι θυσίαν, ἵνα μνημονεύωμεν τῶν προκεκοιμημένων, πρῶτον Πατριαρχῶν, Προφητῶν, Ἀποστόλων, Μαρτύρων· ὅπως ὁ Θεὸς εὐχαῖς αὐτῶν καὶ πρεσβείαις προσδέξηται ἡμῶν δέησιν. Id est: Et hoc sacrificium tibi offerimus, ut meminerimus etiam eorum qui ante nos dormierunt, [Col. 0276B] in primis patriarcharum, prophetarum, Apostolorum et martyrum, ut Deus orationibus illorum et deprecationibus suscipiat preces nostras. Hinc capienda sunt illa Optati, lib. III, de Marculo et Donato interfectis a Macario, quos Donatistae in martyrum suorum album referebant: Invitus cogor hoc loco etiam illorum quorum nolo hominum mentionem facere, quos vos inter martyres ponitis, per quos tanquam per unicam religionem vestrae communionis homines jurant, quos quidem vellem silentio praeterire; sed ratio veritatis se sileri non patitur, et ex ipsis nominibus contra veritatem inconsiderate latrat invidia. Sensus est: vellem ipsos pseudomartyres missos facere; sed invidia vestra inconsiderate latrat adversus Ecclesiam catholicam ex ipsis nominibus, recitando videlicet in vestris sacrificiis horum pseudomartyrum nomina.
40. Taddaei. Ita in Cod. Ratoldi, et Rodradi. In Cod. Rhem. Tatdei. In Editis, Tatthaei, male.
41. Sixti. De hoc vocabulo infra dicetur.
[Col. 0276C] 42. Hilarii, Martini, etc. In Cod. Rhem. haec nomina adduntur: Dionysii, Rustici et Eleutherii, Hilarii, Martini, Remigii, Augustini, Gregorii, Hieronymi, Benedicti. In Codice Ratoldi: Nicasii, Hilarii, Martini, Benedicti, Gregorii, Amandi, Remigii. [Col. 0275D] In Gemet., Cosmae et Dam., Georgii, Benedicti, Martini, Gregorii et omnium sanctorum. In primo Theod., Cosmae et Dam., et illorum quorum hodie solemnitatis in conspectu gloriae tuae celebratur triumphus. [Col. 0276D] In secundo Theod., Cosmae et Dam., Hil. mart., Bened., Gregorii, Amandi, Medardi, Eligii. In liturgiis sancti Basilii, et sancti Joannis Chrysostomi additur nomen sancti illius cujus eo die memoria seu festus dies celebratur: ἁγίου τοῦδε, οὗ καὶ τὴν μνήμην ἐπιτελοῦμεν, id est, et sancti illius cujus etiam memoriam agimus. Ita olim fuit aliquando in Ecclesia Latina usitatum (Vide notam a infra positam ) ut videre est in tractatu qualiter quaedam Orationes et cruces in Te igitur agendae sunt, in Cod. Tiliano et apud Hittorpium: Si fuerit natalis sanctorum, hic dicat: Sed et diem natalitii beatorum illorum, aut Beati illius. At Gregorius III papa haec adjicienda praecepit: Quorum solemnitas hodie in conspectu Majestatis tuae celebratur, Domine Dominus noster, in toto orbe terrarum, ut refert Ordericus Vitalis, libro secundo Hist. eccl.
[Col. 0276D] 43. Quorum meritis. Ita in versione Codini; in liturgia quae sancto Petro tribuitur: ὡντίνων τῇ πρεσβείᾳ, id est, quorum intercessione.
44. Diesque nostros in tua pace disponas. [Col. 0276D] Id praesertim docet Beda lib. II Hist., cap. 1. Haec verba ferunt fuisse a sancto Gregorio Canoni inserta. In Cod. Rhemensi legitur dispone.
45. Eripi. Ita vulgo habetur. Alcuinus legit τὸ ereptos. Codex Rhemensis, eripe. Porro in Missa ab Illyrico edita Canon in multis a Canone communi 286 multum discrepat, hoc modo:
Infra Actionem.
In primis una cum famulo tuo papa nostro N. et pro [Col. 0277A] omnibus orthodoxis atque apostolicae fidei cultoribus, pontificibus, abbatibus, gubernatoribus et rectoribus Ecclesiae sanctae Dei, et pro omni populo sancto Dei.
Memento, Domine, famulorum famularumque tuarum, cunctorum scilicet consanguinitate mihimet, vel familiaritate et amicitia conjunctorum, cunctorumque sua mihi peccata confitentium, meque in tuo nomine bonis reficientium, et omnium circumastantium.
Hanc etiam oblationem humilitatis meae et devotionis, quam tibi offero pro peccatis meis, et criminosis actionibus meis castigandis et dimittendis, pro caeca, et lapidea cordis mei duritia dissolvenda, et illuminanda, quaeso, Domine, ut placatus accipias, et sinum pietatis super me expandas, meque illumines, sensum aperias, Spiritum corrigendi tribuas, et ad te misero mihi redeundi aditum per lamenta poenitentiae concedas. Per Christum Dominum nostrum.
Quam oblationem, tu Deus, in omnibus quaesumus.
Hactenus Missa Illyrici, ubi tamen τὸ infra Actionem deberet praefigi his verbis: Hanc etiam oblationem, [Col. 0277B] etc. Ut in aliis Canonibus habetur.
46. Benedictam. Id est, consecratam. Benedicere est consecrare, juxta illud Pauli I Cor. X: Calix benedictionis, cui benedicimus, etc.
47. Ascriptam. Id est, in numerum beneplacitorum tuorum receptam, ut exponit Mag. Florus, quem sequitur supra citata expositio Praefationis et Canonis Missae biblioth. Corb.: Hoc est, assignatam, ut tibi placeat. Tractatus supra citatus ms. ita explicat: Mensae coelesti assignatam. Hoc autem vocabulum habetur in Excusis, et in omnibus Cod. nostris mss., sicut in Missalibus Romanis, atque etiam in versione Graeca Georgii Codini, quemadmodum et apud sanctum Ambrosium, lib. IV de Sacramentis, cap. 5. In liturgia quae sancti Petri esse creditur non ita recte legitur, ἀπερίγραπτον, id est incircumscriptam, incomprehensibilem. Hesychius, ἀπέγραπτον, ἀπερινόητον, id est, incomprehensibilem.
48. Ratam. Id est, immobili firmitate perpetuam, [Col. 0277C] ita Florus. In tractatu citato ms. super missam, firmiter solidatam, et in citata expositione ms., Praefationis et Canonis: Hoc est, judicatam, ut illam dignam judicet in conspectu suo offerri. Ita legitur in Editis, et in nostris mss. Codicibus, ut in Missali Romano, et apud Micrologum. [Col. 0277D] Nunc exstat haec vox, restituta videlicet a nostris in nova Edit. ex plur. Mss. Ad Canonis verba lege notas in lib. IV de Sacramentis, apud Ambrosium, [Col. 0278D] tom. II, col. 365 et seq. Non exstat apud sanctum Ambrosium. Sic munera altaris appellavit rata Fortunatus lib. IV de Vita sancti Martini:
In versione Codini habetur βεβαίαν, id est, firmam, ratam. In liturgia quae vulgo dicitur sancti Petri est ἐράσμιον, id est, gratam, amabilem. Ex quo patet hujusmodi liturgiae interpretem vel auctorem usum fuisse Codice mendoso, in quo legeretur gratam, pro ratam.
49. Rationabilem. Ita in Editis, Missali Rom. et in omnibus Codicibus nostris. Ita apud sanctum Ambrosium, cap. citato. In versione Codini, λογικὴν, id [Col. 0277D] est, rationalem. In liturgia quae sancti Petri nomine circumfertur, εὐαπολόγητον, id est, excusabilem. Ita explicatur hoc vocabulum in Glossis veteribus Graecolatinis, εὐαπολόγητος, excusabilis. Sed quid sibi velit in hac liturgia hoc vocabulum, non satis capio. Quod spectat ad τὸ rationalem, tractatus supra citatus exponit cum ratione actam. Expositio Praefationis et Canonis supra citata explicat in hunc modum: Id est justa ratione plenam 287 facere dignetur. Quidam interpretantur, cum ratione et discretione oblatam. Florus exponit plenam videlicet rationis, plenam mysterii. Haec autem omnia vocabula ita interpretatur Paschasius, libro de Corpore et Sanguine Christi, cap. 12: Rogamus hanc oblationem (inquit) [Col. 0278A] benedictam per quam nos benedicamur; ascriptam, per quam nos omnes in coelo conscribamur; ratam, per quam in visceribus Christi censeamur; rationabilem, per quam a bestiali sensu exuamur; acceptabilemque facere dignetur, quatenus et nos per quod in nobis displicuimus acceptabiles in ejus unico filio simus. Porro in hoc Cod. sancti Eligii, in his verbis et aliis hujus Canonis nullae sunt cruces depingi solitae. Nonnullas tamen reposui prout reperi in Editis. Exstant tamen in Codicibus Rhemensi, et Rodradi, [Col. 0278D] Adde et in Gemet. duobusque Theoderic. Desunt in Codice Reginae Sueciae. atque etiam in aliis Canonibus hujus Codicis sancti Eligii, qui in quibusdam festis reperiuntur, in eisdem locis videlicet quibus in Missali Romano depictae sunt et assignantur apud Micrologum, et nonnullos alios auctores, qui de Missa scripserunt; et recte quidem, nam vetus est Ecclesiae consuetudo ut oblata per signum crucis benedicantur, quemadmodum videre est apud sanctum Augustinum, serm. 19, de Sanctis: Crucis charactere basilicae dedicantur, altaria consecrantur, altaris sacramenta cum interpositione [Col. 0278B] dominicorum verborum conficiuntur. Et serm. 18, de Tempore: Hoc enim signo crucis consecratur corpus dominicum. Tractatu 118, in Joannem: Quod signum nisi adhibeatur, sive frontibus credentium, et paulo post, sive sacrificio quo aluntur, nihil eorum rite perficitur. Hinc capiendum illud Fortunati, lib. III, de vita sancti Martini:
50. Qui pridie quam pateretur. Ita sanctus Ambrosius, cap. citato.
[Col. 0278D] 51. Accepit panem in sanctas ac venerabiles manus suas. Sanctus Ambrosius, cap. citato: In sanctis manibus suis accepit panem.
52. Elevatis oculis, etc. Sanctus Ambrosius, cap. citato: Respexit in coelum ad te, Pater omnipotens, aeterne Deus. In Missali Rom., in interpretatione Codini, et in Codice Rodradi praemittitur conjunctio copulativa, sed in Missa quae sancti Petri nomine circumfertur, et in aliis Codicibus nostris mss., minime. Hic autem ritus a Christo observatus habetur in liturgiis sanctorum Petri, 288 Jacobi et Marci, recte quidem. Nam Christus gratias acturus Patri oculos in coelum tollere solebat, ut videre est Matth. XIV, Luc. IX, Marc. VI, et Joan. XI. Quare non est [Col. 0279A] dubium quin idem in hac sacratissima fecerit actione, etsi in Novo Testamento id non reperiatur scriptum.
53. Dedit. Ita in Editis et in aliis Codicibus nostris mss. et in Missa sancti Petri. At in Missali Rom. et Matth. XXVI legitur, deditque. Et in versione Codini interseritur conjunctio copulativa.
54. Ex hoc omnes. Ita apud sanctum Ambrosium. Non exstant in liturgia sancti Petri, neque in versione Codini, neque in Novo Testamento.
55. [Col. 0279D] Abs re forte non erit observare auctorem libri de Sacramentis qui hic laudatur Eucharistiae consecrationem et panis ac vini conversionem in corpus et sanguinem Christi clare ascribere his verbis: Hoc est enim corpus meum; et istis: Hic est enim sanguis meus. Praeiverat Tertull., qui, lib. IV adversus Marcionem, cap. 40, ait: acceptum panem et distributum discipulis, corpus illum suum fecit, hoc est corpus meum, dicendo. Hoc est enim corpus meum. Haec particula enim exstat apud sanctum Ambrosium, cap. citato, et in liturgia sancti Marci. Abest tamen ab aliis liturgiis, sacra Scriptura et versione Codini.
56. Hunc. Hoc vocabulum non exstat in sacra Scriptura, nec apud sanctum Ambrosium, neque in liturgiis: sed exstat in versione Codini. Additur vero ad significandum sacerdotem idem sacrificium facere quod fecit Christus, juxta illud Pauli I Cor. X: [Col. 0279B] De uno pane, et de uno calice participamus. Est namque in Ecclesia unum altare et unum sacrificium.
57. Praeclarum. In versione Codini, λαμπρότατον. Non exstat apud sanctum Ambrosium, nec in liturgiis, nec in Novo Testamento. Sumptum tamen epitheton est ex Psalm. XXII: Calix meus inebrians, quam praeclarus est.
58. Dedit. Ita in Editis et in aliis Codicibus nostris mss., et in Missa sancti Petri. In Missali Rom. habetur deditque. Matth. XXVI, et dedit, ut in versione Codini.
59. Hic est enim calix sanguinis mei, etc. Particula enim exstat Matth. XXVI. Haec autem verborum formula qua calix benedicitur non est in sacra Scriptura, nec in liturgiis. Exstat in versione Codini, estque optima, quia continet sensum aliarum formularum quae sunt apud evangelistas et sanctum Paulum. Apud sanctum Ambrosium, cap. citato, haec habetur forma consecrationis calicis: Hic est enim sanguis meus, ex Matth. XXVI et Marci XIV.
[Col. 0279C] 60. Mysterium fidei. Haec verba non exstant in Ordine Romano. Habentur in versione Codini, τὸ μυστήριον τῆς πίστεως.
61. Unde et memores sumus. Apud sanctum Ambrosium, lib. IV de Sacramentis, cap. 6, deest particula et, cum verbo sumus. Quod tamen verbum exstat in Codicibus Rhemensi et Tiliano, et in tractatu super Missam biblioth. Corb., et in expositione Magistri Flori, et illa verba, gloriosae Ascensionis, puncto circumscribenda sunt. Haec autem commemoratio Passionis, Resurrectionis Christi, etc., habetur in omnibus liturgiis, eamque tangit sanctus Ambrosius, cap. citato: Et sacerdos dicit: Ergo memores gloriosissimae ejus Passionis, et ab inferis Resurrectionis, et in coelos Ascensionis.
62. De tuis donis ac datis. In liturgiis sanctorum Basilii et Chrysost., τὰ σὰ ἐκ τῶν σῶν σοι προσφέρομεν, id est, tua ex tuis tibi offerimus. Ad quod alludere videtur Justinianus imperator in inscriptione [Col. 0279D] mensae quam fecit ex omnibus pretiosis quae in terra marique sunt: Τὰ σῶν ἐκ τῶν σῶν σοι προσφέρομεν οἱ δοῦλοί σου, Χριστὲ, Ἰουστινιανὸς καὶ Θεοδώρα, id est, tua ex tuis tibi offerimus servi tui, Christe, Justinianus et Theodora, ut scribit Cedrenus.
[Col. 0280A] 289 63. Hostiam puram, etc. In citato sancti Ambrosii capite sic habetur: Hanc immaculatam hostiam, rationabilem hostiam, incruentam hostiam, hunc panem sanctum, et calicem vitae aeternae.—Hostiam puram. Sanctus Irenaeus, lib. IV adversus haereses, cap. 34, et hanc oblationem Ecclesia sola puram offert.
64. Hostiam immaculatam. Fortunatus, lib. IV de Vita sancti Martini, huc respicere videtur:
65. Sicuti accepta habere dignatus es. Sanctus Ambrosius, cap. citato: Sicut suscipere dignatus es.
66. Summus sacerdos tuus. Apud sanctum Ambrosium, cap. citato, deest pronomen tuus.
67. Jube haec perferri. Non ipsum Christi corpus, sed memoriam passionis, fidem, preces, et vota fidelium. Aliter Paschasius, lib. de Corpore et Sanguine Christi, cap. 12: Utquid perferenda illuc ea deposcit, nisi ut intelligatur quod in ejus sacerdotio ista fiant?
[Col. 0280B] 68. In sublime altare tuum. Sanctus Ambrosius, cap. citato, sic habet: Suscipias in sublimi altari tuo.
Altare hoc loco sumitur metaphorice.
69. Super diptycha. Haec vocabula, [Col. 0279D] Haec desiderantur quoque in duobus Theod. In utroque, et in Gemet., ante Memento etiam, etc., legitur haec oratio: Memento mei, quaeso, Domine, et miserere, licet haec sancta indigne tibi, sancte Pater [Col. 0280D] omnipotens, aeterne Deus, meis manibus offerantur sacrificia, qui nec invocare sanctum ac venerabile nomen tuum dignus sum; sed quoniam in honore laudis et memoria gloriosissimi dilectique Filii tui Domini Dei nostri Jesu Christi offeruntur, sicut incensum in conspectu divinae Majestatis tuae cum odore suavitatis accendantur. Per Christum Dominum nostrum. quae hic desiderabantur, reposui ex Editis. Diptycha glossae veteres mss. bibliothecae Corbeiensis tabulas explicant: Dipticae (leg. dypticha) tabulae, proprie sunt tabulae duas plicas habentes, Ausonio, epigr. 137, bipatens pugillar. Diptycha sacra tabellae sunt in quibus scripta erant nomina vivorum et defunctorum fidelium, quorum commemoratio in Missa fiebat. Vide observationes nostras ad Concordiam regularum, cap. 4, § 4.
70. Memento. Neque haec defunctorum commemoratio exstat in hoc Cod. sancti Eligii, sed reposui ex Editis: exstat tamen in hoc Codice ms. sancti Eligii, in alio Canone, qui habetur feria quinta de Coena Domini. Haec autem defunctorum commemoratio habetur in omnibus liturgiis, juxta antiquum morem Ecclesiae, cui semper Oratio pro fidelibus [Col. 0280C] defunctis in hoc liturgico sacrificio curae fuit, ut videre est catechesi sancti Cyrilli toties citata: Εἶτα καὶ ὑπὲρ τῶν προκεκοιμημένων ἁγίων πατέρων καὶ ἐπισκόπων καὶ πάντων ἁπλῶς τῶν ἡμῶν προκεκοιμημένων μεγίστην ὄνησιν πιστεύοντες ἔσεσθαι ταῖς ψυχαῖς, ὑπὲρ ὧν ἡ δέησις ἀναφέρεται τῆς ἁγίας, καὶ φρικωδεστάτης προκειμένης θυσίας. Id est, deinde pro defunctis sanctis Patribus et episcopis, deinde pro omnibus oramus, qui inter nos vita functi sunt, maximum esse credentes amimarum juvamen, pro quibus offertur precatio sancti illius ac tremendi quod in altari propositum est sacrificii. Et apud sanctum Augustinum, libro de Cura pro mortuis gerenda, cap. 1: In Machabaeorum libris legimus oblatum pro mortuis sacrificium. Sed et si nusquam in Scripturis veteribus omnino legeretur, non parva est universae Ecclesiae, quae in hac consuetudine claret, auctoritas, ubi in precibus sacerdotis, quae ad altare Domino Deo funduntur, locum suum habet et commendatio mortuorum; [Col. 0280D] et lib. IX Confess., cap. 11, sancta Monica dicit: Tantum illud rogo, ut ad altare Domini memineritis mei, ubi fueritis [Col. 0280D] Addere liceat insignem hunc Cypriani locum, epist. 1, in Edit. nova, olim 66: Episcopi antecessores nostri. . . . . censuerunt ne quis frater excedens ad tutelam vel curam clericum nominaret, ac si quis hoc fecisset, non offerretur pro eo, nec sacrificium pro dormitione ejus celebraretur. Neque enim apud altare [Col. 0281D] Dei meretur nominari, in sacerdotum prece, qui ab altari sacerdotes et ministros voluit avocare, etc. Vides morem Cypriano longe antiquiorem. Et sane illius meminit Tertull. lib. de Coron. mil., cap. 3, lib. de Exhortat. castit., cap. 2, lib. de Monogamia, cap. 10. .
71. Et dormiunt in somno pacis. Dicuntur animae pro quibus hic oratur dormire in somno pacis, non [Col. 0281A] 290 quia exemptae sint cruciatu purgatorii, sed quia nulla jam animi perturbatione vexantur, nullis vitiorum stimulis lancinantur, vitam aeternam omni cum securitate exspectantes.
72. Et omnibus in Christo quiescentibus. Superior memoria est eorum quorum nomina de diptychis recitata sunt; haec autem eorum est quorum nulla est apud homines recordatio, parentum, aut amicorum defectu, de qua sanctus Augustinus lib. de Cura pro mortuis habenda, cap. 4: Non sunt praetermittendae supplicationes pro spiritibus mortuorum, quas faciendas pro omnibus in Christiana catholica societate defunctis, etiam tacitis nominibus quorumcunque, sub generali commemoratione suscepit Ecclesia, ut quibus ad ista desunt parentes aut filii, aut quicunque cognati, vel amici, ab una eis exhibeantur matre communi.
73. Joanne. Hic videtur intelligendus sanctus Joannes Baptista, cujus etiam mentio fit in liturgiis sanctorum Basilii et Chrysostomi post consecrationem.
[Col. 0281B] 74. Stephano. Sanctus Stephanus praeponitur hic sancto Matthiae, quia ante illum passus, qui etiam reputatur par apostolis.
75. Alexandro. Hic est Alexander primus, papa et martyr.
76. Agathe, Lucia. Huc spectat illud sancti Aldelmi Schirburnensis episc., cap. 25 lib. de Virginitate: Mihi quoque operae pretium videtur ut sanctae Agathae rumores, castissimae virginis Luciae praeconia subsequantur, quas praeceptor et paedagogus noster Gregorius in Canone quotidiano, quando Missarum solemnia celebrantur, pariter copulasse cognoscitur, hoc modo in catalogo martyrum ponens, Felicitate, Anastasia, Agatha, Lucia, etc. Noster autem Codex, dicendo [Col. 0281D] In vet. Sacrament. Gallic. legitur quoque Agathe, Agne, ordine tamen inverso; nam Agnes Agatham praecedit hoc in Cod. In antiquo Kalendario [Col. 0282D] Carthag. edito ad calcem Act. Mart. a nostro Theod. Ruinart legitur: Nonas Febr. sanctae Mart. Agathae. Agathe, sequitur flexionem Graecam.
77. Agne. Ita in Codice Rhemensi, de quo vocabulo infra dicetur.
78. Anastasia. In Cod. Tiliano additur Euphemia. [Col. 0281C] In liturgia quam sancti Petri esse ferunt adduntur Barbara, Juliana [Col. 0282D] In Cod. Gemet., post Anastasia, leguntur nomina sanctorum Aetheldrythae et Gertrudis. Vet. Sacram. Gallic., post sanctam Luciam, meminit solius Eugeniae. .
79. Meriti. Id est, demeriti, peccati. Nam statim sequitur, Sed veniae largitor. Huic interpretationi astipulatur vetus expositio ms. Praefationis et Canonis Missae bibl. Corb.: Non retributionem peccatorum estimet, sed ipse sit veniae largitor. Et quandoque meritum sumitur pro peccato. Sanctus Augustinus, lib. de Cura pro mortuis gerenda, cap. 1: Quorum tam mala sunt merita.
80. Haec omnia bona. Quae his altaribus consecrantur, ait Florus.
81. Sanctificas. Ex terrena substantia sanctam facis. Sic Firmilianus Episcopus, in epist. ad Cyprianum dixit sanctificare panem; et ipse sanctus Cyprianus, epist. 63, dixit sanctificare calicem.
82. Vivificas. Id est, panem inanimatum convertis in corpus Christi vivum, inquit Odo Cameracensis in Canonem Missae.
[Col. 0281D] 83. Praeceptis salutaribus moniti, etc. Hanc formulam ad Orationem Dominicam preambulam tangit sanctus Hieronymus lib. III contra Pelagianos: Sic docuit apostolos suos ut quotidie in corporis illius sacrificio 291 credentes audeant loqui, Pater noster, etc. Ex quo antiquitas hujus formulae constat.
84. Pater noster, etc. Vetus et apostolica est consuetudo ut Oratio Dominica super Christi corpus recitetur, ut notum est ex omnibus liturgiis, sancto Gregorio, [Col. 0282A] [Col. 0282D] Nunc. lib. IX, epist. 12. lib. VII Regesti, epist. 63; sancto Hieronymo paulo ante citato. Usus etiam illius apparet ex sancto Ambrosio, lib. V de Sacramentis, cap. 4. Ex sancto Anastasio Sinaita, serm. de synaxi: Ποία γάρ ἐστι ταύτης καταλύσεως δεινότης, τὸ μὴ μόνον ψεύδεσθαι τῷ χριστῷ κατ` ἐκείνην τὴν φοβερὰν ὥραν τῆς θείας συνάξεως, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἑαυτῶν ἀδελφοῖς μνησικακεῖν_ καίπερ λέγονται ἐν προσευχῇ τὸ, Καὶ ἄφες ἡμῖν ὀφειλήματα ἡμῶν, etc. Id est: quanta est haec destructio non solum Christo mentiri tremenda illa divinae synaxeos hora, sed adversus fratres suos iram tenere? etsi dicant in Oratione: Dimitte nobis debita nostra, etc. Ex sancto Augustino, epist. 59, ad Paulinum: Ut precationes accipiamus dictas, quas facimus in celebratione sacramentorum, antequam illud quod est in Domini mensa incipiat benedici, Orationes, cum benedicitur et sanctificatur et ad distribuendum comminuitur, quam totam petitionem fere omnis Ecclesia Oratione Dominica concludit. Ex Optato Milevitano, l. II contra Parmenianum: Etenim inter vicina [Col. 0282B] momenta, dum manus imponitis, et delicta donatis, mox ad altare conversi, Dominicam Orationem praetermittere non potestis, et utique dicitis: Pater qui es in coelis, dimitte nobis debita et peccata nostra. Ex sancto Cypriano, lib. de Oratione, cum ait illi Orationi Dominicae ob reverentiam praemitti praefationem, quae sane tantum in Missae sacrificio dicebatur. Et ex Tertulliano, lib. de Oratione, in quo post Orationis Dominicae expositionem caetera ad missae sacrificium spectant; et ex sancto Caesario Arelatensi, homil. 12, ubi agens de sacrificio Missae haec ait: Aut quando Oratio Dominica dicitur, quis est qui humiliter aut veraciter clamet: Dimitte nobis debita nostra? Recte autem commemorationi defunctorum in his Sacramentariis haec Oratio postponitur, quia id vetus postulat consuetudo, quam videre est apud sanctum Cyrillum Catechesi V mystagogica: Μετὰ ταῦτα τὴν εὐχὴν λέγομεν ἐκείνην, ἣν ὁ σωτὴρ παρέδωκε τοῖς οἶκείοις αὐτοῦ μαθηταῖς. Id est: Post haec (nempe commemorationem [Col. 0282C] fidelium defunctorum) dicimus Orationem illam quam Salvator suis tradidit discipulis, ac proinde in omnibus liturgiis Canoni subjungitur; quia, ut optime notat sanctus Augustinus loco citato, totam petitonem fere omnis Ecclesia Oratione Dominica concludit. Huic Orationi sacerdos olim subjungebat haec quae non habentur in hoc Canone, sed referuntur a sancto Ambrosio lib. VI de sacramentis, cap. 5: Quae sequuntur, audi quid dicat sacerdos: Per Dominum nostrum Jesum Christum, in quo tibi est, cum quo tibi est honor, laus, gloria, magnificentia, potestas cum Spiritu sancto a saeculis, et nunc, et semper, et in saecula saeculorum. Ubi nota hanc formulam et nunc et semper esse juxta ritum Graecorum, qui non praemittebant haec verba, sicut erat in principio, ut notavimus ad Concordiam regularum. In liturgiis sanctorum Jacobi, Basilii et Chrysostomi, haec verba huic Orationi subjiciuntur: Ὅτι σου ἐστὶν ἡ βασιλεία, καὶ ἡ δύναμις, καὶ ἡ δόξα τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, νῦν καὶ αἶεὶ, καὶ εἶς τοὺς αἶῶνας τῶν αἶώνων. Id est: quoniam tuum est regnum et potestas et gloria Patris, et Filii, et Spiritus sancti, nunc et semper, et in saecula saeculorum. Hinc capiendus est sanctus Caesarius, dial. 1, q. 29: Τῷ δὲ ἀγγέλῳ ἑπόμενοι, καὶ ἡμεῖς οἷον ἐνισχύομεν, ἐπινικίως τὸν Χριστὸν ἐν τῷ καίρῳ τῆς θείας τῶν μυστικῶν τελετῆς, βοῶντες ὅτι σὸν τὸ κράτος, καὶ ἡ βασιλεία, καὶ δύναμις, καὶ ἡ δόξα. Id est, hunc angelum imitantes, et nos, quantum possumus, victoriose Christum, in tempore [Col. 0283A] mystici sacrificii clamantes, quia tua est fortitudo, et regnum, et potestas, et gloria.
292 85. Et beatis. Ita in Codicibus Rodr. et Rat. In Miss. Rom., cum beatis.
86. Atque Andrea. In Cod. Tiliano additur necnon et beatis martyribus tuis Gervasio et Protasio. Qui sunt Patroni illius Ecclesiae, cujus olim erat hic Codex Tilianus nempe Salariensis, ut in praefatione diximus [Col. 0283D] In secundo Theod., post atque Andrea, subjungitur: necnon et sanctis martyr. tuis Stephano, Quintino, atque Nicasio, sed et beatis confessor. tuis Gregorio, Medardo, atque Eligio, cum omnibus, etc. .
87. Necnon beato Stephano. Haec-non exstant in Editis. Sed olim post haec verba atque Andrea licebat addere quoslibet sanctos, ut clarum est ex Codice Tiliano. Libera nos, usque Petro et Paulo, hic nominatim quales voluerit, vel quantos commemorat. Ubi τὸ quantos est quot; et Micrologo cap. 25: Atque Andrea. Hic nominat quotquot sanctos voluerit.
88. Agnus Dei. Hanc Orationem Sergius papa I in Missa cantari jussit, ut refert Anastasius in ejus Vita: Hic statuit ut tempore confractionis dominici [Col. 0283B] corporis Agnus Dei qui tollis peccata mundi, miserere nobis, a clero et populo decantaretur. Idem scribit Walfridus Strabo, lib. de Rebus Eccl., cap. 22. Hic autem desinit ordo Missae tam in nostro Cod. sancti Eligii quam in Cod. Rodradi, et in excusis [Col. 0283D] In Cod. Reg. Suec. deest Agnus Dei, etc. In Cod. Gemet., post Agnus Dei, explicit Canon Missae. In priori vero Theod. additur: Agnus Dei qui tollis pecc. mundi, dona nobis pacem. . . . . Haec sacro sancta commistio corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi fiat mihi et omnibus sumentibus salus mentis et [Col. 0284D] corporis, et ad capessendam vitam aeternam praeparatio salutaris. Amen . . . . Post pacem dicat in corde: Pax Dei quae exsuperat omnem sensum, custodiat corda nostra et intelligentias nostras. Amen . . . . . Ad dandam pacem. . . . . Pax tecum . . . . . Post pacem: Pax et charitas Dei maneat semper in cordibus nostris. Amen. Oratio.—Domine Jesu Christe, qui dixisti apostolis tuis, etc. Ut in Missali. Sequuntur quatuor Orationes. .
His ita expositis non abs re erit quaedam subnectere ex Codice Tiliano, quae ad ceremonias antiquas in hujus Canonis recitatione pertinent, in hunc modum:
«Te igitur, clementissime Pater, usque, habeas et benedicas haec dona: Hic signat oblatam et calicem tribus vicibus, non tamen sub una cruce, sed separatim singulis, singulas faciens cruces. Haec dona, haec munera, haec sancta sacrificia illibata, usque Memento, Domine. Hic nomina vivorum memorentur si volueris, sed non Dominica die, nisi caeteris diebus. Et omnium circumastantium, usque Cosmae et Damiani. Si fuerit natalis sanctorum, hic dicat: Sed et diem natalitii beatorum illorum, aut beati illius; et omnium sanctorum, [Col. 0283C] usque per Christum Dominum. Hic inclinat se usque ad altare, dicens: Hanc igitur oblationem, usque jubeas grege numerari, per Christum Dominum. Hic erigit sursum. Oblatam solam hic benedicit: Quam oblationem, tu Deus, in omnibus, quaesumus, benedictam, ascriptam, ratam, rationabilem acceptabilemque facere digneris. Hic ambo signat, id est, oblatam et calicem; ut nobis corpus et sanguis, usque omnipotentem, tibi gratias agens benedixit, fregit, dedit discipulis suis dicens, usque item tibi gratias agens benedixit. Hic quatuor vicibus solam oblatam sanctificet [Lege, signet]. In quinta vice super calicem solum crucem faciens: Hostiam puram, Hostiam sanctam, Hostiam immaculatam, panem sanctum vitae aeternae, et calicem salutis perpetuae, usque immaculatam Hostiam. Hic inclinat se iterum juxta altare dicens: supplices te rogamus omnipotens Deus. Hic orat apud se quod voluerit. Deinde dicit: Jube haec perferri per manus, usque in conspectum. Hic se erigit haec verba dicens: Ut quotquot ex hac altaris [Col. 0283D] participatione, usque per Christum. Hae Orationes duae dicuntur, una super diptychos, altera post lectionem nominum; et hoc quotidianis, vel in agendis tantummodo diebus. Memento, Domine, et eorum nomina qui nos praecesserunt cum signo fidei, et dormiunt in somno pacis. Et recitantur nomina. Deinde postquam recitata fuerunt, dicat: Ipsis, Domine, et [Col. 0284A] omnibus in Christo quiescentibus locum refrigerii, lucis et pacis, ut indulgeas deprecamur. Per eumdem. Nobis quoque peccatoribus, usque sed veniae, quaesumus, largitor, admitte. Hic erigens se archidiaconus veniet, et involvens calicem mappula, levat illum contra domnum papam. Per quem haec omnia, Domine, semper bona creas. Hic ambo signat, id est, oblatam et calicem 293 tribus vicibus singulis singulas faciens cruces: sanctificas, vivificas, benedicis, et praestas nobis. Hic levat domnus papa oblatas duas usque ad oram calicis, et tangens eum de oblationibus, tenente illum archidiacono, dicit: Per ipsum, et cum ipso, et in ipso tibi Deo Patri omnipotenti, in unitate Spiritus sancti, omnis honor et gloria. Tunc dicit in allum: Per omnia saecula saeculorum. Tunc reponit in altari, et dicit in altum: Oremus. Deinde dicit: Praeceptis salutaribus moniti, et usque sed libera nos. Tunc dicit domnus papa, interveniente nullo sono, hanc Orationem, libera nos, usque Petro et Paulo. Hic nominatim quales voluerit sanctos, vel quantos, commemorat. [Col. 0284B] Deinde infert: Cum omnibus Sanctis, da propitius pacem, usque per omnia saecula saeculorum. Amen. Deinde dicit: Pax Domini. Deinde dat pacem altari vel patenae, et sic sibi dat pacem. Cum vero domnus papa dicit Pax Domini sit semper vobiscum, non mittit partem de Sancta in calicem, sicut caeteris sacerdotibus mos est. Dum confringit, Agnus Dei dicit. Et expleta confractione quando communicat domnus apostolicus, partem sibi mordet, et reliquam in calicem mittit, faciens crucem de ea tribus vicibus super calicem nihil dicens, et sic confirmatur de calice, tenente calicem archidiacono. Quando vero domnus apostolicus descendit ab altari, incipit communicare populus, et dicitur Antiphona ad communionem. Expleta communione et Antiphona, tunc surgit domnus papa, et veniens ad altare salutat, altius dicens: Dominus vobiscum, et cum Spiritu tuo. Deinde Oratonem dicit: Quod ore sumpsimus, Domine, mente capiamus, et de munere temporali fiat, nobis remedium [Col. 0284C] sempiternum.» Hactenus Codex Tilianus, quae tamen habentur etiam apud Hittorpium.
89. Ad nonam. Ita in Editis et in Cod. Rhem. In Cod. Ratoldi legitur Hora nona. Olim in semijejuniis Missae tenebantur hora nona. Consule observationes nostras ad Concordiam regularum.
90. Deus. Pater videlicet, ad quem dirigenda est Oratio in Missae sacrificio, juxta decretum concilii Carthag. III, can. 23: Et cum altari assistitur, semper ad patrem dirigatur oratio. Interdum tamen dirigitur ad Filium.
91. Praesta ut Unigenitum tuum, etc. Haec citantur ab Alcuino, lib. VII contra Felicem Urgelitanum episcopum: In Missa namque humanae Nativitatis ejusdem Domini nostri, ita cantare solemus: Praesta ut Unigenitum tuum, quem Redemptorem laeti suscipimus, etc.
92. Qui tecum vivit et regnat Deus. Nota olim in conclusione Orationum seu Collectarum vocabulum Deus proxime secutum fuisse verbum regnat, quemadmodum [Col. 0284D] videre est in Missa Ambrosiana, in Cod. Tiliano, et in aliis Codicibus nostris mss. et in expositione ms. Praefationis et Canonis, bibl. Corbeiensis: Cum dicit Qui tecum vivit et regnat Deus in unitate Spiritus sancti, vult populum credere et intelligere, etc. Quod confirmat Micrologus, cap. 6 de Observationibus ecclesiasticis: Sciendum autem in illa usitata [Col. 0285A] conclusione Per Dominum nostrum, quod Romanus Ordo et antiqua exemplaria nomen Dei interponunt, ubi dicitur Qui tecum vivit et regnat Deus. Quod tamen moderni post nomen Spiritus sancti subjungere solent. Et haec utique consuetudo etiam apud Romanos adeo invaluit, ut antiquae traditionis 294 exsecutio non sine scandalo locum habere possit. Ubi vides seriem illam verborum quae est in nostris Codicibus mss. fuisse antiquum usum.
93. Per omnia saecula saeculorum. Antiqua haec Orationis formula apud Christianos, ut videre est apud sanctum Irenaeum, lib. I adversus haereses, cap. 1: Ἀλλὰ καὶ ἡμᾶς ἐπὶ εὐχαριστίᾳ λέγοντας εἶς τοὺς αἱῶνας τῶν αἶώνων. Id est: Atque adeo nos, cum in gratiarum actione dicimus In saecula saeculorum; cui simile est illud quod refert Tertullianus lib. de Spectaculis, εἶς αἶῶνας ἀπ` αἶῶνος, alii omnino dicere nisi Deo et Christo.
94. Super oblata. Ita in Codicibus Rhem. Rodradi et Ratoldi. In Cod. Tiliano habetur Secreta, ut in [Col. 0285B] Editis; saepissime Super oblata. In appendice Rodradi, [Col. 0285C] Secreta dici a secretione donorum et oblationum, quorumdam eruditorum est sententia: hinc eadem Oratio quae in nonnullis Codd. libri sacramentorum [Col. 0285D] dicitur Super oblata, in aliis est Secreta, quod videre est hic in Cod. Pamel. et Vatic. Huic sententiae obstare videtur quod legimus in Cod. vetustissimo lib. Sacr. Ecclesiae Turon., ubi, pro Secreta, habetur Arcana. Et in appendice Ord. Rom., ex Amalarii ecloga in eumdem Rom. Ordinem, n. 24, de Secreta, sic habetur: Secreta dicitur, eo quod secretam Orationem dat episcopus super oblationem, etc. Vide etiam n. 27, apud Mabill., tom. II Musaei Ital., pag. 558 et 559. Secreta. Dicitur Super oblata haec Oratio, quia super panem et vinum oblata in Missa recitatur.
95. Praefatio. Est [Col. 0285D] In vet. Sacramentario Gallic. vocatur Contestatio, uti in Missali Gallic. et in Gothico a doctissimis Thomasio et Mabillonio vulgatis. In Gothico dicitur etiam aliquando Immolatio. Nomine Praefationis in veteribus illis Missalibus intelligitur prima liturgiae pars, quae est quaedam adhortatio ad populum, ut Deo exorando attentius incumbat, ut observat Mabill. lib. I de Liturg. Gallic., cap. 3, n. 17. In Missali Francorum [Col. 0286C] exstat integra Praefatio communis Missalis Romani. De Praefatione celebris est Canon. 9 concilii II Milevit.: Placuit etiam illud ut preces vel Orationes seu [Col. 0286D] Missae quae probatae fuerint in concilio, sive Praefationes . . . . . ab omnibus celebrentur. Oratio seu gratiarum actio, quae Canoni praemittitur, qua disponitur sacerdos et populus ad tremendorum mysteriorum confectionem; cujus mentionem facit sanctus Cyprianus, lib. de Oratione: Ideo et sacerdos ante Orationem, Praefatione praemissa, parat fratrum mentes, dicendo: Sursum corda; et in concilio Milevitano II, can. 9: Placuit etiam illud ut preces, vel Orationes, seu Missae, quae probatae fuerint in concilio, sive Praefationes, sive commendationes, sive manuum impositiones, ab omnibus celebrentur. A sancto Joann. Chrysostom., homil. 3 in Epist. ad Coloss., excusa tempore Clementis septimi papae, dicitur πρόῤῥησις. In Cod. Rhem. dicitur contestada, multis in locis; unde in expositione Missae mss. biblioth. Thuanae: Vere dignum et justum est, etc. Contestatur vero sacerdos fixam ac veram professionem [Col. 0285C] populi, id est, gratias referre Deo esse dignum.
Multae autem hic ponuntur Praefationes, ut in Editis, et in Codicibus Rhemensi, Ratoldi, et in secunda parte Codicis Rodradi: novem tamen ferunt duntaxat receptas a Pelagio papa II, quibus nunc utitur Ecclesia Romana, ut videre est in ejus epistola apud Burchardum, lib. III, cap. 69. Sed decretum non tenuisse satis notum est ex nostris Codicibus, et ex Editis; atque etiam ex his verbis Guitmundi, lib. II de Corpore et Sanguine Christi: Praefationem istam quae per totum pene orbem Latinum inter Epiphaniam et Septuagesimam in quadam die Dominica habetur, hic supposui haec continentem: Aeterne Deus, et tibi hanc immolationis Hostiam offerre, quae est salutifera et ineffabile divinae gratiae sacramentum, quae offertur a plurimis, et unum corpus Christi sancti Spiritus infusione [Col. 0286A] perficitur. Singuli accipiunt Christum Dominum, et in singulis portionibus totus est. Et Algeri, lib. I de Veritate corporis et sanguinis dominici, cap. 15. Item Ambrosius, Dominica V post Epiphaniam: Singuli accipiunt Christum Dominum, et in singulis portionibus totus est; nec per singulas minuitur, sed integrum se praebet in singulis. Quae verba exstant in Praefatione ejusdem dominicae quintae post Epiphaniam in editis Sacramentariis, et in nostris Cod. mss. nec est inter illas quae excipiuntur a Pelagio papa. Ex quo fit vix ante quadringentos annos Ecclesiam Romanam ab ejusmodi Praefationibus abstinuisse. Novem Pelagii Praefationibus additae duae.
96. Ad Complendum. Ita in Codicibus Rod. et Ratol. Siquidem olim ita appellabatur ultima Oratio Missae, ut testatur Walfridus, 295 cap. 22 de Rebus eccl.: Est autem legitimum tempus communicandi ante ultimam Orationem, quae dicitur ad Complendum. Ita appellatur quod sit complementum et conclusio totius Missae. Sanctus Augustinus, epist. 59, ad Paulinum, [Col. 0286B] appellat Gratiarum Actionem; quibus peractis, inquit, et participato tanto sacramento, gratiarum Actio cuncta concludit. In Cod. Rhemensi appellatur Post communionem. In Missali Romano, unico vocabulo, Postcommunio.
97. Per eumdem Dominum, etc. Concluditur Oratio per Filium, quia Mediator est Dei et hominum, per quem accessum habemus ad Patrem, inquit Apostolus; idque juxta antiquum ritum, cujus meminit Optatus lib. III: Paganum vocas eum qui Deum Patrem per Filium ante ejus aram rogaverit. Haymo, in cap. VII Epist. ad Hebr.: Unde et sacerdotes Ecclesiae altari assistentes dicunt: Suscipe, Domine sancte Pater, preces populi tui, per Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum.
98. In Vigilia Domini in nocte. Ita in Editis, et in Codice Rhemensi: In vigilia natalis Domini in nocte, quod perinde est. Ita dicitur propter vigiliam nocturnam. Nam superior vigilia ad nonam est, quod [Col. 0286C] vulgo pervigilium dicitur, pridie videlicet ipsius festi. In Cod. Rodradi: Natalis Domini ad sanctam Mariam Majorem. In Cod. Ratoldi: Nocte ad sanctam Mariam. Apud Pamelium: Media nocte ad sanctam Mariam Majorem; [Col. 0286D] Non legitur in Cod. Reg. Suec., nec in Gemet. Est in Ed. Vatic. et Gussanv., quibus consentiunt duo Theod. In iisdem legitur ut in Ed. Pamel.: Ad sanctam Mariam Majorem. In Kalendario Rom. a Joanne Frontone illustrato tantum habetur ad sanctam Mariam. sed illud τὸ media videtur additum a quodam correctore.
99. In trino vocabulo. Ita in Editis et in Codicibus Rodradi et Rhemensi, non exclusis tamen personis. Ita aliquando locuti sunt antiqui Patres. Sanctus Cyprianus, epist. 75: Quod qui baptizatus sit gratiam consequi potuerit, invocata Trinitate nominum, Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Prudentius, in Psychomachia.
100. Benedictio. [Col. 0286D] De Benedictionibus quae passim occurrunt in sancti Eligii Codice quem Menardus edidit, consule monitum quod Benedictionali infra edendo praemittemus. In Missali Gothico, lib. III de Liturg. Gallic., Mabillonii cura edito, nullae fere occurrunt Missae in quibus non legantur Benedictiones, verum a nostris plane diversae. In Missali Gallicano vet. ibidem vulgato aliquae sunt etiam Benedictiones, at aliae prorsus et breviores. Antiqua olim fuit consuetudo [Col. 0287A] ut episcopus, antequam Eucharistiam perciperet, populum benediceret quibusdam conceptis precationibus, ut in toto hoc Sacramentorum libro videre est, necnon in Codicibus Rodradi, Rhem., Ratoldi et Tiliano, atque etiam in Ordine Romano, sicut et in veteri Pontificali Romano dedicato Leoni X pont. Maximo, in quibus plurimas Benedictiones reperire est; constatque ex sancto Augustino mox citando, et ex Haymone, in cap. II Epist. I ad Timotheum: Postulationes sunt Benedictiones episcopales, quas dicit episcopus super populum, invocans nomen Domini super illum. Idque juxta mentem sancti Augustini mox citandi. Praecise autem dabatur illa Benedictio dicta clausula Orationis Libera nos, quaesumus. Per omnia saecula saeculorum, ut liquido constat ex Ordine Romano ( in secundo ordine Processionis): Cumque episcopus Pater noster finierit, accipiens archisubdiaconus patenam ab Acolyto, offerat eam archidiacono. Ille autem, ut episcopus dicit Da propitius pacem, patenam illi accommodans, humerum ejus osculetur, [Col. 0287B] statimque episcopo dicente Per omnia saecula saeculorum, accipiat Benedictionalem librum, et conversus ad populum dicat: Humiliate vos ad Benedictionem, et clero respondente Deo gratias, porrigat episcopo librum. Expleta autem Benedictione, veniens presbyter accipiat Benedictionem ab episcopo. Idem videre est in Missa Paschali Codicis Ratoldi: Post Dominicam Orationem dum finierint Libera nos a malo, annuente episcopo, dicat diaconus: Humiliate vos ad Benedictionem, et populus resp. Deo gratias. Et episcopus dicat hanc Benedictionem: Benedicat vos, etc. Et inde accipiens partem corporis Domini, dicat: Pax Domini sit semper vobiscum. 296 Ubi haec verba, dum finierint Libera nos a malo, non ita sumenda sunt quasi praecise his dictis benedicat episcopus, sed quae sequuntur subaudienda sunt, usque ad Pax Domini sit semper vobiscum. Ita etiam in Pontificali ms. Eccl. Rothomagensis feriae 5 in Coena Domini: Libera nos, etc. Per omnia saecula saeculorum. Amen. Tunc dicat [Col. 0287C] diaconus: Humiliate vos ad Benedictionem. Et episcopus versus populum dicat: Benedicat vos omnipotens Dominus, etc. Idem clarum est ex Missa ab Illyrico edita: Non mittat episcopus in calicem partem oblatae, ut presbyteri solent; sed exspectet, donec finita Benedictione episcopus communicare debeat; et tunc accipiens partem quam antea fregerat, tenensque super calicem, immittens dicens: Sacri sanguinis commistio, etc.
At in Hispania dabatur haec Benedictio tantum post commistionem corporis et sanguinis, ut planum est ex Missa Mozaraba: Libera nos, quaesumus, Domine. Et tundendo pectus dicit: Pone, Domine, finem peccatis. Qua finita, acceptam particulam, quae dicitur regnum, praemissa Oratione, ponit super calicem; mox addita alia immittit in illum. Post haec dicit: Humiliate vos Benedictioni; et certis quibusdam formulis benedicit populo. Quod statuitur in concilio Toletano IV, can. 17. Sed post Orationem Dominicam et conjunctionem panis et calicis, Benedictio in populum [Col. 0287D] sequatur.
Fiebat autem haec Benedictio per manuum impositionem, ut notum est ex sancto Augustino, epist. 59, ad Paulinum, q. 5: Interpellationes autem, sive, ut nostri Codices habent, postulationes, fiunt cum populus benedicitur. Tunc enim antistites velut advocati susceptos suos per manuum impositionem misericordissimae offerunt potestati; quibus peractis et participato tanto sacramento, gratiarum Actio cuncta concludit. Et sane olim Benedictio dabatur per manuum impositionem. Sanctus Ambrosius, lib. I de Poenitentia, cap. 7: Cur ergo manus imponitis, et Benedictionis opus creditis. Hinc capiendus est sanctus Hieronymus, epist. ad Eustochium: Extenta manu, ut benedicere eos putes, si nescias, pretia accipiunt salutandi. Etsi non inficier olim usitatum fuisse signum crucis ad benedicendum. Hinc fit ut in conc. Milevitano II, can. 12, memoratarum Benedictionum formulae manuum impositiones [Col. 0288A] appellentur: Placuit etiam illud, ut preces, vel Orationes, vel Missae, quae probatae fuerint in concilio, sive Praefationes, sive commendationes, sive manuum impositiones ab omnibus celebrentur. Nec istae impositiones ad poenitentes spectant, quibus etiam imponebantur manus inter Missarum solemnia. Cum vero hic agatur de precationibus quae ad Missam pertinent, de quarum numero sunt Benedictiones, ejusmodi impositiones manuum potius explicandae sunt de ejusmodi Benedictionibus quam de impositionibus quae fiunt super poenitentes, quae non sunt Missae partes, sed fiunt tantum poenitentium gratia; qui si non essent, ejusmodi impositionibus manuum minime opus esset. Ejusmodi autem benedictiones tribus capitulis constant et conclusione, ut docet Honorius Augustodunensis in Gemma. Quod etiam clarum est ex ipsismet benedictionibus, quas videre est in hoc sancti Eligii Codice, et in Codicibus Rhem., Rodr. et Ratol., atque etiam apud Pamelium. Nihilominus tamen in Cod. Ratoldi quaedam paucae quatuor capitulorum [Col. 0288B] reperiuntur.
Est etiam alia Benedictio, quae datur in fine Missae, de qua concilium Agathense, can. 47: Missas die Dominico a saecularibus totas teneri speciali ordinatione praecipimus, ita ut ante Benedictionem sacerdotis populus egredi non praesumat. Nam si haec Benedictio non daretur in fine Missae, sed ante Communionem, illa data, populus egrediens non interesset integrae Missae, quia ante Communionem discederet; et ita capienda sunt verba sancti Caesarii Arelatensis, 297 qui dicto concilio praefuit, homil. 12: Ideo qui vult Missas ad integrum cum lucro animae suae celebrare, usquequo Oratio Dominica dicatur, et Benedictio populo detur, humiliato corpore et compuncto corde debet se in Ecclesia continere. Walfridus Strabo, cap. 22 lib. de Rebus ecclesiasticis, locum concilii, quod Aurelianense nominat pro Agathensi, explicat de ultima sacerdotis Oratione, quam supra diximus appellari Orationem ad Complendum: Statutum est Aurelianensi [Col. 0288C] concilio ut populus ante benedictionem sacerdotis non egrediatur de Missa. Quae benedictio intelligitur illa ultima sacerdotis Oratio, de qua nimirum supra locutus est, eodem cap. Amalarius, lib. III de Officiis eccl., cap. 36, agit de hac ultima Benedictione, sed quibus verbis fiat non declarat: Hunc morem tenet sacerdos, ut post omnia sacramenta consummata benedicat populo, atque salutet. Deinde revertitur ad Orientem ut se commendet Domini Ascensioni, dicitque diaconus: Ite Missa est. Rabanus, lib. I de Institutione clericorum, cap. 33: Post Communionem ergo, et post ejusdem nominis canticum, data Benedictione a sacerdote ad plebem, diaconus praedicat Missae officium esse peractum, dans licentiam abeundi. Ex quibus verbis, si attentius expendantur, liquido constabit Rabanum esse in eadem mente cum Walfrido. Nam canticum ejusdem nominis cum Communione nihil aliud est quam illa Antiphona seu Responsorium quod dicitur Communio. Cum autem Rabanus proxime subjiciat Benedictionem huic Antiphonae, [Col. 0288D] non est dubium quin per Benedictionem intelligat ultimam Orationem ad Complendum vocitatam, quae et tempore illius in usu erat, et sequitur proxime Antiphonam seu Responsorium quod Communio dicitur. Nihilominus tamen, etsi in antiquis nostris Missis et Codicibus nostris mss. nulla reperiatur in fine Missae Benedictio, existimo tamen canonem concilii Agathensis intelligendum esse de Benedictione quae daretur in fine Missae, distincta ab Oratione ad Complendum. Nam cum in eodem concilio prohibeatur presbytero Benedictionem impertire, non est rationi consentaneum eum arcere ab ultimae Collectae recitatione, quae juxta sanctum Augustinum est gratiarum Actio, quae sane non est praetermittenda, sive a presbytero, sive ab episcopo. Sed existimo fuisse diversum Ecclesiae usum circa hanc Benedictionem in fine Missae, quae, ut dixi, non habetur in antiquis Missis a nobis productis, nec in nostris Codicibus [Col. 0289A] mss. neque in Ordinibus Missae a Melchiore Hittorpio editis. Sed in illis omnibus, post Orationem ad Complendum, diaconus dimittit populum dicendo Ite Missa est, quemadmodum est in Ordine Processionis, quando episcopus Missam celebrare voluerit festivis diebus, quae exstat in Codice Tiliano, ubi sic habetur: Cumque episcopus Collectam finierit, et diaconus Ite Missa est, et clerus Deo gratias dixerit, duo diaconi accipientes manum episcopi, etc., cum omni processione ad sacrarium reducant. At apud Amalarium supra citatum videtur haec Benedictio ultima in fine Missae, et in ordine Missae a sancto Petro instituto cum sua expositione, in Codice Tiliano: De mane orantes cantant Postcommunionem cantores, ut ostendant Christum in populo corpore et sanguine corroborato manere. Et hinc a presbytero postulatur aeterna Benedictio, quia Christus coram discipulis manducans et bibens cum surrexisset a mortuis, reliquias eis dedit, elevatisque manibus ipsis benedixit. Haec citatus ordo Cod. Tiliani, in quo non habetur prior Benedictio, [Col. 0289B] quae datur ante Communionem. Illa autem Benedictio in fine Missae dabatur, antequam diaconus diceret Ite Missa est, ut clarum est ex tractatu ms. super Missam bibliothecae Corbeiensis: Deinde Orationes a sacerdote sacrae Communionis peraguntur, et Benedictio super populum, ut a nobis digne percepta stabiles in fide et mundo corde maneamus, et nos salutem animarum et corporum habere credamus. Per Dominum nostrum Jesum Christum, qui cum Patre vivit et regnat Deus una cum Spiritu sancto in saecula saeculorum. Amen. Deinde a diacono populo pronuntiatur, dicendo: Ite 298 Missa est. Idem patet ex glossis mss. in Ordinem Romanum bibliothecae Thuanae: Episcopus data Benedictione revertitur ad propria, postea annuntiat diaconus Ite Missa est. Supradictae autem Benedictiones episcopales quae ante Communionem dabantur sunt adhuc in usu in quibusdam Ecclesiis, et exstant ex eis nonnullae ad calcem Pontificalis Romani excusi tempore Leonis XI, quae ex recentioribus [Col. 0289C] Pontificalibus expunctae sunt.
101. Missa in mane prima. In Cod., Ratoldi et in Editis legitur: Missa primo mane ad sanctam Anastasiam, quemadmodum apud Pamelium. In Cod. Rodradi: Nocte ad sanctam Anastasiam. In Codice Rhemensi, post Missam de nocte sequitur altera Missa sub hoc titulo: In natali sanctae Anastasiae.
102. Da, quaesumus, Deus, etc. In Cod. Rodradi [Col. 0289D] In Cod. Reg. Suec. Oratio Super oblata pro sancta Anastasia praecedit quoque Orationem de Natali Domini. Gemet. convenit cum Cod. Rodradi. Orationes de sancta Anastasia praecedunt Orationes de Natali Domini, quemadmodum et Praefatio de sancta Anastasia.
103. Sicut homo genitus idem refulsit Deus. Ita Corippus, lib. IV, de Laudibus Justini minoris:
104. Praefatio. Natalis Domini. In Codicibus Rodr. et Rat. et in Excusis additur: Praefatio sanctae Anastasiae, quae est de communi virginum.
105. Ejus. Ita in Editis, et in Codice Rodradi. Apud Pamelium, et in Codicibus Rhemensi et Ratoldi [Col. 0289D] legitur hujus. Sed existimo τὸ ejus rectius esse ut referatur ad Christum, quia sequitur cujus nativitas.
106. Sacramenti. Sacramentum hoc loco est solemne festum quo aliquod Christi mysterium, seu Nativitatis, seu passionis, sive Ascensionis repraesentatur, ut docet sanctus Augustinus, epist. 118, ad Januarium, agens de sacramentis non scriptis: Illa autem quae non scripta, sed tradita custodimus, quae quidem toto terrarum orbe observantur, dantur intelligi, vel ab ipsis apostolis, vel plenariis conciliis, quorum est in Ecclesia saluberrima auctoritas, commendata atque statuta, retineri, sicuti quod Domini passio et Resurrectio, [Col. 0290A] et Ascensus in coelum, et adventus de coelo Spiritus sancti, anniversaria solemnitate celebrantur, et si quid tale occurrerit, quod servatur ab universa, quacunque se diffundit, Ecclesia. Hinc capiendus est sancti Hieronymi locus, epist. 48, ad Sabinianum diaconum: Post apostoli Petri basilicam, in qua Christi flammeo consecrata est, post crucis, et Resurrectionis, et Ascensionis sacramenta, in quibus rursum se in monasterio victuram spoponderat.
107. Natalis. Ita in Codicibus Rhemensi et Rodradi. In Editis, et in Cod. Ratol., et apud Pamelium, legitur Novitas natalis, aptius ad sensum, tum propter paronomasiam inter haec vocabula, Novitas et Nativitas. Sed arbitror τὸ natalis redundare.
108. Nativitas. In Codicibus Rodradi et Rhemensi legitur nobilitas, non ita recte.
109. Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ut nos. Hujus Orationis mentionem facit Alcuinus lib. III, contra Felicem Urgelitanum episcopum: Et in die Natalis Domini: Concede, quaesumus, omnipotens [Col. 0290B] Deus, ut nos Unigeniti tui nova per carnem nativitas liberet.
110. Invisibilium amore rapiamur. Ita in Codicibus Rodradi et Ratoldi, atque apud Pamelium, quam lectionem se in uno Cod. ms. reperisse scribit Angelus Rocca. In Missali Romano legitur in invisibilium amorem rapiamur, quam etiam lectionem se in tribus Cod. mss. vidisse auctor citatus ait.
111. Quique ejus infantiam, etc. Est praeclara antithesis.
112. 299 Praesta, quaesumus, omnipotens Deus. Hanc Orationem in Cod. Ratoldi sequitur altera Benedictio, hoc modo: Deus, qui genus humanum vulneratum in protoplasto novo recuperasti antidoto, etc. Sed non est proprius illius locus; debet enim proxime sequi priorem ejusdem Codicis.
113. Qui in mentibus, etc. Est elegans paronomasia.
114. Fidei et securitatis augmentum. Ita in Cod. Rhemensi et Rodradi, hanc lectionem testatur Angelus Rocca se in uno Codice reperisse. In Cod. ms. [Col. 0290C] Ratoldi abbatis, et apud Pamelium legitur: Fidei, spei et charitatis augmentum. Quae lectio videtur plausibilior; nec tamen prior est contemnenda, cum sit antiquorum Codicum, nec suo sensu careat.
115. Paternis, id est, patris Adae.
116. Hujus creaturae novitate suscepta. Id est, in novam creaturam transformati, juxta illud Pauli, Gal. VI: In Christo Jesu, neque circumcisio aliquid valet, neque praeputium, sed nova creatura.
117. Deus qui humanae, etc. Hac oratione utitur modo Ecclesia Romana in commistione vini et aquae, his vocabulis interpositis: Per hujus aquae et vini mysterium.
118. In veritate Corporis. Haec ponuntur adversus Manichaeum, qui Christo corpus phantasticum; et adversus Valentinum, qui coeleste tribuebant; aliosque ejusdem farinae haereticos, qui Christo corpus humanum et carneum minime tribuebant.
119. Ut sicut illos passio Gloriosos, sic, etc. In Cod. [Col. 0290D] Rodradi: Ut quia illos passio gloriosos, nos devotio, etc. In Cod. Ratold.: ut quod illos passio gloriosos, nos devotio, etc. In editis et apud Pamelium: Ut quod illos passio [Col. 0289D] A Cod. Reg. S. abest quoque fecit. Et quidem [Col. 0290D] Angelus Rocca, in scholiis fatetur se addidisse verbum fecit, quod in Cod. ms. desiderabatur. Gemetic. convenit cum Cod. Rodradi; duo vero Theod. nostram lectionem exhibent. fecit gloriosos, nos devotio, etc. Sed lectio Codicis sancti Eligii videtur praestabilior. In Codice Rhemensi non haec Oratio, sed alia: Grata tibi sint, Domine, munera, quaesumus, devotionis hodiernae, etc.
120. Cujus gloriae sempiternae primus martyr occurrit. Praeclare Ennodius, hymno 4, de sancto Stephano:
121. Per quem. Deest in Editis, et apud Pamelium [Col. 0291A] Et in prima Oratione apparet erasa in Cod. sancti Eligii.
122. Ecclesiam tuam, etc. Ita in Editis, et in Codicibus Ratoldi, Rodradi et Rhem. Sed in hoc ultimo ponitur secunda. Nam prior est: Deus qui per os beati apostoli tui [Col. 0291D] In Missali Gothico hac die celebratur festum apostolorum Jacobi et Joannis simul. Vide notam Mabillonii ad hunc locum. Joannis, verbi tui nobis arcana reserasti, etc. Porro in Cod. Ratoldi sunt duae Missae de sancto Joanne evangelista, quemadmodum apud Pamelium. Secunda inscribitur: Item in die; ita ut prima diceretur, Primo mane, juxta titulum qui ei praefigitur apud eumdem Pamelium, secunda vero in die.
123. Nos confidimus. In Editis τὸ nos desideratur. In Cod. Rhemensi legitur nos scimus.
124. Carnalia. Leg. carnalis, ut referatur ad τὸ genitoris.
125. Vicarium suae matri. Simile est illud sancti Ambrosii in Missa sancti Joannis, etsi non sit eadem Praefatio: Vicarium pro se matri filium 300 clementer attribuit.
[Col. 0291B] 126. Ad Vesperos. Ita in Editis, apud Pamelium, et in Cod. Ratoldi. In Cod. Rodradi additur ubi supra.
127. Alia. In Cod. Rodradi et apud Pamelium legitur Ad fontes [Col. 0291D] Ita legitur in Cod. Reg. Suec. .
128. Alia. In eodem Cod. et apud Pamelium legitur Ad sanctum Andream.
129. Et in pretiosis, etc. Haec Praefatio exstat in Missa Ambrosiana, sed in quibusdam variat.
130. Et clara est prius confessio, etc. Sanctus Augustinus, serm. 9, de Sanctis: Beata aetas, quae necdum Christum potest loqui, et jam pro Christo meretur occidi.
131. Ante Passio, etc. Ita sanctus Augustinus (Tom. I) , serm. citato: Nondum opportuna vulneri, et idonea passioni.
132. Votiva dona. Votiva dona dicuntur sacramenta corporis et sanguinis Christi, quia voventur [Col. 0291C] omnia quae Deo offeruntur, ut supra ex sancto Augustino docuimus.
133. Eodem die sancti Fulgentii episcopi. Haec in aliis nostris Cod. mss. non exstant [Col. 0291D] Eadem de nostris Mss. sunt dicenda. , neque in Editis, neque apud Pamelium. Hic sanctus Fulgentius fuit ex monacho Ruspensis episcopus in Africa, cujus Acta vide apud Sur., Kal. Januarii. Nulla autem hic est peculiaris Missa de sancto Fulgentio, quia Missa de sancto Sylvestro ei est applicanda, cum utrique conveniat.
134. In Octavis Domini. Sic Corippus, lib. IV.
Hic autem uno eodemque die octava celebratur Natalis Domini ejusdemque Circumcisio. Nativitatis octava apparet ex titulo festi in omnibus Codicibus nostris mss. et in editis; [Col. 0292D] Circumcisionis festum notatur in veteri Lectionario apud Mabill., de Liturgia Gallic., lib. II, pag. 112 et seq. Ibid. legitur Dominica post Circumcisionem Libro III, habes in Missali Gothico Missam In Circumcisione Domini nostri Jesu Christi. Circumcisionis dies ex Praefatione et Benedictione, cujus celebritas est antiqua, nam illius mentio fit in concilio Turonensi II, can. 17: Et hora octava in ipsis Kalendis Circumcisionis Missa Deo propitio celebretur. Porro in Cod. Rhemensi eodem die sequitur Missa sic inscripta: Missa prohibendum ab idolis. Sed deest particula ad, et legendum [Col. 0292A] Missa ad prohibendum ad idolis, ad quod spectant ejusdem Missae Collectae.
Ratio Missae hujus instituendae est, quia olim Kalendis Januariis homines multis paganorum superstitionibus erant obnoxii, de quibus consule observationes nostras ad Concordiam regularum, cap. 50, § 13. In has invehitur sanctus Petrus Chrysologus serm. 155.
135. Quatenus in octavo, etc. Per octavum diem, seu octavam, designatur supremus Resurrectionis dies, et sempiternae felicitatis aevum ultimum, evoluta hujusce saeculi hebdomade. S. Anastasius Sinaita, expositione in Psalm. VI: Ψαλμὸς τῷ Δαβὶδ περὶ ὀγδόης. Ὀγδόην ὀφείλει ἡ Γραφὴ ὀνομάζειν τὴν μετὰ τὴν ἑβδόμην τοῦ παρόντος αἶῶνος ζωὴν, καὶ διαγωγὴν, ἥν προεμήνυσεν ἡ ὀκταήμερος ἡ περιτομή. Id est: Psalmus David pro octava. Octavam solet appellare Scriptura vitam illam quae post septimam hujus saeculi sequitur, quam octavo die facta 301 Circumcisio praesignavit. Sanctus Gregorius Nyssenus, expositione in Psalmum VI: Διότι τοῦ ἑβδουατικοῦ παυσαμένου χρόνου ἐνστήσεται ἡμέρα ὀγδόη μετὰ τὴν ἑβδόμην· ὀγδόη μέν λεγομένη, ὅτι μετὰ τὴν ἑβδόμην γίνεται· οὐκέτι δὲ τοῦ ἀριθμοῦ διαδοχὴν ἐφ` ἑαυτῆς δεχομένη, etc. Id est: Propterea quod septenario tempore finito, post septimum instabit dies octavus; qui octavus quidem dicitur, quia post septimum existit, numeri vero vicissitudinem in sese non amplius admittit. Unus enim in perpetuum nulla unquam caligine diremptus permanet. Alius enim cum efficit sol, qui veram suo fulgore lucem edit; qui postquam nobis semel illuxerit, ut inquit Apostolus, deinceps occasu non occultatur. Sanctus Basilius, cap. 27, libri de Spiritu sancto ad Amphilochium: Sed quod is dies videatur aliquo modo imago venturi saeculi, eoque cum sit principium dierum, non primus a Mose, sed unus appellatus est: Et factum est vespere, et mane dies unus, tanquam qui saepe recurrat. Καί μία τοίνυν ἡ αὐτὴ, καὶ ὀγδόη, ἧς καὶ ὁ ψαλμῳδὸς ἔν τισιν ἐπιγραφαῖς τῶν ψαλμῶν ἐπεμνήσθη, δι` ἑαυτῆς ἐμφανίζουσα τὴν μετὰ τὸν χρόνον τοῦτον κατάστασιν τὴν ἄπαυστον ἡμέραν, τὴν ἀνέσπερον, τὴν ἀδιάδοχον, τὸν ἄληκτον ἐκεῖνον καὶ ἀγήρω αἶῶνα. Id est: Ut unus sit idem et octavus, unum illum singularem et verum octavum, cujus Psalmista alicubi in quibusdam Psalmorum titulis meminit, per se significans diem, inquam, post horum temporum statum nunquam finiendum, ac vesperae nescium, nec successori cedentem, hoc est aeternitatem, quae nec finem habet, nec senium novit.
Hujus rei notitiam aliquam habuisse videtur Plato rerum Hebraicarum haud plane ignarus, qui scripsit sanctos viros, emenso hujus vitae curriculo, ubi septem dies in prato amoenissimo constiterint, inde octavo die migraturos ad coelum per septem planetarum orbes. Ἡ δὲ μετὰ τοὺς πλανωμένους πορεία ἐπὶ τὸν οὐρανὸν ἄγει, τουτέστιν, τὴν ὀγδόην κίνησίν τε καὶ ἡμέραν. Id est: Quod autem post errantes illos orbes iter suscipitur, recta perducit ad coelum; is enim octavus est motus et dies, apud Clementem Alexandrinum, lib. V Stromatum. Hoc autem in hac Praefatione dicitur [Col. 0292D] ratione Circumcisionis, quae die octavo Nativitatis cujusque Hebraeis fieri lege Mosaica praecipitur, quae juxta rationem allegoricam Resurrectionis diem significat, in quo perfecta erit omnium vitiorum et animi motuum ac perturbationum mortificatio, ut testatur sanctus Athanasius, sermone de Sabbato et Circumcisione. Διὰ τοῦτο καὶ ὀγδόῃ ἡμέρᾳ περιτέμνεσθαι ἐκέλευσεν ὁ νόμος, καὶ ἀπαράβατος ἦν ἐντολὴ, σημαίνουσα τὴν μετὰ τὴν ἑβδόμην ἀναγέννησιν πάντων. Id est: Ideo octavo die circumcidi imperatum fuit a lege, neque id unquam violabatur mandatum, significans post septimum diem omnium regenerationem. Ita [Col. 0293A] sanctus Anastasius Sinaita supra citatus. Notandum tamen hanc Praefationem dissidere quodammodo a Patribus citatis, qui septimam diem universum hujusce saeculi curriculum appellant, illa vero senarium numerum hoc omne saeculum nominat, septenarium requiem beatarum mentium, quae positis corporis exuviis, resurrectionem exspectant.
136. Ad gaudia sine fine mansura perveniatis. Cum videlicet beati perfecta tum animi tum corporis beatitudine perfruentur, quia ante resurrectionem sola animi felicitate potiebantur.
137. In illius inveniamur forma. Nempe glorificata.
138. Dominica prima post Natale Domini. In Codicibus Ratoldi et Rhem. officium hujus Dominicae [Col. 0293D] De nostris Mss. idem intellige. dissentit a Cod. nostro hoc sancti Eligii; sed Dominicae primae post octavas natalis officium in Cod. Ratoldi convenit tum quoad Praefationem et Benedictionem, tum quoad Orationes, cum hac Dominica, praeter ultimam: Propitiare, misericors Deus, etc., [Col. 0293B] quae non exstat in eodem Cod. Ratoldi.
139. In Vigilia Theophaniae. Theophania, ἣ τοῦ Θεοῦ φανέρωσις, id est Dei apparitio, inquit Suidas. Dicitur et θεοφάνια in plurali neutraliter, et Theophaniorum sacri, quod celebre erat paganis, meminit 302 Synesius in Calvitii encomio. Vulgo Epiphania. Haec autem vigilia jejunio caret, quia ob Natalis Christi laetitiam duodecim illi dies qui a natali Christi usque ad Epiphaniam intercidunt olim jejunio vacabant, illudque dierum spatium Graeci δωδεκαήμερον, id est, duodecim dies, appellant, excepto triduo Kalend. Januarii, quo in multis locis, et in Gallia maxime, ad calcandam gentilium consuetudinem litaniae fiebant, ut statuitur concil. Turonensis II, can. 17. Haec vigilia non exstat in Cod. Rodradi, neque in vetustissimo Codice Coloniensi, [Col. 0293D] Neque etiam in Cod. Reg. Suec. ut notat Pamelius.
140. In Epiphania Domini. Hoc festum celebratur mense Januario ex antiquo ritu, qui patet ex [Col. 0293C] Ammiano Marcellino, lib. XXI, cum loquitur de Juliano imperatore, tum in Galliis agente: Et ut haec interim celarentur feriarum die, quem celebrantes mense Januario Epiphaniam dictitant, progressus in ecclesiam solemniter numine adorato discessit. Epiphania autem, ἡ τοῦ σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ἔνσαρκος οἶκονομία, id est, Servatoris nostri Jesu Christi Incarnatio, inquit Suidas. Hoc die a Graecis recitatur sequentia magnae sanctificationis, omnibus ad fontes convenientibus cum lampadibus, et thure; ibique multis precibus aqua benedicitur tum ad baptismum, tum ad varios usus Christianorum. Sacerdos sanctam crucem rectam in aquam mergit, et ex eadem aqua templum et populum aspergit, ut fuse habetur in Euchologio. Hujus ritus meminit Theodorus lector in secunda ecloga: Καὶ τὴν ἐπὶ τῶν ὑδάτων ἐν τοῖς Θεοφανίοις ἐπίκλησιν ἐν τῇ ἑσπέρᾳ γίνεσθαι. Id est: Et invocationem super aquam in die Theophaniorum vespere fieri jussit. Agit ibi de Petro Cnapheo episcopo Antiocheno, quem ait hanc [Col. 0293D] Benedictionem vesperi fieri jussisse.
141. Stella duce. Diodorus Tharsensis episcopus, lib. V contra fatum, cap. 53, scribit stellam illam quae nato Domino magis visa est, non unam e multis in coelo fuisse, sed δύναμίν τινα θειοτέραν εἶς ἄστρον μὲν σχηματιζομένην, id est, potestatem quamdam diviniorem in stellae similitudinem efformatam. Sanctus Isidorus Pelusiota, epistolis 377 et 378, lib. I, scribit fuisse quidem eam veram stellam, sed cursum praeter caeterarum consuetudinem tenuisse, et [Col. 0294A] eo perculsos sapientes illos magos Dominum quaesivisse.
142. In novam nos immortalitatis suae lucem reparavit. Ita in Dominica prima post Epiphaniam, et in Editis. Sensus bonus est. In Codicibus mss. Ratoldi, Dominica 1 post Epiphaniam, Rhemensi et Rodradi, et apud Pamelium, legitur: In nova nos immortalitatis suae luce reparavit; ex quo tandem, sublata praepositione, exiit illud, quod est in Missali Romano: Nova nos immortalitatis suae luce reparavit.
143. Magorum. Magos Suidas scripsit apud Persas esse homines φιλοσόφους, καὶ φιλοθέους, id est, sapientiae studiosos, et Dei amatores. Hesychius magum interpretatur theologum. Hos autem magos qui Christum infantem adoraverunt sanctus Epiphanius, in Expositione fidei catholicae, refert ortos fuisse ex filiis Cetturae, quibus pater dedit munera, aurum, thus et myrrham, quae a Sodomorum et Gomorrhae regibus acceperat, ac propterea cum habitarent [Col. 0294B] in Magodia Arabiae regione, eadem munera Christo infanti obtulisse, Diodorus Tharsensis, cap. citato, scribit eos Persas fuisse, et a Chaldaeis de stella Servatorem omnium in carne natum, juxta vetus Balaam vaticinium, nuntiatura edoctos fuisse.
144. Primitiis. In Editis legitur primitus, male.
145. Qui cum sapientia, etc. Ita in Codice Ratoldi, Communis est theologorum sententia Christo statim ab ipso conceptionis suae momento datam fuisse omnem sapientiam, ac caeteras animi dotes, virtutesque sibi ratione unionis hypostaticae debitas, cum in ipso conceptionis puncto comprehensor fuerit, et nunquam viator, ut vocant, hoc est intuitivam Dei visionem 303 habuerit. Cum ergo in hac Benedictione precatur pontifex ut fidelibus spiritalium incrementa virtutum largiatur Deus, quemadmodum Christus sapientia, aetate et gratia profecit, haec capienda sunt juxta modulum et rationem personarum inter se collatarum, ut quemadmodum Christus crevit sapientia [Col. 0294C] et gratia experimentali, sic illi crescant nova acquisitione virtutum.
146. In octavis Theophaniae. In Cod. Rodradi, et apud Pamelium, haec solemnitas vacat. [Col. 0293D] Ita in Kalendar. Rom. et in Cod. Calensi. At in Gemet. ac in utroque Theod. festum hoc notatur. In iisdem Codd. seorsim habetur festum sancti Hilarii cum Orationibus et Praefatione hic assignatis. In primo Theod. alia plurima festa praecedunt, scilicet [Col. 0294D] sancti Basilii episcopi et confessoris ac doctoris II Kalend. Januarii, eodemque die sanctae Columbae virginis, sanctae Genovefae III nonas Januarii, sancti Remigii episcopi et confessoris Idibus Januar., quo die quoque annuntiatur festum sancti Hilarii. In Cod. Ratoldi legitur: Octavas Epiphaniae, et depositio sancti Hilarii. Ubi secunda Oratio est de sancto Hilario: Deus, cujus miseratione delinquentes mutantur ad veniam, etc. Super oblata Oratio prima est de sancto Hilario: Universitatis conditor, et humani generis reformator, etc. Praefatio de sancto Hilario, nulla de octava, hoc modo: Qui beatum Hilarium confessorem tuum praeelegisti tibi sacratae confessionis tuae antistitem, etc. Benedictio vero de octava, nulla de sancto Hilario: Deus, qui praesentem diem dignatus es eligere, ut et eum eligeres, tot miraculis demonstrare, etc. Secunda Oratio ad Complendum est de sancto Hilario: Deus, fidelium remunerator animarum, etc.
147. Sancti Felicis. Hic est sanctus Felix Nolae presbyter, cujus acta eleganti versu scripsit sanctus [Col. 0294D] Paulinus Nolae episcopus. In Codicibus Rodradi, Rhem. et Rat., atque apud Pamelium, additur in Pincis. Locus est Romae [Col. 0294D] Id optime probat Joan. Fronto in notis ad Kalend. Rom. hoc loco adversus Rosweydum. in quo sancti Felicis ecclesia aedificata est.
148. Confessoris. Ita appellatur sanctus Felix in omnibus Codicibus nostris, non martyr. Ita appellatur in Martyrologio ms. bibliothecae Corbeiensis: XIX Kalend. Februar., apud Nolam Campaniae, sancti Felicis presbyteri et confessoris. Et a sancto Augustino, lib. de Cura pro mortuis gerenda, cap. 1, [Col. 0295A] ut scilicet in beatissimi Felicis confessoris basilica poneretur, quemadmodum apud ipsum Usuardum excusum. Recte. Nam olim confessores appellabantur ii qui, multis pro Christi fide tormentis superatis, tandem, divina voluntate liberati, tot agonibus superstites tranquillam mortem obierunt, ut clarum est epist. 46 sancti Cypriani, et alibi passim; inter quos hic sanctus Felix enituit. In concilio Toletano IV. sancta Leocadia, quae non ferro, aut tormentis, sed carceris squalore et fame obiit, confessor appellatur.
149. Haereticis. Ita in Editis, et in Codicibus nostris mss. Haec vox improprie sumitur [Col. 0295D] Haec interpretatio minime placet doctissimo Tillemontio, rejiciturque nota 3 in sancti Felicis historiam, quem consule. Lege quoque nostrum Theod. Ruinart, in Actis martyrum, pag. 256. Caeterum non video quid adeo torqueat in explicandis his Praefationis verbis: Qui nec haereticis pravitatibus, nec saeculi blandimentis a sui status rectitudine potuit immutari. Num sancti Felicis tempore nulli exstiterunt haeretici? imo vero plurimos fuisse constat. Sed, inquies, quis sibi facile persuadeat Felicem presbyterum Nolanum, tam egregie adversus haereticos decertasse, idque a sancto Paulino aut ignoratum, aut saltem omissum fuisse? Verum de sancti Felicis certaminibus adversus [Col. 0296D] haereticos ne verbum quidem in hac de qua disputatur Praefatione. pro τὸ ethnicis. Et sanctus Fructuosos, c. 1 suae regulae quosdam pseudomonachos proprio viventes arbitrio appellavit haereticos: Hos tales, ubi repereritis, non monachos, sed hypocritas et haereticos esse credatis.
150. Celebramus. In Editis legitur colimus. Porro XIV Kalend. Februar. in Cod. Rodradi sequitur: Natale Mariae et Marthae; in Cod. Rhem.: Natale sanctae [Col. 0295B] Mariae et Marthae; in Cod. Ratoldi: Natale sanctorum Mariae et Marthae, ubi τὸ sanctorum sumitur substantive in plurali, et saepe occurrit in nostris Mss. et in Miss. Rom. In nostris Codicibus citatis similes exstant Orationes de eisdem sanctis in hunc modum: Exaudi, Domine, populum tuum cum sanctorum tuorum tibi patrocinio supplicantem, ut temporalis vitae nos tribuas pace gaudere, et aeternae reperire subsidium. Per Dominum. Super oblata: Preces, Domine, tuorum respice oblationesque fidelium, ut et tibi gratae sint pro tuorum festivitate sanctorum, et nobis conferant tuae propitiationis 304 auxilium. Per Dominum. Post Communionem. Sanctorum tuorum, Domine, intercessione placatus praesta, quaesumus, ut quae temporali celebramus actione, perpetua salvatione capiamus. In quibus Orationibus τὸ sanctorum sumendum est etiam substantive, ut supra dictum est. In Martyrologiis Romano et Adonis, eodem die, annotatur natale sanctorum Marii et [Col. 0295C] Marthae, conjugum, etc. Sed haec nostrorum Sacramentariorum Missa intelligenda est de sanctis sororibus Lazari, Maria et Martha, primo quia in ea martyres non appellantur. Secundo id suadet Martyrologium ms. sancti Hieronymi, ubi eodem die haec videre est: Hierosolyma, Marthae et Mariae sororum Lazari.
Idem habetur in Martyrol. ms. biblioth. Corb.: Hierosolyma, Marthae et Mariae. Caetera scalpta sunt a quodam (ut credere par est) nugatore, sed quodammodo apparet scriptum fuisse sororum Lazari; in parvulo Martyrologio ms., quod assutum est Sacramentario Rhem., ubi eodem die legitur: Hierosolyma, Martha et Maria sorores Lazari; in Kalendario Codicis Ratoldi, in quo eodem die legitur: Hierosolymis, Marthae et Mariae; in altero parvulo Martyrologio ms. biblioth. Corb.: XIV Kalend. Febr. in Africa, Quinti Pauli, Geronti, Mariae et Marthae; in Martyrologio Rabani, eodem die: Hierosolyma, natale Marthae et Mariae sororum Lazari; et in Martyrologio Notkeri: XIV Kalend. Febr., Hierosolymis, nativitas [Col. 0295D] Marthae et Mariae sororum Lazari. Postridie vero in eisdem Martyrologiis sancti Hieronymi, majoris Corbeiensis, Rabani et Notkeri, quemadmodum et in Martyrologio Usuardi, annotatur dies sanctorum [Col. 0296A] Martyrum Marii et Marthae conjugum, etc. Ex quibus apparet quam recte in dictis Sacramentariis assignetur Missa Mariae et Marthae XIV Kalend. Febr. et quod haec nomina sint intelligenda de sororibus Lazari [Col. 0296D] In Gemet., ad diem XIV Kalend. Februar. legitur tantum: Sanctarum Mariae et Marthae. Prius autem notatur natal. sancti Mauri abb. XVIII Kalend. Febr., et Depositio Antonii XVI Kalend. ejusdem mensis. .
151. Fabiani. In Cod. Ratoldi est unica Missa de sanctis Fabiano et Sebastiano cum diversis tamen Orationibus, praecedente ubique sancti Sebastiani Oratione, cujus est sola Praefatio, non discrepans a Praefatione Codicum Rod. et Rhem. Benedictio est utriusque sancti: Deus, qui triumphantibus pro te martyribus regiam coelestis aulae potentiae dextra pandis. Ubi τὸ regia januam significat, ut in Regula Magistri, cap. 83: Et exuti rebus monasterii duntaxat sine gravi injuria clausa regia excludantur. Consule observationes nostras ad Concordiam reg., cap. 67, § 2.
152. Et quos pondus. Optima lectio. In Cod. Rodradi: Et quia nos pondus; et in fine reperitur τὸ nos in hunc modum, nos protegat. In Cod. Ratoldi et [Col. 0296B] apud Pamelium legitur: Et quia pondus, ut in Missali Romano.
153. Sanctae Agnetis. In Cod. Rodradi, sanctae Agnes. Juxta formam Graecorum, ut videre est ecloga 2 Theodori Lectoris, sub finem: ἀπετέθησαν τὰ λείψανα τῶν ἁγίων Στεφάνου, καὶ Λαυρεντίου καὶ Ἀγνῆς, id est: Depositae sunt reliquiae sanctorum Stephani et Laurentii et Agnes. Ita loquitur sanctus Ambrosius libro primo de Off., cap. 41. Ita Prudentius, in Peristephano:
305 154. Et diem beatae Agnetis martyrio consecratam solemniter recensere. Codex Rhem. habet: [Col. 0296C] Recensentes enim diem beatae Agnetis martyrio consecratum.
155. Simul est facta conformis, etc. In Missa Ambrosiana legitur: Simul est ejus facta conformis, ut sempiternitati ejus sociaretur et gloriae.
156. Ut vinceret. In Cod. Rodradi, et apud Pamelium, quo vinceret, cui debet affligi accentus gravis, ut sit quò et idem erit sensus. In Editis et in Cod. Ratoldi quod vinceret, et bonus etiam sensus erit, si particulae quòd apponatur accentus. In Cod. Ratoldi reperitur haec benedictio: Benedicat vobis Dominus coelorum rector et conditor, etc.
Porro habetur in Cod. Rhem. X Kalend. Febr., natale sanctorum Merentiani et Macarii martyrum. Sed lege Emerentianae, quae est virgo et martyr collactanea sanctae Agnetis. [Col. 0296D] In priori Theod. legitur X Kalend. Febr., sanctorum Emerentianae et Macarii. In Gemet. scribitur per abbreviationem sanctorum Emerentianae et Macarii. In parvo Martyrologio assuto Rhemensi Sacramentario, eodem die fit horum mentio martyrum: X Kalend. sanctorum Emerentiani, (leg. Emerentianae) et Machari, et passio sanctae Asclae In Kalendario quod praemittitur Sacramentario Ratoldi: [Col. 0296D] X Kalend., natale sanctae Emerentianae virginis et sancti Macharii, et passio Parmenae diaconi. Item in Martyrologio ms. sancti Hieronymi, eodem die: Et alio loco, passio sanctorum Eugenii, Emerentianae et [Col. 0297A] Macharii, Pulvii, Martyrum. Forsan leg. Publii. Itaque Macharius, de quo est praesens Missa, cum eodem die conjungatur in dicto Martyrologio cum sancto Eugenio martyre, is est Macarius qui a Juliano Apostata in Oasim Arabiae oppidum relegatus, ibidem cum sancto Eugenio securi percussus est, ut scribit Metaphrastes in sancto Artemio. Eodem die Macarii et Eugenii meminit Rabanus in Martyrologio. Emerentianae et Macarii missa est ejusmodi in Cod. Rhem.: Majestati tuae nos, Domine, martyrum supplicatio beata conciliet, etc. Martyrum tuorum nos, Domine, semper festa laetificent, etc. Super oblata: Accepta tibi sit, Domine, sacratae plebis oblatio, etc. Postcomm.: Jugiter nos, Domine, sanctorum tuorum vota laetificent, etc. [Col. 0297D] Eadem assignatur Missa in jam laudatis Codd. .
157. Deus, qui universum mundum beati Pauli praedicatione docuisti, etc. Sanctus Paulus universum mundum sua praedicatione docuit, ut testatur sanctus Clemens in epist. 1 ad Corinthios: Διὰ ζῆλον ὁ Παῦλος ὑπομονῆς βραβεῖον ἀπέσχεν, ἑπτάκις δέσμα φορέσας, παιδευθεὶς, λιθασθείς, κῆρυξ γενόμενος ἔν τε τῇ ἀνατολῇ, καὶ ἐν τῇ δύσει, τὸ γενναῖον τῆς πίστεως κλέος ἔλαβεν, δικαιοσύνην διδάξας ὅλον τὸν κόσμον, καὶ ἐπὶ τέρμα τῆς δύσεως ἐλθὼν. Id est: Paulus propter zelum in vincula septies conjectus, verberibus caesus, lapidatus, patientiae praemium reportavit, in Oriente et in Occidente verbi praeco factus, illustrem fidei gloriam sortitus est, justitiam per mundum universum docens, ad Occidentis terminos veniens. Et sanctus Gregorius Nyssenus, Orat. de occursu Domini: Ἡ ἀπὸ Ἱερουσαλὴμ, καὶ κύκλῳ μέχρι τοῦ Ἰλλυρικοῦ, μᾶλλον δὲ μέχρι τῶν περάτων τῆς γῆς φάνασα ἀστραπὴ, ἡ τῆς θείας βροντῆς ἐν τῷ μυστικῷ τροχῷ τοῦ Εὐαγγελίου τῷ κατὰ πάσης κυλισθέντι τῆς οἶκουμένης, ἡ διειδεστάτη καὶ μεγαλόθρους φωνή. Id est: fulgur illud a Jerusalem, et circumjacentibus regionibus usque ad Illyricum, imo usque ad terminos terrae luxit; illa divini tonitrui in mystica Evangelii rota, quae per orbem terrae volvebatur, clarissima maximeque sonora vox. Agit enim hoc loco [Col. 0297C] de sancto Paulo apostolo. Et sanctus Joan. Chrysost., hom. 13, in Epist. I ad Cor., agens de sancto Paulo: Contemplare ergo statuam auream, etc. Ἀλλ` ἀπὸ Ἱερουσαλὴμ μέχρι τοῦ Ἰλλυρικοῦ τρέχοντα, καὶ εἶς Σπανίαν ἀπίοντα, καὶ πανταχοῦ τῆς οἶκουμένης καθάπερ ὑπόπτερον φερόμενον. Id est: a Jerusalem usque ad Illyricum currentem, in Hispaniam 306 abeuntem, et tanquam alatam totum orbem pervagantem.
158. Quod non ejus condierit disciplina. In Cod. Rhem. legitur: Quod ejus non convenerit disciplinis. [Col. 0297D] Ita quoque in priori Theod. Post quae haec sequuntur in eodem Codice: Quem hodie vas factum electionis, magistrum et doctorem gentium vocandarum mutato nomine collocasti per Christum Dominum, his praetermissis quae sunt in hoc codice sancti Eligii, et aliis codicibus nostris. Ubi nota quod dicitur mutatum fuisse nomen sancto Paulo die conversionis suae.
159. Eodem die sancti Projecti [Col. 0297D] In ms. Calensi nulla exstat sancti Projecti memoria. . In Cod. Rhem. legitur etiam sancti Projecti. Vulgo, Praejecti, ut in Cod. Rodradi, nempe in collectione Praefationum, [Col. 0297D] Gallice, saint Prix. Fuit episcopus Arvernae, trucidatus cum abbate Amarino a loci proceribus, anno 670, juxta Sigebertum. De eo agit Usuardus in Martyrologio hac die et ms. Martyrologium biblioth. Corb. supra citatum. Ejus Acta vide apud Surium eodem die.
160. Repetita. Ita in Cod. Rodradi. In Cod. Rhem. praeponitur praepositio in. Haec autem verba, repetita solemnitate, arguunt duplicem festum sancti Projecti, qui adhuc in Gallia perseverat.
161. Concedasque nobis, etc. Ita in Cod. Rodradi, usque ad Praefationis finem quae desunt in Cod. Rhem. Sed illorum loco post illa verba, tribuas jugiter [Col. 0298A] suavitatem, haec sequuntur: Quod nobis, Domine petimus benignus impertias; ut amemus ejus meritum passionis, et indulgentiam nobis semper fidelis patronus martyr tuus Projectus obtineat. Per Christum Dominum nostrum.
162. De Nativitate. Ita Codex Rhemensis, quod deest in Cod. Rodradi; pro quo in Cod. Ratoldi et apud Pamelium habetur secundo.
163. Purificatio sanctae Mariae virginis. In Codicibus Rodradi et Ratoldi, ΥΠΑΠΑΝΤΙ, [Col. 0298D] Et in Cal. necnon in duobus Theod. apud Pamelium, ΥΠΑΝΤΙ ; quod perinde est, id est occursus. Causam reddit sanctus Hildephonsus, serm. de Purificatione: Quia cum Dominus hodierna die in templum a parentibus fuisset delatus, a sanctis, quos plurimos Jerosolymis fuisse non dubium est, eis obviari credimus. Denominatio a Graecis est derivata, qui hoc festum sic indigitarunt. Ita appellatur a Codino Curopalate, lib. de Officiis Constantinopolis, κατὰ τὴν τῆς Ὑπαπαντῆς ἑορτὴν, id est, in festo Occursus; Cedreno in Justino, et in novella Emmanuelis Comneni [Col. 0298B] imperatoris, quam profert Theodorus Balsamo in cap. 1, tit. 6, Nomocanonis Photii: ἡ β' τοῦ φεβρουαρίου διὰ τὴν τοῦ Σωτῆρος ὑπαπαντὴν, id est, secunda Februarii ob Salvatoris occursum. Hoc festum a Theophylacto Simocatta, lib. VIII Hist., cap. 4, dicitur τεσσαρακοστὴ ἡμέρα τῆς γενεθλιακῆς πανηγύρεως τοῦ μεγάλου Θεοῦ Ἱησοῦ, id est, quadragesima dies celebritatis Natalium magni Dei Jesu. In Cod. Rhem. hoc festum appellatur sancti Simeonis.
In eo festo fiunt cum cereis ardentibus rogationes seu processiones, ex satis antiquo more, superstitione veteri, qua Romani hoc mense in honorem Februi Dei, id est Plutonis, cum cereis ardentibus lustrabant urbem, in piam ac sanctam mutata religionem; siquidem harum mentionem facit sanctus Hildephonsus qui floruit anno 644, serm. supra citato: Agitur haec festivitas mense Februario, quem Romani adhuc pagani a Februo, id est Plutone, sic vocaverunt, etc. Quam lustrandi consuetudinem congrue [Col. 0298C] et religiose Christiana mutavit consuetudo, cum eodem mense, hoc est hodierna die, in honore sanctae Dei genitricis, et perpetuae virginis Mariae non solum clerus, sed omnis 307 plebs Ecclesiarum loca cum cereis et diversis hymnis lustrantes circumeunt. Idem scribit sanctus Eligius, homil. 2: Nunc igitur vanae superstitionis errorem pulchre Christiana devotio ad veram convertit religionem, cum jam non post quinquennium, nec, ut olim, circa finem mensis Februarii una lustratur civitas Romana ob honorem Februi qui falso lustrationum, id est purgationum, potens putabatur, et Deus infernorum, et ob dignitatem ejus, quae jam cessavit, terreni Romanorum imperii, sed per singulos annos, circa initium ejusdem mensis universa Dei civitas, sancta videlicet Ecclesia illustratur, fidei lumen, quod filiorum suorum fulget in cordibus, designans cereorum lumine, quod eorumdem gestatur manibus, etc. Apud Alcuinum, Amalarium et Walfridum, nulla exstat cereorum Benedictio; sed Alcuinus tantum ait cereos dari a pontifice. At in Cod. Ratoldi exstat [Col. 0298D] unica Benedictio sub hoc titulo: Benedictio super candelas, quae habetur in Ordine et Missali Romano, sed in quibusdam variat, sicquo incipit: Domine Jesu Christe, Creator coeli et terrae, Rex regum et Dominus dominantium, [Col. 0298D] Haec Benedictio legitur in Gemet., sed tres aliae antecedunt. etc. Purificationis solemnitatem ortum habuisse Constantinopoli anno 9 Justini magni, quo Antiochia gravi terrae motu corruit, refert Cedrenus. Theophanes, lib. XVI Hist. refert ad annum 15 imperii Justiniani festi hujus institutionem: Anno decimo quinto imperii Justiniani, mense Octobri, facta est mortalitas Byzantii, et eodem anno Hypapante Domini suscepit initium, ut celebraretur apud Byzantium secunda die Februarii mensis. Qui [Col. 0299A] auctores intelligendi sunt de tempore quo primum ortum est ejusdem festum Byzantii; est enim longe antiquior hujus in Ecclesia festi institutio; nam celebre erat tempore sancti Gregorii Nysseni, ut planum est ex sermone quem de occursu Domini composuit. Καὶ γὰρ ὅτε κατὰ τὸν ἀρχέτυπον καιρὸν, ὡς ἄν τις εἴποι, τῆς παρούσης ἑορτῆς , etc. Id est: Etenim quando circa tempus quod est archetypum ( ut sic dixerim ) praesentis festi, is qui forma divina praeditus erat et formam servi sumpserat, Mediator inter Deum et homines factus, legis praeceptum exsequens, quadraginta dies natus infans sempiternum illud verbum, una cum genitrice convenientem atque praescriptam hostiam portante ad templum pergebat, etc. Οὗ τινος ἡμεῖς τὴν ἀνάμνησιν ἑορτάζοντες σήμερον , etc. Id est: cujus nos hodie mysterii memoriam celebrantes, etc. Quare hujus solemnitatis celebrandae viam non aperuit Gelasius papa, cum Lupercalia sustulit; tum etiam quia juxta citatos Patres Hildephonsum et Eligium [Col. 0299B] non ex occasione Lupercalium hoc festum natum est, sed lustrationis urbis quae Romae agebatur, in honorem deorum infernalium, maxime vero Februi, id est Plutonis, superstitione in veram mutata religionem. Etsi enim Lupercalia fierent mense Februario, inferiae tamen seu Plutonis sacra eodem mense celebrabantur, et hic mensis a deis inferis, seu Plutone est denominatus, non vero a Lupercalibus, ut videre est apud Varronem, lib. V de Lingua Latina: A Deis infereis Februarius appellatus, quod his parentetur. Ovidium, lib. II Fastorum:
164. Ad Collectam. Per [Col. 0229] Varias Collectae significationes repete ex scholiis Angeli Roccae ad hunc locum, in Edit. Vatic. et Gussanvil. Collectam hoc loco quidam arbitrantur significari collectionem eleemosynarum, et hanc Missam inscribi Ad Collectam, quia diebus solemnioribus fiebant eleemosynae. Quod etsi admiserim, non opinor tamen hoc loco per Collectam significari eleemosynam, sed conventum et synaxim ad divinum officium peragendum, et communes preces fundendas, atque etiam ipsum divinum officium. Sanctus Hieronymus, in Epitaphio Paulae: Quo signo vocabantur ad Collectam. Sanctus Epiphanius epist. [Col. 0300A] ad Joannem episcopum Hierosolymitanum: Cum igitur celebraretur Collecta in Ecclesia villae, quae est juxta monasterium nostrum. Sanctus Pachomius, in Regula, ex interpretatione sancti Hieronymi, art. 107: Sex Orationes facient vespertinas juxta exemplum majoris Collectae. Art. 121: Si quis tulerit rem non suam, ponetur super humeros ejus, et aget poenitentiam publice in Collecta. Hujus loci explicatio patet ex Ordine Romano. Nam ibi narratur ut in hac celebritate clerus et populus colligitur, seu congregatur, ad sanctum Adrianum exspectans pontificem: Pontifex, ingressus sacracrium, induit se nigris vestibus, et schola cantat Exsurge; tunc sequitur Oratio ad Collectam Exaudi, seu Erudi, ut in quibusdam ex nostris Sacramentariis legitur; postea cerei benedicuntur. Benedictione expleta, proceditur ad sanctam Mariam, ubi Missa celebratur. Id confirmatur ex Missa nativitatis sanctae Mariae in hoc Codice, in qua Orationem ipsius alia praecedit, cui praefigitur hic titulus, Ad Processionem. Ubi Processio sumpta saltem [Col. 0300B] pro suo termino, id est procedentium, cum ad ecclesiam pervenerint, coetu, nihil aliud est quam in quod Collecta in hac Purificationis celebritate appellatur.
165. Erudi. Ita in Editis, et in Cod. nostris mss., et apud Pamelium. In Ordine et Missali Rom. legitur Exaudi. Et sane, quamvis τὸ exaudi non sit rejiciendum, τὸ erudi huic orationi optime congruit, quasi populus per exteriorem cultum eruditus possit gratiam assequi interiorem, quae exteriori illo cultu designatur.
166. Ministrum. Servum, subditum, quia Christus singulari humilitatis exemplo se legi subjecit; et qui infinito sanguinis sui pretio mundum venerat redempturus, pusillis quinque siclis redimi voluit.
167. Poenarum. In Cod Rhemensi, peccatorum, id est, tortorum, carnificum, tyrannorum.
168. Agathen. Ita in aliis Codd. nostris mss. juxta formam Graecam, ἀγαθή .
169. Semper exstitit. In Editis deest τὸ semper.
[Col. 0300C] 170. Haec Hostia. Non simplex panis et vinum, sed Christus, qui sub speciebus panis et vini est immolandus. Haec enim vocabula non sunt nude consideranda, sed prout ad Christum referuntur.
171. Per florem virginalis uteri. Id est Christum, florem verum, qui fusus est ex utero Virginis. Juxta illud Isaiae, cap. XI: Egredietur virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet.
309 172. Conservata justitia, etc. Justum enim erat ut Adami carne victa a diabolo caro Christi diabolum vinceret, ut elatus de carne prostrata a carne sterneretur.
173. Quae est salutifera, et ineffabile divinae gratiae sacramentum. Ita in Cod. Ratoldi, et apud Guitmundum infra citandum. In Sacramentis Ambrosianis et Cod. Rodradi: Quae salutifero et ineffabili divinae gratiae sacramento offertur. In Cod. Rhem.: Quae est mira rursus et ineffabilis divina gratia sacramenti. Sed legendum puto et ineffabile divinae gratiae sacramentum.
174. Et unum Christi corpus sancti Spiritus infusione perficitur. Recte. Siquidem Spiritui sancto veteres attribuunt productionem corporis et sanguinis Christi in Eucharistia, per quamdam appropriationem videlicet. Sanctus Cyrillus Hieros., Cathec. 5 mystagogica: Παρακαλοῦμεν τὸν φιλάνθροπον Θεὸν, τὸ ἅγιον πνεῦμα ἐξαποστεῖλαι ἐπὶ τὰ προκείμενα, ἵνα ποιήσῃ τὸν μὲν ἄρτον σῶμα Χριστοῦ, τὸν δὲ οἶνον αἷμα Χριστοῦ. Πάντως γὰρ οὗ ἂν ἐφάψαιτο τὸ ἅγιον πνεῦμα, τοῦτο ἡγίασται καὶ μεταβέβληται . Id est: Rogamus Deum benignum ut super ipsa proposita sanctum Spiritum emittat, ut panem quidem faciat corpus Christi, vinum vero sanguinem Christi. Omnino enim quod attigerit Spiritus sanctus, hoc sanctificatur et transmutatur. Theophylactus, in V cap. Joan.: Μεταποιεῖται ἀποῤῥήτοις λόγοις ὁ ἄρτος οὗτος διὰ τῆς μυστικῆς εὐλογίας, καὶ ἐπιφοιτήσεως τοῦ ἁγίου πνεύματος, εἶς σάρκα τοῦ κυρίου . Id est: Transformatur arcanis verbis panis iste per mysticam benedictionem et infusionem sancti Spiritus in carnem Domini. Idem scribit sanctus Joannes Damascenus, lib. IV de Fide orthodoxa, cap. 14, ubi docet panem et vinum transformari in corpus et sanguinem Christi, per illapsum Spiritus sancti, quemadmodum verbum Dei incarnatum est in utero Virginis per ejusdem Spiritus sancti infusionem: Quomodo fiet istud, dicit sancta Virgo, quoniam virum non cognosco? Respondet Gabriel archangelus: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi. Καὶ νῦν ἐρωτᾷς, πῶς ἄρτος γίνεται σῶμα Χριστοῦ, καὶ οἶνος καὶ τὸ ὕδωρ αἷμα Χριστοῦ_ λέγω σοι κἀγώ· Πνεῦμα ἅγιον ἐπιφοιτᾷ, καὶ ταῦτα ποιεῖ ὑπὲρ λόγον καὶ ἔννοιαν . Id est: et nunc interrogas quomodo panis fit corpus Christi, et aqua et vinum sanguis Christi? Ego quoque dico tibi: Spiritus sanctus supervenit, et haec operatur supra quam dici et intelligi potest. Ita etiam docet sanctus Germanus [Col. 0301B] patriarcha Constantinopolitanus, in mystica Theoria: Unde et Sanctus spiritus beneplacito Patris, et voluntate Filii invisibiliter praesens praemonstrat divinam confectionem, et manu sacerdotis obsignat: Καὶ μεταβάλλει, καὶ τελειοῖ τὰ προκείμενα ἅγια δῶρα εἶς σῶμα καὶ αἷμα τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ . Id est: Et convertit, et conficit proposita sancta dona in corpus et sanguinem Domini nostri Jesu Christi. Id etiam apparet ex veteri inscriptione altaris lignei argento obducti, quondam aedificati munificentia Rogerii episcopi Elloronensis:
Quare olim quibusdam sanctissimis viris haec sacrosancta mysteria conficientibus, sancti Spiritus praesentia sub quodam visibili signo apparere solebat, ut quondam sancto Joanni abbati, cognomento [Col. 0301C] Chozebitae, qui postea fuit Caesareae Palaestinae episcopus, ut refert Joannes Moschus, in Limonario, cap. 25, 27. Idem scribit de quodam presbytero cujusdam in Cilicia pagi, nomine Mardardus, qui non prius Missam incipiebat quam videret Spiritum sanctum altari obumbrantem; et cap. 150 scribit de quodam Rumelli prope Romam episcopo, qui ad Orationem oblationis 310 solebat videre descensum Spiritus sancti, et celebrans coram papa Agapeto, amoto quodam diacono, qui ei erat impedimento, ipse cum papa vidit ad ventum Spiritus sancti.
175. In singulis portionibus totus est. Huic doctrinae quadrat illud sancti Basilii, epist. ad Caesariam patriciam: Ταυτὸν τοίνυν ἐστὶ τῇ δυνάμει, εἴτε μίαν μερίδα δέξεταί τις, εἴτε πολλὰς μερίδας ὁμοῦ . Id est: Idem igitur est potestate, sive quis unam particulam accipiat, sive multas simul. Unde praeclare dicit sanctus Caesarius, dial. 3, interr. 169: Τὸ ἐπὶ τῆς θείας τραπέζης ἱερουργούμενον, καὶ τῷ θιάσῳ παντὶ ἀτμήτως διαιρούμενον καὶ ἀλήκτως μετεχόμενον . Id est: Quod in sacra mensa consecratur, et universo coetui sacro indivise dividitur, et sine defectu participatur. Hujus autem Praefationis meminit Guitmundus lib. I de corporis et sanguinis Christi in Eucharistia Veritate: Ne autem me quis existimet hanc sententiam ex meo sensu commentatum, Praefationem istam, quae per totum pene orbem Latinum inter Epiphaniam et Septuagesimam in quadam die Dominica habetur, hic [Col. 0302A] supposui haec continentem: Aeterne Deus, et tibi hanc immolationis Hostiam offerre, quae est salutifera, et ineffabile divinae gratiae sacramentum; quae offertur a plurimis, et unum Christi corpus sancti Spiritus infusione perficitur. Singuli accipiunt Christum Dominum, et in singulis portionibus totus est, nec per singulas minuitur, sed integrum se praebet in singulis, etc. Et Algerus lib. I de eodem Sacramento, cap. 15, haec ejusdem Praefationis quam sancto Ambrosio attribuit, verba citat: Item Ambrosius, Dominica quinta post Epiphaniam: Singuli accipiunt Christum Dominum, et in singulis portionibus totus est; nec per singulas minuitur, sed integrum se praebet in singulis. Quae verba etiam habentur in liturgia Ambrosiana.
176. Per singulos. Ita in Codicibus Rodradi et Ratoldi, apud Guitmundum, et in liturgia Ambrosiana. In cap. citato Algeri legitur Per singulas. Non male, quia ad τὸ portionibus, potest referri.
177. Unum Christi corpus efficimur. Juxta doctrinam sancti Augustini, tractatu 27 in Joannem: Hoc [Col. 0302B] ergo nos docuit et admonuit mysticis verbis, ut simus in ejus corpore sub ipso capite in membris ejus edentes carnem ejus, non relinquentes unitatem ejus. Porro in Codice Rhemensi sequitur. IV Idus Feb., natale sanctorum Zotici, Hiacynthi, Herennii, ubi legendum Irenaei, ut apud Usuardum, et in Martyr. ms. Bibl. Corb. hac die. In Martyrol. sancti Hieronymi ms.: Romae, Sotheris, Zotici, Jacinthi, Hirenei, Dionysii. Pro quo ultimo, apud Usuardum, et in Martyrol. ms. citato, habetur Amantii. Missa est hujusmodi. Oratio: Domine Deus noster, multiplica super nos gratiam tuam, etc. Super oblata: Suscipe, Domine, populi tui pro martyrum festivitate sanctorum, etc. Sed videtur deesse τό Hostias, vel τό sacrificium, aut quid simile. Postcommun.: Sacramenti tui, Domine, quaesumus, sumpta benedictio, etc.
178. Natale sancti Valentini [Col. 0301D] Abest martyris in Calensi. Ante hoc festum in Gemet. multa alia assignantur, scilicet sancti Vedasti conf., VIII Idus Febr.; sanctae Scholasticae virg., IV Id. Febr., et sanctae Sotheris virg. eodem die. Denique sanctae Eormenihildae virg., Idibus ejusdem mensis. martyris. Ita in Editis, apud Pamelium et in Codicibus nostris mss., excepto Rhem., in quo habetur: Natale sanctorum [Col. 0302C] Valentini, Vitalis, Filiculae et Zenonis. Qui sancti omnes occurrunt eodem die in Martyrologio Usuardi. Romae Natalis beati Valentini praesbyteri, etc. Item Romae, sanctorum Vitalis, Feliculae et Zenonis. Idem habetur in Martyrol. Notkeri et in Martyrol. ms. Corb. Biblioth., in quo male legitur Feniculae. Horum Missa est hujusmodi. Oratio. Tuorum nos, Domine, quaesumus, precibus tuere Sanctorum, etc. Super oblata. Ad Martyrum tuorum, Valentini, Vitalis, Feliculae et Zenonis, Domine, festa venientes, etc. Postcomm. Protege, Domine, plebem tuam, etc. 311 In eodem Cod. Rhem. sequitur: XIV Kalend. Mart., nat. sanctae Julianae. Haec est Juliana virgo et martyr, quae Nicomediae passa est, de qua Martyrologium sancti Hieronymi eodem die: Nicomediae, passio sanctae Julianae virginis et martyris. Apud Usuardum, et in Martyrol. ms. toties citato: Cumis, sanctae Julianae virginis, quae post varia tormenta, etc. Sed locum nominant translationis, non passionis, ut ex Martyrologiis Notkeri et Rabani notum est his: quae [Col. 0302D] passa est quidem in Nicomedia, sed post paucum tempus, Deo disponente, in Campaniam translata. Missa autem est ejusmodi. Oratio: Omnipotens sempiterne Deus, qui eligis infirma mundi, ut fortia quaeque confundas, etc. Super oblata: In sanctae martyris tuae Julianae passione pretiosa, etc. Postcomm. Libantes. Domine, etc.
179. [Col. 0301D] Omittitur in Cod. Cal. In Sacramentario Gallic. quod edidit D. J. Mabill. ex Cod. ante mille ann. exarato Musei Ital., tom. I, parte II, exstat quaedam [Col. 0302D] Missa, Romensis dicta, cujus prima Oratio eadem est ac festi Cathedrae sancti Petri: Deus, qui b. Petr. apost., collatis clavibus, etc., etsi in tota Missa nulla amplius sancti Petri mentio fiat. In veteri Lectionario Luxov. praescribuntur legenda hoc in festo, et in Missali Gothico assignatur Missa in Cathedra sancti Petri apostoli. Festum hujus Cathedrae in Januario apud Gallos olim celebratum fuisse optime probat Mabil. lib. II de Liturgia Gallic., pag. 120. Cathedra sancti Petri. Sine adjuncto, ut apud [Col. 0303A] Pamelium, in Cod. Rodradi, in II parte, et in Cod. Rhem. et in parvulo Martyrol. ms., qui est ad calcem ejusdem libri. In Editis additur, in Roma. In Cod. Ratoldi habetur in Antiochia, Cathedra sancti Petri. Apud sanctum Augustinum inter sermones de Sanctis exstat sermo 15, de Cathedra sancti Petri, in quo in paganorum superstitionem ita invehitur: Cum solemnitatem hanc Ecclesiis merito religiosa observatio introduxerit, miror cur apud quosdam infideles (lege, fideles) hodie tam perniciosus error increverit, ut super tumulos defunctorum cibos et vina conferant, quasi egressae de corporibus animae carnales cibos requirant. Et in concil. Turon. II, can. 22, fit mentio ejusdem festivitatis et similium superstitionum: Sunt etiam qui in festivitate Cathedrae domni Petri apostoli cibos mortuis offerunt. Redeuntes ad domos proprias ad gentilium revertuntur errores, et post corpus Domini sacratas daemoni accipiunt escas. Contestamur illam sollicitudinem tam pastores quam presbyteros gerere, ut quemcunque in hac fatuitate [Col. 0303B] persistere viderint, vel ad nescio quas petras, aut arbores, aut ad fontes, designata loca gentilium perpetrare, quae ad Ecclesiae rationem non pertinent, eos ab Ecclesia sancta auctoritate repellant. In his locis de die festi et mense tacetur; ex verbis tamen citatis satis conjicere datur agi de Cathedra sancti Petri, quae mense Februario celebratur. Primo enim mentio fit eorum qui paganorum ritu mortuis parentabant, eorumque sepulcris dapes inferebant, quod olim fiebat in Feralibus, quae in prisco Kalendario Romano incipiunt die 20 Februarii, et durant fere usque ad finem ejusdem mensis, in quibus Manes placabantur, eorum tumulis, cibo quo vescerentur apposito, ut constat ex Ovidio, lib. II Fast., qui est de mense Februario.
180. Pontificium. Pontificium hoc loco est Potestas, auctoritas. Legis Burgundionum tit. 19, § 6: Quod si intra tres menses soluto debito pignora sua non perceperit, post modum ea requirendi pontificium non habebit. Et tit. 40, § 1, hujus vero actionis pontificium [Col. 0304A] circa manumissores tantum de libertis suis praecipimus custodiri. Ita apud Marculphum formula 23: Et alicubi ipsam alienare pontificium non habens; et formula 27: Ea scilicet ratione, ut nihil exinde penitus de qualibet re alienandi aut minuendi pontificium non habeamus; et apud Arnobium, in Psalm. LVIII: Accipiunt pontificium judicandi et corripiendi.
181. In Patriarchis fundasti. Ita in omnibus Codicibus nostris mss. et in Editis atque apud Pamelium, ac proinde haec lectio mundasti, quam quidam astruere volunt, est explodenda. Recte enim dici potest Ecclesiam fundatam esse in patriarchis, quia primis illis Christus revelatus est, et fides eorum est nostrae praeambula. Deinde τό mundasti nullum rectum sensum efficere potest, cum dici non possit Ecclesiam, quae nondum erat, in patriarchis fuisse mundatam.
182. Ut quae statuisset in terris. Explicat id quod olim Christus Petro allegorice dixerat: Et dabo tibi claves regni coelorum, etc.
[Col. 0304B] 183. Sancti Matthiae. Haec festivitas non exstat in aliis Codicibus nostris mss. [Col. 0303D] Neque in Mss. Reg. Suec. et Calensi. Continetur in Gemet. ac Theoderic. .
184. Numerus sacratus. Duodenarius videlicet apostolis collegii olim significatus per duodecim patriarchas, per duodecim fontes aquarum et duodecim portas coelestis Jerusalem. Porro in Cod. Rhem. sequitur: Non. Martii, natale sanctarum Perpetuae et Felicitatis; de quibus eodem die agit Martyrol. ms. biblioth. Corbeiensis: In Mauritania civitate Tuburtanorum, passio sanctarum martyrum Perpetuae et Felicitatis, et cum eis Revocati, Saturnini et Secundoli. In Martyrologio Usuardi: In Mauritania civitate Tuburbitanorum, natalis sanctarum martyrum Perpetuae et Felicitatis, et cum eis Revocati, Saturnini et Secundoli, quorum ultimus in carcere quievit, reliqui omnes ad bestias sunt traditi sub Severo principe; et in Martyrologio ms. sancti Hieronymi: In Mauritania civitate Turbitanorum, passio sanctarum Perpetuae et Felicitatis; et ibidem supra eodem die fit mentio [Col. 0304C] Saturnini, Revocati, Secundili (leg. Secundoli ) post alios sanctos qui assignantur Antiochiae. Sed puto omissum esse τὸ in Africa, saltem ante τὸ Saturnini. Plura vide apud Baronium hoc die. Missa est ejusmodi. Oratio: Da nobis, Domine Deus noster, sanctarum martyrum palmas incessabili veneratione venerari, etc. Super oblata: Intende, Domine, munera, quaesumus, altaribus tuis, etc. Postcommunio: Praesta nobis, Domine, quaesumus intercedentibus sanctis, ut quae ore contigimus, etc. [Col. 0303D] Eadem Missa assignatur in Gemet. ac Theod. hoc ipso die, scilicet Nonis Martii. .
185. Praestent nobis, Domine, etc. 313 In Rodr. et Rat. edictis Codicibus: Deus, qui beatum Gregorium, etc. Porro in Cod. Ratoldi sequitur festum sancti Cutberti episcopi [Col. 0304D] Consentit Cod. Gemet. : is fuit episcopus Lindisfarnensis, cujus vitam scripsit Beda, prosa metroque: de quo etiam agit lib. IV Hist. Anglorum. Vita sancti Cutberti, quae a Beda versu scripta est, exstat apud Henricum Canisium, tomo V antiquae lectionis. [Col. 0304D] Missa omnino est diversa in Cod. Gemet., nec in Orationibus aut in Praefatione vocatur unquam martyr. Missa est hujusmodi: Oratio: Sanctus et gloriosus Cutbertus martyr. Super oblata: Hoc sacro Christi opere, et omnium [Col. 0304D] sanctorum martyrum, etc. Praefatio: In hac die migrationis ad Christum sanctissimi sacerdotis Cutberti, etc. Benedictio: Domine Deus omnium gratiarum, respice omnem hunc populum tuum, qui in honore tuo divinis famulatur officiis; et quidquid sancto martyri tuo Cutberto hodierna die profuit ad beatitudinem, prosit huic Ecclesiae ad exemplum. Amen. etc. Ad Complendum. Satiatis, Domine, munerum tuorum donis, etc. In hac Missa cur sanctus Cutbertus martyr appelletur rationem non video, cum nihil tale de eo scripserit Beda, nec Usuardus hoc die. Huic Codici Ratoldi favet Martyrologium ms. bibliothecae Corbeiensis, ubi eodem die sic habetur: In Britanniis [Col. 0305A] natale sancti Cutberti martyris: In [Col. 0305D] Ex Gemet. et Theod. hoc festum celebratur cum vigilia solemni. eodem Codice Ratoldi sequitur, XII Kalend. April., natale sancti Benedicti abbatis. Cujus Missa est hujusmodi: Omnipotens sempiterne Deus, qui gloriosi Benedicti exempla (leg. exemplar) et humilitatis triumphale nobis ostendisti, etc. Praefatio: Honorandi Patris Benedicti gloriosum celebrantes diem, etc. Benedictio, ut in Missa, sancti Cutberti. Ad complendum: Perceptis, Domine noster, salutaribus Sacramentis, etc. Super populum: Plebem nominis tui subditam, etc.
186. Annuntiatio Angeli ad sanctam Mariam. Ita in Excusis ex Vaticano; sed in aliis Codicibus nostris mss. legitur: [Col. 0305D] Sic habet Codex Calensis, consentiuntque Gemet. ac Theod. Annuntiatio sanctae Mariae. Hoc festum in concilio Trullensi, can. 52, appellatur ἡ ἁγία τοῦ εὐαγγελισμοῦ ἡμέρα . Id est, sancta Annuntiationis dies. In novella Manuelis Comneni imperatoris, apud Theodorum Balsamonem, in caput primum tituli septimi Nomocanonis Photii: τῆς θεομήτορος εὐαγγελισμός , id est, Dei matris Annuntiatio. In Chronico Alexandrino, olympiade 351, ἡ ἡμέρα τοῦ εὐαγγελισμοῦ τῆς δεσποίνης ἡμῶν τῆς θεοτόκου , id est, dies Annuntiationis Dominae nostrae Dei genitricis. A Codino Curopalate, in libro de Officiis absolute dicitur εὐαγγελισμός , id est, Annuntiatio.
187. In beatae Virginis utero. Ita in Codice Rodradi presbyteri, et apud Pamelium. Recte. Nam Matthaei I, 20, legitur quod in ea natum est. In Missali Romano legitur de beatae, etc. Haec autem Oratio videtur esse ad Processionem seu Collectam, etc.; etenim alia notatur ad Missam.
188. In beatae Virginis alvo. Ita in Codice Rodradi. Recte. In Codice Ratoldi, in Editis, et apud Pamelium deest praepositio in.
189. Incarnari. Ita in Codice Rodradi. Optime. In Codice Ratoldi, in Editis, et apud Pamelium, legitur [Col. 0305D] Ita quoque legitur in Gemet. coadunare. Quam lectionem si quis probare velit, necesse est praepositionem in, quae excidit ex praenominatis Codicibus, restitui, legendo [Col. 0305D] Particula in deest in Cod. Gemet. In Beatae Virginis alvo coadunare, ut sensus sit: Deus, qui in beatae [Col. 0305C] Virginis alvo Verbum tuum humanae nostrae naturae videlicet coadunare voluisti; alioqui sensus hic sequeretur Deum voluisse coadunare Verbum suum Beatae Virginis alvo, qui est absurdissimus.
190. Praesentem solemnitatem. In Codice Rodradi legitur [Col. 0306D] Ita in priori Theod. At in Gemet. legitur: fac nos ita hunc diem peragere. Praesentem celebritatem. In Editis et in Codice Ratoldi legitur: Fac nos ita peragere. Male.
191, Pace concessa. Non tam externa 314 quam interna.
192. Divinae gratiae. Quam angelus, Lucae I, appellat virtutem Altissimi.
193. In Septuagesima. De Septuagesima consule notas et observationes nostras ad Concordiam regularum sancti Benedicti abbatis Anianae, cap. 56, § 7.
194. Ut terrenis sustentationibus expediti. Quia tunc olim ecclesiasticorum hominum jejunia incipiebant.
195. Et per eum cibum, etc. Quia juxta temporum [Col. 0305D] diversitatem a Deo cibus terrenus et spiritalis datur, terrenus extra jejunium, spiritalis in jejunio; id est, cum jejunant homines, spiritali cibo magis abundant.
196. Perventione. Ad vitam aeternam.
197. In Sexagesima. Concilium Aurelianense IV, can. 2, prohibet presbyteris indicere Sexagesimam et Quinquagesimam: Hoc etiam decernimus observandum, ut Quadragesima ab omnibus Ecclesiis aequaliter teneatur; neque Quinquagesimam aut Sexagesimam ante Pascha quilibet sacerdos praesumat indicere. Sed concilium non interdicit officio ejusmodi dierum, sed [Col. 0306A] jejunio duntaxat, quia ii qui in Sexagesima et Quinquagesima jejunabant jejunium Sabbati in Quadragesima minime servabant, et in supplementum dierum sabbatinorum et dominicorum in Sexagesima et Quinquagesima jejunabant. Unde concilium subjungit: Sed neque per Sabbata absque infirmitate quisquam solvat Quadragesimae jejunium, nisi tantum die Dominico prandeat. Quod quidem Sabbati jejunium in Quadragesima, in concilio Agathensi olim praeceptum fuerat can. 12: Placuit etiam ut omnes Ecclesiae filii, exceptis Dominicis, in Quadragesima, etiam die Sabbato, sacerdotali ordinatione, et districtionis comminatione jejunent. Sed cum hoc decretum nullo loco poneretur, in conc. Aurelianensi IV renovatum est, propter Gothos maxime, qui cum fidem ab Orientalibus accepissent, Sabbati jejunium ex eorum more minime servabant, et in hanc consuetudinem cohabitatores Gallos trahebant.
198. Ad ejus plenitudinem. Plenitudo sacri muneris est gratia quam Eucharistia plene et abundanter [Col. 0306B] confert.
199. Quatenus triceni. Juxta Evangelii verba, Matth. XIII, quae ita exponit sanctus Hieronymus, lib. I contra Jovinianum circa principium: Trigenta referuntur ad nuptias. Nam et ipsa digitorum conjunctio, quasi molli complexans osculo et foederans, maritum pingit et conjugem. Sexaginta vero ad viduas, eo quod in angustia et tribulatione sunt positae; unde et superiori digito deprimuntur; quantoque major est difficultas expertae quondam voluptatis illecebris abstinere, tanto majus est praemium. Porro centesimus numerus (diligienter, quaeso, lector, attende) de sinistra transfertur ad dexteram, et eisdem quidem digitis, sed non eadem manu, quibus in laeva nuptae significantur et viduae, circulum faciens, exprimit virginitatis coronam. Et specialius a Beda libro de numerandi ratione exprimuntur. Tricesimus numerus de digitorum conjunctione ita explicatur: Cum dicis triginta, ungues indicis et pollicis blando conjunges amplexu. Sexagesimus in [Col. 0306C] hunc modum: Pollicem, ut supra curvatum indice circumflexo diligenter a fronte praecinges. Centesimus ita: centum vero in dextera, quomodo in laeva decem, facies. At decem ita fiunt auctore eodem Beda supra: cum dicis decem, unguem indicis in medio figes artu pollicis. Dicit autem sanctus Hieronymus centesimum de sinistra transferri ad dexteram, quia prima computatio fit 315 in laevae manus digitis, usque ad centesimum; quibus decursis fit transitus ad dexteram, in qua computatio incipit a centesimo. Unde Juvenalis, satyra decima de homine longaevo dixit:
[Col. 0306D] Id est, quae laeva denuo manu senectutem incipit computare [Col. 0306D] Quae collegit hic eruditissimus Menardus egregie confirmant a nobis dicta in nota d ad hom. 5. lib. II in Ezech., num. 12. .
200. Adsit nobis. In Codice Rhemensi Legitur sit nobis.
201. Et sacrificium celebrandum. Ita in Codicibus Rodradi et Ratoldi, et apud Pamelium. In Editis et in Missali Romano legitur, et ad sacrificium celebrandum. [Col. 0306D] Ita quoque in Cod. Reg. Sueciae. In Codice Rhemensi est alia Oratio: Sacrificium, Domine, observantiae paschalis offerimus, etc. Ubi observantia paschalis est jejunium quadragesimale, quia illud est quaedam ad paschalis festi celebritatem [Col. 0307A] dispositio. Hincmarus Rhemensis Archiepiscopus, in epist. ms. monasterii sancti Remigii Rhemis siti, jejunium quadragesimale paschale appellat: Et qui jejunia, inquit, paschalia inchoastis, ante oculos habete quid in pascha, id est in transitu suo ex hoc mundo ad patrem Dominus Jesus, tradendo corpus et sanguinem suum discipulis suis de reprobo discipulo dixit. Sed hac de re infra.
202. Et Majestatem tuam cernua devotione exorare. Haec verba desiderantur in Codice Rhemensi.
203. Cernua. Cernuus dicitur proprie inclinatus, quasi quod terram cernat, inquit Nonius Marcellus, cap. 1.
204. Caput jejunii. Hanc celebritatem seu missam adjectam esse post obitum sancti Gregorii certum est, cum illius tempore quatuor illos ante Quadragesimam dies nulla jejunii lex involveret, ut clarum est ex ipso sancto Gregorio, homil. 16 in Evangelia, cum scribit: A praesenti enim die usque ad paschalis solemnitatis gaudia sex hebdomadae veniunt, quarum [Col. 0307B] videlicet dies quadraginta duo sunt: ex quibus dum sex dies Dominici abstinentiae subtrahuntur, non plus in abstinentia quam triginta et sex dies remanent. Dum vero per trecentos et sexaginta quinque dies annus ducitur nos autem per triginta et sex dies affligimur, quasi anni nostri decimas Deo damus. Cum igitur hoc loco assignet sanctus Gregorius numerum dierum quibus in Quadragesima jejunium servandum sit, nec quatuor hi dies Quadragesimam praecedentes hoc dierum intervallo circumscribantur, certum est illos nullis tum jejuniis fuisse obnoxios. Nec obest quod paulo ante exemplo Christi, Mosis, Eliae, de quadraginta diebus agat; nam etsi olim multi quadraginta completis diebus non jejunarent, sed paucioribus, tamen dicebantur quadraginta dies, et quadragesimam jejunare, ut notat Socrates lib. V Hist. eccl. cap. 21. Eamdem dierum decimationem observabant olim Orientales, et Aegyptii, ut docet Cassianus, collatione 21, capitibus 25 et 27, et sanctus [Col. 0307C] Dorotheus, doctrina 15. Qui praefatae decimationi adjungebant dimidiam noctem Dominicae sanctae Paschatis: jejunantibus enim illis Sabbato sancto ante gallicinium Dominicae jejunium solvere nefas erat. Quia vero diebus Dominicis et sabbati, excepto sancto, non jejunabant, septem hebdomadas observabant. Qui vero inter Graecos quadraginta dies integros jejunabant, per octo hebdomadas Quadragesimam 316 protelabant, ut docet sanctus Dorotheus ibidem. Non enim una fuit olim jejunii Quadragesimalis observandi ratio, sive apud catholicos, sive apud haereticos, ut palam est ex Socrate, lib. V Hist. ecclesiaticae, cap. 21; Sozomeno, lib VII Hist. eccl, cap. 19; Joanne Chrysostomo, homil. 16, ad populum Antiochenum; Bibliotheca Photii, n. 107, et sancto Leone papa, serm. 4 in Quadragesima. Socrates, capite citato, scribit Romae jejunium Quadragesimae fuisse duntaxat trium septimanarum continuarum ante Pascha, Sabbatis et Dominicis exceptis. Sed cum excipit Sabbata a jejunio, puto textum [Col. 0307D] ejus fuisse corruptum, et legendum esse ἐν νέᾳ Ῥώμῃ , id est, in nova Roma, hoc est, Constantinopoli. Siquidem olim Constantinopoli tempore sancti Joannis Chrysostomi, ut ipse scribit homilia supra citata, ab omnibus integra Quadragesima non jejunabatur, aliis duas hebdomadas, aliis tres duntaxat, aliis omnes jejunantibus, ita ut post obitum sancti Joannis Chrysostomi, jejunii quadragesimalis ratio ad tres hebdomadas redacta fuerit, alioqui secum pugnaret Socrates, qui infra eodem capite scribit: ἐν Ῥώμῃ πᾶν σάββατον νηστεὐουσι , id est, Romae omni Sabbato jejunant. Et sane Romani omni Sabbato jejunabant, Graeci minime, excepto Sabbato sancto.
205. Ad collectam. Nempe ad sanctam Anastasiam, quo procedebatur. Hac autem feria olim cineres [Col. 0308A] poenitentibus imponebantur; sed hac de re infra.
206. Sacramenti. Id est, observationis, celebritatis, quadragesimalis videlicet.
207. Subsidium. In Codicibus Rodradi et Ratoldi legitur praesidium. In Codice Rhemensi neutrum eorum exstat, sed utrumvis reponendum est.
208. De peccati poena. Id est, de poenitentia.
209. Sacramenti. Id est, gratiae sacramentalis, metonymia, causa pro effectu.
210. Observantiae paschalis. Hoc loco observantia Paschalis est jejunium Quadragesimae, et ab Hincmaro in epistola ms. supra citata jejunium Quadragesimae, appellatur jejunium paschale, et ita appellatur a Timotheo episcopo Alexandrino in interrogationibus, ut recte ibi explicat Theodorus Balsamo, interr. 7: γυνὴ ἐὰν γεννήσῃ, τὸ Πάσχα ὀφείλει νηστεύειν_ id est, mulier, si pepererit, debetne jejunare Pascha? et interrog. 9: si quis aegrotus, et ex vi morbi valde labefactus, καὶ ἔλθῃ τὸ ἅγιον Πάσχα , etc., id est, et veniat sanctum Pascha, debetne jejunare?
[Col. 0308B] 211. Inutilia sentiunt. Subaudi, esse agenda.
212. Censendum. Subaudi, rationabiliter.
213. Cibus ejus est totius bonae voluntatis, etc. His verbis quadrat illud Joan. IV: Cibus meus est, ut faciam voluntatem ejus qui misit me.
214. Sacramenti. Id est, mysterii, arcani, sub cujus involucro aliquid mysticum latet, nempe ratio cur voluerit Christus hunc quadraginta dierum numerum suo jejunio consecrare.
215. Per totam Quadragesimam, etc. Haec verba desunt in Editis et in aliis Codicibus nostris mss. et apud Pamelium [Col. 0307D] Minime quoque leguntur, in Mss. nostris. .
216. Stat operto capite. Cum fit Oratio, videlicet, juxta antiquum Christianorum morem, cujus meminit Tertullianus in Apologetico: Illuc suspicientes Christiani manibus expansis, quia innocuis; capite nudo, quia non erubescimus; denique sine monitore, quia de pectore oramus pro omnibus imperatoribus. 317 At contra pagani operto et velato capite [Col. 0308C] orabant. Sanctus Cyprianus, Oratione de lapsis: Ab impio sceleratoque velamine, quo illic velabantur sacrificantium capita captiva, caput vestrum liberum mansit.
217. Remedio. Pro, ad remedium; et sensus est: praesta ut votiva sacramenta nobis proveniant ad remedium vitae temporalis, recte peragendae videlicet, et aeternae, adipiscendae nimirum. Vulgo legitur remedia.
218. Sabbato in duodecim lectionibus. Hoc primum quatuor temporum jejunium olim non semper occurrebat prima hebdomade Quadragesimae; sed de hac re infra.
219. Remedia nobis aeterna. Remedia aeterna sunt quae conducunt ad vitam aeternam consequendam; est metonymia, ut pallida mors.
220. Quae se affligendo carne. [Col. 0307D] Haec lectio confirmatur auctoritate Codd. Pamel., [Col. 0308D] Reg. Sueciae, Gemet. et utriusque Theoder. Optima lectio, quam agnoscit Codex Rodradi, id est se affligendo in carne. Vulgo legitur carnem.
221. Redemptionis aeternae. Id est, gratiae, quae nobis [Col. 0308D] conciliat redemptionem aeternam. Est metonymia, effectus pro causa.
222. Externis. Id est, alienis; est enim antitheton, et opponuntur peccata propria alienis.
223. Ignorantes, id est peccatores.
224. Et quae terrena delectatione. Locus corruptus, sicque, ut arbitror, castigandus: Et qui terrenae delectationi carnales epulas abnegamus, humanae voluntatis pravas intentiones amputemus.
225. Nostrae redemptionis effectus. Id est, gratia quam Christus nobis acquisivit suo sanguine. Infra, in Praef., continuo, id est, statim, protinus.
226. Supernis promissionibus reddat acceptos. Id est, nos tibi reddat acceptos et gratos ad supernas promissiones obtinendas.
[Col. 0309A] 227. Hydriam. Quid sit hydria, explicat auctor veteris etymologici, ὑδρία κυρίως τὸ εἶς ὕδωρ εὔθετον ἀγγεῖον , id est, hydria proprie vas est ad aquam aptum. Sanctus Augustinus, tractatu 15 in Joannem: Vas erat unde aqua hauriebatur. Graeco nomine appellatur hydria, quoniam Graece ὕδωρ aqua dicitur, tanquam si aquarium diceretur. Sanctus Isidorus, lib. XX Orig., cap 6: Hydria vasis genus aquatilis per derivationem vocata ; ὕδωρ enim Graeci aquam dicunt. Non solum erat vas aquarium, sed etiam vinarium, ut testatur Julius Pollux, lib. X Onomast., cap. 20: ὥστε οὐ μόνον ὕδατος, ἀλλὰ καὶ οἴνου ἀγγεῖον ἡ ὑδρία ἦν . Id est: Quare non solum aquae, sed etiam vini vas hydria erat; et recte quidem, quia illae hydriae quarum usus fuerat in nuptiis, in Cana Galilaeae, Joan. II, plenae erant vino, quibus exhaustis, Christus eas impleri aqua jussit, ut eam in vinum converteret. In hac autem Praefatione hydria metaphorice sumitur.
228. Indemnes. Id est, nulli reatui peccatorum [Col. 0309B] obnoxii.
229. Quadrifida peccatorum mole. Alludit ad quatriduanam Lazari corruptionem. Quadrifida peccatorum moles sunt praecipua peccata, superbia, avaritia, luxuria et gula.
230. Et ad remedia perducant aeterna. Id est, perducant ad paschale sacramentum corporis et sanguinis Christi, quod recte dicitur aeternum remedium, quia illius beneficio vitam aeternam consequimur.
231. Sacramenti, id est, gratiae sacramentalis, ut supra notatum est.
318 232. Cujus nos misericordia praevenit ut bene agamus, etc. Ita sanctus Augustinus in Enchiridio, cap. 28: Nolentem praevenit, ut velit; volentem subsequitur, ne frustra velit Circa quod notandum est, etsi non raro a theologis per gratiam praevenientem idem plane intelligatur quod per excitantem, et per subsequentem idem prorsus quod per adjuvantem, tamen saepe per gratiam praevenientem intelligi omnes [Col. 0309C] gratias; excitantem, adjuvantem, habitualem, prout per eas justi reddimur; per subsequentem vero omnes etiam intelligi, sed prout accepta justitia per eas roboratur, augetur, et ad finem usque conservatur. Unde sanctus Augustinus, lib. de Natura et Gratia, cap. 51: Praevenit Deus ut sanemus, subsequitur ut sanati vegetemur; praevenit ut vocemur, subsequitur ut glorificemur; praevenit ut pie vivamus, subsequitur ut cum illo semper vivamus. Sanctus Fulgentius, lib. I ad Monymum, cap. 11: Praevenit impium ut fiat justus subsequitur ne fiat impius; praevenit caecum ut lumen donet, subsequitur videntem ut lumen quod contulit servet; praevenit elisum ut surgat, subsequitur elevatum ne cadat. Cassiodorus, in Psalmum XXII: Subsequitur utique ad justitiam, praecedit ad gratiam conferendam. Nam si solum sequeretur, nemo donata perciperet; si tantum praecederet, nemo posset collata servare. Graviores sunt enim insidiae quas a tergo diabolus parat; et nisi Domini misericordia subsequatur, facillime humana fragilitas decipitur. Tunc [Col. 0309D] enim quando se aliquis vitium transisse credit, incauta magis ignorantia decipitur. Unde nimis necessarium est ut semper nos et gratia Domini praecedat, et misericordia subsequatur. Et sanctus Gregorius, lib. IX Moralium, cap. 29: Dominus ea qua nos misericordia ad bene vivendum praevenit, et subsequenter custodit; nisi enim misericordiam subroget, servari non valet vita quam praebet. Et haec doctrina fundatur in Scriptura, Psal. LVIII: Misericordia ejus praeveniet me; Psal. XXII: Misericordia tua subsequetur me. Cum ergo hic dicitur praevenit ut bene agamus, subsequitur ne frustra agamus, intelligitur gratiam praevenientem dari ad bene agendum, at subsequentem ad conservandum bonum concessum, et in eo perseverandum. Et ita ille frustra non agit, qui in bono quod incepit perseverat, et sic gratia subsequens datur ne frustra agatur.
233. Dominica in ramis palmarum. A Codino Curopalate [Col. 0310A] in libro de Officiis dicitur: ἑορτὴ τῶν βαίων , id est, festum Palmarum.
234. Ut sicut ei cum ramis Palmarum, etc. Nota antiquitatem solemnitatis Palmarum, in qua fit Processio cum ramis arborum benedictis. Quae sane antiquissima est; illius enim meminit sanctus Cyrillus Hierosolymitanus, catechesi 10: Ὁ φοῖνιξ ὁ ἐπὶ τῆς φάραγγος, μαρτυρεῖ τὰ βάϊα παρασχὼν πᾶσι τοῖς τὸτε εὐφημοῦσι . Id est: Palma quae est in valle testatur, ramos exhibens his qui tunc benedicunt. Ejusdem solemnita tis meminit sanctus Aldhelmus orientalium Saxonum episcopus, lib. de Laudibus virginitatis, cap. 15, agens de S. P. N. Benedicto: Haud frustra vocabuli (Benedicti) privilegium participavit cum Advocato et Redemptore nostro: de quo lactentes evangelici consona vocis harmonia psallentes concorditer cecinerunt: Benedictus qui venit in nomine Domini. Cujus rei regulam nostra quoque mediocritas (authentica veterum auctoritate subnixi) in sacrosancta Palmarum solemnitate, binis classibus, canora voce concrepans, et geminis concentibus, [Col. 0310B] Osanna persultans, cum jucundae jubilationis melodia concelebrat. In Codice Ratoldi exstat Benedictio Palmarum. Alcuinus, lib. de divinis Officiis, cap. 14, totam Processionis rationem describens sub finem ait: Hac finita inchoantur a duobus cantoribus quidam versus:
Respondet chorus aspiciens, seu inclinans se ad supra scriptum sanctum Evangelium:
Quidam Anonymus, qui vixit tempore Philippi Augusti Francorum regis, cap. 3 libri de Translatione reliquiarum sancti Mamantis in Gallias, hos versus tribuit Reinaldo episcopo Lingonensi, et similia ferme narrat iis quae falso de Theodulpho credita fuisse supra scripsimus: Procedente tempore assumptus ad regimen urbis Lingonicae Reinaldus episcopus piae recordationis, qui decimus sedit ante venerabilem Wilhelmum, qui nunc est electus noster. Vir ille quidem spectabilis genere fuit, sed nobilitatem generis honestas morum et multiplex litterarum scientia illustrabat. Non solum liberalibus studiis eruditus fuit, sed [Col. 0312A] utriusque Testamenti paginis sufficienter instructus. Ipsa enim ejus opera testimonium perhibent veritati. Nam cum ipse teneret comitatum Tornodorensem, et comitatum Barri super Sequanam pro suis nepotibus, qui erant adhuc parvuli, propter discordias quasdam, sicut dicitur, rex Francorum, qui tunc erat, ipsum tenuit in Noviomensi civitate, in turri juxta portam, ubi non fractus adversitate, sed gaudens, quia intelligebat quod filium quem diligit flagellat Deus, fecit hymnum, et modulatis vocibus decantavit cum pueris in ramis Palmarum, scilicet, GLORIA LAUS. Ipse etiam Vitam beati martyris (Mamantis) transtulit de Graeco in Latinum. Haec ille, quem sequendum putarem, nisi mentio illorum versuum apud Alcuinum obstaret. ( In bibliotheca Floriacensi Joannis a Bosco abbatis. )
235. Da, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui in tot adversis, etc. Alcuinus, lib. II contra Elipandum Toletanum episcopum citat hanc Orationem, sed eam ascribit Missae ad palmas: Ait enim in Missa ad Pamas, [Col. 0312B] in Oratione quadam: Da, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui in tot adversis ex infirmitate nostra defecimus, etc.
236. Humilitas erigit. Praeclare sanctus Augustinus, lib. I de Symbolo ad catechumenos: Exaltavit se homo, et cecidit; humiliavit se Deus, et erexit. Humilitas Christi quid est? Manum Deus homini jacenti porrexit. Nos cecidimus, ille descendit; nos jacebamus, ille se inclinavit. Prendamus, et surgamus ut non in poenam cadamus.
237. Sacramenta, id est, festa.
238. Quae medicinalibus sunt insituta jejuniis. 321 Id est, quae sunt instituta in medicinalibus jejuniis celebranda.
239. Et dicit orationes solemnes. Ex more antiquo, quem videre est apud Alcuinum, lib. de divinis Officiis, cap. de feria quarta majoris hebdomadae: Dicit orationes solemnes, sicut in sexta feria. Et rationem subjungit, quia hac feria consilium inierunt Judaei de Jesu capiendo; et apud Amalarium, lib. I, [Col. 0312C] de Offic. eccl., cap. 11: Intimat supra dictus libellus (Romanus Ordo) ex Romana consuetudine debere eadem die ante publicum officium Orationes, quae solemus in sexta feria agere, recitari. Hoc videre est in Ordine Romano, in ordine de feria 4, hebdomadae majoris: Et dicit Orationes solemnes. Oremus, dilectissimi nobis, in primis pro Ecclesia Dei, et caeteras per ordinem; tantummodo pro se intermittit. Postea vero dicit Orationem pro rege Francorum, sive pro imperatore. Ad ultimum pro Judaeis non flectuntur genua. Is mos etiam videtur in Cod. Thiliano, qui olim fuit Ecclesiae Salariensis, hoc est Sagiensis, ut in praefatione notavimus. Ita enim in hoc Codice scriptum est, in ordine feriae 4 majoris hebdomadae: Exspectantes pontificem, qui semper (ipse) in ecclesia majore Orationes solemnes ipsa die, sicut in Sacramentorum libro continetur, hoc continet ordine. Et paulo post: Post Amen dicit Orationes solemnes: oremus, dilectissimi nobis, in primis pro Ecclesia Ill. [Col. 0312D] et caeteras per ordinem; tantummodo pro se intermittit; post imperatorem vero dicit pro rege Francorum. Ad ultimum pro Judaeis non flectuntur genua. Hujusmodi Orationes habentur etiam in Editis hac eadem feria quarta, sed non exstant in aliis Codicibus nostris mss. [Col. 0311] In priori Theod., in officio feriae 6, hujusmodi Orationibus titulus hic praemittitur: Incipiunt Orationis quae dicendae sunt quarta et sexta feria. neque apud Pamelium. Sed nec modo dicuntur hac feria 4.
240. Oremus. Graeci dicunt τοῦ Κυρίου δεηθῶμεν , id est, Oremus Dominum, ut planum est et ex liturgia sancti Joannis Chrysostomi, et ex Euchologio Graecorum passim. Diciturque a diacono, non a sacerdote, ut clarum est ex eadem sancti Joan Chrisost. liturgia: ὁ διάκονος, Τοῦ Κυρίου δεηθῶμεν , id est, diaconus, Oremus Dominum, et ex eodem Euchologio passim. Nota quod in hac feria, ut in sexta sequenti, in his Orationibus non solum sacerdos annuntiat [Col. 0313A] orationem dicendo duntaxat Oremus, pro more solito, sed insuper monet pro quibus et quid orandum sit, quemadmodum olim usitatum erat in omnibus aliarum Missarum Orationibus, cum sacerdos populum de Oratione moneret, ut manifestum est ex sancti Augustini epist. 107, ad Vitalem: Exerce contra Orationes Ecclesiae disputationes tuas, et quando audis sacerdotem Dei ad altare exhortantem populum Dei orare pro incredulis, ut eos Deus convertat ad fidem; et pro catechumenis, ut eis desiderium regenerationis inspiret; et pro fidelibus, ut in eo quod esse coeperunt ejus munere perserverent. Subsanna pias voces, et dic te non facere quod hortatur.
241. Flectamus genua. Vetus est consuetudo ecclesiastica ut diaconus clamet, Flectamus genua; quam videre est hom. 34 sancti Caesarii Arelatensis: Nam dum frequenter, sicut oportet, et diligenter attendo, clamante diacono Flectamus genua, maximam partem populi sicut columnas erectas stare conspicio, quod Christianis, dum in ecclesia oratur, non licet, [Col. 0313B] nec expedit. Et in fine Homiliae: Et quotiescunque diaconus clamaverit ut in Oratione genua flectere, aut Benedictioni inclinare capita debeatis, obedienter et fideliter cum vera humilitate faciatis.
242. Postquam oraverint. Olim postquam diaconus clamaverat Flectamus genua, populus orabat. Jesse Ambianensis, in epistola de Baptissimo: Postmodum admoneantur a diacono, Orate, electi, flectite genua; et postquam oraverint, dicit: Levate. Orabaturque sub silentio. Unde in Cod. Rhem. Et nuntiat diaconus: 322 Flectamus genua, et populus silet.
243. Dicit levate. Diaconus, Oratione completa, olim clamabat, Levate; quod videre est loco citato Jesse Ambianensis: Postquam oraverint, dicat Levate. Et in Cod. Rhem., feria 6 majoris hebdomadae: Et nuntiat diaconus Flectamus genua, et populus silet. Dicit Levate, et dat Orationem. Quae ultima verba, et dat Orationem, intelligenda sunt de pontific. Et apud Alcuinum, lib. de divinis Officiis, cap. de feria sexta, quae et parasceve dicitur: Dicit Oremus; et [Col. 0313C] diaconus Flectamus genua; item diaconus Levate, et pontifex dat Orationem. Et in Cod. Tiliano, ubi agitur de hac feria sexta: Et dicat Oremus, et diaconus Flectamus genua; et oret diutissime; et diaconus dicat Levate. Hodie vero τὸ Levate dicitur a subdiacono. Praeterea notandum est in Ordine Romano, in ordine de feria sexta, in his solemnibus Orationibus, Oremus, dilectissimi nobis, pro Ecclesia sancta Dei, etc., tantum dici a diacono Levate, in fine cujusque Orationis, quo dicto dicit sacerdos Per Dominum, in hunc modum: Omnipotens simpiterne Deus, qui gloriam tuam, etc. Levate. Per eumdem. Omnipotens sempiterne Deus, cujus judicio, etc. Levate. Per Dominum.
244. Tantummodo pro se intermittit, etc. Ita Alcuinus, cap. supra citato de feria 4 majoris hebdomadae: Hoc scientes, ut quod pontifex pro se intermittit, ibi illum commemorent.
245. Pro Judaeis non genuflectant. In Cod. Til. [Col. 0313D] Ad ultimum pro Judaeis non flectantur genua. Hanc orationem profert Alcuinus lib. de divinis Officiis, cap. de feria sexta, quae et parasceve: Et per omnes alias Orationes genuflectimus, ut per hunc habitum corporis, mentis humilitatem attendamus, excepto quando pro perfidis Judaeis oramus. Illi enim genu flectabant Domino, opus bonum male operantes, quia illudendo haec faciebant.
246. Confessoribus. Confessores hoc loco sunt cantores et psalmistae, qui sunt in inferiori clericorum gradu, can. 11 concilii IV Charthag. Id satis patet concilio Tolet. I, can. 9: Nulla professa vel vidua, absente episcopo, vel presbytero, in domo sua Antiphonas cum confessore, vel servo suo faciat. Et ita [Col. 0314A] capiendus est canon sextus ejusdem concilii: Itemque puella Dei nec familiaritatem habeat cum confessore. Ita dicti, quia confiteri passim in sacra scriptura est Dei laudes decantare. Cum igitur in hoc Sacramentarii loco mentio fiat omnium personarum Dei cultui mancipatarum, par est credere in eo per confessores intelligi cantores seu psalmistas.
247. Virginibus. Intelliguntur virgines devotae, seu professae, hoc est quae Deo virginitatem devoverint, de quibus infra.
248. Viduis. Similiter intelliguntur illae viduae quae viduitatem solemni ritu professae fuerint, de quibus etiam infra.
249. Pro Christianissimo rege nostro. Ita in Editis. In [Col. 0313D] In Gemet. quoque legitur pro Christianissimo imperatore nostro, licet infra scriptum sit respice ad Anglorum benignus regnum. Codice Rhemensi legitur Pro Christianissimo imperatore, vel rege nostro. In Codicibus Rodradi, et Ratoldi, et apud Pamelium: Et pro Christianissimo imperatore nostro. In Ordine Romano haec habentur: Postea vero dicit pro rege Francorum, sive pro imperatore. In Codice Tiliano, feria 4, sic habet: Post [Col. 0314B] imperatorem vero dicit pro rege Francorum. Sed nullae assignantur particulares Orationes, nec in feria 6.
250. Respice ad Romanorum atque Francorum benignus imperium. Ita in Excusis. In Codice Rhemensi legitur: Respice propitius 323 ad Romanorum, sive Francorum benignus imperium. In Codice Rodradi, et apud Pamelium: Respice ad Romanorum benignus imperium. [Col. 0314D] Ita in secundo Theoder. In altero, ad Christianissimum benignus imperium. In Codice Ratoldi: Respice ad Romanorum, sive Francorum, benignus imperium.
251. Quibus expletis, etc. Nota hac die has Orationes dici quidem olim solitas proxime ante Missam, sed aliquo intervallo.
252. Hora octava. Id est, secunda post meridiem juxta antiquam incipiendi diei et horarum numerandarum rationem.
253. Schola. Schola in Ordine Romano, et in libris Sacramentorum est collegium cantorum. Si quidem olim clerici omnes in ecclesia non cantabant; sed erant quidam cantores a caeteris clericorum gradibus distincti, huic muneri obeundo deputati, ut videre [Col. 0314C] est in concilio Carthag. IV, can. 10, quos tamen theologi nostri inter eos qui proprie ordinibus initiantur non solent recensere; et in concil. Laodiceno, can. 15: περὶ μὴ δεῖν πλὴν τῶν κανονικῶν ψαλτῶν ἐπὶ τὸν ἄμβωνα ἀναβαινόντων , etc. Id est: Quod non oportet praeter canonicos cantores, qui suggestum ascendunt, et qui ex membrana psallunt, aliquos alios canere in ecclesia. Ubi canonici cantores sunt ii qui canonice et legitime ad hoc munus obeundum sunt instituti. Apud sanctum Ignatium, epist. ad Antiochenos, in qua recensens gradus clericales, inter eos Psaltes seu cantores commemorat; et in Constitutionibus apostolicis, lib. VIII, in Missa sancti Clementis, in qua oratur pro lectoribus, cantoribus, virginibus et viduis. Nec dicendum est hunc gradum priscis illis temporibus non fuisse a caeteris gradibus minoribus distinctum, sed ex eis, maxime ex lectoribus, assumptos fuisse cantores. Contrarium enim apparet ex locis supra citatis, et maxime ex concilio Charthaginensi [Col. 0314D] IV, ubi psaltae, seu cantori, assignatur post alios sua peculiaris Benedictio, quae sane est alicujus personae distinctae, quae nondum sit alicui ordini initiata; cum hic gradus sit postremus omnium, nec videamus lege ordinaria eum qui ad superiorem aliquem promotus sit gradum ad inferiorem ordinari. Praeterea canones apostolorum distinguunt lectores a cantoribus; igitur ut plurimum cantores non assumebantur ex lectoribus. Etenim can. 26 datur libertas ducendi uxorem lectoribus et cantoribus. Canone 43 prohibetur hypodiacono, lectori et cantori aleis et ebrietati vacare; et can. 69 statuitur ut episcopus, vel presbyter, vel diaconus, vel hypodiaconus, vel lector, vel cantor, qui sanctam Quadragesimam, aut feriam 4, vel parasceven, [Col. 0315A] non jejunaverit, deponatur. Postea tamen psaltae seu cantores ex subdiaconis et aliis minoribus ordinibus assumpti sunt, qui cantorum scholam, cujus est hic mentio, componerent. Nam in concilio Bracarensi I, can. 29. videmus lectores psaltarum officio fungi; et in concilio Romano, sub sancto Gregorio primo statuitur ut deinceps cantores assumantur ex subdiaconis, vel aliis minoribus ordinibus, ut videre est epist. 44 lib. IV Regesti [Col. 0315] Nunc ad calcem Registri leguntur gesta et canones hujus Rom., synodi. : Qua de re (inquit papa) decreto constituo ut in sede hac sacri altaris ministri cantare non debeant, solumque lectionis evangelicae officium inter Missarum solemnia exsolvant: Psalmos vero et reliquas lectiones censeo per subdiaconos, vel (si necessitas fuerit) per minores ordines exhiberi. His ita constitutis, dicendum tamen quaedam olim ab aliis clericis, atque etiam a laicis, cantari solita, ut Kyrie eleis on, Habemus ad Dominum, Et cum Spiritu tuo, Amen, et simila:
254. Praesta, quaesumus, etc. Alcuinus, lib. II adversus [Col. 0315B] Elipantum Toletanum episcopum citat hanc Orationem: Item feria 4 ejusdem hebdomadis: Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui nostris excessibus incessanter affligimur, etc. Et lib. VII contra Felicem Urgelitanum episcopum: Item feria 4 ante Pascha: Quaesumus, omnipotens Deus, ut per Unigeniti tui passionem liberemur, iis quae in medio Orationis interjacent praetermissis.
324 355. Sequitur altera lectio, etc. Haec rubrica desideratur in Editis, in aliis Codicibus nostris mss. et apud Pamelium.
256. Passio Domini. Ita in Codice Tiliano, ut in ordine librorum, etc., qui leguntur, et de feriis 4-7 ante Pascha Codicis mss. bibliothecae Corbeiensis. Et infra, feria 6 in parasceve sancta, paescribitur legenda Passio secundum Joannem, nulla mentione facta passionum secundum Matthaeum, quae Dominica in Palmis, et secundum Marcum, quae feria 3 leguntur, quas praetermissas fuisse arbitror, quia in illis [Col. 0315C] diebus scriptor hujus libri secutus est tantum communem rationem aliarum Missarum. Legendae Passionis in ecclesia usus antiquus est, nam illius meminit sanctus Augustinus, serm. 144 de Tempore: Passio autem quia uno die legitur, non solet, legi, nisi secundum Matthaeum. Volueram aliquando ut per singulos annos secundum omnes evangelistas etiam Passio legeretur; factum est, non audierunt homines quod consueverunt, et perturbati sunt. Ubi nota primo olim Passionem uno die tantum legi solitam, et quanquam diem non exprimat, credibile est eam fuisse sanctam parasceven; deinde a sancto Augustino institutum fuisse ut quatuor evangelistarum Passiones quotannis in ecclesia legerentur; idque diversis diebus, etsi hoc non exprimat, nam quatuor Passionum lectio taediosa fuisset; et credere par est id ab eo fuisse ordinatum juxta rationem hebdomades in octavis Paschae, in qua juxta eumdem, sermone citato, legitur per septem dies resurrectio Dominica secundum omnes evangelistas.
[Col. 0315D] 257. Largire sensibus, etc. Haec oratio citatur ab Alcuino lib. VII, contra Felicem Urgelitanum episcopum: Et alia oratione: Largire, omnipotens Deus, ut per temporalem Filii tui mortem, quam mysteria veneranda testantur, praetermisso fine, et his vocabulis, sensibus nostris.
258. Hora tertia ingressi sacrarium. Agebantur olim Missarum solemnia hora tertia, hoc est nona matutina, feruntque ita institutum esse a sancto Telesphoro papa. Sed hanc institutionem non ita antiquam esse puto. Illis enim primitivae Ecclesiae temporibus Missarum solemnia de nocte celebrabantur, ut liquet ex Tertuliano, lib. de Corona militis: Eucharistiae sacramentum et in tempore victus, et omnibus mandatum a Domino etiam antelucanis coetibus, nec de aliorum [Col. 0316A] manu, quam praesidentium suminus. Quod sane solum fiebat inter Missarum solemnia. Noti sunt illi coetus antelucani ex Plinio oratore ad Trajanum (Lib. X, epist. 101) apud eumdem Tertullianum in Apologetico. Inde calumniae paganorum, infanticidia, et eversores luminum canes, lenones scilicet tenebrarum, et libidinum impiarum inverecundiam procurantes apud eumdem Tertullianum eodem lib. infra. Haec sacra mysteria Christiani de nocte peragebant, ut sibi eorum majestati ac dignitati consulerent adversus invidiam et furorem paganorum, idque etiam post tempora Telesphori papae, qui floruit Antonino Pio imperatore. Itaque haec Missarum celebrandarum hora tertia institutio longe posterior fuit: quae tamen celebrabantur hora octava, seu nona, aut vespere tempore jejuniorum, ut ad Concordiam regularum docuimus. Hoc vero die Coenae Domini anticipatur hora propter benedictionem olei et Chrismatis, poenitentium reconciliationem, et lotionem pedum; non vero propter jejunii relaxationem, [Col. 0316B] ne desit vel numerus sex et triginta dierum juxta sanctum Gregorium, vel quadraginta, juxta posteriorem institutionem; quamvis olim multi non jejunarent in Coena Domini secundum Ecclesiae suae ritum, ut videre est apud sanctum Augustinum, epist. 118. Eadem hora tertia hoc die incipiendum statuitur officium in veteri Pontificali ms. quod servatur in sacristia Ecclesiae Rothomagensis, videturque olim fuisse Ecclesiae Rhemensis. In concilio Rothomagensi celebrato, 325 anno Domini 1072, apud Ordericum Vitalem, lib. IV Hist. eccl., statuitur, can. 1, ut chrismatis, et olei baptismatis, et unctionis consecratio competenti hora, id est post nonam, secundum statuta Patrum fiat. Quae consecratio inter Missarum solemnia celebratur, ut ex nostris Sacramentariis planum est.
259. Dalmaticas. Quid sit dalmatica docet sanctus Isidorus, lib. XIX Origin., cap. 22: Dalmatica, vestis primum in Dalmatia provincia Graeciae texta, est tunica [Col. 0316C] sacerdotalis cum clavis ex purpura. Et Glossae veteres: Dalmata (lege dalmatica) vestis sacerdotalis candida cum clavis purpureis. Quid autem sit clavus, explicant Glossae Cyrilli: πορφύρα ὑφασμένη , clavus plurale non habet, id est, purpura vesti assuta, seu intexta. Sed quod dicit non habere plurale, adversatur locis citatis. Sunt igitur clavi notae, plagulae quaedam ex purpura togis olim senatorum assutae, Graeci σημεῖα , et ab ejusmodi latis clavis vestis senatoria dicitur laticlavium, seu latus clavus, πλατύσημος et πλατύσημον . Glossae Cyrilli: πλατύσημον , laticlavium. Onomasticon vetus, latus clavus, πλατύσημον . Lexicon vetus, latus clavus, πλατύσημος . Et ab angutis clavis angusticlavia. Idem Lexicon, angusticlavia, ψειχώσημα . Plura vide in commentariis doctissimi viri Joannis Savaronis ad epist. 9 lib. I Apollinaris ( Cap. quid significent vestimenta ). Dalmaticam aliter describit Alcuinus, lib. de Offic. divinis, antiquo ritu mutato. Est inconsutilis, formam habet crucis, in sinistra [Col. 0316D] parte fimbriae sunt, largas habet manicas, seu brachia, ut ille loquitur. Amalarius, lib. II de Officiis eccl., cap. 21, addit duas lineas coccineas retro, similiterque in anteriori parte, atque etiam in utroque humero. Id videre est in Oratione sacerdotis dalmaticam induentis in Missa antiqua a Matthia Illyrico edita: Indumento hoc typico priscorum Patrum ritu in modum crucis, tramitibus purpureis contexto, vestitus postulo, etc. Ita hunc locum interpunxi; ut vestis sit in modum crucis juxta praefatos auctores, et tramitibus purpureis contexta, secundum Amalarium. Fuit indumentum episcoporum et diaconorum, ut scribit auctor Quaestionum utriusque Testamenti, inter opera sancti Augustini, quaest. 46: Quasi non hodie diaconi dalmaticas induantur, sicut episcopi. At subdiaconi tunicis induebantur iisque lineis, ut constat [Col. 0317A] ex lib. VII Regesti [Col. 0317D] Nunc lib. IX. sancti Gregorii, epist. 63: Unde habent ergo hodie ut subdiaconi lineis tunicis procedant, nisi quia hoc a matre sua Romana Ecclesia perceperunt? Ubi nota distinctos olim habitus diaconi et subdiaconi. Siquidem diaconus induebatur dalmatica, subdiaconus tunica. Quod etiam videre est in antiquo ritu celebrandae Missae Joannis Abrincatensis episcopi, in appendice hujus libri Sacramentorum.
260. Ampullae. Quid sit ampulla docet sanctus Isidorus, lib. XX Orig., cap. 5: Ampulla quasi ampla bulla. Similis est enim rotunditate bullis quae ex spumis aquarum fiunt, atque ita inflantur vento. Glossae veteres: Ampulla, λήκυθος. Λήκυθος autem est ἀγγεῖον ἐλαιοδόχον , inquit auctor veteris etymologici, id est vas in quo oleum reconditur. Unde lecythus olei, III Reg. XVII. Bene igitur in ampullis reconditur oleum, seu chrisma, juxta morem antiquum, quem videre est apud Optatum Milevitanum, lib. II adversus Parmenianum: Ampullam quoque chrismatis per [Col. 0317B] fenestram, ut frangerent, jactaverunt. Porro olim liberum fuit episcopis sacrum chrisma omni die conficere, ut patet ex concilio Toletano I, can. 20: Episcopo sane certum est, quod omni tempore licet chrisma conficere. Postea tamen mos invaluit ut duntaxat in Coena Domini conficeretur, ut planum est ex omnibus nostris Sacramentariis, et Euchologio Graecorum. Idem videre est in homilia 8 sancti Eligii de Coena Domini: Et quia in hac die sacratissima fiunt plurima in sancta Ecclesia quae necessario debet scire vestra industria, sicut poenitentium reconciliatio, sacri olei benedictio, sancti chrismatis confectio, fraterna pedum ablutio. Et in sermone de unctione chrismatis inter opera sancti Cypriani: Dies ista multiplicibus mysteriis honoratur. Hac die primum 326 commendata est nobis fractio panis. Hodie in Ecclesia cum caeteris unctionibus ad populum acquisitionis sanctificandum, in participationem dignitatis et nominis, sacrum chrisma conficitur. Et statuitur in concilio Meldensi, can. 46, [Col. 0317C] ut nemo sacrum chrisma, nisi in quinta feria majoris hebdomadae, id est in Coena, quae specialiter appellatur Dominica, conficere praesumat.
261. Ut accepto balsamo, etc. Chrisma non est simplex oleum; sed ei balsamum admiscetur, ut liquet ex supra citato sermone de unctione chrismatis: Sacrum chrisma conficitur, in quo mistum oleo balsamum regiae et sacerdotalis gloriae exprimit unitatem; Gregorio magno, expositione in cap. II Cantici canticorum: In Engaddi balsamum gignitur, quod cum oleo pontificali benedictione chrisma efficitur, quo dona Spiritus sancti exprimuntur. Et concilio Cabillonensi, cap. 9, apud Burchardum, lib. IV, cap. 93: quidam fratres dixerunt antiquae consuetudinis fuisse, ut pro balsamo emendo ad chrisma faciendum, sive pro luminaribus ecclesiae concinnandis, binos vel quaternos denarios presbyteri darent. Graeci in chrismatis confectione diversas fragrantis odoris materias admiscent, ut testatur sanctus Dionysius, cap. 4 eccl. [Col. 0317D] Hierarchiae: ἡ τοῦ μύρου σύνθεσις συναγωγή τίς ἐστιν εὐπνόων ὑλῶν . Id est, unguenti seu chrismatis compositio quaedam collectio est fragrantium materiarum. Admiscent autem praeter vinum et oleum sufficiens sex et triginta genera seu aromatum, seu herbarum, ut habetur in eorum Euchologio.
262. Cereostatis. Cereostata sunt candelabra quorum usus est in altaribus. Hanc vocem saepius videre licet apud Anastasium Bibliothecarium in Vitis pontificum Romanorum.
263. Pax vobis. Formula est salutationis qua utitur pontifex in sacris maxime. Pontifex enim in ecclesia inter ipsa sacra saepius populo dabat pacem, sive diceret Pax vobis, seu Pax vobiscum, seu Pax omnibus. Optatus Milevitanus, lib. III adversus Parmenianum: Non enim unamquamque domum semel (Legendum simul) seducere potuistis; sed aut ivit [Col. 0318A] uxor (Nempe ad ecclesiam vestram), aut resedit maritus; aut parentes seducti sunt, et filii sequi voluerunt; aut stetit frater sorore migrante; persuasionibus vestris divisa sunt corpora, et nomina pietatis. Et non potuistis praetermittere quod legitimum est, utique dixistis Pax vobiscum, nempe in conventibus et sacrificiis ecclesiasticis. Dicit autem legitimum id quod in ipsis sacris sancitum est faciendum; in lib. II adversus Parmenianum: Nam quis dubitet nos illud legitimum in sacramentorum mysterio praeterire non posse? offerre vos dicitis pro Ecclesia. Quod frustra quidam interpretantur Canonem Missae. Quod si ita esset, dicendum erat illud legitimi. Sanctus Joannes Chrysostomus, homil. 3 in Epistolam ad Colossenses: Ἐν ταῖς ἐκκλησίαις εἶρήνην ἐν ταῖς λίταις, ἐν προῤῥήσεσιν, καὶ ἅπαξ, καὶ δὶς, καὶ τρὶς, καὶ πολλάκις αὐτὴν δίδωσιν ὁ τῆς Ἐκκλησίας προεστὼς, Εἶρήνη ὑμῖν, ἐπιλέγων . Id est: In Ecclesiis pacem in precibus, in Praefationibus, et semel, et bis, et ter, et saepe dat Ecclesiae [Col. 0318B] praesul dicens Pax vobis. Ubi tamen non legendum est ὑμῖν , sed πᾶσιν . Nam paulo post dicit: Καὶ οὐ λέγει ὁ τῆς Ἐκκλησίας προεστὼς, Εἶμήνη ὑμῖν, ἁπλῶς, ἀλλὰ, Εἶρήνη πᾶσιν . Id est: Et non dicit Ecclesiae praepositus Pax vobis, simpliciter, sed Pax omnibus. Causamque subjungit, quia non cum uno aut altero pax habenda est, sed cum omnibus, ita ut etiam in mente nostra omnia tranquilla et pacata sint. Quod confirmatur ex homilia 16, in Epist. primam ad Corinth.: Εἱρήνην, καὶ νῦν πᾶσιν ὁ τῆς Ἐκκλησίας προεστὼς ἐπεύχεται . Id est: Et nunc pacem omnibus deprecatur Ecclesiae praesul. Et in liturgiis sanctorum Basilii et Chrysostomi sacerdos dicit: Εἶρήνη πᾶσιν , id est: Pax omnibus, ut in liturgiis sanctorum Jacobi et Marci, et in liturgia Praesanctificatorum. Quod confirmatur ex Theoria mystica sancti Germani patriarchae Constantinopolitani, in qua haec verba enarrans dicit: Εἶρήνη πᾶσιν· ὁμογνωμοσύνην, καὶ ἀγάπην καὶ ταυτότητα συνάπτοντες , etc. Id est: Pax omnibus; concordiam 327 et dilectionem, [Col. 0318C] et eumdem sensum inter nos invicem coaptantes Domini imitationem accipiamus, pacem suam relinquentis et dantis. Sed illud Pax omnibus Graecorum est, ut citati loci testantur; at τὸ Pax vobis, seu Pax vobiscum, est Latinorum, ut ex Optato Milevitano supra citato, libro nostro Sacramentorum et Codice Ratoldi mox citando manifestum est. Aliquando olim, in Occidente, et maxime in Hispania, dictum fuit Dominus sit vobiscum, ut videre est in concilio Bracarensi I, can. 21 secundae constitutionis: Item placuit ut non aliter episcopi, aliter presbyteri, sed uno modo salutent, dicentes: Dominus sit vobiscum. Ubi cum postea scribit omnis retinet Oriens, legendum puto Occidens, quia in Ecclesia Orientali alium fuisse usum testimonia producta satis manifestant. Circa hanc salutationem, Pax vobiscum, haec notanda veniunt ex Codice Ratoldi abbatis: Postea, pax vobiscum; etiamsi non soleat dicere episcopus, nisi tantum diebus festis.
[Col. 0318D] Porro ante Missam, in Codice Rhemensi habetur reconciliatio poenitentium, de qua infra commodius dicetur. Post Missam sequitur: Item feria 5 Missa chrismalis. Oratio: Domine Deus, qui in regenerandis plebibus tuis., etc. Secunda: Da nobis, omnipotens Deus, remedia conditionis humanae, etc. Super oblata: Hujus sacrificii potentia, Domine, quaesumus, etc. Praefatio: Clementiam tuam suppliciter exorare, ut spiritalis lavacri baptismo renovandis creaturam chrismatis in sacramentum, etc. Infra Actionem: Communicantes, etc., ut in Codice sancti Eligii. Item alia: Hanc igitur oblationem famulorum famularumque tuarum, quam tibi offerunt ob diem in qua Dominus noster Jesus Christus tradidit discipulis suis corporis et sanguinis sui mysteria celebranda, quaesumus, Domine, placatus accipias, et pietate concedas, ut per multa curricula annorum salvi et incolumes munera sua tibi [Col. 0319A] Domino mereantur offerre. Quam oblationem, etc. Tandem sequitur: Item in ultimo, antequam dicatur Per quem haec omnia, Domine, benedicis oleum pro infirmis, sive pro populo, his verbis, etc. Benedictione completa olei, et chrismatis, dictisque in Missa quae sequuntur, Post Communionem: Concede, Domine, ut per coeptum (Lege perceptum ) novi sacramenti mysterium, etc. Super populum: Praesta, quaesumus, Domine, ut sicut de praeteritis, etc. Sequitur: Item in oleo exorcizato confectio: Ezorcizo te creatura olei, etc. Deinde sequitur haec Praefatio: Qui mysteriorum secreta revelans, etc. Tandem: Ad Missam sero: Deus, a quo et Judas, etc., ut in hoc Codice sancti Eligii. Hactenus Codex Rhemensis; in quo tres Missae notandae sunt hac feria quinta. Prima poenitentium, secunda chrismatis, tertia serotina. Olim in quibusdam Ecclesiis hac eadem feria duae Missae celebrabantur, altera mane propter eos qui hac feria non jejunabant, sed lavabant et relaxabant; altera sero propter eos qui jejunabant, ut notat [Col. 0319B] sanctus Augustinus epist. 118, ad Januarium, agens de hac solemnitate: Et quia, inquit, nonnulli etiam jejunium custodiunt, mane offertur propter prandentes, quia jejunia simul et lavacra tolerare non possunt, ad vesperam vero propter jejunantes.
264. Hodierna traditione. Corporis et sanguinis sui videlicet.
265. Distraxit. Id est, vendidit. Distrahere enim interdum vendere significat: Nonius Marcellus, cap. 4: Distrahere est vendere. Lucilius, lib. XXIX, dividant, differant, dissipent, distrahant. Regula Magistri, cap. 85: Cum unaquaeque ars aliquid perfectum supervacaneum usibus monasterii habuerit, vel mittendarum eulogiarum abundaverit, interrogata qualitate pretii, quantum a saecularibus distrahi potest, tantum infra nummorum minori semper distrahatur pretio. In Concordia regularum, cap. 64, § 4.
266. Quem nec sacrati cibi collatio. Cum caeteris apostolis in ultima coena corpus et sanguinem suum [Col. 0319C] Dominus noster Jesus Christus Judae traditori 328 porrexit. [Col. 0319] Paulo infra, ubi legitur: Patitur mitis Dominus, etc. In Ms. Fiscanensi habes: Pascit igitur mitis Dominus. Hoc multi Patres asserunt: sanctus Augustinus, lib. II adversus litteras Petiliani, cap. 106: Aut communicaverunt furto et sceleri Judae praedecessores ejus apostoli, quia cum eo jam Domini venditore sacrosanctam coenam communicarunt. Auctor quaestionum mistim ex utroque testamento inter Opera sancti Augustini, quaest. 102. Judas ergo cum esset inter discipulos, contagione sua non eos maculavit, dissentientes utique a furtis ejus; et Eucharistiam inter eos accipiens non polluit innocentes, nec Dominus ei quem latronem sciebat corpus suum denegavit. Sanctus Leo, serm. 3 de Passione Domini: Exspectasses consummationem criminis tui, et donec sanguis Christi pro omnibus funderetur peccatoribus, informis lethi suspendium distulisses; cumque conscientiam tuam tot Domini miracula, tot dona torquerent, illa saltem te a praecipitio tuo sacramenta revocassent quae in paschali coena jam de perfidia tua signo divinae scientiae detectus acceperas. Sanctus Eligius, homil. 8: Quam [Col. 0319D] multi de altari accipiunt, et moriuntur! Unde et dicit Apostolus: judicium sibi manducat, et bibit. An non bucella Domini venenum fuit Judae? Sanctus Joannes Chrysostomus, homil. 27, in Epistolam I ad Cor.: Καὶ οὐδὲ τοῦτον ἐξέβαλεν, καὶ ἁλῶν αὐτῷ μετέδωκε, καὶ τῶν μυστηρίων κοινωνὸν ἐποίησεν . Id est: Non illum (Judam) exegit, sed eum fecit mensae participem ac mysteriorum. Sanctus Anastasius Sinaita, sermone de Synaxi: Οὐκ ὁρᾷς πῶς Ἰούδας ἀναξίως, καὶ δολίως τοῦ σώματος μεταλαβών τοῦ δεσποτικοῦ εὐθέως κατεκρίθη_ id est: Nonne vides quomodo Judas, cum indigne ac fraudulenter corpus Christi sumpsisset, statim condemnatus est? Hincmarus archiepiscopus Rhemensis, in epist. ms. biblioth. monasterii sancti Remigii Rhemensis: Ac deinde dictum est: post bucellam introivit [Col. 0320A] in eum Satanas, quia cum intravit sanctus panis in plenum de iniquitate ventrem, intravit hostis antiquus, qui dicitur diabolus et Satanas, in crudelem et impiam mentem.
267. Quo Dominus noster Jesus Christus pro nobis traditus est. Ita in Editis et in aliis Codicibus nostris mss. ut apud Pamelium.
268. In qua Dominus noster Jesus Christus tradidit discipulis suis, etc. Ita in Codicibus citatis.
269. Tunc offertur pontifici oleum. Incipit consecratio olei infirmorum, quae proxime fit ante illa verba: Per quem haec omnia semper bona creas, ut videre est in hoc Codice sancti Eligii. Nec credendum est proxime post illa verba, Accepit panem in sanctas ac venerabiles manus suas, consecrari, quamvis haec verba, tunc offertur pontifici oleum, etc., sequantur. Quod ideo scriptor fecit, quia totum nolebat scribere Canonem.
270. Chrisma. Hoc vocabulum non ita stricte et [Col. 0320B] proprie hoc loco usurpatur.
271. Et respiciens ad Orientem. Antiquus et laudabilis mos Ecclesiae fuit, atque a temporibus apostolicis ad nos usque deductus, ut orantes Christiani obversam Orienti faciem habeant. Sanctus Basilius, lib. de Spiritu sancto, ad Amphilochium, cap. 27, agens de traditionibus apostolicis: Τὸ πρὸς ἀνατολὰς τέτραφθαι κατὰ τὴν προσευχὴν ποῖον ἐδίδαξεν ἡμᾶς γράμμα_ Id est: Converti ad orientem in Oratione quae Scriptura nos docuit? Auctor Quaestionum ad orthodoxos, inter opera sancti Justini martyris, quaest. 118, in responsione hac de re agens ita scribit: Τοῦτο δὲ παρὰ τῶν ἁγίων Ἀποστόλων , id est, hoc vero manat a sanctis apostolis. Sanctus Germanus patriarcha Constantinopolitanus, in Theoria mystica, τὸ κατ` ἀνατολὰς εὔχεσθαι παραδεδομένον ἐστὶν, ὡς καὶ τὰ λοιπὰ, ἐκ τῶν Ἀποστόλων . Id est: Orientem versus orare traditum est, ut et reliqua, ab apostolis. Hujus consuetudinis meminit Tertullianus in Apologetico: Denique inde suspicio quod innotuerit nos ad [Col. 0320C] Orientis regionem precari; et lib. I ad Nationes: alii plane humanius solem Christianorum Deum existimant, quod innotuerit ad Orientis partem facere nos precationem. Sanctus Augustinus, 329 lib. II, de Sermone Domini in monte, cap. 9: Cujus rei significandae gratia, cum ad Orationes stamus, ad Orientem convertimur. De hac re pluribus agunt sanctus Joannes Damascenus, lib. IV de Fide orthodoxa, cap. 13, et auctor Quaestionum ad Antiochum ( Inter opera sancti Athanasii ). Meminit etiam Gregentius archiepiscopus in disputatione cum Herbano Judaeo: κγρ_ατ` ἀνατολὰς ἐδιδάχθημεν προσεύχεσθαι . Id est: Orientem versus orare didicimus. Duas subjungit causas, quia invenimus Deum illic Hominem creasse, et paradisum fecisse. Sanctus Basilius, cap. citato, aliam profert, quae tamen a secunda non multum discrepat, quia veterem quaerimus patriam paradisum, quem Deus plantavit in Eden ad Orientem. Cui suffragantur sanctus Joannes Damascenus. cap. [Col. 0320D] citato, auctor Quaestionum ad Antiochum quaestione citata; et sanctus Germanus patriarcha Constantinopolitanus, libro citato; qui aliam etiam profert rationem: propterea quod spiritalis Sol justitiae Christus Deus noster in terra apparuit, in Orientalis solis sensibilis partibus. Aliam profert auctor Quaestionum ad orthodoxos, quaest. citata, quia τιμιωτέρα ἐστὶν ἡ ἀνατολὴ τῶν ἄλλων μερῶν τῆς κτίσεως , id est, nobilior est Oriens aliis mundi partibus. Alias producit auctor Quaestionum ad Antiochum, quaest. citata: quia steterunt pedes Christi in monte olivarum, et quia Deus lumen verum est. Alias profert sanctus Joannes Damascenus, cap. citato: quia Deus est lux intelligibilis, Sol justitiae, et Oriens in Scripturis nominatur Christus, quia antiquum Moysi tabernaculum ad Orientem habebat velum, et propitiatorium: [Col. 0321A] et tribus Juda, ut honorabilissima, ad Orientem castra ponebat; et in famigerato Salomonis templo porta Domini Orienti erat obversa. Quia Christus crucifixus est respiciens Occidentem, et sic illum adoramus ad eum aspirantes. Tandem, quia Christus assumptus in coelum ad Orientem ferebatur, ut habetur Psal. LXVII: Psallite Deo, qui ascendit super coelum coeli ad Orientem, et sic eum apostoli adoraverunt. Hinc factum est ut sacrae aedes Orientem spectarent ut plurimum, juxta sanctum Paulinum, epist. 12. Id videre est apud [Col. 0321D] Nimirum Sidonium Apollin. Apollinarem, lib. II, epist. 10:
Id patet etiam ex Socrate, lib. V, Hist. Eccl., cap. 21, ubi scribit Antiochiae basilicam contrarium aliia habere situm, cum ejus altare non ad Orientem, sed ad Occidentem respiciat, et ex Stephano Tornacensi, epist. 105, ubi agens de basilica Sancti Benedicti Parisiis sita: Ecclesiae illius (inquit) forma dissimilis est, et dissidens ab aliis ecclesiis; a parte sanctuari respicit Occidentem, ab introitu Orientem. Si igitur ecclesia Antiochiae, et basilica Sancti Benedicti Parisiis sita, olim ortum solis non respiciebant, contrario aliis sacris aedibus situ, sed occasum, signum est alias ecclesias, aut saltem maximam partem earum Orienti obversas fuisse. Postea tamen ita composita est praefata Sancti Benedicti basilica, ut modo a parte sanctuarii respiciat Orientem ab introitu occidentem, ut ab aliis situ non discreparet. Nunc vero mutatur [Col. 0321C] antiquus usus, maxime Parisiis. Siquidem in tanta multitudine aedium sacrarum, quae in illa civitate XL, ab hinc annis aedificatae sunt, VIX unam aut alteram quae Orienti sit obversa repereris, cum etiam ibidem nonnullas veteres olim regionem spectantes Orientis, jam mutata facie, Occidentem respicere videamus. Quod spectat ad paganorum templa (ut de illis aliquid dicamus) illa etiam ut plurimum erant Orienti obversa. Ita enim templa construenda docet Vitruvius, lib. IV, de Architectura, cap. 5: Regiones autem, inquit, quas debent spectare aedes sacrae deorum immortalium sic erunt constituendae, uti, si nulla ratio impedierit, liberaque fuerit 330 potestas aedis, signum quod erit in cella collocatum spectet ad vespertinam caeli regionem, ut hi qui adierint aram immolantes aut sacrificia facientes spectent ad partem coeli Orientis, et simulacrum quod erit in aede; et ita vota concipientes contueantur aedem, et Oriens coelum; ipsaque simulacra videantur exorientia contueri supplicantes et [Col. 0321D] sacrificantes, quod aras omnes Deorum necesse esse videatur ad Orientem spectare. Cui subscribit sanctus Isidorus, lib. XV, Orig., cap. 4: Sed et locus designatus ad Orientem a contemplatione templum dicebatur: cujus partes quatuor erant, antica ad Ortum, postica ad Occasum, sinistra ad Septentrionem, dextra ad Meridiem spectans. Unde et quando templum construebant, Orientem spectabant aequinoctialem; ita ut lineae ab Ortu ad Occidentem missae fierent partes coeli dextra sinistra aequales, ut qui consuleret ac deprecaretur rectum aspiceret Orientem. Sed haec potissimum de sacris Romanorum aedibus sunt intelligenda; nam priscorum, Graecorum templa ut plurimum altaria ad Occidentem, januas ad Orientem habebant conversa, ut scribit Porphyrius in libro de antro Nympharum. Quod spectat ad Judaeos, templum Salomonis ad Occidentis regionem respiciebat, ut clarum [Col. 0322A] est ex cap. VIII, Ezechielis: Et introduxit me in atrium domus Domini interius; et ecce in ostio templi Domini inter vestibulum et altare quasi vigenti quinque viri dorsa habentes contra templum Domini, et facies ad Orientem, et adorabant ad ortum solis. Et sane Judaei ad solis occidentalem conversi regionem Deum orabant, ut testatur Gregentius archiepiscopus in disputatione supra citata, ita loquens Herbano Judaeo; Ἐπὶ τὴν δύσιν γὰρ ὑμεῖς προσκυνεῖτε . Id est: vos enim versus Occidentem adoratis; quod ideo faciebant ne viderentur, quemadmodum gentiles, Solem adorare.
272. In consecratione chrismatis. Antiquus est Ecclesiae mos sanctum chrisma benedicere et consecrare. Sanctus Cyprianus, epist. 70: Porro Eucharistia et unde baptixati unguntur oleum in altari sanctificatur. Optatus Milevitanus, lib. VII, adversus Parmenianum: oleum nominant, illum scilicet liquorem qui ex nomine Christi conditur, quod chrisma postquam conditum est nominatur. Basilius, lib. de Spiritu [Col. 0322B] sancto ad Amphilochium, cap. 27, qui ritum ad tempora apostolorum refert: Εὐλογοῦμεν τὸ ὕδωρ τοῦ βαπτίσματος, καὶ ἔλαιον τῆς χρίσεως . Id est: benedicimus aquam baptismatis et oleum unctionis: Quod et confirmatur auctoritate Dionysii magni, qui de chrismatis consecratione pluribus agit cap. 4, lib. de Hierarchia ecclesiastica.
273. Per olivae rumum pacem terris redditam nuntiavit. Ita Tertullianus, lib. de Baptismo: Quemadmodum post aquam diluvii, quibus iniquitas aliqua purgata est post baptismum (ut ita dixerim) mundi, pacem coelestis irae praeco columba terris annuntiavit demissa ex arca, et cum olea reversa, quod signum etiam apud nationes paci praetenditur; eadem dispositione spiritalis effectus terrae, id est carni nostrae emergenti de lavacro post vetera delicta columba sancti Spiritus advolat, pacem Dei afferens emissa de coelis, ubi Ecclesia est arca figurata. Cassiodorus, in Psalmum XXII: Sed quid est quod species ipsa Benedictionis sanctae frequenter adhibetur: unxit prophetas, consecravit reges. Non immerito, [Col. 0322C] quia arbor ipsa pacis etiam praestabat indicium; quod ejus specialiter munus noscitur esse divinum, liquor arboreus, pinguedo laetificans, magnarum gratia dignitatum, cujus folia in viriditatis suae pulchritudine perseverant. Haec etiam Noe per columbam nuntiavit terris redditam sospitatem, ut merito tantae Benedictionis capax esse videatur, quae fructus sui magno decore simul et utilitate perfruitur. Sanctus Joannes Damascenus, lib. IV de Fide orthodoxa, cap. 13: Et misericordiam Dei nobis annuntians per Spiritum sanctum. Ἐπεὶ καὶ κάρφος ἐλαίας τοῖς ἐκ τοῦ κατακλυσμοῦ περισωθεῖσιν ἡ περιστερὰ κεκόμικεν . Id est: Postquam et ramum olivae servatis ex diluvio columba obtulit. 331 Quare in Graecorum Euchologio hic ramus recte appellatur καταλλαγῆς σύμβολον, σωτηρίας ἀπὸ τοῦ κατακλυσμοῦ, καὶ χάριτος μυστήριον . Id est, reconciliationis symbolum, salutis et gratiae post diluvium mysterium.
274. Unde unxisti sacerdotes. Levitici VIII, ubi [Col. 0322D] Aaron a Mose unctus est in sacerdotem. Ritus hujus mentio fit Exodi cap. XXIX: Vestem autem sanctam qua utetur Aaron habebunt filii ejus post eum, ut ungantur in ea, et consecrentur manus eorum.
275. Reges. Unctionis regum mentio fit lib. I Reg. cap. IX: Et unges eum ducem super populum meum Israel. Et cap. X: Tulit autem Samuel lenticulam olei, et effudit super caput ejus, et deosculatus est eum, et ait: Ecce unxit te Dominus super haereditatem suam in principem. Et alibi passim in libris Regum.
276. Prophetas. Unctionis prophetarum mentio fit lib. III Reg. cap. XIX: Eliseum autem filium Saphat, qui est de Abelmeula, unges prophetam pro te.
277. Et martyres. Percipiendo Confirmationis sacramentum, cujus beneficio divinitus robur ad resistendum diabolo ejusque satellitibus perceperunt.
278. Qua expleta benedicit ampullam olei. Hoc oleum [Col. 0323A] benedicitur ad ungendum catechumenum accedentem ad sanctum regenerationis lavacrum, ut constat ex subjecta Oratione, et Codice Ratoldi: Deinde recipiat subdiaconus ab acolyto oleum ad baptizandum. Hoc autem oleum benedicitur juxta antiquum morem, cujus meminit sanctus Cyrillus Hierosolymitanus catech. 2 mystag.: Οὕτω καὶ ἐπορκιστὸν ἔλαιον ἐπικλήσει Θεοῦ καὶ εὐχῇ δύναμιν τηλικαύτην λαμβάνει . Id est: Sic et exorcizatum oleum per invocationem Dei et Orationem tantam virtutem accipit. De hac unctione agitur in Questionibus ad orthodoxos, quae exstant inter opera sancti Justini martyris, quaest. 137. Meminit Fortunatus, carmine IV, lib. V, de Judaeis a sancto Avito Arvernae episcopo baptizatis:
[Col. 0324B] 279. Profectum spiritualium. In Excusis et in Codice Rhemensi additur τὸ remunerator. In Codice Ratoldi abbatis his omissis legitur: Deus, qui virtute sancti Spiritus tui imbecillarum mentium rudimenta confirmas.
280. Refugis virtutibus. Id est, apostatis angelis, seu daemonibus. Siquidem refuga est apostata, desertor. Prudentius, ode 1 Peristephani:
281. Et communicat omnis populus ordine suo. Ita in Editis. Haec populi communio hac feria 5 in Coena 333 Domini habetur etiam in Codice Ratoldi. Olim populus in triduo Paschae communicabat, ut videre est in Capitulari Theodulphi, cap. 41: Singulis diebus Dominicis in Quadragesima, praeter hos qui excommunicati sunt, sacramenta corporis et sanguinis Christi sumenda sunt, et in Coena Domini, et parasceve, et in vigilia Paschae. In hoc Codice sancti Eligi in magna parasceve jubentur omnes communicare; in Sabbato sancto sola fit mentio communionis [Col. 0324D] eorum qui baptizantur. Ibi tamen non definitur an haec communio ad solos recens baptizatos spectet.
282. Et servant de ipso sacrificio in crastinum. Ita in Excusis et in Codicibus Rhemensi et Ratoldi. Quia in parasceve majoris hebdomadis non consecratur corpus Christi, sed sacerdos in Missa utitur praesanctificatis, id est hostiis antea consecratis tum pro se, tum pro omni populo. Quod per totam Quadragesimam observant Graeci, exceptis Dominicis, Sabbatis et festo Annuntiationis, in quibus peragunt corporis et sanguinis dominici sacrificium ex antiquo more, quem reperire est in can. 52 sextae synodi: In omnibus sanctae Quadragesimae jejunii diebus, praeterquam Sabbato et Dominica, et sancto Annuntiationis die, γινέσθω ἡ τῶν προηγιασμένων ἱερὰ λειτουργία , id est, fiat sacra praesanctificatorum liturgia. gamus nos invicem. Ps. Ecce quam bonum. Antiph. Idem reperire est in can. 49 concilii Laodiceni, in [Col. 0325A] quo tamen nulla fit mentio praesanctificatorum. Ὅτι ου δεῖ τῇ τεσσαρακοστῇ ἄρτον προσφέρειν, εἶ μὴ ἐν σαββάτῳ καὶ Κυριακῇ . Id est, quod non oportet in Quadragesima panem offerre, nisi in Sabbato, et Dominica. Ad quos dies transferunt solemnitates martyrum in Quadragesima occurrentes, juxta canonem 51 ejusdem concilii. Ὅτι οὐ δεῖ ἐν τεσσαρακοστῇ μαρτύρων γενέθλιον ἐπιτελεῖν, ἀλλὰ τῶν ἁγίων μαρτύρων μνείαν ποιεῖν ἐν τοῖς Σαββάτοις καὶ Κυριακαῖς . Id est, quod non oportet in Quadragesima natalitium martyrum celebrare, sed in Sabbatis, et Dominicis diebus eorum memoriam facere. Haec autem ita apud Graecos instituta sunt, quia Sabbatis et Dominicis diebus non jejunant, ut notat Theodorus Balsamon in hunc canonem. Inter liturgias Graecorum exstat Liturgia προηγιασμένων , id est, praesanctificatorum. Liturgiae praesanctificatorum mentio fit in Chronico Alexandrino, seu, ut alii loquuntur, in fastis Siculis, olympiade 348, anno 5 post, consulatum Heraclii, cum scribitur quod sub Sergio patriarcha Constantinopolitano [Col. 0325B] a prima Hebdomade Quadragesimae, indictione 4. Post τὸ κατευθυνθείτω , id est Dirigatur, dum praesanctificata dona e sacrario ad altare inferuntur, et sacerdos dixit κατὰ τὴν δωρεὰν τοῦ Χριστοῦ σου , id est, juxta donum Christi tui, coeptum est psalli a populo: Νῦν αἱ δυνάμεις τῶν οὐρανῶν σὺν ἡμῖν ἀοράτως λατρεύουσιν. Ἰδοὺ γὰρ εἶσπορεύεται ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης. Ἰδοὺ θυσία μυστικὴ τελειωμένη δωροφορεῖται. Πίστει καὶ φόβῳ προσέλθωμεν, ἵνα μέτοχοι ζωῆς αἶωνίου γενώμεθα. Ἀλληλουία . Id est: Nunc virtutes coelorum nobiscum invisibiliter Deum adorant. Ecce enim ingreditur Rex gloriae. Ecce sacrificium mysticum offertur. Cum fide et timore accedamus, ut vitae simus participes aeternae. Alleluia. Haec quidem Chronicon Alexandrinum; sed in liturgia praesanctificatorum est aliqua diversitas. Siquidem in illa post τὸ κατευθυνθείτω , id est, Dirigatur, non sequuntur proxime haec verba sacerdotis κατὰ τὴν δωρεὰν , etc., sed multa sunt interjecta. Secundo id quod psallitur [Col. 0325C] populo in eadem liturgia non est integrum, sed post τῆς δόξης posito Alleluia, caetera desunt. Tertio in eadem liturgia sacerdos assumit sancta, et in altare transfert post decantata superiora illa verba a populo, et postquam sacerdos dixit: sicut prodigus filius, etc. At in citato Chronico transferuntur sacra cum populus praefatam oden cantat. Ex quibus clarum est in ejusmodi liturgia nonnulla fuisse addita, detracta et immutata a recentioribus. In Cod. Ratoldi abbatis sequitur: « Pulsantur signa, vespertinae canuntur. Et cantor incipit Antiph. Calicem. Ps. Credidi. Antiph. Cum his, qui oderunt. Ps. Ad Domiminum cum tribularer. Antiph. Ab hominibus iniquis. Ps. Eripe me. Antiph. Custodi me a labiis. Ps. Domine, clamavi. Antiph. Considerabam. Ps. Voce mea. Antiph. De manu filiorum. Ps. Benedictus Dominus. V\ Christus factus est pro nobis. In Evangelio: 334 Coenantibus autem. Antiph. Accepto pane. Antiph. Si male locutus sum. Ad Complendum: Refecti vitalibus alimentis, etc. Dicat episcopus: Dominus [Col. 0325D] vobiscum. R\ Et cum spiritu tuo. Et diaconus: Ite missa est. R\ Deo gratias.» Hactenus Codex Ratoldi. Ubi nota, 1 o Vespertinam synaxim includi in ipsa missa, ut in Sabbato sancto ( Infra in Pontificali Rothomagensi ); 2 o ipsas Vesperas sex Antiphonis et totidem Psalmis comprehendi quos versiculus sequitur; 3 o haec verba, in Evangelio, significare ad Magnificat; 4 o ad ipsum canticum tres dici Antiphonas.
In eodem Codice Ratoldi haec sequuntur: « Et stat unusquisque ad mensam. Deinde post refectionem prandii lavantur pedes. Et dum haec aguntur, canantur hae Antiphonae reciprocis Psalmis. Mandatum novum. Ps. Beati immaculati. Antiph. In diebus illis. Ps. Magnus Dominus. Antiph. Postquam surrexit Dominus. Ps. Deus misereatur nostri. Antiph. Ante diem festum. Antiph, Vos vocatis me. Antiph. Si ego Dominus et Magister. Ps. Beati immaculati in via. Antiph. Diligamus nos invicem. Ps. Ecce quam bonum Antiph. [Col. 0326A] In hoc cognoscent omnes. Ps. Magnus Dominus. Hymnus de passione Domini » (quem hic ponimus cum antiquis cantus notulis):
Porro lotionis pedum quae in Coena Domini servatur in Ecclesia meminit sanctus Eligius, serm. 8: Sancti chrismatis confectio, fraterna pedum ablutio; et Magister in regula, cap. 43: In coena Domini mittant manus pro benedictione ad lavandos pedes abbatis, et postea omnibus praepositis cum solatio fratrum. Inchoando tamen abbas lavet simul et ostiariis, [Col. 0327B] etc. Idem videre est in concilio Toletano 17, can. 3, ubi omnibus Galliciarum Ecclesiis hoc sanctum opus lotionis pedum in Coena Domini peragendum praecipitur, ob quasdam Ecclesias quae illud intermiserant. Meminit etiam sanctus Augustinus, epist. 119, ad Januarium, ubi scribit multos illo die non lavasse pedes, ne lotio pertinere videretur ad baptismum. Constantinopoli olim eadem feria imperator duodecim pauperibus solebat lavare pedes. Ritum describit Codinus, de Officiis, etc., in hunc modum: Πρὸ τῆς λειτουργίας τῆς αὐτῆς μεγάλης πέμπτης 336 γίνεται ὁ νιπτὴρ οὕτω , etc., id est: Ante liturgiam die ejusdem magnae hebdomadis quinto, lotio pedum fit in hunc modum: Praeparantur pauperes duodecim, et induuntur eis subuculae, sive tunicae, brevia tibialia, et soleae; positoque in cella imperatoris polubro, protopapa foris illius ad januam agens canit Benedictum; et dicit Trisagium. Deinde, legente eodem Evangelium, quando dicit: aquam mittit in [Col. 0327C] pelvim, infundit imperator aquam in polubrum. Postea pauperes illos praeparatos adducunt sigillatim quemque ferentem cereum accensum, protopapa, ut dictum est, legente Evangelium et dicente: coepit Jesus lavare pedes discipulorum, idque persaepe videlicet usque dum omnes loti fuerint. Lavat imperator dextrum cujusque pedem; et ubi sindone quae pendet ante ipsum, absterserit lotum pedem, osculatur eum. Et hoc facto, consummantur ea quae ad ritum lotionis pedum pertinent. Et dantur unicuique eorum aurea numismata tria. Post illud, liturgia celebratur.» Haec Codinus.
His subjungere non pigebit antiquum ordinem seu ritum olim in Ecclesia Rothomagensi, seu Rhemensi servatum in feria quinta Coenae Domini, quem ex veteri Pontificali ms. qui asservatur in sacristia ecclesiae Rothomagensis mihi transmisit vir doctissimus Joannes le Prevost ejusdem ecclesiae Rothomagensis canonicus et bibliothecarius, quia multa notatu digna continet, quae non sunt hodierni usus.
[Col. 0327D] Incipit ordo in die Coenae Domini, feria quinta majoris hebdomadae, id est in Coena Domini.
Mane primo mansionarii ordinent omnia quae sunt necessaria ad consecrationem chrismatis, ampullas tres de oleo mundissimo plenas ponentes in sacrario: unam ad oleum pro infirmis, alteram ad chrisma, tertiam vero ad oleum ad catechumenos ungendos. Chrisma debet fieri [Leg. cooperiri] de albo serico, alias autem de alio serico cooperias. Et pontifex provideat de balsamo. Hora tertia sonet signum, ut omnes veniant in ecclesiam, in qua chrisma debet consecrari. Ipso die sonentur campanae ad Missam et ad caeteras horas, sicut mos est diebus festis, et sic sileant usque in Sabbato sancto. Presbyteri vero et caeteri clerici induant se vestimentis solemnibus, et diaconi dalmaticis, et subdiaconi albis sericis (Ita in Ordine Romano); et stent in ordine suo singuli in ecclesia, exspectantes usque [Col. 0328A] dum veniat pontifex cum processione plenaria ad Missam, sicut diebus solemnibus solet cum septem diaconibus, thuribulis cum incenso.
Stans autem pontifex et presbyteri cum caeteris in ordine ante altare, dicunt: Confiteor Deo omnipotenti, etc. Interim cantor et schola, ut jussum fuerit, imponant introitum ad Missam: Nos autem, etc. Deus misereatur, etc. Et iterum: Nos autem, etc. Gloria Patri. Iterum: Nos autem. Kyrie eleison ter., Christe eleison ter., Kyrie eleison ter. Deinde incipiat pontifex Gloria in excelsis cum presbyteris. Dum cantatur Gloria in excelsis sonat totum classicum, donec finiat. Quo finito, dicat pontifex cum presbyteris: Pax vobis. Oremus. Deus a quo et Judas, etc. Alia Oratio in consecratione chrismatis: Deus qui regenerandis plebibus tuis ministerio uteris sacerdotum, tribue nobis perseverantem in tua voluntate famulatum, ut dono gratiae tuae in diebus nostris et merito et numero sacratus tibi populus augeatur. Per. Ad Corinthios: Fratres, convenientibus vobis, [Col. 0328B] etc. R\ Christus, etc. V\ Propter quod, etc. Ante Evangelium ascendat pulpitum solus diaconus qui lecturus est Evangelium cum subdiacono, praeeunte cruce et candelabro et thuribulo: Sequentia sancti Evangelii secundum Joannem. In illo tempore, ante diem festum Paschae, etc. Perlecto Evangelio dicat pontifex cum presbyteris: Credo in unum Deum, etc. Tunc dicat pontifex cum presbyteris: Dominus vobiscum, et cum Spiritu tuo. Oremus. Off. Dextera Domini, etc. Presbyteri et caeteri qui voluerint, tunc peracto [Id est, adducto] calice cum vino et aqua et oblatis, de quibus communicent presbyteri et diaconi et 337 caeteri, et de quibus servetur usque mane dic parasceve, inclinati ante altare pontifex et presbyteri persequuntur secreta Missae dicentes: in Spiritu humilitatis et in animo contrito suscipiamur a te, Domine, et sic fiat sacrificium nostrum, ut a te suscipiatur hodie, et placeat tibi, Domine Deus meus. Suscipe, sancta Trinitas, hanc oblationem, quam [Col. 0328C] tibi offero in memoriam Incarnationis, Nativitatis, Passionis, etc., Jesu Christi, et in honore omnium sanctorum tuorum, qui tibi placuerunt ab initio mundi, et eorum quorum hodie festa celebrantur, et quorum hic nomina et reliquiae habentur, ut illis, etc., ad salutem, ut illi omnes pro nobis intercedere dignentur in coelis, quorum memoriam facimus in terris. Per eumdem Dominum nostrum. Orate, fratres, pro me ad Dominum, ut meum et vestrum in conspectu ejus fiat acceptum sacrificium. Secreta: Ipse tibi, Domine, etc. Alia Secreta: Oremus. Hujus sacrificii potentia, quaesumus, ut vetustatem nostram clementer abstergat, et novitatem nobis augeat et salutem. Per. Dominus vobiscum. Sursum corda, etc. Quem in hac nocte inter sacras epulas increpantem, etc. Te igitur, etc. Cum famulo tuo papa nostro. Ill. et antistite nostro Ill. [Et rege nostro Ill. ] Memento, Domine, etc., tibi reddunt vota sua aeterno, etc. Simili modo, postquam coenatum est, benedixit, dedit discipulis, etc. Unde et memores, [Col. 0328D] Domine, nos servi tui, etc. Domini Dei nostri tam beatae, etc. Memento etiam, Domine, famulorum famularumque tuarum Ill. Ipsis et omnibus fidelibus defunctis, etc., largitor admitte. Per Christum Dominum nostrum.
« Tunc offeratur pontifici oleum ad ungendos tam infirmos, quam energumenos. Et benedicat illud tam ipsi [Forte leg. ipse], quam omnes presbyteri qui adsunt. De auctoritate apostolica, quam habemus de oleo infirmorum. De oleo quo unguntur infirmi auctoritatem habemus apostolicam, dicente beato Jacobo apostolo: Infirmatur quis in vobis; inducat presbyteros Ecclesiae, et orent super eum; et si in peccatis sit, dimittentur ei. Unde patet ab ipsis apostolis hunc morem sanctae Ecclesiae esse traditum, ut energumeni vel alii quilibet aegroti ungantur oleo, pontificali benedictione consecrato. Consecratur enim in ipso officio consecrationis corporis et sanguinis Domini. Non enim habet proprium [Col. 0329A] officium. Id est, non in capite verba salutationis, hoc est Dominus vobiscum, nec, Oremus. Nec in fine concluditur, ut caeterae Orationes, Per Dominum nostrum Jesum Christum, sed tantum, In nomine Domini nostri Jesu Christi. In eo vero loco ubi solemus uvas benedicere, consecratur oleum pro infirmis, concluditurque conclusione, Per quem haec omnia semper, Domine, bona creas, etc. Unde intelligimus embolim [Id est, id quod interjicitur seu interponitur] esse supradicti officii. De eodem oleo sic continetur in Sacramentario. Antequam dicatur Per quem haec omnia, Domine, semper bona creas, levantur de ampullis quas offerunt populi, et benedicat tam dominus papa quam omnes presbyteri. Mos est Romanae Ecclesiae (nota), ut in confectione corporis et sanguinis Domini assint presbyteri et simul cum pontifice verbis et manibus conficiant. Oportet ut simili modo simul cum pontifice oleum presbyteri conficiant. Exorcismus olei pro infirmis et pro populo. Antequam dicatur: Per quem haec omnia, Domine, [Col. 0329B] semper bona creas, exorcizetur oleum, ut tantum possit a circumstantibus audiri, ita: Exorcizo te, immundissime Spiritus, etc. Item benedictio ejusdem: Oremus, Emitte, Domine, etc. Tunc oleum reportetur, et in loco suo honorifice reservetur. Pontifex autem et Presbyteri prosequantur: Per quem haec omnia, Domine, etc. Per omnia, etc. Libera nos, etc. Per omnia saecula saeculorum, Amen. Tunc dicat diaconus Humiliate vos ad Benedictionem. Et episcopus, versus ad populum, dicat: Benedicat vos omnipotens Deus, qui per Unigeniti Filii sui passionem, etc. Tunc versus ad altare more solito, sancta tenens, dicat: Et pax ejus sit semper vobiscum, et cum Spiritu tuo. Schola cantet Agnus Dei, ter. Non datur pax. Oratio, quando sancta mittit: Haec sacrosancta commistio corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi 338 fiat nobis et omnibus sumentibus salus mentis et corporis, et ad vitam capessendam aeternam praeparatio salutaris. Per eumdem Christum Dominum nostrum. Oratio ad Patrem: Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne [Col. 0329C] Deus, da mihi hoc corpus et sanguinem Christi, etc. Oratio ad Filium: Domine Jesu Christe, Fili Dei vivi, etc. Tunc communicet solus pontifex, et non frangat oblatas, nisi eam solam unde ille communicat. De sanguine autem reservet in calice ad communionem presbyterorum, et reliqui cleri. Oratio quando sumit: Perceptio corporis et sanguinis, etc. Alia: Quod ore sumpsi, Domine, mente capiam, ut de corpore et sanguine Domini nostri Jesu Christi fiat mihi remedium sempiternum. Per eumdem Christum Dominum nostrum, Amen. Tunc cooperiatur calix cum sanguine, et oblatae; et dominus episcopus adhibeat presbyteros et diaconos, qui sollicite custodiant.
« Tunc dominus episcopus vadat ad sedem suam cum diaconibus et exspectet; exspectante vero in sede sua pontifice, veniant ad sacrarium duodecim presbyteri, et caeteri clerici, quantum opus sit, ad deferendum cum omni decore oleum chrismale, et etiam oleum catechumenorum et neophytorum, usque in Ecclesiam, ante episcopum. Sint enim parati iidem presbyteri, et cum [Col. 0329D] eis caeteri clerici casulis et solemnibus vestimentis. Tunc duo acolythi accipientes duas illas ampullas quae ad chrisma et ad oleum catechumenorum consecrari debent, et procedant (Ita in Ordine Romano); et ordinent se illi Presbyteri et praedicti clerici, rite et ordinaliter, ita ut primum ambulent duo acolythi cum candelabris, et ardentibus cereis. Deinde portentur duae cruces, et inter illas medium chrismale oleum. Post eas portentur duo thuribula cum incenso, et inter illa medium oleum catechumenorum. Deinde portetur Evangelium, ut impleatur omne donum. Postea sequantur bini et bini illi duodecim presbyteri testes et cooperatores ejusdem sacrosancti chrismalis mysterii, acolythi et subdiaconi, etc. Stent in ordine suo secundum gradum eorum, ubi ascenditur ad altare, tantum ut diaconus sit sextus in eminentiori loco, et juxta archidiaconum, qui Evangelium legebat; et ita involutam ampullam suscipientes per ordinem ut ascendat; et cum pervenerit [Col. 0330A] ad archidiaconum, ille perferat eam ita involutam ante pontificem. Interim autem unus subdiaconus deferens vasculum cum balsamo alii diacono offerat, et ille pontifici.
« Tunc ordinentur circa episcopum hinc et hinc eadem candelabra, et cruces et thuribula, atque Evangelium, necnon et praedicti duodecim presbyteri testes et adjutores ejusdem mysterii, ita ut diaconi post dorsum episcopi stent. Presbyteri vero a dextris et a sinistris, cruces vero et caetera utrinque inter illos media. (Idem statuitur in concil. Roth., apud. Ord. Vitalem, lib. IV Hist. eccl.)
« His ita statutis, convertat se episcopus, aut cui ille praecepit, tam ad clerum quam ad populum, et faciat sermonem de consecratione chrismatis congruentem. Tunc convertat se episcopus, et intret in consecrationem principalis chrismatis, et misceat balsamum cum oleo. Deinde halat ter super ipsam ampullam, et dicat lenta voce exorcismum chrismalis olei. Exorcismus sacri olei: Exorcizo te, etc. Tunc dicat episcopus cum [Col. 0330B] presbyteris alta voce: Per omnia saecula, etc. Vere dignum, etc. Qui in principio inter caetera, etc. Finita autem benedictione dominus episcopus salutat chrisma nudum, et qui juxta eum sunt dicendo: Ave, sanctum chrisma. Et iterum per ordinem descendit, sicut ascendit, et deferatur omnibus cooperta ad salutandum. Hoc facto summo honore procuretur, usque dum altera ampulla ascendat, et iterum descendat, ut ambae honorifice ad locum suum redeant. De eo quod ampulla quibusdam nuda, quibusdam vero cooperta ad salutandum defertur, dicit libellus Romani Ordinis in consecratione chrismatis. Continuo duo acolythi involutas duas ampullas cum sindone albo de serico teneant in brachio sinistro, ita ut videri possint a medio. Ampulla antequam veniat ad episcopum ad altare, media pars ejus est cooperta, et media nuda. 339 Ampulla cum chrismate quomodo [Leg. quodam modo] significat corpus Domini sumptum de Virgine, quod antequam transiret ad altare crucis, aliquo tempore erat coopertum, [Col. 0330C] aliquo nudum. Primo tempore erat coopertum, quando ita fugit in Aegyptum, quasi non esset rex regum; et quando ita portatus est in templum, quasi non esset omnipotens, et quando ita erat subditus parentibus, quasi auctor non esset parentum. In his et similibus coopertum latebat. Nudum erat postquam miracula coepit facere, simulque praedicare, et se Deum demonstrare, ut inquit: Ego et Pater unum sumus. In his et aliis nudum erat. Ampulla vero postquam benedicta fuerit, ab altari redit, quae a pontifice et ministris altaris visibilis et nuda salutatur. Hoc significat, quod Christus, postquam ab altari crucis exivit, praesentiam corporalem eis praebuit, quos testes suae resurrectionis esse voluit. Quod caeteris invisibilis et cooperta ad salutandum defertur, significat quod Christus rediens in coelum invisibilis hominibus factus est, ut ipse testatur: Exivi a Patre, et veni in mundum; iterum relinquo mundum, et vado ad Patrem. Nos vero quamvis praesentiam ejus corporalem non videamus, tamen venerando quotidie eum salutamus.
[Col. 0330D] « Incipit exorcismus olei, quo ungendi sunt catechumeni. Descendente autem ampulla cum chrismate, statim alia cum oleo catechumenorum ascendat, sicut prior, usque ante episcopum; et halet in ipsam, sicut in priorem; et in primis faciat ei exorcismum, et benedicat eam quasi legens lectionem. Exorcismus Graece, Latine conjuratio seu sermo increpationis est adversus diabolum, ut discedat; et concluditur per Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum, qui venturus est judicare vivos et mortuos et saeculum per ignem. In illo oleo unguntur catechumeni, ut si quae maculae adhaeserunt corpori aut menti, postquam ad scrutinium accesserunt, recedant [Adde particulam et], deinceps munimentum habeant per hanc unctionem, ut non possit diabolus repedare; ut haec verba Orationis demonstrant dicendo: Ut si quae illis adversantium spirituum inhaeserint maculae, ad tactum sancti olei hujus omnes abscedant. Exorcismus ejusdem olei: Exorcizo [Col. 0331A] te, creatura olei, etc. Tunc dicatur: Dominus vobiscum. Et cum spiritu tuo: Oremus. Deus incrementorum, etc. Tunc Dominus pontifex, et qui juxta eum sunt, salutent praedictam ampullam, dicendo: Ave, sanctum oleum. Et descendat per ordinem, sicut altera, et deferatur omnibus ad salutandum.
« His ita peractis, eodem ordine et ductore quo ascenderunt in ecclesiam redeant ambae ad sacrarium. Tunc pontifex lavet manus, et diaconi vadant ad altare, et discooperiant sancta, et pontifex veniens ad altare dividat oblatas ad frangendum; et sumat de ipsis oblatas integras ad reservandum mane die parasceves; de quibus communicent absque sanguine Domini. Sanguis vero eadem die penitus consummatur. Et schola dicat Communionem Dominus Jesus, etc. Fractis oblatis, communicent presbyteri et diaconi, et caeteri omnes, et ita perficiatur Missa in ordine suo. Tunc dicantur Vesperae. Antiph. Calicem, etc. Ps. Credidi. Antiph. Cum his, etc. Ps. Ad Dominum. Antiph. Ah hominibus iniquis, etc. Ps. Eripe me. Antiph. Custodi, etc. Ps. [Col. 0331B] Domine, clamavi, Antiph. Considerabam ad dextram, etc. Ps. Voce mea. Antiph. Coenantibus, etc. Ps. Magnificat. Tunc vertat se pontifex et dicat Dominus vobiscum. Et cum spiritu tuo. Oremus. Postcommunionem: Refecti vitalibus alimentis, etc. Alia Postcommum. Oremus. Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ut perceptum novi sacramenti mysterium et corpore sentiamus et mente. Per Dominum nostrum, etc. Dominus vobiscum, etc. Diaconus: Ite Missa est. Deo gratias. Oratio post Missam ante altare: Placeat tibi, Domine Deus sancta Trinitas, obsequium servitutis meae; et praesta ut hoc sacrificium, quod oculis tuae Majestatis indignus obtuli, tibi sit acceptabile; mihique, et 340 omnibus pro quibus oblatum est, sit, te miserante, propitiabile. Per Dominum. Tunc pontifex depositis pontificalibus indumentis, descendat in sacrarium mandans presbyteris quod voluerit.» Hactenus ritus feriae 5 in Coena Domini et Pontificali Rothomagensi ms.
[Col. 0331C] 283. Feria sexta. Describitur solemnitas sanctae parasceves; cujus caeremoniae eaedem ferme habentur apud Alcuinum, lib. de divinis Officiis, c. de feria 6.
284. Hora tertia conveniant omnes presbyteri. Ita in Editis. Sed nihil simile habetur in aliis Codicibus nostris mss.
285. In Sacramentario. Nota distinctionem inter Sacramentarium et librum Sacramentorum. Cum enim hoc Codex sancti Eligii inscribatur liber Sacramentorum, citetque Sacramentarium, nemo est qui non videat Sacramentarium a libro Sacramentorum distingui.
286. Ascendit ad sedem. Pontifex dicitur ad sedem ascendere, eo quod sedes sive sella episcopi caeteris esse debeat eminentior in ecclesia, ut fert mos antiquus Ecclesiae, quem videre est apud Burchardum, lib. XI, cap. 10, ex epistola Urbani papae, in qua moris hujus causa profertur: Quod autem sedes episcoporum in ecclesia excelsae constitutae et praeparatae esse inveniuntur, in throno speculationem et potestatem judicandi, [Col. 0331D] solvendi atque ligandi a Domino sibi datam materiae docent. Ita docet sanctus Ambrosius lib. de Dignitate sacerdotali, cap. 6: Nam quid aliud interpretatur episcopus, nisi super inspector? maxime cum in solio, in ecclesia editiore sedeat. Et sanctus Augustinus, in Psalmum CXXVI: Nam ideo altior locus positus est episcopis, ut ipsi superintendant. Ita statuitur in concilio Carthag. IV, can. 35: Ut episcopus in ecclesia in consessu presbyterorum sublimior sedeat. Id videre est apud Eusebium, lib. X Hist. eccl., cap. 4, in descriptione magnifici illius templi, quod Tyri a Paulino episcopo aedificatum est: Ἀλλὰ γὰρ ὧδε καὶ τὸν νεὼν ἐπιτελέσας, θρόνοις τέ τοῖς ἀνωτάτω εἶς τὴν τῶν προέδρων τιμὴν, etc. Id est: Porro templo hoc ita absoluto atque perfecto, thronisque quibusdam in altissimo loco ad praesidum Ecclesiae honorem collocatis, [Col. 0332A] subselliis praeterea ordine caeterae clericorum turbae dispensatis decenter exornato. Et apud Prudentium, in passione sancti Hippolyti, ubi appellatur tribunal, quemadmodum apud sanctum Isidorum, lib. XV Origin., cap. 4.
287. Sicut in quarta feria habentur. Haec addidi ex Editis, quia in hoc sancti Eligii Codice omnes istae Orationes hic repetuntur.
288. In oratorio. Ita in excusis; lege tamen in orario, ut apud Alcuinum. Estque oblongus tapes instar orarii, qui substernitur crucem adoraturis, pertinens a loco ubi crux posita est, 341 usque ad medium chorum circiter, quod etiam hoc tempore fieri solet in quibusdam Ecclesiis.
289. Adoratam deosculetur crucem. Mos antiquus fuit adorare crucem die magnae parasceves. Idque olim fiebat Hierosolymae, cum eadem die episcopus crucem Christi veram populo adorandam exhiberet, ut testatur sanctus Paulinus, epist. 11: Experimento resurrectionis inventa et probata crux Christi est, dignoque mox ambitu consecratur, condita in loco basilicae, quae auratis coruscat laquearibus, arcano positam sacrario crucem servat: quam episcopus urbis ejus, [Col. 0332C] quotannis, cum Pascha Domini agitur, adorandam populo princeps ipse venerantium promit; neque praeter hunc diem qua crucis ipsius mysterium celebratur, ipsaque sacramentorum causa est, quasi quoddam sacrae solemnitatis insigne profertur; nisi interdum religiosissimi postulent, qui ea tantum causa illo peregrinati advenerint, ut sibi ejus revelatio quasi in pretium longinquae peregrinationis deferatur. Ubi haec verba, neque praeter hanc diem qua ipsius crucis mysterium celebratur, satis indicant τὸ Pascha hoc sancti Paulini loco pro solemnitate sanctae parasceves usurpari.
290. Et alter. Ita in Editis. Apud Alcuinum, cap. citato, additur τὸ subdiaconus.
291. Canitur semper. Reposui τὸ semper, ex Editis, cum in Codice nostro male scriptum esset τὸ super.
292. Psal. CXVIII. Apud Alcuinum haec adduntur: « Item crucem tuam adoramus, etc. Ps. Deus misereatur. Alia: dum fabricator.» At in Codice Ratoldi plura habentur, quae quia notanda et ab hodierna consuetudine non parum dissident, non pigebit [Col. 0332D] hic subjicere: « Post has Orationes pergant duo diaconi in sacrarium aut retro altare. Cantant: Popule meus. Presbyteri vero duo stant ante crucem, cum salutatione respondeant: Agios o Theos. Item chorus: Sanctus Deus, sanctus Fortis. Deportetur crux paululum in antea, et iterum cantant diaconi: Ego quidem eduxi te per desertum. Presbyteri vero, Agios o Theos. Et chorus iterum, Sanctus Deus, sanctus Fortis. Item deportatur paululum: Quid ultra debui facere. Agios. Item. Sanctus Deus. Iterum tertio deportetur crux ante altare, et discooperietur linteo quo erat praecincta, a duobus presbyteris; et dicant ipsi, elevata cruce, Antiph. Ecce lignum crucis. Ps Deus misereatur. Tunc veniens pontifex cum duobus diaconibus, prosternens se ter, et adorantes crucem more solito. Post hos sequuntur sacerdotes et levitae. De [Col. 0333A] inde omnis clerus, exinde omnis populus, femineusque sexus. Interim cantant has Antiphonas: Crucem tuam adoramus, Domine. Ps. Beati immaculati. Antiph. Adoramus crucis. Antiph. Dum fabricator mundi. Hymnus Fortunati, Pange lingua gloriosi.» Hactenus Codex Ratoldi. Ubi ante haec verba, quid ultra debui facere, supplenda sunt ista, et iterum cantant diaconi; et ante Agios, subaudi presbyteri vero; et ante Sanctus Deus, subaudi et chorus iterum. Haec autem verba, prosternens se ter, etc., corrupta sunt, et sic legenda, prosternent se ter adorantes crucem.
293. De sancta. Ita in Editis. Apud Alcuinum: sumitur de sancto pane. Cujus verba sequentia notanda, et explicanda sunt: Sanctificatur autem vinum non consecratum per sanctificatum panem. Haec enim non ita capienda sunt quasi vinum non consecratum per ejusmodi admistionem transeat in sanguinem Christi, sed quod sanctificationem quamdam exteriorem ex ejusmodi commistione percipiat. Ex quo notanda est antiqua consuetudo, quae adhuc viget, [Col. 0333B] quod nimirum celebrans in sancta parasceve sub unica duntaxat panis specie communicaret.
294. Nihil dicens. Apud Alcuinum legitur silendo; qui haec subjungit: 342 Pax Domini non dicit, quia non sequuntur oscula circumstantium.
295. Et communicant omnes. Tam clerici quam laici, ut supra ex Theodulpho probatum est. Olim in monasterio cujusdam antiqui monachorum patris, qui in sua regula Magister appellatur, et floruit non multo post sanctum Gregorium I papam, monachi eodem sanctae parasceves die communicabant, ut clarum est ex cap. 43 regulae ejus in Concordia regularum, cap. 56, § 4: Sacramenta vero altaris in patena majore vitrea finiantur, ut cum feria sexta Judaei ad passionem Christum quaesierint, sit ipso die mentibus nostris reclusus, ut Sabbato nobis per resurrectionem in novo sacramento appareat. Jam qui sexta feria refecturi sunt sine communione reficiant, ut agnoscatur jamque sexta feria injuste refici sine Christo. [Col. 0333C] At secus olim in Hispania. Si quidem illo die nec Missarum solemnia, nec communio peragebantur, ut manifestum est ex concilio Toletano IV, can. 6, ubi de feria sexta passionis dominicae haec statuuntur: Ideoque oportet eodem die mysterium crucis, quod ipse Dominus cunctis annuntiandum voluit, praedicari, atque indulgentiam criminum clara voce omnem populum postulare, ut poenitentiae compunctione mundati, venerabilem diem dominicae resurrectionis remissis iniquitatibus suscipere mereamur, corporisque ejus et sanguinis sacramentum mundi a peccato sumamus. Ubi vides hoc die passionis postulandam esse criminum indulgentiam, ut dominicae resurrectionis die corpus et sanguis Domini sumantur. Id etiam clarum est ex concilio Toletano XVI, can. 8: Excepto Passionis dominicae die, quando altaria nudata persistunt, nec cuiquam in eodem die Missarum licet solemnia celebrare.
Ne quis autem dicat non licere quidem eo die corpus et sanguinem Christi consecrare, sed posse cum praesanctificatis celebrari, obstant haec verba, quando [Col. 0333D] altaria nudata persistunt. Non potest enim celebrari, etiam cum praesanctificatis, nudato altari. Si autem illo die Missa non celebratur, nec communio, quae olim in basilicis seu ecclesiis extra Missarum solemnia non sumebatur.
296. Et expleta sunt universa. In Editis haec sequuntur: Hoc facto dicit pontifex: In nomine Patris, et Filii, et Spiritu sancti, quae in nullis Codicibus nostris mss. reperiuntur.
297. Nuda sint altaria. Nudatio altarium olim fiebat hac feria 6, ut videre est in regula Magistri ms., cap. 43, in Concordia regularum, cap. 56, § 4, in qua feria sexta altaris velamen, vel diversus oratorii ornatus subtrahatur; simul et lucernae, et cicendeli totum intra monasterium negetur aspectus. Ubi particula vel sumitur copulative. Sed fuit diversa consuetudo. Nam olim etiam in quibusdam locis nudabantur in Coena Domini, ut nunc; quemadmodum videre est [Col. 0334A] in Ordine Romano de hac feria: Statim duo acolythi parati cum nigris casulis incipiant nudare altaria. Et ex Alcuino, lib. de Offic. divinis, cap. de Coena Domini: His finitis nudantur altaria jam circa noctem. Quod videtur etiam can. 8 concilii Toletani XVI, ubi, agens de sancta parasceve, dicit: Quando altaria denudata persistunt; nam τὸ persistunt indicat eo die non fuisse denudata, sed pridie juxta morem, qui etiam confirmatur ex concilio Toletano XVII, can. 2: Ita ut nisi in Coenae Domini celebritate, quando more solito altaria debent devestiri, eadem debeant ostia reserari. Id etiam probatur ex lotione altarium, quae olim fiebat eodem die simul cum lotione parietum, ac pavimenti templi, et vasorum; de quibus hic breviter agemus.
Supra, in eodem capite regulae Magistri, cum agit de feria sexta majoris hebdomadae, haec habentur: Lotio vero rerum, vel apparatus paschalis ipso die procuretur. Quae intelligenda sunt de lotione altarium, parietum et pavimentorum templi, et sacrorum vasorum [Col. 0334B] purificatione 343 quae etsi in patria ipsius Magistri, et fortasse alibi fierent in sancta parasceve, tamen Romae fiebant feria 5 in Coena Domini, ut constat ex Ordine Romano, ubi agit de hujus diei solemnitate: Eodem die altaria templi et parietes, sive pavimenta Ecclesiae laventur, et vasa Domino sacrata purificentur. In Gallia, ut planum est ex octava sancti Eligii Noviomensis episcopi homilia de Coena Domini: Et propter humilitatis formam commendandam, eo die pedes eorum lavit; et hinc est quod eodem die altaria templique parietes lavantur et vasa purificantur. In Hispania, ut clarum est ex sancto Isidoro, lib. I de Offic. eccl., cap. 28, cum de eadem feria scribit: Hinc est quod eodem die altaria, templique parietes, et pavimenta lavantur, vasaque purificantur, quae sunt Domino consecrata.
Porro in Codice Ratoldi, in fine hujus solemnitatis haec notanda sunt: Ex expleta sunt universa. Et post paululum Vesperam dicit unusquisque privatim [Col. 0334C] et sic vadunt ad mensam. Eadem habentur in Ordine Romano, cum agitur de hac feria sexta. Quod fit hodie in quibusdam Ecclesiis, clericis sive monachis in ipso choro genibus flexis sub silentio privatim Vesperam recitantibus.
298. Sabbato. Describitur solemnitas Sabbati sancti.
299. Hora octava. Id est, secunda postmeridiana. Aliter in concilio Rothomagensi supra citato: Item statutum est ut in Sabbato Paschae officium ante nonam non incipiatur.
300. Notarii. Notarii hoc loco sunt scribae episcopi, qui, ut plurimum, assumebantur ex lectorum collegio. Ita in Bibliotheca Photii, num. 256, in Politia sanctorum Metrophanis et Alexandri, videmus Paulum lectorem et notarium Ecclesiae Constantinopolitanae, qui postea fuit ejusdem Ecclesiae patriarcha; et apud Ennodium, in Vita sancti Epiphanii episcopi Ticinensis. Nam ubi scripsit eum allectum fuisse in lectorum sodalitium, paulo post subjungit: [Col. 0334D] Notarum in scribendo compendia, et figuras varias verborum multitudinem comprehendentes brevi assecutus, in Exceptorum numero dedicatus enituit. Ubi exceptores sunt notarii dicti ab illis notarum compendiis de quorum in scribendo velocitate Martialis lib. 14:
Caeterum in Ordine Romano, in Codicibus Rhem. et 344 Ratoldi, et in quibusdam aliis Sacramentariis hic ante lectiones exstat benedictio cerei paschalis, cujus praeludium est: Exsullet jam angelica turba coelorum, quod quidem exstat in Ordine Missae Ambrosianae, sed reliqua Benedictionis formula multum ab usitata discrepat. In Codicibus Rodradi et Rhemensi formula benedictionis in duobus a vulgari differt, primo quia diffuse satis apum laudes persequitur in hunc modum: [Col. 0335D] Eadem leguntur tum in nostris Cod. mss., tum in Missalibus Gothico et Gallicano editis a Mabill. lib. de Liturg. Gallic. Apes caeteris quae subjecta sunt homini animantibus antecellit (Virgil. IV Georg.) : cum sit minima corporis parvitate, ingentes animos [Col. 0335B] angusto versat in pectore; viribus imbecillis, sed fortis ingenio. Haec explorata temporum vice, cum canitiem pruinosa hiberna posuerunt, et glaciale senium verni temporis moderata deterserint, statim prodeundi ad laborem cura succedit, dispersaeque per agros, libratis paululum pennis, cruribus suspensis insidunt, partim ore legere flosculos, partim oneratae victualibus suis ad castra remeant; ibique aliae inaestimabili arte cellulas tenaci glutino instruunt, aliae liquentia mella stipant, aliae vertunt flores in ceram, aliae ore natos fingunt, aliae collectis e foliis nectar includunt. O vere beata, et amabilis apes, cujus nec sexum masculi violant, fetus non quassant, nec filii destruunt castitatem; sicut sancta concepit virgo Maria, virgo peperit, virgo permansit. Deinde sequitur: O vere beata nox, quae exspoliavit Aegyptios, etc. Secundo in fine Benedictionis nominatur tantum papa, nulla mentione facta episcopi, regis, aut imperatoris.
Hujus Benedictionis cerei mentio fit in concilio [Col. 0335C] Toletano IV, cap. 8: Lucerna et cereus in praevigiliis Paschae apud quasdam Ecclesias non benedicuntur, et cur a nobis benedicantur inquirunt. Propter gloriosum enim noctis ipsius sacramentum solemniter haec benedicimus, ut sacrae Resurrectionis Christi mysterium, quod tempore hujus votivae noctis advenit, in Benedictione sancti Luminis suscipiamus. Ita in secunda Editione Garsiae; nam in prima τὸ Paschae desideratur, sed parum refert, siquidem sequentia satis indicant canonem esse de cerei Paschalis Benedictione intelligendum.
Hanc institutionem Alcuinus, lib. de Officiis divinis, cap. de Sabbato sancto, et Amalarius, lib. de Offic. eccl., cap. 18, pape Zosimo tribuunt, quibusdam reclamantibus qui illam Zosimo antiquiorem esse contendunt, quod exstet apud Prudentium, qui ante Zosimum floruit, hymnus de cereo paschali; sed immerito: nam ille hymnus non est de cereo paschali, sed hymnus vespertinus est de lumine, quod olim vespere quotidie in Ecclesia solemni quodam [Col. 0335D] ritu accendebatur, ut fuse docuimus ad § 2, cap. 24, Concordiae regularum. Sed quidquid sit, ritus sane antiquus est, siquidem apud Ennodium Ticinensem episcopum, qui obiit anno post Christum natum 521, duae cerei paschalis exstant Benedictiones eleganti sane stylo conscriptae in opusculis miscellaneis 9 et 10, quibus tamen non praemittitur supra memorata Praefatio, [Col. 0335D] Legitur eadem fere in Calensi et in duobus [Col. 0336D] Theod. At in Gemet. prolixior est ab his verbis, apis, sive, ut legitur in ms., apes mater eduxit, multaque attexuntur in apum laudem. In vet. Sacram. Gallic., de cujus antiquitate consule Mabillonium, Musei Italici tom. I, parte II, legitur: Benedictio cerei sancti Augustini episcopi, quam cum adhuc diaconus esset, cecinit dicens: Exsultet, etc., ut in Editis, nonnullis tamen additis. Exsultet jam angelica turba coelorum. In Ordine Missae Ambrosianae habetur [Col. 0336A] etiam cerei paschalis Benedictio, sed an ab ipso sancto doctore sit composita, non mihi compertum est. Praeterea notandum est in Codice Ratoldi ad haec verba, incensi hujus, super τὸ hujus crucem esse depictam; similiter ad haec verba, in honorem nominis tui consecratus, super etiam τὸ consecratus, quae in codice Rodradi depicta est super τὸ nominis.
De mysticis cerei paschalis significationibus consule Alcuinum, Amalarium, Bartholomaeum Gavantum, et caeteros, qui de officiis seu ritibus ecclesiasticis scripserunt.
Sed non sunt omittendi ritus benedicendi paschalis cerei 345 qui exstant in Codicibus Rhemensi et Ratoldi. In illo quidem ita habetur: Primitus enim octava hora diei mediante procedunt ad ecclesiam et ingrediuntur in sacrarium, et induunt se vestimentis, sicut mos est; et incipit clerus litaniam, et procedit sacerdos de sacrario cum ordinibus sacris: veniunt ante altare, stant inclinato capite, usque dum dicant Agnus Dei. Deinde veniens sacerdos ab Oratione, vadit retro altare, [Col. 0336B] accipiens de lumine quod sexta feria absconsum fuit, faciens crucem super cereum et illuminans eum, completur his Orationibus. In hoc vero sic: Hora sexta ingrediatur pontifex in sacrarium cum levitis et ministris, et induant se sacris vestibus, et ordinent se sicut in crastina die Paschae continetur; et jubeat acquiri novum ignem cum ampulla a sole illuminatum, sive a silice excussum. Deinde faciant crucem de incenso in cereo, et scribatur annus Domini, atque Α et Ω, et tunc portetur cereus ante episcopum cum processione, cum candelabris, et thuribulis, tamen sine lumine. Et sic stipatus incedat episcopus in medio choro, et ibi ponatur cereus. Episcopus autem finita oratione pergit ad altare, et ibi hora sessionis sedeat. Non ascendat ad sedem usque ad tempus, dum dicat: Gloria in excelsis Deo. Inde levita postulans Benedictionem ab episcopo eat ad cereum, et consecret. Processio vero dividet se, pars in dextera, et pars in sinistra. Interim episcopus sedendo benedicat ignem et incensum, ut audiant circumstantes. [Col. 0336C] Cereus vero non illuminetur, usque dum pervenerit diaconus Ignis accendit. Hactenus Codex Ratoldi. Haec autem verba in Codice Rhemensi completur his Orationibus, intelliguntur de Orationibus quibus supradictum ritum concludit episcopus, quas sequitur cerei Benedictio, Exsultet, etc., quae tamen ibidem non exstant. Ordo processionis ad altare qui hic praecipitur in Codice Ratoldi, ut in crastina Paschae, habetur supra ad finem libri Sacramentorum. Oratio cujus est hic mentio est prima Missae Oratio. Processio quae debet dividi est coetus presbyterorum, diaconorum et ministrorum, qui comitati sunt eumdem episcopum e sacrario ad altare, debentque toto Missae tempore illi assistere. His verbis, ut audiant, videtur praeponenda particula ita.
In Ordine Romano sunt alii ritus qui etiam ab hodiernis discrepant, inter quos ille est; nam ut primum pontifex e sacrario processit, accenditur quidam cereus in loco mundo, et pontifex, sive presbyter [Col. 0336D] faciens super eum crucem, benedicit eum humili voce, schola interim cantante septem Psalmos poenitentiae, hoc modo incipiens: Dominus vobiscum, etc. Oremus. Deus mundi conditor, auctor luminis, etc. Quae Benedictio etiam habetur in veteri libro Sacramentorum ms., cujus mihi copiam fecit vir doctissimus Joan. Aubertus litterarum Graecarum regius interpres, et succedit vulgari cerei paschalis Benedictioni, tanquam illius altera Benedictio. Quam, quia prolixior est praefata Benedictione Ordinis Romani, [Col. 0337A] et in quibusdam variat, hic apponere placuit:
«Deus mundi conditor, auctor luminis, siderum fabricator, Deus qui jacentem mundum in tenebris luce perpetua retexisti, Deus per quem ineffabili potentia omnis claritas sumpsit exordium, te in tuis operibus invocantes in hac sacratissima noctis vigilia de donis tuis cereum tuae suppliciter offerimus Majestati, non adipe carnis pollutum, nec profana unctione vitiatum, non sacrilego igne contactum, sed cera, oleo, atque [Col. 0337] De papyro ad lucernas adhibita, consule notam b in cap. 5 libri primi Dialog. papyro constructum, in tui nominis honore succensum obsequio religiosae devotionis offerimus. Magnum igitur mysterium, et noctis hujus mirabile sacramentum dignis necesse est laudibus cumulare, in quo dominicae Resurrectionis miraculo diem sibi introductum tenebrae inveteratae senserunt; et mora quae olim fuerat aeterna nocte damnata, inserto 346 veri fulgoris lumine, captivam se trahi dominicis triumphis obstupuit. At quod praevaricanti primo plasto tenebrosa praesumptione fuerat in servitute damnatum, hujus noctis [Col. 0337B] miraculum splendore libertatis irradiat. At hujus ergo festivitatis reverentiam fervore spiritus descendentes, quantum devotio humana exigit, tibi Deo fulgore flammarum placida luminaria exhibemus, ut dum haec fide integra persolvuntur, creaturae tuae etiam praeconia extollantur. Flammae lux quippe dicenda est, per quam potestas deitatis Moysi apparere dignata est. Quae de terra servitutis populo exeunti salutifero lumine ducatum exhibuit, quae in tribus pueris in camino sententia tyranni depositis vitam blandimentis mollioribus reservavit. Nam ut praecedente hujus luminis gratia tenebrarum horror excluditur, ita, Domine, lucescente majestatis tuae imperio peccatorum sarcinae diluuntur. Cum igitur hujus substantiae miramur exordium, apum necesse est laudemus originem. Apes vero sunt frugales in sumptibus, in procreatione castissimae, aedificant cellulas cereo liquore fundatas, quarum humanae peritiae ars magistra non exaequat. Legunt pedibus flores, et [Col. 0337C] nullum damnum in floribus invenitur; partus non edunt, sed ore legentes concepti fetus reddunt examina. Sicut exemplo mirabili Christus ore paterno processit. Fecunda est sine partu virginitas, quam utique Dominus dignatus carnalem se Matrem habere virginitatis amore constituit. Talia igitur, Domine, digna sacris altaribus tuis munera offeruntur, quibus te laetari Christiana religio non ambigit. Veniat ergo, omnipotens Deus, super hunc incensum longa tuae benedictionis infusio, et hunc nocturnum splendorem invisibilis regnator intende, ut non solum sacrificium, quod hac nocte litatum est, arcana luminis tui admistione refulgeat, sed quocunque loco ex hujus aliquid sanctificationis fuerit mysterio deportatum, expulsa diabolicae fraudis nequitia virtus tuae Majestatis assistat. Per Dominum.»
Hactenus cerei benedictio: circa quam notandum est, primo olim papyrum, hoc est juncum seu cannam, quae in riparum marginibus crescit, adhibitam fuisse in cereorum, lucernarum et lampadum usum. [Col. 0337D] Ennodius, in Benedictione prima cerei paschalis: papyrum ad alimenta ignium lympha transmisit. Sanctus Gregorius Turonensis, in Vitis Patrum, capite 8: Lychni in ea jugiter accenduntur. Unus igitur ex his per quadraginta dies totidemque noctes, ut ipse aedituus asseruit, absque ullius fomenti adjutorio perduravit splendens, in quo nec papyrus addita, nec gutta olei est stillantis adjecta. In his verbis, quarum humanae peritiae, deesse videtur τὸ industriam, vel, quid simile, ut legatur quarum industriam. De apum industria in fingendo melle, cellulis componendis, deque earum virginitate, lege sanctum Ambrosium, lib. V in Hexameron, cap. 21; Aristotelem, Plinium, Aelianum, Virgilium et alios. Haec autem verba, sed quocunque loco ex hujus aliquid sanctificationis mysterio, [Col. 0338A] etc., intelligenda sunt de particulis cerei paschalis, quas Christiani domi asservabant, ut earum beneficio adversus tempestates et diabolicos incursus tuti essent, ut liquet ex Ennodio, Benedictione prima: Et si quis hinc sumpserit adversus flabra vento rum, adversus spiritus procellarum tua jussa faciens, sit illi singulare profugium; sit murus ab hoste fidelibus. Et Benedictione secunda: Tu resurrectionis tuae tempore, quo vernat anni reviviscentis infantia, sumptam ex hoc contra procellas et omnes incursus fac dimicare particulam. Quam vim habebant agni cerei, qui olim in Sabbato sancto loco cerei paschalis Romae ab archidiacono benedicebantur. Siquidem olim in Romana Ecclesia cereus paschalis non benedicebatur; sed mane primo Sabbati sancti, archidiaconus ingrediebatur ecclesiam, ceramque in mundo vase liquefactam cum oleo miscebat, eamque benedicens in agnorum similitudinem efformabat, quos in octava Paschae 347 post communionem fidelibus distribuebat; qui eos pro quacunque necessitate in suis aedibus [Col. 0338B] ad fumigandum incendebant, ut docent Ordo Romanus in ordine de Sabbato sancto; Alcuinus, Amalarius, capitibus citatis. Sed hic ritus tantum incoepit, cum desiit Romae benedicendi cerei paschalis consuetudo, quae videtur esse instaurata a Theodoro papa; quod forte ansam praebuit nonnullis dicendi eum fuisse hujus ritus auctorem, quod quam falsum sit, Benedictiones supra ex Ennodio, qui multis annis ante hunc papam vixit, prolatae convincunt. Aut si mavis dicere a Zozimo quidem institutum fuisse, ut cereus paschalis benediceretur per parochias, ut testatur Pontificale Damasi, at vero decretum fuisse a papa Theodoro ut infra Romanam civitatem seu Romae benediceretur.
301. In ambonem. Graecis proprie ἄμβωνες λέγονταὶ ὀρεινοὶ καὶ ὑψηλοὶ τόποι, id est, ambones dicuntur montani et excelsi loci. Et ἄμβων, προσανάβασις, καὶ ὑπεροχὴ, καὶ ὄρους λόφος, id est, ambon, ascensus, excellentia, et montis vertex, inquit auctor veteris [Col. 0338C] etymologici; et Hesychio ἄμβωνες αἱ προσαναβάσεις τῶν ὀρῶν, id est, ascensus montium; unde translatum nomen est ad significandum ecclesiae pulpitum sive suggestum, qui est locus in ecclesia excelsus, de quo lectores divinas Scripturas legebant, et psaltae canebant. Concilium Laodicenum, can. 15, πλὴν τῶν κανονικῶν ψαλτῶν ἐπὶ τὸν ἄμβωνα ἀναβαινόντων, id est, exceptis canonicis psaltis in ambonem ascendentibus. Sozomenus, lib. IX Hist. eccl., cap. 2, εἶκάζω αὐτὴν κεῖσθαι περὶ τὸν ἄμβωνα, βῆμα δὲ τοῦτο τῶν ἀναγωστῶν, id est, conjicio eam jacere circa ambonem, quod est suggestum lectorum. Cedrenus, in Leone Basilii filio: Jamque ei ingressuro, et sacris foribus succedenti, ἄνθρωπός τις ἐκπεπηδηκὼς τοῦ ἄμβωνος, etc., id est, homo quidam ex ambone prosiliens, crasso et valido fuste ictum in caput ingerit, eoque ictu imperatorem necasset, nisi inter feriendum fuste in suspensum impacto candelabrum violentiam ictus nonnihil remisisset. Ubi vides ambonem esse locum editum et sublimem in ecclesia. Latini [Col. 0338D] pulpitum appellant. Glossae mss. bibliothecae Corbeiensis: Ambo, pulpitum. Id videre est in epist. 34 sancti Cypriani: Hunc ad nos, fratres dilectissimi, cum tanta Domini dignatione venientem testimonio et miraculo ejus ipsius qui se persecutus fuerat, illustrem quid aliud quam super pulpitum, id est super tribunal ecclesiae, oportebat imponi, ut loci altioris dignitate subnixus, et plebi universae pro honoris sui claritate conspicuus, legat praecepta et Evangelium Domini, quae fortiter et fideliter sequitur.
302. Lectio Isaiae prophetae. Haec haereditas. [Col. 0337] Leguntur in Ms. Calensi. Haec desiderantur in Excusis.
303. Venit. Hoc verbum deest in Excusis, quod tamen non adeo necessarium est.
304. Litaniam septenam. Litania septena est quae [Col. 0339A] fit a septem choris, [Col. 0339D] Haec sancti Gregorii Oratio nunc habetur ad calcem tom. I, post homilias in Evang. ut videre est apud sanctum Gregorium, cap. 2 Regesti, lib. XI. Proinde, fratres charissimi, contrito corde, et correctis operibus, crastina die, primo diluculo ad septiformem litaniam juxta distributionem inferius designatam devota mente cum lacrymis veniamus. Postea enumerat septem choros hujus litaniae, primam clericorum, secundam virorum, etc.
305. Et illa duo cereostata. Antiquus mos fuit Ecclesiae ut cerei ardentes praeferantur episcopis. Theodoretus, lib. V Hist. eccl., cap. 34, agens de reditu sancti Joannis Chrysostomi: ἅπαντες γὰρ ὑπήντησαν 348 τὰς ἐκ κηροῦ λαμπάδας προάπτοντες. Id est: Omnes enim cum cereis accensis ei obviam fiunt. Et gestator lampadis ante pontificem dicitur λαμπαδάριος. Vide Lexicon Graecobarbarum Joannis Meursii.
306. Et stans benedicit fontes. Vetus Ecclesiae est consuetudo, ut aqua eorum qui baptizandi sunt, solemni ritu ab episcopo benedicatur. Sanctus Dionysius, lib. de Eccl. Hierar., cap. 2: Καὶ τὸ ταύτης ὕδωρ ταῖς ἱεραῖς ἐπικλήσεσι καταγιάσας. Id est: Cujus aquam postquam sanctis invocationibus sanctificavit. Sanctus Basilius, lib. de Spiritu sancto, ad Amphilochium, cap. 27: Εὐλογοῦμεν δὲ τὸ ὕδωρ τοῦ βαπτίσματος. Id est: Benedicimus aquam baptismatis, et recenset inter traditiones apostolicas. Sanctus Ambrosius lib. de lis qui initiantur, cap. 5 (Imo lib. I de Sacramentis, cap. 5) : Quare prior Christus descendit, postea Spiritus sanctus, cum forma baptismatis et usus hoc habeat ut ante fons consecretur, et tunc descendat qui baptizandus est? Nam ubi primum ingreditur sacerdos, exorcismum facit, secundo super [Col. 0339D] Hoc est, super creaturam aquae; sic enim in his Benedictionibus et exorcismis legitur: Benedico te, creatura aquae. Exorciso te, creatura aquae. In novissima quoque Editione locus hic ita nunc legitur: Exorcismum [Col. 0340D] facit secundum (hoc est prope) creaturam aquae, invocationem postea, etc. Vide notam in hunc locum. creationem aquae invocationem, postea et precem defert, ut sanctificetur fons, et adsit praesentia Trinitatis aeternae. Sanctus Cyprianus, epist. 70, ad Januarium: Oportet ergo mundari et sanctificari aquam prius a sacerdote, ut possit baptismo suo peccata hominis qui baptizatur abluere. Sanctus Cyrillus Hierosolymitanus, catech. 3: Οὕτως ἐπεναντίας τὸ λιτὸν ὕδωρ Πνεύματος ἁγίου καὶ Χριστοῦ πρὸς τὴν ἐπίκλησιν λαβὸν δύναμιν, ἁγιότητος ἐπικτᾷται. Id est: Sic aqua nuda, ad invocationem, Spiritus sancti et Christi virtutem accipiens, sanctitatem consequitur. Sanctus Gregorius Nyssenus, Oratione in baptismum Christi: Ἀντάκουε τοίνυν καὶ παρ` ὑμῶν ὡς ὕδωρ εὐλογούμενον καθαίρει καὶ φωτίζει τὸν ἄνθρωπον. Id est: Contra igitur audi nos quomodo aqua benedicta purgat et illuminat hominem. Victor Uticensis, lib. II de Persecutione Vandalica: Et illa hora, qua benedicet fontem, ut baptizentur accedentes ad fidem, continget oculos tuos et aperientur, et videbis lumen. Et paulo post: Attendens quoque Eugenius inverecundam credulitatem, ut qui jam tempus urgebat, pergit cum eo, comitante officio clericorum ad fontem, ubi, fixis genibus cum ingenti gemitu pulsans singultibus coelum, crispantem benedixit alveum fontis.
Porro aquae benedictae institutionem ad Alexandrum primum nonnulli referunt, Constitutiones apostolicae (Lib. VIII, c. 28) ad sanctum Matthaeum [Col. 0339D] apostolum. Et antiquus mos est statuere in ecclesiae vestibulo vas aqua benedicta plenum ad populi ingredientis purificationem, ut videre est apud Synesium, epist. 121: Ὥς ἐστί γε τὸ δημόσιον ξίφος οὐχ ἧττον, ἢ τὰ ἐν τοῖς προτεμενίσμασι χέρνιβα, πόλεως καθαρτήριον. Id est: Siquidem publicus gladius non minus quam lustralis aqua, quae in templorum vestibulis civitatis est piaculum, ubi χέρνιβον proprie est vas aquae lustralis, quod hic sumitur metonymice pro ipsa aqua lustrali, alias χερνιβόξεστον. Id est, malluvium politum. χέρνιβον autem dicitur a κέρνιψ, quod harytonum aquam lustralem significat apud [Col. 0340A] ethnicos; cujus conficiendae rationem et usum ita describit Athenaeus, lib. IX: Ἔστι δέ ὕδωρ εἶς ὃ ἀπέβαπτον δαλὸν ἐκ τοῦ βωμοῦ λαμβάνοντες, ἐφ` οὗ τὴν θυσίαν ἐπετελοῦν, καὶ τούτῳ περιῤῥαίνοντες τοὺς παρόντας ἡγνίζον. Id est: Aqua in qua mergebant titionem ex ara raptum, in qua sacrificium perfecerant, illaque assistentes aspergentes purificabant. Quod etiam clarum est ex Euripide, in Hercule furente, Actu IV:
Id est, cumque jam torrem laturus esset dextera, ut in aquam lustralem filium Alcmenae mergeret; et ex Aristophane in Pace: Φέρε δὴ τὸ δαδίον, τὸ δὲ ἐμβάψω λαβών. Id est: Affert torrem, illumque cum accepero, immergam. 349 Meminit Sophocles in Oedipode tyranno.
Neque lustralis aquae participem esse, et Aeschylus in Eumenidibus.
307. Cujus spiritus super aquas. Ita sanctus Ambrosius, lib. de Iis qui mysteriis initiantur, cap. 3.
308. Conciperet. In Editis legitur, reciperet, male.
309. Qui nocentis mundi crimina. Ita sanctus Ambrosius, capite citato, et lib. II de Sacramentis, cap. 1.
310. Gentibus innovandis. Ita Lucianus, sive quis alius antiquior in Philopatri agens de baptismo: δι` ὕδατος ἡμᾶς ἀνεκαίνισεν, id est, per aquam nos innovavit.
311. In modum crucis. Antiqua est Ecclesiae consuetudo ut aqua baptismalis per signum crucis benedicatur, ut constat ex sermone sancti Augustini 181, de Tempore: Hoc enim signo crucis consecratur corpus [Col. 0340C] Dominicum, sanctificatur fons baptismatis. Et tractatu 118, in Joan.: Quod signum nisi adhibeatur sive frontibus credentium, sive ipsi aquae ex qua regenerantur, etc.
312. Subripiat, id est, subrepat [Col. 0340D] In aliis sancti Gregorii operibus, ut a mss. Cod. repraesentantur, nihil frequentius occurrit quam subripere, pro subrepere. .
313. In mundi creatione. Haec verba non exstant in Editis, nec in Ord. Romano.
314. Cujus Spiritus super te ferebatur. Optatus Milevitanus, lib. VII contra Parmenianum. O aqua, quae dulcis a Deo creata es, super quam ante ipsius Natalem mundi sanctus Spiritus ferebatur.
315. Qui te de paradiso manare. Haec non habentur in Editis.
316. Qui te in deserto amaram. Optatus, libro citato: O aqua, quae sub Moyse, ut naturalem amaritudinem perderes, indulcata ligno, tot populorum pectora suavissimis haustibus satiasti. Sanctus Ambrosius, lib. de His qui mysteriis initiantur, cap. 3, et lib. I de Sacramentis, cap. 4, et sanctus Gregorius Nyssenus, orat. de non differendo Baptismo.
317. Hic mittantur duo cerei intus in baptisterio, Hoc loco baptisterium est aqua baptismatis; nam in Ordine Romano dicitur: Hic deponitur benedictus cereus in fontem; et in cod. Rhem.: Hic deponunt cereos in fontes. Alias baptisterium est quoddam aedificium juxta ecclesiam, in quo olim fideles baptizabantur, de quo infra.
318. Sufflat tribus vicibus in aquam. Hanc sufflationem videre est in tractatu Severi Alexandrini Patriarchae, de Ritibus baptismi, per quam designatur adventus Spiritus sancti in aquas, quemadmodum Christus, Joan. XX, dans suis discipulis Spiritum sanctum insufflavit. Hic autem ritus in Cod. Rhem. [Col. 0341A] sequitur haec verba: Plenitudinem fontis virtus Spiritus sancti; in Cod. Ratoldi ista: Tu benignus aspiras; in Cod. Rodradi ista: Purificatis mentibus efficaces.
319. Fundit chrisma in fonte. In 350 fontem baptismalem infundi chrisma mos est antiquus, ut constat ex sancto Dionysio mox citando, sancto Gregorio Turonensi, lib. I de Gloria Martyr., c. 24: Tunc cum exorcismo sanctificatam, conspersum desuper chrisma omnis populus cum devotione haurit; et lib. I Hist., cap. 31: Baptisterium componitur, balsama diffunduntur; Hincmaro in Vita sancti Remigii: De quo chrismate fundit venerandus pontifex in fontem sacratum. Porro in loco citato sancti Gregorii Turonensis, ex lib. I de miraculis discimus populum haurire aquam benedictam, jam chrismate sacro perfusam, quod postea tamen prohibitum est, ut palam est ex lib. VI Capitul. Caroli et Ludovici imperatorum, tit. 77: Quod in Sabbato sancto Paschae vel in Sabbato Pentecostes, si qui velint aquam consecratam ad aspersionem ad domus suas recipere, ante chrismatis [Col. 0341B] infusionem accipiant.
320. In modum crucis. Chrisma infunditur in aquam baptismalem in modum crucis ex more antiquo, quem videre est apud Dionysium magnum, cap. 2 et 4 ecclesiasticae Hierarchiae: Ὅθεν, ὡς οἶμαι, ἐν τῷ καθαρτικῷ βαπτιστηρίῳ τὸ μῦρον ἐν σταυροειδέσι βολαῖς ἐπιχέων ὁ ἱεράρχης. Id est: Unde, ut opinor, unguentum in expiatorium baptisterium immissionibus in formam crucis expressis fundens pontifex; idque faciunt Graeci et Orientales tribus vicibus, ut constat ex eodem Dionysio, cap. 2 eccl. Hierarchiae: Καὶ τὸ ταύτης ὕδωρ ταῖς ἱεραῖς ἐπικλήσεσι καθαγιάσας, καὶ τρισὶ τοῦ παναγεστάτου μύρου σταυροειδέσι χύσεσι τελειώσας αὐτὸ. Id est: Cujus aquas postquam sacris invocationibus sanctificavit, illasque tribus sacratissimi unguenti infusionibus perfecit. Idem apparet ex Euchologio Graecorum, in sequentia sancti baptismi, ποιεῖ σταυροὺς τρεῖς μετὰ τοῦ ἐλαίου ἐν τῷ ὕδατι. Id est, tres facit cum oleo cruces in aqua, ubi oleum [Col. 0341C] sumitur pro unguento vel chrismate. Ita enim aliquando a Patribus usurpatur, ut infra apparebit ex locis Prudentii et sancti Augustini citandis. Idem ritus videtur in libro Severi patriarchae Alexandrini de ritibus baptismi. Idem etiam facere consueverunt Aethiopes, ut ex ordine baptismi Ecclesiae Aethiopicae clarum est.
321. Quis vocaris? Ex hac interrogatione palam est olim nomina non in ipso baptismo, sed ante illum fuisse infantibus, seu pueris imposita. Siquidem cum baptismus celebraretur tantum in diebus Paschae et Pentecostes, et in multos annos saepe rejiceretur, non est credibile tunc infantes nomine caruisse; nisi forsan id asserendum velimus de infantibus illis qui octavo vel ante octavum natalis sui diem baptizabantur, de quibus nobis infra dicendum erit. Credibile est enim tunc illis in ipso baptismate nomina imposita fuisse. Quare cum videamus apud Gregorium Turonensem, lib. II Hist., infantes Ingomerem et Clodomerem filios [Col. 0341D] Clodovaei regis, et, lib. X, Clotarium secundum filium Chilperici regis, in ipso baptismate nomina accepisse, id contigisse certum est, quia extra praedicta tempora, non multo post natalium suorum diem sacris tincti sunt aquis.
Olim apud Romanos nono ab ipso natali die maribus, et octavo feminis nomina imponebantur, iique dies a lustrandis pueris lustrici appellabantur. Macrobius, lib. I Saturn., cap. 16: Est etiam Nundina Romanorum dea a nono die nascentium nuncupata, qui lustricus dicitur. Est autem lustricus dies quo infantes lustrantur et nomen accipiunt; sed is maribus nonus, octavus est feminis. Festus: Lustrici dies infantium appellantur, puellarum octavus, puerorum nonus, quia his lustrantur, atque eis nomina imponuntur. Graeci decimo die nomina infantibus imponebant, ut testatur Hesychius: Δεκάτῃ θύομεν. Τῇ δεκάτῃ ἡμέρᾳ τὰ ὀνόματα τοῖς βρέφεσιν ἐτίθεσαν. Ὁ δὲ Ἀριστοτέλης τῇ ἑβδόμῃ φησί. Id est: Decima sacrificamus. Decima die [Col. 0342A] nomina imponebant. Aristoteles autem dicit septima. Quod fiebat observatis quibusdam superstitionibus, quae a quibusdam 351 circa focum gyris ἀμφιδρόμια appellabantur, ut notant Hesychius, Harpocration, Suidas, et auctor veteris etymologici. Veteres Franci infantibus nono die nomen imponebant, ut colligere est ex lege Salica, tit. 26, § 5: Si quis infantem in ventre matris suae, aut natum, antequam nomen habeat, infra novem noctes occiderit. Itaque puto antiquos Christianos in imponendis nominibus sua consuetudine usos fuisse, posita omni superstitione paganica. Hodie Graeci nomina infantibus imponunt octavo natalis eorum die, ipsis ab obstetricibus ante fores ecclesiae allatis, et a presbytero signatis in fronte, ore et pectore, ut videre est in eorum Euchologio.
Quidam nobis opponunt canonem 30 primi Nicaeni concilii, eorum videlicet qui ex Arabica lingua conversi sunt, in quo oppositum nostrae sententiae statuitur. Sed cum hic canon et hujus similes sint dubiae fidei, nec vulgo recepti, nostram sententiam minime [Col. 0342B] labefactare possunt. Objiciunt etiam locum Dionysii Alexandrini apud Eusebium lib. VII Hist. ecclesiasticae, cap. 2, ubi scribit infantes a parentibus accipere nomina Petri vel Pauli, vel Joannis, sed frustra, nam eo loci nulla fit baptismi mentio. Nec valet id quod producunt ex sancto Dionysio, cap. 2 lib. de eccl. Hierar., ubi dicit in baptismo nomen dari. Sed nunquam ita sanctus Dionysius scripsit, sed ista: Καί τινος ἱερέως ἐκ τῆς ἀπογραφῆς αὐτὸν καὶ τὸν ἀνάδοχον ἀνακηρύξαντος. Id est: Cum sacerdos quidam e scripto illum et susceptorem proclamaverit; ad quae verba optime sanctus Maximus scribit: Σημείωσαι καὶ περὶ τῆς ἀπογραφῆς τοῦ βαπτιζομένου, καὶ τοῦ ἀναδόχου. Id est: nota descriptionem baptizati, et susceptoris. Siquidem olim competentes, id est catechumeni illi qui diu satis inter audientes conversati baptismum petebant, dies aliquot ante baptismum nomina sua referenda in matriculam dabant. Id planum est ex sancto Augustino, lib. de Cura pro mortuis habenda, cap. 12: [Col. 0342C] Pascha jam appropinquabat, dedit nomen inter alios competentes; et lib. de Fide et operibus, cap. 6: Hoc fit multo diligentius et instantius iis diebus quibus competentes vocantur, cum ad percipiendum baptisma nomina jam dederunt. Sancto Cyrillo Hieros., in praefatione ὀνοματογραφία τὲως ἡμῖν γέγονε, id est, jam nominum inscriptio facta est; sancto Gregorio Nysseno, oratione de Iis qui baptismum differunt: Δότε μοι τὰ ὀνόματα, ἵνα ἐγὼ αὐτὰ ταῖς αἶσθηταῖς ἐγχαράξω βίβλοις, καὶ γράψω τῷ μελάνι, Θεὸς δὲ ἀφθαρτοῖς πλαξὶν ἐνσημαίνηται. Id est: date mihi nomina, ut ego ea in sensibilibus scribam libris; Deus vero in tabulis signet incorruptibilibus. Ita statuit concil. Carthag. IV, can. 85: Baptizandi nomen suum dent.
Scribebantur etiam nomina infantium, ut liquet ex Codice Rhemensi: Ut autem venerint ad ecclesiam, scribuntur nomina infantium ab acolytho; et vocantur in ecclesia per nomina sua, sicut scripti sunt, etc. Et in Codice Ratoldi: Ut autem venerint ad ecclesiam, [Col. 0342D] scribuntur nomina infantium ab acolytho, et vocantur ante ostium ecclesiae per nomina, sicut scripti sunt. Idem videre est in epistola Jesse Ambianensis episcopi de baptismo: Tertia hebdomada in Quadragesima, secunda feria, hora tertia veniant ad ecclesiam, et antequam in ecclesiam introeant, scribantur nomina infantium, et eorum qui eos suscepturi sunt ab acolytho; et tunc vocantur ipsi infantes ab acolytho infra ecclesiam, etc. Ex his patet infantes ante baptismum nomina olim habuisse, ac proinde in ipso baptismo non accepisse. Quare cum idem Jesse infra in eadem epistola dicit: Ibi etiam nominatur infans sicut Joannes in Apocalypsi. Haec infantis nominatio nihil aliud est quam nominis prius impositi repetitio, quae certe non ubique vigebat; nam in Codicibus Ratoldi et Rhemensi, in quibus baptismi caeremoniae enucleate describuntur, nihil simile repereris. Locus videtur intelligi de mutatione nominis, et novi impositione, ut videntur innuere haec verba: Sicut Joannes in Apocalypsi. [Col. 0343A] Et olim si quando nomen mutandum esset, 352 mutabatur in baptismo, ut de Eudocia Theodosii junioris conjuge refert Theophanes, lib. XIV ad annum 1177. Quam cum imperator ducturus esset uxorem, Christianam Atticus fecit episcopus; et in baptismate, cum prius vocaretur Athenais, Eudociae nomen imposuit.
322. Credis in Deum Patrem, etc. Haec et similes interrogationes sunt juxta priscum Ecclesiae morem, quem tangit Dionysius Alexandrinus epist. ad Xistum papam, apud Eusebium, lib. VII Hist. eccl., cap. 8, agens de quodam, qui ab haereticis baptizatus, et in Ecclesia receptus, καὶ τῶν ἐπερωτήσεων, καὶ ἀποκρίσεων ἐπακούσας. Id est, cum interrogationes et responsiones audisset, voluit iterum baptizari; et sanctus Cyrillus testatur catech. 2 mystag. Καὶ ἠρωτᾶτο ἕκαστος, εἶ πιστεύει εἶς ὄνομα τοῦ Πατρὸς, etc., id est, et interrogatus est unusquisque, si credit in nomen Patris, et Filii, et Spiritus sancti, et confessi estis salutarem [Col. 0343B] confessionem, et ter mersi estis. Sanctus Cyprianus epist. 70: Sed et ipsa interrogatio quae fit in baptismo testis est veritatis. Nam cum dicimus: Credis in vitam aeternam, et remissionem peccatorum per Ecclesiam, etc., et epist. 75: Baptizaret quoque multos usitata et legitima verba interrogationis usurpans, ut nihil discrepare ab ecclesiastica regula videretur . . . . maxime cui nec Symbolum Trinitatis, nec interrogatio legitima et ecclesiastica defuit. Optatus Milevitanus, lib. V adversus Parmenianum: Quoque enim interrogante qui credidit, Deo credidit; et post unum illius Credo, tu exigis alterum Credo. Ita loquitur, quia cum Donatistae refugas iterum baptizarent, eos ante baptismum rursus de Symbolo interrogabant, et ab eis alterum Credo exigebant, cum antea illud in Ecclesia catholica respondissent. Sanctus Ambrosius, lib. IV de Sacramentis, cap. 7, infra citandus. Sanctus Hieronymus, dialogo adversus Luciferianos: Praeterea cum solemne sit, et in lavacro post Trinitatis confessionem interrogare: Credis sanctam Ecclesiam? credis [Col. 0343C] remissionem peccatorum? Sanctus Augustinus, lib. V contra Donatistas, cap. 20. Et ubique cum baptizatur etiam de sancta Ecclesia interrogatur; lib. de Anima et ejus origine cap. 10: Et ideo cum baptizantur, etiam Symbolum reddunt, et ipsi pro se ad interrogata respondent.
Si vero parvuli rationis usum nondum adepti baptizarentur, pro illis susceptores interrogati respondebant. Sanctus Augustinus, epist. 23, ad Bonifacium: Interrogamus eos a quibus offeruntur, et dicimus: Credit in Deum? de illa aetate, quae utrum sit Deus ignorat, respondent: Credit. Tertullianus, lib. de Baptismo, etsi morem vellicare videatur. Itaque pro cujusque personae conditione, ac dispositione, etiam aetate, cunctatio baptismi utilis, praecipue tamen circa parvulos. Quid enim necesse sponsores etiam periculo ingeri? quia et ipsi per mortalitatem destituere promissiones suas possunt, et proventu malae indolis falli. Auctor de dogmatibus Ecclesiae inter opera sancti [Col. 0343D] Augustini: Si vero parvuli sunt, vel hebetes, qui doctrinam non sapiunt, respondeant pro illis qui eos offerunt juxta morem baptizandi.
323. Et ego baptizo te, etc. Ita in Editis, in Ordine Romano, Cod. Ratoldi, et apud Pamelium. Particula et additur propter emphasim, quae desideratur in Cod. Rhemensi, ut sequens pronomen ego. Hic autem et in Editis est unica mersio. At in aliis Codicibus nostris mss. Rhemensi et Ratoldi, in Ordine Romano, tum Editis, tum ms. bibliothecae Corbeiensis, et apud Pamelium, quemadmodum et apud Alcuinum, lib. de divinis Officiis, cap. de Sabbato sancto, Theodulphum Aurelianensem, cap. 13 libri de Ordine baptismi, et Jesse Ambianensem episcopum, epistola supra citata, est [Col. 0343D] Ita quoque in Cod. Gemet. ac Theod. In Cod. Reg. Sueciae nulla aut unicae aut trinae mersionis fit [Col. 0344D] mentio. Ms. Calensis cum Editis convenit. trina immersio juxta priscum Ecclesiae morem, quem videre est in can. 50 apostolorum, et apud antiquos Patres, sanctum Dionysium, [Col. 0344A] lib. de Hierarchia eccl., cap. 2; Tertullianum, lib. de Corona militis, cap. 3, qui ritum refert 353 inter veteres Ecclesiae traditiones: Dein ter mergitamur, amplius aliquid respondentes, quam Dominus in Evangelio determinavit; sanctum Cyrillum Hierosolymitanum, catech. 2 mystag.: Καὶ ἀπεδύετε τρίτον εἶς ὕδωρ, καὶ πάλιν ἀνεδύετε, id est, ter mersi estis in aqua, et rursus emersistis; sanctum Gregorium Nyssenum, oratione catechetica, cap. 35: Ἡ δὲ εἶς ὕδωρ κάθοδος, καὶ τὸ τρὶς ἐν αὐτῷ γενέσθαι τὸν ἄνθρωπον ἐμπεριέχει μυστήριον, id est, descensus vero in aquam, et quod ter in eam sit homo demissus, habet mysterium. sanctum Basilium, lib. de Spiritu sancto, ad Amphilochium, cap. 27, qui hunc ritum inter traditiones apostolicas recenset: Τὸ δὲ τρὶς βαπτίζεσθαι τὸν ἄνθρωπον πόθεν· id est, jam ter immergi hominem unde? et apud sanctum Leonem, epist. 4, qui cum sanctis Cyrillo et Gregorio Nysseno supra citatis scribit hac triduana immersione et ab aquis elevatione significari triduanam Christi sepulturam, [Col. 0344B] et post triduum resurrectionem. Alia est etiam hujus ritus ratio, nempe Trinitatis personarum memoria, ut vult sanctus Gregorius papa, epist. 41 [Col. 0344D] Nunc est 43. lib. I Regesti. Unde Eunomium, quod sanctam Trinitatem non crederet, unicam immersionem invexisse ferunt.
Aliis tamen placet unicae hujus mersionis auctores fuisse Theophronium Cappadocem et Eutychium prius Eunomii sectatores, ut videre est apud Sozomenum, lib. VI Hist. eccles., cap. 26. Et Eunomianos unica mersione baptizatos jubet iterum baptizari concil. Constantinopolitanum primum, can. 7, quia falsa baptismi forma utebantur, quam videre est apud sanctum Epiphanium, lib. III, haeresi 56. Quare praedicti concilii decretum non involvit Catholicos, qui recte de Trinitate sentientes, et recta baptismi forma utentes, unica mersione baptizati sunt. Quam in Hispanis catholicis probavit sanctus Gregorius papa epist. supra citata ad sanctum Leandrum, quamvis huic unicae mersioni multum adversetur Alcuinus. Siquidem [Col. 0344C] ille, epist. 69, ad Lugdunenses, damnat Hispanos, quod unica duntaxat mersione in baptismo uterentur. Et epist. seq. et 81 in eamdem unicam mersionem invehitur; et quia se urgeri videt epistola sancti Gregorii, illam in dubium revocat. Sic enim ait epist. 10: Epistolam vero quam a beato Gregorio de simpla mersione dicunt esse conscriptam, in epistolari suo libro qui de Roma nobis allatus est non invenimus; alias vero omnes perspeximus in eo libro, quem ad occidentalium partium Ecclesias, pontifices, vel reges scripserat; ideo dubii sumus an illius sit, an ab aliquo hujus sectae auctore sub illius nomine scripta sit. Haec ille; sed immerito. Nam hujus epistolae stylus idem est cum aliis sancti Gregorii epistolis. Et quamvis exemplar epistolarum sancti Gregorii Roma ipsi Alcuino allatum hanc epistolam non habuerit, id efficere non potest ut de ea dubitemus. Nam Joannes Diaconus, auctor Vitae sancti Gregorii, qui Romae hanc vitam scripsit tempore Caroli Calvi, ac proinde non adeo remotus ab Alcuini aetate, cap. 53 Vitae ejusdem, [Col. 0344D] hanc eamdem epistolam agnoscit tanquam verum et germanum sancti Gregorii fetum; qui sane cum Romae scriberet hanc vitam, non habebat exemplar ab Hispania avectum. Sed et concilium Tolet. IV, can. 5, cui praefuit sanctus Isidorus Hispalensis episcopus, frater sancti Leandri, cui missa fuit haec epistola, idem testatur: Beatae ergo memoriae Gregorius Romanae Ecclesiae pontifex, qui non solum partes Italiae illustravit, sed et longe existentes Ecclesias sua doctrina perdocuit, efflagitante sanctissimo Leandro episcopo de hac Hispaniae diversitate, quid potius esset sequendum, inter caetera rescribens sic ait: de trina vero mersione baptismatis nihil responderi verius potest, quam ipsi sentitis, etc.
Porro in trina mersione semel duntaxat forma proferebatur, et Alcuinus, epist. 81, redarguit eos qui [Col. 0345A] ter eam repetebant; sed ad singulas mersiones singulae personae nominabantur, ut patet ex codice Ratoldi abbatis: Deinde baptizat sacerdos sub trina mersione tantum sanctam Trinitatem semel invocans, et dicens: Et ego baptizo te in nomine Patris (et mergat semel) et Filii (et mergat 354 iterum) et Spiritus sancti (mergat tertio). Ita etiam habetur in veteri Ordine ms. biblioth. Corb. His astipulantur Ordo Romanus et Alcuinus, lib. de divinis Officiis, cap. de Sabbato sancto. Nec abhorret Euchologium Graecorum in sequentia sancti baptismatis: Βαπτίζεται ὁ δοῦλος τοῦ Θεοῦ ὁ δεῖνα εἶς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς, ἀμὴν. Καὶ τοῦ Υἱοῦ, ἀμὴν· Καὶ τοῦ ἁγίου Γνεύματος, ἀμὴν. Νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἶς τοῦς αἶῶνας τῶν αἶώνων, ἀμὴν. Ἑκάστῃ προσρήσει κατάγων αὐτὸν, καὶ ἀνάγων. Id est: Baptizatur servus Dei Ill. in nomine Patris, amen; et Filii, amen; et Spiritus sancti, amen; nunc et semper, et in saecula saeculorum, amen; ad singulas appellationes, personarum videlicet, demergens eum et attollens. Hunc ritum [Col. 0345B] clare satis videmus apud Tertullianum, lib. adversus Praxeam: Et novissime mandans ut tinguerent in Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, non in unum, nam nec semel, sed ter ad singula nomina in singulas personas tinguimur. Tamen fuit aliquando usitatum apud Graecos, ut ter ipsa forma repeteretur, quod videtur apud Cedrenum in compendio Historiae sub M. Antonino: Ἐκ τρίτου ἐπέχεεν ἐπὶ τὴν κεφαλὴν, τρίτον λέγων, Βαπτίζεται Θεόδωρος, etc. Id est: Ter infundit super caput ter dicens: Baptizatur Theodorus, etc. Apud sanctum Ambrosium, lib. IV de Sacramentis, cap. 17, his mersionibus interponuntur interrogationes in hunc modum: Interrogatus es: Credis in Deum Patrem omnipotentem? dixisti Credo, mersisti. Interrogatus es: Credis in Dominum nostrum Jesum Christum, et in crucem ejus? dixisti Credo, et mersisti, etc. Tertio et interrogatus es: Credis et in Spiritum sanctum? dixisti Credo, tertio mersisti. Haec ille; qui quamvis nullam formae mentionem facit, eam tamen satis innuit lib. III de Spiritu sancto, [Col. 0345C] cap. 18: Quomodo igitur non omnia habet quae Dei sunt, qui cum Patre et Filio a sacerdotibus in baptismo nominatur.
An vero haec vocabula, ego baptizo te, spectent ad necessitatem formae hujus sacramenti, an invocatio sola personarum sanctissimae Trinitatis ad validitatem hujus sacramenti sufficiat, dicendo tantum, In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, disputat Stephanus Tornacensis, epist. 5. Cum enim quidam vir dioecesis Claromontanae inopia sacerdotis filium suum undejasset (ut ipse loquitur) eumque immergendo his verbis omissis, ego baptizo te, dixisset tantum, In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, haec resciens Petrus Claromontanus episcopus consuluit venerabilem Mauricium Parisiorum episcopum; qui ut respondit nullum esse ejusmodi baptismum, non contentus Petrus scripsit Stephano Tornacensi episcopo, qui rescripsit ejusmodi formam esse sufficientem, et ejusmodi verba, ego baptizo te, non spectare ad essentiam formae baptismalis, ac proinde [Col. 0345D] ejusmodi baptisma validum fuisse; hocque nervis omnibus probare nititur. Haec tamen opinio theologorum scholae adversatur.
Graeci nominationi trium personarum sanctissimae Triadis praemittunt haec verba: Βαπτίζεται ὁ δοῦλος τοῦ Θεοῦ, id est: Baptizatur servus Dei, et nomen illius qui baptizatur, ut clarum est ex eorum Euchologio supra citato, formaque est indicativa, ut liquet etiam [Col. 0345] Forte legendum Everate, quo cognomine Joannes Moschus apud Graecos notus. ex Severo Joan. Moscho, cap. 176 Prati spiritalis: Βαπτίζεται Θεόδωρος εἶς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς, id est: Baptizatur Theodorus in nomine Patris, etc.; Theodoro lectore, ecloga 2: Βαπτίζεται Βάρβας εἶς ὄνομα τοῦ Πατρὸς, etc., id est: Baptizatur Barbas in nomine Patris, etc.; Cedreno, loco supra citato: Βαπτὶζεται Θεόδωρος, etc., et sub Anastasio imperatore: Βαπτίζεται Βάρβαρος, lege, Βάρβας.
Ex quibus locis nota consensum priscorum et recentiorum [Col. 0346A] Graecorum in hac forma baptismi indicativa. Unde miror cur quidam scholastici scripserint Graecos proferre solitos baptizetur. Nota praeterea ex locis citatis priscos Graecos non protulisse haec vocabula in forma baptismi, ὁ δοῦλος τοῦ Θεοῦ, id est, servus Dei, sed a recentioribus addita fuisse.
355 Notandus est etiam error Cedreni, cum historiam Theodori Judaei, qui primo arena baptizatus est, deinde aqua, ad tempus Marci Antonini imperatoris refert, cum multis post annis contigerit. Nam Joannes Moschus, qui eamdem historiam cap. citato refert, vixit circa annum Domini sexcentesimum, scribitque Patrem quemdam Andream huic baptismati interfuisse, et cum eo aliquando collocutum fuisse. Tandem observandum Graecos ad cujusque personae sanctissimae Triadis appellationem respondere Amen. Idque ex antiquo more, quem videre est apud Joannem Moschum, cap. citato: Ἡμῶν ἐπακουσάντων τὸ ἀμὴν καθ` ἕκαστον ὄνομα τῆς ἁγίας καὶ ὁμοουσίου τῆς προσκυνητῆς Τριάδος. Id est: Nobis respondentibus [Col. 0346B] Amen per singula nomina sanctae et consubstantialis adorandae Trinitatis. Ita etiam habetur in tractatu Severi Alexandrini patriarchae.
324. Qui faciat signum crucis de chrismate cum pollice in vertice. Ita in Codicibus Rhemensi, Rodradi et Ratoldi, et apud Pamelium. Fuitque vetus consuetudo ut baptizati statim chrismate in vertice ungerentur. Id testatur Jesse Ambianensis episcopus in epist. ad sacerdotes de baptismo: Baptizato autem facit presbyter signum crucis de chrismate in vertice; et infra: Tunc chrismate caput perungitur. Theodulphus episcopus Aurelianensis, lib. ms. de Ordine baptismi, cap. 15: Baptizatorum itaque capita chrismate liniuntur; et [Leg. ut] in regno et sacerdotio Ecclesiae delibuti, et Christiani nominis praerogativam accipiant, et ejus membra, qui eos redemit, et eorum caput est, effici valeant. Id etiam liquet ex Fortunato, lib. V, carm. 4, ubi agit de Judaeis a sancto Avito episcopo Arvernae baptizatis:
325. Deus omnipotens Pater, etc. Haec eadem in unctione formula, saltem juxta sensum, exstat apud sanctum Ambrosium, lib. II de Sacramentis, cap. 7: Ergo mersisti, venisti ad sacerdotem, quid tibi dixit? Deus, inquit, Pater omnipotens, qui te regeneravit ex aqua et Spiritu sancto, concessitque tibi peccata tua, ipse te ungat in vitam aeternam.
326. Cum linteis in manibus. Ad involvendos baptizatos, ut primum e fonte pedem extulerint, juxta antiquam consuetudinem. Nudi enim e lavacro surgentes [Col. 0346D] a susceptore linteo involvebantur, ut clarum est ex Victore Uticensi, lib. III Hist. Vandalicae persecut.: Qui cum, Elpidoforo sedente et fremente, honorabilis senior coepisset extendi, priusquam exueretur, clam furto nescientibus cunctis, illa quibus eum suscipiens de fonte dudum texerat sabana bajulabat; quibus ventilatis, simulque in ostensione cunctorum extensis, in his verbis totam ad fletum et lacrymas commovisse dicitur civitatem. Haec sunt linteamina, Elpidofore, minister erroris, qui te accusabunt, dum Majestas venerit, custodiente diligentia mea, ad testimonium tuae perditionis ad demergendum te in abysso putei. Haec te immaculatum cinxerunt de fonte surgentem. Et epist. 6 Pauli papae ad Pipinum regem: sabanum videlicet in quo nostra dulcissima atque amantissima spiritalis filia sacratissimo lavacro abluta suscepta est. Sabanum autem est linteum. Glossae veteres mss. bibliothecae Corbeiensis: Sabanum linteum vil [Col. 0347A] De hoc vocabulo consule observationes nostras ad Concordiam regularum cap. 41, § 11.
327. Ut cum vestiti fuerint. Albis videlicet. 356 Nam educti e fonte baptismali induebantur albis vestimentis in signum candoris et puritatis mentis, de quibus agunt Dionysius magnus, cap. 2 Eccl. Hierar.; sanctus Cyrillus Hierosolymitanus, catech. 4; sanctus Ambrosius, lib. de His qui mysteriis initiantur, cap. 7; sanctus Paulinus, epist. 12, ad Severum:
Nota citatorum auctorum rationes. Idem videre est apud Socratem, lib. VII Hist. eccl., cap. 17, in quo agitur de baptismo cujusdam Judaei: Ἐσθῆτα δὲ αὐτῷ λαμπρὰν ὠνησάμενος. Id est: cum emisset ei vestem candidam. Et in Chronico Alexandrino, de sancto Gelasino martyre, qui in Theatro per risum baptizatus, ad Christum conversus est: Βαπτισθεὶς, καὶ ἀνελθὼν ἐκ βουττίου φορέσας ἱμάτια λευκά. Id est: baptizatus, et egressus e labro alba veste indutus, noluit deinceps mimum agere, dicens: Christianus sum.
328. Qui etiam prohibentur lactari ante sacram communionem. Ita in Excusis. Aliter praecipitur in Cod. Rhemensi: Illud tamen providentes, ut postquam [Col. 0347D] baptizati fuerint, nec ablactentur, antequam communicent. Quemadmodum in Cod. Ratoldi: Illud autem providendum est baptizatis, ut nullus cibum accipiat, nec ablactetur atque communicet, nisi post missas. Non puto tamen pueros et infantes communicasse jejunos, cum officium Sabbati magni in his Sacramentorum libris incipiat tantum hora octava, id est secunda post meridiem; sed alicubi observatum fuisse, ut post susceptum baptismum nullum sumerent cibum vel lac ante Eucharistiae sumptionem, reverentiae causa. Olim autem Eucharistiae sacramentum cum ipso baptismo sumebatur, ut planum est ex sancto Ambrosio, libro de Iis qui mysteriis initiantur, cap. 8; sancto Justino martyre, apologia 2 pro Christianis, cum scribit diebus Dominicis, celebrato baptismo, divina mysteria corporis et sanguinis confici, et assistentes communicare; et Origene, homil. 4 in cap. XLIII Josue: Si vero ad mysticum baptismi veneris [Col. 0348A] fontem, et consistente sacerdotali et levitico ordine initiatus fueris venerandis illis magnificisque sacramentis, quae norunt illi quibus nosse fas est, tunc etiam sacerdotum ministeriis, 357 Jordane digresso, terram promissionis intrabis.
Nec soli adulti, sed etiam ipsi infantes simul cum baptismo sumebant Eucharistiae sacramentum. Id testantur Codices sancti Eligii, Ratoldi et Rhemensis; sanctus Dionysius, cap. 7 de coelesti Hierarchia: Μεταδίδωσι δὲ τῷ παιδὶ τῶν ἱερῶν συμβόλων ὁ ἱεράρχης, etc. Id est: Porro pontifex puerum consortem facit sacrorum mysteriorum, ut in eis educetur, neque agat vitam aliam quam eam quae divina semper spectet. Ibi autem loquitur de puero qui careat usu rationis, nam paulo ante agit de illius susceptore qui spondere pro illo debeat, et ad singulas abrenuntiationes et interrogationes respondere. Sanctus Paulinus, epist. 12, ad Severum:
329. Majores vero pedem ponunt super pedem patrini sui. Hujus ritus visuntur adhuc quaedam antiquae imagines.
330. Patrini sui. Patrini sunt qui offerunt baptizandos, eosque baptizatos de sacro fonte suscipiunt: Gallice parrains. Concilium sextum Arelatense, can. 9: Et patrini eos quos de lavacri fonte suscipiunt, etc. Capitulum Herardi Turonensis archiepiscopi, cap. 27: Ut patres et patrini filios suos et filiolos erudiant et enuntriant. Qui et dicti sunt susceptores. Jesse Ambianensis episcopus, epist. citata: Et signent ipsos infantes in frontibus eorum susceptores viri vel feminae, id est patrini, vel matrinae. Dicuntur et sponsores. Tertullianus, lib. de Baptismo: Quid enim necesse sponsores etiam periculo ingeri. Sanctus Dionysius, cap. 2 et 7 eccl. Hierar., appellat ἀναδόχους, id est susceptores.
331. Levata manu super capita omnium. Ita in Excusis. [Col. 0348D] In Ordine Romano: Elevata et imposita manu super capita omnium. In Codice Tiliano: Elevata et composita manu super capita omnium. Apud Alcuinum, cap. de Sabbato sancto: dat pontifex super eos Orationem, imposita scilicet manu super capita eorum, etc. In Pontificali Romano: Tunc extensis versus confirmandos manibus dicit. Quae verba sunt praetermissa in Caeremoniali episcoporum auctore Andrea Piscara Castaldo, lib. II, sect. 15. Sic enim ait: Tunc deposita mitra surgit, et conversus ad confirmandos, junctis manibus ante pectus, dicit: Spiritus sancti gratia, etc. Deinde signans se a fronte ad pectus, dicit Vers. Adjutorium, subdens postea Versus et Orationem: Omnipotens, etc. 358 Quod miror, nam ad hanc impositionem seu extensionem manuum per Orationem pontificis Spiritus sanctus advocatus et invitatus accipitur, ut clarum erit ex auctoribus citandis: Tertulliano, lib. de Baptismo: Dehinc manus imponitur per [Col. 0349A] Benedictionem advocans et invitans Spiritum sanctum; et lib. de Resurrectione carnis: Caro manus impositione adumbratur, ut et anima Spiritu illuminetur; sancto Cypriano, epist. 72: Eo quod parum sit eis manus imponere ad accipiendum Spiritum sanctum, nisi accipiant et Ecclesiae baptismum; et epist. 73, ad Jubaianum: Quod nunc quoque apud nos geritur, ut qui in Ecclesia baptizantur praepositis Ecclesiae offerantur; et per nostram Orationem et manus impositionem Spiritum sanctum consequantur, et signaculo dominico consignentur; sancto Augustino, lib. XV de Trinitate, cap. 26: Neque aliquis discipulorum ejus dedit Spiritum sanctum. Orabant quippe ut veniret in eos, quibus manum imponebant, non ipsi eum dabant, quem morem in suis praepositis etiam nunc servat Ecclesia. Quae sane verba notanda sunt, et mirum in modum illustrant hunc veterum Sacramentariorum, Ordinis et Pontificalis Romani locum, in quo clare videmus manus imponi et invocari Spiritum sanctum [Col. 0349B] a pontifice, dicendo Orationem subjectam: Omnipotens sempiterne Deus, etc. Unde praeclare sanctus Isidorus, lib. II de Officiis divinis, cap. 26, scribit: Spiritum autem sanctum accipere possumus, dare autem non possumus, sed ut detur, Deum invocamus. Id palam est ex cap. Act. VIII: Qui cum venissent, oraverunt pro ipsis, ut acciperent Spiritum sanctum; nondum enim in quemquam illorum venerat, sed baptizati tantum erant in nomine Domini Jesu. Tunc imponebant manus super illos et accipiebant Spiritum sanctum Theodulphus tamen et multi alii dicunt Spiritum sanctum dari a pontifice, sed id facit non ut causa principalis, sed ut instrumentalis.
332. Omnipotens sempiterne Deus, etc. Habetur in Ordine et Pontificali Romano, in quibus ad singulas combinationes donorum Spiritus sancti interponitur Amen. In Cod. Rodradi praefigitur hic titulus: Oratio ad infantes consignandos. Apud Amalarium Fortunatum, lib. I de Officiis Eccl., cap. 27, haec Oratio incipit tantum a verbo emitte. Illam videtur innuere [Col. 0349C] sanctus Ambrosius, lib. II de Sacramentis, cap. III, cum ait: Sequitur spiritale signaculum, quod audistis hodie legi. Quia post fontem superest ut perfectio fiat, quando ad invocationem sacerdotis infunditur Spiritus sapientiae et intellectus, Spiritus consilii atque virtutis, Spiritus cognitionis atque pietatis, Spiritus sancti timoris.
333. Pontifex, tincto pollice in Chrismate, etc. Ita apud Alcuinum, cap. de Sabbato sancto, et in excusis Sacramentariis. Unctionis chrismatis mentio fit apud sanctum Dionsysium, cap. 2 et 4 eccl. Hierar.; sanctum Cyrillum Hierosolymitanum, catech. 3 mystag., quemdam anonymum, in sermone de Chrismate inter opera sancti Cypriani; Tertullianum, lib. de Baptismo, et de Resurrectione carnis; sanctum Augustinum, lib. XV de Trinitate, cap. 26, et aliis locis infra citandis; concilium Hispalense, can. 7, infra citando; auctorem lib. de Dogmatibus ecclesiasticis, inter opera sancti Augustini; Innocentium papam, [Col. 0349D] epist. ad Decentium Eugubinum episcopum; sanctum Isidorum, lib. II de divinis Officiis, cap. 26; Jesse Ambianensem episcopum: Confirmet eum episcopus in fronte de chrismate. Theodulphum episcopum Aurelianensem, lib. citati cap. 17: Nam presbyteris sive absentibus, sive praesentibus episcopis baptizare, et baptizatos Chrismate ungere licet, sed quod ab episcopo fuerit consecratum; nec tamen frontem ex eodem oleo signare, quod solis debetur episcopis cum tradunt Spiritum sanctum; sanctum Gregorium papam, lib. III Regesti, cap. 26 [Col. 0349D] Nunc lib. IV, epist. 26. ; sanctum Gregorium Turonensem, lib. II Hist., cap. 3, et multos alios.
359 Vides ergo hic duplicem hujus sacramenti ritum, primum manus impositionem, alterum unctionem chrismatis in fronte, qui comprehendit signationem, quia ungendo imprimitur signum crucis. [Col. 0350A] Hos duos actus distinguit Alcuinus, lib. de Officiis ecclesiasticis, cap. de Sabbato sancto toties citato, conformiter Ordini, et Pontificali Romano, et nostris Sacramentariis: Et postquam induti fuerint, dat pontifex super eos Orationem, imposita scilicet manu super capita eorum cum invocatione septiformis gratiae Spiritus sancti. Oremus. Omnipotens sempiterne Deus, qui regenerare. Hac finita facit crucem de chrismate cum pollice in frontibus eorum, dicens. Guillelmus Parisiensis, lib. de Sacramentis: praemissa enim Oratione super confirmandos pingitur signum crucis de chrismate in frontibus eorum; et impositis manibus super capita eorum dicitur eis: Pax tecum. Siquidem ad impositionem manuum apostolorum solebat dari Spiritus sanctus, et datur modo ad impositionem manuum episcoporum. Concilium Hispalense 2, can. 7: Nec licet eis (Presbyteris) per impositionem manus fidelibus baptizatis, vel conversis ex haeresi paracletum Spiritum tradere, nec chrisma conficere, nec baptizatorum frontes signare. Sanctus Cyprianus, epist. 73, ad Jubaianum: [Col. 0350B] Quod nunc quoque apud nos geritur, ut qui in Ecclesia baptizantur praepositis Ecclesiae offerantur, et per nostram Orationem et manus impositionem Spiritum sanctum consequantur, et signaculo dominico consignentur. Tertullianus, lib. de Resurrectione carnis: Scilicet caro abluitur, ut anima emaculetur; caro ungitur, ut anima consecretur; caro signatur, ut anima muniatur; caro manus impositione adumbratur, ut et anima spiritu illuminetur. Ubi et diversos effectus unctioni, et manuum impositioni attribuit. Ex illo etiam textu observandum aliquando manus impositionem fuisse unctioni postpositam, quod videtur etiam in loco supra ex Guillelmo Parisiensi citato.
Haec autem chrismatis unctio fuit tempore apostolorum, quemadmodum et manus impositio, quamvis Jacobus de Vitriaco, cap. 37 Hist. occidentalis contrarium asseruerit: Hoc sacramentum partim institutum est ab apostolis, quantum ad manus impositionem, [Col. 0350C] partim ab Ecclesia, quantum ad unctionem chrismatis, quod non legimus apostolos fecisse. Contrarium enim apparet ex sancto Paciano antiquissimo scriptore. Siquidem ille epistola 1 scribit ad episcopos ligandi et solvendi auctoritatem fluxisse ab apostolis, sicut baptismatis et chrismatis. Hoc ergo (inquit) superaedificavimus, quod apostolorum doctrina fundavit. Denique et episcopi apostoli nominantur, sicut de Epaphrodito Paulus disserit: FRATREM ET COMMILITONEM ( inquit ) MEUM, VESTRUM AUTEM APOSTOLUM. Si ergo et lavacri et chrismatis potestas majorum et longe charismatum ad episcopos inde descendit, et ligandi quoque ad fuit, atque solvendi. Et paulo post: Ergo nec chrisma, nec baptisma, nec criminum remissio, nec innovatio corporis sanctae potestati ejus indulta est, quia nihil propria usurpatione mandatum est, totumque ut ex apostolico jure defluxit. Imo et praxim fuisse ostenditur tempore apostolorum, ut notum est ex historia, quam ex Clemente Alexandrino refert Eusebius, lib. III Hist. eccl., cap. 17, ubi de quodam [Col. 0350D] episcopo qui baptizaverat quemdam juvenem sibi a sancto Joanne apostolo commendatum, scribit: Ὡς τὸ τέλειον αὐτῷ φυλακτήριον ἐπιστήσας τὴν σφραγίδα τοῦ Κυρίου. Id est: Ubi signaculo Domini tanquam perfecta animi custodia signasset. Quod non potest aliter intelligi quam de chrismatione, quae eo quod fiat in modum crucis in ipsa fronte, ut postea dicetur, recte signaculum Domini appellatur; quemadmodum et in ecloga Vitae sancti Athanasii in Bibliotheca Photii, num. 258: Τούτους ἐπιχρίσας διὰ τῆς ἐν Χριστῷ σφραγίδος ἐτελείωσεν. Id est: Qui cum eos inunxisset, Christi signaculo consummavit. Agitur enim ibi de pueris illis a puero Athanasio baptizatis quibus postea sanctus Alexander pontifex confirmationis sacramentum 360 contulit. Unde et dicuntur signari Christiani apud sanctum Athanasium [Col. 0351A] ep. 1, ad Serapionem; Εἶ δὲ κτίσματα ἐν τοὺτῳ χρίεται καὶ σφραγίζεται. Id est: Si creaturae in illo (Spiritu sancto) unguntur et signantur. Et apud Tertullianum, lib. de Resurrectione carnis: Caro signatur, ut et anima muniatur; et lib. de Praescriptionibus haereticorum, ubi probat diabolum simiam esse divinorum mysteriorum: Et si adhuc memini, mithra signat illic in frontibus milites suos. Quod etiam satis indicat τὸ φυλακτήριον, id est, custodia; signatio enim illa est robur et custodia animae; unde recte Tertullianus subjunxit: ut et anima muniatur. Et merito Clemens adjunxit epitheton τέλειον, id est perfectum, quia hujus unctionis et signationis est perficere et consummare baptizatos; quocirca a sancto Dionysio dicitur τελειωτικὴ χρίσις, cap. 4 eccl. Hierar., id est consummans et perfectiva unctio. Et in citata ecloga Vitae sancti Athanasii dicitur: Διὰ τῆς ἐν Χριστῷ σφραγίδος ἐτελείωσεν. Id est: Christi signaculo consummavit.
Accedit auctoritas sancti Augustini, qui hunc chrismationis [Col. 0351B] sive signationis ritum appellat sacramentum; ergo ab apostolis manavit, quia a Christo institutum est. Siquidem ita nos docet lib. II contra litteras Petiliani, cap. 104: Et in hoc unguento sacramentum chrismatis interpretari vultis, quod quidem in genere visibilium signaculorum sacrosanctum est, sicut ipse baptismus. Et in Psalmum CXLI: Multa sacramenta aliter atque aliter accipimus; quaedam, sicut nostis, ore accipimus, quaedam per totum corpus accipimus, quaedam fronte per signum crucis.
234. Facit crucem in fronte. Unctio chrismatis fit in fronte in modum crucis ex antiqua Ecclesiae consuetudine. Sanctus Augustinus, in Psalmum CXLI: Insultet illic Crucifixo; videam ego in frontibus regum crucem Crucifixi; et paulo post: Multa sacramenta aliter atque aliter accipimus, quaedam, sicut nostis, ore, etc. Sanctus Gregorius papa, lib. III Regesti, cap. 26 [Col. 0351D] Nunc lib. IV, epist. 26. . Bachiarius, epist. ad Januarium: Restruatur porta in Anathoth, quae interpretatur respondens signum, [Col. 0351C] quod suspicamur esse frontis patibulum, ubi signum salutis nostrae et dominicae sanctitatis accipimus, quod est aurea lamina ubi pontifex nomen Domini scriptum mandatur accipere tetragrammaton. Vis scire quia non incongrue portam Anathoth, quae interpretatur respondens signum, pro patibulo frontis accipimus? Jungit propheta huic portae unguentariorum loca, quae per tropologias nominum ab aliis virtutibus dicuntur esse restructa. Unguentariorum autem loca quae sunt, nisi illa quae chrismatis sanctificatione tanguntur? Victor Uticensis, lib. I de Persecutione Vandalica: Et frontem, in qua Christus vexillum suae fecerat crucis, rugatam descendentes atque rugientes ostenderent nervi. Sanctus Gregorius Turonensis, lib. II Hist., cap. 3: Igitur rex omnipotentem Deum in Trinitate confessus baptizatus est in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, delibutusque sacro chrismate cum signaculo crucis Christi. Prudentius, in Psychomachia:
At Graeci olim non solum frontem ungebant, sed etiam aures, nares et pectus, ut docet sanctus Cyrillus Hierosolymitanus, catech. 3 mystag: Καὶ πρῶτον ἐχρίεσθε ἐπὶ τὸ μέτωπον, ἵνα ἀπαλλαγῆτε τῆς αἶσχύνης, ἢν ὁ πρῶτος παραβάτης ἄνθρωπος πανταχοῦ περιφέρει, etc. Id est: Et primo ungimini in fronte, ut amoveatur a vobis pudor, quem primus transgressor homo circumferebat, simulque ut possitis amoto velo a fronte gloriam Domini inspicere. Deinde vero aures unguntur, ut aures ad divina mysteria percipiatis; de quibus Isaias dixit: ET ADDIDIT MIHI DOMINUS AD AUDIENDUM; et Dominus [Col. 0352B] in Evangelio: QUI HABET AURES AUDIENDI, AUDIAT (cap. IX Matth., 1) . Postea in naribus, ut divinum percipientes unguentum dicatis: CHRISTI BONUS ODOR SUMUS, ET IN EIS QUI SALVANTUR (II Cor. II) . Tum vero in pectore, ut induti thoracem justitiae, fortes adversus insultus diaboli consistatis.
In libro Severi patriarchae Alexandrini de baptismate signantur et unguntur chrismate omnia eorum membra, frons vero tribus vicibus. Apud Aethiopes vero omnia fere eorum membra unguntur, frons, oculi, nares, et labia; aures, dorsum et granum pectoris, seu os stomachi; tibiae et ulnae; genua et omnes juncturae; sola pedum et spina, ut clarum est ex Ordine mysteriorum quod vocant. Hodie apud Graecos unguntur frons, oculi, nares, os, aures, pectus, manus et pedes, ut videre est in eorum Euchologio. Et haec de unctione, seu signatione.
Tandem notandum est in hoc nostro Codice sancti Eligii nulla exstare verba, seu formam, quae inter ungendum [Col. 0352C] proferantur, quemadmodum [Col. 0351D] In Edit. Vatic. et Gussanvil., consentientibus mss. et Theoder. legitur: Ut autem surrexerit a fonte, ille qui eum suscipit offerat eum uni presbytero, qui faciat signum crucis de chrismate cum pollice, in vertice [Col. 0352D] ejus, dicens: Deus omnipotens, Pater Domini nostri Jesu Christi, qui te regeneravit ex aqua et Spiritu sancto, quique dedit tibi remissionem omnium peccatorum, ipse te liniat chrismate salutis in vitam aeternam. Resp. Amen. nec in editis, nec in vetusto Pontificali ms. quod asservatur in Ecclesia Rothomagensi, putaturque esse Anglicanum. Olim tamen invocationem sanctissimae Trinitatis adhibitam fuisse videmus apud Alcuinum, lib. de divinis Officiis, cap. de Sabbato sancto. Idque ex praxi Ecclesiae Romanae: De hac re apostolicus apud Romanos ita agit: Postquam pontifex baptizaverit, vel quibus jusserit ipse, levant ipsos infantes in manibus, etc. Infra: Et postquam induti fuerint, dat pontifex super eos Orationem, imposita scilicet manu super capita eorum cum invocatione septiformis gratiae Spiritus sancti. Oremus: Omnipotens sempiterne Deus, qui regenerare. Hac finita, facit crucem de chrismate cum pollice in singulorum frontibus, ita dicendo: In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Pax tibi. Respondent omnes: Et cum Spiritu tuo. Apud Amalarium, lib. I de Offic. eccl., cap. 2, idem habetur: Dicit Romanus libellus, de quo saepe commemoravimus. Oratione expleta, facit crucem cum pollice ex chrismate [Col. 0352D] in singulorum frontibus, ita dicendo: In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Pax tibi, et cum Spiritu tuo. In Ordine Romano praemittuntur haec verba: Confirmo te. Oratione expleta interrogantibus diaconibus nomina singulorum, pontifex, tincto pollice in chrismate, faciat crucem in frontibus singulorum, ita dicendo: Confirmo te in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. R\. Amen. Pax tecum, R\. Et cum Spiritu tuo. In Ordinibus mss. Tiliano, et sancti Germani a Pratis sic habetur: Confirmo te et signo in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Amen. 362 Pax tecum, et cum Spiritu tuo. Apud Guillelmum Parisiensem, lib. de Sacramentis, hanc formulam [Col. 0353A] reperire est: Consigno te, et cruce confirmo te. Quia autem (inquit) pontifex dicit, pingendo characterem, Consigno te et cruce confirmo te, intelligenda est consignatio. Apud Albertum magnum ms. bibliothecae sancti Victoris in Suburbio Parisiensi, in 4 sent., pag. 234, haec forma confirmationis exstat: Confirmo te signo crucis, et chrismate salutis in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. In alio Pontificali ms. quod asservatur in Ecclesia Rothomagensi haec videre est: Tunc faciat crucem in fronte eorum chrisma (Lege chrismate) dicens: Consigno te signo crucis et confirmo chrismate salutis in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Amen. Pax vobiscum, vel, tecum. Et cum spiritu tuo. Tandem in Pontificali Romano sic habetur: Signo te signo crucis, et confirmo te chrismate salutis in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti; ut implearis Spiritu sancto, et habeas vitam aeternam. R\. Amen. Graeci vero, praemissa hac Oratione, ut habetur in eorum Euchologio, αὐτὸς δέσποτα παμβασιλεῦ εὔσπλαγχνε χάρισαι αὐτῷ καὶ τὴν σφραγίδα, etc., id est: Tu Domine, omnium Rex et misericors, dona ei et signaculum largitionis sancti, et omnipotentis adorandique tui Spiritus. Inter ungendum dicunt σφραγὶς δωρεᾶς πνεύματος ἁγίου, id est, signaculum doni Spiritus sancti. Quae quidem formula exstat in can. 7 concilii primi Constantinopolitani, in quo statuit concilium ut Novatiani, Macedoniani, Apollinaristae, et quidam alii haeretici, qui abjurata haeresi Ecclesiae catholicae reconciliantur, chrismate ungantur in fronte, oculis, naribus, ore et auribus, dicendo: Σφραγὶς δωρεᾶς πνεύματος ἁγίου. Apud Severum patriarcham Alexandrinum, lib. de Ritibus baptismi hanc formam videre licet: Chrismate sancto suavitatis odoris Christi Dei, sigillo verae fidei, complemento pignoris Spiritus sancti obsignatur talis. N. in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti ad vitam saeculi saeculorum. Amen.
Hactenus de sacramentis baptismi, et confirmationis. Sed quia multa quae ad baptismi ritus spectare [Col. 0353C] videntur praetermisimus, non abs re erit si his quae scripsimus libellum Theodulphi episcopi Aurelianensis de ordine baptismi subjiciamus, quem ms. ex bibliotheca Corbeiensi habuimus, in quo omnia quae ad sacramentum baptismi spectant, enucleate satis cum mystica interpretatione exponuntur, cui etiam elucidationis gratia quasdam notationes adjungemus.
Theodulphi libellus de ordine baptismi.
«Reverentissimo atque charissimo fratri Joanni episcopo, Theodulfus salutem.
«Praeceptum tuum, vir venerabilis Joannes, peregi; etsi non solerti efficacia, plena tamen obedientia. Praecepisti enim mihi, imo per te charitas praecepit ut quibusdam quaestionibus de ordine baptismi a domino et glorioso imperatore Carolo tibi transmissis breviter et cito responderem. Coarctantibus itaque me hinc brevitate, qua cogebar brevi sermone res magnas expedire, illinc temporis angustia, qua [Col. 0353D] cito quod jusseras adimplere volebam quod jussisti.
«Quod opus utinam esset tam efficaciter expletum quam est libenter susceptum! Quanquam ergo mihi spatiose tractandi, et Patrum volumina revolvendi, quibusdam occupationibus praepedientibus, facultas nulla suppeteret, et me ad jussionem implendam charitas promoveret, de singulis quae mihi occurrere potuerunt, celeri cursu scripsi, et vestrae fraternitati misi, ut si non habuerint responsa emolumentum, saltem obedientia habeat fructum. Quaestiones interea istae, ut ego te nosse certus sum, a regali celsitudine non sunt factae necessitate discendi, sed studio docendi, nec, ut ipse, his absolutis, de nescitis valeat imbui, 363 sed ut alii de somno desidiosi corporis ad rerum absolvendarum utilitatem valeant excitari; quippe cui hoc semper familiare est, ut exerceat praesules ad sanctarum Scripturarum indagationem et sanam sobriamque doctrinam, omnem clerum ad [Col. 0354A] disciplinam, philosophos ad rerum divinarum humanarumque cognitionem, monachos ad religionem, omnes generaliter ad sanctitatem, primates ad consilium, judices ad justitiam, milites ad armorum experientiam, praelatos ad humilitatem, subditos ad obedientiam, omnes generaliter ad prudentiam, justitiam, fortitudinem, temperantiam, atque concordiam. His et similibus rebus ille virorum optimus Deo sibi propitio sanctae Ecclesiae fastigium accumulare non cessat, et admirabili in rerum ecclesiasticarum sive civilium administratione strenuus, et sapientiae fonte redundat, et virtus [ Leg. virtutis] exhibitione triumphat.
Incipiunt capitula
«I. Cur infans catechumenus efficitur. II. Quid sit catechumenus. III. Cur exsufflatur. IV. Cur exorcizatur. V. Cur catechumenus accipit salem. VI. Quae sit interpretatio Symboli secundum Latinos. VII. De credulitate, quomodo credendum sit in Deum Patrem omnipotentem, [Col. 0354B] et in Jesum Christum Filium ejus natum et passum, et in Spiritum sanctum, sanctam Ecclesiam catholicam, et caetera quae sequuntur in eo Symbolo. VIII. De scrutinio. IX. Cur tanguntur de sputo nares et aures. X. Cur pectus de oleo ungitur, vel scapulae signantur, vel liniuntur. XI. Quid sit abrenuntiatio. XII. De abrenuntiatione Satanae et omnibus operibus ejus, atque pompis, vel, quae opera diaboli, et pompae. XIII. De sacramento baptismi. XIV. Cur albis induitur vestibus. XV. Cur sacro chrismate caput perungitur. XVI. Cur mystico tegitur velamine. XVII. Cur ab episcopo confirmetur [et] per manus impositionem accipiat septiformis gratiae Spiritum. XVIII. Cur corpore et sanguine Dominico confirmetur
«I. Antiquus mos servatur; quicunque enim ad apostolos credentes baptizandi adveniebant, instruebantur et docebantur ab eis, et instructi, et docti de sacramento baptismatis et de caeteris regulis fidei, accipiebant sacrosanctum mysterium baptismatis. Unde ait Apostolus: An ignoratis, fratres, quia quicunque baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius [Col. 0354C] baptizati sumus. In quibus verbis ostenditur non eos ignorasse sacramenti baptismatis arcana, qui baptizabantur. Sed et Dominus non utcunque ait: Ite, baptizate; sed, ite et docete omnes gentes, baptizantes eos, ut nosse possimus primum instruere, et docere eum qui baptizandus est, et postea baptizare. Infantes ergo, et audientes et catechumeni fiunt, non quo in eadem aetate et instrui, et doceri possint, sed ut antiquus mos servetur, quo apostoli eos quos baptizaturi erant primum docebant et instruebant, sicut jam dictum est.
«II. Catechumenus autem audiens, sive instructus interpretatur. Genus enim humanum audit, et instruitur antequam ad baptismum veniat, et quod per Moysen quondam audierat: Audi, Israel, Dominus Deus unus est. Et per legem et prophetas instruebatur ad unius veri Dei cultum: modo per sacerdotum ministerium et audiens efficiatur [ Leg. efficitur], et [ Leg. ut] instrui valeat; ut relicto ritu quo creaturae [Col. 0354D] deserviebat, soli creatori Deo deserviat. Sic enim catechumeni in Christum credunt, ut adhuc sua peccata portent: de quibus puto in Evangelio dictum, qui dum crederent in Jesum, ipse Jesus non se credebat eis. Quicunque ergo a Joanne docebantur, sive instruebantur, quia baptismum ejus peccata delere non poterat, catechumenorum typhum [ Leg. typum] praetulisse noscendi sunt.
«III. In quorum etiam facie a sacerdote per exsufflationem signum crucis fit, ut et diabolus fugetur, et Christo via praeparetur, ut qui illecebrosa persuasione sua generis humani, quod in primordio sui spiraculum vitae acceperat, habitator erat, ejus virtute et sacratissimo signo, per ministerium sacerdotum, ut exire cogatur, qui 364 et in discipulos suos insufflasse, et Spiritus immundos increpasse legitur.
«IV. Unde et exorcizatur idem malignus Spiritus ut exeat et recedat ab illo plasmato [ Leg. plasmate] [Col. 0355A] quod jamdudum per peccatum primi hominis possidebat. Et quia non est, juxta Apostolum, conventio Christi ad Belial, nec societas luci ad tenebras, egrediebantur tenebrae, et lux vera Christus ingrediebatur. Qui et in Zacharia typice propter peccata nostra, quae in corpore suo portavit, sordida vestimenta habuisse legitur; et increpans Satan [ Leg. Satanam] Jerusalem elegit sanctam, videlicet Ecclesiam, quae est visio pacis, quam quotidie prole nova fecundat, cui per prophetam dicitur: Filii tui de longe venient, et filiae tuae in latere surgent. Exorcismus praeterea est sermo increpationis. Unde in Actibus apostoloruum exorcistae fuisse leguntur, et sancta Ecclesia inter gradus ecclesiasticos exorcistarum etiam ministerium habet. Sciendum namque est quia cum exorcizatio fit, ille procul dubio exorcizatur qui et baptismo et saluti fidelium, et omnibus virtutibus ejus contrarius est. Illo enim exorcizato sive expulso, divini verbi condimentum credentibus datur.
«V. Et idcirco hi qui baptizandi sunt salem in [Col. 0355B] sacramento accipiunt, ut ejus gustu condimentum sapientiae percipiant, neque a sapore Christi desipiant, et sint insulsi et fatui. Qui enim dixit discipulis suis: Vos estis sal terrae, ipse dixit: Nemo mittens manum suam in aratro, et respiciens retro, regno coelorum aptus esse potest. Ut autem qui baptizantur regno coelorum apti sint, et ne praeterita peccata iterantes respiciant retro, et efficiantur statua salis, et remanentes insensati exemplo poenae suae alios condiant, debent accipere salem sapientiae, ut quidquid in eis fluxum et fluidum est verbi Dei sale curetur, et juxta Apostolum memores esse uxoris Loth. Et sicut Elisaeus salis immissione sterilitatem aquae curavit, ita nimirum verus Elisaeus Dominus noster Jesus Christus verbi sui sapore fluidam generis humani sterilitatem ad dulcem fidei et bonorum operum saporem perducit: cujus fidei firmitas tunc jam clare lucescit, cum is qui audierat solius Dei cultum esse tenendum, unde audiens vocatus est; et instrui coeperat [Col. 0355C] de verae religionis cultu, unde catechumenus vocatus est; et per exsufflationem, et exorcizationem, et maligno Spiritu [ Leg. Spiritui] erutus est, et in datione salis jam habere coepit gustum divini verbi. Tradatur [ Leg. Traditur] ei Symbolum, id est verae fidei integra et inconvulsa confessio, ut domus, prisco [ Leg. a prisco] habitatore derelicta, fide ornetur; et de qua spinae incredulitatis evulsae sunt, incipiant in ea verae fidei documenta plantari. Prius enim evellendae sunt incredulitatis suae vitiorum spinae, et postea plantanda sunt fidei et bonorum operum rudimenta. Unde et Dominus ante faciem filiorum Israel septem gentes [Col. 0355] De usurpatione vocis typi pro typho, et vice versa, lege quae diximus lib. XXIII Moral., num. 25. typhum [ Leg. typum] vitiorum tenentes contrivit, in quarum loco in typho [ Leg. typo] virtutum Israeliticum populum collocavit. Et ad Jeremiam prophetam dicit: Ecce constitui te hodie super gentes, et super regna, ut evellas, et destruas, et dissipes, et disperdas, et aedifices, et plantes. Prius enim dixit evulsionem, et destructionem, et dissipationem, et dispersionem; et postea subjecit [Col. 0355D] aedificationem, et plantationem. Et per eumdem prophetam ait: Sicut vigilavi super eum, ut evellerem, et demolirer, et dissiparem et dispergerem, sic vigilabo super eos, ut aedificem, et plantem. Et hoc ideo, quia post exorcizationem et exsufflationem Symboli, sequitur traditio.
«VI. Quod Symbolum Latine indicium, vel signum, vel collatio interpretatur. Indicium, quia per id indicatur fidei integritas; signum, quod ab eo bene retento et intellecto fideles ab infidelibus discernuntur; collatio, quia in eo apostoli omnem fidei integritatem contulerunt. Quod autem omnes pari fidei sinceritate corde retinebant, ore confessi sunt, et singuli proprias sententias conferentes Symbolum, id est totius fidei collationem ediderunt. Discessuri enim ab invicem normam futurae praedicationis 365 [Col. 0356A] in commune statuerunt, ne, localiter ab invicem discedentes, diversum aliquid vel dissonum praedicarent. Decentissimum namque et utile erat, ut quibus erat una anima et cor unum in Domino, et quos sancti Spiritus afflatus vegetabat, unius etiam fidei confessio exornaret. Nec enim dirimi in aliquo vel poterant, vel debebant, qui unius fidei vinculo nectebantur. Plerumque [ Leg. plerique] interea Verbum abbreviatum, per Isaiam prophetatum, in Symbolo et Oratione Dominica intelligi volunt. In altero enim fidei, in altero precum continetur integritas, ut et in duodecim verbis duodecim apostolorum doctrina, et in septem petitionibus omne contineatur quidquid ad praesentis et futurae vitae pertinet dispensationem. Quamvis etiam totius doctrinae verbum dici possit abbreviatum quia quod prius lex et prophetae continebant in latitudine praeceptorum veniens Dominus pronuntiavit, et dixit: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex totis viribus tuis, et proximum tuum tanquam teipsum. In [Col. 0356B] duobus mandatis tota lex pendet et prophetae. In quo evidenter prophetas et legem duobus his sermonibus breviavit. Haec de Symbolo et nomine ejus dicta sunt.
«VII. Caeterum fides quae in hoc Symbolo continetur ita ab his qui baptizandi sunt intelligi debet, ut credant in Deum Patrem omnipotentem, creatorem omnium visibilium et invisibilium, qui solus, quia non est de alio, ideo appellatur ingenitus; et Jesum Christum Filium ejus, per quem omnia facta sunt, verum Deum, Unigenitum, verumque Dei Filium, non factum, aut adoptivum; sed genitum, et unius cum Patre substantiae, atque ita per omnia aequalem Deo Patri, ut nec tempore, nec gradu, nec potestate esse possit inferior, tantumque esse illum qui est genitus quantus est ille qui genuit. Credant etiam eum natum de Spiritu sancto, et Maria semper virgine, id est ut, Spiritu sancto cooperante, verum sibi corpus ex Virgine, id est Dei Filius assumpserit, [Col. 0356C] ut qui erat in divinitate Dei Patris Filius, ipse factus sit in humanitate hominis matris filius. Credant etiam eum descendisse ultimo tempore pro redemptione mundi a Patre, qui nunquam desiit esse cum Patre; et hominem verum factum, ut humanum genus homo liberaret, et ipse qui ab initio aeternitatem cum Patre et Spiritu sancto possidet, in fine saeculorum perfectum naturae nostrae hominem susceperit, et Verbum caro factum sit, assumendo humanitatem, non permutando divinitatem. Credant etiam eum pertulisse passionem et mortem non in virtute divinitatis, sed in infirmitate humanitatis; mortuum vera carnis morte, resurrexisse vera carnis resurrectione, et resurrectione sua spem nobis resurrectionis contulisse; ita duntaxat ut sicut ille tertia die resurrexit vivus a mortuis, ita et nos in fine saeculorum resurgamus in eadem qua nunc vivimus carne. Credant etiam eum in eodem corpore quod de Virgine assumpsit et passionem sustinuit et resurrexit, ascendisse in coelum, et in eodem et nunc esse, et ad judicium [Col. 0356D] venturum esse, et, resuscitatis omnibus, dare aliis pro peccatis supplicii aeterni sententiam, aliis pro justitiae meritis aeternae beatitudinis praemium. Credant et in Spiritum sanctum Deum verum ex Patre Filioque procedentem, aequalem per omnia Patri et Filio voluntate, potestate, aeternitate, substantia; nec esse in hac sancta Trinitate ultos gradus quibus aliquis inferior superiorve dici possit. Credant etiam sanctam Ecclesiam catholicam, id est universalem; non in sanctam Ecclesiam, ut credentes in Trinitatem. Credant ejusdem sanctae Trinitatis domum esse sanctam Ecclesiam; a cujus communione discedentes schismatici et haeretici vocantur, aeterna [ Leg. in aeterna] damnatione ponuntur. In ejus vero communione permanentes, et membra Christi esse, et remissionem peccatorum percipere, ut [ Leg. et] ad vitam [Col. 0357A] aeternam pertinere. Quia ergo parvuli necdum ratione utentes haec minime capere possunt, oportet ut cum ad intelligibilem aetatem pervenerint, doceantur, et fidei Sacramentis, et confessionis suae mysteriis, ut ea et veraciter credant, et diligenti cura custodiant. Confessionem suam plane diximus, quia quamvis 366 illi necdum loqui possint, pro illis et confitentur et loquuntur qui eos de lavacro fontis suscipiunt: nec immerito; dignum est ut qui aliorum peccatis obnoxii sunt, aliorum etiam confessione per mysterium baptismatis remissionem originalium percipiant peccatorum.
«VIII. Qui vero illius sunt jam aetatis ut rationem credulitatis suae reddere possint, diligenti examine scrutandi sunt, utrum veraciter credant, an alicujus falsitatis in eis macula celetur, necdum [ Leg. nedum] aut timore aut favore terrenarum potestatum, aut acquisitione quarumdam rerum ad baptismatis sacramentum ignorantibus ministris Ecclesiae perveniunt, tradatur sanctum canibus, et margaritae mittantur [Col. 0357B] inter porcos, et lupi ovina pelle vestiantur. Hunc enim morem Ecclesia servare consuevit, ut per aliquod dierum spatium hi qui in solemnitate paschali baptizandi sunt scrutentur, ut instructis et doctis, et simplici corde ad fidem veram venientibus vitae sacramenta impertiantur; quibus, ut aptiores inveniantur baptismatis sacramento, et eorum fides probabilior sit, quaedam fiunt corporaliter quae spiritali gustu degustata mysticum quid et spiritale sapiant.
«IX. Tanguntur itaque de sputo nares, et aures, et dicis, Effeta; nares, ut Christum in odore unguentorum sequantur, et dicant: trahe me, post te curremus; et cum Apostolo profiteantur dicentes: Christi bonus odor sumus Deo; et illius membra efficiantur cui dicitur: Et odor vestimentorum tuorum super omnia aromata. Quem odorem tunc bene habere poterit [ Leg. poterunt], sicut Maria, quae interpretatur domina, sive luminatrix, alabastrum unguenti, hoc est [Col. 0357C] sacrae fidei puritatem, et ungueant [ Leg. ut ungant] pedes Jesu, apostolorum videlicet monita complentes, vel praedicatorum quorumlibet, per quos Christus nambulat; et domus, mundus videlicet, sive universitas sanctae Ecclesiae eorum bona opinione, quasi quodam dulci et suavi odore, repleatur; et quia plerumque odoris suavitas et diversa thymiamata dissolutis et amatoribus conveniunt, isti e contrario et continentes, et Christi amatores effecti, illius solummodo salutiferum semper amplectantur odorem. Tanguntur et aures, ut audientes verba Dei, et facientes ea, similes sint, secundum Evangelium, viro sapienti, qui aedificavit domum suam supra petram; et spiritali auditu semper spiritalia auscultent, ut cum David dicere possint: Audiam quid loquatur in me Dominus Deus; et cum Isaia: Dominus Deus aperuit mihi aurem: ego autem non contradico, retrorsum non abii, ut quae spiritaliter dicuntur audientes, ad spiritalium operum emolumenta perveniant. Cum itaque Dominus in Evangelio dicit: Qui habet aures audiendi, audiat, et Joannes [Col. 0357D] in Apocalypsi sua: Qui habet aures audiendi, audiat quid Dominus dicat Ecclesiis, hic non aures carnales, sed spiritales quaeruntur, et per aurium nomen interioris hominis auditus designatur. In sacro etenim eloquio plerumque per membra corporis spiritalis animae virtutes intelliguntur. Quia ergo divinitas hominem assumens quoddam ex commistione duarum substantiarum in una Dei Filii persona collyrium fecit, unde genus humanum, quod caecum a primis parentibus natum erat, illuminaret, * non [ Leg. nunc] a sputo aures tanguntur, et nares, ut exspuens linguam muti tetigerat, et sputo lutum fecerat, et oculos caeci nati aperuerat; nunc per ministerium sacerdotum et auditum spiritalem his qui baptizati sunt tribuat, et recte loquendi, id est fidem veram confitendi facultatem praebeat, et nares, quibus bonum Christi odorem capiant, aperiat. Pectus enim illius qui baptizatur refertum semper esse debet, et [Col. 0358A] divini odoris nectare, et spiritali unctione delibutum.
«X. Unde etiam his qui baptizandi sunt, pectus de oleo et scapulae tanguntur, ut illius olei sancti videlicet Spiritus unctione liniti de quo Apostolus ait: sicut unctio ejus docet nos de omnibus, ante et retro muniti, id est contra omnia prospera sive adversa sint circumspecti, et coelestium animalium imitatione ante et retro pleni sint oculis, id est praeteritum et futurum respicientes, salutis suae custodiam non amittant. Tangitur eis pectus, 367 ut cum David dicere possint: Et misericordia ejus praeveniat me. Tanguntur scapulae, ut cum eodem dicant: Et misericordia ejus subsequatur me. Id est, anteriora, ut bene velint; posteriora, ne frustra velint. Bene autem velle et perficere a Deo nobis datur, a quo est omne datum optimum, et omne donum perfectum. Et quoniam in cordis nomine saepe mens designatur, sicut est illud: in toto corde meo exquisivi te, et in olei nomine intelligitur unctio sancti Spiritus, sive opera luminis et misericordiae, cordis locus unctione utrinque munitur, [Col. 0358B] id est anterius et posterius, ut undique mens Christiani et pinguedine sancti Spiritus, et operibus luminis et misericordiae exuberet.
«XI. Quibus bene exuberat, si abrenuntiando diabolo, et operibus ejus, dominationem illius aspernetur, et jugum quod se premebat illius olei unctione fatiscat; et impleatur illud propheticum: Computrescet jugum a facie olei (Isai. X) . Abrenuntiare etenim poni solet pro eo quod est spernere, rejicere, contradicere, sive aliud quidquid hoc verbo in hoc sensu exprimi potest. Quamvis enim illius verbi quod est nuntio sensus in promptu sit cum sine praepositione profertur, et accepta praepositione interdum a sua significatione non longe recedat, ut est illud, narrabo et renuntiabo; interdum vero in alium sensum vertatur, ut est illud: Sic ergo omnis ex vobis qui non renuntiat omnibus quae possidet non potest meus esse discipulus; abrenuntiare tamen semper in eo sensu poni consuevit quem superius diximus. Abrenuntiare etenim se [Col. 0358C] fatetur Satanae, et omnibus operibus ejus, et omnibus pompis ejus. Quam abrenuntiationem recte confessio sanctae Trinitatis sequitur, ut ubi abundavit peccatum, superabundet gratia, et ubi computruit jugum diaboli a facie unctionis Spiritus sancti, adveniat illius jugum, qui dixit: Discite a me quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris; jugum enim meum suave est, et onus meum leve. Satanas enim, qui et diabolus nuncupatur, a fidelibus abrenuntiatur, ut Domino Salvatori liberius serviatur, quia, juxta ejusdem Domini vocem, nemo potest duobus dominis servire.
«XII. Abrenuntiatur etiam operibus ejus, quia opera illius contraria sunt operibus Salvatoris; et quia ille armis suis, id est vitiis, genus humanum sibi subjecit, Dominus armis suis, id est virtutibus, illum debellavit. In illius enim militia, id est peccatis nostris, servitus permanens [ Leg. permanentem] accepit mortem; in istius militia, id est virtutibus, accipimus vitam aeternam. Septem itaque principalia [Col. 0358D] vitia, quibus diabolus genus humanum infestat, non incongrue opera Satanae dicere possumus, quibus opponuntur septem principales virtutes, quae opera sunt procul dubio salutaria. Nec minus interea pompis ejus abrenuntiatur, quae utique opera sunt Satanae. Sed eo quasi discerni videntur a caeteris operibus ejus, quia in ejus superbia, cujus ille auctor, et quae eum dejecit, quodammodo designatur. Pompae igitur ejus sunt ambitio, arrogantia, vana gloria, et caetera hujuscemodi, quae de fonte superbiae procedere dignoscuntur. Pompam enim ambitionem sive jactantiam et his similia intelligi debere propheticus sermo demonstrat, cum dicit: Vae qui opulenti estis in Sion et confiditis in monte Samariae, optimates capita populorum, ingredientes pompatice domum Israel. Sed et Clemens Prudentius disertissimus atque christianissimus poeta in hac significatione pompam posuit in libro Psychomachia, ubi ait:
«XIII. Quia igitur constat pactiones credentium esse duas, unam in qua abrenuntiatur diabolo, et pompis ejus, et omnibus operibus ejus; in altera qua se credere confitentur in Patrem, et Filium, et in Spiritum sanctum; oportet has inconvulsae mentis intentione teneri, et ut temerate [ Leg. intemerate] custodiri possint, illius semper adjutorium quaerere qui baptismi sacramentum ad salutem generis humani contulit, cujus mysterium, et in veteri testamento per Moysen praefiguratum est, cum populus in nube et in mari baptizatus est, et in novo per Mediatorem Dei et hominum apertissime demonstratum. Ipse enim ait: Quoniam nisi quis renatus fuerit ex aqua, et Spiritu sancto, non poterit introire in regnum coelorum. Et Joannes de eo ait: Ego baptizo vos; veniet autem, etc., ipse vos baptizavit [Id est, baptizabit] in Spiritu sancto et igni. Per hoc qui nascimur mundo, renascimur Deo, et qui per peccatum eramus filii irae, per [Col. 0359C] gratiam efficimur filii Dei. Hac enim tinctione et hoc lavacro Ecclesia vegetatur. Ex osse parentis protoplasti mulier aedificata est; ex latere Christi in cruce dormientis Ecclesia formata est. Profluxerunt enim ex ejus latere sanguis et aqua, duo sanctae Ecclesiae praecipua sacramenta, ut in altero consecratio, in altero mundatio eidem tribueretur Ecclesiae. Regeneramur namque ex lavacro, ut consecramur et sanguine. Unde et populus mare Rubrum transiit, quia baptismus Christi sanguine consecratur. Quia ergo elementum aquae in hoc mundo omnibus elementis purgandi, vivificandi, recreandi gratia aptius est, non immerito ei baptismi dignitas confertur, quia et regenerandorum hominum efficaciam cum Spiritus Dei in mundi primordio super id ferebatur, concipiebat, et purgandorum, cum ex latere Christi proflueret, dignitatem capiebat. Per hoc etenim visibile elementum res illa invisibilis signatur, ut sicut aqua purgatur exterius corpus, ita latenter ejus ministerio per Spiritum sanctum purificetur et animus. Invocato [Col. 0359D] namque Deo, descendit Spiritus sanctus de coelis, et sanctificatis aquis, tribuit eis vim purgationis. Inde homo ad imaginem reparatus sanctae Trinitatis, ad quam conditus fuerat, expellitur; et qui vetus in eas per peccatum primi hominis intraverat, novus ex eis per Christi gratiam egreditur, et Spiritu gratiae in melius immutatus longe aliud quam fuerat efficitur. Foedus enim erat deformitate peccatorum, ibi redditur pulcher dealbatione virtutum. Nullatenus itaque baptismi mysterium perfici potest, nisi sub invocatione sanctae Trinitatis, quia et Dominus ad apostolos dixit: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Et idem Dominus hoc sacramentum firmavit, cum in suo baptismate Pater declaratus est in voce, Filius in corpore, Spiritus sanctus in columbae ostensione. O praeclarum et admirabile sacramentum, quod de filiis irae facit filios Dei, de veteribus novos, de foedis pulchros! [Col. 0360A] in quo et regeneramur, et purgamur, et exemplum mortis Christi imitamur. Quomodo ergo hoc exemplum imitemur dicat Apostolus: An ignoratis, inquit, quia quicunque baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus. Consepulti ergo sumus cum illo per baptismum in morte, ut quemadmodum resurrexit Christus a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus. Morimur ergo peccato, quando abrenuntiamus diabolo, et omnibus quae ejus sunt. Consepelimur Christo, cum sub invocatione sanctae Trinitatis sub trina mersione in fontem lavacri, quasi in quoddam sepulcrum descendimus. Consurgimus Christo cum exuti omnibus peccatis de fonte, 369 quasi de sepulcro, egredimur. Sed neque mysterium trium dierum ac noctium, quibus in sepulcro Jesus fuisse legitur, praeteritur, cum invoti [ Leg. invocata] sancta Trinitate, quae utique vera lux est, in fontem descendimus. Lux est enim Pater, et in lumine ejus, qui est Filius, lumen videmus Spiritum sanctum. Facimus autem et tres noctes, [Col. 0360B] cum tenebrarum et ignorantiae patre [ Leg. patri] una commendatio [ Leg. cum mendacio], quod ex eo natum est, quod mendax est, sicut et pater ejus, contradicimus. Sed et tertio loco spiritum erroris destruimus, qui inspirat pseudoprophetas, ut dicant: Haec dicit Dominus, quos Dominus non misit. Destruimus enim haec, et conculcamus, si consepulti sumus Christo, etiam secundum illud quod ipse dicit: Ecce dedi vobis potestatem calcandi super serpentes et scorpiones, et super omnem virtutem inimici. Quae singula ita sunt contraria sanctae Trinitati, ut nox diei, et tenebrae luci, ut mendacium veritati. Fons quoque baptismi similitudinem gerit sepulcri Christi, quod novum fuisse legitur. Quia quicunque in eo consepelitur Christo, et ei consurgit, secundum eumdem Apostolum, in novitate vitae ambulare debet. Cujus fontis septem gradus, tres in descensu tres noctes, et tres in ascensu tres dies significare videntur, de quibus superius dictum est. Septimus vero, qui et [Col. 0360C] quartus, ille est de quo quidam ait: Et aspectus quarti similis Filio Dei, qui fornacem ignis exstinguit, qui est stabilimentum pedum, fundamentum aquae, in quo, juxta Apostolum, inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter. Idcirco autem baptismus non iteratur, quia et Christus non amplius quam semel moritur. Peccata enim quae post baptismum committuntur poenitentiae lacrymis, eleemosynis, et caeteris bonorum operum exhibitionibus, non baptismatis iteratione delentur. Dominico interea corpori sepeliendo mundissima linteamina, et aromata adhibentur, quia et is qui Christo consepeliri desiderat, si jam aetas permittit, quamvis mortuus sit per originale peccatum, quod adhuc portat, debet tamen bonorum operum exhibitione fragrare, mundis indui vestibus, de quibus propheta sacerdotes indui orat cum dixit: Sacerdotes tui induantur justitiam. Si ergo antequam renascatur, et originali peccato purgetur, et Christo consepeliatur, debet fragrare, odorem praestare, et mundissimis vestibus indui; quanto magis renatus, purgatus, Christo [Col. 0360D] convivificatus, in novitate vitae ambulans, nova creatura effectus, et odoris fragrantia exuberare, et candidorum vestimentorum clarescere debet nitore!
«XIV. Ut ergo nos, qui mundo morimur, Christo consurgimus, bonorum operum nitore induamur, et coelestium gaudiorum spe confirmemur, decentissima ratione angelus qui ejus resurrectionem nuntiat in albis vestibus sedere describitur; et qui ejus reditum apostolis nuntiant in albis vestibus apparent, et nos albis post baptismum induimur vestibus, ut munditiam teneamus in opere, quam accepimus in regeneratione, servantes et nostram innovationem, et angeli splendoris decorem [ Leg. ut], dentur nobis singulae stolae albae, spes videlicet immortalitatis, et aeternae felicitatis, ut cum propheta dicere possimus: Gaudens gaudebo in Domino; et exsultavit Spiritus meus in Deo meo, quia induit me vestimentum salutis, et indumentum justitiae circumdedit me. Ille vestimenta ista [Col. 0361A] nos custodire faciat, qui ea dedit, ut de nobis dici possit quod in Apocalypsi scriptum est: Beatus qui vigilat, et custodit vestimenta sua. Quia ergo omnia in baptismi ratione redolent mysteriis, et exuberant sacramentis, opportunum erat ut novus homo nova acciperet vestimenta, et, purgatus veteris noxae colluvione, candidarum vestium indueretur nitore. Moyses enim Aaron et filios ejus prius aquis lavit, et post lineis induit vestimentis, quia et noster verus Moyses, qui populum de Aegyptia servitute, de gentilitatis videlicet errore liberat, qui est Mediator Dei et hominum, sui nos inenarrabili sacramenti unda purificat, et bonorum operum indumentis exornat. Cujus facies, manifestatio videlicet Divinitatis ejus, testimonio legis et prophetarum in monte Ecclesiae, ut sol, resplendet, et vestimenta ejus, id est sancti omnes efficiuntur, sicut 370 luna [ Leg. lana] alba, vel sicut nix. Cui cum Apocalypsi gratias agamus, qui lavit nos a peccatis nostris in sanguine suo, et fecit nostrum [ Leg. nos] regnum sacerdotes [ Leg. et sacerdotes] [Col. 0361B] Deo et Patri suo, cui est gloria in saecula saeculorum. Hoc etenim regnum, et sacerdotium, et visibili chrismatis unguento per ministerium sacerdotum, et invisibili Spiritus sancti gratia a Domino linitur.
«XV. Cujus unguenti sacramentum a Moyse primum, jubente Domino, in Exodo legitur compositum, et in Novo Testamento a Domino veraciter declaratum, qui unctus est a Patre oleo laetitiae prae consortibus tuis [ Leg. suis], cui non ad mensuram dat Deus Spiritum; quoniam in ipso habitat omnis plenitudo Divinitatis corporaliter. Ipsi enim Ecclesia dicit: Oleum effusum est nomen tuum, ideo adolescentulae dilexerunt te. Quia videlicet et a chrismate Christi, et a Christo Christianorum nomen exortum est. Ante adventum etenim ejus reges solummodo ungebantur et sacerdotes, qui etiam Christi vocabantur; post adventum vero ejus non solum reges et sacerdotes, sed omnis hac unctione consecratur Ecclesia, quia constat eam esse regnum et sacerdotium, et filios ejus [Col. 0361C] reges et sacerdotes. Baptizatorum itaque capita chrismate liniuntur, et [ Leg. ut] in regno et sacerdotio Ecclesiae delibuti, et Christiani nominis praerogativam accipiant, et ejus membra qui eos redemit et eorum caput est effici valeant.
«XVI. Quia igitur idem Redemptor noster Rex est cui per Prophetam dicitur: Regnum tuum, Domine, regnum omnium saeculorum, et dominatio tua in omni generatione et generationem, qui diabolum, mortem et mundum mirifice triumphavit; et Sacerdotes [ Leg. sacerdos est], cui per eumdem Prophetam dicitur: Tu es Sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech, qui se Deo Patri in sacrificium obtulit; decentissimum est ut sancta ejus Ecclesia, quae utique corpus ejus est, et regnum sit et sacerdotium, et nos in ea regenerati, qui ejus membra sumus, reges simus et sacerdotes: reges, ut et contra diabolum viriliter dimicemus, et administrationem vitae nostrae admirabili dispensatione gubernemus; et sacerdotes, ut in templo Dei sancto, quod sumus nos, altare fidei [Col. 0361D] aedificantes bonorum operum ei hostias pacificas offeramus, et cum Apostolo dicamus: Benedictus Deus, et Pater Domini nostri Jesu Christi, qui benedixit nos in omni Benedictione spiritali in coelestibus, in Christo. De quo altari fumus Orationum nostrarum ei quotidie ascendat, juxta illud quod ait Propheta: Dirigatur oratio mea sicut incensum in conspectu tuo. Capita itaque eorum qui regenerantur ex aqua et Spiritu sancto mystico velamine tegunt, ut eis per Petrum dicatur: Vos estis genus electum, regale sacerdotium, gens sancta, populus acquisitionis. Ut hoc velamine, et diadema regium, et sacerdotalis capitis velamentum significetur; et quia per caput mens plerumque in sacro eloquio accipi solet, juxta illud: Respicite et levate capita vestra, mens renatorum et regiae dignitatis habeat ornamenta, et sacerdotalis verticis habeat tegumentum, ut et contra vitia sacerdotali velamine muniatur, et virtutum gemmis spiritaliter [Col. 0362A] exornetur, et unctione sacrosancti chrismatis liniatur: quibus etiam septiformis gratiae Spiritus per chrismatis unctionem conceditur, ut non solum sancti Spiritus, qui unius est cum Patre et Filio substantiae, sed totius sanctae Trinitatis habitaculum effici mereantur.
«XVII. Quod ergo presbyteris baptizatos chrismate ungere licet, Spiritum vero sanctum per manus impositionem tradere non licet, antiquus iste mos ab apostolis Ecclesiae est traditus. Sic enim scribitur in Actibus apostolorum: Factum est autem, cum Apollo esset Corinthi, ut Paulus, peragratis superioribus partibus, veniret Ephesum, et invenisset quosdam discipulos, dixitque ad eos: Si Spiritum sanctum accepistis credentes? At illi dixerunt ad eum: Sed neque si Spiritus sanctus est audivimus. Ille vero ait: In quo ergo baptizati estis? qui dixerunt: In Joannis baptismate. Dixit autem Paulus: Joannes baptizavit baptismo poenitentiae populum dicens in eum qui venturus est post ipsum ut crederent, hoc est 371 in Jesum. His auditis [Col. 0362B] baptizati sunt in nomine Domini Jesu; et cum imposuisset manus Paulus, venit Spiritus sanctus super eos, et loquebantur linguis, et prophetabant. Item alio loco: Cum audissent apostoli, qui erant Hierosolymis, quia recepit Samaria verbum Dei, miserunt ad eos Petrum et Joannem: qui cum venissent, oraverunt pro ipsis, ut acciperent Spiritum sanctum; nondum enim in quemquam illorum venerat, sed baptizati tantum erant in nomine Domini. Tunc imponebant manus super illos, et accipiebant Spiritum sanctum. Denique sciendum est quia sicut caetera baptismatis sacramenta per sacerdotes visibiliter fiunt, per Deum invisibiliter consecrantur, ita nimirum et Spiritus sancti gratia per impositionem manuum et ministerium episcoporum fidelibus traditur. Presbyteri vero, licet sint sacerdotes, pontificatus tamen apicem non habent. Hoc autem solis pontificibus deberi ut vel signent, vel Paracletum Spiritum tradant, non solum consuetudo ecclesiastica demonstrat, verum et superior illa lectio [Col. 0362C] Actuum apostolorum, quae asserit Petrum et Joannem esse directos, qui jam baptizatis traderent Spiritum sanctum. Nam presbyteris, sive absentibus sive praesentibus episcopis, baptizare et baptizatos chrismate unguere licet, sed quod ab episcopo fuerit consecratum; nec tamen frontem ex eodem oleo signare, quod solis debetur episcopis, cum tradant [ Leg. tradunt] Spiritum Paracletum. Qui Spiritus Paracletus septiformis etiam gratiae dicitur, propter septenarii numeri mysterium, in quo summa perfectio intelligitur. Est enim compositus ex toto primo pari, et toto primo impari; ex toto primo pari, qui dividi potest, et ex toto primo impari, qui dividi non potest. Habet enim in septenario [ Leg. ternario] mysterium Trinitatis, in quaternario Evangelii. Sive enim tres per quatuor, sive quatuor per tres multiplicentur, ad duodenarium numerum surgit. Quia mysterium sanctae Trinitatis, et doctrina Evangelii per duodecim apostolos in quatuor mundi partes, Orientem videlicet et Occidentem, Septentrionem et Meridiem derivata est. Hic enim [Col. 0362D] numerus in sacro eloquio pro perfectione poni consuevit. Consummatis enim Deus operibus suis, septimo die requievit. Et Enoch, qui septimus est ab Adam, cum Domino ambulavit, et ejus translatio spem nobis aeternae requiei contulit. Unde et jubilaeus annus, in quo plenaria requies signatur, septem hebdomadibus conficitur. Septies enim septem fiunt XLIX, qui monade addito nostrae adunationis impletur. Hujus numeri perfectionem Propheta commendat, cum dicit: Septies in die laudem dixi tibi. Quod in alio Psalmo quasi exponens aperit, cum dicit: Semper laus ejus in ore meo. Nam et Joannes in Apocalypsi sua quod septem scribit Ecclesiis, generaliter universae catholicae creditur scripsisse Ecclesiae. Unde ipse ait: Qui habet aures audiendi audiat quid Spiritus dicat Ecclesiis.
«De septenario interea numero qui in quibusdam Scripturae locis universitatem seu perfectionem, in [Col. 0363A] quibusdam vero septiformis gratiae spiritum significat, multa et in Veteri et in Novo Testamento habentur, quae persequi longum est. Nunc videamus qualiter Isaias propheta ejusdem Spiritus septiformis dona enumeret. Cum enim de Christo, qui est virga virtutis Domini, prophetaret, ait: Egredietur virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet, et requiescet super eum Spiritus Domini, Spiritus sapientiae et intellectus, Spiritus consilii et fortitudinis, Spiritus scientiae et pietatis, et replebit eum Spiritus timoris Domini. Super hunc florem, qui de virga Jesse, id est beatae Mariae semper virginis partu egressus est, requievit Spiritus Domini. Quia in ipso complacuit omnem plenitudinem divinitatis habitare corporaliter. Nequaquam per parentes [ Leg. partes], ut in caeteris sanctis, quibus alii datur sermo sapientiae, alii sermo scientiae, alii gratia virtutum, et caetera quibus unicuique datur secundum mensuram, sed plenissime. Unde et Apostolus ait: Non ad mensuram dat Deus spiritum. Et propheta: Ecce puer meus quem elegi, [Col. 0363B] electus meus, in quo 372 complacuit animae meae; ponam Spiritum meum super eum, judicium gentibus proferet. Ut enim in eo perpetua habitatione requiesceret, ad eum venit, juxta Joannis Baptistae testimonium, qui ait: Vidi Spiritum descendentem, quasi columbam, de coelo, et mansit super eum, et ego nesciebam illum; sed qui misit me baptizare, ille mihi dixit: Super quem videris Spiritum descendentem, et manentem super eum, ipse est qui baptizat in Spiritu sancto. Qui Spiritus Domini [Col. 0363D] Legendum appellatur, ut in Editione Sirmondi. adimpleatur, et Spiritus sapientiae [ Forte leg. qui Spiritu . . . Spiritu sapientiae], quia de Christo, qui est sapientia Dei, scriptum est: Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil; et Psalmis [ leg. in Ps.] canitur: Quam magnificata sunt opera tua! Domine, omnia in sapientia fecisti. Et in alio loco, ubi Trinitas aperte demonstratur, scriptum est: Verbo Domini coeli firmati sunt, et Spiritu oris ejus omnis virtus eorum. Quia per Christum, qui est Verbum Domini, id est Patris, de quo scriptum [Col. 0363C] est: In principio erat Verbum, coeli, videlicet, sancti praedicatores, qui enarrant gloriam Dei, facti sunt, et Spiritu sancto, qui est eorum consubstantialis, qui ab utroque procedit, omnis virtus eorum. Quia omnium sanctorum ornatus Spiritus sancti inspiratione substat. Et Apostolus scribit: Christus Dei virtus, et Dei sapientia. Et in Proverbiis legitur: Deus in sapientia sua fundavit terram, et paravit coelos in prudentia. Et quomodo idem sermo Domini vocatur lux et vita et resurrectio; sic Spiritus sapientiae et intellectus, consilii et fortitudinis, et scientiae et pietatis, ac timoris Domini nuncupatur. Non quod diversus sit juxta differentias nominum, sed unus atque idem cunctarum virtutum fons sit atque principium. Absque Christo igitur nec sapiens quis esse potest, nec intelligens, nec consiliarius, nec fortis, nec eruditus, nec plenus timore Domini. Et hoc sciendum est, quod Spiritus Domini, sapientiae et intellectus, consilii et fortitudinis, scientiae et pietatis, ac timoris Domini, id est septenarius numerus, qui septem oculi [Col. 0363D] in uno lapide dicuntur Zachariae, requiescat super virgam ac florem qui de Jesse, ac per hoc [ Leg. hunc] stirpe David surrexit. Hunc enim Spiritum, qui a Patre Filioque procedit, idem Dominus apostolis, et per apostolorum et eorum successorum ministerium sanctae suae tribuit Ecclesiae: cujus dona, quanquam eximius [ Leg. eximii] [Col. 0363D] Legendum ex unius spiritus fonte. Spiritus fonte procedant, videntur quodammodo quasdam habere proprietates. Aliud enim est sapere, aliud intelligere. Quia multi aeterna quidem sapiunt, sed haec intelligere minime possunt. Sapientia ergo mentem quam insederit de aeternorum spe [Col. 0363D] Lege et certitudine. aeternitudine replet. Intellectus eo quod secreta penetrat, cor quod tetigerit, reficiendo, [Col. 0364A] ejus tenebras illustrat. Consilium dum esse aliquem praecipitem prohibet, ratione animum replet. Fortitudo vero cum adversa non metuit, trepidanti menti fiduciam praebet. Scientia cum ignorantiam fugat, lumine suo eum quem repleverit illustrat. Pietas misericordiae operibus eum quem repleverit exuberare concedit. Timor dum premit mentem, ne de praesentibus superbiat, de futuris illam spei refectione confortat. Sic enim quodam adminiculo sui invicem sibi succurrunt, ut dum alia aliae suffragatur, vitae ordo et status decentissime componatur. Minor quippe est sapientia si intellectu careat, et valde inutilis intellectus est, si ex sapientia non subsistat, quia cum altiora sine sapientiae pondere penetrat, sua illum levitas gravius ruituram levat. Vile est consilium, cui robur fortitudinis deest, quia quod tractando invenit, carens viribus usque ad perfectionem operis non perducit; et valde fortitudo destruitur, nisi per consilium fulciatur, quia quod [ Leg. quo] plus se posse conspicit, eo virtus sine rationis moderatione deterius [Col. 0364B] in praeceps ruit. Nulla est scientia, si utilitatem pietatis non habet, quia dum bona cognita exsequi negligit, se ad judicium arctius stringit. Et valde inutilis est pietas, si scientiae discretione caret, quia dum nulla hanc scientia illuminat, quomodo misereatur ignorat. Timor quoque ipse has etiam virtutes si non habuerit, ad nullum opus procul dubio bonae actionis surgit; 373 qui dum ad cuncta trepidat, ipsa sui formidine bonis omnibus torpens vacat.
Summopere itaque observandum est, et ipsius sancti Spiritus adjutorium implorandum, ne sapientia elevet; ne intellectus, dum subtiliter currit, aberret; ne consilium, dum se multiplicat, confundat; ne fortitudo, dum fiduciam praebet, praecipitet; ne scientia, dum novit ut [ Leg. et] non diligit, inflet; ne pietas, dum se extra rectitudinem inclinat, intorqueat; ne timor, dum plus justo trepidat, in desperationis foveam mergat.
Sciendum sane quod hae donorum spiritalium distributiones [Col. 0364C] in corpore Christi, quod est Ecclesia, his fulciantur adminiculis; in eo vero, qui est fons luminis et origo bonitatis, plene atque perfecte, incomparabiliter atque ineffabiliter regnent. Sapientia namque, quae et in Virginis utero sibi corpus, et in mundo Ecclesiam aedificavit, habet Spiritum sapientiae, quo omnia sapienter; intelligentiae, quo cuncta arcana secretorum rimatur; consilii, quo cuncta cum magna dispensatione gerit, quia est magni consilii angelus; fortitudinis, quia attingit omnia a fine usque ad finem fortiter, et a nullo vinci potest; scientiae, quia nihil ignorat, exceptis his quibus dicturus est nescio vos; pietatis, quia hominem, [Col. 0363D] In Ed. Sirm., quem bonitate creavit, justitia [Col. 0364D] damnavit. quem bonitatem [ Leg. per bonitatem] creavit, in justitia damnavit, pietate redemit; timoris, propter eos qui timore Domini indigent, quia parvuli sunt, quibus per prophetam dicit: Venite, filii, audite me, timorem Domini docebo vos. Quia ergo ille, ad infirma nostra descendens, exinanivit semetipsum; formam servi accipiens, humiliavit semetipsum usque ad mortem, et inclinavit semetipsum, [Col. 0364D] ut nos jacentes ad se erigeret, non inconvenienter Spiritus Domini, qui super eum requiescit, a sapientia incipit, et per decentissimos gradus ad timorem usque descendit. Nos vero a timore quem foras charitas mittit, venientes ad timorem castum qui permanet in saeculum saeculi, [Col. 0364D] Lectio haec mihi praeferenda videtur; neque placet notata in margine animadversio. pervenimus, ad pietatem [ Leg. a pietate], ut pietatis operibus exornati veniamus ad scientiam non quae inflat, sed quam charitas aedificat, a scientia ad fortitudinem, ut scientiae decore exornati fortiter contra vitia dimicemus; a fortitudine ad consilium, ut ea quae fortiter agimus consilii gravitate muniamus; ut actibus nostris consilio obtemperatis [ Leg. attemperatis], [Col. 0365A] ad arcana intellectus intrantes ad eam veniamus sapientiam quae initium habet timorem Domini, ut sapienter omnia complentes, et intellectum bonum faciendo habentes, illi sapientiae admitti valeamus per quam facta sunt omnia, quae et ante saecula a Patre ineffabiliter genita est, et in fine saeculorum carnem, nostrae salutis causa, dignata est accipere, cum carnem fidelibus suis edendam tribuit, cum dixit: Nisi manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis.
«XVIII. Propter hanc vitam adipiscendam et baptizamur, et ejus carne pascimur, et ejus sanguine potamur. Quia nequaquam possumus in ejus corpus transire, nisi his sacramentis imbuamur. Sic enim ipse ait: Caro mea vere est cibus, et sanguis meus vere est potus; et qui manducat meam carnem et bibit meum sanguinem, in me manet, et ego in eo. In illo est enim sacrificium salutare. Quod et in veteri testamento Melchisedech rex Salem in typo corporis et sanguinis [Col. 0365B] Domini obtulit, et in novo idem Mediator Dei et hominum antequam traderetur, adimplevit, cum accipiens panem et calicem, et benedicens eis, et tradens discipulis suis, haec in sui commemorationem fieri praecepit. Hoc ergo mysterium offerre de sacrificii relictis ac finitis veteribus hostiis Ecclesia celebrat, offerens panem propter panem vivum qui de coelo descendit, vinum pro eo qui dixit: Ego sum vitis vera, et [ Leg. ut] per visibilem sacerdotum oblationem, et visibilem [ Leg. invisibilem] Spiritus sancti consecrationem, panis et vinum in corporis et sanguinis Domini transeant dignitatem. Cui sanguini admiscetur aqua, sive quia de latere Domini cum sanguine fluxit; quia, ut majores intelligi volunt, sicut per vinum 374 Christus, ita et per aquam populus significatur. Vinum enim et aqua inseparabiliter in calice miscentur, quia et Ecclesia capiti suo inseparabiliter injuncta cohaeret. Morem ergo accipiendae Eucharistiae a Domino traditum Ecclesia tenet, ut cum ex aqua et Spiritu sancto quis renascitur, corpore [Col. 0365C] Domini pascatur, et sanguine ejus potetur; ut in corpore Christi trajecto ille maneat, et Christus in eo; ut istius cibi fortitudine roboratus, exemplo Eliae, veniat usque ad montem Dei, Christum videlicet, qui mons domus Domini praeparatus in vertice montium, et ejus dono ad aeternae beatitudinis gloriam peraccedat, ubi satietur in bonis desiderium ejus, et cum Propheta dicere possit: Ego autem cum justitia apparebo in conspectu tuo, satiabor cum manifestabitur gloria tua. » Hactenus Theodulphus de ordine baptismi, in quem paucula haec notare libuit.
In epistola dedicatoria auctor se Theodulphum nominat, qui sane non est alius quam Theodulphus episcopus Aurelianensis, qui doctrina et pietate floruit, imperantibus Carolo Magno (cujus meminit in hac epistola) et Ludovico Pio. Joannes ille cui libellum dedicat Theodulphus, fuit episcopus Arelatensis ipsi Theodulpho aequalis sub iisdem imperatoribus. Illius mentio fit in praefatione concilii Arelatensis VI, sub [Col. 0365D] Carolo Magno celebrati. Mittitur cum Theodulpho praefato a Ludovico Pio obviam Stephano IV papae Rhemos appropinquanti, ut testatur auctor Vitae Ludovici Pii, quem nonnulli Ademarum esse putant. In eadem epistola haec vocabula, [Col. 0365D] Quae supra inter uncinos includuntur. quod jussisti, redundare videntur. Primates sunt regni proceres, magnates, summates, legis Visigothorum lib. III, titul. I, l. 5, Ut quicunque ex palatii nostri primatibus.
Cap. 1 agitur de catechumenis. Quid sit catechumenus docet sanctus Isidorus lib. VIII Orig., cap. 14: Catechumenus dictus pro eo quod adhuc doctrinam fidei audit, necdum tamen baptismum percepit; nam Κατηχούμενος Graece auditor dicitur. Quod etiam clarum est ex Luciano, in Philopatri: Ἀλλὰ κατηχούμενος πείθου παρ` ἐμοῦ, εἴπερ ζῇν χρῄζεις εἶς τὸν αἶῶνα. Id est: et catechumenus factus a me persuadearis, [Col. 0366A] si in aevum vivere cupis. Quare a Latinis Patribus catechumenus dicitur auditor, et audiens. Ita loquitur Tertullianus, lib. de Poenitentia: Nemo ergo sibi aduletur, quia inter auditorum tyrocinia deputetur. Et paulo post: Haec enim prima audientis instinctio est, metus integer. Et paulo post: Itaque audientes optare intinctionem, non praesumere oportet. Et sanctus Cyprianus, epist. 13: Audientibus etiam, si qui fuerint periculo praeventi, et in exitu constituti, vigilantia vestra non desit. Et epist. 24: Optatum inter lectores doctorem audientium constituimus. Erant et alii audientes, sed poenitentes, qui erant in secundo poenitentium gradu, ut infra docebitur. Duplex fuit olim catechumenorum gradus: primus est incipientium, rudium et imperfectiorum; secundus est perfectiorum, qui competentes dicebantur, omnesque ii tum competentes tum incipientes in Ecclesia Scripturas audiebant. Incipientes et rudes erudiebantur summatim tantum de Dei operibus, de mundi atque hominis creatione, de iis praesertim quae sunt in utroque Testamento admirabiliora, [Col. 0366B] et de charitate pura, et minime ficta, ut planum est ex cap. 3 libri sancti Augustini de catechizandis Rudibus: Narratio plena est cum quisque primo catechizatur ab eo quod scriptum est: Fecit Deus coelum et terram, usque ad praesentia tempora Ecclesiae; non tamen propterea debemus totum Pentateuchum, totosque Judicum et Regnorum et Esdrae libros, totumque Evangelium et Actus apostolorum, vel si ad verbum ea edidicimus, memoriter reddere, vel nostris verbis omnia quae his continentur voluminibus narrando volvere et explicare, sed nec tempus capit, nec ulla necessitas postulat, sed cuncta summatim generatimque complecti, ita ut eligantur quae mirabiliora, quae suavius audiantur, etc. Haec patent etiam ex Luciano, 375 in Philopatri, ubi Triephon Christianus ea quae quondam a sancto Paulo edoctus fuerat, quemdam Critiam, qui Christianus fieri cupit, docet in hunc modum: Ἐγὼ γάρ σε διδάξω τί πᾶν, καὶ τίς ὁ πρώην πάντων, καὶ τί τὸ σύστημα τοῦ παντός. Id est: Docebo [Col. 0366C] te quid sit universum, et quis fuerit ante omnia, et quae sit universi constitutio, etc. Et infra: TRIEPHON: Legistine aliquando Aristophanis comici fabulam, aves? CRITIAS: atque admodum. TRIEPHON. Scriptum ab eo tale quippiam ibi est.
Id est: A principio chaos erat, et nox et tenebrae nigrae erant, et tartarus altus, nulla autem terra, aer, aut coelum adhuc. CRITIAS: Recte dicis, quid autem postea? TRIEPHON. Ἦν φῶς ἄφθιτον, ἀορατον, ἀκατανόητον, ὃ λύει σκότος, etc. Id est: Erat lux incorruptibilis, incomprehensibilis, quae dissolvit tenebras, et informitatem abegit, verbo solo dicto ab ipsa, quemadmodum tardilinguis iste (Moysen intelligit) descripsit. Terram formavit super aquas, coelum explanavit, stellas formavit fixas, cursum ordinavit, quas tu veneraris ut Deus. Terram autem et floribus exornavit, hominem ex nihilo ad essentiam perduxit, estque in coelo aspiciens [Col. 0366D] justos pariter et injustos, et in libris describens cujusque res et actiones, etc. Et infra: Bona verba, neque quidquam contemptum, et vile de Deo dextero loquaris, sed Κατηχούμενος persuadearis a me, si cupis in aevum vivere; εἶ οὐρανὸν ὡς δέῤῥιν ἐξήπλωσε, γῆν δὲ ἐφ` ὕδατος ἔπηξεν, etc. Id est: Nam si coelum explanavit ut pellem, terram autem firmavit super aquas, stellas formavit, hominem ex nihilo produxit, quid mirum adeo, si res quoque omnium ita describantur. Audiebant quidem mysteria, sed non intelligebant; audiebant Scripturas, sed sensum earum ignorabant, ut planum est ex sancto Cyrillo in praefatione Catecheseon. Perfecti autem erant, qui primo gradu defuncti, dato nomine, tanquam Dei militiae inscripti, divina mysteria docebantur, ut clarum est ex eodem Cyrillo, praefatione citata. Eis symbolum tradebatur, [Col. 0367A] hoc est omnes illius articuli enucleatius illis exponebantur, ut videre est quatuor libris sancti Augustini de symbolo ad catechumenos; quod non fit in libro de catechizandis Rudibus, cum prioris gradus catechumenorum gratia duntaxat scriptus sit. Id etiam planum est ex sancto Joanne Chrysostomo, catechesi prima, in qua scribit perfectiores post annum catechumenatus triginta dierum spatio μυσταγωγεῖσθαι, id est, mysteriis imbui religionis. Hujusmodi catechumeni dicebantur competentes, eo quod baptismum peterent, ut scribit sanctus Isidorus lib. I de Offic. Eccl., cap. 27, et lib. II, cap. 21; et lib. VII Orig., cap. 14: Competens vocatur qui post instructionem fidei competit gratiam Christi, unde et a petendo competens vocatur. Sed cum dicit: post instructionem fidei, intelligendus est de illa rudiorum catechumenorum instructione quibus audire mysteria nefas erat. Et sanctus Augustinus, lib. de Fide et operibus, cap. 6: Cum fontis illius sacramenta peteremus, atque ob hoc competentes etiam vocaremur. Competentium [Col. 0367B] meminit sanctus Ambrosius, lib. V, epist. 33: Symbolum aliquibus competentibus in baptisteriis tradebam basilicae.
Fiebant autem catechumeni per signum crucis quo in frontibus signabantur, ut palam est ex sancto Augustino, lib. I Confessionum, cap. 11, infra citando; et lib. II de Symbolo ad catechum.: Non quidem adhuc per sacrum baptismum renati estis, sed per crucis signum in utero sanctae matris Ecclesiae jam concepti estis. Et lib. IV: Dum per sacratissimum crucis signum vos suscepit in utero sancta mater Ecclesia, quae, sicut et fratres vestros, summa cum laetitia spiritaliter pariet; lib. de catechizandis rudibus, cap. 20: Cujus passionis et crucis signo in fronte tanquam in poste signandus es, omnesque Christiani signantur; et cap. 26 ejusdem lib.: Quod si responderit solemniter, utique signandus est, et Ecclesiae more tractandus; et lib. II de peccatorum Meritis et remissione, cap. 26, mox citando. In Codice Ratoldi signatur catechumenus [Col. 0367C] in fronte et in pectore, ut habetur in his ejusdem Codicis 376 formulis: Signum Salvatoris Domini nostri Jesu Christi in fronte tua pono. Signum Salvatoris Domini nostri Jesu Christi in pectore tuo pono. Ita etiam in Codice Rhemensi, in formula faciendi catechumeni ex gentilitate conversi, quae unica est in hunc modum: Accipe signum crucis tam in fronte quam in corde, etc.
Praeter signum crucis manus impositio etiam adhibebatur, ut testatur sanctus Augustinus, lib. II de peccatorum Meritis et remissione, cap. 26: Nam et catechumenos secundum quemdam modum suum per signum crucis et Orationem manus impositionis puto sanctificari. Idem patet ex Codice Rhemensi, in creatione catechumeni ex gentilitate conversi, ubi et mentio sit sufflationis: Gentilem hominem cum suscipere (subaudi τὸ vis) in primis catacizas eum divinis sermonibus, et das ei monita, quemadmodum post cognitionem veritatis vivere debeat: et post haec facis [Col. 0367D] eum catechuminum, et sufflas in faciem ejus, et facis ei crucem, et ponis manum super caput ejus in his verbis: Accipe signum, etc., supra. Haec manus impositio non exstat in Codice Ratoldi.
Sal etiam in os catechumeni immittebatur, sed de hac re infra. Cap. 2 Hierarch. eccl. Dionysii mentio fit signi crucis, et manus impositionis, quae tamen ibi non adhibentur ineunte catechumenatu, seu fidei tyrocinio, cum tyro Christianus primis religionis imbuitur elementis, sed cum accedit ad baptismum, ut ibidem videre est.
In cap. 3 fit signum crucis per exsufflationem. Insufflationis seu exsufflationis meminere Dionysius, cap. citato; Cyrillus, catechesi 2 mystag.; sanctus Augustinus, lib. IV de Symbolo ad catechumenos, et multi alii. Ter insufflatur Satanas converso catechumeno ad plagam occidentalem, ut scribit sanctus Dionysius cap. citato. Hac insufflatione significatur Christianum exsecrari et abominari Satanam. Sed duplex [Col. 0368A] hujus exsufflationis apparet modus; nam apud Dionysium, cap. citato, catechumenus a pontifice jussus ipsum Satanam exsufflat: Ἐμφυσῆσαι μὲν αὐτῷ τρὶς διακελεύεται τῷ Σατανᾷ, id est, ter Satanam insufflare jubet. At apud Alcuinum, cap. de Sabbato sancto, lib. de Offic. divinis, et in epist. ad Carolum Magnum, Theodulphum, hoc loco, et in Codice Rhemensi, exsufflatio fit a sacerdote, seu clericis. Quod etiam testatur auctor libri de Ecclesiasticis Dogmatibus inter opera sancti Augustini, cap. 31: Illud etiam quod circa baptizandos in universo mundo sancta Ecclesia uniformiter agit, non olioso contemplamur intuitu, cum sive parvuli, sive juvenes ad regenerationis veniunt sacramentum, non prius fontem vitae adeant quam exorcismis et exsufflationibus clericorum spiritus ab eis immundus abigatur. Quod satis innuere videtur sanctus Cyrillus, cum ait, citata catech.: Ὥσπερ γὰρ τὰ ἐμφυσήματα τῶν ἁγίων, etc., id est: Nam ut insufflationes sanctorum et nominis Dei invocatio tanquam vehementissima quaedam flamma urit [Col. 0368B] daemonas, et in fugam convertit. Utrumque modum nunc observant Graeci, ut manifestum est ex eorum Euchologio, ubi primo sacerdos ter in catechumeni faciem insufflat, et post tertium exorcismum idem sacerdos insufflat in os, frontem et pectus catechumeni, et post abrenuntiationem jubetur catechumenus insufflare et conspuere Satanam. In concilio Constantinopolitano primo, can. 7, mentio fit insufflationis, et insufflatur catechumenus in faciem et in aures. In eodem capite Theodulphi, in his verbis, ut exire τὸ ut redundat. His verbis, qui et discipulos suos, etc., haec sunt praeponenda vocabula, exemplo Christi, aut his similia.
Cap. 4 agitur de exorcismo, quem ipse Theodulphus scribit esse sermonem increpationis, juxta sanctum Isidorum lib. II de Offic. divinis, cap. 20, quia exorcistae diabolum multis increpationibus lacessunt. Exorcismorum ante baptismum meminere sanctus Cyrillus in praefatione Catecheseon; sanctus Gregorius [Col. 0368C] Theologus, orat. in sacrum lavacrum: Μὴ διαπτύσῃ ἐξορκισμοῦ θεραπείαν, id est: Ne rejicias exorcismi medicinam; sanctus Augustinus, lib. de Fide et operibus, lib. IV 377 de Symbolo ad catechumenos, et nonnullis aliis libris; sanctus Joannes Chrysost., catech. 1; sanctus Ambrosius, lib. I de Sacramentis, cap. 5: Nam ubi primum Sacerdos ingreditur, exorcismum facit; et multi alii. Nulla tamen habetur mentio explicita cap. 2 Hierar. eccl. Dionysii. Quidam tamen putant Orationem illam quam dicit a pontifice una cum tota Ecclesia absolvi, esse exorcismum, cum videamus in Euchologio Graecorum tertium exorcismum esse in modum Orationis. Qui exorcizabantur, velata facie audiebant exorcismos, ut scribit sanctus Cyrillus in praefatione Catecheseon, ἐσκέπασταί σου τὸ πρόσωπον, id est, tua velatur facies; et rationem reddit, ne vagis oculis mens etiam vagetur: stabant discincti, ablata veste, cum sola tunicella, et nudis pedibus, ut videre est catechesi supra citata sancti Joannis Chrysostomi, ὑπολύσαντες ὑμᾶς, καὶ ἀποδύσαντες γυμνοὺς καὶ ἀνυποδέτους μετὰ τοῦ χιτωνίσκου μόνου πρὸς τὰς τῶν ἐξορκιζόντων παραπέμπουσι φωνὰς. Id est: Discingentes vos, et exuentes, et sine calceis cum sola tunicella mittunt ad exorcizantium voces. Cap. 2 eccl. Hierar. sanctus Dionysius: ἀπολύει μὲν αὐτὸν, καὶ άπαμφιέννυσι διὰ τῶν λειτουργῶν. Id est, discingit eum, et exuit per ministros, et infra in Theoria, γυμνὸν καὶ ἀνυπόδετον ἵστησι πρὸς δυσμὰς ἀφορῶντα. Id est: nudum et discalceatum statuit respicientem ad Occidentem.
Hanc pedum nuditatem sanctus Augustinus infra citandus appellat humilitatem pedum. Quod etiam hodie observant Graeci, ut ex eorum Euchologio manifestum est. In pedes erigebantur, ut colligitur ex sancto Basilio in exhortatione ad baptismum: Οὐκ ἐπὶ πόδος διαστῆναι, id est, non in pedes erigi; ibi loquitur de clinicis, qui morbi gravitate coacti baptismum accipiebant; nec, ut statutum erat, poterant [Col. 0369A] pedibus stare, qui et in Oratione genu flectebant, ut ibidem videre est, Οὐ κλίναι γόνυ εἶς τὴν, προσκύνησιν, id est, nec genu flectere in adoratione. Quid simile videtur in epistola Jesse Ambianensis, et in Codicibus Rhemensi et Ratoldi: Et admonentur a diacono: Orate, electi, Flectite genua. Postquam oraverint, iterum dicit: Levate.
Capite 5, agitur de sale quod ibi sacramentum catechumenorum appellatur. Haec verba, ut ejus gustu condimentum sapientiae percipiant, neque a sapore Christi desipiant, sumpta sunt ex sancto Isidoro, lib. II de Offi. ecclesiasticis, cap. 20, ex quo reposui verbum desipiant, cum in Cod. ms. nostro legatur corrupte decipiantur, et subaudiendum est τὸ alieni vel quid simile. Hujus ritus meminit Isidorus cap. citato, et sanctus Augustinus, lib. I Confess., cap. 11: Audieram enim ego adhuc puer de vita aeterna nobis promissa per humilitatem Filii tui Domini Dei nostri descendentis ad superbiam, et signabar jam signo crucis, et condiebar ejus sale. Etsi nonnulli haec ultima [Col. 0369B] vocabula de sale divinae gratiae interpretentur, qua nimirum ille conditus erat, quod non ita facile admiserim; etenim si adhibito maturo judicio res pensitetur, ibi de suo catechumenatu agit sanctus Augustinus qui consistit in his tribus quae hic recensentur, auditu, signo crucis et salis susceptione, quo divinae sapientiae sal, quo debet condiri catechumenus, significatur, abstinendo a vitiis per Dei gratiam, et virtutes amplectendo, a qua vitae ratione multum aberrabat ipse Augustinus, ob ejus pueritiam multis vitiis conspurcatam, ut videre est antecedentibus et consequentibus ejusdem libri capitibus, qui quidem sal materiale susceperat, et ab eo quod per illud significatur toto coelo recesserat, sale mundi jam infatuatus. Mentio etiam exstat in concilio Carth. III, can. 5: Item placuit ut etiam per solemnissimos paschales dies sacramentum catechumenis non detur, nisi solitum sal, quia si fideles per illos dies sacramentum non mutant, nec catechumenis oportet mutari. Hinc capiendus est [Col. 0369C] sanctus Augustinus, lib. II de peccatorum Meritis et remissione, cap. 26: Et quod accipiunt, quamvis non sit corpus Christi, sanctum est tamen, et sanctius quam cibi quibus alimur, quoniam sacramentum est. Et cap. 26 libri de catechizandis Rudibus: De sacramento sane quod accepit, cum ei bene commendatum fuerit signacula quidem rerum divinarum esse visibilia, 378 sed res ipsas visibiles eis honorari. Nec credendum est duobus his sancti Augustini locis intelligi Eulogias, hoc est panem benedictum, nam ex concilio supra citato unicum erat catechumenorum sacramentum, nempe sal, quod nunquam mutari debet, neque per solemnissimos paschales dies, quia fideles, hoc est baptizati per dies illos non mutant sacramentum. Neque hoc concilio panis benedictus prohibitus est catechumenis, sed ne mutetur eorum sacramentum etiam per dies paschales, quia his diebus baptizati non mutant. Cum igitur sanctus Augustinus his duobus locis non explicet quid sit sacramentum catechumenorum, rite per citatum concilii locum explicatur [Col. 0369D] quid sit catechumenorum sacramentum apud sanctum Augustinum. Nec dicendum est morem hunc fuisse tempore sancti Augustini dari catechumenis panem benedictum sacramenti loco, quia id manifeste repugnat concilio cui sanctus Augustinus interfuit, in quo sal solitum dicitur esse catechumenorum sacramentum, sed abusus qui sensim introducebatur ab eo tollitur. Sacramentum autem his locis citatis non sumitur pro sacramento proprie dicto, sed pro eo quod mysticum est. Graeci hoc ritu carent; qui non invenitur apud antiquos eorum Patres, nec in libro Severi Alexandrini patriarchae, neque in eorum Euchologio in sequentia de baptismo.
Cap. 6 agit Theodulphus de Symboli significatione, illiusque institutione juxta Rufini lib. de Expositione symboli, et sancti Isidori, lib. II eccl. Offic., cap. 1, doctrinam. Hoc Symbolum dabatur competentibus, hoc est illis catechumenis quibus fidei mysteria explicare [Col. 0370A] fas erat, ut testatur sanctus Isidorus cap. citato. Traditionis Symboli meminit sanctus Augustinus lib. II de Symbolo ad catechumenos: Purgata itaque familia Redemptoris, posteaquam cantavit canticum salutis, accepit Symboli remedium contra antiqui serpentis venenum; ut si quando voluerit adversarius diabolus denuo insidiari, noverit redemptus cum Symboli sacramento et crucis vexillo ei debere occurri; et sanctus Ambrosius, lib. V, epist. 33, sequenti die (erat autem Dominica) post lectiones atque tractatum dimissis catechumenis Symbolum aliquibus competentibus in baptisteriis tradebam basilicae. Tradebatur Symbolum competentibus in Dominica Palmarum, ut refert sanctus Isidorus, lib. I de Offic. eccl., cap. 27; additque rationem: Hoc die competentibus traditur propter confinem Dominicae Paschae solemnitatem, ut qui jam ad Dei gratiam percipiendam festinant, fidem quam confiteantur agnoscant. In Gallia idem fere mos olim servabatur; nam ante octo dies Paschae competentibus Symbolum tradebatur, ut statuitur in concilio Agathensi, [Col. 0370B] can. 12: Symbolum etiam placuit in omnibus Ecclesiis una die, id est ante octo dies Dominicae Resurrectionis publice in Ecclesia competentibus tradi. Haec autem traditio Symboli nihil aliud est quam mysteriorum quae in eo continentur expositio. Dicit Theodulphus fidei nostrae Symbolum ab apostolis fuisse compositum, quod praeter Rufinum et Isidorum supra citatos confirmat sanctus Hieronymus epist. ad Pammachium adversus errores Joannis Hierosolymitani: In Symbolo fidei, et spei nostrae, quod ab apostolis traditum, non scribitur in charta et atramento, etc.
Cap. 7, exponit fidem Theodulphus, quae in Symbolo continetur. Sed cum ait Christum non esse Filium Dei adoptivum, ostendit se esse orthodoxum, nec consentire haeresi suo tempore in Hispania natae, quam Elipantus Toletanus, et Felix Urgelitanus pontifices defendebant, asserentes Christum esse Filium Dei adoptivum, quos multis libris refutavit Alcuinus. [Col. 0370C] Dicit Theodulphus Christum natum esse de Spiritu sancto, quia olim in quibusdam exemplaribus Symboli ita scriptum fuit, ut videre est apud sanctum Augustinum, lib. I et II de Symbolo, et apud Rufinum, in expositione Symboli. Sed statim mentem suam aperit Theodulphus: Id est ut Spiritu sancto cooperante verum sibi corpus ex Virgine Dei Filius assumpserit. Haec verba, id est Dei Filius, corrupta sunt, et legendum est qui est Dei Filius. Notandum etiam illud est quod infra scribit Spiritum sanctum ex Patre Filioque 379 procedere, in quo etiam se ostendit orthodoxum, maxime cum illius aetate mota quaestio esset de processione Spiritus sancti a Joanne monacho Hierosolymitano, qui negabat Spiritum sanctum a Patre Filioque procedere; cujus rei causa Carolus Magnus, anno Domini 809, concilium episcoporum Aquisgrani coegit, misitque Bernharium episcopum, et Adalardum abbatem Corbeiensem ad Leonem III papam, hujus quaestionis definiendae gratia, ut scribunt Eginhardus in gestis Caroli Magni, [Col. 0370D] quidam monachus Egolismensis, in Vita Caroli Magni, anonymus, in Vita ejusdem imperatoris, et Annales Fuldenses ad praefatum annum.
Cap. 8 agitur de scrutinio, hoc est de examine, ut vocat sanctus Augustinus, baptizandorum: non temere olim dabatur baptismus, sed baptizandorum vita et intentio diligentius examinabantur, ut testatur Tertullianus lib. de baptismo: Caeterum baptismum non temere credendum esse sciant, quorum officium est. Omni petenti te dato, suum habet titulum, proinde ad eleemosynam pertinentem. Imo illud potius perspiciendum. Nolite sanctum dare canibus, et porcis projicere margarita vestra. Sanctus Augustinus, lib. de Fide et operibus, scrutinii meminit, cum ait: Quales sint ipsis diebus, quibus catechizantur, scrutantur, exorcizantur, scrutantur. Vide eumdem, lib. de catechizandis Rudibus. Subjungit Theodulphus: Hunc enim morem Ecclesia conservare consuevit, ut per aliquod dierum spatium, [Col. 0371A] etc. His verbis agit de competentibus qui Dominica Palmarum nomen suum dabant, et scrutinium subire tenebantur, ut supra docuimus. Hi se conferebant in Ecclesiam, humiliata cervice prostrato cilicio nudis pedibus, insufflabantur, exorcizabantur, Satanae renuntiabant ejusque pompis et operibus, symbolum eis tradebatur, id est exponebatur, jejunia eis indicebantur, quae usque ad baptismi diem servare deberent cum abstinentia ab uxoribus, quae omnia plana fient ex subjectis sancti Augustini locis, et primo quidem ex lib. II de Symbolo ad catechumenos, cap. 1: Quid est, dilectissimi, quod in vobis celebratum est? quid est quod hac nocte circa vos actum est? quod praeteritis noctibus actum non est, ut ex locis secretis singuli produceremini in conspectu totius Ecclesiae, ibique cervice humiliata, quae male antea fuerat exaltata, in humilitate pedum cilicio substrato in vobis celebraretur examen, atque ex vobis exstirparetur diabolus superbus, dum super vos invocatus est humilis altissimus Christus. Omnes itaque humiles eratis, humiliterque [Col. 0371B] petebatis, orando, psallendo, atque dicendo: Proba me, Deus, et scito cor meum; probavit, examinavit corda servorum suorum. Et cap. 1 lib. IV: Omnia sacramenta quae acta sunt et aguntur in vobis per ministerium servorum Dei, exorcismis, orationibus, canticis spiritalibus, insufflationibus, cilicio, inclinatione cervicum, humilitate pedum, pavor iste omni securitate appetendus, etc., et lib. de Fide et operibus, cap. 6: Quo sine dubio non admitterentur, si per ipsos dies, quibus eamdem gratiam percepturi, suis nominibus datis, abstinentia, jejuniis, exorcismisque purgantur, cum suis legitimis et veris uxoribus se concubituros profiterentur, paucis ipsis solemnibus diebus nullam continentiam servaturos. Traditionis nominis hoc loco fit mentio, traditionis symboli lib. II de Symbolo, cap. 1: Purgata itaque familia Redemptoris, accepit Symboli remedium contra antiqui serpentis venenum; et lib. IV, cap. 1: Accepistis et Symbolum protectionem parturientis contra venena serpentis. Renuntiationis [Col. 0371C] diabolo meminit lib. I de Symbolo ad catechumenos, cap. 1: Si adjutorium vestrum in nomine ejus est, renuntiemus diabolo et pompis et angelis ejus. Hoc audistis, hoc et vos professi estis renuntiare vos diabolo, et pompis et angelis ejus. Poenitentiae ante baptismum meminit etiam Tertullianus lib. de Baptismo sub finem: Ingressuros baptismum Orationibus crebris et jejuniis geniculationibus et pervigiliis orare oportet, et cum confessione omnium retro delictorum; et concilium Carthaginense IV, 380 can. 85: Baptizandi nomen suum dent, et diu sub abstinentia vini et carnium, etc., ubi legendum puto [Col. 0371] In novissima Conciliorum recensione et Editione, servatum est diu, quamvis aliquandiu praeferendum videatur. aliquandiu, pro diu. Nam sanctus Augustinus, cap. 6 libri de Fide et operibus dixit: Paucis ipsis solemnibus diebus; cui subscribit sanctus Isidorus lib. I de Offic., cap. 27, cum ait competentes creari Dominica Palmarum, ii enim erant qui exorcismis et ejusmodi poenitentiae subjiciebantur, ut videre est apud sanctum Augustinum eodem capite; ac proinde liquido constat hanc poenitentiam non fuisse diuturnam; quod satis innuit [Col. 0371D] Tertullianus loco citato, cum dixit τὸ ingressuros.
Apud Orientales seu Graecos fuit haec quadraginta dierum poenitentia, ut planum est ex praefatione sancti Cyrilli ad eos catechumenos qui nomen dederant ut baptismum susciperent: Πολλή σοι ἡ προθεσμία, τεσσαράκοντα ἡμερῶν μετάνοιαν ἔχεις. Id est: Tempus praescriptum tibi multum est, quadraginta dierum poenitentiam habes. Ibi sanctus Cyrillus loquitur ad eos catechumenos qui dato nomine baptismum appetebant, admonens eos quanta cum puritate cordis hoc sacramentum suscipere debeant; quod si forte peccandi voluntatem non omnino exuerint, hortatur ut dum quadraginta dierum tempus poenitentiae praestitutum habent, omnem prorsus peccati affectum a se procul amendent. Nec dicendum est [Col. 0372A] ejusmodi hominum baptismum in Pentecosten usque perendinari, quo sapere discant, ac proinde hos quadraginta dies esse de illis quadraginta diebus qui sunt ante Pentecosten intelligendos, eo quod haec praefatio paucis ante Pascha diebus a sancto Cyrillo recitata sit. Sed prior sententia potior est: 1 o quia probari non potest ejusmodi praefationem fuisse paulo ante Pascha a sancto Cyrillo recitatam. 2 o Si paucos dies saltem hebdomaden sumamus ante Pascha, ab initio illius hebdomades septem et quinquaginta dies intercedent usque ad Pentecosten. 3 o vocabulum προθεσμία, quod tempus praescriptum seu praestitutum significat, contrariae sententiae adversatur. Si enim tempus quadraginta dierum praescriptum est catechumenis baptisma petentibus ad eos instruendos et agendam poenitentiam, signum est omnes huic praescripto obnoxios fuisse. Sed hoc XL dierum spatium amplius probatur ex ipso Cyrillo, siquidem catech. 1, adhortans baptismum petentes ad ea quae mundi sunt ableganda, sic ait: Mundana haec omnino postpone, [Col. 0372B] parva enim sunt quae relinquis, maxima vero quae dantur a Domino. Relinque praesentia, et crede futura. Tot annorum circulos transegisti, mundo frustra operam navans: Καὶ τεσσαράκοντα ἡμέρας οὐ σχολάσεις τῇ προσευχῇ, etc. Id est: Et quadraginta diebus non vacabis Orationi propter animam tuam. Catech. 4, sectione 1, ad eosdem: Ante vero fidei traditionem praeclare mecum actum videtur, si nunc summatim dogmatum necessariorum capita repetam, ne dicendorum multitudo, καὶ τὸ μεταξὺ διάστημα τῶν ἡμερῶν τῆς ἁγίας τεσσαρακοστῆς ἁπάσης, id est, et intercessurum dierum sanctae Quadragesimae totius intervallum oblivionem inducat nostrarum rerum earum quae ad cogitandum sunt solidiores. Quod confirmatur ex catechesi 18, quae est ultima illarum catecheseon, ubi sic scribit: De tradita namque vobis ad profitendum sancta et apostolica fide, quantum catechesis capere potuit, per Dei gratiam diximus, ἐν ταῖς διελθούσαις ταύταις τῆς τεσσαρακοστῆς ἡμέραις, id est, praeteritis hisce Quadragesimae [Col. 0372C] diebus. Et paulo post subjungit, ἐνεστώσης τὸ λοιπὸν τῆς ἁγίας τοῦ Πάσχα ἡμέρας, etc., id est, instante autem deinceps sancto Paschate, et vestra in Christo regeneratione. Itaque cum praedicta praefatio ad supra memoratas catecheses pertineat, signum est eam initio quadraginta illorum dierum, qui institutionis plenioris et poenitentiae causa baptismum petentibus concedebantur, recitatum fuisse. Hi autem dies videntur initium duxisse paulo ante jejunium quadragesimale.
Verum etsi quadraginta dies competentibus Graecis praestitutas fuisse ex sancto Cyrillo constet, tamen apud sanctum Joannem Chrysostomum triginta tantum catechesi prima 381 videre licet: Ἀλλ` ἔτι τριάκοντα ἡμέρας. Id est: Sed supersunt adhuc triginta dies, et revocabit nos non Pharao, sed coelorum Rex ad supernam patriam. Et infra loquens de eorumdem annorum spatio: Quare igitur Patres praeterito toto anno, ἐν τούτῳ τῷ καιρῷ μυσταγωγεῖσθαι τὰ τέκνα τῆς Ἐκκλησίας ἐνομοθέτησαν_ id est, hoc tempore (triginta dierum) secretioribus mysteriis Ecclesiae filios imbui voluerunt? Sed non fuit una ubique consuetudo. Per hos dies ejusmodi competentes omnia retroactae vitae peccata confitebantur, ut patet ex sancto Cyrillo, catechesi 1: Ἐξομολόγησαι τὰ πεπραγμένα τὰ ἐν λόγῳ, τὰ ἐν ἔργω, τὰ ἐν νυκτὶ, τὰ ἐν ἡμέρᾳ. Id est, confitere actus tuos sive in verbo, sive in opere, sive noctu, sive interdiu.
Id etiam supra de Latinis notavimus ex Tertulliano. Sed haec confessio quemadmodum et poenitentia, non erat sacramentalis, quia nullum sacramentum ante baptismum confertur, ut vulgo docent theologi. Siquidem tum confessio tum poenitentia erant tantum quaedam dispositio ad baptismum rite et ut par est suscipiendum. Alia erat catechumenorum [Col. 0373A] sive perfectorum, seu imperfectorum poenitentia, si forte in ipso catechumenatus curriculo capitale crimen aliquod admisissent, de qua agitur in conciliis Nicaeno I, can. 14, et Neocaesariensi, can. 5.
Cap. 9 declaratur qualiter flat scrutinium, nempe cum tanguntur saliva nares et aures, quod fit juxta usum Ecclesiae Romanae, ut videre est apud Alcuinum, lib. de Offic., capite de Sabbato sancto, cum ritum Romanae Ecclesiae in dando baptismo explicat: Inde vero tangit ei nares, et aures de sputo, et dicit ad aurem dextram EPHETA, quod est, adaperire; ad nares: in odorem suavitatis. Juxta alium usum apud eumdem Alcuinum, capite citato, tanguntur tantum aures et nares sine sputo, quemadmodum apud sanctum Ambrosium, cap. 1 libri de His qui mysteriis initiantur: Aperite igitur aures, et bonum odorem vitae aeternae inhalatum vobis munere sacramentorum carpite; quod vobis significavimus, cum, apertionis celebrantes mysterium, diceremus EPHETA, id est, adaperire. Et rationem subjungit, ut venturus unusquisque ad gratiam, [Col. 0373B] quid interrogaretur cognosceret, quid responderet meminisse deberet. Et lib. I de Sacramentis, cap. 1: Ideo ergo tibi sacerdos aures tetigit, ut aperirentur aures tuae ad sermonem et ad eloquium sacerdotis. Et infra: ideo propter gratiam operis et muneris non tangit os episcopus, sed nares. Quare nares? ut bonum odorem accipias pietatis aeternae, ut dicas: Christi enim bonus odor sumus Deo, quemadmodum dixit Apostolus sanctus, et sit in te fidei devotionisque plena fragrantia. Hoc ritu Graeci carent, non enim exstat in eorum Euchologio, nec Patres Graeci meminere. Theodulphus tantum meminit tactus narium et aurium, agens de scrutinio, quasi solus ille adhiberetur; sed insufflatio, exorcizatio, abrenuntiatio, et unctio scapularum et pectoris, sunt etiam scrutinii ritus.
Erant autem septem scrutinia: primum incipiebat tertia Dominica Quadragesimae, juxta Ordinem Romanum et Codicem Ratoldi, vel quarta Dominica Quadragesimae, juxta Codicem Rhemensem, ultimum [Col. 0373C] Sabbato sancto fiebat; eaque inter Missarum solemnia, sed post lectiones dimittebantur baptizandi cum caeteris catechumenis. Olim in Hispania hoc scrutinium fiebat viginti diebus ante baptismum, ut statuitur in concilio Bracarensi II, can. 1: Sin autem minime, docere debent ignaros, et hoc modis omnibus praecipere, sicut antiqui canones jubent, ut ante dies viginti baptismi ad purgationem exorcismi concurrant catechumeni, in quibus viginti diebus omnes catechumeni symbolum, quod est Credo in Deum Patrem omnipotentem, specialiter doceantur. Cum enim praecipit concilium catechumenis ut accedant ad ecclesiam ad purgationem exorcismi, haud dubie loquitur de scrutinio, cum exorcismus inter praecipua scrutinia censendus sit. Sed temporibus sancti Augustini, et sancti Isidori incipiebat scrutinium Dominica palmarum, ut supra docuimus. Apud Graecos fiebant per quadraginta, aut triginta dies, ut 382 supra notavimus. In ipsis scrutiniis separabantur mares a feminis, ut habetur in praefatis Codicibus, et apud sanctum Cyrillum [Col. 0373D] Hierosolymitanum in praefatione: Ἄνδρες μετὰ ἀνδρῶν, καὶ γυναῖκες μετὰ γυναικῶν, id est, masculi cum masculis, feminae cum feminis. Mares in parte dextra, feminae in sinistra collocabantur, ut testantur citati Codices. Cum autem essent juxta fontes, statim baptizandi stabant trementes, demisso vultu, se mutuo manibus tenentes, ut habetur in synodo Constantinopolitana sub Mena, actione 5, in formata adversus Petrum Apameae episcopum: Ἵστανται τὸ σχῆμα τοῦ ἀγῶνος ἀποπληροῦντες, κάτω νεύοντες καὶ τὰς χεῖρας συμπλέκοντες, καὶ τρέμοντες εὐκαίρως, etc. Id est: Stant speciem certaminis explicantes, innuentes deorsum, se manibus tenentes, in tempore trementes, diabolique invidae astutiae resistentes. In versione Latina legitur non resistens, sed negatio abest a Graeco. In eodem capite Theodulphi notanda sunt haec verba: Per membra corporis spiritales animae virtutes intelliguntur. Sic Vincentius Victor, qui optime [Col. 0374A] sentiebat Deum non esse corporeum, cum nomina membrorum, quae passim in Scripturis Deo tribuuntur, ei objicerentur, recte dicebat per haec incorporeas intelligendas esse virtutes. At cum ille diceret animam hominis esse corpoream, suamque opinionem stabiliret ex quibusdam membrorum nominibus quae in Scripturis animae hominis tribuuntur, sanctus Augustinus, lib. IV de anima et ejus origine adversus eum agens retorquendo solutionem sic infit: Quia Deum rectissime defendis non esse corporeum, quid igitur causae est, cur nomina ista membrorum in Deo tibi corpus non faciant, in anima faciant? An vero quando de creatura haec dicuntur, proprie accipienda sunt; quando autem de Creatore, tropice atque translate.
In eodem capite notanda sunt haec verba, quia ergo Divinitas hominem asumens. Ita supra locutus est, cap. 7: perfectum naturae nostrae hominem susceperit, juxta communem loquendi usum sanctorum Patrum, qui dicunt Filium Dei assumpsisse hominem, nec [Col. 0374B] ideo astruunt duas Christo personas, sed nihil aliud intelligunt per τὸ hominem quam naturam humanam. Unde statim subjungit Theodulphus, eodem cap. 7: Et verbum caro factum sit assumendo humanitatem, id est, naturam humanam. Cum autem dicit perfectum hominem, id propter Apollinarem facit, qui, ut scribit Vincentius Lirinensis, cap. 17 libri pro catholicae fidei antiquitate et universitate, dixit: In ipsa Salvatoris nostri carne, aut animam humanam penitus non fuisse, aut certe talem fuisse cui mens et ratio non esset: vel, ut scribit sanctus Paulinus, epist. 25: hominem a Deo assumptum animam mentis humanae vacuam, qualis est pecorum et jumentorum, habuisse. Quod si ita esset, Christus homo perfectus non esset.
Tandem in hoc capite 9 notandum est, cum Theodulphus dicit ex commistione duarum substantiarum in una Filii Dei persona factum esse collyrium, eum non intelligere duas substantias in Christo divinam et humanam inter se permistas in tertiam coaluisse, [Col. 0374C] ut in mistis usu venire solet, quod blasphemum est; sed usum fuisse vocabulo commistionis improprie, ratione allegoriae ex collyrio sumptae. Nam supra, capite 7, dixit Filium Dei verum hominem factum fuisse, eumque perfectum naturae nostrae hominem suscepisse, juxta superiorem interpretationem, et Verbum carnem factum fuisse assumendo humanitatem, non permutando divinitatem, quae omnia commistioni duarum substantiarum adversantur, et a Monophysitarum haeresi longe abalienata sunt. Admittunt quidem theologi in Christi persona compositionem, at commistionem negant. Vide divum Thomam, 3 p., quaest. 2, art. 4. Adversus hanc commistionem fuse disputat Boetius lib. de duabus Naturis, et de una persona Christi.
Cap. 10 agit Theodulphus de unctione pectoris et scapularum, de qua fuse satis a nobis actum est supra.
Cap. 11 agit de abrenuntiatione, per quam catechumenus abrenuntiat diabolo, operibus ejus et pompis. Hujus abrenuntiationis meminit Optatus [Col. 0374D] Milevitanus, lib. V adversus Parmenianum; Tertullianus, lib. de Spectaculis: 383 Cum aquam ingressi Christianam fidem in legis suae verba profitemur, renuntiasse nos diabolo, et pompae, et Angelis ejus ore nostro contestamur. Et libro de Corona militis: Aquam adituri ibidem et aliquanto prius in Ecclesia sub antistitis manu contestamur nos renuntiare diabolo, et pompae, et angelis ejus. Sanctus Augustinus, lib. II de Symbolo ad catechumenos: Hoc audistis, hoc professi estis renuntiare vos diabolo . . . . . . . . et angelis ejus. Sanctus Cyprianus, epist. 7, et alibi passim, dixit saeculo renuntiare, brevitatis gratia: Saeculo, inquit, renuntiaveramus, cum baptizati sumus. Apud Theodulphum renuntiatur diabolo, pompis et operibus ejus, quemadmodum et in Codicibus Rhemensi, et Ratoldi. Apud Salvianum, lib. VI de Providentia Dei, renuntiatur diabolo, pompis, spectaculis et operibus ejus: Quae est enim (inquit) in baptismo salutar. [Col. 0375A] Christianorum prima confessio? quae, scilicet, nisi ut renuntiare se diabolo ac pompis ejus atque spectaculis et operibus protestentur; et paulo post: Abrenuntio (inquis) diabolo, pompis, spectaculis et operibus ejus. Et hic pompas et spectacula pro uno eodemque sumit. Sanctus Augustinus et Tertullianus, supra citati, et sanctus Cyrillus mox citandus, pompas diaboli interpretantur spectacula, hoc est theatri lasciviam, amphitheatri crudelitatem, clamores, et insaniam circi.
Vulgo terna fit abrenuntiatio, ut habetur capite 2 Hierar. eccl. sancti Dionysii, in Graecorum Euchologio, in Codicibus Rhemensi et Ratoldi. Sanctus Cyrillus, catechesi 1 myst., addit renuntiationem quartam, nimirum cultui diaboli: Verumtamen, inquit, audi quod manu extensa tanquam ad praesentem dicitur, ἀποτάσσομαί σοι Σατανᾷ, id est, renuntio tibi Satanae; et infra: Doceris mox alteram renuntiationis partem addere, καὶ πᾶσι τοῖς ἔργοις σου, id est, et omnibus operibus tuis; et infra: Deinde dicis: Καὶ πάσῃ τῇ πομπῇ αὐτοῦ (lege σου ) et omni pompae tuae; et infra: dicis praeterea: Καὶ πάσῃ σου λατρείᾳ, id est, et omni cultui tuo. Ubi per cultum diaboli intelligit omnem qui idolis exhibetur honorem, auguria, aruspicia, artes magicas, et scelerata sacrificia. Apud sanctum Ambrosium, lib. I de Sacramentis, cap. 2, duplex duntaxat habetur abrenuntiatio: Quando te interrogavit, Abrenuntias diabolo, et operibus ejus? quid respondisti? Abrenuntio. Abrenuntias saeculo et operibus ejus? quid respondisti? Abrenuntio. Memor esto cautionis tuae, et nunquam tibi excidat tuae series cautionis. Quae ultima verba confirmant duplicem hanc renuntiationem, quae tunc erat in Ecclesia Ambrosiana, Renuntians convertebatur ad Occidentem, ut scribit sanctus Dionysius, cap. supra citato, sanctus Hieronymus mox citandus, et sanctus Cyrillus, catech. 1 mystagogica: Primum ingressi estis in porticum domus baptisterii, καὶ πρὸς τὰς δυσμᾶς ἑστῶτες, etc,, id est, et stantes versus Occidentem, etc. Ita habetur [Col. 0375C] in Euchologio Graecorum. Apud Dionysium renuntians Satanae manus obtrudit, apud Cyrillum et in Euchologio extendit. Abrenuntiatione facta vertebatur ad Orientem, ut patet ex eodem Dionysio, cap. citato, sancto Hieronymo, in cap. VI Amos prophetae: Unde et in mysteriis primum renuntiamus ei qui in Occidente est, nobisque moritur cum peccatis; et sic versi ad Orientem pactum inimus cum sole justitiae, et ei servituros nos esse promittimus; et sancto Cyrillo, catechesi citata, qui hanc hujusce ritus causam profert. Cum enim baptizandus renuntiavit Satanae principi tenebrarum, rescissis pactis antiquis, convertitur ad Orientem ubi est paradisus, quem Deus in Oriente plantavit. Sic conversus manus tollebat sursum, ut docet sanctus Dionysius, cap. citato, et sanctus Basilius in exhortatione ad baptismum, qui dixit: Χείρας ἆραι εἶς οὐρανόν, id est, tollere manus in coelum, et sic profitebatur se Christo serviturum, et adhaesurum, quod vocant Graeci συντάσεσθαι sanctus Dionysius, Euchologium, et sanctus [Col. 0375D] Gregorius theologus, qui oratione de baptismo dixit: Ὅλῃ θεότητι συντασσόμενος, id est, toti Divinitati adjunctus, adhaerens. Sanctus Basilius, oratione citata, dixit: Θεῷ συνθέσθαι, id est, pacisci cum Deo, nisi legendum sit συντάσσεσθαι, cui contrarium est ἀποτάσσεσθαι, id est, renuntiare, abrenuntiare, apud praefatos auctores et Palladium in Lausiaca.
384 His ita rite peractis, baptizandus recitat Symbolum, ut habetur in Euchologio Graecorum, idque ex antiqua consuetudine, quam videre est apud sanctum Cyrillum, catech. 1 mystag: Tunc admonebaris, ut diceres: Πιστεύω εἶς τὸν Πατέρα, καὶ εἶς τὸν Υἱὸν, καὶ εἶς τὸ Πνεῦμα ἅγιον, καὶ εἶς βάπτισμα μετανοίας, id est: Credo in Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, et in baptisma poenitentiae. Et cum subjungit: De quibus in superioribus catechesibus, quantum divina concessit gratia, latius disseruimus, satis innuit totum reddendum esse symbolum, quia [Col. 0376A] supra, catechesi 4, totum illud exposuit. Id etiam notum est ex Salviano, lib. V de Providentia Dei: Abrenuntio enim (inquis) diabolo, pompis, spectaculis et operibus ejus, et quid postea? Credo (inquis) in Deum Patrem omnipotentem et in Jesum Christum Filium ejus. Ergo primum renuntiatur diabolo, ut credatur. Et ex sancto Augustino, lib. de anima et ejus origine, cap. 10: Ideo cum baptizantur, symbolum reddunt, et ad interrogata respondent. Hinc capiendus est Optatus, lib. V adversus Parmenianum: Contra nos peccatores (ut vultis) interrogemus alterum gentilem, an renuntiet diabolo, et credat, etc., et dicat, renuntio et credo. Et Rufinus, in libro de Expositione Symboli: Et mos ibi servatur antiquus, eos qui gratiam baptismi suscepturi sunt publice, id est fidelium populo audiente, Symbolum reddere. Quod Symbolum Theodulphus appellat professionem sanctae Trinitatis.
In Euchologio Graecorum, post abrenuntiationes et responsa ad aliquot interrogationes, baptizandus recitat Symbolum. Apud sanctum Dionysium, cap. II [Col. 0376B] eccl. Hierar., trinam facit professionem, quae nihil aliud est quam Symboli recitatio. In Codice Rhemensi sacerdos ipse recitat Symbolum: Postea vero tangis ei pectus, ut inter scapulas, de oleo exorcizato, et vocato nomine ejus, singulis dicens: Abrenuntias Satanae? R. Abrenuntio. Et omnibus operibus ejus? R. Abrenuntio. Et omnibus pompis ejus? R. Abrenuntio. Et ego linio te oleo salutis in Christo Jesu Domino nostro. Inde vero dicis Symbolum imposita manu super capita eorum. Haec autem manus impositio habetur apud Dionysium, capite citato, post trinam illam professionem: Et cum ter professus est, ἐπευξάμενος εὐλογεῖ, καὶ χειροτονεῖ, id est, Oratione facta benedicit, et manum imponit.
Cap. 12 explicat Theodulphus quid sint pompae, et opera diaboli, dicitque per ea septem intelligi capitalia peccata.
Cap. 13 cum dicit per sanguinem et aquam quae de Christi latere fluxerunt, significari duo praecipua Ecclesiae [Col. 0376C] sacramenta; per sanguinem, quo consecramur, intelligit Eucharistiam quae olim una cum baptismo dabatur. Quidam intelligunt per aquam et sanguinem omnia Sacramenta, quidam Ecclesiam. Vide Cyrillum, catech. 13. In eodem capite sequuntur haec verba: Invocato namque Deo descendit Spiritus sanctus de coelis, etc. Tertullianus, lib. de Baptismo: Igitur omnes aquae de pristina originis praerogativa sacramentum sanctificationis consequuntur, invocato Deo. Supervenit enim statim Spiritus de coelis, et aquis superest, sanctificans eas de semetipso, et ita sanctificatae vim sanctificandi combibunt. Ubi isti duo auctores dicunt per Dei invocationem, id est formam, aquam sanctificari, et per eam vim sanctificationis consequi.
In eodem capite fit mentio trinae mersionis de qua supra. Qui vero baptizabantur ita in fontem olim demergebantur, ut etiam totum caput mergeretur. Sanctus Hieronymus, dial. adversus Luciferianos: Nam et multa alia quae per traditionem in Ecclesiis observantur auctoritate sibi scriptae legis observarunt, [Col. 0376D] velut in lavacro ter caput mergitare. Quod satis innuit sanctus Cyrillus, catech. 17, cum ait: Ὥσπερ γὰρ ὁ ἐνδύνων ἐν τοῖς ὕδασι καὶ βαπτιζόμενος πανταχόθεν ὑπὸ τῶν ὕδατων περιβάλλεται. Id est: Ut enim is qui subit aquas, et baptizatur, undique ab aquis circumdatur.
385 Tandem notandum est quod dicit de fonte baptismi, seu baptisterio, cui simile est illud sancti Isidori, lib. XV Orig., cap. 4: Fons autem in delubris locus regeneratorum est, in quo septem gradus in Spiritus sancti mysterio formantur, tres in descensu, tres in ascensu; septimus vero is est qui et quartus, id est similis Filio hominis, exstinguens fornacem ignis, stabilimentum pedum, fundamentum aquae, in quo plenitudo divinitatis habitat corporaliter.
Ex his Isidori et Theodulphi locis notandum est olim fuisse in baptisteriis septem gradus, tres per quos ascensus ad illud erat, tres per quos in illud descensus; septimum vero fuisse in medio baptisterii, [Col. 0377A] in quo fons ipse fundatus erat, in quo stabant ii quorum opera baptismo erat necessaria, unde appellatur fundamentum aquae et stabilimentum pedum. Super ipsum fontem erat appensa columba aurea vel argentea Spiritum sanctum repraesentans, ut videre licet in synodo Constantinopolitana sub Mena, actione 5, in supplicatione clericorum et monachorum Antiochiae ad Joannem patriarcham, etc.: Praesumptum est autem ab ipso et hoc; nam columbas aureas et argenteas in formam Spiritus sancti super divina lavacra et altaria appensas una cum aliis sibi appropriavit.
Cap. 14 agit Theodulphus de vestibus albis quibus post sanctum lavacrum neophyti induantur, et de quibus supra fuse satis a nobis actum est.
Cap. 15 agit de unctione chrismatis quae fit a presbyteris in recens baptizatorum vertice, de qua etiam supra scripsimus. Sed quia multi Patres agunt de unctione chrismatis confuse satis, non distinguendo inter unctionem chrismatis quae fit in vertice a presbytero, [Col. 0377B] et inter eam quae fit in fronte ab episcopo, quam quidem ferunt, ut habetur in Pontificali Damasi, institutam fuisse a sancto Sylvestro papa, ut presbyter liniat chrismate levatum de aqua.
Dico Patres omnes qui ante sanctum Sylvestrum locuti sunt de unctione chrismatis, esse intelligendos de ea unctione quae fit in fronte ab episcopo, et spectat ad sacramentum confirmationis, etsi aliquando utuntur olei nomine; nam illis locis oleum sive a Graecis Patribus sive a Latinis pro unguento seu chrismate usurpatur.
Secundo notandum est, quoniam Graeci ea unctione quae fit a presbytero in vertice carent, omnes eorum antiquos Patres, cum de unctione chrismatis agunt, de illa unctione quae fit ab episcopo in fronte esse intelligendos.
Tertio, quia rara est apud sanctos Patres mentio unctionis chrismatis quae fit a presbytero in vertice, dico cum simpliciter et sine adjuncto de chrismate [Col. 0377C] seu illius unctione agunt, esse de illo chrismate seu unctione quae ad confirmationis sacramentum spectant intelligendos, maxime si ex nulla circumstantia deprehendi possit eos fuisse locutos aut de chrismatis unctione qua utuntur presbyteri, aut de ea qua nonnulli haeretici ad Ecclesiam redeuntes reconciliantur. Nec obstant variae interpretationes mysticae, nam una eidem unctioni non semper attribuitur, sed non raro indifferenter, quemadmodum et unctioni quae baptismum praecedit.
Et ut omnis ambiguitas tollatur, notandum est olim quando baptizabat episcopus, quod saepe saepius contingebat (rarius enim baptizabant presbyteri et diaconi), statim conferebat sacramentum confirmationis, in fronte ungendo chrismate neophytum, ut videre est apud sanctum Ambrosium, Cyrillum, Dionysium, Severum, auctorem Quaestionum inter opera sancti Justini, quaest. 137, ad orthodoxos, et alios; nec ungebatur neophytus in vertice a presbytero, cum ejusmodi unctio instituta, sit ob defectum [Col. 0377D] episcopi, etsi postea adhibita fuerit neophyto e fonte levato quam mox subsecutura esset unctio chrismatis in fronte ab episcopo, ut videre est in nostris Sacramentariis mss. et in Ordine Romano. Quod ideo notavi quia hic a nonnullis recentioribus unctionem verticis cum unctione frontis confundi animadverto in locis Patrum qui vulgo citantur a tractatoribus.
386 Cap. 16 agit Theodulphus de mystico velamine, quo recens baptizati caput post unctionem verticis tegitur, de quo agunt Jesse Ambianensis, in epistola de baptismo, et Alcuinus, lib. de Officiis divinis, cap. de Sabbato sancto: Tunc sacro chrismate caput perungitur, et mystico tegitur velamine, ut intelligat se diadema regni et sacerdotii dignitatem portare juxta Apostolum: vos estis genus electum, regale, sacerdotale, offerentes vosmetipsos Deo vivo hostiam sanctam et Deo placentem. Sed cum Theodulpho dicitur [Col. 0378A] significari hoc velamine sacerdotalis capitis operimentum, ad antiquae legis sacerdotes respicere videtur, siquidem illius aetate novae legis antistites nondum in sacris velamento capitis utebantur.
Cap. 17 de manus impositione, de dignitate chrismationis et septenarii numeri, et maxime de septem Spiritus sancti donis tractat. Haec verba, nec tamen frontem ex eodem oleo signare, etc., satis indicant chrismationem ab impositione manuum distingui, ut supra probavimus, satisque declarat Optatus Milevitanus, lib. IV adversus Parmenianum: Lotus cum in Joannis manibus haberetur, secutus est ordo mysterii, et complevit Pater quod rogaverat filius, et quod nuntiaverat Spiritus sanctus. Apertum est coelum Deo Patre ungente, spiritale oleum statim in imagine columbae descendit, et insedit capiti ejus, unde coepit dici Christus, quando unctus est a Deo Patre; cui ne manus impositio deesse videretur, vox addita est Dei de nube dicentis: Hic est filius meus, de quo bene sensi, hunc audite. Quae autem hic dicuntur de numero septenario [Col. 0378B] sumpta videntur ex sancto Gregorio, cap. 6 expositionis lib. I in Job, et homil. 7 in Ezechielem. Quod dicitur de Jubilaeo ob quinquagenarium numerum, qui ex monade et numero septenario septies revoluto constat, id etiam dicunt sanctus Augustinus, epist. 119 ad Januarium, et sanctus Basilius, lib. de Spiritu sancto ad Amphilochium, cap. 27, de Pentecoste, id est de illo numero quinquagenario qui inter Christi resurrectionem et adventum Spiritus sancti interjacet.
Tandem multa eaque praeclara de donis Spiritus sancti subjungit Theodulphus, et merito sane, quia sacramenti confirmationis hoc proprium est, peculiari et excellenti quodam modo Spiritus sancti dona animae fideli conferre, quorum beneficio in statu Christiani illa maxime perficitur. Est enim confirmationis sacramentum hominis Christiani perfectivum, ut supra ex sanctis Patribus docuimus (Catech. Rom., pag. 2, cap. 3, sect. 19) . Illud enim confirmationi [Col. 0378C] tribuitur, quod baptismi gratiam perficit; qui enim per baptismum Christiani effecti sunt, quasi infantes modo geniti teneritatem adhuc et mollitiem quamdam habent; ac deinde chrismatis sacramento adversus omnes carnis, mundi et diaboli impetus robustiores fiunt, et eorum animus fide omnino confirmatur ad confitendum et glorificandum nomen Domini Jesu Christi. Et huic sacramento nomen impositum est, quod hujus sacramenti virtute Deus in nobis id confirmat quod baptismo operari coepit, nosque ad Christianae soliditatis perfectionem adducit. Nec vero confirmat solum, sed etiam auget, de quo Melchiades ita testatur (Ejusdem sect. 20) : Spiritus sanctus, qui super aquas baptismi salutifero descendit illapsu, in fonte plenitudinem tribuit ad innocentiam, in confirmatione augmentum praestat ad gratiam. Deinde non auget modo, sed admirabili quadam ratione auget. Haec omnia ostendunt quanta sit hujus sacramenti dignitas, utilitas et necessitas.
Quare ii graviter peccant qui hoc sacramentum, [Col. 0378D] cum id commode fieri potest, suscipere negligunt, et gravius episcopi qui omnem diligentiam non adhibent ut sibi commissi sacramentum hoc percipiant.
Sed ii non mediocriter hallucinantur, qui scribunt ejusdem esse virtutis chrismari seu ungi in vertice a presbytero, ac chrismari in fronte ab episcopo. Haec enim chrismatio verticis non est sacramentum, nec gratiam ex opere operato conferre, nec Spiritum sanctum donare valet; sed datur ut intelligat baptizatus se ab eo die Christo capiti tanquam membrum conjunctum esse, atque ejus corpori insitum, et ea re Christianum a Christo, Christum vero 387 a chrismate appellari, ut habetur in catechismo Romano (Part. 2, cap. 2, sect. 72) , et docet Theodulphus, cap. 15: Baptizatorum itaque capita chrismate liniuntur, ut in regno et sacerdotio Ecclesiae delibuti, et Christiani nominis praerogativam accipiant, e ejus membra qui eos redemit et eorum caput est effici [Col. 0379A] valeant. Sed de his satis: plura vide in defensione ecclesiasticae Hierarchiae doctissimi viri Francisci Hallier, cap. 2.
Cap. ultimo agit Theodulphus de corpore et sanguine Christi, quae olim cum baptismo sumebantur, etiam ab infantibus, ut supra fuse docuimus, et constat etiam ex Theodori Antiocheni opere contra asserentes peccare homines natura, non voluntate, in Biblioth. Photii, num. 177, et de aqua in calice miscenda. Haec autem verba, Hoc ergo sacrificium offerre de sacrificii relictis, etc., corrupta sunt, et, expuncto verbo offerre, quod redundat, legendum est: Hoc ergo mysterium, derelictis ac finitis veteribus sacrificiis et hostiis, Ecclesia celebrat, etc.
Sequitur de miscenda aqua vino in calice sanctificando, qua de re agit sanctus Cyprianus epist. 63, adversus eos qui sola aqua sine vino mysterium sanguinis Christi peragebant, qui postea sunt appellati Hydroparastatae, in can. 32 synodi sextae. Fuerunt [Col. 0379B] alii, Armeni videlicet, qui solo vino in sanguinis Christi mysteriis usi sunt, quos damnat eadem synodus canone eodem. Sed his sic ad Theodulphum notatis, redeamus ad propositum.
335. Gloria in excelsis. Ita statuitur in concilio Rothomagensi apud Ordericum Vitalem, lib. IV Hist. eccl., cum agitur de Missa hujus Sabbati sancti: Ob cujus reverentiam, [Col. 0379D] Hymnus hic angelicus, ut modo canitur, legitur integer in Sacramentario Gallicano Musei Italici D. J. Mabillonii, tom. I, parte 2, col. 281. Gloria in excelsis Deo et Alleluia cantatur.
336. Et cum spiritu tuo. Vox est populi ex antiquo ritu Ecclesiae, cum pontifici sibi bene precanti respondens vicissim illi bene precatur, ut videre est in concilio Bracarensi I, can. 21: Et ut respondeatur a populo: Et cum spiritu tuo. Et apud sanctum Joannem Chrysostomum, homilia 18 in epistolam II ad Corinthios: Ἐπ` αὐτῶν πάλιν φρικωδεστάτων μυστηρίων ἐπεύχεται ὁ ἱερεὺς τῷ λαῷ, καὶ ἐπεύχεται ὁ λαὸς τῷ ἱερεῖ· τὸ γὰρ, Μετὰ πνεύματός σου, οὐδέν ἐστιν, ἢ τοῦτο. Id est: In ipsis tremendis mysteriis bene precatur [Col. 0379C] pontifex populo, et populus bene precatur pontifici; illud enim, cum spiritu tuo, nihil aliud est quam hoc. In liturgiis sanctorum Jacobi, Marci et Petri, interdum haec responsio populi effertur in dandi casu: Καὶ τῷ πνεύματί σου, id est, Et spiritui tuo. Quam etiam agnoscit sanctus Germanus patriarcha Constantinopolitanus in Theoria Mystica, cum eam sic exponit: Καὶ τῷ πνεύματί σου, τουτέστι τὴν πρός σε ἀδιαίρετον ἕνωσιν δὸς ἡμῖν, ἵνα τῷ πνεύματι εἶρηνεύοντες, ἀχώριστοι τυγχάνωμεν. Id est: Et spiritui tuo, id est tecum unionem individuam da nobis, ut, spiritu pacem agitantes, inseparabiles simus. Et sanctus Joan. Chrysost., hom. 33, in Matth.: Et cum dixero: Pax vobis, εἶτα εἴπητε, Καὶ τῷ πνεύματί σου, id est, deinde dixeritis: Et spiritui tuo.
337. Deus qui hanc sacratissimam noctem. Ita apud Alcuinum, quia Sabbati sancti officium Ad noctem Dominicae Resurrectionis respicit, ut habetur in concilio Rothomagensi apud Ordericum Vitalem, lib. IV Hist. eccl. Siquidem parasceve et Sabbato hebdomadae [Col. 0379D] sanctae non celebratur corporis et sanguinis Christi sacramentum, ut docetur in eodem concilio ex libro Officialis: Narrat liber Officialis quod in hoc biduo non fit sacramenti celebratio. Vocat autem hoc biduum sextam feriam et Sabbatum, in quo recolitur luctus et moestitia apostolorum. Liber Officialis est Antiphonarius, ut 388 docet Agobardus epist. ad cantores Lugdun.
338. Non cantent Offertorium. Alcuinus rationem reddit cap. citato: Quod autem post Evangelium non cantatur Offerenda, et cantores tempore sacrificii silent, [Col. 0380A] ad memoriam reducitur sacrificium, seu silentium mulierum.
Porro in Cod. Ratoldi exstat benedictio lactis et mellis in hunc modum: Benedic, Domine, hanc creaturam lactis et mellis, etc., ut in Ord. Rom. Deinde sequitur: Per quem haec omnia, Domine, semper bona creas. Id autem fiebat propter recens baptizatos, qui post sanctum lavacrum lac et mel gustare jubebantur quasi modo geniti infantes; quo ritu significabatur Christianis, omni exuta malitia, simplicitatem infantis esse amplectendam. Id videre est in ordine mysteriorum Aethiopum, ut vocant, in quo, baptizatis sacro perunctis chrismate, haec legere est: Diaconus deinde dat illis lac et mel, et dicit: Lac et mel immaculatum in regenerationem. Amen. Sacerdos autem dicit: Lac et mel immaculatum in regenerationem per Jesum Christum. Amen. Apud sanctum Hieronymum, dialogo adversus Luciferianos: Velut in lavacro ter caput mergitare, deinde egressos lactis et mellis praegustare concordiam ad infantiae significationem. [Col. 0380B] Et apud Tertullianum, lib. de Corona militis: Inde suscepti lactis et mellis concordiam degustamus. Hinc capienda sunt illa concillii Carthaginiensis Graeci, can. 40: Ἀπαρχὴ δὲ εἴτε μέλι, εἴτε γάλα, ὡς εἴωθεν, προσφερέσθω ἐν μιᾷ ἡμέρᾳ ἐθίμῳ εἶς τὸ τῶν νηπίων μυστήριον. Id est: Primitiae sive mel sive lac offerantur uno die consueto ad infantium mysterium. Agitur enim hic de mellis et lactis benedictione in altari. Haec autem verba, Ad mysterium infantium, significant ideo a baptizatis degustandum esse lac et mel, quod per baptisma omni posita malitia debeant semper infantium simplicitatem servare. Alia ratio profertur in ipsa benedictione, quia baptizati, relicto Aegypto, id est saeculo, ingrediuntur in Ecclesiam, terram melle et lacte manantem, id est omnibus deliciis spiritalibus affluentem.
339. Neque agnus Dei. Ita apud Alcuinum. Nota vero pullas hic esse Vesperas, quemadmodum nec in codicibus Rodradi et Rhemensi, juxta antiquum [Col. 0380C] morem de quo Alcuinus cap. de Sabbato sancto: In hac nocte de vespertinali synaxi apud Romanos nil agitur neque ante Missam, neque post Missam, quia, secundum Augustinum et alios doctores, istud Sabbatum non habet vesperam. Reperire est tamen in Codice Ratoldi abbatis, in quo post Benedictionem episcopalem sic habetur: Interim dum communicat populus, inchoat cantor Alleluia. Psal. Laudate Dominum, omnes gentes. Antiph. ad Evangelium: Vespere autem. Psal. Magnificat. Post haec surgat episcopus de sede sua, pergat ad altare, et dicat Collectam: Spiritum nobis, Domine, tuae charitatis infunde, ut quos sacramentis paschalibus satiasti, tua facias pietate concordes. Per Dominum. Et post haec dicit diaconus: Ite, Missa est.
340. In die sancto Paschae. Appellatur sanctum Pascha ob diei reverentiam; qua de re consule observationes nostras ad Concordiam regularum, cap. 56, § 1. In Cod. Ratoldi hic habetur Missa integra [Col. 0380D] paschalis cum suis ritibus et caeremoniis, quam rejecimus in appendicem.
341. Qui [Col. 0379D] Haec Praefatio longe prolixior est in duobus Theod. et omnino discrepat a Praefatione Sabbati sancti, cujus initium tantum reperitur in Vulgatis. [Col. 0380D] Contestatio seu Praefatio quae pro die sanctae Paschae in Sacramentario Gallic. tam saepe laudato assignatur, est etiam omnino diversa ab editis. Pro Sabbato sancto vero praescripta eadem ipsa est quae modo legitur: Te quidem, Domine, omni temp., sed in hac potiss. nocte gl. praed., cum Pascha nostrum, etc. mortem nostram moriendo destruxit, etc. Morte Christi mors nostra destructa est, et resurrectione vita reparata est. Corippus, lib. IV de Laudibus Justini minoris:
342. Omisit. Id est, dimisit, ut infra in Apologia ultima: Si quam vitio tepiditatis meae, vel incuria contraxerunt, vel contrahunt labem, omitte.
343. Sacramentum vivendo teneant. Id est, gratiam sacramentalem recte vivendo conservent. Est metonymia, causa pro effectu. Nam sacramentum est causa gratiae sacramentalis.
344. Seipsum tibi sacram hostiam, etc. Praeclare sanctus Paulinus, epist. 5, ad Severum: Ipse enim pro nobis et animam et carnem suam posuit, et recepit; qui et sacerdos et hostia, et agnus et pastor est; qui pro ovibus suis pastor, et pro pastoribus suis agnus occisus est. Ipse enim Dominus hostia omnium sacerdotum est, qui, semetipsum pro omnium reconciliatione Patri libans, victima sacerdotii sui, et sacerdos suae [Col. 0381B] victimae fuit.
345. Continua in nostris mentibus perseveret. Per suum effectum et pium affectum.
346. Nascitur. Quia qui sumit corpus Christi, vitam habet in semetipso, juxta illud Joan. VI: Nisi manducaveritis, etc., non habebitis vitam in vobis; in Miss. Rom. legitur pascitur.
347. Et qui vobis. Ibi incipit tertium membrum hujus Benedictionis; ac proinde his verbis praeponendum τὸ Amen.
348. Quod irasceris. Id est quo, vel ob quod irasceris. Est Hellenismus.
349. Solus omnium sacerdotum peccati remissione non eguit. Ut Hebr. VII: Talis enim decebat ut nobis esset pontifex sanctus, innocens, impollutus, segregatus a peccatoribus, etc.
350. Potius. Ita in Codice Rhemensi, lege, totius.
351. Perficiat. Id est, faciat. Saepe apud Tullium.
[Col. 0381C] 352. Dominica octavas Paschae. Id est, Dominica octavae Paschae, seu in octava Paschae. Et τὸ octavas est indeclinabile juxta usum illorum temporum. Sic in vetustis Codicibus passim legitur Vitas Patrum, id est, Vitae Patrum. In Cod. Rhem. legitur octabas, b pro u, secundum usum antiquum scribendi, ut 390 notavimus ad Concordiam regularum. In Codicibus Rodradi et Ratoldi hic titulus ita habetur: Die Dominico post Albas. Recte in Missa Ambrosiana scribitur, Dominica in Albis depositis. Quia pridie a baptizatis albae seu alba vestimenta deponebantur. Alcuinus, lib. de Offic. Eccl., cap. de Sabbato in Albis: Hodie albati, qui in Sabbato sancto baptizati fuerant, vestibus albis exuuntur. Quare cum in Missali et Breviario Romano scribitur, Dominica in albis, subaudi τὸ depositis.
353. Aliae orationes Paschales. Hic Codices variant; in aliis plures, in aliis pauciores sunt Orationes.
[Col. 0381D] 354. Nos per id quod nostri est similis, etc. Id est, humanitate sua nos reconciliet, divinitate absolvat. Illud autem quod, id est quo, phrasis Graeca est, ut illud Virgilii:
Quid sit Pascha annotinum ita explicat Micrologus, lib. de ecclesiasticis Observationibus, cap. 56. Romani annotinum Pascha quasi anniversarium Pascha dicunt, quia antiquitus apud illos, qui in priori Pascha baptizati erant, in sequenti anno eodem die ad Ecclesiam convenere, suaeque regenerationis anniversarium diem cum oblationibus solemniter celebraverunt. Haec ille. Non puto tamen hoc Pascha annotinum celebrari solitum in Sabbato, quo die illi baptizabantur, quia unica duntaxat Missa eodem die et nocte quidem celebrabatur. Sed existimo ejusmodi Pascha fuisse post Dominicam in Albis celebratum, maxime cum in Codicibus nostris mss. ejus Missa assignetur tantum post praedictam diem. In [Col. 0381D] Eodem die in priori Theod. et in Gemet. notatur festum sancti Leonis. In utroque vero Theod. ac in Gemet. habetur Missa de sancto Georgio martyre. Codex Calens. haec omnia festa, imo etiam sancti Marci diem Natal. omittit. Idem die de Gallicano Sacrament. Mabillonii, in quo paucissimae sunt Missae de sanctis, quas suo loco indicabimus. Codice Rhemensi exstat: Tertio Idus Aprilis, natale sancti Leonis papae. Hic est sanctus Leo primus, de quo tamen nihil exstat in Codicibus sancti Eligii, Rodradi et Ratoldi, et apud Pamelium.
335. Haec nobis dona beata sanctificet. Est hypallage, [Col. 0382C] id est nos his donis beatis sanctificet.
356. Dona. Ita in Editis, et in Codicibus Rodradi et Ratoldi, et apud Pamelium. In Missali Romano legitur dono.
357. VII Kalend. Maii, nat. sancti Marci. Ita 391 in Editis, in quibus nulla [Col. 0382D] In nostris Mss., si Calensem excipias, litaniarum fit mentio. In Sacram. Gallic. occurrit Missa in litanias dicenda; et prius in litanias legenda; sed immediate ante Ascensionem. Pamelio qui meminit litaniae majoris concinit Codex Reg. Sueciae. At ubi legitur apud Pam. ad Pontem Olbi, legitur in Codice Molbi, quo nomine intelligendus forte Pons Milvius. In Theod. legitur quoque Molvi. est etiam litaniae mentio; sed in aliis Codicibus nostris mss., ut apud Pamelium, hoc die annotatur litania major, cujus officium vide in Rogationibus.
In Codicibus Rhemensi et Ratoldi sequuntur Missae pro secunda et tertia die. In Cod. Rhem. adduntur tres Orationes pro quarta die. In iisdem vero Codicidus Rodradi, Rhemensi et Ratoldi nulla habetur Missa de sancto Marco, quemadmodum nec Rogationes ante Ascensionem.
358. Perveniret ad Martyrii palmam. Ex hoc loco discimus sanctum Marcum martyrem fuisse. Ita docet Gelasius papa, in synodo Romana; et sanctus Gregorius Turonensis, lib. I Hist., cap. 24: Tunc et [Col. 0382D] Jacobus frater Domini, et Marcus evangelista pro Christi nomine glorioso martyrio coronati sunt. Idem patet ex Missa Ambrosiana: Deus, qui hunc diem sancti Marci evangelistae et Martyris tui sanguinis roseo consecrasti cruore perfusum; et ex Liturgia Aethiopica: Ac sancti Marci evangelistae et martyris, et sancti Stephani archidiaconi protomartyris. Consentiunt Rabanus et Notkerus in suis Martyrologiis, qui etiam ejus martyrium describunt.
[Col. 0383A] 359. Sancti Vitalis. In Missa Ambrosiana additur [Col. 0383D] In nostris Codd. nulla nisi sancti Vitalis fit memoria. sancta Valeria, et Missa est de pluribus Martyribus.
360. B. R. Id est, Benedictionem require, nempe in festo sanctorum apostolorum Petri et Pauli.
361. Sancti Alexandri, etc. In Codice Rhemensi eodem die Missa de sancto Juvenale habetur, quae horum sanctorum Missam praecedit. Exstat etiam in appendice Codicis Rodradi.
362. [Col. 0383D] Sacrament. Gallic. exhibet Missam in inventione sanctae Crucis, sed a vulgata prorsus diversam. Inventio sanctae crucis. Hoc festo Graeci carent; nulla enim illius mentio fit in eorum Menologiis, nec in sanctione Emmanuelis Comneni imperatoris de festis, apud Theodorum Balsamonem, in Nomocanonem Photii, tit. 7, cap. 1.
363. Passionis tuae miracula suscitasti. Quia in crucis inventione, ut crux Domini ab aliis internosci posset, mortuus homo dominicae cruci admotus revixit, quemadmodum in Christi passione multa corpora sanctorum multis in sancta civitate visa sunt, ut testatur sanctus Paulinus epist. 11: Postremo dominicam [Col. 0383B] crucem prodit resurrectio; et ad salutaris ligni tactum, morte refuga, funus excussum et corpus erectum est. Idem scribit Severus Sulpicius, lib. II Hist.: Duabus prius frustra crucibus admotis, ubi Christi patibulo attactum est, dictu mirabile, trepidantibus cunctis, funus excussum, et inter spectatores astitit; et Sozomenus, lib. II Hist. eccl., cap. 1.
364. Qui per passionem crucis, etc. In Codicibus Rodradi et Rhemensi est alia Praefatio longe prolixior: Praecipue in ista die, in qua Filii tui Unigeniti a Judaeis abditus gloriosus inventus est triumphus, etc. Ubi τὸ triumphus crucem Christi significat. Ita capit sanctus Ambrosius in obitu Theodosii: Tria patibula confusa repêrit quae ruina contexerat, inimicus absconderat; sed non potuit oblitterari Christi triumphus.
392 365. Quae sit ejusdem crucis latitudo, etc. Ex III cap. ad Ephesios; quem locum ita de cruce explicat sanctus Augustinus, tract. 118, in Joan.: Lata quippe est in transverso ligno quo extenduntur [Col. 0383C] pendentis manus, et significat opera bona in latitudine charitatis. Longa est a transverso ligno usque ad terram, ubi dorsum pedesque figuntur, et significat perseverantiam in longitudine temporis usque ad finem. Alta est in cacumine quod transversum lignum sursum versus excedit, et significat supernum finem, quo cuncta opera referuntur. Quoniam cuncta quae latitudine et longitudine bene ac perseveranter fiunt, propter altitudinem divinorum facienda sunt praemiorum. Profunda est in ea parte qua in terram figitur; ibi quippe et occulta est, nec videri potest; sed cuncta apparentia et eminentia inde consurgunt, sicut bona nostra de profunditate gratiae Dei, quae comprehendi et dijudicari non potest, universa procedunt.
366. Dignatus est redimere. In Codicibus Rhemensi et Rodradi haec sequuntur: Tu qui es lignum vitae, paradisi reparator.
367. Natalis sancti Joannis, etc. Hoc festum [Col. 0383D] Habetur in utroque Theod. et in Gemet. Iidem Codices meminerunt sanctorum Gordiani et Epimachi, minime autem sancti Cyrilli et sanctae Domitillae, ubi infra Missa de sanctis Nereo, Achilleo et Pancratio exhibetur. non exstat in Excusis.
368. Sanctorum Gordiani et Epimachi. In Codice [Col. 0383D] Ratoldi legitur Gordiani, Cyrilli, atque Epimachi. Sed in Missa nulla fit Cyrilli mentio. De illo agit Martyrologium sancti Hieronymi eodem die: Item Cyrilli, Dionysii. In Codice Rhemensi legitur: Natalis sancti [Col. 0384A] Gordiani, nulla facta mentione sancti Epimachi, et Missa est de solo sancto Gordiano.
369. Sancti Pancratii. In Codicibus Rhemensi et Ratoldi, et apud Pamelium, adduntur Achilleus et Nereus, quibus in Missali Rom. adjicitur Domitilla. Sed in Codice Ratoldi duae sunt Missae, prior de sancto Pancratio, altera de sanctis Achilleo et Nereo. Et apud Pamelium prior Missa est de sanctis Achilleo et Nereo, secunda de sancto Pancratio.
370. R. B. Id est, require Benedictionem, infra videlicet in communi de uno martyre.
371. Salutatione. Lege salvatione [Col. 0383D] Sic legitur apud Pamel. et in Ed. Vatic., ad quam excusa est Guss. .
372. Natalis sanctae Mariae ad Martyres. Haec festivitas non exstat in Excusis. [Col. 0383D] Ita quoque in nostris; in Gemet. legitur Dedicatio sanctae Mariae. Habetur in omnibus aliis nostris mss. Codicibus. In Codice Rhemensi est sub hoc titulo: Dedicatio Ecclesiae beatae Mariae ad Martyres. Hoc festum olim instituit Bonifacius IV papa, converso Romano Pantheo in ecclesiam sanctae Mariae et omnium Martyrum. Qua de re agit Paulus Diaconus, lib. IV Hist. Longob., cap. 37 et [Col. 0384B] lib. V, cap. 11. Hoc Pantheon aedificatum est a Marco Vipsanio Agrippa: quod ita appellatum est, vel quod in simulacris Martis et Veneris multas deorum imagines acciperet, vel quod forma convexa fastigiatum coeli similitudinem ostenderet, inquit Dio Cassius, lib. LIII Hist. In eo templo fuisse Veneris simulacrum constat etiam ex Macrobio, lib. III Saturnal., cap. 17: Dissectusque est, et factae ex una margarita duae, impositaeque simulacro Veneris, ut monstruosae magnitudinis in templo quod Pantheon dicitur.
Olim in pago Bethelia dicto, prope Gazam Palaestinae civitatem 393 fuit etiam templum in arce manufacta collocatum, quod Pantheon appellatum est, ut refert Sozomenus lib. V Hist. eccl., cap. [Col. 0384D] In Editione ab Henrico Valesio adornata nunc ista leguntur, cap. 15, in hunc modum: Pantheon colli cuidam manu facto velut arci impositum. 14. Fuit olim Athenis θεοῖς τοῖς πᾶσιν ἱερὸν κοινὸν, id est, diis omnibus commune templum, quod aedificavit Adrianus imperator, ut scribit Pausanias in Atticis.
373. Sancti Urbani. Hoc festum [Col. 0384D] Abest a duobus Theod., non autem a Gemet., ubi prius notatur natale sancti Dunstani; ac VII Kalend. Junii sancti Augustini episcopi, sc. Cantuariensis. non exstat in [Col. 0384C] Codice Rhemensi.
374. Sacrificium. In Missali Romano legitur Ad sacrificium.
375. Et tui muneris misericordiam postulare. In Codice Rhemensi legitur de tuo munere postulantes.
376. Ipso opitulante. In Codice Rhemensi haec vocabula desiderantur.
377. Benedictio. Superioris Dominicae videlicet.
378. Et Majestatem tuam indefessis precibus exorare. Haec verba desunt in Codice Rhemensi.
379. Paschale mysterium studeamus habere perpetuum. Id est, sempiternam in coelis studeamus habere felicitatem.
380. Feria secunda in litania majore. Haec [Col. 0384D] Haec Litania dicitur etiam major in nostris Codd. In Missali Gothico Thomasii tres sunt Missae de Rogationibus pro triduo ante Ascensionem Domini. Missale vet. Gallicanum unicam habet. De Rogationibus plurima scitu digna legesis apud Mabillonium de Liturgia Gallic., maxime lib. II, pag. 122 et seq. litania major est Rogationum, quae in triduo ante dominicam Ascensionem celebrandae institutae sunt a sancto Mamerto Viennensi Pontifice, ut scribit sanctus Gregorius Turonensis, lib. II Hist., cap. 34: Referens (Avitus) in quadam homilia, quam de Rogationibus scribit, has ipsas Rogationes, quas ante Ascensionis [Col. 0384D] Dominicae triumphum celebramus, a sancto Mamerto ipsius Viennensis urbis episcopo, qui et hic eo tempore praeerat, institutas fuisse, dum urbs illa multis terreretur prodigiis.
[Col. 0385A] Sed ipsa verba sancti Aviti, sermone de Rogationibus audiamus. Qui postquam descripsit varias urbis suae calamitates, tandem sic ait: Tracta sunt haec inter rumores publicos et rumores privatos usque ad imminentem solemnium noctem vigiliarum qua celebrari festum dominicae Resurrectionis annua consuetudo poscebat. Siquidem hanc horam laborum opem, malorum finem, metuentium securitatem communibus animis operiebantur. Adfuit igitur nox illa venerabilis, quae ad spem publicae absolutionis votivum solemne patefecerat. Sed mox illic multo vehementior strepitus, ictus flagelli gravius ferientis insonuit, utpote quem jam emensis gradibus superlativum nihil sequi aliud quam chaos intelligeretur. Aedes namque publica, quam praecelso civitatis vertice sublimitas immensiter fastigiata praetulerat, flammis terribilibus conflagrare crepusculo coepit. Interpellatur nuntio discriminis jucunditas solemnitatis, pleno timoribus populo Ecclesia vacuatur. Omnes namque similem facultatibus vel domibus propriis casum de praeeminentis incendii arce metuebant. Perstitit [Col. 0385B] tamen coram festivis altaribus invictus antistes; et calore fidei suae accedens, flumine lacrymarum, permissam ignibus potestatem, igne abscedente, compescuit. Desperatione deposita reditur ad ecclesiam, restincta flammarum luce, clarescit luminum pulchritudo. Nec sane ulterius trahitur de arripiendo compunctionis medicamine mora. Praedecessor namque mens, et spiritalis mihi a baptismo pater Mamertus [Al., Mamercus] sacerdos, cui ante non paucos annos pater carnis meae accepto, sicut Deo visum est, sacerdotii tempore successit, totas [Leg. toto] in ea quam supra diximus vigiliarum nocte, concepit animo Rogationes, atque ivi cum Deo tacitus definivit quidquid hodie Psalmis ac precibus 394 mundus inclamat. Evoluta solemnitate paschali, non jam quid, sed quomodo, aut quando fieri debeat, secreta primum collatione tractatur. Putabatur a quibusdam Viennensis senatus, cujus tunc numerosis illustribus curia florebat, inventis non posse [Col. 0385D] Id est adjici; sic enim in Mss. legitur. adici, cum vix acquiesceret legitimis inclinari. Sed pius ac sollicitus [Col. 0385C] pastor sapientiae salibus largus mansuefaciendarum ovium prius orando animum qaam perorando mollivit auditum. Pandit igitur dispositionem, indicit ordinem, exponit salubritatem. Et verum [Leg. viri] tam religiosi quam solertis ingenii parum fuit, si obedientibus propositum tantummodo institutionis promeret, nisi inter initia etiam vinculum consuetudinis assignaret. Inspirante igitur compunctorum cordibus Deo, auditur a cunctis, confirmatur, attollitur. Eligitur pro tempore triduum praesens, quod inter Ascensionis sacrae cultum diemque Dominicum, quasi quodam opportunitatis propriae limbo circumpositis solemnitatibus marginaretur. Et paulo post: Secutae sunt succiduo tempore quaedam Ecclesiae Galliarum rem tam probabilis exempli: sic tamen quod hoc ipsum non apud omnes iisdem diebus quibus penes nos institutum fuerat celebretur [Leg. celebraretur]. Nec porro magni intererat quod triduum, dummodo Psalmorum officia lacrymarumque functionibus annuis persolverentur. Tamen cum dilectione Rogationum [Col. 0385D] etiam sacerdotum crescente concordia, ad unum tempus, id est ad praesentes dies universalis observantiae cura concessit. Haec Avitus; quae transcripsi ex codice ms. Bibliothecae Floriacensis, quamvis hic sermo jam pridem a Johanne Gagneio editus fuerit.
Idem testatur Apollinaris Sidonius, lib. I, epist. 7, ad sanctum Mamercum: Solo tamen invectarum te auctore Rogationum palpatum auxilio, etc.; et epist. 14, lib. VII: Quidquid illud est, quod otio vel negotio vacas, in urbem tamen (nisi fallimur) Rogationum contemplatione revocabere; quarum nobis solemnitatem primus Mamercus pater et pontifex reverentissimo exemplo, utilissimo experimento invenit, instituit, invexit. Quibus verbis nihil clarius dici potest.
Ita docet Aimoinus, lib. I de Gestis Francorum. Similia referuntur a Burchardo, lib. XIII, cap. 7, ex conc. Aurelianensi. Ita docent alii veteres, qui constanter [Col. 0386A] asserunt harum triduanarum ante Ascensionem Domini Rogationum auctorem fuisse sanctum Mamertum; non vero instauratorem, ut nonnullis recentioribus placet ob sequentia Sidonii verba: Quippe prius (quod salva fidei pace sit dictum) vagae infrequentesque, utque sic dixerim, oscitabundae supplicationes. Quae tamen assertioni nostrae minime nocent. Etsi enim ante sanctum Mamertum fuerint Rogationes, hoc est supplicationes, seu Processiones, aut litaniae, ut vocant, erant tamen vagae, id est non statae, nec certo die stabiles, sed indictae, quas ob varias calamitates descriptas a sanctis Avito et Gregorio Turonensi, et aliis, pridie ante Ascensionem Domini instituit celebrandas. Itaque τὸ vagae non ita capiendum est, quasi olim populus in Rogationibus circa templa vagaretur equitando.
Neque huic explicationi favent ea que habentur apud Burchardum, cap. citato: Nemo ibi equitare praesumat, sed discalceatis pedibus omnes incedant. Et [Col. 0386B] in concilio Moguntino, cap. 33: Placuit ut litania major observanda sit a cunctis Christianis diebus tribus, sicut legendo reperimus, et sicut sancti Patres nostri instituerunt, non equitando, nec pretiosis vestibus induti. Nam aliud est vagari circa templa, aliud est in ipsa processione equitare; praeterea ejusmodi concilia sunt posteriora aetate sancti Mamerti. Nec valet quod dicunt sanctum Augustinum, serm. 173, meminisse hujusmodi Rogationum, siquidem hic sermo non est sancti Augustini, qui etiam in quibusdam ejus 395 Codicibus non exstat, nec illius stylum sapit, sed est sancti Caesarii Arelatensis, habeturque inter ejus sermones trigesimus septimus. Imo Rogationes hujusmodi sancti Augustini doctrinae adversantur; quod patet ex illius epist. 119, ad Januarium, ibi enim abunde ac diserte agit de vacatione a jejunio, quae contingit inter Pascha et Pentecosten, rationemque dierum illorum quinquaginta enucleatius explicat, quam triduanum illud jejunium intercidens prorsus labetactaret. Sic enim ait: Qui dies [Col. 0386C] quinquagesimus habet aliud sacramentum, quod septies septem quadraginta novem fiant; et cum reditur ad initium, quod est octavus, qui et primus dies, quinquaginta complentur post Domini Resurrectionem jam in figura non laboris, sed quietis; propter quod et jejunia relaxantur, et stantes oramus, quod est signum Resurrectionis. Quare Amalarius Fortunatus, in lectione sancti Augustini apprime versatus lib. I de Offic. eccl., cap. 37, praeclare dicit: Sequitur una varietas inter octavas Paschae et vigilias Pentecostes, hoc est jejunium triduanum in vigilia Ascensionis Domini. Miror quomodo inolevit consuetudo praesentis jejunii in nostra Ecclesia, quae tamen non tenetur per omnes Orientales Ecclesias; cum sancti Patres, quos memoravimus, Ambrosius, Hieronymus et Augustinus dicant relaxanda jejunia tempore Pentecostes, necnon etiam venerabilis presbyter Beda. Postea refert institutionem ad sanctum Mamertum, quemadmodum et Ordo Romanus, qui insuper addit eam a Gallis ad Romanos [Col. 0386D] fluxisse.
Quoniam autem hic agitur de litania majore, non erit absurdum his subjicere veterem litaniae formulam, quae exstat in Codice ms. Bibliothecae Corbeiensis octingentis abhinc annis circiter scripto, cujus titulus est: Incipit ordo Orationum.
- Kyrie eleison. tribus.
- Christe eleison. tribus.
- Christe audi nos. tribus.
- Christe miserere nobis.
- Sancte sanctorum Deus, miserere nobis.
- Sancta Virgo virginum, intercede pro nobis.
- Sancta Dei Genitrix, intercede pro nobis.
- Sancta Maria,
- [Col. 0387A] Sancta Petre, ora.
- Sancte Paule, ora.
- Sancte Andrea, ora.
- Sancte Jacobe, ora.
- Sancte Joannes, ora.
- Sancte Thoma, ora.
- Sancte Jacobe, ora.
- Sancte Philippe, ora.
- Sancte Bartholomaee, ora.
- Sancte Matthaee, ora.
- Sancte Simon, ora.
- Sancte Taddaee, ora.
- Sancte Mathia, ora.
- Sancte Barnaba, ora.
- Sancte Luca, ora.
- Sancte Marce, ora.
- Sancte Stephane, ora.
- Sancte Clemens, ora.
- Sancte Sixte, ora.
- Sancte Laurenti, ora.
- [Col. 0387B] Sancte Dionysi, ora.
- Sancte Rustice, ora.
- Sancte Eleutheri, ora.
- Sancte Quintine, ora.
- Sancte Luciane, ora.
- Sancte Firmine, ora.
- Sancte Crispine, ora.
- Sancte Crispiniane, ora.
- Sancte Maurici, cum sociis tuis, ora.
- Sancte Silvester, ora.
- 396 Sancte Elari [ Leg. Hilari], ora.
- Sancte Martine, ora.
- Sancte Cassiane, ora.
- Sancte Remegi, ora.
- Sancte Medarde, ora.
- Sancte Vaedaste, ora.
- Sancte Germane, ora.
- Sancte Gaurice, ora.
- Sancte Amande, ora.
- Sancte Eligi, ora.
- [Col. 0387C] Sancte Benedicte, ora.
- Sancta Felicitas, ora.
- Sancta Perpetua, ora.
- Sancta Agatha, ora.
- Sancta Lucia, ora.
- Sancta Agnes, ora.
- Sancta Cecilia, ora.
- Sancta Anastasia, ora.
- Sancta Eufemia, ora.
- Sancta Columba, ora.
- Sancta Genofeva, ora.
- Sancta Aldegundis, ora.
- Sancta Gertrudis, ora.
- Omnes sancti, orate pro nobis.
- Propitius esto, parce nobis, Domine.
- Propitius esto, libera nos, Domine.
- Ab omni malo, libera nos, Domine.
- Ab omni tentatione diabolica, libera nos, Domine.
- Ab omni cogitatione mala, libera nos, Domine.
- [Col. 0387D] Ab omni iniquitate, libera.
- Ab omni iminunditia, libera
- Per crucem tuam, libera.
- Peccatores, te rogamus audi.
- Ut pacem nobis donare digneris, Domine Jesu, te rogamus.
- Ut tranquillitatem pacis Ecclesiae tuae largiri digneris, Domine, te rogamus.
- Ut iram tuam a populo Christiano amovere digneris, te rogamus.
- Ut ab hostium periculis nos defendere digneris, te rogamus.
- Ut indulgentiam delictorum nostrorum nobis donare digneris, te rogamus.
- Ut remissionem peccatorum nostrorum nobis donare digneris, Domine Jesu, te rogamus.
- Ut gratiam sancti Spiritus cordibus nostris clementer infundere digneris, Domine Jesu, te rogamus.
- [Col. 0388A] Ut intercessionem sanctorum tuorum nobis donare digneris, Domine Jesu, te rogamus.
- Ut fidem rectam nobis donare digneris, Domine Jesu, te rogamus.
- Ut spem firmam in tua bonitate nobis donare digneris, Domine Jesu, te rogamus.
- Ut vitam aeternam nobis donare digneris, Domine Jesu, te rogamus.
- Ut lumen perpetuum nobis donare digneris, Domine Jesu, te rogamus.
- Ut nobis laudem sanctorum nomini tuo donare, Fili Dei, te rogamus, audi nos.
- Agnus Dei, qui tollis peccata mundi, miserere. Christe, audi nos. tribus. Kyrie eleison, tribus. Christe eleison. tribus. Kyrie eleison. tribus. Pater noster.
Oratio post litaniam.
Deus exercituum, Deus Abraham, Deus Isaac, Deus Jacob, Deus patriarcharum, Deus prophetarum, Deus apostolorum, Deus martyrum, Deus confessorum, [Col. 0388B] Deus virginum, Deus omnium sanctorum, quem trinum in personis, unum in substantia confitemur, ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia, etc.
Circa hanc litaniam observandum est ad τὸ tribus subaudiendum esse τὸ vicibus, et ad τὸ miserere supplendum esse, τὸ nobis, et ad τὸ ora τὸ pro nobis; et in precibus, ubi non est τὸ Domine Jesu, illud esse subintelligendum.
397 Tandem ex his notandum est olim non dici solitum Audi nos, ad illud Te rogamus, nisi in his duabus supplicationibus, Fili Dei et Peccatores. Quod videre est etiam in litania Ratperti, etsi versibus scripta, apud Canisium, tom. V antiq. Lect., p. 2: Nos peccatores audi, te, Christe, rogamus. Ut pacem nobis dones, te, Christe, rogamus. Crimen ut omne tuis solvas, te, Christe, rogamus. Aurae temperiem dones, te, Christe, rogamus. Ut fruges terrae dones, te, Christe, rogamus. Ut populum cunctum salves, te, Christe, rogamus. Ecclesiamque tuam firmes, te, Christe, rogamus. Fili celsithroni, nos audi, te te rogamus.
Ubi vides ad illas precationes, Peccatores, et Fili Dei, tantum interseri verbum audi, quod poterat fieri etiam in aliis precationibus, sublatis quibusdam vocabulis, salva sensus et carminum integritate, verbi gratia: Ut pacem dones, audi, te, Christe, rogamus. Ut crimen solvas, audi, te, Christe, rogamus. Et sic de caeteris. Et sane clarior sensus est, cum ab his precibus abest τὸ audi nos. Apud Arnoldum Wionem, lib. IV Ligni vitae, cap. 12, habetur litania, quam testatur ille esse sancti Gregorii Magni, seque in Codice ms. Casinensis monasterii reperisse. Sed nemo est, vel leviter antiquitatis ecclesiasticae studiis imbutus, qui ejusmodi litaniam illius esse arbitretur, ut omittam de invocatione ejusdem sancti Gregorii, et quorumdam sanctorum adhuc cum habita est viventium, quae in illa continetur.
381. Mentem familiae tuae, etc.
Haec et similes Orationes ante Missam dicuntur ad [Col. 0388D] Collectam seu Processionem, id est in loco ad quem clerus et populus pervenere.
382. Fatigari.
Id est, percuti. Nonius Marcellus, cap. 4, Fatigare, percutere. Virgilius, lib. IX:
383. Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, etc. In Excusis sequuntur Orationes in campo, quae non exstant in Codicibus nostris mss. nec apud Pamelium.
384. Jejunii vestri et precum vota. Id est, devotas oblationes jejunii vestri et precum.
385. Nostris fatigamur offensis. Id est, ob delicta nostra corripimur, et percutimur.
[Col. 0389A] 386. Verae credulitatis instrumentis. Id est, verae fidei scripturis, libris, id est doctrinis. Estque metonymia continens pro contento. Instrumentum autem aliquando pro libro usurpatur. Tertullianus, lib. V adversus Marcionem: Quantas autem foveas in ista vel maxime epistola Marcion fecerit, auferendo quae voluit, de nostri instrumenti integritate patebit. In Apologetico: Primam instrumentis istis auctoritatem summa antiquitas indicat. Et infra: Sed quoniam edidimus antiquissimis Judaeorum instrumentis sectam istam esse suffultam.
387. In ascensu Domini. Ascensa id est ascensio. Magister, in regula Mss., cap. 28: Quia ascensa Domini ipso die omni tempore occurrit. Haec autem lectio habetur in Codicibus Rhem. et Rodradi.
388. Concede, quaesumus, etc. Alcuinus, lib. II adversus Elipantum archiepiscopum Toletanum hanc Orationem citat, ut probet Jesum Christum 398 esse verum Dei Filium, non adoptivum: Item in Ascensione Domini. Concede, quaesumus, omnipotens [Col. 0389B] Deus, ut qui hodierna die Unigenitum tuum ad coelos ascendisse credimus.
389. Dona. Id est, Spiritum sanctum.
390. Suis participibus. Id est, apostolis.
391. Ante descensum fontis. Id est, ante descensum in fontem, baptismi celebrandi gratia videlicet, juxta vetus Ecclesiae institutum, quo in solemnitatibus Pentecostes et Paschae baptismus conferebatur, ut docet Tertullianus lib. de Baptismo: Diem baptismo solemniorem Pascha praestat. Et paulo post: Exinde Pentecoste ordinandis lavacris latissimum spatium est. Id etiam notum est ex epist. 4 et 8 sancti Leonis, historia Socratis, et conciliis mox citandis. De baptismo Paschali luculentum habemus testimonium apud Fortunatum, lib. III, carm. 7, ubi agens de solemnitate Paschali haec sub carminis finem scribit:
Postea vero quidam baptizaverunt in solemnitatibus martyrum; quod tandem prohibitum est a sancto Leone papa, epist. 80, et a concilio Matisconensi 2. can. 3. Quidam etiam baptizaverunt in solemnitate [Col. 0390A] Epiphaniae; quem morem, cum in Sicilia inolevisset, sustulit sanctus Leo papa, epist. 4. Qui etiam cum in Gallia obrepsisset, saltem in Neustria, seu Normania, sublatus est in concilio Rothomagensi celebrato, anno Domini 1072: Vigilia, vel die Epiphaniae, ut nullus, nisi infirmitatis necessitate baptizetur, omnino interdicimus.
Haec tamen consuetudo post sanctum Leonem papam perseveravit in Africa, ut notum est ex Victore Uticensi, lib. II 399 de persecutione Vandalica, tempore sancti Eugenii episcopi Carthaginiensis, qui non multo post sanctum Leonem floruit: Fuit (inquit) in eadem civitate, id est Carthagine, quidam caecus civibus civitatique notissimus, nomine Felix. Hic visitatur a Domino, praediciturque ei nocte per visum (dies enim Epiphaniorum illucescebat): Surge, vade ad servum meum Eugenium episcopum, et dices ei quia ego te ad illum direxi; et illa hora qua benedicit fontem ut baptizentur accedentes, continget oculos tuos et aperientur. Olim etiam in Lycia baptismus celebratus [Col. 0390B] est in die Epiphaniae, ut ex his Joannis Moschi, cap. 214. Prati spiritualis videre licet: Soruba vicus quidam est ad radices montis, in quo sita est Caeanensium civitas: in eo baptisterium est quod in sanctis epiphaniis sudat, qui sudor per tres horas continuis incrementis augetur, et post baptisma peractum decrescere incipit, et tribus aliis horis sensim deficit. Quod autem praefatus vicus sit in Lycia idem Moschus testatur capite sequenti.
In quibusdam vero Galliae partibus baptismi celebritas videtur usitata in natali Domini. Siquidem Clodovaeus, primus Francorum Rex Christianus, eodem die baptizatus est, ut testatur Avitus episcopus Viennensis epist. ad eumdem regem: Si quidem et occiduis partibus in rege non novo novi jubaris lumen effulgurat; cujus splendorem congrue Redemptoris nostri nativitas inchoavit, ut consequenter eo die ad salutem regenerari ex unda vos pateat, quo natum redemptioni suae coeli Dominum mundus accipit. Igitur qui celeber est natalis Domini, sit et vestri, quo vos scilicet [Col. 0390C] Christo, quo Christus ortus est mundo; in quo vos animam Deo, vitam praesentibus, famam posteris consecrastis (Tom. I Conc. Galliae Jacobi Sirmondi) . Haec ille; etsi Fredegarius, cap. 11 Hist. Francorum, et Hincmarus, in Vita sancti Remigii citata ab Herivaeo archiepiscopo Rhemensi, in epist. ad Vitonem archiepiscopum Rothomagensem, scribant eum in die Paschae fuisse baptizatum; tamen potior est Aviti, quippe Clodovaeo aequalis, auctoritas. Sententiam hanc confirmat miraculum quod Ebreduni olim in Natali Domini et in Coena dominica quotannis contingebat circa baptisterium aedificatum a sancto Marcellino quondam illius urbis episcopo. Illis namque diebus quotannis in illo lavacro seu baptisterio aqua divinitus oriebatur, de quo etiam ad aliud lavacrum, baptismi gratia, aqua deferebatur, ut scribit sanctus Gregorius Turonensis, cap. 69 libri de Gloria confessorum. Quod sane miraculum in Natali Domini non contigisset, si baptisma illo die conferri non debuisset. [Col. 0390D] Sic olim in Sicilia, in possessione quae Meltinus dicitur, fons baptisterii quotannis in die Paschae divinitus implebatur, ut refert Paschasinus episcopus Lilybetanus, in epist. ad sanctum Leonem papam.
Si tamen intercidisset mortis periculum, citra praedictas solemnitates baptizabantur aegroti, ut planum ex epistolis sanctorum Cornelii et Cypriani mox citandis, ex concilio Matisconensi supra citato, ex epistola Gregorii II, ad clerum et plebem Thuringorum, et ex concilio antissiodorensi, can. 8: Non licet absque Paschae solemnitate ullo tempore baptizare, nisi illos quibus mors vicina est, quos grabatarios dicunt. Ubi nota grabatorios esse eos qui in lecto seu grabato per aspersionem aut perfusionem aquae ob mortis periculum baptizabantur, quos aliter clinicos, a κλίνη, id est lectus, vocant, ut manifestum est ex epist. 73 sancti Cypriani, qui hanc baptizandi rationem merito defendit, etsi de ea Cornelius papa dubitare [Col. 0391A] videatur in epist. ad Fabium episcopum Antiochenum apud Eusebium, lib. VI Hist. Eccl., cap. 35. Erant tamen ejusmodi baptizati irregulares, ut loquuntur, nec ad clerum ascisci poterant, ut testatur Cornelius papa epistola citata.
Sed Thessalorum severior quam par erat disciplina fuit, 400 qui extra solemnitatem Paschalem neminem prorsus baptizabant, ita ut paucis exceptis omnes sine baptismate e vivis excederent, ut scribit Socrates, lib. V Hist. Eccl., cap. 21. Si vero de infantibus sermo sit, usitatum fuit aliquando priscis illis temporibus ut citra solemnitatem Paschae et Pentecostes baptismum susciperent, ut discimus ex sancto Cypriano, epist. 59, ubi disputat in quemdam qui asseverabat infantes non esse tertio aut altero natalis sui die baptizandos, sed, quemadmodum in circumcisione, octavum diem esse exspectandum. Si enim tum moris fuisset in parvulis illis Paschae et Pentecostes protelare diem, frustra sanctus Cyprianus eos ante octavum natalitiorum diem posse baptizari [Col. 0391B] contenderet.
392. Qui sacramentum. In aliis Codicibus nostris mss. habetur Praefatio: Qui ascendens super omnes coelos, etc., ut in Missali Romano.
Et diem sacratissimum Pentecostes praevenientes. Ita in Editis et in Codicibus Ratoldi et Rhem., et apud Pamelium. In Codice Rodradi legitur: Et diem sacratissimum Pentecostes celebrantes. Optime, quia cum in ipsa nocte quae lucescit in Dominica haec Missa olim celebraretur, post Vesperam videlicet Sabbati, jam ipse Pentecostes dies incoeptus erat juxta morem Ecclesiae, ut supra de Paschate dictum est, non vero juxta saeculi consuetudinem.
394. Qui ascendens super omnes coelos, etc. In Codice Rhem. est alia [Col. 0391D] Est etiam omnino diversa in vet. Sacram. Gallic., ubi festum hoc appellatur in Quinquagesimo; at eadem in Codice Reg. Sueciae et in aliis Mss. nostris. Praefatio: Qui hodie sancti Spiritus celebramus adventum, etc., ut in Missa Ambrosiana, in qua rectius legitur τὸ quia, his in ejus fine additis: Quapropter profusis gaudiis totus in orbe terrarum mundus exsultat, quae desiderantur in Cod. [Col. 0391C] Rhem. In eadem Ambrosiana Missa legitur: Distributor idem et fidei unius effector, cum in dicto Cod. Rhem. scriptum sit, distributor idem, et unus effector.
395. In igneis. Optime. In Editis et aliis Codicibus nostris mss. et apud Pamelium legitur [Col. 0391D] In Cod. Reg. Suec. legitur: Apostolos plebemque [Col. 0392D] credentium praesentia suae Majestatis implevit. innumeris.
396. A spe ad speciem pervenire. Est paronomasia, id est a spe ad fruitionem aeternorum bonorum pervenire ad contemplationem faciei Dei; nam species faciem significat. Nonius Marcellus, cap. 4: Species dicitur effigies, facies. Livius Aegisto: Jamne oculis specie laeta viri optabili. Unde, cap. 1, ait: Ut ab aspectu species, et a fingendo figura, ita a factura corporis facies. Species ergo hoc loco est clara Dei visio. Ita apud Tertullianum, lib. de Resurrectione carnis: Itaque confisi semper et scientes quod cum immoramur in corpore, peregrinamur a Domino; per fidem enim incedimus, non per speciem.
397. Feria 5. Haec feria non est in Codicibus Rodradi et Rhemensi, de qua ita monent Ordo Romanus, et Alcuinus: Feria 5 deest officium et Missa; et ideo debes [Col. 0391D] cantare de Dominica Pentecostes. In Cod. Ratoldi abbatis Missa hujus feriae quintae est ut in feria 6 hujus Codicis sancti Eligii.
398. Da, quaesumus, Ecclesiae tuae, etc. In Codice Ratoldi abbatis est hic alia Missa, Praefatione excepta.
399. Si in Jejunio fuerit. Haec verba desiderantur in Editis et in aliis Codicibus nostris mss. et apud Pamelium. Notanda tamen, quia olim jejunium quarti mensis non semper cadebat in hebdomadem Pentecostes; qua de re infra.
401 400. Ut nos spiritus tui lumen infundat. Id est, ut nobis Spiritus tui lumen infundatur. Est hypallage.
[Col. 0392A] 401. Dominica octavas Pentecostes. In Editis legitur, Dominica in nocte Pentecostes (Vide Microl., cap. 59) Sed quid haec sibi velint non satis capio. In Cod. Rodradi ita habetur: Die Dominico vacat. Assignantur tamen tres Orationes in hunc modum: Deprecationem nostram, Domine, quaesumus, exaudi, etc. Super oblata: Munera, Domine, oblata sanctifica, etc. Ad Completa: Haec nos communio, Domine, purget a crimine. Verum in appendice ejusdem Codicis habetur: Dominica in octabis Pentecostes; cujus Orationes sunt ut Codicibus Ratoldi et Rhemensi, in quibus nulla est mentio sanctissimae Trinitatis; sed in serie Praefationum ejusdem Codicis Rodradi in octavis Pentecostes exstat praefatio de sancta Trinitate eadem cum Missali Romano et hoc s. Eligii Codice, quam etiam reperire est in Codicibus Ratoldi et Rhemensi. In benedictione Codicis Ratoldi primus versiculus meminit sanctissimae Trinitatis in hunc modum: Benedicat vos Trinitatis divinae Majestas, et una Deitas, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus; [Col. 0392B] talesque inveniat dies examinationis, quales emisit fons regenerationis. Amen. At in Benedictione Codicis Rhemensis, ne verbum quidem de Sacratissima Trinitate videre est.
Haec diversitas officii inde manavit, quod quidam affirmarent octavam Pentecostes esse celebrandam, aliis negantibus; quam controversiam in Gallia diversatus Berno abbas Augiensis, ut ipse testatur, cap. 3 libri de quibusdam rebus ad Missam spectantibus, agitari vidit, et in fine capitis tandem concludit celebrandam esse octavam Pentecostes.
Micrologus, cap. 16 libri de eccl. Observationibus, negat plane celebrandum esse festum sanctissimae Trinitatis, quia Dominici dies ejus honori deputati sunt, scribitque officium de sancta Trinitate fuisse compositum a Stephano Leodiensi, illudque repudiatum fuisse a sede apostolica; et Alexandrum papam requisitum de die sanctae Trinitatis, respondisse, juxta Ordinem Romanum nullum diem specialiter ascribi debere solemnitati sanctae Trinitatis, sicut [Col. 0392C] nec sanctae Unitatis, praecipue cum in omni Dominica, imo quotidie, utriusque memoria celebretur. Tamen, cum hoc festum habeatur in nostro Codice sancti Eligii, et in Sacramentariis editis ex Vaticano, non est dubium quin fuerit olim celebratum, sed postea intermissum, tandemque a Romanis pontificibus instauratum. Et miror sane id quod scribitur ab eodem Micrologo de Praefatione sanctae Trinitatis a Pelagio papa instituta, cum ait illam diebus Dominicis frequentari; nam in omnibus nostris Sacramentariis mss. et in Editis ex Vaticano, ejusmodi Praefatio in nulla Dominica (si octavam Pentecostes exceperis) reperitur, sed singulis Dominicis propria sua tribuitur Praefatio; qui sane codices mss. ipso Micrologo sunt antiquiores, qui proinde solam suae tempestatis usus in quibusdam Italiae locis rationem habuisse videtur, non satis explorato usu antiquiore. Quare ex his quae supra notata sunt ejusmodi [Col. 0392D] Nulli e Mss. nostris habent Praefationem hanc Dominica seu hebdomada secunda post Pentecosten. Praefatio videtur a Pelagio instituta ob festum sanctae Trinitatis.
[Col. 0392D] 402. Qui cum unigenito filio, etc. Recte Corippus, lib. de Laudibus Justini minoris:
403. Dedicatio basilicae sancti Nicomedis. Haec Missa non habetur in Editis, exstat tamen in omnibus aliis codicibus nostris mss., et apud Pamelium, [Col. 0392D] In Cod. Calensi legitur: Natale sancti Nicomedis [Col. 0393D] mart., consentiente secundo Theod. In Gemet.: Dedicatio sancti Nicomedis mart. In priori Theod.: Dedicatio eccl. sancti Nicom. In Cod. Reg. Suec.: Dedicatio basilicae sancti Nicomedis. in quo deest τὸ basilicae. In Codice Rhemensi obrepsit error in titulo; legitur enim Nicodimi, qui tamen abest ab [Col. 0393A] Orationibus ejusdem Codicis, in quibus legitur τὸ Nicomedis et Nicomede.
Haec dedicatio eodem die exstat in Martyrologiis Bedae, Usuardi et Adonis; et in Martyrologio ms. biblioth. Corb.: Romae, dedicatio sancti Nicomedis martyris, cujus martyrium XVII Kalend. Octobris ibidem celebratur. In Martyrologio Rabani: Kalend. Juniis, sancti Nicomedis martyris ecclesiae dedicatio: et in Martyrologio Notkeri eodem die: Romae, dedicatio sancti Nicomedis presbyteri et martyris, cujus martyrium XVII Kalend. Octobris celebratur. In Martyrol. ms. sancti Hieronymi fit quidem eodem die mentio sancti Nicomedis, sed non dedicationis ecclesiae: Romae, Juvenci, Cyrici, Nicomedis martyris, Exuperantii, Eracliae. In parvulo Martyrologio ms. Cod. Rhem. assuto: Kalend. Junii, dedicatio sancti Nicomedis in Thessalonica. Ubi haec verba, in Thessalonica, non spectant ad hanc dedicationem; sed quia hujus Martyrologii dies singuli unica linea comprehenduntur, cum ad finem lineae perventum [Col. 0393B] est, caetera a scriptore sunt omissa, quae ad haec vocabula spectant, quod planum est ex Martyrologio Rabani, in quo proxime post dedicationem sancti Nicomedis sequitur: In Thessalonica natale Octavii, et ex Martyrologio sancti Hieronymi, in quo statim post nominatos sanctum Nicomedem et caeteros subjungitur: in Thessalonica Luciae Virginis, etc. cum priorem nominasset in limine istarum Kalendarum sanctum Octavium, in Thessalonica sancti Octavii. Hujus Ecclesiae sancti Nicomedis mentio fit in concilio Romano I, sub Symmacho papa. Porro in Codice Ratoldi abbatis habetur, VI Idus Junii, natale sancti Medardi confessoris.
404. Natale sanctorum Primi et Feliciani. Hic dies festus non exstat in Cod. Rodradi, quemadmodum nec sequens.
405. Et quod illis contulit excellentia sempiterna. Legitur in Cod. Rhemensi: Et quod illis contulit excellentiam sempiternam, id est, meritum passionis [Col. 0393C] illorum, quod eis gloriam contulit sempiternam, fructibus nostrae devotionis applicetur.
Porro in Codicibus Ratoldi et Rhemensi habetur XVII Kalend. Julii natale sancti Viti, cui in Missali Romano adjunguntur Modestus et Crescentia.
406. Per quam. Lege ut in Cod. Ratoldi, per quem, ut referatur ad τὸ Domine; vel per quae, ut in Cod. Rhemensi, ut referatur ad τὸ mirabilia.
407. Denuntiatio jejuniorum. Denuntiatio illa jejuniorum olim fiebat in Missa post illa verba: Pax Domini sit semper vobiscum, et cum Spiritu tuo, ut videre est in Codice Rhemensi in Orationibus quotidianis ad Missas: Pax Domini sit semper vobiscum, et cum spiritu tuo. Post haec commonenda est plebs pro jejunio primi, quarti, septimi et decimi mensis temporibus.
408. Die vero Sabbati, etc. Juxta sanctum Leonem papam, serm. 9 de jejunio septimi mensis: 403 Sabbato vero, apud beatum Petrum apostolum vigilias celebremus.
[Col. 0393D] 409. Mensis IV, feria IV. In Editis male legitur: Feria IV mensis septimi, hoc est Septembris.
410. Si post hebdomadam Pentecostes advenerit. Haec non reperiuntur in Editis, nec in aliis Codicibus nostris mss. Quae tamen scripta sunt juxta morem illorum temporum, in quibus celebrabatur jejunium mensis quarti hebdomade secunda Junii, ex quo saepe contingebat hoc jejunium peragi post hebdomadem Pentecostes, ut videre est in concilio Moguntino sub Carolo Magno, in quo XXX episcopi et XXV abbates [Col. 0394A] convenerunt, can. 34: Similiter in mense Junio Hebdomada secunda, feria 4 et 6, et Sabbato jejunetur usque ad horam nonam. Quod citatur a Burchardo, lib. II, cap. 14, sed contractius; et a Micrologo, cap. 24 et 25, de Observationibus eccl. Sed videtur intelligere aliud concil. Moguntinum, cum ait illud fuisse sub Henrico secundo celebratum, eique interfuisse duodecim episcopos. Idem statuitur in concilio Rothomag. celebrato anno 1072. Item quatuor temporum observatio competenti tempore secundum divinam institutionem communi observantia a nobis servetur, id est prima hebdomada Martii, secunda Junii, etc., ut refert Ordericus, lib. IV Hist. eccl. Haec pro ratione temporum illorum. Fuit sane antiquior usus jejunii hujus celebrandi in ipsa Pentecostes hebdomade, ut clarum est ex sancto Isidoro, lib. I de Offic. eccl., cap. 37, et sancto Leone papa, serm. 1, 2, 3 et 4, de jejunio Pentecostes: qui tandem in Ecclesia revixit auctoritate Gregorii VII, ut docet Micrologus, cap. 25, et Urbani II, in concilio Claromontano, in [Col. 0394B] quo sic statuitur: Jejunium secundum semper in hebdomade Pentecostes celebretur, ut refert Ordericus Vitalis, lib. IX Hist. eccl. Sic olim jejunium primum quatuor temporum peragebatur in hebdomade prima mensis Martii, ut videre est eodem can. concilii Moguntini supra citati: Constitutum est ut quatuor tempora anni ab omnibus cum jejunio observentur, id est in mense primo, Hebdomada prima, etc. Et concilio Rothomagensi supra citato: Communi observantia observetur a nobis, id est prima Hebdomada Martii. Sed postea idem Gregorius VII transtulit illud in hebdomadem primam Quadragesimae, ut docet Micrologus, cap. 24, et ita statutum est in concilio citato Claromontano: Omni tempore primum jejunium quatuor temporum prima hebdomada Quadragesimae celebretur, ut refert Ordericus Vitalis libro citato.
411. Post benedictiones. Id est, post recitatum hymnum trium puerorum: Benedicite omnia opera Domini Domino, etc.
[Col. 0394C] 412. Natale sanctorum Gervasii et Protasii. In Codicibus Rhemensi et Ratoldi, pridie hujus festi, est vigilia eorumdem sanctorum cum eodem officio in utroque Codice, cujus prima Oratio et super oblata sunt ut in Missa Ambrosiana, in vigilia eorumdem sanctorum.
413. Sanctorum martyrum, etc. In Codicibus Rodradi et Ratoldi est alia Missa [Col. 0393D] Et in Cod. Reg. Suec. In Ed. Pamel. haec legitur, sed intra uncinos contenta. .
414. Intercessione beatorum, etc. In Missa Ambrosiana legitur: Protasio et Gervasio martyribus. Ubi nota Protasium priorem Gervasio nominari, quod semper fit in utraque Missa liturgiae Ambrosianae, et in Codice Rodradi, etsi vulgo sanctus Gervasius 404 praeponatur. In Cod. Rhemensi haec verba, et intercessione, desiderantur.
415. Fulciatur. In Missa Ambrosiana, et in Codice Rhemensi legitur, firmetur.
416. Vigilia [Col. 0393D] Ante hanc vigiliam legitur in vet. Sacramentario [Col. 0394D] Romano, saeculo nono saltem exarato, nunc in bibliotheca Vallicellana Patrum Oratorii Romae asservato: Mense Junio die 22 sanctorum martyrum MCCCCLXXX, quorum vigilia cum silentio et jejunio est celebranda, et concessum est eis pro illo uno die annum dimittere in poenitentia. Quae observo ob antiquum indulgentiae concessae exemplum. sancti Joannis Baptistae. In Cod. Rhemensi legitur: In jejunio sancti Joannis Baptistae.
417. Exhibentes solemne jejunium, etc. In Codice [Col. 0394D] Rhemensi habetur quidem eadem Praefatio, sed paulo fusior, multisque verbis immutatis.
418. In prima missa de nocte. Ita in Cod. Rhem. In Cod. Rodr. et Rat. legitur, in prima mane; apud Pamelium, in mane prima. Missa non exstat in Editis nec in liturgia Ambrosiana. Alcuinus, lib. de Offic. eccl., cap. de sancto Joanne, ait tres Missas in festo sancti Joannis Baptistae celebrari, inter quas recenset Missam de vigilia, quae proinde, et quia jejunium celebre erat, dicebatur post solis occubitum, in quo pro more [Col. 0395A] ecclesiastico dies festi tunc incipiebant; rationemque reddit in hunc modum: Ideo tres Missae celebrantur in festivitate sancti Joannis, quia tribus insignibus triumphis excellenter refulsit; ad hoc enim venit, ut viam Domino praepararet exemplo suae conversationis, qui triumphus celebratur in vigilia ejusdem. Per ministerium baptismi claruit insignis; hujus ministerii triumphus in prima Missa recolitur. Nazaraeus permansit in utero matris; hoc donum recolitur in die. Idem videtur in Ordine Romano: Ideo tres Missae celebrantur, id est, una in vigilia ejusdem, duae in die nativitatis ejus, quia tribus triumphis refulsit insignis; id est, officio Praecursoris, Baptistae ministerio, et quia Nazaraeus in utero matris remansit.
419. Et adhuc clausus in utero, etc. Ita praeclare Ennodius, in dictione Maximo episcopo missa: Cujus senior gratia, quam natura, dum ante lucis ingressum pii vatis implesset officium, lumen vitae hujus virtute signavit. Et Prudentius in Apotheosi:
420. Qui et genitricis, etc. Praeclare Ennodius, dictione supra citata: Nam uno eodemque tempore et matrem fecunditate nobilem fecit, et inofficiosa genitoris labia in loquelam pristinam usu remeante commovit. In Cod. Rhem. sequitur vigilia sanctorum Joannis et Pauli, quae in aliis Codicibus nostris mss. desideratur.
421. Natale sancti Leonis papae. Hoc festum abest a Cod. Rhemensi.
422. Ut animae famuli tui Leonis haec prosit oblatio. Ita in Editis, in Codice Ratoldi, et apud Pamelium. Subaudi Ad gloriam, vel, Ad honorem, ut explicat Innocentius III, de Celebratione Missarum, cap. 6, § 3. In Codice Rodradi legitur: Ut intercedente beato Leone haec nobis prosit oblatio. In Missali Romano, ut intercessione beati Leonis, etc.
423. Vigilia sancti Petri. In Codicibus Rodradi, [Col. 0395C] Ratoldi, et Rhemensi duplex 405 exstat Vigilia. Secunda est in nocte. Geminas hujus festi vigilias notat Amalarius, lib. de Ordine Antiphonarii cap. 69: Ex Romano Antiphonario posui duas vigilias in nostro Antiphonario. Primam solet apostolicus facere in initio noctis, quae fit sine Invitatorio, quoniam ea hora non invitatur populus ad vigilias. Populus enim invitatur ad vigilias ea hora noctis de qua dicebat David propheta: Praeveni in maturitate, et clamavi. Ubi maturitas accipitur pro media nocte, ut idem explicat Amalarius ex sancto Augustino.
424. Quando Apostolicus, etc. Haec verba desiderantur in Excusis, et in aliis Codicibus nostris mss. Haec autem verba huic diei conveniunt, in quo est duplex Missa, tum sancti Leonis, tum vigiliae apostolorum: et pontifex aliquando duas Missas, aliquando unam pro devotione faciebat. Olim enim uni sacerdoti plures Missas canere licebat. Sic papa olim, ut infra videbitur in solemnitate apostolorum Petri [Col. 0395D] et Pauli duas Missas faciebat, alteram apud sanctum Petrum, alteram apud sanctum Paulum. Nec obstat quod sanctus Leo, epist. 80, Missarum celebrationem eodem die iterari prohibeat, nisi ob angustias Ecclesiae omnis populus sacrificio interesse non potuerit; nam ejusmodi decretum videtur esse de una et eadem Ecclesia, quod etiam non erat amplius in usu tempore quo hic liber Sacramentorum scriptus est.
425. Non lavat os. Non tam propter periculum, ne pauxillum aquae casu interfluat, quam quia id [Col. 0396A] minime necessarium est. Si enim propterea a sancta communione esset abstinendum, hoc saepe Satanae malitia contingeret, ut scribit Timotheus patriarcha Alexandrinus in canone, interrogatione 15.
426. Apostoli tui Petri fide et nomine consecrasti. Cum videlicet Christum Dei vivi Filium esse confessus est, et Petri nomen a Christo accepit, Matth. XVI, ubi in textu Graeco πέτρος est petra; nam apud Graecos πέτρος petram significat, ut clarum est ex Hesychio, et videtur apud Sophoclem in Oedipode Colonaeo circa initium:
427. Natale ejusdem Petri et Pauli. In Cod. Rodradi legitur: Natale sancti Petri. In Cod. Rhem.: Natale sancti Petri proprie.
428. Pontificium. Pontificium est potestas. Vide superius observata.
[Col. 0396B] 429. Natale sancti Pauli. Ita in Editis et in aliis Codicibus nostris mss., quemadmodum et in Ordine Romano. At in Missali Romano est Commemoratio sancti Pauli apostoli. Micrologus, cap. 42 hujus festi translationem attribuit sancto Gregorio; id est, cum olim utraque solemnitas in die sancti Petri ageretur. Etenim papa eo die bis olim sacris operabatur, primo in basilica sancti Petri, secundo in basilica sancti Pauli, ut liquet ex Prudentio in Peristephano, carm. 12.
430. Praefatio et benedictio quae supra. Ita in Excusis, in quibus nulla est hic benedictio, sicut nec in toto volumine [Col. 0395D] Cum haec etiam legantur in Edit. Vatic. et in Gussanv., in quibus tamen nullae reperiuntur Benedictiones, inde necessario colligitur Codicem ex quo prius prodiit liber Sacramentorum, accurante Angelo Rocca, mutilum fuisse, aut ejus jussu a typographis omissas fuisse Benedictiones quas noster Codex habet. .
431. Octava Apostolorum, etc. Haec octava non exstat in Codice Rodradi. Porro in Codice Ratoldi abbatis IV Nonas Julii, sequitur: [Col. 0396D] In Cod. Gemet. idem legitur; sed officium est diversum. In utroque Theod. hoc festum notatur, at in secundo dicitur: Natale sancti Martini. In illo Missa eadem est ac in Gemet.; in priori vero utraque, scilicet tam quae habetur in Cod. Ratoldi quam quae in Gemet., continetur. Translatio sancti Martini, quo die celebratur etiam ejusdem sancti ordinatio, et Ecclesiae ejusdem dedicatio, ut videre est in Kalendario affixo huic Ratoldi Sacramentario: IV Nonas translatio sancti Martini, et ordinatio et dedicatio basilicae ipsius; et in Martyrologio Rabani eodem die: IV Nonas in Gallia Turonis civitate, ordinatio episcopatus, et translatio corporis sancti Martini episcopi et confessoris, et dedicatio basilicae ipsius. Idque ex doctrina sancti Gregorii Turonensis, qui lib. II Hist. Franc., cap. 14, scribit triplicem hanc solemnitatem hoc die celebrari: Solemnitas enim [Col. 0396D] ipsius basilicae triplici virtute pollet, id est dedicatione templi, translatione corporis sancti, ordinatione ejus episcopatus. Hanc enim IV Nonas Julias observabis, depositionem vero ejus tertio Idus Novembris esse cognosces. Qui idem scribit lib. IV de Miraculis sancti Martini, cap. 6. Ita in Martyrologio Adonis; sed in Martyrologio Usuardi nulla fit mentio dedicationis ecclesiae.
Haec autem ecclesia sancti Martini est quam aedificavit sanctus Perpetuus Turonensis episcopus super sepulcrum sancti Martini, deturbata priori ecclesia, [Col. 0397A] quod angustior esset, ut docet idem sanctus Gregorius Turonensis, cap. citato, et lib. X, cap. 31, et Sidonius, lib. IV, epist. 18, qui ad preces ejusdem sancti Perpetui composuit epigramma hujus templi parietibus incidendum, cujus clausula est ejusmodi:
432. Septem fratrum. Filiorum sanctae Felicitatis videlicet. In Missali Romano adduntur sanctae Rufina [Col. 0397C] et Secunda sorores, quae non habentur in Excusis, neque apud Pamelium, neque in aliis Codicibus nostris mss.
In Codice Ratoldi eodem die sequitur: Vigilia sancti Benedicti abbatis. Oratio: Concede, quaesumus, Domine, alacribus animis, beati Benedicti confessoris tui solemnia celebrare, etc. Super oblata: Oblatio confessoris tui Benedicti honore, etc. Ad Complendum: Quos coelestibus, Domine, recreas alimentis, etc. In eodem Codice die sequenti ita habetur: V Idus Julii, natale sancti Benedicti, quemadmodum in Codicibus Rhemensi et Rodradi, in quibus Missa est de communi unius abbatis, intercessio, etc., cum reliquis, ut in Missali Romano. At in Codice Ratoldi haec habetur Missa: Omnipotens sempiterne Deus, qui hodierna luce carnis eductum ergastulo sanctissimum confessorem tuum Benedictum sublevasti ad coelum, etc. Super oblata: Oblatis, Domine, ad honorem beati Benedicti confessoris tui placare muneribus, etc. Praefatio: Et gloriam tuam profusis precibus exorare, [Col. 0397D] etc. Ad Complendum: Fidelium tuorum, quaesumus, Domine, vota serenus intende; et interventu beati Benedicti, cujus depositionis diem celebramus, etc. Non tamen propterea existimandum est natale sancti Benedicti in hanc diem fuisse translatum propter Quadragesimam, quia in eodem Codice Ratoldi exstat ejusdem sancti Benedicti natale XII Kalend. Aprilis, sub hoc titulo: XII Kalend. Aprilis, natale sancti Benedicti abbatis, [Col. 0397D] In nostris quoque Mss. duplex sancti Benedicti festum assignatur, ejus sc. depositio XII Kal. Aprilis, et V Idus Julii natale seu translatio. In Praefatione Missae fit commemoratio obitus illius: Honorandi Patris Benedicti gloriosum celebrantes diem, in quo hoc saeculum triste deserens ad coelestis patriae gaudia migravit aeterna, etc. Quemadmodum et in Oratione post communionem: Perceptis, Domine, Deus noster, salutaribus [Col. 0398A] sacramentis, humiliter deprecamur, ut, intercedente beato confessore tuo Benedicto atque abbate, quae pro illius venerando agimus obitu nobis proficiant ad salutem.
Quare sciendum est olim in die translationis reliquiarum diem depositionis celebratum fuisse, nulla translationis facta mentione, ut infra videbitur in translationibus sanctorum Remigii et Vedasti; ac proinde Orationes sive Missa superius productae opinionem de translatione corporis sancti Benedicti in Floriacense monasterium labefactare non possunt, de qua fuse egimus in nostris observationibus ad Martyrologium Benedictinum. In eodem Codice Ratoldi Dominicam quartam post Pentecosten excipit octava sancti Benedicti, cujus Missa est de communi unius abbatis, ut in Missali Romano. In eodem Codice sequitur: XII [Col. 0398D] Nostri Codices exhibent hoc festum. In Theod assignatur alia Missa. Kalend. Augusti, natale sanctae Praxedis, quae in prima Missae Oratione martyr appellatur: Da, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui beatae Praxedis martyris tuae natalitia colimus, [Col. 0398B] etc. Aliter tamen vulgo existimatur. In eodem Cod. sequitur: X Kalend. August., nat. sancti Apollinaris.
433. Sancti Jacobi apostoli. In Missali Rom. hic habetur commemoratio sancti Christophori martyris, cujus nulla mentio fit in nostris Codicibus tam editis quam mss.
In Cod. Ratoldi haec sequuntur: Eodem die natalis sancti Cucuphatis martyris. Martyrium passus est Barcinone in Hispania. Unde Prudentius in Peristephano:
Ejus corpus postea translatum est in monasterium [Col. 0398D] sancti Dionysii secundo a Lutetia Parisiorum lapide, ubi adhuc videtur in capsa, in apside ejusdem ecclesiae conditum, ejusque passio exstat in breviario, et veteribus lectionariis ejusdem coenobii. De hac translatione agit Notkerus ibidem: Cujus corpus a Christianis ibidem tunc temporis sepultum, sed postmodum inde translatum non longe a civitate Parisiaca in ecclesia beatorum martyrum Dionysii, Rustici et Eleutherii translatum, et usque ad haec Normannorum tempora omni cum honore cultum est. Hujus martyris mentio fit in Martyrologio ms. sancti Hieronymi: In Hispania, Barcilona civitate, passio sancti Cucufatis martyris.
434. Sancti Felicis. Ita in Excusis. In Cod. Rodradi: [Col. 0399A] [Col. 0399D] Ita quoque in Calensi et in Cod. Reg. Suec. In Gemet., post festum sancti Felicis, legitur, eodem die, nat. sanctorum Simplicii, Faustini et Beatricis. Ita se habet Edit. Pamel. Jungitur sanctus Felix cum caeteris in Kalend. Rom. Sancti Felicis et Simplicii, Faustini et Beatricis. Missa tamen est tantum de sancto Felice, eadem cum Codice sancti Eligii. In Cod. Rhem. habetur: V Kalendas Augusti, natale sanctorum Simplicii, Faustini. In eorum Orationibus reperitur etiam nomen sanctae Beatricis. Postea sequitur in eodem codice: IV Kalendas Augusti natale sancti Felicis, cum sua Missa, cujus prima Oratio est: Sancti Felicis, Domine, martyris tui confessio recensita conferat nobis piae devotionis augmentum, etc. Super oblata: Hostias pro commemoratione sancti Felicis, etc. Ubi legendum est: Hostias tibi, Domine, pro commemoratione, etc. Post communionem: Repleti cibo potuque coelesti, etc. At in Cod. Ratoldi habetur, IV Kalend. August. natale sanctorum Felicis, Simplicis (lege Simplicii) Faustini, et Beatricis, cum iisdem Orationibus, quae sunt in Cod. Rhem. Postea sequitur in eodem Codice Ratoldi: Item propria Missa sancti Felicis, cujus Oratio super oblata est ejusmodi: [Col. 0399B] Accepta sit in conspectu tuo, Domine, nostra devotio, etc. Reliqua, ut in Cod. sancti Eligii.
Hic autem Felix [Col. 0399D] In Kalend. Rom. dicitur sancti Felicis papae. est sanctus Felix II, subrogatus Liberio exsulanti, papa, qui a Constantio Constantini Magni filio Ariano ob fidem catholicam a sua sede dejectus martyrio coronatus est, ut videre est in Martyrologiis Romano, Usuardi, Rabani, et Notkeri, qui duo ultimi scribunt eum fuisse capite truncatum. De eo haec habet Martyrologium ms. bibliothecae Corbeiensis: Romae via Aurelia sancti Felicis episcopi et martyris, sub Constantino (lege Constantio) filio Constantini. In Martyrologio sancti Hieronymi nulla fit illius mentio hac die, sed 409 tantum cujusdam in Africa Felicis. Sed his contraria leguntur in excerptis ex Vita sancti Athanasii in Bibliotheca Photii, n. 258: Καὶ ἀντιχειροτονεῖται Φῆλιξ, ὃς παραχρῆμα μὲν ποινῇ θεηλάτῳ τῇ τῶν ὀφθαλμῶν πηρώσει ὑποβάλλεται. ὕστερον δὲ καὶ λοιμικῇ νόσῳ κατασχεθεὶς διαφθείρεται. Id est: Pro illo (Liberio) ordinatur Felix, qui statim divinitus immissa oculorum [Col. 0399C] caecitate plectitur, et postea peste consumptus interiit. Sed haec falsitatis suspicione non carent, quia veteres historiae ecclesiasticae scriptores, Socrates, Theodoretus et Sozomenus, nihil simile scripserunt. Vide Baronium, tom. III Annal., ad ann. 357.
435. Et quos. Optime. Et sic construendum: Et nos quos propriae actionis pondus, etc. In Missali Romano legitur et quia.
436. Sennes. In nominandi casu recte satis. Siquidem in Martyrologiis sancti Hieronymi, Rabani et Notkeri, in genitivo legitur Sennis. Ita ut hoc nomen sit pro cujusque arbitrio aut declinabile, aut indeclinabile. [Col. 0399D] In Kalend. Rom. legitur: sanctorum Abdon et Sennes. Porro in Cod. Ratoldi sequitur: II Kalend. Augusti, nat. sancti Germani. Quod de sancto Germano antistite Antissiodorensi est intelligendum.
437. Ad sanctum Petrum ad vincula. In Cod. Rhem. additur: Et catenae ejus osculantur ipso die. In appendice Rodradi: Et catenas ejus osculando (leg. oscutantur). Item ipso die, natale Machabaeorum. In Martyrologiis Rom. Bedae et Usuardi: Dedicatio sancti Petri ad [Col. 0399D] Vincula. In Martyrologiis sancti Hieronymi et Rabani: Romae, dedicatio primae ecclesiae a beato apostolo constructae et consecratae. In Martyrologio Notkeri: Romae statio ad sanctum Petrum ad Vincula, quam ecclesiam ipse primus in Europa primam construxit, et [Col. 0400A] consecravit. Hinc capienda sunt illa sancti Leonis papae, serm. de Machabaeis: Duplex enim causa laetitiae est, in qua et natalem ecclesiae colimus, et martyrum passione gaudemus.
In Cod. Ratoldi hic habetur Missa duplex: prior sancti Petri, altera sanctorum Machabaeorum, ut in Cod. Rodr. Sed Missa Machabaeorum est in appendice. In Cod. Rhemensi una habetur Missa Machabaeorum, nulla sancti Petri, etsi titulus solemnitatis sancti Petri in eo praecedat titulum celebritatis Machabaeorum [Col. 0399D] In Cod. Reg. Suec. nulla est Machab. memoria, nec in Kalend. Rom. In Gemet. et altero Theod. legitur VII fratrum martyr. cum matre, dissimulato Machabaeorum nomine. .
438. Sancti Sixti. Ita legitur in Codicibus Rhemensi, Rodradi et Ratoldi; et ita legit sanctus Hieronymus, lib. I adversus Pelagianos: Quod librum Xysti Pythagorici hominis absque Christo atque ethnici, immutato nomine Sixti martyris et Romanae Ecclesiae episcopi, praenotavit. Ita etiam scribitur in Martyrol. ms. sancti Hieronymi. Ita etiam in Martyrol. ms. biblioth. Corb. et in Martyrologiis Rabani et Notkeri; [Col. 0400B] vulgo tamen dicitur [Col. 0400D] Sic legitur in Cod. Reg. Suec. et apud Pamelium, necnon in vet. Missali Gothico, ubi exstat Missa in natale sancti Sixti papae urbis Romae. Xystus, ut in parvulo Martyrol. ms. Biblioth. Corb. et apud Eusebium, lib. VII Hist. Eccl., cap. 8. ξύστος
439. Praefatio uvae. —Id est, Praefatio ad uvam benedicendam, quae tamen Praefatio hic desideratur, quemadmodum etiam in Cod. Rodradi presbyteri, [Col. 0400D] In duobus Theod. legitur etiam Praefatio uvae; nec tamen habetur. Eodem modo legitur apud Pamel. et in Cod. Reg. Suec., ubi tamen Praefatio deest. Benedictionem autem uvae continent laudati Codices. quamvis haec eadem verba in eo reperiantur, quae desiderantur in Codicibus Ratoldi et Rhemensi.
440. Benedictio uvae. —Haec desunt in Codice Rhemensi. In Cod. Ratoldi additur, sive fabae. Eodem die in Graecorum Euchologii fine 410 exstat uvae Benedictio sub eadem fere verborum formula.
Consuetudo sane vetus fuit Ecclesiae uvam maturam et fabas benedicere in altari ex institutione Eutychiani papae, ut patet ex Pontificali Damasi: Hic instituit fruges fabae et uvae in altario benedici, et ex Martyrologiis Rabani et Notkeri. In concilio Carthag. III, c. 3, frumenti et uvae mentio fit, quae in altari benedicantur, juxta versionem Graecam et veteres Codices, quemadmodum in concilio Trullensi, [Col. 0400C] can. 28: Primitiae uvae et frumenti offerantur in altari benedicendae sua peculiari Benedictione. Et in can. 5 apostolorum, juxta veterem interpretationem: Offerre non liceat aliquid ad altare, praeter novas spicas vel uvas. Constantinopoli offeruntur uvae in altari templi Blachernarum a patriarcha in die dormitionis sanctae Mariae, ut refert Theodorus Balsamo in citatum canonem. Porro in Cod. Rhem., VII Idus August., habetur Missa de sancto Donato episcopo.
441. Cyriaci Martyris. —Ita in Excusis et in aliis Codicibus nostris mss. In Missali Rom. adduntur Largus et Smaragdus.
442. In prima Missa de nocte. —Haec Missa non exstat in Excusis. Habetur tamen in aliis codicibus nostris mss. et apud Pamelium. In Cod. Ratoldi legitur in prima tantum In Codicibus Rodradi et Rhem. In prima Missa. Apud Pamelium, In primo mane. Itaque illud de nocte, non ita stricte accipiendum est.
443. Replente. —Recte. Ita in aliis Codicibus [Col. 0400D] nostris mss. vulgo habetur Repleti.
444. In die solemnitatis hodiernae. —In Cod. Rhem.: In die solemnitatis hodiernae, qua beati Laurentii hostiam tibi placitam, et castum corporis, etc. leg. et holocaustum corporis [Col. 0400D] In priori Theod. legitur eadem Praefatio, ubi nihil mutandum mihi videtur, optimo enim sensu legitur: Hostiam tibi placitam et castam corporis. . . suscepisti. At male Codex Rhemensis habet, castum. [Col. 0401D] Ex his discimus non facile mutandos correctionis gratia veteres libros. .
[Col. 0401A] 445. Oblatus est. —Ita in Codice Ratoldi abbatis. In Excusis legitur Oblata est, non ita recte.
446. Votiva. —Id est devota, Deo oblata, et consecrata.
447. Sancti Tiburtii. —In Miss. Rom. additur Susanna.
448. Auxilium nobis tuae propitiationis adfore precamur. —In Cod. Rhem. legitur: Auxilium nobis tuae propitiationis acquirimus.
449. Quoniam credimus, etc.—In eodem Cod. legitur: Nec desperamus de venitate quam per eos qui tibi placuere deposcimus. Ubi τὸ venitate, id est, venia, aut certe legendum est: venia quam a te per eos qui tibi placuere deposcimus, ita ut haec ab amanuensi confusa fuerint.
450. Vitae praesentis auxilium et futurae. —Id est, auxilium ad praesentem vitam recte ducendam, et ad futuram capessendam.
451. Sancti Hippolyti. —In Missali [Col. 0401D] Non ita nostris in Codicibus. Romano ei Sanctus Cassianus martyr Fori Sempronii adjungitur, [Col. 0401B] de quo Prudentius in Peristephano.
411 452. Et tuam Clementiam, etc.—In Cod. Rhem. est alia Praefatio: Quia non sotum malis nostris bona retribuis, sed et miseris uberiora dona concedis, qui digne pro nobis possint intercedere, contulisti; ut quod nostra scientia non habebit, intercessio supplicaret gratia justorum. Sed haec corrupta sunt, et primo legendum est: Sed ut miseris uberiora dona concedas, sanctos tuos, qui digne, etc. Secundo, pro scientia legendum est sufficientia.
453. Eusebii confessoris. —Quia multis tormentis pro fide orthodoxa toleratis superstes fuit, eadem ratione confessor appellatur qua supra sanctus Felix Nolanus.
454. Vigilia Assumptionis, etc.—Haec Vigilia in Codice Rhemensi desideratur.
455. Faciat. —Ita in editis et in Codicibus Rodradi, et Ratoldi, et apud Pamelium. In Missali Romano legitur facias.
[Col. 0401C] 456. Assumptio sanctae Mariae. —Hoc festum [Col. 0401D] Hoc festum olim celebratum esse XV Kal. Feb.; hoc est 18 Januarii optime probat Mabillonius, lib. II de Liturgia Gallic., pag. 118. In Lectionario Luxov. notatur post Dominicam secundam ab Epiphania, [Col. 0402D] et in Missali Gothico inter Epiphaniam et sanctae Agnetis natale. Consule notas et observationes Mabillonii. a Codino, lib. de Officiis palatii, et a Theodoro Balsamone in canonem tertium apostolorum dicitur κοίμησις τῆς ὑπεραγίας θεοτόκου, id est, dormitio sanctissimae Deiparae; in novella Emmanuelis Comneni imperatoris appellatur ὑπερένδοξος τῆς ἁγίας θεοτόκου μετάστασις, id est, gloriosissima sanctae Dei matris emigratio, et in Euchologio Graecorum ἡ σεβασμία μετάστασις τῆς ὑπεραγίας δεσποίνης ἡμῶν θεοτόκου καὶ ἀεὶ παρθένου Μαρίας, id est, emigratio veneranda sanctissimae Dominae nostrae Dei Genitricis et semper virginis Mariae.
457. Veneranda nobis, etc.—Haec Oratio est ad Processionem seu Collectam, cum postea sequatur Oratio ad Missam.
458. Inter quas intemerata, etc.—Haec contractius habentur in Codice Rhemensi.
459. Deus qui per, etc.—Ita in Cod. Ratoldi, in quo tamen quarta pars adjicitur ante conclusionem praeter consuetudinem harum benedictionum episcopalium, [Col. 0401D] quod et alibi non semel in eodem Codice occurrit.
Porro in Codice Rhemensi sequitur octava sancti Laurentii. Orationes ut apud Pamelium. Praefatio: Beati Laurentii natalia repetentes, cui fidem confessionemque non abstulit ignis ingestus, etc., ut in liturgia Ambrosiana. Habetur etiam haec octava in Cod. Ratoldi, cujus prima Oratio: Iterata festivitate beati Laurentii, etc., aliae orationes, et Praefatio ut in Codice Rhem.
[Col. 0402A] 460. Sancti Martyris tui Agapiti, etc.—In Codicibus Rodradi et Ratoldi habetur haec Oratio: Laetetur Ecclesia, etc., ut in Missali Romano.
Porro in Codicibus Rhemensi et Ratoldi sequitur: XIV Kalend. Septemb. natale sancti Magni. [Col. 0402D] In priori Theod. habetur festum seu nat. sancti Magni mart., at IX Kalend. Septembris. In Gemet. vero XIV Kalend. ejusdem mensis. Eodem die in Martyrologio Romano: Anagniae, sancti Magni episcopi et Martyris, qui in persecutione Decii necatus est. Fuit et alius Magnus tantum martyr, non episcopus, de quo eodem die agit Petrus in catalogo, lib. VII, cap. 76, et Martyrologium ms. sancti Hieronymi: Et natale sancti Magni martyris. Hic et Andreas appellatur, cumque multis aliis passus est, ut videre est in Martyrologio Usuardi: Natale sancti Magni, seu sancti Andreae martyris cum sociis suis duobus millibus quingentis nonaginta septem. Et in Martyrol. ms. biblioth. Corb. Natale sancti Magni, seu Andreae martyrum (lege martyris) cum sociis suis duobus millibus quingentis nonaginta septem. In Kalendario libri Sacramentorum Ratoldi abbatis mentio fit 412 etiam ejusdem sancti Magni martyris, sed Andreae [Col. 0402B] nomine suppresso: Sancti Magni cum sociis suis MMDXCVII. Qui quamvis hic martyr non appelletur, id tamen internosci potest ex circumstantiis. In parvulo Martyrologio Codici Rhemensi assuto mentio fit sancti Magni sine adjuncto, in hunc modum: Et natale sancti Magni. De hoc autem ultimo puto nostra Sacramentaria esse capienda, cum in eorum Collectis martyr duntaxat appelletur, episcopus neutiquam. Collectae utriusque Codicis similes sunt et communes.
461. Sancti Timothei martyris. —Ita in Excusis et in Codicibus Rodr. et Rhem. Sed in Cod. Rat. hic duae sunt missae, prior sancti Timothei, altera sancti Symphoriani, nulla facta mentione sancti Hippolyti, de quo in Missali Romano conjunctim cum aliis.
462. IX Kalend. Septemb. sancti Bartholomaei. —Hoc festum hoc die annotatur in omnibus antiquis Martyrologiis, et in Codicibus nostris mss. Rodradi [Col. 0402C] et Rhem. Sed in Cod. Rat. assignatur VIII Kalend. Sept., quo Romae celebratur, quod eo die corpus ejus sit translatum in insulam Tiberinam; qua de re vide Baronium. Puto tamen Codici Ratoldi mendum obrepsisse unius notae defectu, quia in ejus Kalendario hoc festum notatur IX Kalend. Septemb.
463. Non deseris. —Ita in Codice Ratoldi. At in Cod. Rhem. legitur Non deserens. Porro in Codicibus Rhem. et Ratoldi sequitur: VI Kalend. Septemb., natalis sancti Rufi. [Col. 0402D] Codices nostris meminerunt quoque sancti Rufi Idem officium est in utroque Codice, et Orationes sunt vulgares. In Oratione super oblata utriusque Codicis hic sanctus Rufus martyr appellatur: Oblatis, quaesumus, Domine, placare muneribus, et intercedente beato Rufo martyre tuo, etc.
Hic martyr fuit Capuae, discipulus sancti Apollinaris primi Ravennatis episcopi. De eo Martyrologium Usuardi hoc die: Apud Capuam, natale sancti Rufi martyris, quem docuit beatus Apollinaris Petri apostoli discipulus, cum esset patriciae dignitatis. Martyrologium [Col. 0402D] Adonis addit et baptizavit. Martyrologium Notkeri: Apud Capuam nativitas sancti Rufi martyris docti et baptizati a sancto Apollinare. Martyrolog. ms. biblioth. Corb.: Apud Capuam, natale sancti Rufi martyris. Martyrologium ms. sancti Hieronymi: In Capua, sanctorum Rufi, Magni. Kalendarium ms. Sacramentarii Ratoldi abbatis: In Capua, natale sancti Rufi martyris. Martyrologium parvum Sacramentario Rhemensi annexum: In Capua, natale sancti Rufini (lege Rufi) martyris. Quae omnia [Col. 0403A] non dissident a memorati hujus sancti Rufi Missa, in qua duntaxat martyr (ut antea monui) appellatur, non episcopus, etsi in Martyrologio Romano episcopus et martyr appelletur: Capuae in Campania, sancti Rufi episcopi et martyris, etc. In quo statim subjungitur: Ibidem, sanctorum martyrum Rufi et Carpophori, qui sub Diocletiano et Maximiano passi sunt. Sed alibi non legitur hunc Rufum episcopum fuisse nec in Vita sancti Apollinaris apud Surium, nec duos Rufos illius civitatis martyres fuisse.
464. Beatum Augustinum, etc.—In Codice Rhemensi est alia Praefatio in hunc modum: Et omni loco et tempore omnipotentiae tuae gloriam celebrare: per quod pietatis officium in commemoratione beati Augustini confessoris tui atque pontificis sacrificium tibi laudis offerimus, et magnificentiam tuam in mortificatione ipsius adoramus, tua in omnibus operante virtute, ut, nullis illecebris corporis, nulla promissa blandimentorum fallacium virtute, tuo ignitus Spiritu vinceretur 413 amore, etc., ut in nostro Codice [Col. 0403B] beati Eligii. Haec autem ultima verba corrupta sic castiganda sunt: Ut nullo promissorum blandimentorum fallacium, virtute tui ignitus Spiritus, vinceretur amare.
465. Intercessio, Domine, etc. In Codicibus Rodradi et Ratoldi alia exstat oratio: [Col. 0403D] Habetur in utroque Theod. Deus, qui beatum Hermetem martyrem tuum virtute constantiae, etc., ut in Missali Romano. Hujus meminit Agobardus, epist. ad imper. Ludovicum: Pensate, pensate, fratres, quam longe est mens vestra ab illa petitione qua in celebrationibus Missarum soletis dicere Deo, non voluntate, sed voce: Da nobis pro amore tuo prospera mundi despicere, et nulla ejus adversa formidare.
466. Quas sancti Hermetis, etc. In Codice Rhemensi legitur: Quas sancti Hermetis confessoris tui confessione praesenti confidimus adjuvandas. Per Christum.
467. Exaudi nos, Deus, etc. In Codicibus Rodradi et Ratoldi sunt aliae in hac Missa Orationes, eaeque [Col. 0403C] vulgares.
468. Ab ipso in Spiritu baptizatus. Nota sanctum Joannem Baptistam ab ipso Christo fuisse baptizatum.
469. Frueretur. In Codice Rhemensi legitur servaretur.
470. Deinde capitalem sententiam subiit, etc. In eodem Cod. haec aliter leguntur: Exinde capite plectitur qui plus erat quam propheta. Quia Judaei Christum, qui Dominus et caput prophetarum est, amiserunt. Joannes autem et fidelis pronuntiatus implevit officium praecursoris, ut Redemptorem mundi, quem superius digito demonstraverat, etiam ad inferos pretiosa morte praecederet.
In eodem Codice, et in Cod. Ratoldi sequitur: Kalend. Septemb., natale sancti Prisci. [Col. 0404D] Ita in Gemet et Theod. Hic sanctus Priscus martyr est, ut constat ex Collectis utriusque Codicis. Fuit unus ex Septuaginta duobus Christi discipulis, qui passus est Capuae, via Aquaria. De quo hac die in Martyrologiis Romano, Usuardi, et [Col. 0403D] Notkeri, et in Martyrolog. ms. saepius citato bibliothecae Corb., in parvulo Martyrologio ms. Codici Rhemensi affixo, et in Martyrologio ms. sancti Hieronymi, in quo sic legitur: In Capua aquaria natale sancti Prisci martyris.
471. Ad processionem. Id est, ad Collectam, synaxim, coetum. Nam processio hic nihil aliud est quam id quod supra in Purificatione sanctae Mariae virginis Collecta dicitur. Hoc satis indicat Oratio ad Processionem, quae non dicitur in ipso incessu, seu deambulatione, sed in ipso templo, populo jam in eo collecto et congregato.
Quod etiam palam est ex concilio Laodicensi, can. 17: In processionibus Psalmos non connectere. Nam ibi Processiones non sunt solemnes illae deambulationes, seu lustrationes, quae modo fiunt festi alicujus [Col. 0404A] gratia, sive publicae necessitatis causa, quas vulgo vocant supplicationes, rogationes, Processiones; sed conventus, coetus populi in ecclesia, ut ex Graeco textu ejusdem concilii perspicuum est: Περὶ τοῦ μὴ δεῖν συνάπτειν ἐν ταῖς συνάξεσι τοὺς ψαλμοὺς, id est, quod non oportet connectere Psalmos in conventibus. Ubi vides in illa veteri interpretatione concilii Processiones esse synaxes, id est coetus seu conventus. Quod etiam ex sequentibus liquet: Ἀλλὰ διὰ μέσου καθ` ἕκαστον ψαλμὸν γίνεσθαι ἀνάγνωσιν, id est, sed ad unumquemque Psalmum interjecto spatio lectionem fieri; nam in ipsa ecclesia, non vero inter eundum lectiones fiunt.
Quare optime Theodorus Balsamon totum hunc canonem explicat de conventu ecclesiastico, in quo divina 414 officia peraguntur. Et ita capiendus est locus epist. 81 sancti Leonis papae ad Dioscorum episcopum Alexandrinum: Quapropter quod remeanti filio Possidonio presbytero hanc ad fraternitatem tuam [Col. 0404B] epistolam dedimus perferendam, qui nostris Processionibus atque ordinationibus frequenter interfuit, et, toties admissus, quid in omnibus apostolicae auctoritatis teneremus agnovit. In hac enim epistola agitur de Missarum celebratione, et clericorum ordinatione. Et verbum procedere est ad ecclesiam convenire juxta antiquam loquendi formulam. Sanctus Augustinus, lib. XXII, de Civitate Dei, cap. 8: Inde ad me curritur, ubi sedebam, jam processurus, nempe in ecclesiam. Unde paulo post subjungit: Procedimus ad populum, plena erat Ecclesia.
Ennodius in Vita sancti Epiphanii Ticinensis episcopi: Procedendum censuit omnibus in quolibet aeris errore maturius, ita ut vigiliarum formam lectoribus antecedens ad ecclesiam praeberet episcopus. Ubi vides procedere esse ad ecclesiam ire. Sanctus Hieronymus, epist. 22, tom. I, ad Eustochium: Rarus sit egressus in publicum, martyres tibi quaerantur in cubiculo tuo; nunquam causa deerit procedendi, si [Col. 0404C] semper, quando necesse est, processura sis. Redarguit virginem quod saepius quam par esset ad templa martyrum se conferret. In ea enim desiderabat raros excursus, cum procedendi ad ecclesiam, videlicet, causa deesse non posset, si quando necesse esset, nempe verbi Dei audiendi, aut Eucharistiae sumendae gratia, id faceret.
Quare id quod opponitur ex Tertulliano, lib. II, ad Uxorem: Si procedendum est, nunquam magis familiae occupatio obvenit, infirmum est. Etenim ibi sermo non est de circuitionibus et rogationibus illis quae vulgo Processiones appellantur, quae sane tempore Tertulliani nondum erant in usu, cum tum Christiani in latibulis, cryptis et locis occultis sacra peragerent paganorum metu, qui sane Christianos per plateas canentes trucidassent; quoc si factum fuisset, nullae unquam martyrum historiae conticuissent. Sed praedicti loci explicatio est emendicanda ex altero loco Tertulliani, libro de Cultu feminarum (qui sane [Col. 0404D] omnino adversatur ejusmodi publicis lustrationibus), ubi agens de tribus causis ob quas debeant procedere Christiani, sic ait: Nam nec templa circumitis, nec spectacula postulatis, nec festos gentilium nostis. Propter enim ipsos conventus, et mutuum videre et videri, omnes pompae in publicum proferuntur, aut ut luxuria negotietur, aut gloria insolescat. Vobis autem nulla procedendi causa non tetrica; aut imbecillus aliquis ex fratribus visitatur, aut sacrificium offertur, aut Dei sermo administratur. Quae tria postrema cum olim fierent a Christianis clanculum et sine pompa, non indigebant in his mulieres ornatu ad ostentationem. Itaque haec verba Tertulliani, lib. II ad Uxorem, si procedendum est, referenda sunt ad tres illas Processionis causas, aut cum visitandus erat infirmus frater, aut sacrificium offerendum, aut verbum Dei audiendum, quae Christiana mulier pagano [Col. 0405A] nupta ob crebra familiae impedimenta vix obire poterat.
Nec ad rem facit id quod objicitur ex epist. 63 sancti Basilii, in qua scribit tempore sancti Gregorii Neocaesariensis episcopi litanias in Ecclesia fuisse usitatas. Quod admitto quidem; sed hoc loco litaniae sunt quaedam preces, nempe, Kyrie cleison, etc., quales habentur in regula sancti Benedicti, cap. 9: Post hos lectio Apostoli sequatur ex corde recitanda, et versus et supplicatio litaniae, id est, Kyrie eleison. Et sic finiantur vigiliae nocturnae. Et cap. 17. Non vero lustrationes et obambulationes, quarum nullus erat tempore praefati Gregorii in Ecclesia usus, ob supra dictam causam: qui sane primo coepit Constantinopoli, sub sancto Joan. Chrysostomo, ad frangendum Arianorum fastum, qui, diluculo portis civitatis egressi, hymnos quosdam haeresi suae aptos decantando contendebant ad loca 415 ubi conventus agebant, ut refert Sozomenus, lib. VI, Hist., cap. 8.
Notandum tamen a sancto Avito, sermone de Rogationibus, [Col. 0405B] Processiones usurpari pro his solemnibus lustrationibus et supplicationibus.
472. Sancti Adriani. Ita in Editis. Sed in aliis Codicibus nostris mss. nulla hic sancti Adriani nec Missa nec mentio [Col. 0405D] In Kalend. Rom. notatur hoc festum, et in utroque Theod. necnon in Gemet. Abest ab Ed. Pamel., licet in Cod. Reg. Suec. contineatur. est. Porro in Editis et in Codice Ratoldi habetur natale sancti Gorgonii martyris V Idus Septembris, quod abest a Codicibus sancti Eligii et Rodradi.
473. Beati Proti, etc. Ita in omnibus aliis Codicibus nostris mss. Vulgo Beatorum Proti, etc.
474. Exaltatio sanctae Crucis. Ita appellatur a Graecis ὕψωσις, id est, exaltatio, ut palam est ex Novella Emmanuelis Comneni imperatoris, apud Theodorum Balsamonem, in Photii Nomocanonem, tit. 7, cap. 1, ὕψωσις τοῦ ζωηφόρου σταυροῦ, id est, exaltatio vivificae crucis; et apud Codinum, lib. de officiis Constantinopolis, dicitur et σταυροφάνεια, id est, crucis manifestatio, ut clarum est ex Chronico Alexandrino: Τούτοις τοῖς ὑπάτοις γέγονε τὰ ἐγκαίνια τῆς Ἐκκλησίας τοῦ ἁγίου σταυροῦ τῆς οἶκοδομηθείσης ὑπὸ Κωνσταντίνου ἐπὶ Μακαρίου Ἐπισκόπου μηνὶ Σεπτεμβρίῳ ιζ`. Ἐντεῦθεν ἤρξατο ἡ σταυροφάνεια. Id est, his consulibus (Dalmatio, et Anicio Paulino) facta sunt encaenia ecclesiae sanctae crucis aedificatae a Constantino, sub Macario episcopo, Septemb. 17. Inde incoepit festum manifestationis sanctae crucis. Sed puto errorem esse in notis arithmeticis, et legendum ιδ', id est, 14. Ubi nota festum exaltationis sanctae Crucis initium sumpsisse imperante Constantino Magno post illius inventionem. Quod etiam clarum est ex Menologio Graecorum apud Henricum Canisium, tom. II antiq. lect.: Exaltatio pretiosae et vivificae crucis sub imperatore Constantino Magno.
475. Deus, qui Unigeniti tui, etc. In Codice Rhemensi, Deus, qui nos hodierna die exaltationis, [Col. 0405D] In Gemet. ac utroque Theod. leguntur duae Orat. hic assignatae. In Cod. Reg. Suec. exstat tantum prior. etc., ut in Missali Romano.
476. Devotas, Domine, etc. In Codice Ratoldi nulla hic habetur Oratio super oblata, quae sane omissa fuit ab amanuense aliud forsitan agente. [Col. 0405D] In eodem Codice exstat haec Benedictio: Deus, qui redemisti genus humanum per beatae crucis patibulum, etc.
477. Jesu Christi, etc. In Codice Rhemensi sequitur: Ad crucem salutandam, Deus, qui Unigeniti tui, etc., ut supra. Apud Pamelium Orationem super populum multae excipiunt Orationes, quarum ultima est ejusmodi: Deus, qui Unigeniti tui Domini nostri Jesu Christi vivificae crucis vexillum sanctificare voluisti, etc. Quam citat Alcuinus, lib. II adversus Elipantum: Item ad elevationem sanctae crucis: Deus, [Col. 0406A] qui Unigeniti tui pretioso sanguine vivificatae crucis vexillum sanctificare voluisti. Ubi legendum est vivificae, ut apud Pamelium.
Olim eo die sub finem Missae a pontifice crux extollebatur, ut a populo adoraretur; et haec vel similis Collecta recitabatur, quod ex Codice Rhemensi colligere est, ubi sub finem Missae exstat Oratio ad crucem salutandam constatque ex loco citato Alcuini.
478. Eodem die, natale sanctorum Cornelii, etc. In Excusis, et in omnibus aliis Codicibus nostris mss., et apud Pamelium, horum festum martyrum eodem die exaltationis sanctae crucis solemnitas peragitur, qui est passionis illorum dies. Sed postea translatum est in diem 416 XVI Kalend. Octobris, ut videre est in Missali Romano.
479. Beatorum martyrum, etc. In Codicibus Rodradi et Ratoldi: [Col. 0406D] In Gemet. eadem legitur. Ipsam exhibent Theod. at secundo loco. Prior Missa differt ab ea quam habent libri vulgati; scilicet salutarem, etc., ut infra ex appendice Rod. Infirmitatem nostram, quaesumus, Domine, propitius respice, et mala omnia quae juste meremur sanctorum tuorum intercessione averte. Per.
[Col. 0406B] 480. Tuamque in sanctorum tuorum, etc. In Codice Ratoldi hanc Praefationem excipit altera propria sancti Cypriani: Beati Cypriani natalitia recensentes: ut qui in conspectu tuo clarus exstitit dignitate sacerdotii, et palma martyrii, et in praesenti saeculo sua nos intercessione foveat, et ad misericordiam sempiternam pius interventor perducat. Per Christum.
At in appendice Rodradi exstat Missa propria sancti Cypriani in hunc modum: Oratio: Salutarem nobis edidit hodierna festivitas beati Cypriani sacerdotis et martyris in tua, Domine, virtute laetitiam, etc. Secreta: Sacrificium nostrum, Domine, quaesumus, ipsa tibi sit actione placabile. Post communionem: Satiati, Domine, muneribus sacris, tuum nobis quaesumus adesse praesidium, etc.
481. Suscipiens, id est, colens, venerans.
482. Apostolici reverentia culminis offerentes tibi sacra mysteria. In Codicibus Rhemensi et Ratoldi aliter legitur: Apostolicae reverentiae culmen offerimus [Col. 0406C] sacris mysteriis imbuendum, praesta, Domine, quaesumus, etc. Sed existimo lectionem Codicis nostri sancti Eligii, quae cum Editis conspirat, longe praestare. In Codice Rodradi aliud est hujus Orationis initium, nempe: Praesta, quaesumus, ut beati Matthaei, etc.
483. Hic. Hoc vocabulum deest in Codice Rodradi.
484. Regni Coelestis. Id est, honoris et cultus Dei, per quem Deus in anima fideli regnat.
485. Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, etc. In Cod. Rhem.: Sit, Domine, beatus Matthaeus evangelista nostrae fragilitatis adjutor, etc. Quam excipit altera: Praesta, quaesumus, etc. Ut in hoc Codice sancti Eligii.
In Cod. Ratoldi sequitur: X Kalend. Octob., [Col. 0406D] In Gemet. quoque: Sanctorum Mauricii cum sociis. natale sanctorum (lege sancti) Mauricii cum sociis. Missa est ejusmodi: Oratio: Annue, quaesumus, omnipotens Deus, ut nos sanctorum Mauricii, Exuperii, Candidi, Victoris, Innocentis, et Vitalis, et sociorum eorumdem, laetificet festiva solemnitas, etc. Super [Col. 0406D] oblata: Respice, quaesumus, munera quae in sanctorum martyrum tuorum Mauricii, Exuperii, Candidi, Victoris, Innocentis, et Vitalis, et sociorum eorumdem commemoratione deferimus, etc. Praefatio: Quoniam cognovimus, quantum apud te sit praeclara vita sanctorum, etc. Ad Complendum: Coelestibus repleti sacramentis et gaudiis, etc. In eodem Codice sequitur altera Missa eorumdem martyrum: Omnipotens et misericors Deus, qui sanctis martyribus tuis Mauricio, Exuperio, Candido, et Victori cum sociis eorum coronam martyrii praestitisti, etc. Super oblata: Hostias, [Col. 0407A] quaesumus, Domine, solemniter immolandas, etc. Ad Complendum: Sumptis, Domine, coelestibus sacramentis et praemiorum gaudiis; In prima autem Missa, pro [Col. 0407D] Sic nihilominus legitur in Gemet. Innocentis, legendum est 417 Innocentii, ut in Martyrologio ms. sancti Hieronymi, Romano, et aliis nonnullis. Sancti Vitalis meminit Ordericus Vitalis, lib. XIII Hist. eccl., sub finem, scribitque unum esse ex sancti Mauricii sociis: Nomenque Vitalis pro angelico vocamine, quod Normannis absonum censebatur, mihi impositum est; quod ab uno sodalium sancti Mauricii martyris, cujus tunc martyrium celebrabatur, mutuatum est.
486. Deus, qui tribus pueris, etc. In Codice Rhemensi: Deus, cujus adorandae potentia Majestatis, flammae saevientis incendium sanctis tribus pueris in splendorem mutatum est, etc. Cui Orationi in eodem Codice praefigitur τὸ Post Benedictiones, id est, post canticum Benedicite omnia opera Domini, etc.
487. Restrictis. In Codice Rhemensi legitur strictis.
488. Custodiat custodia τὸ custodia redundat.
[Col. 0407B] 489. Adesto plebi tuae, etc. In Codicibus Rhemensi et Ratoldi subjungitur: Perpetuum nobis, Domine, tuae miserationis praesta subsidium, etc., ut apud Pamelium. Quam in Codice Ratoldi sequitur alia: Da nobis, omn. Deus, beati Michaelis archangeli, etc.
Porro in Excusis, et in Codice Ratoldi sequitur: II Kalend. Oct., [Col. 0407D] Festum hoc notatur in Mss. nostris. natale sancti Hieronymi; sed diversae sunt Orationes, quae in Codice Ratoldi sunt ejusmodi: Sancti tui Hieronymi nos, Domine, quaesumus, interventio gloriosa commendet. Super oblata: Suscipe, Domine, propitius Orationem nostram, etc. Praefatio: Et tuam misericordiam deprecari, ut mentibus nostris beati Hieronymi presbyteri repetita solemnitate spiritalis laetitiae tribuat jugiter suavitatem, etc. Ubi haec verba, repetita solemnitate, subindicant olim in Ecclesia fuisse duplicem [Col. 0407D] In priori Theod. legitur: Nonis Octob., octava sancti Hieronymi, quae potest appellari repetita solemnitas. sancti Hieronymi solemnitatem, etsi in hoc Ratoldi Codice sit unica duntaxat. Ad Complendum: Votiva, Domine, beati Hieronymi dona percepimus, etc.
[Col. 0407C] In eodem Codice Rhemensi sequitur: Pridie Katend. Octob., [Col. 0407D] Consentiunt Theod. In Gemet. nulla assignatur vigilia festi sancti Remigii, cui junguntur alii tres sancti confessores, sc. Germanus, Vedastus, et Bavo. [Col. 0408D] In Theod. quoque post officium de sancto Remigio sequitur alia Missa de quatuor illis sanctis. vigilia sancti Remegii. Oratio: Haec nobis solemnitas beatissimi Remegii confessoris tui atque pontificis meritis inchoata, etc. Super oblata: Descendat, quaesumus, Domine, super hoc sacrificium misericordia tua, etc. Contestada. Vere dignum . . . . . quo igitur interveniente beato Remegio confessore tuo supplices pietatis tuae misericordiam postulamus, etc. Post Communionem: Credimus magnum istum pietatis mysterium. Ubi notandum est in multis mss. Codicibus scribi Remegii, pro Remegii, ut in hoc Codice. Unde et in multis Codicibus mss. et antiquis Excusis, mutato g in d, scribitur Remedii, ita ut hic pontifex Remigius, et quidem usitatius, interdum Remegius, aliquando Remedius, dicatur.
Praeterea notandum est hoc vocabulum [Col. 0408D] Contestada, idem est ac Contestatio, quod in veteri Sacram. Gallic. semper legitur pro Praefatio. Contestada, quod non memini me in alio Codice legisse, hic pro Praefatione usurpati, ut supra notatum est.
In eodem Codice Rhemensi sequitur: Kalend. Octob., natale sancti Remegii episcopi et confessoris. [Col. 0407D] Oratio: Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut intercedente beato Remegio confessore tuo, etc. Super oblata: Ut haec oblatio accepta sit, Domine, etc. Praefatio: Semper gratias agere, atque in laudibus tuis cum laetitia et exsultatione, sancti Remegii confessoris tui praeconia dicere, laudes attollere, atque jugiter exsultare, cujus hodie annua solemnitate depositionis festa celebramus, etc. Post communionem: Praesta, quaesumus, ut intercedente sancto 418 antistite tuo cujus [Col. 0408A] hodierna die in conspectu Majestatis tuae beatitudinis gloriam dignis laudibus celebramus, etc. Super plebem: Exaudi nos, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, meritis sancti antistitis et confessoris tui Remegii hanc plebem tua solita miseratione custodi, etc.
Quamvis autem huic Missae praefigatur natale sancti Remegii, et in Praefatione haec verba habeantur: Depositionis festa celebramus, et in Oratione post communionem: beatitudinis gloriam dignis laudibus celebramus, non tamen est hic dies natalis, seu obitus sancti Remigii, qui Idibus Januarii obiit, ut testatur Flodoardus lib. I Hist. eccl. Rhemensis, cap. 17, et omnia Martyrologia, sed est dies translationis sacri illius corporis, quo bis Kalend. Octobris, non eodem anno, translatum est. Prima translatio facta est angelorum ministerio in novam cryptam post altare, ut testatur Flodoardus ejusdem lib. I cap. 20. Secunda ab Hincmaro archiepiscopo Rhemensi tempore Caroli Calvi imperatoris, quod testatur Hincmarus his versibus apud Flodoardum ejusdem libri cap. 21:
Ex quo confirmatur quod supra dictum est, olim in die translationis sanctorum non ipsam translationem celebratam fuisse, sed eorum natale, seu depositionis diem.
In eodem Codice Ratoldi habetur, Kalend. Octobris, natale sancti Vedasti. Et in Martyrologio Notkeri, eodem die: Atrebatis civitate, beati Vedasti episcopi, qui est dies translationis reliquiarum illius, ut videre est in Martyrologio ms. Codicis biblioth. Corb., Kalendis Octobris: Eodem die, translatio corporum sanctorum confessorum Remigii Rhemensis episcopi, et Vedasti Atrebatensis. Et in Kalendario Sacramentarii Ratoldi eodem die: Nobiliaco monasterio, translatio sancti Vedasti. Consule notas doctissimi viri Georgii Colvenerii ad caput 19 libri I Chronici Cameracensis mox citandum.
In eodem Codice Ratoldi habetur altera Missa de [Col. 0408C] sancto Vedasto VIII Idus Februarii. Haec autem translatio facta est ex aede sanctae Mariae ad Nobiliacum monasterium vere nobile, quod nunc de nomine hujus sancti antistitis appellatur, a sancto Autberto Cameracensi episcopo, et sancto Audomaro Tarvarnensi pontifice, ut scribunt Alcuinus in Vita sancti Vedasti, et Baldricus, lib. I Chronici Cameracensis, capitibus 9 et 19. Missa autem est ejusmodi: Oratio: Deus, qui nos devota beati Vedasti confessoris tui atque pontificis instantia ad agnitionem nominis tui vocare dignatus es, etc. Super oblata: Hostias, Domine, laudis tuis altaribus adhibemus, etc. Praefatio: Diemque natalitium beati Vedasti summa cum devotione venerari suppliciter obsecrantes, ut ipsum apud tuam misericordiam, etc. Ad Complendum: Beati Vedasti confessoris tui atque pontificis, Domine, precibus confidentes, etc. Alia: Deus, qui nos sanctorum tuorum temporali tribuis commemoratione gaudere, etc. In qua Missa (ut in superiori de sancto Remigio notatum est) vides in sanctorum translatione non ipsam translationem, [Col. 0408D] sed natalitium diem celebrari juxta temporum illorum consuetudinem, de qua supra ad mensem Julium egimus.
490. Marci papae. In Missali Romano adduntur Sergius, Bacchus, Marcellus, et Apuleius martyres. In Codice Rhemensi sequitur: [Col. 0408D] Consentiunt Mss. Theod. et Gemet., in quo ante sancti Marci Missam habetur: VI Non. Octob., sancti Leodegarii episc. Eodem die, natale sanctorum Marcelli et Apulei. Quod desideratur in aliis Codicibus nostris mss., ut in Excusis et apud Pamelium.
[Col. 0409A] 419 In eodem Codice, et in Codice Ratoldi habetur: [Col. 0409D] Haec vigilia in duobus Theod. et Calensi notatur VIII Idus Octobris. In Gemet. nulla assignata vigilia legitur: VII Idus Octobris, nat. sanctorum Martyrum Dionysii, etc. VII Idus Octobris, vigilia sanctorum Dionysii Rustici et Eleutherii et sequenti die natale eorumdem sanctorum. Missae diversae sunt in utroque Codice. Et VIII Kalend. Novembris, in eodem Ratoldi Codice habetur octava eorumdem sanctorum.
491. Assumpto scuto fidei, etc. In Codice Rhemensi haec aliter leguntur: Qui assumens scutum fidei quo inimici jacula ignea exstingueret, et galeam spem salutis, et gladium spiritus, quod est verbum tuum, fortiter oppugnantibus passionibus vitiorum restitit. Ideoque precamur, exercituum Domine, qui eum post mortificationem corporis stigmata perferentem remunerasti, ejus triumphalibus et informemur exemplis, et meritis adjuvemur. Per Christum.
492. Manavit. Mano hoc loco sumitur transitive.
493. Nos eorum exemplis informemur, etc. In Codice Rhemensi haec aliter leguntur: Ita nos etiam quae exercuere sectantes convenientius eorum natalitia celebremus. Et ideo cum angelis, etc.
[Col. 0409B] 494. Quae tua possimus, etc. In Codice Rhemensi aliter: Quae audere possis pro nobis. Per Christum.
495. Natale sancti Caesarii. Hoc festum exstat in Excusis, et in Codicibus nostris mss. Rhemensi et Ratoldi.
Hujus sancti Caesarii acta [Col. 0409D] De his Actis male sentit doctissimus Tillemontius, tomo II Commentariorum ad Hist. ecclesiast. pertinentium, pag. 614, nota 4, de sancto Caesario. Saniora non judicat alia Acta sanctorum Nerei, [Col. 0410D] Achillei, etc., unde in illis conciliandis frustra laborari censet. exstant apud Surium, eodem die. Ubi dicitur passus tempore illo quo Claudius necavit matrem. Quae verba, si sana sunt, de nullo alio imperatore quam de Claudio Nerone intelligi possunt. Fuit natione Afer, dignitate diaconus; passus est Tarracinae cum Juliano presbytero, ut eadem Acta testantur. Martyrologia Usuardi, Rabani, Adonis, et illud quod nomine Bedae circumfertur, dicunt illum sub Claudio imperatore passum esse.
Difficultas est tamen non mediocris in Actis sanctorum Nerei, Achillei, et Domitillae, in quibus Caesarius diaconus dicitur sepelisse Tarracinae corpora sanctae Domitillae, et sociarum ejus, quae sub Trajano passae sunt. Ex quo quidam efficiunt sanctum [Col. 0409C] Caesarium non fuisse passum sub Claudio imperatore, sive intelligas Claudium Neronem matricidam, seu intelligas Claudium illum imperatorem, quem mirum in modum laudat Trebellius, qui ejus Vitam scripsit, eo quod vixerit sanctus Caesarius sub Trajano imperatore. Quod sane mihi vix ac ne vix quidem persuadere possum. Quia auctoritas Vitae sancti Caesarii et aliorum auctorum citatorum, si me non fallit animus, non videtur postponenda solis Actis sanctorum Nerei et Achillei, quae si non sunt hac in parte mendosa, duos olim Caesarios Tarracinae floruisse diverso tempore dicendum est.
Quare cum apud Surium dicitur sanctus Caesarius passus tempore illo quo Claudius necavit matrem, credendum est hunc locum ab ignaro quodam homine fuisse corruptum.
496. Deus, qui nos, etc. Huic Orationi in Codicibus Rhemensi et Ratoldi hic titulus praefigitur: Ad Missam. In quibus huic Orationi praeponitur altera [Col. 0409D] cujus titulus est in Codice Rhemensi: Ad Collectam, ad sanctum Cosmam et Damianum. In Codice Ratoldi, [Col. 0410D] Ita in Edit. Pamel., consentiente Cod. Reg. Suec. Collecta ad sanctum Cosmam et Damianum. Rectius: Ad Collectam, etc. Oratio autem est ejusmodi: Adesto, Domine, martyrum deprecationi sanctorum; et quos pati pro tuo nomine tribuisti, fac tuis fidelibus suffragari. Per. Ubi per sanctos martyres 420 intelligendi sunt Cosma et Damianus, in quorum ecclesia recitabatur haec Oratio ad Collectam seu Processionem, juxta rationem a nobis supra explicatam.
[Col. 0410A] 497. Natale omnium sanctorum. De hac solemnitate nihil [Col. 0410D] Habetur in Calensi, Gemet. et Theod. exstat in Codicibus Rodradi et Rhemensi Hoc festum instituit Gregorius tertius pontifex maximus, ut scribit Usuardus in Martyrologio: Tertius vero Gregorius pontifex postmodum decrevit eamdem in honore omnium sanctorum solemniter observari perpetuo ab omni Ecclesia. Quod in Gallia celebratum est sub Ludovico Pio, ut testatur Ado in Martyrologio ms.: Monente sanctae recordationis Gregorio pontifice piissimo, Ludovicus imperator, omnibus regni et imperii sui episcopis consentientibus, statuit ut solemniter festivitas omnium sanctorum in praefata die annuatim perpetuo ageretur.
Hic autem Gregorius quartus est nujus nominis, ut testatur Sigebertus, ad annum Christi 853. Quod tamen decretum non statim ubique tenuit. Etenim in Codice Rodradi, qui scriptus fuit tempore Caroli Calvi imperatoris, nullum exstat hujus solemnitatis officium.
Dicendum est tamen ante Ludovicum Pium imperatorem [Col. 0410B] hoc festum in nonnullis Galliae locis fuisse celebratum. Siquidem illius officium assignatur ab Alcuino in libro de divinis Officiis, qui tempore Caroli Magni floruit in Gallia; quamvis sub Carolo Magno nullum esset de hujus solemnitatis observatione decretum. Nam in concilio Moguntino, quod eodem Carolo imperante, celebratum est, can. 36, in quo de festorum observatione agitur, nulla est festi sanctorum omnium mentio.
498. Quatuor coronatorum nomina haec sunt, etc. Ita in Editis. In aliis Codicibus nostris mss. et apud Pamelium hic titulus desideratur [Col. 0410D] Legitur hic titulus in utroque Theod. In omnibus vero tam excusis quam manu exaratis libris Missa sanctorum quatuor Coronatorum exstat. .
499. Quorum dies natalis per incuriam neglectus, etc. Ita in Editis. Aliter in Ordine Romano: Quatuor Coronatorum nomina per incuriam neglecta, Deo revelante haec sunt: Severus, Severianus, Victorinus, et Carpophorus; solemnitas tamen eorum, ut statuta fuerat, in aliorum sanctorum nomine celebris permansit, nempe quinque martyrum, qui in hac Missa nominantur. Ita [Col. 0410C] fere Usuardus in Martyrologio hac die: Horum nomina cum minime potuissent reperiri (quae Domino revelante interjectis annis postea ostensa sunt), statutum est ut anniversaria dies ipsorum sub nominibus supra dictorum quinque martyrum recoleretur.
His suffragatur Martyrologium Romanum: Horum autem nomina (quae postmodum, interjectis annis, Domino revelante, ostensa sunt), cum minime reperiri tunc potuissent, etc. Ita etiam Ado in Martyrologio apud Surium: Cum autem nomina minime reperirentur, statuit beatus Melchiades episcopus, ut anniversaria quatuor Coronatorum dies sub nominibus sanctorum quinque martyrum recoleretur.
Sed qui fieri potest ut horum quatuor Coronatorum nomina oblivioni mandarentur tempore Melchiadis papae, cum tum illorum recens esset Romae memoria? Illi enim passi sunt sub Diocletiano, quo imperante beatus Melchiades sedebat, eorum Actis exstantibus salvis et integris, multis praeterea superstitibus [Col. 0410D] Christianis qui eos noverant.
Alcuinus, cap. 31 de divinis Officiis, aliter, qui nec solum mentionem oblivionis nominum, sed etiam diei passionis facit: Quatuor Coronatorum nomina haec sunt: 421 Severus, Severianus, Victorinus, et Carpophorus; quorum, nomina et dies natalis per incuriam neglectus minime reperiri poterat; ideo statutum est ut in eorum ecclesia quinque caeterorum martyrum, qui in Missa recitantur, natalis celebretur, id est Claudii, Nicostrati, Symphoriani, Castorii, atque Simplicii, [Col. 0411A] ut cum istis eorum quoque memoria pariter fieret. Quae sane descripta videntur ad verbum ex libro Sacramentorum. Unde illa vocabula, nomina et, videntur ab aliquo oscitante interposita; quae si amputentur, locus soloeco carebit, qui etiam ad calcem hujus capituli dubio procul haec adjecit: Postea vero eorum nomina revelata sunt, solemnitas tamen, ut statuta fuerat, in aliorum sanctorum nomine celebris permansit. Quorum membrum ultimum exscriptum est ex Ordine Romano.
At in veteri Martyrologio ms. biblioth. Corb., quod videtur esse Adonis, nihil de ejusmodi nominum et diei natalis oblivione reperitur: Ipso die, natale sanctorum quatuor Coronatorum, id est, Severi, Severiani, Carpophori et Victorini. Hi cum impellerentur ad sacrificandum reluctantes, nec omnino consensum impiis praebentes, perstiterunt in fide. Nuntiatum est Diocletiano imperatori, quos illico jussit ut ante simulacrum Asclepii ictibus plumbatarum caesi deficerent. Quorum corpora jussit in platea canibus jactari, [Col. 0411B] quae jacuerunt ibi diebus quinque. Tunc pii Christiani venerunt, et collecta corpora sanctorum martyrum sepelierunt in via Lavicana, milliario ab urbe tertio, in arenario juxta corpora sanctorum martyrum Claudii, Nicostrati, Symproniani, Castorii et Simplicii. Nihil etiam tale repereris in Martyrologio ms. ejusdem bibliothecae toties a nobis citato: Ipso die sanctorum quatuor Coronatorum, id est, Severi, Severiani, Carpophori et Victorini. Quemadmodum nec in Martyrologio ms. sancti Hieronymi. Et quatuor Coronatorum Severi, Severiani, Carpophori et Victorini.
Ex quibus omnibus planum est lectionem Codicis nostri sancti Eligii et Sacramentarii ex Vaticano editi non esse omnino rejiciendam.
Circa hos martyres exsurgit altera difficultas ex Anastasio Bibliothecario, qui in Leone IV distinguere videtur quatuor Coronatos a sanctis Severo, Severiano, Carpophoro et Victorino. Nam (inquit) et corpora [Col. 0411C] sanctorum martyrum quatuor Coronatorum solerti cura inquirens reperit; pro quorum desiderabili amore basilicam quae sanctorum nomini fuerat consecrata, quam ipse, dum ad pontificii deductus est apicem, prudentissimo moderamine rexit, quae per olitana curricula temporum quassata vetustatis defectu, et pene ruinis confracta diu antiquitus videbatur et convulsa, supernae virtutis annuente clementia, splendidiorem pulchrioremque statum a fundamentis construxit, et ad laudem Dei eorum sacratissima corpora cum Claudio, Nicostrato, Simproniano, et Castorio, et Simplicio, necnon Severo, Severiano, Carpophoro et Victorino, etc., collocavit. Sed cum hic liber mendis scateat, de hujus loci depravatione nihil dubitandum est, his quatuor ultimis nominibus a nescio quo perperam additis.
500. Claudium, Nicostratum, etc. Ita in Editis et in omnibus Codicibus nostris mss., juxta hujus festi rubricam: Ideo statutum est ut in eorum ecclesia horum quinque sanctorum, qui in Missa recitantur, natalis celebretur.
[Col. 0411D] 501. Symphonianum. In Codice Rhemensi legitur Simphronianum. In Codicibus Rodradi et Ratoldi, [Col. 0411D] Sic etiam legitur in mss. nostris, praesertim in Cod. Reg. Suec. cui concinit Editio Pamel. Simphorianum. In Martyrologio sancti Hieronymi appellatur Symphronius. Apud Anastasium, et in Martyrologiis mss. Usuardi bibliothecae sancti Germani et Adonis biblioth. Corb. dicitur Sympronianus.
422 502. Cujus munere beatus Martinus, etc. In Codice Rhemensi exstat alia Praefatio in hunc modum: Te in beati Martini pontificis atque confessoris tui laudibus adorare, qui, sancti Spiritus tui dono succensus, ita in ipso tyrocinio fidei perfectus inventus est, ut Christum tegeret in paupere, et vestem quam egenus acceperat mundi Dominus indueret. Digne ei Arianorum subjacuit feritas, digne tanto amore martyrii [Col. 0412A] persecutoris tormenta non timuit. Quanta putamus erit gloriatio passionis, quando pars chlamydis sic exstitit gloriosa! Quid erit pro oblatione integri corporis recepturus, qui pro quantitate vestis exiguae et vestire Dominum meruit et videre.
Porro his verbis: Et vestem, quam egenus acceperat, etc., simile est illud Ennodii hymno 20, de sancto Martino:
503. III. Kalendas Decembris Nat. sancti Saturnini. In Cod. Rhem. additur [Col. 0411D] In Theod., post natale sancti Saturnini legitur; [Col. 0412D] Eodem die, nat. sanctorum Saturnini et Chrysanti. et Chrysanthi; et communes sunt utriusque martyris Collectae, et recte [Col. 0412B] quidem. Nam ita habetur in Martyr. ms. biblioth. Corb. ad tertium Kalend. Decembris: Ipso die, Romae, natale sanctorum Chrysanthi et Dariae virginis, In Martyrolog. ms. sancti Hieronymi: III Kalendas Decembris, Romae, Arosonis, Saturnini, Chrysanthi, Dariae, Mauri et aliorum LXXII. In Adonis Martyrol., ad eumdem diem: Ipso die, Romae, natale sancti Chrysanthi, et Dariae virginis. In Kalendario Codicis Ratoldi abbatis ad eumdem diem: Romae passio sancti Saturnini, Crisanti, Dariae virginis. In parvulo Martyrol. ms. ad calcem Codicis Rhemensis; III Kalendas Decembris, Namnetis civitate, natale sanctorum Saturnini, Crisanti, Eulatiae, Dariae. Ubi miror scriptum esse Namnetis civitate. Quod exstat etiam in Martyrologio Rabani: Namnetis Saturnini episcopi et martyris. Ubi continuo narratur passio sancti Saturnini Tolosani episcopi, quae eodem die contingit, ut planum est ex omnibus Martyrologiis. Sed puto utrobique mendum esse, et post τὸ Nannetis interserendum esse nomen alicujus sancti, qui ad hanc [Col. 0412C] Aremoricae regionis civitatem pertineat.
Praeterea notandum in omnibus his Martyrologiis nominatis, Rabani excepto, nihil de sanctis Chrysantho et Daria annotari VIII Calendas Novembris, qui est vulgaris eorum dies.
Quod autem spectat ad officium hujus festi, diversae sunt in Codice Rhemensi Orationes a Codicibus sancti Eligii, Rodradi, et Ratoldi. Sed in Codice Ratoldi habetur haec Prefatio: Cujus gratia beatum Saturninum elegit in sacerdotium, doctrina ad praedicandum erudiit, potentia ad perseverandum confirmavit, ut per sacerdotalem infulam perveniret ad martyrii palmam, docensque subditos praedicando, instruens vivendi exemplo, confirmans patiendo, ut ad te coronandus perveniret, qui persecutorum minas intrepidus superasset; cujus interventu, nos, quaesumus, a nostris mundet delictis, qui tibi placuit tot donorum praerogativis. Per quem, etc. Quae Praefatio exstat etiam inter Praefationes Codicis Rodradi. Ex qua sole [Col. 0412D] clarius est 423 Missam quae est in his Codicibus Rodradi et Ratoldi spectare ad sanctum Saturninum Tolosatium antistitem et apostolum martyrii laurea etiam coronatum, cum neutiquam convenire possit sancto Saturnino Romae passo, cum Sisinnio diacono sub Maximiano, qui nunquam fuerit presbyter, nec episcopus. Quamvis non inficias ierim Missas Codicum sancti Eligii et Rhemensis spectare ad hunc sanctum Saturninum Romae passum.
504. Sacrandum. [Col. 0412D] In Cod. Reg. Suec. est Praefatio ab his duabus discrepans. In editione autem Pamel. nulla. In Codice Ratoldi abbatis legitur sacrificandum.
505. Et majestatem tuam suppliciter exorare, etc. In cod. Rhemensi est alia Praefatio: Reverentiae tuae dicato jejunio gratulantes, quod apostolica beati Andreae [Col. 0413A] merita desiderantibus praevenimus officiis, ut ad eadem celebranda solemniter praeparemur; quae tamen corrupta et transposita ita sunt castiganda: Ut qui apostolica beati Andreae merita desiderantibus praevenimus officiis, ad eadem, etc.
506. Quoniam adest nobis, etc. Initium hujus Praefationis corruptum est in Codice Rhemensi.
507. Nec pendens taceret in cruce. Quia in ipsa cruce biduo fidem Christi praedicavit, ut in ejus actis scriptum est.
508. In natali. Sanctorum apostolorum Petri et Pauli.
509. Per quos. Apostolos, videlicet.
510. Incipit ordo ad ecclesiam dedicandam. Habetur ecclesiae dedicatio in Codicibus Rhemensi et Ratoldi abbatis. Non exstat in Codice Rodradi, in editis, et apud Pamelium.
511. Illuminentur duodecim candelae. Ita in Codicibus Rhemensi et Ratoldi, in Ordine et Pontif. Rom. et in cod. Tiliano. Ita docet Petrus Damiani, [Col. 0413B] serm. 1 de Dedicatione ecclesiae, et Ivo Carnotensis, Serm. de Dedicatione: Cum ecclesia dedicatur, duodecim candelae sunt accensae interius.
Per ejusmodi candelas duodecim intelliguntur apostoli, qui sunt Ecclesiae luminaria et, juxta Christi effatum, lux mundi. Codex autem Ratoldi, qui, ut recentior, plures addit caeremonias, sic incipit: Primitus enim decet ut episcopus cum caeteris ministris eat ad ecclesiam antiquam, et ibi recondant vespertino tempore reliquias, et jubeat exercere ibi vigilias per totam noctem. In crastina autem eat pontifex ad ecclesiam, quae sacranda est, et ordinet in ea quae ordinanda sunt; et illuminentur jussu suo duodecim candelae; et expelluntur omnes foras, nisi solus archidiaconus clauso ostio ibi maneat. Tunc pontifex cum sacro ordine redeat ad antiquam ecclesiam, et induant se sacris vestibus, et faciant litaniam prout hora dictaverit; qua expleta dicat hanc Orationem: Oremus: Actiones nostras, quaesumus, Domine, aspirando praeveni, [Col. 0413C] etc. Et tunc incipiens Responsorium: Domine, si conversus fuerit populus tuus. Item aliud: Exaudisti, Domine, orationem servi tui. Item aliud: Tu Domine universorum, qui nullam habes indigentiam.
Ex his notandum est, primo episcopum cum clericis agere vigilias in basilica aliqua veteri coram reliquiis in basilica nova collocandis, deinde se ad basilicam novam conferre, qua consecrata, reverti ad veterem basilicam et inde reliquias sublatas solemni processione in novam ecclesiam transferre; quod videre est cap. 20 lib. de Gloria confessorum sancti Gregorii Turonensis: Qua diligenter composita, et altari ex more locato, ad basilicam sanctam vigiliis noctem unam ducentes, mane vero venientes 424 ad cellulam, altare quod erexeramus santificavimus, regressique ad basilicam, sanctas ejus reliquias cum Saturnini Julianique martyrum, vel etiam beati Illidii, exinde solemniter radiantibus cereis crucibusque admovemus.
512. De cambutta sua. Cambutta, seu cambuta, [Col. 0413D] est virga pastoralis episcoporum. Glossae veteres mss. bibliothecae Corbeiensis: Cambuta, baculus episcoporum. Est etiam abbatum. Acta sancti Galli abbatis apud Surium: Qui et baculum ipsius, quem vulgo cambotam vocant, etc. Ordericus Vitalis, lib. VI Hist. ecclesiasticae, agens de translatione sancti Ebrulphi abbatis Uticensis in dioecesi Lexoviensi: Herluinus quidem, quia sacerdos erat, et abbas canonicorum sancti Petri, et capellae ducis capellanorum maximus, caput et majorem partem ossium sancti Ebrulphi, librum quoque et arculam argento coopertam, et cambutam atque cinctorium, chartasque donationum sibi retinuit.
Est enim cambuta baculus flexus, et sustentamen. Papias, in Vocabulario ms.: Cambuta sustentamen, vel baculus flexus, pedum, vel crocia, Gallice, crosse. Et baculus quo sustentantur claudi et debiles. Petrus diaconus, in supplemento Chron, Casin., cap. 70: [Col. 0414A] Ob ejus facti memoriam cambuttae claudi ante fores ecclesiae sancti Benedicti suspensae sunt.
Baculi autem episcoporum mentio fit in concilio Toletano, IV, can. 27: Si episcopus est, orarium, annulum, et baculum.
513. Tollite portas, etc. In Codice Ratoldi sequitur: Psalmus, Domini est terra. Deintus autem minister respondens dicat: Quis est iste rex gloriae? Et sic pergat omnis legio in circuitu Ecclesiae, ter cantando hanc Antiphonam cum Psalmo et cum gloria. Tertio autem percusso ostio ab episcopo, et dicto, Tollite portas, et responso ter a ministro: Quis est iste Rex gloriae? Respondeat pontifex: Dominus virtutum ipse est Rex gloriae. Et aperto ostio intrans dicat ter: Pax huic domui, crux pellit hostem, crux Christi triumphat.
Hic autem fit mentio circuitus ecclesiae, quem fuisse ternum cum aquae benedictae aspersione scribit Ivo Carnotensis, in sermone de Dedicatione ecclesiae, et quidam anonymus ms. biblioth. Corb., in sermone etiam de ecclesiae Dedicatione. Hic vero ritus aperiendae [Col. 0414B] ecclesiae est etiam a Graecis usitatus, appellaturque ἄνοιξις, et ἀνοίξιον, id est, apertio, ut videre est apud Theodorum Balsamonem, in can. 31 sextae synodi, et in can. 7 synodi septimae.
514. Et aperto ostio intrantes dicant: Pax, etc. In Cod. Rat.: Et aperto ostio intrans dicat ter: Pax, etc. In Ordine Rom.: Tunc statim ostio aperto intrans ecclesiam cum ministris duobus, vel tribus; et cum mansionario et acolyto dicat: Pax huic domui.
515. Vel levitae. In Codice Rhemensi legitur, vel lente, male.
516. Stramenta. Sunt tapetes qui substernuntur, a sternendo. Et sanctus Benedictus, cap. 51 regulae, dixit stramenta lectorum, ea quae in lecto sternuntur. Stramenta lectorum, inquit, sufficiant matta, sagum, laena, et capitale.
517. Deinde incipiat pontifex de sinistro angulo, etc. In Cod. Ratoldi haec ita habentur: Deinde incipiat pontifex de sinistro angulo ab Oriente scribens [Col. 0414C] per pavimentum cum cambuta sua haec elementa A, B, C; et dicat hanc Antiphonam: Confirma hoc, Deus, quod operatus es in nobis a templo sancto tuo, quod est in Jerusalem, Alleluia. Psalmus: Exsurgat Deus, cum gloria. Tum vadens ad dextrum angulum occidentalem, incipiens iterum a dextro angulo orientali A, B, C, scribens usque in sinistrum occidentalem angulum, canendo Antiphonam aliam: 425 Emitte spiritum tuum, et creabuntur, et renovabis faciem terrae. Alleluia, alleluia. Psalmus: Benedic anima mea Domino, Domine Deus meus.
518. A, B, C. Ita in Codice Ratoldi. In Codice Rhemensi habetur, ABCTURIUM, quod perinde est; ex quibus notandum has tres litteras duntaxat in dedicatione basilicae depingi olim solitas. Nunc describuntur duo alphabeta, alterum Graecum, alterum Latinum, id est, omnia elementa, tum Graeca, tum Latina, ut in Ordine et Pontificali Romano, et in Codice ms. Tiliano.
Quidam olim episcopi adjiciebant alphabetum Hebraicum, [Col. 0414D] ut planum est ex sermone ms. cujusdam anonymi supra citato de ecclesiae Dedicatione, in quo etiam causa redditur: Verumtamen quia ecclesiastica doctrina Hebraico, Graeco Latinoque sermone utitur, maxime ideo a quibusdam episcopis tria haec alphabeta conscribuntur. Petrus Damiani, sermone citato generatim haec scribit: Alphabeta ex transverso quadrangula ratione describit. Quae intelligenda sunt secundum hodiernum usum de alphabetis Graeco et Latino, nam in eo sermone remittit lectorem ad Ivonem Carnotensem, ut infra probabitur, qui in opere suo de ecclesiae Dedicatione haec duo alphabeta tantum agnoscit.
519. Deinde veniens ante altare. Τὸ Altare aberat ab hoc Codice sancti Eligii, sed illud supplevi ex Codicibus Rhemensi et Ratoldi.
520. Absque Alleluia. Ita in Ord. Rom. et in Codicibus Rhemensi et Ratoldi, et in serm. ms. supra [Col. 0415A] citato, in quo causa additur: Quia nondum est domus Domini.
521. Deinde sequitur exorcismus aquae. In Cod. Rhem. legitur: Benedictio salis et aquae. In Cod. Ratoldi: Deinde benedicens salem et aquam cum cinere, et dicat hanc Orationem: Deus qui ad salutem humani generis, etc., ut in Benedictione aquae diebus Dominicis, exstatque in Codice Rhemensi.
522. Discede, immunde Spiritus. Formula est daemonis exorcizandi, cujus similis haec est apud Optatum Milevitanum, lib. IV adversus Parmenianum: Vos rebaptizando exorcizatis hominem fidelem; et dicitis Deo habitanti: Maledicte, exi foras. In codicibus praefatis Rhem. et Rat., ad exorcismum aquae habentur haec verba: Exorcizo te, creatura aquae, etc. Quae quodammodo conveniunt cum illis exorcismis quibus utitur Ecclesia diebus Dominicis in aquae Benedictione.
Hic autem aqua benedicitur quae ecclesiae dedicationi inserviat. Est enim antiqua consuetudo ut ecclesia [Col. 0415B] aquae exorcizatae seu benedictae aspersione sanctificetur; quam videre est apud sanctum Gregorium, [Col. 0415D] Nunc lib. XI, ep. 76. lib. IX. epist. 71: Aqua benedicta fiat, et in eisdem fanis aspergatur, altaria construantur, reliquiae ponantur. Mentio fit in epist. 2 Vigilii papae, ubi tamen ait id minime esse necessarium.
523. Sacramentis. Olim vocabantur sacramenta non solum septem illa a Christo. Domino instituta, quae sunt vasa gratiae sanctificantis, sed etiam quivis ritus qui ad aliqualem sanctificationem spectant, quae vulgo sacramentalia dicuntur. Consule sanctum Augustinum epist. 118, ad Januarium.
524. Sanctificare, etc. Haec Oratio non exstat in Codicibus Rhemensi et Ratoldi.
525. In molem durata. Ita sanctus Ambrosius, lib. III de Spiritu sancto, cap. 4: Ut tanquam congelascentibus fluctibus in medio maris aquarum 426 quidam murus insurgeret ad transitum Judaeorum.
526. Per te aridis. Haec verba usque ad illa, at tu, [Col. 0415C] Domine, sumpta sunt ex sancto Ambrosio, cap. 22 lib. X in Lucam; sed ibi fusius, hic vero contractius.
527. Domine, Deus Pater, etc. Haec Praefatio non exstat in praefatis Codicibus, et in Ordine Romano.
528. Exorcizo te, creatura salis, etc. Hic exorcismus desideratur in Codicibus praefatis et in Ordine Romano.
529. Divina oris voce, etc. Ita in Ordine Romano.
530. Et per Apostolum suum, etc. Ita etiam in Ordine Romano.
531. Gravedines. Gravedo est dolor, tristitia, molestia. Glossae veteres: Gravedo, ἀχθηδὼν, id est, molestia, tristitia, dolor.
532. Et miscetur sal et cinis, etc. Ita in Ordine Romano, et in Codicibus Rhemensi, et Ratoldi. Sed in Cod. Rhem. τὸ ter desideratur. Infra autem mentio fit vini. Petrus Damiani, serm. citato addit hyssopum: Tunc benedicit aquam sale, cinere, vino, hyssopoque conspersam.
533. Aeterne omnipotens Deus, etc. In Cod. Ratoldi, [Col. 0415D] alia exstat Oratio: Deus invictae virtutis auctor, etc., ut in aquae Benedictione die Dominica, quae habetur etiam in Ordine Romano. In Codice Rhem. nulla exstat Oratio.
534. Traduci. Id est, quae a protoparente ad posteros traducta est, et manavit.
535. Creator. In Cod. Rat. legitur: Deus Creator. In Ordine et Pontific. Romano: Omnipotens sempiterne Deus Creator.
536. Permitte. Ita legitur in Codicibus Rhem. et Ratoldi; in Ordine Romano, mitte. In Pontificali, emitte. Itaque permitte hoc loco idem est quod emitte; de quo vocabulo infra.
537. Armata. Ita in Cod. Rhem. In Codice Ratoldi legitur arma, corrupte.
538. Inde facit crucem digito suo etc. Ita in Cod. [Col. 0416A] Rhemensi. In Codice Ratoldi haec praemittuntur: Et mittat in eam chrisma, et condat ex ipsa aqua calcem, et faciat maldam, unde recludere debet ipsas reliquias. Ubi lege τὸ maltham.
Maltha autem est calx aqua subacta cum pice liquida et axungia, Gallice ciment, ad parietes, tecturas, vel similia resarcienda; de qua agit Palladius, lib. I de Re rustica, cap. 17. Est etiam pix cum cera mista, ut scribit Festus. Unde in Glossis Philoxeni, maltana (lege maltha ) πισσόκηρον, id est, resina cerae commista. Dicitur etiam apud Julium Pollucem, lib. X Onomast., cap. 14, ἐνὼν τῇ πινακίδι κηρὸς, ἡ μάλθα, id est, cera tabulae adhaerens, maltha. Et apud Hesychium, μάλθῃ μεμαλαγμένος κηρὸς, id est, cera subacta, macerata. Ibidem, μάλθη, ῥύπος ξηρὸς, id est, maltha, cera sicca. Hic autem est calx aqua subacta.
Porro in Ordine et Pontificali Rom. antequam fiant cruces in cornubus altaris, fit crux de eadem aqua in medio altaris.
[Col. 0416B] 539. Per quatuor cornua altaris. Ita 427 in Cod. Rhem. In Codice Ratoldi additur: Canendo Antiphonam Asperges me, Domine, hyssopo, et mundabor.
540. Cum hyssopo aspergit ipsum altare septem vicibus. Ita Petrus Damiani, sermone citato: Altare septies ex eadem aqua respergit. Is autem auctor, in eo sermone saepius citato, postquam ritus quosdam dedicationis attigit, tandem subjungit: Quis hujus abyssi caliginem sermonis claritate possit illuminare? Attigissemus tamen quantulumcunque, nisi nostris temporibus quidam, qui Carnotensi praesidet Ecclesiae, vivacissimo mentis igne lucidius omnia declarasset.
Hic autem episcopus Carnotensis, de quo loquitur, est Ivo Carnotensis, qui scripsit sermonem de Sacramentis dedicationis, quem videre est cum aliis auctoribus qui de divinis Officiis scripserunt, Coloniae editis anno Dom. 1568 cura Melchioris Hittorpii, quique aequalis est ipsi Petro Damiani. Uterque enim floruit sub Henrico IV imperatore et Gregorio VII. [Col. 0416C] Non vero Fulbertus episcopus Carnotensis, qui claruit Roberto Francorum rege, anno 1033, ut scribit Glaber, lib. IV Hist., c. 4, qui nihil scripsit de ecclesiae dedicatione, ne quidem in epistola ad Deodatum, quamvis nonnulli contrarium teneant.
541. Cum ipso psalmo. Nempe, Miserere mei, Deus, ut habetur in Cod. Rhem. In Cod. Ratoldi desideratur τὸ ipso.
542. Usque dum veniens iterum ante altare, etc. Ita in Cod. Rhem. in Cod. Ratoldi aliter in hunc modum: Et tunc sparget aquam per pavimentum in modum crucis, in longitudine et in latitudine, canendo Antiphonam Fundamenta templi hujus sapientia sua fundavit Deus, etc., et Psalm. Fundamenta. Deinde per parietes intrinsecus Ecclesiae, canendo Antiphonam Sanctificavit Dominus tabernaculum suum, etc. Psalm. Magnus Dominus. Antiph. In dedicatione hujus templi, etc. Psalm. Laudate Dominum de coelis. Antiph. Lapides pretiosi, etc. Psalm. Lauda, Jerusalem, Dominum. Antiph. Erit mihi Dominus in [Col. 0416D] Deum, etc. Psalm. Deus noster. Antiph. Haec est domus Domini, etc. Psalm. Ecce quam bonum.
Porro ex his et sequentibus patet multos Psalmos in basilicae dedicatione cantari, atque ex antiqua consuetudine, quam videre est etiam in epist. 16 sancti Paulini, qui quosdam profert, qui tamen non exstant in Codicibus nostris mss. nec in Ordine Rom. Fatemur, inquit, venerandae pietati tuae; et paulo post: Ita exsultasse Spiritum nostrum in Deo salutari nostro, ut tanquam in praesenti dedicationum coetibus interessemus, et illa de Psalmis prophetici gaudii verba cantaremus: Exsultate Deo adjutori nostro, sumite Psalmum, et date tympanum. Tollite hostias, et introite in atria Domini, adorate Dominum in aula sancta ejus; vel illud ejusdem Prophetae: Surge, Domine, in requiem tuam, tu et arca sanctificationis [Col. 0417A] tuae. Sacerdotes tui induant salutarem, et sancti tui exsultent.
543. Vel Ecclesiae. Particula vel hic sumitur copulative.
544. Canendo Antiphonam Sanctificavit. In Cod. Rhem. legitur Canendo Antiphonam Qui habitat in adjutorio altissimi, cum ipso Psalmo.
545. Qui extrinsecus Ecclesiae parietes una voce psallant. Locus corruptus; lege, ut in Codice Rhemensi: Qui extrinsecus Ecclesiae parietes una voce psallentes spargunt. In Cod. Ratoldi habetur in hunc modum: Deinde pergat extra ecclesiam cum omni schola, spargendo ter per parietes in circuitu, et desuper canendo Antiphonam Benedic, Domine, domum istam, etc. Psalm. Deus misereatur nostri. Antiph. Ecce tabernaculum Dei cum hominibus. Psalm. Beati immaculati in via. Antiph. Benedic, 428 Domine, domum istam, etc. Finito hoc, ingrediatur pontifex in ecclesiam cum omni schola, et incipiat antiphonam O quam metuendus est locus iste, etc. [Col. 0417B] Psalm. Verba mea. Antiph. Qui habitat in adjutorio Altissimi. Psalm. idipsum. Antiph. Beati qui habitant in domo tua, Domine. Psalm. Quam dilecta. Et tunc ponat in censum inacerra, et dicat hanc Orationem, etc. Hactenus Ratoldi Codex.
Quid sit acerra docet Festus: Acerra, ara quae ante mortuum poni solebat, in qua odores incendebantur. Aliqui dicunt arculam esse thurariam, scilicet, ubi thus reponebant. Hic sumitur pro thuribulo.
546. Faciendo crucem super pavimento. Olim basilicas signo crucis adhibito dedicari certum est, ut videmus serm. 19, inter opera divi Augustini: Cum ejusdem crucis charactere basilicae dedicantur. In quibusdam Editionibus hic sermo est 75, de Diversis.
547. Deus, qui loca nomini tuo, etc. Post hanc Orationem in Cod. Ratoldi haec sequuntur: Et tunc ex incenso boni odoris infumat totam ecclesiam, et stans in medio dicat Antiphonam Domus mea domus Orationis. Versus Narrabo nomen tuum, cum Gloria.
[Col. 0417C] 548. Et sequitur oratio. In Cod. Rhemensi legitur: Et sequitur Oratio consecrationis ecclesiae. In Cod. Ratoldi post hanc Orationem sequitur: Praefatio in medio ecclesiae. Sursum corda, etc. Adesto precibus nostris, adesto sacramentis, etc., ut in Ordine Romano.
549. Ipsa expleta incipit Antiphonam, etc. Ecclesiae dedicationem excipit altaris consecratio. In Codice Ratoldi, antequam altare consecretur, extenditur velum psallendo Antiphonam Introibo ad altare Dei.
De consecratione autem altaris insignis hic locus sancti Gregorii Nysseni, oratione in Christi baptismum, notandus venit: Ἐπεὶ καὶ τοῦτο θυσιαστήριον ᾧ παρεστήκαμεν, λίθος ἐστὶ κατὰ φύσιν κοινὸς, οὐδὲν διαφέρων τῶν ἄλλων πλακῶν αἳ τοὺς τοίχους ἡμῶν οἶκοδομοῦσι, καὶ καλλωπίζουσι τὰ ἐδάφη. Ἐπειδὴ καθιερώθη τῇ τοῦ Θεοῦ θεραπείᾳ καὶ τὴν εὐλογίαν ἐδέξατο, ἔστι τράπεζα ἁγία, θυσιαστήριον ἄκραντον. Id est: Et hoc altare sanctum, cui assistimus, lapis est sua natura communis, nihil differens ab aliis crustis, ex quibus [Col. 0417D] nostri exstruuntur parietes, et pavimenta ornantur. Sed quoniam Dei cultui consecratum est, et benedictionem accepit, mensa sancta est, altare immaculatum.
550. Et fundit quod remansit de ipsa aqua, etc. Ita in Cod. Rhem. et in Ord. Rom. In Cod. Ratoldi, legitur: Et fundat aquam super altaria, et abstergat linteo, et benedicat tabulam ex aqua sancta. Sequunturque ibi hae duae Orationes: Singulare illud propitiatorium, etc. Item alia: Deus omnipotens universarum rerum rationabilis artifex, etc., ut in Ordine Romano.
551. Postea offert incensum. Thurificationis usus in Ecclesia antiquus est; illius meminit sanctus Dionysius, cap. 3 Hierarchiae: Ὁ μὲν Ἱεράρχης εὐχὴν ἱερὰν ἐπὶ τοῦ θείου θυσιαστηρίου τελέσας, ἐξ αὐτοῦ τοῦ θυμιᾷν ἀρξάμενος ἐπὶ πᾶσαν ἔρχεται τὴν τοῦ ἱεροῦ χωροῦ περιοχήν. Id est: Sacerdos, sacra precatione in [Col. 0418A] ipso altari perfecta, et ab eo thurificationis initio ducto, universum circuit sacri loci ambitum. Sanctus Joannes Chrysostomus in liturgia: Ὀ δὲ διάκονος θυμιᾷ γύρωθεν τὴν ἅγιαν τράπεζαν, καὶ δίπτυχα. Id est: Diaconus per circuitum incensat sacram mensam et diptycha. Canon 3 Apostolorum: Ne liceat autem aliquid aliud ad altare offerre quam oleum ad lucernam, καὶ θυμίαμα καιρῷ τῆς ἁγίας προσφορᾶς, id est, et incensum tempore sanctae oblationis.
Concilium Chalcedonense, actione 3, in libello Ischyrionis diaconi Alexandrinae Ecclesiae, ubi conqueritur de Dioscoro patriarcha Alexandrino, qui pecunias a clarissima 429 femina Peristeria legatas in pauperum subsidium, scortis et mimis distribuerat: Ut neque incensum ex oblatione illius clarissimae memoriae Peristeriae (quantum ad eum pertinuit) Deo offerretur. Gregorius Turonensis, in Vitis Patrum, in Vita sancti Lupicini: Dispositis in itinere psallentium turmis cum crucibus, cereis, atque odore fragrantis thymiamatis: et Coryppus, lib. II de Laudibus [Col. 0418B] Justini minoris:
552. In medio crucem faciens, et super quatuor angulos. Antiquus ritus est, quem olim observavit sanctus Germanus Antissiodorensis episcopus, cum Encolismae in Aquitania altare de nomine apostolorum principis dedicaret, ut refert Erricus in supplemento ms. miraculorum ejusdem pontificis, cap. 3: Ubicunque et quoties per altaris cornua mediumque crucis effigiem sanctificati unguinis liquore signavit, ita marmor impressione pollicis liquefactum subter fugit, ut ad impulsum digiti niveam putares cessisse mollitiem.
[Col. 0418C] Quod autem olim altaria cum signo crucis solerent consecrari, clarum est tum ex citato loco, tum ex sermone supra citato sancti Augustini: Cum ejus crucis charactere basilicae dedicantur, altaria consecrantur.
553. Fundamenta. In Cod. Ratoldi, quam dilecta. In Cod. Rhem., quam amabilia, quod perinde est.
554. Et unguit cum manu sua ipsum lapidem. Unctionis altarium usus antiquus est. Illius mentio est in epistola sancti Damasi papae ad Numidiae episcopos: Nec altare erigere, nec ungere, nec sacrare; et in epist. 88, quae vulgo sancto Leoni tribuitur: Sicut constitutio altaris, ac Benedictio, vel unctio.
Idem videre est in decreto Felicis IV, apud Burchardum, lib. IV, cap. 58: Et mensis Domino sacratis, et sacra unctione a pontificibus delibutis; et in epistola Isidori junioris ad Luitfridum: Ad episcopum pertinet basilicarum consecratio, unctio altaris. Et in supplemento supra citato, et aliis auctoribus infra, de chrismatis unctione, laudandis.
[Col. 0418D] 555. Expleto psalmo mittit iterum oleum, etc. Ita in Codice Rhemensi, quae tamen desunt in Codice Ratoldi.
556. Mane surgens Jacob, cum Psalmo Bonum est, etc. Aliter in Codice Rhemensi: Sanctificavit Dominus tabernaculum suum, cum Psalmo Deus noster refugium.
557. Mittit chrisma. Ita in Codice Rhemensi et in Ordine Romano. In Cod. Ratoldi sic habetur: Post haec ponat incensum et chrisma, dicat: Ecce odor filii mei, sicut odor agri, cui benedixit Dominus. Psalm. Ecce quam bonum. Antiph. Erit mihi Dominus in Deum, etc. Psalm. Deus noster. Antiphona. Vidit Jacob scalam. Psalm. Fundamenta.
Hic autem altare chrismate perungitur juxta veterem Ecclesiae consuetudinem, quae clara est ex concilio Agathensi, can. 14: Altaria placuit non solum unctione chrismatis, sed etiam sacerdotali benedictione [Col. 0419A] sacrari. Ex concil. Epaonensi, can. 26: Altaria non lapidea chrismatis unctione non sacrentur. Ex sancto Dionysio, cap. 4 Eccl. Hierar.: Haec etiam sancte observa, ut sacratissimorum 430 illa lex mysteriorum altaris consecrationem ταῖς τοῦ ἱερωτάτου μύρου τελετουργεῖ παναγέσιν ἐπιψυσέσιν, id est, sacratissimi unguenti sanctissimis perficit infusionibus. Petrus vero Damiani, sermone supra citato, de ecclesiae Dedicatione ita scribit: Altare vero mistura chrismatis oleique perungit. Sic enim loquitur, quia altare prius oleo, deinde chrismate perungitur, ut ex nostris Sacramentariis liquet, et ex Ivone, serm. de Sacramentis Dedicationis.
558. Dextro in dextro. Hic desideratur particula de, quae exstat in Cod. Rhem. Sed legendum est De dextro usque in dextrum. In Codice Rat. sic legitur: Deinde faciens cruces per parietes in circuitu de ipso chrismate cum pollice dicat Antiphonam Sanctificavit. Alia Antiph. Lapides pretiosi. Psalm. Lauda Jerusalem. Antiph. Mane surgens Jacob. Et tunc in circuitu [Col. 0419B] intrinsecus mittet incensum boni odoris, et dicat: Oremus. Omnipotens sempiterne Deus, effunde super hunc locum gratiam tuam, etc. Item alia: Deus qui de vivis et electis lapidibus, etc. In Ord. Romano aliter habetur: Deinde in circuitu ecclesiae vadat Pontifex, et faciat crucem per parietes cum pollice suo de ipso chrismate in duodecim locis, tres in Oriente, tres in Australi, tres in Occidente, tres in Septentrione; primo in dextra parte, et sic in circuitu dicens per singulas cruces Sanctificetur hoc templum, etc. Haec Ordo Romanus.
Sed notandum est ex Petro Damiani, sermone primo de ecclesiae Dedicatione, impressas fuisse in interioribus templi parietibus cruces duodecim, quae a pontifice chrismate ungerentur: Cruces duodecim, inquit ille, in interiori circuitu ecclesiae imprimuntur. Et paulo post: Cruces chrismate, altare vero mistura chrismatis oleique perungit. Ita etiam Ivo Carnotensis, in sermone de Sacramentis dedicationis: Hinc est quod consecrato altari chrismantur in parietibus illae [Col. 0419C] duodecim cruces, quae typum gerunt apostolicum, qui et primitias Spiritus acceperunt, et crucis mysterium populis et gentibus manifestare studuerunt. Quod paulo ante eorum aetatem videtur esse institutum, cum Ordo Romanus aliter scribat, nisi forte ipse Ordo hac in parte mutationem aliquam subierit.
Graeci etiam ipsum templum chrismate perungunt, quod clarum est ex Theodoro Balsamone in can. 7 synodi septimae: Καὶ ἅπας τούτου ἀπαρτισμὸς ὑπ` ἁγίου μύρου χριομένου, id est: Et omnis illius (templi) perfectio sacro chrismate inuncti.
559. Inde faciens crucem incensi super altare. In Cod. Rhem. deest particula inde. In Ordine Romano sic habetur: Tunc iterum redeat ad altare, et offerat ibidem crucem incensi super illud, et dicat Antiphonam Ecce odor filii mei, etc. In Cod. Ratoldi, nulla crucis mentione facta, haec reperire est: Tunc eat ad altare, et ponet incensum, et dicat: Oremus Dei Patris omnipotentis misericordiam, etc. Alia: Deus [Col. 0419D] omnipotens, in cujus honore altare hoc, etc. Praefatio super altare, ut in Ordine Romano. Deinde sequitur: Majestatem tuam, Domine, imploramus humiliter, etc., ut in Ordine Romano.
560. Sub invocatione nominis tui. Altaria per invocationem nominis Dei consecrantur, et sanctificantur. Optatus Milevitanus, lib. VI contra Parmenianum: Nam si sit invocatio nominis Dei, ipsa invocatio sanctificat et quod pollutum esse videbatur. Ibi enim agit de altaribus aut rasis, aut remotis, aut fractis a schismaticis.
561. Deinde tenentibus, etc. In Codice Ratoldi abbatis additur: Cum aqua sancta et incenso.
562. Linteamina. Altaris videlicet, quorum antiquus est in Ecclesia usus, qui videtur apud Optatum Milevitanum, lib. VI adversus Parmenianum: 431 Quis fidelium nescit in peragendis mysteriis ipsa ligna linteamine cooperiri? Ubi ligna sunt ipsa altaria lignea, [Col. 0420A] quae tum in Africa erant usitata, ut clarum est ex eodem Optato, supra, eodem libro: Sed, ut existimo, alio loco copia lignorum frangi jussit, alio ut raderent lignorum inopia imperavit, ut removerentur ex parte verecundia jussit. Nam refert causas cur schismatici alibi altaria fregerint, alibi raserint, alibi removerint. Cur in quibusdam locis fregerint, in causa fuit lignorum copia; quare alibi raserint, lignorum inopia, ne forsitan novis altaribus erigendis ligna deessent; cur demum in quibusdam locis tantum removerint, id fecit verecundia. Et paulo post: Quid perditorum conductam referam multitudinem, et vinum in mercedem sceleris datum? quod ut immundo ore a sacrilegis hostibus biberetur, calida de fragmentis altarium facta est. Id est, calefecerunt aquam de fragmentis altarium; et infra, inter sacramenta (id est, inter Missarum solemnia) velamen potuit tangi, non lignum; aut si tactu potuit penetrari velamen, ergo penetrantur et ligna, etc. Ibi refert causam cur non debuerint radere altaria, quia tacta non sunt a sacerdotibus [Col. 0420B] catholicis, sed tantum velamen inter offerendum. Quod si tactu potuit penetrari velamen, ergo lignum; quod si lignum, ergo et terra; ac proinde concludit quod debuerint schismatici terram ipsam, in qua fundata sunt altaria, radere, seu effodere.
Hinc capiendus est sanctus Augustinus, lib. V de Bapt. contra Donatistas, cap. 20: Cur ergo ad verba quae procedunt ex ore homicidae possit tamen Deus oleum sanctificare, et in altari quod haeretici posuerunt non possit? nescio, nisi forte quem cor hominis fallaciter conversum intus non impedit, lignum fallaciter positum impedit foris, quominus sacramentis suis adesse dignetur nullis hominum falsitatibus impeditus? Ubi τὸ lignum sumitur metonymice pro altari ligneo.
Olim etiam in Gallia quibusdam in locis fuit usus altarium ligneorum; nam in concilio Epaonensi, can. 26, cautum est: Ut altaria, nisi lapidea, chrismatis [Col. 0420C] unctione sacrarentur. Fuerunt etiam olim in Oriente, tempore sancti Athanasii Magni, altaria lignea, ut ex ejus epistola ad solitarios perspicuum est: Ἁρπάσαντες τὰ συμψέλλια, καὶ τὸν θρόνον, καὶ τὴν τράπεζαν, ξυλίνη γὰρ ἦν, καὶ τὰ Βῆλα τῆς Ἐκκλησίας. Id est, cum rapuissent subsellia, et cathedram, et mensam (erat enim lignea) et vela Ecclesiae.
563. Omnipotens et misericors Deus, etc. Haec Oratio desideratur in Codice Rhemensi, et in Ordine Romano.
564. Purificare, sanctificare, benedicere. In Codice Ratoldi abbatis ad singula verba haec singulae cruces apponuntur.
565. Omnipotens sempiterne Deus, a quo omnia, etc. Haec Oratio non exstat in Codicibus Ratoldi et Rhem. Sed loco illius haec habetur: Domine Deus omnipotens, sicut ab initio hominibus utilia, etc., ut in Ordine Romano, in qua haec verba sequentia notanda veniunt: Haec linteamina in usum altaris tui, ad tegendum involvendumque corpus et sanguinem Filii tui [Col. 0420D] Domini nostri Jesu Christi; quibus intelliguntur pallae corporales, quae corporalia vulgo dicuntur, quae ita olim amplae erant, ut involverent ipsum Christi corpus et calicem; de quibus consule observationes nostras ad Concordiam regularum, in cap. 66, § 1.
Porro in Codice Ratoldi sequitur: Benedictio ad omnia ornamenta Ecclesiae: Dignare, Domine Deus omnipotens, Rex regum, etc. In Codice Rhemensi sequitur ordo inferendarum Reliquiarum in basilicam.
566. Benedictio super munus quodvis. Munus hoc loco intelligitur de his omnibus quae a fidelibus offeruntur ad ecclesiae ornatum, ut videre est in 432 ipsa Benedictionis formula, quae abest a Codicibus Ratoldi et Rhemensi; et ab Ordine Romano. Siquidem olim in ipsa templi dedicatione omnia ejus donaria, seu munera in usum templi a fidelibus oblata, ab episcopis consecrabantur, ut factum est in dedicatione templi, quod Constantinus imperator Hierosolymae [Col. 0421A] aedificavit, quemadmodum testatur Sozomenus, lib. II Hist., cap. 25.
567. Ad consecrandam patenam. Iu Codice Ratoldi legitur: Consecratio patenae, fac crucem de oleo.
568. Consecramus, etc. Haec formula consecrationis patenae non exstat in Ordine Romano.
569. Inde faciens signum crucis de sancto oleo, etc. Ita in Codice Rodradi et Rhemensi. Sed in Codice Ratoldi aliter: Item Benedictio patenae. Et fac crucem de chrismate. Consecrare, etc. Et nota in hoc Codice adhiberi oleum et chrisma, at in Ordine Romano chrisma tantum.
570. Benedictio patenae. Domine Deus omnipotens, etc. Haec non exstant in Codicibus Ratoldi et Rhemensi, neque in Ordine Romano.
571. Ad calicem benedicendum. In Ordine Romano legitur: Praefatio calicis. Consecrationis seu Benedictionis vasorum altaris habetur mentio apud Burchardum, lib. III, cap. 58, ex epist. Felicis IV: Eaque divinis precibus et sanctis unctionibus cum altaribus [Col. 0421B] et vasis, vestibus quoque et reliquis ad divinum cultum explendum utensilibus devote et solemniter sacrare. Hic tamen notandum nullam in Benedictione calicis adhiberi unctionem, ut in Codicibus Rhemensi, Rodradi, et Ratoldi, cum tamen in Ordine Romano unctio chrismatis adhibeatur.
572. Pia famuli tui ill. devotione. In Cod. Ratoldi haec vocabula, pia famuli tui ill. non exstant. Post hanc Orationem in Ordine Romano haec habentur: Et faciat crucem de chrismate super ipsum calicem per latera, quae non exstant in Codicibus nostris mss. sancti Eligii, Rodradi, Rhemensi et Ratoldi.
573. Deus, qui Moysi famulo tuo, etc. Non exstat in Codicibus Rhemensi et Ratoldi, sed in Cod. Rhem. sequitur: Praefatio chrismalis: Oremus, fratres charissimi, ut Deus omnipotens hoc ministerium corporis Filii sui Domini nostri Jesu Christi gerolum benedictionis, sanctificationis tutamine, defensionis donatione implere dignetur orantibus nobis. Per. Ubi chrismalis, [Col. 0421C] seu chrismal, sive chrismale, sumitur pro vase in quo Christi corpus servatur. Quod clarum est ex Ordine Romano, ubi hic titulus praefigitur: Praefatio vasculi in quo Eucharistia reconditur. Ibi vasculum haud dubie pro chrismali usurpatur. Id etiam patet ex lib. VI Halitgarii ms. biblioth. Corb.: Qui autem perdiderit suum chrismal, aut solum sacrificium in regione qualibet, etc.
Sumitur etiam pro corporali, seu palla corporali, ut notum est ex Glabro, lib. V Hist. cap. 1: De chrismale etiam, quod a quibusdam corporale appellatur, plurimum expertum est praestare remedia. Et paulo post: Apud monasterium Reomense, tempore venerabilis Willelmi abbatis, contigit ut incendium circumjacentia monasterii popularetur; arripientes autem ejusdem loci fratres chrismale conto impositum, elevarunt illud contra incendii flammas dire flagrantes; statim vero idem ignis in sese retorquens, minime amplius quam invaserat arripere valuit; pannus tamen ille dominicus, [Col. 0421D] aura flante, a contulo elapsus, plus minus duabus milliariis avolavit, etc.
In eadem Praefatione Codicis chrismale dicitur ministerium, recte. Nam ministerium pro vase sumitur, ei vasa 433 aurea vel argentea ecclesiae dicuntur ministerium. In concilio Rhemensi, can. 22, apud Flodoardum, lib. II Hist. Eccl. Rhemensis, cap. 5: Si episcopus (excepto si evenerit ardua necessitas pro redemptione captivorum) ministeria sancta frangere pro qualicunque conditione praesumpserit, ab officio cessabit ecclesiae. In epistola 20 [Col. 0421D] Nunc epist. 25, olim erat 19. sancti Gregorii, lib. II Registri: Ut tam ministeria ecclesiarum, quam usuale argentum, et quidquid aliud, idem brevis a vobis conscriptus, veraciter rerum facta inspectione, contineat. Et lib. III, epist. 15 [Col. 0421D] Est modo 16 lib. IV, olim. lib. III, ind. 12, [Col. 0422D] epist. 16. : Pervenit ad nos diversos Italiae sacerdotes in Siciliam confugientes plurima [Col. 0422A] secum Ecclesiarum suarum ministeria detulisse. Concilii Arvernensis, can. 8: Ne ad nuptiarum ornatum ministeria divina praestentur. Concil. Aurelianensis III, can. 23: De rebus ecclesiasticis, vel de sacro ministerio alienare. Apud sanctum Gregorium Turonensem, lib. de Gloria confessorum, cap. 22: Ac ipse sacerdos pelago operitur, habens ad collum cum Evangeliorum libro ministerium quotidianum, id est patenulam parvam cum calice. Apud Fortunatum, lib. I, carm. 15:
Usurpatur etiam ministerium pro tapetibus, palliis, et similibus ecclesiae ornamentis, ut videre est in concilio Arvernensi, can. 3: Observandum ne pallis vel ministeriis divinis defunctorum corpora obvolvartur. Tandem in eodem Codice Rhemensi sequitur; Item alia, Omnipotens Deus, Trinitas inseparabilis, manibus nostris opem tuae Benedictionis infunde, ut per nostram benedictionem hoc vasculum sanctificetur, et corporis Christi novum sepulcrum Spiritus sancti gratia perficiatur. Per Dominum nostrum.
434 574. Deinde vadunt ad locum in quo reliquiae, etc. Describit ritum inferendarum Reliquiarum in templum. Antiquum est Ecclesiae institutum, basilicas [Col. 0422D] reliquiarum sanctarum illatione et appositione dedicare, quarum praesentia ecclesia sanctificatur. Sanctus Ambrosius, lib. X, epist. 85, ab Marcellinam sororem: Nam cum basilicam dedicassem, multi tanquam uno ore interpellare coeperant, dicentes: Si in Romana basilica dedices? respondi: Faciam, si martyrum reliquias invenero. Sanctus Paulinus, epist. 11, ad Severum: Testis est autem Dominus, quod si vel scrupulum sacri cineris habuissemus supra quam nobis ad basilicam, quae proxime in nomine Domini consummabitur, dedicandam necessarium erat, misissemus unitati vestrae. Et paulo post: Invenimus quod digne et ad basilicae sanctificationem vobis et ad cinerum cumulandam Benedictionem mitteremus, particulam de ligno divinae crucis. Et epist. sequenti: Verum hanc quoque basiliculam de benedictis apostolorum et martyrum reliquiis [Col. 0423A] sacris cineribus in nomine Christi sanctorum Sancti, martyrum Martyris, et dominorum Domini consecrabunt. Sanctus Gregorius, [Col. 0423D] Nunc lib. VI, epist. 45. lib. V, epist. 145: Basilicam beati Stephani martyris, quam fraternitas vestra incendio asserit concrematam, quam etiam nuper esse instauratam commemorat, facultatem etiam tribuimus dedicandi, in quam etiam reliquiarum sanctuaria ejusdem beati Stephani martyris volumus collocari. Sanctus Gregorius Turonensis, lib. de Gloria confessorum, c. 20: Regressique ad basilicam, sanctas ejus reliquias cum Saturnini Julianique martyrum, vel etiam beati Illidii exinde solemniter radiantibus cereis crucibusque admovimus. Ibi enim agitur de oratorii dedicatione. Theophanes, in Justiniano imperatore, lib. XVI: Post, Junio mense, facta sunt encaenia apostolorum apud Constantinopolim, et recondita sunt λείψανα Andreae et Lucae apostolorum. Et transiit Menas episcopus cum sanctis λειψάνοις sedens in carruca aurea imperatoria lapidibus insignita, tenens tres thecas sanctorum apostolorum in genibus suis, et ita encaenia [Col. 0423B] celebravit.
Ita Sanctus Gaudentius episcopus Brixiensis, cum haberet multas reliquias sanctorum, et maxime sanctorum, Quadraginta martyrum Caesarea Cappadociae advectas, ecclesiam dedicavit, quam ideo concilium sanctorum appellari jussit, ut clarum est ex tractatu ejusdem de ecclesiae Dedicatione. Et ita statuitur synodi septimae can. 7: Ὅσοι οὖν σεπτοὶ ναοὶ καθιερώθησαν ἐκτὸς ἁγίων λειψάνων μαρτύρων, ὁρίζομεν αὐτοῖς κατάθεσιν γίνεσθαι λειψάνων μετὰ καὶ τῆς συνηθοῦς εὐχῆς. Ὁ δὲ ἄνευ ἁγίων λειψάνων καθιερῶν ναὸν καθαιρείσθω, ὡς παραβεβηκὸς τὰς ἐκκλησιαστικὰς παραδόσεις. Id est: Quaecunque ergo templa consecrata sunt absque reliquiis martyrum, in eis fieri statuimus reliquiarum depositionem cum solitis orationibus. Qui vero templum sine sanctis reliquiis consecravit, deponatur tanquam traditionum ecclesiasticarum transgressor. Hae autem reliquiae solemni pompa transferebantur in basilicam, ut ex loco [Col. 0423C] Theophanis supra citato clarum est, et ex actibus sancti Virgilii episcopi Arelatensis, in Chron. sanctorum Lirinensium.
575. Aufer a nobis, etc. Non exstat in Codice Rhemensi, nec in Ordine Romano. Habetur in Codice Rodradi, atque etiam Codice Ratoldi, in quo praemittitur litania.
576. Ambulate, etc. Ita in Cod. Ratoldi, quae non exstant in Codice Rhemensi. Plura in Ordine Romano reperire est.
577. Cum crucibus et thuribulis, et candelabris, multisque luminaribus, etc. Ita in Codice Rhemensi. In Codice Ratoldi nulla mentio luminarium est; in Ordine Romano nihil de thuribulis. Similem pompam in inferendis in basilicam recens consecratam sanctorum reliquiis videmus apud sanctum Gregorium Turonensem, 435 lib. de Gloria confessorum, cap. 20: Regressique ab basilicam, sanctas ejus reliquias cum Saturnini Julianique martyrum, vel etiam beati Illidii, exinde solemniter, radiantibus cereis crucibusque, [Col. 0423D] admovimus. Ibi enim agitur de oratorii dedicatione.
Notandum hic quod non solum cerei, sed etiam cruces radiantes appellantur. Nam olim in publicis Processionibus ipsis crucibus cerei accensi imponebantur, ut clarum est ex eodem sancto Gregorio, lib. de Gloria confessorum, cap. 79: Accensisque super cruces cereis atque ceroferalibus, dant voces in canticis, circumeunt urbem cum vicis. Idque ex institutione sancti Joannis Chrysostomi, ut testatur Socrates, lib. VI Hist. Eccl., cap. 8: Ἐπινενόηντο γὰρ παρ` αὐτοῦ σταυροὶ ἀργυροῖ φέροντες φῶτα ἐκ τῶν κηρίνων λαμπάδων. Id est: Cruces enim argenteae excogitatae sunt ab eo quibus lucernae cereae imponebantur; et ita capiendus est Sozomenus, lib. VIII Hist. eccl., cap. 8: Καὶ γὰρ δή καὶ σταυρῶν ἀργυρᾶ σημεῖα ὑπὸ κηροῖς ἡμμένοις προηγοῦντο αὐτῶν. Id est, siquidem crucium argentea signa sub cereis ardentibus eos praecedebant. Quare non satis bene expressit interpres cum dixit duntaxat facibus ardentibus, et Sozomenus qui eamdem profert historiam, nihil aliud quam Socrates intelligit.
578. Domum tuam, Deus, etc. In Ordine Romano et in Codice Rhemensi haec deest Oratio. In Codice Ratoldi ad ostium novae Ecclesiae haec praemittuntur: Deus, qui in omni loco dominationis tuae dedicator assistis, exaudi nos, quaesumus, ut inviolabilis hujus Ecclesiae permaneat consecratio, ut beneficia tui muneris, quae supplicat, mereatur. Item alia cum Antiphona: Benedic, Deus, domum, tabernaculum hoc ingredere, quaesumus, omnipotens Deus sempiterne, etc. Hac expleta suscipiat episcopus reliquias a presbytero, et ponat eas in altario novo, extenso velo, etc.
579. Et extenso velo inter eos et populum. Olim ad cancellos sacrarii seu chori, in quo stabant clerici, [Col. 0424B] erat appensum velum, cujus meminit sanctus Dionysius in epistola ad Demophilum: Καὶ προϊόντες ἀγαθοειδῶς ἐπὶ τὰ ἔξω τῶν θείων παραπετασμάτων. Id est: Procedentesque benevole ad ea loca quae sunt extra vela divina. Ejusmodi veli meminit etiam sanctus Joannes Chrysostomus, serm. 3, in epist. ad Ephesios: Ὅταν ἀκούσῃς, Δεήθωμεν πάντες κοινῇ, ὅταν ἵδῃς ἀνελκόμενα τὰ ἀμφίθυρα, etc. Cum audieris Oremus communiter, et vela trahi videris, tunc diduci coelum existimas. Quamvis haud ignorem, ἀμφίθυρα aliquando valvas bifores, ut Ovidius loquitur (Lib. II Metamorph.) , significare, tamen pronomen ἀνελκόμενα ita interpretari vetat.
Confirmatur interpretatio nostra ex Evagrio, lib. VI, cap. 20, et Theophylacto Simocatta, lib. V, cap. 14, in epistola Cosroae Persarum regis ad sanctum Sergium martyrem, in qua recensentur dona quae rex ille sancto Sergio mittit, nempe crux et thuribulum aurea, καὶ ἀμφίθυρον Οὐννικὸν κεκοσμήμενον χρυσίῳ, [Col. 0424C] id est, et Hunnicum velum ornatum auro; non est enim simile vero fores ad claudendum sacrarium ab ipso rege fuisse missas, sed potius magni pretii aliquod velum.
580. In loco altaris. Reliquias sanctorum in ipso altari recondere mos est antiquus, de quo sanctus Paulinus, epist. 12, ad Severum, de basilicae Dedicatione: Quorum venerandus cinis si sine crucis consortio subjiciatur altaribus, hic opertos titulus indicabit:
In eodem Ratoldi Codice haec sequuntur: Et faciat crucem intus ex chrismate in quatuor angulis ita dicendo: In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Pax tibi. R\ Et cum spiritu tuo, ut in Ordine Romano. At Graeci reliquias sanctorum recondentes, eas sacro perfundunt chrismate, ut videre est in eorum Euchologio: Ἐπιχέει τούτοις (λειψάνοις) ὁ ἱερεὺς μύρον, id est, infundit ipsis (reliquiis) unguentum sacerdos. Praeterea sequitur in eodem Codice: Et ponat tres portiones corporis Domini intus, et tres de incenso. Recluduntur tunc reliquiae, canentes Antiph. Exultabunt sancti in gloria. Psalm. Laudate Dominum de coelis. Antiph. Sub altari Domini sedes accepistis. Psalm. Beati immaculati in via. Quod autem dicitur hic de tribus portionibus corporis Domini [Col. 0425A] et incensi, in confessione simul cum reliquiis sanctorum reponendis, idem habetur in utraque dedicatione Ordinis Romani.
Tandem in eodem Codice Ratoldi haec sequuntur: Et tunc ponatur tabula, super quam faciet cruces quatuor ex oleo et sancto chrismate; et designantur per quatuor angulos cum cultro, et dicat pontifex Orationem hanc: Deus, qui ex omni coaptatione sanctorum, etc. Aliter in Ordine Rom. sic habetur: Tunc ponat tabulam super reliquias, et det Orationem hanc: Oremus, Deus, qui ex omni coaptatione sanctorum, etc. Deinde liniat eam cum calce, quae antea fuerat praeparata; et postquam linita fuerit, faciat crucem desuper cum chrismate dicendo sicut prius: In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Amen. Pax tecum. R\. Et cum spiritu tuo. Et mittat chrisma per quatuor cornua altaris, ipsa suprascripta verba dicendo et crucem faciendo; et cantent Antiphonam Corpora sanctorum in pace sepulta sunt, et vivent nomina eorum in aeternum, cum Gloria. Haec in prima quidem dedicationis [Col. 0425B] descriptione: sed in secunda paulo aliter in hunc modum: Et accipiens tabulam, quae super reliquias poni debet, antea confirmet eam subtus cum chrismate, dicendo: In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Et ponat tabulam super reliquias, et dicat hanc Orationem: Oremus. Deus qui ex omni coaptatione sanctorum. Deinde liniat eam cum calce, quae ante fuerat praeparata. Et postquam fuerit linita, faciat crucem desuper cum chrismate dicendo, ut supra; et faciat crucem similiter cum chrismate per quatuor angulos altaris desuper, dicendo ut supra.
581. Cum psalmo Laudate Dominum de coelis, etc. In Codice Rhemensi haec desunt usque ad illa verba: Inde revertatur pontifex in sacrarium.
582. Post haec vestiatur altare. In Cod. Ratoldi additur Cum aqua benedicta et incenso. Vestitur autem altare pallis linostimis, atque etiam palliis sericis, ut factum est in dedicatione templi Hierosolymitani sub Constantino Magno, ut scribit Theodoretus, lib. I [Col. 0425C] Hist. cap. 31. Et Apud Synesium, epist. 67, inter ea quae ad basilicam necessaria sunt dedicandam, recensetur καταπέτασμα μυστικὸν, id est velum mysticum.
583. Cum Antiphona. Pro his in Cod. Ratoldi habetur: Dicat episcopus Antiphonam Ornaverunt templum coronis aureis, etc. Antiph. Zachaee, festinans descende, etc. Dum ornantur altaria, canantur haec, et pontifex dicat Orationem: Descendat, quaesumus, Domine Deus noster, Spiritus sanctus tuus super hoc altare, etc.
584. Revertatur pontifex in sacrarium. Horum loco haec in Codice Ratoldi reperire est: Deinde incipiat cantor Antiphonam Terribilis est locus iste. Deinde Gloria in excelsis Deo. Collecta ad Missam. Deus qui sacrandorum tibi auctores munerum, etc. Lectio libri Apocalypsis Joannis apostoli. In diebus illis, vidi civitatem sanctam Jerusalem. R\. Locus iste a Deo factus est. 437 V\. Deus cui adstat angelorum chorus. Allel. Adorabo ad templum. [Col. 0425D] Id est, secundum Lucam. Sanctum Lucam. [Col. 0425D] In illo tempore dixit Jesus Discipulis suis: Non est arbor bona. Offert. Domine Deus in simplicitate. V\. Majestas. V\. Fecit Salomon. Super oblata. Omnipotens sempiterne Deus, altare nomini tuo dicatum. Praefatio. Per quem te suppliciter deprecamur ut altare hoc. Benedictio. Benedicat et custodiat vos omnipotens Deus, domumque hanc sui numinis [ In ms. muneris ] praesentia illustrare, etc. Communio. Domus mea domus Orationis vocabitur. Ad Complendum. Quaesumus, omnipotens Deus, ut in hoc loco, etc. Inde procedens ad fontes et consecret. Omnipotens sempiterne Deus, hoc baptisterium coelesti visitatione dedicatum Spiritus sancti tui illustratione sanctifica, ut quoscunque fons iste lavaturus est, trina ablutione purgati indulgentiam omnium delictorum tuo munere consequantur. Per. Item alia: Multiplica, Domine, Benedictionem [Col. 0426A] tuam, et Spiritus tui munere fidem nostram corrobora, ut qui in haec fluenta descenderint, in libro vitae ascribi mereantur. Per.
Haec consecratio baptisterii seu fontium baptismalium est breviuscula, fusiorem in Ordine Romano require. Consecrationis baptisterii meminit Sidonius, lib. IV, epist. 15: Nam baptisterium quod olim fabricabamini, scribitis posse jam consecrari. Baptisterium autem est aedificium prope ecclesiam in quo erat piscina seu fons, sive naturalis sive artificiosus, baptizandis Christianis idoneus. Prudentius, in Peristephano, baptisterium describens, in loco ubi quondam martyres passi fuerant:
585. Celebretur ibi solemniter Missa. Juxta decretum [Col. 0426C] Evaristi papae, apud Ivonem 3 p., c. 32: Omnes basilicae cum Missa semper debent dedicari. Sic in consecratione templi Hierosolymitani sub Constantino Magno, quidam episcopi θυσίαις ἀναίμοις καὶ μυστικαῖς ἱερουργίαις τὸ θεῖον ἱλάσκοντο, id est, sacrificiis incruentis et mysticis consecrationibus numen divinum placabant, ut scribit Eusebius, lib. IV de Vita Constantini, cap. 45. Consule epistolam secundam Vigilii papae.
438 586. Tota vero Hebdomade Missae publicae in ea fiant. Ita in Codice Ratoldi, in quo haec sequuntur: Et in ipsis octo diebus ibi luminaria ante altare, aut de cera, aut de oleo debent esse, absque luminaribus et officiis nocturnis diurnisque, in praedictis octo diebus, ullo modo reperiatur, usque dum octo dies compleantur. Ubi lege: Nullo modo reperiatur; suppl. basilica.
Ex quibus notare oportet ad celebriorem dedicationis solemnitatem, olim per octo integros dies dedicationis festum tum sacris concionibus, tum sacrificiis [Col. 0426D] incruentis, aliisque divinis officiis fuisse celebratum. Quod satis innuunt haec Apollinaris verba, lib. IX, epist. 3: Cum in Lugdunensis ecclesiae dedicatae festis hebdomadalibus collegarum sacrosanctorum rogatu exorareris ut perorares. Nam festa hebdomadalia dedicatae ecclesiae nihil aliud sunt quam quod illa per integram hebdomadem fuere celebrata.
587. In anniversario dedicationis basilicae. Anniversarius dedicationis basilicae dies ex veteri consuetudine celebratur in Ecclesia; de qua Felix papa IV, in epist. apud Burchardum, lib. III, cap. 58: Solemnitates vero dedicationum ecclesiarum et sacerdotum per singulos annos solemniter sunt celebrandae, ipso Domino exempla dante, qui ad festum dedicationis templi omnibus faciendum dans formam, cum reliquis populis celebraturus venit. Quod etiam patet ex Sozomeno, [Col. 0427A] lib. II Hist. Eccl., cap. 25, ubi scribit dedicationis templi Hierosolymitani, conditi olim a Constantino Magno, diem anniversarium, per octo dies quotannis celebrari solitum: Ἐξ ἐκείνου δὲ ἐτήσιον ταύτην ἑορτὴν λαμπρῶς μάλα ἄγει ἡ τῶν Ἱεροσολύμων Ἐκκλησία, etc., id est: Quo tempore Ecclesia Hierosolymitana hoc festum quotannis spendide admodum celebrat, adeo ut eo initiationes sacrorum peragantur, et dies octo deinceps conventus fiat.
Porro his ita de basilicae dedicatione notatis, subjungendus est ordo in benedictione signi, hoc est nolae, seu campanae, qui exstat in Codicibus Rhemensi et Ratoldi abbatis. In Codice igitur Rhemensi ita habetur: Ad signum Ecclesiae benedicendum. Benedic, Domine, hanc aquam Benedictione coelesti, etc. In Cod. Ratoldi: Ad signum Ecclesiae benedicendum. In primis intingue ter in aqua, et laves in ea quae benedicenda est his verbis: Benedic, Domine, hanc aquam benedictione coelesti, etc., ut in Ordine Romano: Post haec cantabis Psalmos sex, id est: Lauda, [Col. 0427B] anima mea, Dominum usque ad finem Psalterii. Interim laves eum de aqua (benedicta, videlicet, ut praecipitur in Cod. Rhemensi), cum oleo et sale; et dic: Deus, qui per Moysen legiferum tubas argenteas fieri praecepisti, etc., ut in Ord. Rom. Tunc extergis eum linteo, et dicas Vers. Vox Domini super aquas, Deus majestatis intonuit, Dominus super aquas multas, usque in finem Psalmi. Post haec tangis eum de chrismate septem vicibus foris, intus quaternis. Oratio. Omnipotens sempiterne Deus, qui ante arcam foederis, etc., ut in Ordine Rom. (In Codice Rhemensi legitur in hunc modum: Et dicis Antiphonam cum capite. Vox Domini, etc.). Tunc pones incensum in acerna (lege acerra, id est, thuribulo) et myrrham, et faciat fumum intus et extra; et cantes, V\. Viderunt te aquae, Deus, viderunt te aquae, usque ad finem Psalmi. Omnipotens Dominator Christe, cui (lege quo ) secundum assumptionem carnis dormiente in navi, etc., ut in Ordine Romano. In Codice Rhemensi [Col. 0427C] sic habetur: Tunc imponis incensario, et thymiamata, et myrrham, et erigis cloccam, et dicis Antiphonam, Deus, in sancto via tua, quis Deus magnus sicut Deus noster. V\. Viderunt te aquae, Deus, usque ad finem Psalmi, et dicis Collectam Omnipotens Dominator Christe, etc. Et haec de signi Benedictione.
Clocca autem cujus est in Codice Rhemensi mentio, signum est, nola, campana, Gallice cloche. Ita docet Otholonus, lib. II de Vita sancti Bonifacii episcopi Moguntini: Interea signum ecclesiae quod vulgo appellari solet 439 glocca (lege clocca) absque humano motu sonare coepit. Mentio fit in epistola Gutberti ad sanctum Lullium, quae 89 est inter epistolas ejusdem sancti Bonifacii: Et cloccam, qualem ad manum habui, tuae paternitati mittere curavimus.
588. In vigilia apostolorum. Sequitur commune sanctorum, ut vocant, in cujus initio haec reperire est in Codice Rhemensi: Denuntiatio natalis unius martyris. Noverit vestra devotio, sanctissimi fratres; quod beati martyris illius anniversarius dies intrat [Col. 0427D] quod diaboli tentationis exuberant (lege quo diaboli tentationes exsuperans) universitatis Creatori gloriosa passione conjunctus est. Per pluralitatem (id est, si solemnitas plurimorum sit denuntianda), quod (lege quo) diaboli tentamenta vincentes universitatis Creatori gloriosa passione conjuncti sunt. Ideoque Dominum collaudemus, qui est mirabilis in sanctis suis, ut qui illis victoriae coronam contulit, nobis eorum meritis delictorum indulgentiam largiatur. In illo igitur loco, vel in illa villa, illa feria hanc eamdem festivitatem sollicita devotione celebremus.
Haec est antiqua formula festi alicujus annuntiandi antequam Martyrologia publice in Ecclesia legerentur; cujus lectionis mentio fit in additione prima [Col. 0428A] Capitularis Ludovici imperatoris, tit. 69: Ut ad capitulum primitus Martyrologium legatur, et dicatur versus, deinde regula, aut homilia quaelibet legatur; deinde, Tu autem, Domine, dicatur. Sed vix ante hujus Ludovici Pii aetatem, lectionem Martyrologii in usu fuisse crediderim, ut patet ex his quae ex Codice Rhemensi, qui tempore Caroli Magni scriptus est, produxi; in quo, ut obiter id notem, [Col. 0427D] In utroque Theod. Gemet. et Cal. sunt Missae in natali unius apostoli. Item in nat. plurimorum apostolorum, ideoque de communi. In Theod. sunt Missae [Col. 0428D] tum de vigilia, tum de natali unius evangelistae, quas sequitur Missa in nat. sanctorum doctorum. nihil exstat de communi apostolorum.
589. Martyris antecedit. In Codice Rhemensi legitur: Martyris confessor antecedit. Sed τὸ confessor redundat.
590. Restaurantur. In eodem Codice corrupte legitur, restaurator.
591. Pretiosa passione quam praeimus. In eodem Codice male legitur: Pretiosa passione et solemnia. Sed legendum est, ut in Codice Rodradi, Pretiosa passione et solemnitate.
592. Votivos. Id est, devotos Papias: Votivus, devotus, id est, promptus et alacris ad Dei cultum.
[Col. 0428B] 593. Item alia praefatio. Haec tertia Praefatio est pro martyre pontifice.
594. In vigilia plurimorum martyrum. Haec vigilia deest in Codice Rhemensi. Sed et alia Missa est in natali plurimorum martyrum.
595. Igniantur. Id est, inflammentur.
596. Confessoris. Confessores illos vocat Ecclesia qui, pietate insignes, virtutibus et miraculis illustres, sine martyrio tranquilla et placida morte in Christo quieverunt. Sidonius, lib. IV, epist. 18: Basilicam sancti pontificis confessorisque Martini, Perpetuus episcopus, dignissimus tanto praedecessore successor, multum priori quae fuit hactenus capaciorem novavit. Et infra:
596. Ut postquam Virgo de Virgine prodiit, etc. Id est, postquam Christus virgo de Maria virgine prodiit, tum Virginis partu victa est libido, ut praeclare canit Prudentius in Psychomachia:
Et infra:
598. Et in quo fuit peccandi facilitas, etc. Elegans est paronomasia.
599. Alia Missa. Deest in Codice Rhemensi. In Cod. Rodradi legitur: Missa in natali virginis confessae. Ubi nota confessam appellari sanctam virginem quae non sit martyr, quemadmodum appellantur confessores viri sancti non martyres. Quod tamen vocabulum aliquando sanctis mulieribus attributum fuisse videmus; nam in concilio Toletano quarto Editionis Garsiae, sancta Leocadia confessor appellatur.
600. Vel viduae. Haec verba non exstant in Editis. De viduae professione, et vestis impositione ab episcopo, haec habet concilium arausicanum primum, [Col. 0428D] can. 27: Viduitatis servandae professionem coram episcopo in secretario habitam, imposita ab episcopo veste viduali indicandam, etc.
601. Benedictio virginis. Virgines Deo sacrare antiquus mos est Christianorum, quem etiam tangit Ammianus Marcellinus, licet paganus, lib. XVIII, sub finem: Inventas tamen alias virgines Christiano ritu cultui divino sacratas custodire intactas, et religioni servire, solito more, nullo vetante, praecepit.
602. Ab episcopo dicenda. Episcopi est virgines consecrare. Sanctus Hieronymus, epist. ad Demetriadem, lib. I: Scio quod ad imprecationem pontificis flammeum virginale sanctum operuerit caput. Et epist. 83, ad Oceanum, lib. II: Heri catechumenus, [Col. 0429A] hodie pontifex; vespere in circo, nunc in altario; dudum fautor histrionum, nunc virginum consecrator. Id etiam patet ex concil. Carthagin. II, can. 3: Ab universis episcopis dictum est, ut chrismatis confectio, et puellarum consecratio, a presbyteris non fiant. Quod si aliquando faciant presbyteri, id inconsulto episcopo facere non debent, ut habetur in concil. Carthag. III, can. 36: Ut presbyter, inconsulto episcopo, virgines non consecret.
603. Quae fit in Epiphania. Ita in Editis, in Codice Rhemensi, et in Ordine Romano. Ita etiam statuitur in epistola Gelasii papae ad episcopos Lucaniae: Devotis quoque Deo virginibus nisi aut in Epiphaniarum die, aut in Albis paschalibus, aut in apostolorum natalitiis, sacrum minime velamen imponant.
604. Vel secunda feria Paschae. In Ord. Romano, Vel in Albis paschalibus. Ita in praefata Gelasii epistola. Apud sanctum Ambrosium, in ipsa Resurrectionis Dominicae solemnitate, lib. ad Virginem lapsam, cap. 5: Non es recordata diei sanctae dominicae Resurrectionis, [Col. 0429B] in quo divino altari te obtulisti velandam.
605. Aut quando apostolorum natalitia celebrantur. Juxta decretum Gelasii papae epistola super citata.
606. Et vestimenta nigra forinsecus gestant. Haec desunt in Ordine Romano, et in Codice Rhemensi. Olim virgines Deo sacrae pulla veste induebantur. Sanctus Hieronymus, epist. 15, lib. I de Laudibus Asellae: Et tunicam fusciorem, quam a matre impetrare non poterat, induta. Et epistola ad Gaudentium, lib. II: Solent quidam cum futuram virginem spoponderint, pulla tunica eam et furvo operire pallio, ut videlicet a teneris unguiculis assuescat hujus generis vestimento.
441 607. Quorumdam bonorum. Nempe castimoniae, cujus excellentia in coelo magis perspecta erit, ut sequentia satis indicant.
608. In novo. Ita in Codice Rhemensi, et in Ordine Romano. In Editis legitur in hoc, male.
609. Quae tibi devotionem suam offert. Id est, quae [Col. 0429C] tibi propositum et firmam tibi perpetuo serviendi voluntatem offert.
610. Votum. Id est, desiderium et voluntatem.
611. In jejunio cibus. Spiritalis videlicet, quo mens pascatur, dum caro jejunat. Nam devotis virginibus olim fuere:
612. Quatenus centesimi fructus, etc. Ita Prudentius, lib. citato, de Virginibus agens:
613. Ad ancillas Dei velandas. Olim virgines Deo sacrae solemni ritu velabantur. Praeter locos supra citatos, id etiam videre est apud sanctum Hieronymum, lib. I, epist. 48, ad Sabinianum: Post apostoli Petri basilicam, in qua Christo flammeolo consecrata [Col. 0429D] es. Et Prudentium lib. citato:
Nec obstat id quod statuit sanctus Basilius, epist. 1, ad Amphilochium, can. 18, ut virginum ὁμολογία, id est, professio excipiatur anno aetatis 16, vel 17. Siquidem susceptio veli a professione seu voto virginitatis distincta est; nec semper eodem tempore ista agebantur, sed aliquando diversis temporibus, ut clarum est ex concilio Caesaraugustano supra citato, in quo votum virginitatis et susceptio veli distinguuntur. Et ex epist. 1 sancti Innocentii papae ad Victricium Rothomagensem episcopum, cap. 12 et 13: Item quae Christo spiritualiter nupserunt, et velari a sacerdote meruerunt, si postea vel publice nupserint, vel se clanculo corruperint, non eas admittendas esse ad agendam poenitentiam, nisi is cui se conjunxerant de saeculo decesserit, etc. Hae vero quae nondum sacro velamine tectae, tamen in proposito virginitatis semper manere promiserint, licet velatae non sint, si forte nupserint, his agenda aliquanto tempore poenitentia est, etc.
[Col. 0430B] Praeter velum solebant mitra seu mitrella virgines ornare caput, quae erat ex lana, auro purpuraque contexta, ut videre est apud Optatum Milevitanum, lib. II adversus Parmenianum: Interea supra memoratus Felix, inter crimina sua 442 et facinora nefanda, ab eo comprehensam puellam, cui mitram ipse imposuerat, a qua paulo ante Pater vocabatur, nefarie incestare minime dubitavit. Et lib. VI: Idem illud quam stultum, quam vanum, quod ad voluntatem, et quasi ad dignitatem vestram vocare voluisti: ut virgines Dei agerent poenitentiam discentes; ut jamdudum professae signa voluntatis capitibus postea, vobis jubentibus, immutarent; ut mitrellas aureas projicerent, alias acciperent. Et paulo post: Nec ulla sunt praecepta conjuncta, vel de qua lana mitrella fieret, aut de qua purpura pingeretur; non enim in panno hoc potest virginitas adjuvari. Idque faciebant ad sponsarum imitationem; ut, repudiatis saeculi viris, se Christo nupsisse indicarent, ut constat ex eodem Optato ibidem: [Col. 0430C] Et tamen virginitas, si illaesa sit, sine mitrella tuta esse potest. Spiritale nubendi hoc genus est; in nuptias Sponsi jam venerant voluntate et professione sua, et ut saecularibus nuptiis se renuntiasse monstrarent.
Aliam causam profert sanctus Isidorus, lib. II de Offic. eccl., cap. 17, ubi et velum a mitra distinguit: Quaeritur cur feminae virgines in Benedictione velentur, quarum haec causa est. In gradibus enim vel officiis ecclesiasticis feminae nullatenus praescribuntur. Nam neque permittitur eis loqui in ecclesia, vel docere; sed neque tingere vel offerre aliquid virilis muneris, aut sacerdotalis officii sortem sibi vindicare. Ideoque hoc tantum, quia virgo est, et carnem suam sanctificare proposuit, idcirco venia fit illi, ut in ecclesia notabilis vel insignis introeat, et honorem sanctificati corporis in libertate capitis ostendat, atque mitram quasi coronam virginalis gloriae praeferat in vertice. Quae omnia fere sumpta sunt ex Tertulliano, lib. de velandis Virginibus, et male apud sanctum Isidorum legitur contingere, [Col. 0430D] pro tingere.
De virginum mitra illud ejusdem Isidori, lib. XIX Originum, cap. 31, intelligendum est: Mitra est pileum phrygium caput protegens, quale est ornamentum capitis devotarum. Ubi devotae sunt virgines Deo dicatae et consecratae, quemadmodum in concilio Toletano I, can. 16: Devotam peccantem non recipiendam in Ecclesiam, nisi peccare desierit. Et can. 19: Episcopi, sive presbyteri, sive diaconi filia, si devota fuerit, et peccaverit, et maritum duxerit, etc. Unde virgo devota et virginitas devota Ausonio dicitur, in Parentalibus, epig. 7:
Tandem virginum crines sparsi et soluti erant instar sponsarum, ut manifestum est ex eodem Optato, lib. VI: Spiritali Sponso solverant crinem, jam coelestes celebraverant nuptias. Et infra: Invenistis igitur hujusmodi virgines quae jam spiritaliter nupserant, quasi secundas coegistis ad nuptias, ut crines iterum solverent imperastis. Nam schismatici catholicas virgines ad suas partes raptas vel allectas, poenitentia [Col. 0431B] prius imposita, iterum consecrabant. Ex hoc Optati loco manifestum est olim virgines non fuisse tonsas, quod etiam confirmatur ex sancto Ambrosio, cap. 8, lib. ad Virginem lapsam: Amputentur crines qui per vanam gloriam occasionem luxuriae praestiterunt. Ibi enim injungit virgini lapsae poenitentiam acturae 443 de peccato crinium tonsionem, juxta priscum morem, quem etiam observare est ex lib. VI Optati, quod signum est eam ante lapsum intonsam fuisse; et ex sancto Hieronymo, epist. ad Sabinianum, ubi refert de quadam virgine Romae professa, quae cum Bethlehem venisset ut morem gentis servaret, tonsa est, crinemque amatori Sabiniano dedit. Et ex concilio Gangrensi, can. 17: Εἴ τις γυναικῶν διὰ τὴν νομιζόμενην ἄσκησιν ἀπεκείρετο τὰς κόμας, etc. ἀνάθεμα ἔστω. Id est: Si qua mulier propter eam quae existimatur exercitatio, id est ob vitam monachicam tondeat comam, etc., excommunicetur.
At contrarius usus fuit in partibus Aegypti et Syriae, [Col. 0431C] siquidem illic olim sanctimoniales seu virgines seu viduae tondebantur, ut docet sanctus Hieronymus, epist. citata: Moris est Aegypti et Syriae monasteriis, ut tam virgo quam vidua, quae se Deo voverint et saeculo renuntiantes, omnes delicias saeculi conculcarint, crinem monasteriorum matri offerant desecandum. Refertque causam, ne a pediculis opprimantur, quia balnea non adeunt, nec oleo unguntur. Quod hodie apud nos observatur, etiam apud Graecos, ut scribit Theodorus Balsamon in canonem citatum.
614. Oratio ad abbatem faciendum. Ritum ordinandi tum abbatis, tum abbatissae, quaere in Ordine Romano.
615. Hebdomada secunda. Sequitur Ordo hebdomadarum per annum a Pentecoste usque ad Adventum Domini. In Editis legitur: Dominica 2, 3, 4, et sic deinceps.
616. Post tempora feliciter dilatata. Id est, post vitam [Col. 0431D] longam feliciter ductam.
617. Et solum sine peccati macula sacerdotem. Juxta illud Apostoli ad Hebraeos VII: Talis enim decebat ut nobis esset pontifex sanctus innocens, impollutus, segregatus a peccatoribus, etc.
618. Cujus est totum quod est optimum. Τὸ optimum hoc loco bonum significat, estque phrasis Graeca, superlativum pro positivo. Etenim omne bonum, in quocunque gradu et differentia consideretur, Dei est, et a Deo est. Unde Jacobi I, juxta textum Graecum, omne datum bonum, et omne donum perfectum desursum est: Πᾶσα δόσις ἀγαθὴ, καὶ πᾶν δώρημα τέλειον ἄνωθέν ἐστι, id est, in versione communi, omne datum optimum, pro positivo, ut habetur in textu Graeco. Et optime sanctus Jacobus datum bonum, et datum perfectum, id est optimum, Deo attribuit. Quia omne bonum, qualecunque sit, Dei est, et a Deo est. Unde Marcus Philosophus imperator dicere solebat πάντα ἄνωθεν, id est, omnia desursum, ut refert Dio Prusaeus.
619. Tibi Litare. Litare est sacrificare hoc loco a λιτὴ. id est, Oratio, ut docet Festus.
620. Sanxisti. Hoc est, sanctificasti. Sancire aliquando est sanctificare. Tertullianus, libro de Resurrectione carnis: Anima non lavatione, sed responsione sancitur. Et lib. de jejunio, ex Joele: Joel exclamavit: Sancite jejunium. Nam sacrificia veteris legis, suam dignitatem et sanctitatem emendicant ab eucharistico novae legis sacrificio, ut figura a suo prototypo.
621. Ut quod singuli obtulerunt. Ita loquitur, quia fideles in Missarum solemniis communicaturi singuli panem et vinum in suam communionem offerebant, qua de re infra.
622. Spiritum cogitandi quae recta sunt. Recte Spiritum cogitandi quae recta sunt petit Ecclesia, quia nulla est sine Dei auxilio in homine bona cogitatio, 444 juxta illud Pauli II Cor. III: Non quod [Col. 0432B] sufficientes simus cogitare aliquid a nobis, quasi ex nobis, sed sufficientia nostra ex Deo est. Ubi in his verbis, non quod, est anastrophe, pro quod non. Nam reddit causam cur fiduciam debeamus habere per Christum ad Deum, eo quod non simus sufficientes cogitare aliquid recti vel sancti, videlicet a nobis, quasi ex nobis. Ita definitur in concilio Arausicano II, can. 7: Si quis per naturae vigorem bonum aliquid quod ad salutem pertinet vitae aeternae cogitare, ut expedit, aut eligere, sive salutari, id est evangelicae, praedicationi consentire posse affirmat, absque illustratione et inspiratione Spiritus sancti, qui dat omnibus suavitatem in consentiendo, et credendo veritati, haeretico spiritu fallitur.
623. Pertinere. Id est, pertingere.
624. Subripientium. Pro τὸ subrepentium, quod passim occurrit in veteribus Codicibus manuscriptis.
625. Opus nostrae Redemptionis exercetur. Tum quoad repraesentationem, quia sacrificium altaris incruentum [Col. 0432C] est rememorativum sacrificii cruenti, quod in ara crucis consummatum est; tum quoad applicationem, quia per altaris sacrificium nobis applicatur passionis Christi meritum.
626. Et terrore cogas. Non quod Deus per terrorem inferat vim voluntati, tollatque liberi usum arbitrii; sed juxta vulgarem loquendi modum haec dicuntur, ut cum minitando alicui dicimus: Nisi id sponte feceris, invitus facies.
627. Et factum est visibile quod latebat. Nempe mundus, qui cum in divinis ideis lateret, a Deo creatus, visibilis factus est.
628. Ecclesiam tuam inter adversa crescere tribuisti. Id tot Martyriorum experientia patet, testaturque sanctus Justinus martyr, in dialogo cum Tryphone Judaeo, ubi Ecclesiam pulchre viti comparat, ex qua si quis excidat fruticantes surculos, ut alios virides et fructiferos palmites proferat efficiet. Tertullianus ad Scapulam: Nec tamen deficiet haec secta, quam tu magis aedificari scias cum caedi videtur. Et sanctus [Col. 0432D] Nilus, homil. 2 de Christi Ascensione: Τὰ τῆς Ἐκκλησίας κατεκόπτετο κλήματα, καὶ ὁ τῆς πίστεως μᾶλλον ἐπεδίδου καρπὸς, καὶ ἄνθος ἀμάραντον ἔφερε. Id est, Ecclesiae palmites succidebantur, et fructus fidei magis progressus est, et florem immarcessibilem ferebat.
629. Et qui vobis tribuit supplicandi affectum. Supplicandi affectus a Deo tribuitur, quia sine Dei gratia Deo supplicare potest nemo. Quo spectat illud concilii Arausicani II, can. 3: Si quis ad invocationem humanam gratiam Dei posse conferri, non autem ipsam gratiam facere ut invocetur a nobis, contradicit Isaiae prophetae, vel Apostolo idem dicenti: Inventus sum a non quaerentibus me, palam apparui his qui me non interrogabant.
630. Munere. Id est, gratia.
631. Nostris sensibus. Id est, nostris opinionibus plerumque fallacibus et erroneis.
[Col. 0433A] 632. Ut non noster sensus in nobis, etc. Id est, ut non ducamur nostris cupiditatibus, sed coelestis gratiae operatione. In nobis, id est nos, phrasis Hebraica.
633. Ut quod immeritis contulisti, etc. Id est, ut bonam voluntatem tibi serviendi, quam nobis contulisti per tuam gratiam, ad affectum redigas.
634. Meritorum. Id est, peccatorum. Vide supra in Canonis Missae expositione.
445 635. Gerimus. Id est, administramus, operamur.
636. Indemnes. Id est, nulli damnationi ob aliquod crimen aut reatum obnoxii, hujusce mundi adversis patienter propter Deum toleratis.
637. Per hujus sacrificii veneranda commercia. Haec metaphorice dicta sunt. Et sensus est: per sacrificia, vel pro sacrificiis quae Deo offerimus, veluti mutuo quodam commercio, ille nos summae suae divinitatis participes facit.
[Col. 0433B] 638. Et praesentiae corporalis mysteriis non deserat, etc. Haec duo verba, deserat et relinquat, videntur hoc loco sumi pro destituat, privet.
639. Reg. Ben. Id est, require Benedictionem, nempe in Hebdomade praecedente.
640. Hebdomada V ante Natale Domini. Ita in Excusis. In Codice Rhemensi habentur etiam quinque Dominicae seu hebdomadae de Adventu Domini eodem numerandi ordine, de quibus haec habet Amalarius lib. III de Offic. ecclesiast., cap. 40, de Adventu: In antiquis libris Missalium, et Lectionariorum, reperitur scriptum: Hebdomada quinta ante Natalem Domini. Totidem enim lectiones habentur in Lectionario, et totidem Evangelia a tempore memorato per dies Dominicos usque ad Nativitatem Domini. In Codicibus Rodradi et Ratoldi, et apud Pamelium sunt [Col. 0433D] In vet. Sacram. Gallic. sunt tantummodo tres. quatuor duntaxat Hebdomadae et Dominicae de eodem Adventu Domini, converso numerandi ordine; ita ut ea quae remotior est a Natali Domini [Col. 0433C] prima Dominica, seu hebdomada, appelletur, quae vero proxima est dicatur quarta. Et Berno Augiensis, cap. 4 libri de quibusdam rebus ad Missam spectantibus, scribit hanc esse Dominici Adventus rationem in Gregorianis Codicibus: quod tamen vix mihi persuadere possum, cum Editi ex Vaticano, Rhemensis, et sancti Eligii Codices, qui Gregoriani sunt, reclament. In Missis Ambrosianis apud Pamelium sex videre est Dominicas de Adventu Domini, quia ibi Dominica prima Adventus proxime sequitur festum sancti Martini. Quod etiam testatur Radulphus Tungrensis, propositione 16 Ambrosianus Adventus habet sex septimanas, et incipit Dominica post Martini. Hoc officium institutum est pro reverentia Natalis Domini, quemadmodum et jejunium, quod varium fuit pro diversitate temporum et locorum. Sanctus Perpetuus, Turonensis episcopus, inter caetera jejunia per anni curriculum instituit: A depositione domni Martini usque Natale Domini terna in septimana jejunia, ut refert sanctus Gregorius [Col. 0433D] Turonensis, lib. IX Hist. In concilio Matisconensi I, celebrato sub Guntranno rege, anno 581, can. 9: Statuitur, ut a feria sancti Martini ad Natale Domini secunda, quarta et sexta Sabbati jejunetur. lib. VI Capitul. regum Caroli et Ludovici, tit. 183, statuitur jejunium quadraginta dierum ante Natale Domini: Quare admoneant sacerdotes ut jejunia tria legitima in anno agantur, id est quadraginta dies ante Nativitatem Domini, et quadraginta ante pascha; ubi decimas anni solvimus, et post Pentecosten quadraginta dies. De eodem jejunio agit Rabanus, lib. II de Institutione clericorum cap. 22: Hac ergo auctoritate divinae Scripturae Ecclesia morem obtinuit, et universale jejunium hac observatione celebrat. Quod tamen jejunium incipiens a nono mense in decimum extenditur, id est usque ad Natalem. Congrua itaque dispositione a magistris Ecclesiae [Col. 0434A] hoc loco jejunium quadragesimale constitutum est, ut ante diem Natalis Domini jejunio et abstinentia nos castigemus.
In Kalendario quod praefigitur Sacramentario Ratoldi abbatis 446 XVIII Kalendas Novembris notatur Quadragesima ante Natale Domini. Sanctus Cutbertus Lindisfarnensis episcopus quadraginta ante Natale Domini dies jejunare solebat, ut scribit Beda in ejus Vita, cap. 42.
Eamdem etiam jejunii consuetudinem observant Graeci, ut manifestum est ex Georgio Codino, libro de Officiis palatii Constantinopolitani, ubi agens de caeremoniis mensae imperatoriae in Natali Domini sic scribit: Καὶ ποιῶν εὐχὴν ἐπὶ τῆς τραπέζης διὰ τὸ τὴν τεσσαρακοστὴν παρελθεῖν, ἀρχὴν δὲ κρεοφάγον λαβεῖν, λαμβάνει ἄρτον καὶ μίνσον. Id est: Et facta Oratione ad mensam, quia, praeterita Quadragesima, principium temporis quo eduntur carnes advenit, accipit panem et missum. Ad cujus distinctionem ab eodem Codino infra Quadragesima paschalis appellatur ἁγία καὶ μεγάλη τεσσαρακοστὴ, id est, sancta et magna Quadragesima. Quod tamen jejunium quadragesimale ante Natalem Domini non est apud Graecos adeo antiquum. Non erat enim tempore concilii Trullensis, imo nec Theodori Balsamonis aetate, qui floruit anno Domini 1191. Ita enim scribit ad can. 52 praefati concilii: Σημείωσαι οὖν καὶ ἀπὸ τοῦ παρόντος κανόνος, ὅτι κυρίως μία ἐστὶ τεσσαρακονθήμερος, etc. Id est: Nota autem ex hoc canone quod proprie est una Quadragesima. Si enim alia esset, cautum fuisset ne in illa fieret sacrum mysterium per perfectum sacrificium, sed per praesanctificata, quemadmodum quoque cautum est ne fiat in magni paschae quadragesima. Haec ille, quae sane non scripsisset, si tum Natalis Domini Quadragesima apud Graecos in usu fuisset.
Aliter olim monachi in Gallia. Siquidem in concilio Turonensi, celebrato anno 567, sub Chariberto rege, decernitur ut monachi, juxta antiqua statuta, de Decembri usque ad Natale Domini omni die jejunent. [Col. 0434C] Romani olim exordium Adventus a Dominica post festum sanctae Catharinae virginis ducebant, ut testatur Radulphus Tungrensis, propositione 16: Adventus Domini apud Romanos incipit Dominica prima post crastinum Catharinae. Quod etiam de jejunio intelligendum est. Nam paulo post subjungit: Apud Romanos etiam in Adventu Domini jejunium agitur. Sed hoc Adventus spatium non adeo antiquum est apud Romanos, cum festum sanctae Catharinae non reperiatur in antiquis Sacramentariis, ut nec hodiernum, quod constat tribus hebdomadibus integris et aliquot diebus sequentis, quodque proinde frustra quidam putant ita fuisse institutum a sancto Petro. Huic enim sententiae adversantur antiquiora Sacramentaria supra citata, in quibus Adventus Domini est quinque Dominicarum.
Nec audiendus est quidam recentior, qui ut probet antiquitatem Adventus Domini, hunc producit locum sancti Joannis Chrysostomi, ex homil. 3 in [Col. 0434D] Epist. ad Ephesios: Si ingrueret, inquit, solemnis Epiphaniae dies, addo etiam si tempus Adventus Domini sacri, nedum, Epiphaniae, et Quadragesimae. Sed ista nihil efficiunt, nec sensum auctoris assequuntur, ut constabit ex textu Graeco: Ἂν ἐπιστῇ, φησὶν, ὁ τῆς ἁγίας τεσσαρακοστῆς καιρὸς, οἷος ἂν ᾖ τις, μετέχει τῶν μυστηρίων· ἂν ἐπιστῇ τῶν Ἐπιφανίων ἡμέρα. Καίτοι καιρὸς οὐτοῦτο προσόδου· οὐ γὰρ Ἐπιφανία, οὐδὲ τέσσαρα. κοστὴ ποιεῖ ἀξίους τοῦ προσιέναι, ὰλλὰ ψυχῆς εἶλικρίνεια καὶ καθαρότης. Id est: Si advenerit, inquit, tempus Quadragesimae, qualiscunque quispiam fuerit, mysteriorum fit particeps. Si advenerit dies Epiphaniae. Atqui hoc in tempore accedendi minime situm est. Non Epiphania, non Quadragesima dignos faciunt qui accedant. Hoc in loco invehitur in illos qui raro Eucharistiam sumebant, dicebantque se eam in Epiphania et Quadragesima sumpturos; quibus respondet [Col. 0435A] hoc in tempore quo acceditur ad sacram mensam situm non esse cum ejusmodi homines quales fuerint sive in Epiphania, sive in Quadragesima, ad communionem accedere soleant, et Epiphaniam, et Quadragesimam non facere dignos, sed sinceritatem et puritatem animae. Est ergo hic dialogismus inter desidem qui moram trahit in sumenda Eucharistia, et sanctum Joannem Chrysostomum. Piger enim ait; si venerit tempus Quadragesimae, 447 ad sacram mensam accedam, videlicet; respondet sanctus Doctor, qualis quisque tum fuerit, fit mysteriorum particeps. Dicit piger, in Epiphania; subaudi, accedam ad communionem respondet sanctus Doctor, hoc in tempore accedendi minime positum est; nam Epiphania et Quadragesima non dignos faciunt, etc.
641. Excita, Domine, potentiam tuam, etc. In Codice Rhemensi adjicitur altera: Conscientias nostras, quaesumus, omnipotens Deus, quotidie purifica, etc., ut in Missali Romano.
[Col. 0435B] 642. Primi adventus mysterium, etc. In Codice Rhemensi est alia Praefatio: Qui nos tanquam nutrimentis instruet parvulorum, dispensatis mentis et corporis alimentis, etc.
643. Cui proprium ac singulare quod bonus es. Per essentiam videlicet. In Codice Ratoldi abbatis est praefatio superioris Missae.
644. Constet esse perfectum. In eodem Codice pro his verbis legitur, proficiatur. Corrupte. Sed legendum est perficiatur.
645. Quod vatum oraculis fuit ante promissum. In Codice Rhemensi legitur: Quod per Verbi Dei Evangelium promisisti.
646. Percipiant dignitatem adoptionis, etc. In eodem Codice aliter legitur, in hunc modum: Et habeat plenitudo adoptionis quod pertulit testificatio veritatis. Et in eodem Codice sequuntur aliae tres Missae, quae desunt in Excusis, et in Codicibus nostris mss.
647. Qui tuo inenarrabili munere praestitisti, etc. [Col. 0435C] In Cod. Ratoldi est alia Praefatio: Cui proprium est, et singulare, quod bonus es, etc., ut supra. Item in Codice Rhemensi: Cui proprium est veniam delictis impendere, etc., ut in Ordine Missae Ambrosianae, Dominica 4 Adventus.
648. Antiquae Virginis. Id est, Evae, quia paradisus terrenus omni libidinis contagione caruit, ut vulgo theologi docent.
649. Deus cujus adventus, etc. In Codice Ratoldi deest vocabulum, Deus.
650. Alia ad Missam. In Codice Rhemensi legitur Post Benedictiones, id est post canticum Benedicite omnia opera Domini.
651. Dominica prima ante Nat. Dom. In Codicibus Rhemensis, Rodradi, et Ratoldi legitur, [Col. 0435D] In nostris Mss. ita legitur. Dominica vacat.
652. Orationes de Adventu. In Cod. Rhem. pauciores quam hic reperiuntur. Non exstant in [Col. 0435D] In Theod. et Gemet. multae sunt Orationes de Adventu a vulgatis plerumque discrepantes. Verum [Col. 0436D] ab istis manuscriptorum Codicum differentiis annotandis abstinendum duximus. Codicibus Rod. et Ratoldi.
653. Orationes pro peccatis. Plures sunt in Codice [Col. 0435D] Rodradi presbyteri; sed in Codicibus Rhemensi et Ratoldi abbatis nullas reperire est.
654. Orationes quotidianae. Non exstant in Codicibus Rhemensi et Ratoldi. Plures sunt in Codice Rodradi. Existimo has Orationes olim dictas fuisse in feriis communibus.
655. Orationes vespertinales. In Codice Rodradi legitur: Orationes matutinales, seu vespertinales. In quo, etsi multo plures sint quam hic, 448 nulla tamen harum quatuor exstat, et quae ibi habentur a suo titulo dissident. In Codicibus Rhemensi et Ratoldi nullae sunt.
656. Orationes ad crucem. Desiderantur in aliis Codicibus nostris mss.
[Col. 0436A] 657. Orationes ad completorium. Neque istae reperiuntur in aliis Codicibus nostris mss.
658. Orationes matutinales. Pauciores sunt in Codice Rodradi, nullae in Codicibus Rhemensi et Ratoldi abbatis.
659. Ad matutinos lucescente die. Istae Orationes desiderantur in aliis Codicibus nostris mss. ut et sequens Oratio ad primam.
660. Ad clericum faciendum. Mos est vetustus Ecclesiae Romanae, ut clericalis dignitas per comae tonsuram tribuatur. Unde Arator, epist. ad Parthenium:
Mos tamen ille non videtur universalis, quia in septima synodo, can. 14, videmus pueros per tonsuram in clerum allectos fuisse, qui tamen lectores non erant per manuum impositionem ab episcopo ordinati, etsi de suggestu publice in ecclesia legerent, quod vetat synodus, statuens ne deinceps ejusmodi clerici in ecclesia legere praesumant, nisi prius lectores ab episcopo fuerint instituti.
Tonsurae ecclesiasticae auctor fuit sanctus Petrus, apostolorum Princeps, ut testatur sanctus Gregorius Turonensis, lib. I de miraculis, cap. 28: Petrus apostolus ad humilitatem docendam caput desuper tonderi instituit, idque ad instar coronae spineae Domini [Col. 0436D] nostri, ut docet Beda, lib. V Hist. Angl., cap. 22; quam coronae formam improbans quidam recentior, et locum Bedae misere distorquens, eo devenit ut scriberet tempore sancti Isidori: Duas clericos habuisse tonsuras, alteram in summo vertice, alteram inferius circum tempora; illaque tiaram sacerdotalem, hac vero 449 regium diadema significari, idque auctoritate ipsius sancti Isidori, et apertissime quidem, ut loquitur. Sed illius hallucinationem ipsa sancti Isidori verba, lib. II de Officiis Eccl., cap. 2, apertissime demonstrant: Quod vero, detonso capite superius, inferius circuli corona relinquitur, sacerdotium regnumque Ecclesiae in eis existimo figurari. Tiara enim apud veteres constituebatur in capite sacerdotis, haec [Col. 0437A] ex bysso confecta rotunda erat, quasi sphaera media; et hoc significatur in parte capitis tonsa. Corona autem latitudo est aurei circuli, quae regum capita cingit. Ubi, amabo, hic tonsura duplex? Unica sane est, capitis superius videlicet detonsi quo tiara exprimitur, non summi apicis, ut hodie fit, at vero inferior circulus capillorum coronam significat.
Haec est sane antiqua corona sancti Petri et priscorum clericorum referens coronam Christi spineam, quam etiam videre est in concilio Toletano IV, can. 40: Omnes clerici vel lectores sicut levitae et sacerdotes, detonso superius capite toto, inferius solam circuli coronam relinquant. Non sicut hucusque in Galliciae partibus facere lectores videntur, qui, prolixis, ut laici, comis, in solo capitis apice modicum circulum tondent, etc. Quae verba nihil aliud sonant quam sancti Isidori dicta, quae sane clara sunt ac manifesta, neque a Bedae sententia dissident, qui unicam agnoscit in clericis tonsuram, non duplicem. Consule observationes nostras ad Concordiam regularum, cap. 62, [Col. 0437B] § 10.
661. Orationes et preces, super poenitentem confitentem, etc. Hae Orationes non sunt in loco sibi debito, qui est feria quarta Quinquagesimae, in capite jejunii, ut in Cod. Rod. et Rat. et in Ord. Rom. Unde in Cod. Rod. recte additur: Feria 4 in Quinquagesima. In qua dicebantur hujusmodi Orationes super eum qui peccata sua confessus esset, ut videre est in Ord. Rom. et in Codice Ratoldi, ex quo hanc assumendae poenitentiae rationem proferam: Feria 4 caput jejunii. Incipit ordo ad dandam poenitentiam. Psal. Domine, ne in furore tuo, bis per totum. Exaudi, Domine, supplicum preces, et confitentium tibi parce peccatis, etc. Inde dicit alium Psalmum: Benedic, anima mea, Domino, usque, renovabitur ut aquilae juventus tua. Oratio. Adsit, quaesumus, Domine, huic famulo tuo inspiratio gratiae salutaris. Psalm. Miserere mei, Deus, usque, redde mihi laetitiam. Oratio Praeveniat hunc famulum tuum, etc. Psal. Quid gloriaris in malitia, [Col. 0437C] usque, videbunt Justi. Oremus. Adesto, Domine, supplicationibus nostris; nec sit ab hoc famulo tuo clementiae tuae longinqua miseratio, etc. Psalm. Deus in nomine tuo, totum. Oremus. Domine, Deus noster, etc. Deinde Oratio Pater noster, et Vers. Miserere mei, Domine, quoniam infirmus sum. Et anima mea turbata est valde. Convertere, Domine, et eripe animam meam. Domine, vide humilitatem meam et laborem. Illustra faciem tuam super servum tuum. Salvum fac servum tuum. Mitte ei, Domine, auxilium de sancto. Domine, exaudi. Oremus. Da, quaesumus, Domine, huic famulo tuo continuam purgationis suae observantiam, etc. Alia Oratio. Deus cujus indulgentia nemo non indiget, etc. Modo surgendi sunt. Benedictio cineris. Deus, qui non mortem, sed poenitentiam desideras peccatorum, fragilitatem conditionis humanae benignissime respice, etc. Alia. Omnipotens sempiterne Deus, parce metuentibus, propitiare supplicibus, et mittere digneris sanctum [Col. 0437D] angelum tuum de coelis, qui † benedicat et † sanctificet cineres istos, etc. Hic mittit cineres super capita eorum cum aqua benedicta, et expellentur extra ecclesiam. Incip. Resp. In sudore. Et prosternent se ante ostium. Psalm. Inclina, Domine. Oratio Precor, Domine, clementiae et misericordiae tuae Majestatem, etc. Et postmodum eant in circuitu ecclesiae cantando Antiphonam.
In Codice Rhemensi haec habentur eadem feria: De agentibus publicam poenitentiam feria 4 mane in capite Quadragesimae. Et cooperis eum cilicio, oras pro eo, et includis usque ad coenam Domini. Qui eodem die in gremio 450 praesentatus Ecclesiae, et prostrato eo omni corpore in terram; et dat Orationem pontifex super eum ad reconciliandum in quinta feria, Coena Domini. Orationes et preces super poenitentem, subaudi confitentem peccata sua. De hac poenitentiae assumptione, feria 4, in capite jejunii, agitur in Concilio Meldensi, cap. 76, ubi praescribitur ut nemo [Col. 0438A] comitum, aut quisquam ex judiciaria potestate, placitum aut mallum tenere praesumat: Post quartam feriam, quae caput jejunii nominatur, in qua omnes poenitentes manuum impositionem, ad vacandum solum poenitentiae, et divinis Officiis, accipiunt. Idem videre est apud Burchardum, lib. XIX, cap. 2: Presbyteri admonere debent plebem subjectam, ut omnis qui se sentit mortifero peccati vulnere sauciatum, feria 4 ante Quadragesimam cum omni festinatione recurrat ad vivificatricem matrem Ecclesiam; ubi quod male commisit, cum omni humilitate et contritione cordis, simpliciter confessus, suscipiat remedia poenitentiae secundum modum canonicis auctoritatibus praefixum. Quae quidem citantur ex divo Augustino, sed falso. Nam ista nihil minus quam Augustinum sapiunt, tum propter stylum, tum quia tempore sancti Augustini, non exspectata hac feria 4, omni tempore poenitentia offerebatur. In Ordine Romano eadem feria 4 habetur etiam ordo ad dandam poenitentiam. In Codice ms. monasterii sancti Remigii exstat: Ordo ad poenitentiam [Col. 0438B] dandam, sicut sancti Patres constituerunt. Incipitque ab interrogationibus circa fidem: Credis in Patrem, Filium, et Spiritum sanctum, etc., ut apud Burchardum lib. XIX, cap. 4.
Quod autem supra, in Codice Ratoldi scriptum est, cineres immitti in capita poenitentium, eosque aqua benedicta lustrari, id fit ex antiquo more qui habetur in concilio Agathensi, apud Burchardum, lib. XIX, cap. 26, et Ivonem, part. XV decreti, cap. 45: Tunc surgens ab Oratione, juxta quod canones jubent, manus eis imponat; aquam benedictam super eos spargat; cinerem prius mittat, deinde cilicio capita eorum cooperiat. Et videtur apud Optatum Milevitanum, lib. VI adversus Parmenianum, ubi, agens de schismaticis qui Virgines Catholicas poenitentiam suscipere cogebant: Cum consecratas Deo aspersistis immundis cineribus, crines jussistis etiam aqua falsa perfundi. Etsi enim schismatici essent, tamen quoad ritus sacros ab Ecclesia non dissidebant. Idem patet [Col. 0438C] de cinere ex Tertulliano, lib. de Poenitentia: In asperitudine sacci et horrore cineris; sancto Isidoro, lib. II de Offic. eccl., cap. 16: Cinere autem asperguntur, ut sint memores quia cinis et pulvis sunt. Et Codice Tiliano: Deinde mittendus est cinis super caput poenitentis, dicendo: Memento homo quia pulvis es, et in pulverem reverteris. Ex quo manavit ritus imponendi cineres capitibus Christianorum in feria 4, in capite jejunii, dicendo: memento homo, etc., qui utinam cum vera cordis contritione susciperentur.
In Cod. Rhem. supra laudato poenitentes cilicio induuntur, quod est poenitentium vestis. Idem videre est in loco citato concilii Agathensis: Deinde cilicio capita eorum cooperiat. Et apud sanctum Eligium, serm. 8: Cur ergo in sinistra parte ecclesiae positi estis? Non sine causa usus Ecclesiae hoc obtinuit; verum quia Dominus in judicio oves, hoc est justos a dextris, haedos vero, id est, peccatores, a sinistris ponet. Haedi enim significant peccatores. Unde et cilicia, [Col. 0438D] quae sunt indumenta poenitentium, et pilis haedorum et caprarum fiunt.
Tandem poenitentes capillos et barbam promittebant, ut liquet ex capite supra citato sancti Isidori: Hi vero qui poenitentiam agunt, proinde capillos et barbam nutriunt. Ex Orderico Vitali, lib. VIII Hist. eccl., olim poenitentes, et capti, et peregrini, intonsi erant. Hinc capienda sunt haec verba Poenitentialis ms. sancti Columbani abbatis Luxoviensis: Poenitentes fratres, quamvis opera difficilia et sordida efficiant, non lavent capita nisi in die Dominico, id est, octavo. Sin autem, nisi in quintodecimo aut certe propter fluentium capillorum incrementum.
Id autem fiebat juxta consuetudinem priscorum Romanorum, 451 qui in luctu crines et barbam promittebant. Aliam causam profert sanctus Isidorus, capite supra citato, quia hoc signo peccatorum multitudo notatur. Contrarium tamen ritum videmus in concilio Agathensi, sub Alarico rege, can. 15: Poenitentes [Col. 0439A] tempore quo poenitentiam petunt, impositionem manuum et cilicium super caput a sacerdote, sicut ubique constitutum est, consequantur. Si autem comas non deposuerint, aut vestimenta non mutaverint, abjiciantur. Sed haec facile conciliari possunt. Nam quae scripta sunt ab Isidoro, Columbano et Orderico, juxta communem Ecclesiae consuetudinem scripta sunt; at quae in concilio Agathensi decreta sunt, ea Gothorum gratia, in quorum regione celebratum est, constituta fuere. Siquidem illi ex more gentis ad decorem et majestatem promissis gaudebant crinibus, et in prolixa caesarie triumphabant, et exsultabant, ut clarum est ex Sidonio, lib. I, epist. 2, cum Theodorici Gothorum in Gallia regis formam et habitum describit: Sicut mos gentis est, crinium superjacentium flagellis operiuntur. Ex Claudiano, lib. de bello Getico:
Tandem in eodem Codice Ratoldi eliminantur ecclesia poenitentes, canentibus clericis responsorium In sudore vultus tui, juxta consuetudinem antiquam, quae apparet in concilio citato apud praefatos auctores Burchardum et Ivonem: Et cum gemitu et crebris suspiriis eis denuntiet quod sicut Adam projectus est de Paradiso, ita et ipsi ab ecclesia pro peccatis abjiciuntur. Post haec jubeat ministris ut reos extra januas ecclesiae expellant. Clerus vero prosequatur eos cum Responsorio In sudore vultus tui vesceris pane tuo. Arcentur impii et scelerati ecclesia, templo, sacris, et communi hominum societate, juxta priscum Ecclesiae morem, qui etiam fuit antiquorum gentilium [Col. 0439C] multis in nationibus communis, ut Graecorum, quemadmodum videtur apud Euripidem in Hercule furente, actu 5:
Id est:
661. Secunda pars: Poenitentem confitentem peccata sua. Confessio ejusmodi poenitentium erat ampla admodum, varia, et multa peccata complectens, quae vix in uno homine reperiri queant. Quam videre est in Ordine Romano in hunc modum: Confiteor tibi, Domine coeli et terrae, tibique bone et benignissime Jesu, una cum sancto Spiritu coram sanctis Angelis tuis, et coram sanctis tuis, coram hoc altari, et sacerdote tuo, quia in peccatis conceptus, et in peccatis natus, et in peccatis nutritus, et in peccatis post baptisma usque ad hanc horam sum conversatus. Confiteor etiam quia peccavi nimis in superbia, inani gloria, in extollentia tam oculorum quam vestium, et omnium [Col. 0440B] actuum meorum, in invidia, in odio, in avaritia tam honoris quam pecuniae, in ira, in tristitia, in acedia, in ventris ingluvie, in luxuria sodomitica, in sacrilegiis, etc. Similem reperire est priscorum Germanorum apud Goldastum libro de rebus Germanicis.
Exstat etiam confessio sancti Isidori Hispalensis episcopi, litteris consignata a Redempto ejus clerico, cum, impendente morte, palam confessus est in aede sancti Vincentii generatim duntaxat, nihil particulatim exprimens.
Exstat etiam confessio Rotberti Cenomanensis episcopi, edita a doctissimo viro Jacobo Sirmondo societatis Jesu, tom. III Conciliorum Galliae, quam morti proximus misit per epistolam, ad episcopos qui erant in obsidione urbis Andegavensis cum Carolo Calvo imperatore; in qua etiam nullum speciale crimen confitetur, sed tantum se abominabilem et exsecrandum peccatorem esse profitetur.
In vetustissimo Codice ms. Bibliothecae Corbeiensis, [Col. 0440C] cui titulus est, Ordo Orationum, habetur confessio sancti Fulgentii, quam hic subjicere non pigebit:
« Incipit [Col. 0439D] Ad hanc confessionis formulam multas observationes a nobis olim factas in tractatu Gallico de [Col. 0440D] Confessione, adversus Dallaeum, I parte, cap. 12, consulere potest pius et eruditus lector. confessio sanctii Fulgenti episcopi ad poenitentiam dandam.
Ego confiteor tibi, Domine, Pater coeli et terrae coram hoc altari tuo sancto, et istius loci reliquiis, et coram hoc sacerdote tuo, omnia peccata mea, et omnia quaecunque Dei pietas ad memoriam reducit de cogitationibus turpibus, sive sermonibus otiosis, et immundis, et quod ego contra praeceptum Dei feci. Confiteor etiam omnia cordis et corporis mei vitia, sacrilegium [ Leg. sacrilegia], invidias, detractiones, perjuria, furta, maledicta, convicia, turpiloquia, scurrilitates, mendacia, irrisiones, insultationes, simulationes, murmurationes, adulationes, tristitias, vigilias inutiles et Deo despicabiles, carnales concupiscentias pessimas, et propter corporis mei suavitatem et delectationem, Dei praecepta postposui, et transgressus [Col. 0440D] fui per superbiam et elationem, et desidiam et pigritiam Voluntates [ Leg. voluptates]. immundas perpetravi, fornicationes, pollutiones, luxurias, ebrietates, 453 comessationes, homicidia manifeste et occulte in corpore et animo peregi. Patri meo, et matri meae, fratribus et sororibus, patruis et amitis, et consobrinis, sive omnibus propinquis, et parentibus meis secundum Dei praeceptum et Dei voluntatem honoris obsequium non exhibui. Seniorem carnalem, et amicos plus in malo quam in bono auscultavi, et obediens fui. Omnes Christianos, sicut Deus praecepit, non dilexi. Semper aliis malum, non bonum exemplum et documentum praebui et ostendi, Dominicos dies et solemnitates sanctorum non digne, nec Deo acceptabiliter duxi, nec custodivi, et nescientibus [Col. 0441A] non annuntiavi, sed ebriose et luxuriose in ipsis me pollui, et alios ad hoc incitavi. Latrocinium et fructum [ Leg. furtum] abscondi et comedi, et abscondentibus consensi. Infirmos et in carcere positos non visitavi, nudos non operui. Hospites propter Deum non suscepi, nec eorum pedes lavi; esurientes non refeci; dolentes et flentes, non consolatus sum; inter se discordantes sive parentes sive omnes Christianos rixantes plus ad iram quam ad pacem provocavi. Ego confiteor quia multum peccavi in visu, auditu, gustu, odoratu, et tactu; et multa mala cogitavi et perpetravi. Ego confiteor quia in sancta Ecclesia multa mala cogitavi, et locutus fui inordinate et superbe; in sancta ecclesia steti, sedi, osculatus sum, aspexi, perrexi, jacui, consensi. Vasa sancta, et omne ministerium sanctum pollutus tetigi. Osculo nefando pollutus sum. Et super sanctum altare, et in consecrata ecclesia, et in benedicta cruce, et super sanctas reliquias juravi, et verba perjuria [ Leg. perjura], et mendacia protuli, et perjuravi. Confiteor etiam quia [Col. 0441B] tibi omnipotenti Deo, et omnibus sanctis, et omnibus bonis hominibus inobediens fui, et interius exteriusque infidelis et molestus fui, contentiosus, odiosus, invidus, iracundus, avarus, cupidus, rapax, incredulus, immitis. Et meam Orationem negligenter in conspectu Dei effudi propter cogitationes inanes, et duro corde. Ego corpus Domini, et sanguinem ejus polluto corde et corpore sine confessione et poenitentia sciens indignus accepi. Episcopos, et probos abbates [ Leg. presbyteros], monachos, canonicos, et omnem clerum Ecclesiae Dei non amavi, non dilexi, nec eis obsequium honoris praebui, sicut Deus praecepit. Meipsum per carnalia desideria, et per malas cogitationes, et per malam voluntatem, et per mala opera contaminavi, dehonestavi, perdidi, et voluntate diabolo consensi. De his omnibus et aliis innumerabilibus, quae propter multitudinem peccatorum, criminum et scelerum meorum recordari non sufficio, et quod ego contra Dei voluntatem, et omnium sanctorum, [Col. 0441C] et legem Christianam feci, et duro corde perpetravi, sive ignoranter, sive scienter, sive in cogitatione mala, sive in verbo, seu in opere, vel etiam assiduitate vel delectatione peccati, sive in die, sive in nocte, horis atque momentis, sive vigilans, sive dormiens, seu qualicunque causa cogitassem aut facere voluissem, et opere perpetrassem contra Dei voluntatem. Sic ego hodie omnia tibi Deo ac Domino coeli et terrae confiteor coram sancto altari tuo in pura et vera confessione, et voluntate ad emendandum, et haec peccata deinceps dimittenda, ut tu, Deus omnipotens, qui dixisti: Nolo mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat, miserearis, et parcas, et remittas, et deleas omnia peccata, crimina, atque facinora, et delicta mea praeterita, praesentia, et futura, et perducas me ad vitam aeternam. Amen. Supplico te, Dei sacerdos, ut de his omnibus sis mihi testis in die judicii, ne gaudeat de me inimicus meus, et dignare pro me Dei misericordiam deprecari, ut donet mihi veniam indulgentiae, et omnium peccatorum [Col. 0441D] meorum remissionem.
Responsio Sacerdotis.
Misereatur tui omnipotens Deus, et donet tibi 454 veram indulgentiam de peccatis tuis, et ulciscatur te de omnibus inimicis tuis invisibilibus, donet tibi Deus consilium in isto saeculo, et perducat te feliciter ad vitam aeternam.»
Hactenus confessio sancti Fulgentii episcopi. Sed ex duobus celebribus Fulgentiis, cujus sit haec confessio, an sancti Fulgentii episcopi Ruspensis in Africa, an sancti Fulgentii Astigitani episcopi in Hispania, fratris sanctorum Leandri et Isidori, non in promptu est dicere. In supra citato Codice ms. monasterii [Col. 0442A] sancti Remigii, Rhemis siti, est alia [Col. 0441D] Similes confessiones collegit noster D. Edm. Martene, de antiquis Ecclesiae Ritibus in sacramentorum administratione, parte II, cap. 6, art. 7. confessio huic similis; sed quia eadem habetur in Ordine Romano, a qua tantum paucissimis verbis discrepat, non mihi visum est illam hic exscribere. Hanc in eodem Codice ms. excipit haec unica Responsio sacerdotis:
«Misereatur tui omnipotens Deus, et dimittat tibi omnia peccata tua; liberet te ab omni opere malo, conservet te in omni opere bono, et perducat te per intercessionem omnium sanctorum ad gloriam sempiternam. Amen.»
In eodem Codice ms. sancti Remigii haec sequuntur: «Item cum venerit poenitens ad sacerdotem, projiciat se ad pedes ejus humiliter veniam postulans. Cumque hoc facto eum surgere sacerdos praeceperit, dicat ei ut exspectet modicum donec intret in cubiculum suum ad Orationem. Si autem locus cubiculi defuerit, tunc sacerdos in corde suo dicat hanc orationem:
[Col. 0442B] Oratio. —Domine Deus omnipotens, propitius esto mihi peccatori, ut condigne possim tibi gratias agere,» etc., ut infra in Poenitentiali Romano.
Tandem in eodem Codice ms. monasterii sancti Remigii haec sequuntur:
«Interim itaque dum sacerdos intrat in cubiculum ad Orationem, dicat poenitens qui venerat ad confessionem, hanc Orationem:
Conditor et Redemptor meus Christe, omnipotens Domine Deus, propitius esto mihi peccatori, qui me redemisti tuo sanguine pretioso; et da mihi tua inaestimabili misericordia peccata mea pleniter cognoscere, digne deflere, puriter confiteri, veraciter poenitere, dignos poenitentiae fructus agere, omniumque peccatorum plenissimam indulgentiam mihi digneris, quaeso, tua pietate tribuere, atque a malis omnibus liberatum sanctorum consortio sociare. Omnibus quoque mihi familiaritate et consanguinitate conjunctis ex quorum eleemosynis sustentor, [Col. 0442C] vel quandocunque suscepi, et pro quibus orare jussus sum, vel ipse disposui, cunctisque fidelibus tuis dimitte omnia peccata sua. Libera eos ab omni malo, conserva in omni bono, et perduc ad gaudia sempiterna. Illis vero qui in me quocunque modo inquinati sunt, perfectam remissionem delictorum suorum concede; et ut eos secundum mandatum tuum diligere, illisque ex animo possim remittere, cor meum, peto, digneris tua benignitate solita modifacere. Cunctis etiam familiaribus et consanguineis meis, et quorum eleemosynis sustentor, et quandocunque suscepi, et pro quibus orare jussus sum, vel ipse disposui, quorum tu, Domine, nosti nomina, qui in libro vitae sanctorum tuorum scribis vocabula, omnibusque in nomine tuo defunctis humillime deprecor perpetuam [ Leg. per tuam] misericordiam vitam largiaris aeternam.
Item alia Confessio.
Confiteor Domino, et tibi, Pater, in toto corde [Col. 0442D] meo, quia ego miser peccator et infelix, peccavi nimium coram Deo et sanctis angelis ejus, in superbia, inobedientia, et contentione, in gula, in crapula, et ebrietate ante horam et post horam sine licentia 455 et Benedictione; in fornicatione, et adulterio, et in peccatis sodomiticis, et in omnibus modis quibuscum potui, meipsum coinquinavi infelix per cogitationem immundam, per visum, per tactum, per osculum, per amplexum. Propriis manibus etiam frequenter memetipsum jejunus, et ebrius pollui. Ipso die quo accepi Eucharistiam cecidi in fornicationem. Diebus Dominicis et festis, et praecipuis quadragesimis oblationem obtuli immundam, et communicavi ante confessionem et poenitentiam per innumeros dies et annos. In avaritia, in furto, in invidia, [Col. 0443A] in ira, in mendacio, et perjurio, in tristitia, in rancore animi et desperatione, in taedio cordis, et somnolentia, et pigritia boni operis, in vana gloria, in hypocrisi, in discordia et detractione, in dando et accipiendo contra praeceptum regulae, et in cunctis vitiorum generibus, visu, auditu, gustu, odoratu, et tactu; cogitatione, sive locutione atque actione perditus sum infelix. Multa quidem et innumerabilia sunt peccata mea, quae recordari nequeo, in factis, in dictis, in cogitationibus, pro quibus omnibus misera mens mea compungitur, et acri interdum poenitentia cruciatur. Ideoque consilium, imo judicium tuum, qui sequester, ac medius inter Deum et peccatorem hominem ordinatus es, supplex deprecor, et ut pro eisdem peccatis meis intercessor existas humiliter imploro.
Responsio sacerdotis.
Misereatur tui omnipotens Deus, et donet tibi [Col. 0443B] veram indulgentiam, et emendationem, et veniam de peccatis tuis, et remissionem, et ulciscatur te de omnibus inimicis tuis visibilibus, et invisibilibus; donetque tibi Deus verum consilium in isto saeculo, et perducat te feliciter ad vitam aeternam. Amen.»
Hactenus Codex ms. monasterii sancti Remigii. Haec autem confessio est monachorum; quod patet primo ex his verbis: Ante horam, et post horam (refectionis videlicet) sine licentia et Benedictione. Quia non licet monachis extra horam refectionis comedere, vel bibere, ut liquet ex cap. 43 regulae sancti Benedicti: Nec quisquam praesumat ante statutam horam vel postea quidquam cibi, aut potus praesumere. Vide cap. 52 Concordiae regularum. Secundo haec verba, In dando et accipiendo contra praeceptum regulae, id etiam testantur, nefas est enim monacho dare aut accipere aliquid, nisi permissus fuerit ab abbate, ut cautum est cap. 33 regulae sancti Benedicti: Ne quis praesumat aliquid dare, aut accipere sine jussione [Col. 0443C] abbatis. Vide cap. 42 Concordiae regularum.
Possem his addere nonnullas alias confessionis formulas, sed quia nihil aut parum a supra memoratis discrepant, et brevitati studendum est, ab earum relatione supersedeo. Notandum tamen est has et similes confessionis formulas suggillari ab auctore operis de visitatione infirmorum, lib. II, cap. 5, tom. IX operum sancti Augustini: Ne quidem, inquit, sicut quidam faciunt, cum quadam calliditate alloquaris presbyterum, quoniam talis allocutio tui ipsius foret deceptio. Accedunt siquidem deceptiosi ad sacerdotes, ita eis praesentibus confitentes: Ego peccator, Domine sacerdos, peccavi perjurando, adulterando, fornicando, hominem occidendo, mentiendo, sacrilegium committendo, furando, rapiendo. Haec omnia commisi mea culpa, vel opere vel voluntate. Haec ille. Quamvis superiores formulae confitendi non essent deceptiosae, quia fuerunt ab Ecclesia institutae, sane non mihi multum probarentur, nisi alia confessio praecedere consuevisset, in qua numerus peccatorum cum necessariis [Col. 0443D] circumstantiis declaratur, quam videre est in Ordine Romano, cum ait: Deinde jubeat eum sedere sacerdos contra se, et colloqui cum eo de suprascriptis vitiis, sive exhortationibus, ne forte prae verecundia, aut ignavia, sive oblivione aliquid putridum in corde remaneat, per quod iterum diabolus ad peccati vomitum reducat, etc. Et paulo post: De qualitate etiam peccatorum, et hominum, inter continentem, et non continentem, utrum voluntate, vel casu, vel in abscondito, quali compunctione 456 emendet, necessitate vel voluntate, loca vel tempora discernat, etc.
Tandem in eodem Ordine Romano sacerdos interrogat poenitentem de articulis fidei, an libenter inimicis suis parcat, et de quibusdam aliis, ut ibidem videre est. Quibus ita peractis, poenitens recitat supra memoratam formulam confessionis: Confiteor tibi, Domine, Pater coeli et terrae, etc. Quod etiam liquet ex Burchardo, apud quem non est illa confessionis [Col. 0444A] formula, sed sacerdos poenitentem sua jam peccata confessum interrogat de multis aliis criminibus enucleate satis; quas omnes interrogationes videre est apud eumdem, lib. XIX Decretorum, cap. 5, ubi sic ait: Videns autem sacerdos eum verecundantem, rursus prosequatur. Fortassis, charissime, non omnia quae gessisti ad memoriam modo veniunt. Ego te interrogabo: Tu cave ne, diabolo suadente, aliquid celare praesumas. Et tunc eum ita per ordinem interroget. Fecisti homicidium voluntarie sine necessitate, non in hoste, sed per tuam cupiditatem, etc., ubi τὸ hostis, sive ostis, Gallice ost, significat exercitum, ut infra in eodem capite. Consule Glossarium Friderici Lindembrogii.
Sane viguit olim in Ecclesia consuetudo confitendi peccata sua particulatim, et non confuse, quam videre est apud Socratem, lib. V Hist., cap. 19, ubi agens de nobili quadam muliere Constantinopolitana sic scribit: Καὶ κατὰ μέρος ἐξομολογεῖται τὰς ἁμαρτίας, etc., id est: Et peccata, quae post baptisma commiserat, [Col. 0444B] particulatim confitetur.
662. Exaudi, Domine, preces nostras, etc. Ita in Codicibus Rhemensi et Rodradi, et in Ordine Romano. In Editis haec et sequentes Orationes desiderantur.
663. Praeveniat hunc famulum tuum, etc. Ita in Ordine Romano.
664. Adesto, Domine, etc. Ita in Codicibus Rhemensi et Rodradi, et in Ordine Romano.
665. Domine, Deus noster, etc. Ita in eisdem Codicibus.
666. Offensione nostra non vinceris, etc. Ita in Codicibus Rhemensi et Rodradi. In Ordine Romano legitur: Peccatis nostris offenderis.
667. Sed. Haec particula deest in Ordine Romano.
668. Ut tibi poenitentiae excubias. In Ordine Romano legitur: Ut famulus tuus Poenitentiae tibi excubias.
669. Precor, Domine, etc. Haec Oratio etiam exstat apud Burchardum, lib. XIX, cap. 7, nec apud Henricum Canisium, tom. V antiquae Lectionis, nec lib. VI [Col. 0444C] Halitgarii episcopi ms. bibliothecae Corbeiensis, et in Codice Ratoldi.
670. Clementiam tuae majestatis ac nominis. Apud Canisium et Burchardum, locis citatis. In Codice Ratoldi, et in lib. VI Halitgarii ms. legitur: Clementiae et misericordiae tuae Majestatem.
671. Ad caulas. In citatis libris haec vocabula desunt.
672. Qui publicani precibus vel confessione placatus es. Ita in Codice Rhemensi. In libro VI Halitgarii legitur: Qui publicani precibus (lege preces) confessione placatus exaudisti. Apud Henricum Canisium: Publicani preces confessione placatus exaudisti. In Codice Ratoldi haec desiderantur.
673. Adsiste. In Codice Rhemensi et Ratoldi, quemadmodum et apud auctores citatos, legitur Aspira.
674. Permanens clementiam tuam celeriter exoret.
457 Ita in Codice Rhemensi. In Codice Ratoldi, et apud auctores citatos legitur, permaneat fletus ejus, et petitio perpetuam clementiam tuam celeriter [Col. 0444D] exoret.
675. Sanctis altaribus. In Codice Rhemensi legitur: Sanctis et sacris altaribus. In Codice Ratoldi: Sanctis altaribus et sacris. Lib. VI Halitgarii: Sanctisque altaribus et sacrificiis. Apud Canisium: Sanctisque altaribus et sacrariis.
676. Reformetur. Ita in Codice Rhemen. In Codice Ratoldi, et in auctoribus citatis legitur: Mancipetur. Reformare est restituere; de quo verbo consule observationes nostras ad Concordiam regularum, cap. 38, § 3.
677. Orationes ad reconciliandum poenitentem. In excusis Codicibus Orationes ad renonciliandum poenitentem reperire est in quinta feria in Coena Domini. Estque ille proprius earum locus. Nam vetus olim fuit Ecclesiae Romanae consuetudo, feria 5 in Coena Domini absolvere, et reconciliare poenitentes. Idque videtur in Ordine Romano, et in Codicibus Rhemensi et Ratoldi, in quibus ea quae ad poenitentium reconciliationem [Col. 0445A] spectant eadem feria describuntur. Et notum est ex epistola Innocentii I papae ad Decentium Eugubinum episcopum: De poenitentibus autem, qui sive ex gravioribus commissis, sive ex levioribus poenitentiam gerunt (si nulla intervenit aegritudo) quinta feria ante Pascha eis remittendum Romanae Ecclesiae consuetudo demonstrat. Id etiam videre est in canone 35 Isaac Lingonensis episcopi, tom. III Conciliorum Galliae: Statutum est, et in sanctis canonibus prohibitum, ut nullus presbyter paenitentiam publice, inconsulto episcopo, renonciliare praesumat; sed omnes publice poenitentes quinta feria ante Pascha, quae est Coena Domini, ad civitatem in cinere et cilicio in praesentiam episcopi prostrato vultu conveniant, et ibi ab episcopo canonice et ordinabiliter, sicut in Sacramentario et Romano Ordine continetur, reconcilientur, etc. Apud Alcuinum, lib. de Divinis Officiis, cap. de Coena Domini, et in homilia. 4 sancti Eligii de Coena Domini, qui hac in re morem Romanum secuti sunt, videmus poenitentes eadem feria reconciliari: Ut igitur [Col. 0445B] audivit vestra dilectio, haec omnis pedum lotio, nostrorum peccatorum est purgatio. Unde non incongrue hac ipsa die, sicut Ecclesiae tenet consuetudo, poenitentium fit reconciliatio.
Hoc etiam constat ex sermone de unctione Chrismatis inter opera sancti Cypriani: Hac die primum commendata est nobis fractio panis, etc. Et paulo post: Hodie reconciliantur Ecclesiae peccatores, et ejecti foras ad matris ubera reducuntur, et exclusi a coetu sanctorum ad communionem, qua caruerant, revertuntur. Et ex cap. 71 libri V Capitularis Caroli et Ludovici imperatorum: Duobus etiam annis oblationes modis omnibus non sinantur offerre; sed populo tantummodo in Oratione socientur, ut perfectionem septimo, in Coena Domini, consequantur anno, id est per episcopi, vel ejus jussu, si ipse abest, aliorum sacerdotum manus impositionem, absolutione sacerdotalium precum communionis catholicae gratiam recepturi. Idem testatur Guillelmus Parisiensis, lib. de Sacramento poenitentiae, [Col. 0445C] cap. 5. Hactenus de die absolutionis, et reconciliationis; cujus totam rationem et modum huc ex Ratoldi Codice proferre non erit inutile.
« Lecto Evangelio Ante diem festum Paschae, etc., postea sedeat episcopus in sede juxta altare, et non dicat Dominus vobiscum; sed archidiaconus legat coram eo et populo rotulam, in qua continentur quaedam indita de poenitentium renonciliatione. Post hoc oret episcopus ante sanctum altare. Hoc expleto pergat ad ambonem et ascendat ad eum, faciatque sermonem tam populis quam poenitentibus, sicut Ordo praecipit Romanus. Tunc redeat ante altare, et prosternens se, tam ille quam omnis populus, etiam poenitentes, tam illi qui intus sunt quam extra, et cantent septem Psalmos. Finitis his Psalmis surgat solus, et dicat has Orationes tam pro se quam pro populo: Adesto, Domine, 458 supplicationibus nostris, etc., ut in Ordine et Pontificali Romano.
Alia.—Praesta, quaesumus, Domine, etc., ut in Ord. et Pontif. Rom.
[Col. 0445D] Absolutio.—Sicut principali sententia constat, etc., ut in Ordine Romano.
Alia.—Deus humani generis benignissime conditor, etc., ut in Pontificali Romano, et in libro VI Halitgarii.
Item alia.—Precor, Domine, clementiam tuam, etc., ut in Pontificali Romano, sed in quibusdam variat.
Item alia.—Deus, qui justitia tuae legis, misericordiae semper multiplicationem moderaris, dum delinquentibus poenitentiam, dum ab his etiam providentiae tuae dona non subtrahis, et vindictam miserando suspendis. Per.
Alia.—Deus misericors, Deus clemens, qui secundum multitudinem miserationum tuarum, etc., ut in Pontificali Romano. In ordine quidem habetur; sed in fine variat.
Alia.—Majestatem tuam, Domine, supplices deprecamur, [Col. 0446A] etc., ut in Pontificali Romano. In Ordine quidem habetur, sed in medio et in fine variat.
Item alia.—Absolvimus vos vice beati Petri apostolorum principis, cui Dominus ligandi atque solvendi potestatem dedit, et quantum ad vos pertinet accusatio, et ad nos remissio. Sit vobis Deus omnipotens vita et salus, et omnium peccatorum vestrorum indultor; et qui vobis compunctionem cordis dedit det veniam peccatorum, longaevamque vobis atque felicem vitam in hoc saeculo largiatur, et in futuro cum Christo, et omnibus sanctis ejus sine fine manentem. Per eumdem Dominum nostrum. » Hactenus Codex Ratoldi de poenitentium absolutione. Circa haec quaedam notanda sunt.
Primo hanc absolutionem fieri in missa proxime post Evangelii lectionem. Quod etiam videtur in Codice Rhemensi, in quo, perfecta poenitentium reconciliatione, subsequitur Oratio super Oblata. Priscis temporibus absolvebantur etiam inter Missarum solemnia poenitentes, sed proxime ante Orationem Dominicam, ut constat ex Optato Milevitano, lib. II adversus [Col. 0446B] Parmenianum: Etenim inter vicina momenta, dum manus imponitis, et delicta donatis, mox ad altare conversi Dominicam Orationem praetermittere non potestis: Pater noster, qui es in coelis, dimitte nobis debita et peccata nostra.
Secundo, septem hic esse Orationes ad reconciliandum poenitentem, si, duabus Orationibus prioribus omissis quae dicuntur pro episcopo et populo, numeraveris ab illa Oratione cui titulus est Absolutio; quod videtur esse secundum antiquum ritum, qui etiam tempore Ludovici Pii in Gallia vigebat, ut clarum est ex vita ejusdem Ludovici: Et inter Missarum celebrationem, septem archiepiscopi, septem reconciliationis ecclesiasticae Orationes super eum cecinerunt.
Tertio notandum est id quod scriptum est: Archidiaconus legat coram populo rotulam, etc. Et quae in eadem rotula continentur, nempe: Adest, o venerabilis pontifex, tempus acceptum, dies propitiationis divinae, etc., ut in Ordine Romano.
[Col. 0446C] Quarto notanda sunt haec verba: Sicut Ordo praecipit Romanus, et quae ibi scripta sunt, cum agitur de sermone quem habet episcopus ad poenitentes, quia in Ordine Romano, qui nunc exstat, nulla fit sermonis hujus mentio. Ex quo patet etsi hic Ordo Romanus, qui nunc exstat, sit antiquus, in eo tamen quaedam fuisse partim detracta, partim immutata, partim addita, ut in Praefatione observavimus. In Codice Rhemensi fit etiam mentio sermonis hujus, seu exhortationis in hunc modum: Post haec admonetur ab episcopo, sive ab alio sacerdote, ut quod poenitendo diluit, iterando non revocet. Quemadmodum et in Pontificali Romano: His dictis, pontifex surgens accedit cum ministris ad ostium Ecclesiae, 459 choro non se movente, et stans in medio ostii facit brevem exhortationem.
Quinto notanda est haec forma absolutionis: Absolvimus vos vice beati Petri, etc., quae non exstat in hoc Codice sancti Eligii, nec in Codicibus Rhemensi, et [Col. 0446D] Rodradi, neque in lib. VI Halitgarii ms. toties citato, neque apud Henricum Canisium libro supra citato. In his enim omnibus poenitentium reconciliationi Orationes tantum adhibentur. Quod etiam videre est apud Alcuinum cap. de Coena Domini. Sed in Ordine Romano, et in Codice Tiliano ms. haec formula absolutionis seu reconciliationis exstat, quae cum formula Codicis Ratoldi satis convenit: Nos etiam secundum auctoritatem nobis indignis a Deo commissam absolvimus vos ab omni vinculo delictorum vestrorum: ut mereamini habere vitam aeternam. Per eum qui ven. Non exstat in Pontificali Romano.
Hic subjiciam aliam absolutionis formulam notatu dignam, nuper inventam Petrachoricis in quodam sepulcro abbatiae sancti Frontonis, quam profert R. P. Joannes du Puy Franciscanus Recollectus, in libro de statu Ecclesiae Petrachoricensis, in Guillelmo de Montebrulpho episcopo. Effossis in dicta abbatia quibusdam [Col. 0447A] veteribus sepulcris plumbea crux inventa est, in cujus altera parte haec sunt sculpta reperta:
SACRO FONTE BAPTISMATIS ILLIANTE DONATUR, ELIE VOCATUR. OBIIT AUTEM KALENDAS MAII, ANNO DOMINI MILLESIMO SEPTUAGESIMO PRIMO, REGNANTE PHILIPPO FRANCORUM REGE.
In ejus medio haec duo elementa: O. N. incisa sunt; in altera parte haec sunt exarata:
DOMINUS DEUS OMNIPOTENS, QUI POTESTATEM DEDIT SANCTIS APOSTOLIS SUIS LIGANDI ATQUE SOLVENDI, IPSE TE DIGNETUR ABSOLVERE F. ELIA A CUNCTIS PECCATIS TUIS, ET QUANTUM MEAE FRAGILITATI PERMITTITUR SIS ABSOLUTUS ANTE FACIEM ILLIUS, QUI VIVIT ET REGNAT IN SAECULA SAECULORUM.
Haec non possunt intelligi de absolutione ab excommunicatione, quia ibi nulla est talis absolutionis mentio, sed de absolutione a peccatis. Neque huc referri potest canon 39 concilii primi Arausicani: Qui recedunt de corpore poenitentia accepta, placuit sine reconciliatoria manu eos communicare, etc. Nam in [Col. 0447B] ejusmodi absolutione nihil simile repereris. Deinde hic canon, regnante Philippo Francorum rege, primo videlicet, de quo praefata verba intelligenda sunt, jam obsoluerat. Puto ergo hunc monachum pio quodam devotionis motu voluisse baptismatis sui et absolutionis exemplar in hac cruce exaratum secum in sepulcro recondi. Haec autem verba, sis absolutus, aequipollent nostrae formae, ego te absolvo.
Intercessit olim controversia inter sanctum Thomam et quemdam doctorem de absolutionis forma, hoc asserente eam esse deprecatoriam: Et quod vix triginta anni essent, quod omnes hac sola forma utebantur: absolutionem et remissionem tribuat tibi omnipotens Deus; illo contra contendente formam absolutionis esse enuntiativam seu indicativam per haec verba, ego te absolvo, etc., quae judiciariam sacerdotis potestatem indicant. Quem vide opusculo XXII.
Alexander de Ales, quaest. 60, art. 3, membro 2, scribit fuisse indicativam vel deprecatoriam: Sed [Col. 0447C] contra si objiciatur quod absolutio sacerdotis, quae fit expressione talium verborum, ego absolvo te, vel Dominus absolvat te, magis exprimit absolutionem a peccato quam confessio poenitentis.
Fuit etiam aliquando haec forma usitata, Ego dimitto tibi peccata tua, ut clarum est ex Radulpho Ardente, 460 concione in litania majore: Confessio vero venialium alterutrum, et cuilibet, etiam minori potest fieri, quoniam propter venialia non separatur homo a Deo, nisi ultra modum per incuriam excedat, sicut nec per scabiem vel impetiginem aliquis in lege separabatur a castris. Fit autem haec confessio, non quod possit a peccatis absolvere, sed quia propter propriam humiliationem, et peccatorum nostrorum accusationem, et fratris Orationem mundamur a peccatis. Unde et non dicimus, EGO DIMITTO TIBI PECCATA TUA, sed dicimus orando, misereatur tui omnipotens Deus, etc. Ubi vides, cum ait in mundatione venialium non proferri, dimitto tibi peccata tua, sed orando, misereatur tui omnipotens Deus, signum est hanc fuisse formam [Col. 0447D] absolutionis a mortalibus, dimitto tibi peccata tua, quae nihil aliud sonat quam forma nostra vulgaris, ego te absolvo, etc.
Graeci in absolutione a peccatis utuntur multis formulis deprecatoriis, quas videre est in eorum Euchologio; cum tamen prius faciant mentionem potestatis absolvendi sibi divinitus concessae: σὺ ὁ δέσποτα, etc., id est, Tu, Domine, per sanctos apostolos tuos donasti iis qui in sancta Ecclesia successive per tempora sacerdotali funguntur officio facultatem in terris dimittendi peccata, ligandi atque solvendi omne vinculum injustitiae; obsecramus itaque pro fratre nostro N. qui coram te astat; tribue ei tuam misericordiam, disrumpens vinculum peccatorum. Et paulo post: Omnia voluntaria et involuntaria peccata condona. Et paulo post: Hunc servum tuum a ligamine libera peccatorum, etc. In quibusdam exemplaribus, quae continent canones, ex quorum rigore injunguntur poenitentibus satisfactiones, [Col. 0448A] reperitur hujusmodi forma: Dominus noster Jesus Christus, qui dedit apostolis suis potestatem, quae per illos transiit ad nos, συγχωρήσοί σοι, id est, absolvat te. Tamen praeter formulas illas deprecatorias dicunt, ἔχω σε συγχεκωρημένον, id est, habeo te venia donatum. Et Petrus Arcudius, lib. IV de Sacramento Poenitentiae, cap. 3, existimat in his verbis sitam esse formam absolutionis a peccatis apud Graecos, probatque nihil aliud significari quam Ego te absolvo a peccatis tuis. Christus absolvens paralyticum, et peccatricem mulierem, dixit, Matth. IX, Marc. II, Luc. V et VII. Dimittuntur tibi peccata tua, et, Remittuntur tibi peccata tua.
Tandem notandum est olim non dari solitam absolutionem non modo ab excommunicatione, sed etiam a peccatis ante peractam integram poenitentiam seu satisfactionem (nisi in mortis articulo, aut ad preces martyrum seu confessorum aliquid de ea episcopi remitterent, et indulgerent) ut manifestum est ex Ordine Romano, Codice Tiliano, Codicibus Rhemensi, [Col. 0448B] Ratoldi, lib. VI Halitgarii ms., epist. sancti Innocentii supra citata ad Decentium episcopum, epist. 91 sancti Leonis: Mediator enim Dei, et hominum, homo Christus Jesus, hanc praepositis Ecclesiae tradidit potestatem, ut et confitentibus actionem poenitentiae darent, et eosdem salubri satisfactione purgatos ad communionem sacramentorum per januam reconciliationis admitterent. Ex Sozomeno, lib. VII Hist. eccl., cap. 16: Stant autem in eo moesti et veluti lugentes; finitoque demum Dei sacrificio, participes non facti, quorum participes fieri puros Dei cultores fas erat, cum planctu et lamentatione semetipsos in terram pronos abjiciunt. Tum ex adverso lamentabundus episcopus accurrens, consimiliter humi cum ejulatu collabitur, ac tota denique ecclesiae multitudo lacrymis suffunditur. Post episcopus primus exsurgit, et jacentes erigit, et, quantum satis est, pro peccatoribus poenitentias agentibus precatus, eos dimittit. Privatim deinde sponte sua quisque vel jejuniis, vel lotionum ciborumque abstinentia, vel aliis [Col. 0448C] quibus justus est seipsum affligens, tempus exspectat, in quantum Episcopus praestituit. Elapso demum praefinito die, poena jam quasi debito quopiam exsoluta, τῆς ἁμαρτίας ἀνίεται, καὶ μετὰ τοῦ λαοῦ ἐκκλησιάζει, id est, a peccatis absolvitur, et populo in ecclesia conjungitur. 461 Haec ille, idque juxta usum Ecclesiae Romanae, et Occidentalium, ut supra docet.
Id etiam constat ex edicto illo Romani pontificis, quod suggillat temere Tertullianus, lib. de pudicitia: Audio etiam edictum esse propositum, et quidem peremptorium. Pontifex scilicet maximus, quod est, episcopus episcoporum edicit: Ego et moechiae et fornicationis delicta poenitentia functis dimitto.
Cum essent autem quinque gradus poenitentiae, ut videre est in epistola canonica sancti Gregorii Neocaesariensis episcopi, can. ultimo: 1. πρόσκλανσις, id est, fletus, eorum qui extra portam ecclesiae stantes in luctu poenitentiae flebant, et, exeuntium fidelium genibus obvoluti, eos ut pro se orarent enixius deprecabantur; 2. ἀκρόασις, id est, auditio, [Col. 0448D] eorum qui intra portam in narthece stabant, et divinas Scripturas audiebant, et cum catechumenis exibant; 3. ὑπόπτωσις, id est, substratio, eorum qui substernebant se, et capita supponebant episcoporum manibus, et cum catechumenis templo excedebant; 4. σύστασις, id est, eorum qui cum fidelibus orabant, nec cum catechumenis exibant, non tamen Eucharistiae participes erant, qui quoad precum participationem non erant excommunicati, sed tantum quoad Eucharistiae perceptionem; 5. μέθεξις τῶν ἁγιασμάτων, id est, eorum qui expleta poenitentia Eucharistiae participes erant, qui non tam poenitentes quam Ecclesiae sacramentis restituti dicendi sunt; quaeritur in quo gradu, an in tertio, qui est substratio, an in quarto qui est consistentia peccatorum remissionem et omnimodam ab excommunicatione absolutionem consequerentur.
Ego, salvo meliori judicio, existimo poenitentes [Col. 0449A] ejusmodi absolutionem consecutos fuisse in fine quarti gradus, hoc est, συστάσεως, id est, consistentiae. Nam, primo, apud Sozomenum, capite supra citato, illi poenitentes, qui Missae intererant, nec tamen Eucharistiae participes erant, et, finitis Missarum solemniis, cum planctu et fletu in terram corruebant, quibus occurrens pontifex similiter cum lacrymis collabebatur, et eos erigens pro illis orabat, quique deinde privatim jejuniis vel similibus poenis se affligebant, quibus completis peccati veniam consequebantur, non erant in quarto gradu, hoc est substrati, siquidem illi cum catechumenis e templo exibant. Secundo, substrati, etsi se substernerent impositioni manuum pontificis, illis, de quibus hic loquitur Sozomenus, manus a pontifice non imponebantur; ergo restat ut locus intelligatur de consistentibus, qui non exibant cum catechumenis, sed erant participes precum cum fidelibus, sine tamen sumptione Eucharistiae, non secus ac ii de quibus hoc capite Sozomenus scribit, qui in fine consistentiae, [Col. 0449B] ut diximus, absolvebantur. Quamvis autem substrati impositionem manuum acciperent a pontifice, non tamen haec erat absolutio, sed tantum quaedam precatio et benedictio, qua accepta cum catechumenis discedebant, et ita capiendus est canon 80, concilii IV Carthag.: Omni tempore jejunii manus poenitentibus a sacerdotibus imponantur. Et illud canonis 19, synodi Laodicenae: Καὶ τούτων προσελθόντων ὑπὸ χεῖρα, καὶ ὑποχωρησάντων, etc., id est, et cum ii sub manum accesserint, et discesserint (e templo videlicet) fidelium preces fieri.
678. Adesto, Domine, etc. Haec et sequentes Orationes habentur in Codicibus Rodradi et Rhemensi.
679. Praesta, quaesumus, huic famulo tuo, etc.
In Cod. Rhemensi hae tres orationes adduntur: Omnipotens sempiterne Deus, confitenti tibi huic famulo tuo, etc. Omnipotens et misericors Deus, qui peccatorum indulgentiam in confessione celeri posuisti, [Col. 0449C] etc. Ubi celer confessio est prompta, parata, devota; non invita et coacta. Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, respice super hunc famulum, etc. Quarum duae priores exstant apud Henricum Canisium, et Halitgarium ms., lib. VI, qui Poenitentialis dicitur, qui nondum editus est. Nam Canisius, tom. V antiquae Lectionis, quinque duntaxat Halitgarii libros 462 in lucem edidit. Hujus sexti libri mentio fit in ejusdem operis ms. praefatione; quae sub finem mutila est apud Canisium: Sextus quoque (inquit Halitgarius) ponetur libellus ad poenitentiam, qui non est ex labore nostrae excerptionis, sed assumptus de scrinio Romanae Ecclesiae, in quo multa et diversa continentur, quae in canonibus non habentur; tamen simplicioribus, qui majora non valent capere, oportet prodesse. Hujus autem praefatio sexti libri sic incipit: Addimus et huic operi excerptionis nostrae Poenitentialem Romanum alterum, quem de scrinio Romanae Ecclesiae assumpsimus. In hoc libello inprimis reperiuntur [Col. 0449D] ea quae ad poenitentiam dandam et ad reconciliandum poenitentem spectant: quae omnia, exceptis tribus capitulis, videre est apud Henr. Canisium, in fine libri V, quae vir doctus optime conjecit esse Halitgarii. Hanc priorem partem excipit altera, cui hujusmodi titulus praefixus est: Incipit judicium poenitentis, quae decem capitibus absolvitur. His astipulatur Flodoardus, lib. II, Hist. eccl. Rhemensis, cap. 19: Hujus praesulis (Ebbonis archiepiscopi Rhemensis) hortatu, Alitgarius Cameracensis episcopus sex libellos de remediis peccatorum, et ordine, et judiciis poenitentiae conscripsit, ad quem talis ejus exstat epistola. Deinde subjungit epistolam Ebbonis, postea responsionem Halitgarii ad Ebbonem. Subscribit Baldricus, lib. I Chron. Cameracensis, cap. 38: Hildouvardo vero Halicharius (ita enim ubique scribit hoc nomen) successit vir doctrina apostolicus, et fide catholicus. Hic precibus Ebbonis [Col. 0450A] Rhemensis archiepiscopi sex libellos de remediis peccatorum, et ordine et judiciis poenitentiae, conscripsit ad quem Ebbonis talis exstat epistola. Deinde addit Ebbonis epistolam, cui subnectit responsionem Halitgarii, prout exstant apud Canisium et in nostro Codice ms. biblioth. Corbeiensis.
Hic Halitgarius fuit episcopus Cameracensis, ut docet Baldricus, supra citato capite. Vixit temporibus Ludovici Pii, et Caroli Calvi, a quo ultimo missus est Constantinopolim ad Michaelem imperatorem; unde multas reliquias sanctorum attulit, quibus suam ecclesiam ditavit, ut scribit Baldricus, cap. 40, libri citati. Hunc autem sextum librum hic communicamus in gratiam studiosorum cum quibusdam castigationibus et notis, ob nonnullos errores qui obrepserunt. Burchardus in suo decretorum opere citat quaedam ex Romano Poenitentiali quae partim hic reperiuntur, partim minime. Ex quo conjicere quis possit, aut duos olim fuisse Poenitentiales Romanos, aut eum quem exscripsit Halitgarius [Col. 0450B] non esse integrum, nisi forte dicamus eum fuisse mutilatum. Sane illius, quem damus, finis desiderari videtur. Erant et alii libri Poenitentiales, ut Theodori Anglorum episcopi, et Bedae, quos saepe citat Burchardus. Quia vero multi non erant authentici, in concilio Turonensi III, can. 22, statuitur ut, Cum omnes episcopi ad sacrum palatium congregati fuerint, ab eis doceatur cujus antiquorum liber Poenitentialis potissimum sit sequendus. Et in conciliis Cabillonensi II, can. 38, et Parisiensi III, can. 32, libelli Poenitentiales sine certo auctore pervulgati, quique potius poenitentes palpabant quam curabant, interdicuntur. At secus se habet is quem modo evulgamus:
« Praefatio Halitgarii.
« Addimus etiam huic operi exceptionis nostrae Poenitentialem Romanum alterum, quem de scrinio Romanae Ecclesiae assumpsimus, attamen a quo sit editus ignoramus. Idcirco adnectendum praescriptis [Col. 0450C] canonum sententiis decrevimus, ut si forte hae prolatae sententiae alicui superfluae sunt visae, aut penitus quae desiderat ibi de singulorum criminibus nequiverit invenire, in hac saltem brevitate novissima omnium scelera forsitan inveniet explicata.
« Incipit qualiter suscipere debeant poenitentem episcopi, vel presbyteri.
« Quotiescunque Christiani ad poenitentiam accedunt, jejunia damus, et nos communicare cum eis 463 debemus jejunio unam aut duas septimanas, aut quantum possumus, ut non dicatur nobis quod Judaeorum sacerdotibus dictum est a Domino Salvatore: Vae vobis, legisperiti, qui aggravatis homines, et imponitis super humeros eorum onera gravia, ipsi autem uno digito vestro non tangitis sarcinas ipsas. Nemo autem potest sublevare cadentem sub pondere, nisi inclinaverit se, ut porrigat manum; [Col. 0450D] neque ullus medicorum vulnera infirmantium potest curare, nisi fetoribus particeps fuerit; ita quoque nullus sacerdotum vel pontifex peccatorum vulnera curare potest, aut animabus peccata auferre nisi praestante sollicitudine et oratione lacrymarum. Necesse est ergo nobis, fratres charissimi, sollicitos esse pro peccantibus, quia sumus alterutrum membra; et si quid patitur unum membrum, compatiuntur alia membra. Ideoque et nos si viderimus aliquem in peccatis jacentem, festinemus eum ad poenitentiam per nostram doctrinam vocare; et quotiescunque dederis consilium peccanti, simulque da illi poenitentiam statim, quantum debeat jejunare, et redimere peccata sua, ne forte obliviscaris quantum eum oporteat pro suis peccatis jejunare, tibique necesse sit ut iterum exquiras ab eo peccata. Ille autem forsitan erubescens iterum peccata sua confiteri, et invenietur jam amplius judicari. [Col. 0451A] Non enim omnes clerici hanc scripturam usurpare aut legere debent, qui inveniunt eam, nisi soli illi quibus necesse est, hoc est presbyteri. Sicut enim sacrificium offerre non debent nisi episcopi et presbyteri, quibus claves regni coelorum traditae sunt, sic nec judicia ista alii usurpare debent. Si autem necessitas evenerit, et presbyter non fuerit praesens, suscipiat diaconus poenitentem ad sanctam communionem. Sicut ergo superius diximus, humiliare se debent episcopi, sive presbyteri, et cum tristitia, gemitu, lacrymisque orare, non solum pro suis delictis, sed etiam pro Christianorum omnium, ut possint cum beato dicere Paulo: Quis infirmatur, et ego non infirmor, quis scandalizatur, et ego non uror? Cum ergo venerit aliquis ad sacerdotem confiteri peccata sua, mandet ei sacerdos ut exspectet modicum, donec intret in cubiculum suum ad Orationem. Si autem cubiculum non habuerit, tamen tunc sacerdos in corde suo dicat hanc orationem:
[Col. 0451B] « Oremus. —Domine Deus omnipotens, propitius esto mihi peccatori, ut condigne possim tibi gratias agere, qui me indignum propter tuam misericordiam ministrum fecisti officii sacerdotalis, et me exiguum humilemque Mediatorem constituisti ad adorandum et intercedendum ad Dominum nostrum Jesum Christum pro peccantibus, et ad poenitentiam revertentibus. Ideoque, Dominator Domine, qui omnes homines vis salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire, qui non vis mortem peccatorum, sed ut convertantur et vivant, suscipe Orationem meam, quam fundo ante conspectum clementiae tuae, pro famulis et famulabus tuis, qui ad poenitentiam venerunt. Per Dominum nostrum Jesum Christum.
«Videns autem ille qui ad poenitentiam venit sacerdotem tristem et lacrymantem pro suis facinoribus, magis ipse timore Dei perculsus, amplius tristatur, et exhorrescet peccata sua. Et unumquemque hominem accedentem ad poenitentiam si videris acriter et assidue stare in poenitentia, statim suscipe [Col. 0451C] eum. Qui vero potest jejunare quod impositum est ei, noli prohibere, sed permitte. Magis enim laudandi sunt hi qui celeriter debitum pondus persolvere festinant, quia jejunium debitum est. Et sic date mandatum his qui poenitentiam agunt. Quia si jejunaverit, et compleverit quod illi mandatum est a sacerdote, purificabitur a peccatis. Quod si iterum ad pristinam consuetudinem [vel] peccati reversus fuerit, sic est quomodo canis qui revertitur ad proprium vomitum. Omnis itaque poenitens non solum debet jejunare quod illi mandatum est a sacerdote, verumetiam, postquam compleverit ea quae illi jussa sunt, debet, quantum ipsi visum fuerit, jejunare sive tetradas, sive parasceve [ Leg. parascevas]. Si enim 464 egerit ea quae illi sacerdos praeceperit, peccata ejus remittentur; si vero postea ex sua voluntate jejunaverit, mercedem sibi acquiret et regnum coelorum. Qui ergo tota septimana jejunaverit pro peccatis, Sabbato et Dominica die manducet, [Col. 0451D] et bibat quidquid aptum fuerit. Custodiat tamen se a crapula, vel ebrietate, quia omnis luxuria de ebrietate nascitur. Ideo beatus Paulus prohibuit dicens: Noli inebriari vino, in quo est luxuria. Non quia in vino est luxuria, sed in ebrietate. Explicit prologus.
«Si quis forte non potuerit jejunare, et habet unde dare ad redimendum, si dives fuerit, pro septem hebdomadibus det solidos XX. Si autem non habuerit tantum unde dare, det solidos X. Si autem multum pauper fuerit, det solidos III. Neminem vero conturbet, quia jussimus viginti solidos dare, aut minus. Quia si dives fuerit, facilius est illi dare solidos XX, quam pauperi solidos III. Sed unusquisque attendat cui dare debet, sive pro redemptione captivorum, sive super sancto altari, sive pauperibus Christianis erogandum. Et hoc scitote, fratres, ut dum venerint ad vos servi vel ancillae, quaerentes [Col. 0452A] poenitentiam, non eos gravetis neque cogatis tantum jejunare, quantum divites, quia non sunt in sua potestate, ideoque medietatem poenitentiae eis imponite.
« Incipit ratio ad dandam poenitentiam.
« In primis dicit Psalmum trigesimum septimum totum: Domine, ne in furore tuo arguas me. Et postea dicit Oremus. Et dicit Psalmum centesimum secundum: Benedic, anima mea, Domino, usque, renovabitur sicut aquila juventus tua. Et dicit Psalmum quinquagesimum: Miserere mei, Deus, usque, iniquitates meas dele. Post haec dicit Psalmum LIII: Deus in nomine tuo. Et dicit Oremus. Et dicit Psalmum LI: Quid gloriaris, usque, videbunt justi et timebunt; et dicit:
Oremus. —Deus, cujus indulgentia nemo non indiget, memento, Domine, famulo tuo illo, et qui lubrica terraeque corporis fragilitate nudatus, quaesumus, ut des veniam confitenti; parce supplici, ut qui nostris meritis accusamur, tua miseratione salvemur. Per Dominum nostrum Jesum Christum.
[Col. 0452B] « Alia. —Deus sub cujus oculis omne cor trepidat, omnesque conscientiae contremiscunt, propitiare omnium gemitibus, et cunctorum medere vulneribus; et sicut nemo nostrum liber est a culpa, ita nemo sit alienus a venia. Per Dominum.
« Alia. —Deus infinitae misericordiae, veritatisque immensae, propitiare iniquitatibus nostris, et omnibus animarum nostrarum medere languoribus, ut miserationum tuarum remissione percepta, in tua semper Benedictione laetemur. Per Dominum.
« Alia. —Precor, Domine, clementiae et misericordiae tuae Majestatem, ut famulo tuo illi peccata et facinora sua confitenti veniam relaxare digneris, et praeteritorum criminum culpas indulgeas, qui humeris tuis ovem perditam reduxisti, qui publicani precibus confessione placatus exaudisti. Tu etiam huic famulo tuo placare, Domine, tu ejus precibus benignus aspira, ut in confessione placabilis [Col. 0452C] permaneat. Fletus ejus et petitio perpetuam clementiam tuam celeriter exoret, sanctisque altaribus et sacrificiis restitutus, spei rursum aeternae coelestis gloriae mancipetur. Per Dominum.
« Item Oratio manus impositionis. —Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, qui per Jesum Christum Filium tuum Dominum nostrum vulnera nostra curare dignatus es, te supplices rogamus, 465 et petimus nos humiles tui sacerdotes, ut precibus nostris aurem tuae pietatis inclinare digneris, remittasque omnia crimina, et peccata universa condones, desque huic famulo tuo pro supplicibus [ Leg. suppliciis] veniam, pro moerore laetitiam, pro morte vitam. Ipse coelestis apicis devolutus est, et de tua misericordia confidens ad bonam pacem praemiis [ Leg. praemii] tui atque coelestia pervenire mereatur ad vitam aeternam. Per Dominum.
« Incipit reconciliatio poenitentis feria 5 in coena Domini.
[Col. 0452D] « In primis dicit Psalmum L cum Antiphona Cor mundum.
«Deus, humani generis benignissime conditor, et misericordissime reformator, qui in reconciliatione lapsorum etiam me, qui misericordia tua primus indigeo, servire effectibus gratiae tuae per ministerium sacerdotale voluisti, ut cessante merito supplicis, mirabilior fieret clementia Redemptoris. Per Dominum nostrum.
«Omnipotens sempiterne Deus, confitenti tibi huic famulo tuo pro tua pietate peccata relaxa, ut non plus ei noceat conscientiae reatus ad poenam, quam indulgentia tuae pietatis ad veniam. Per Dominum.
« Alia. —Omnipotens et misericors Deus, qui peccatorum indulgentiam in confessione celeri posuisti, succurre lapsis, miserere confessis, ut quod delictorum [Col. 0453A] catena constringit, magnitudo tuae pietatis absolvat. Per Dominum.
« Oratio super infirmum. —Deus, qui famulo tuo Ezechiae ter quinos annos ad vitam donasti, et famulum tuum a lecto aegritudinis tua magnitudo erigat ad salutem. Per Dominum nostrum Jesum Christum.
«I. Incipit judicium poenitentis.
«Si quis episcopus aut aliquis ordinatus, homicidium fecerit, si quis clericus homicidium fecerit, decem annos poeniteat; tres ex his in pane et aqua. Si laicus, tres annos poeniteat, unum ex his in pane et aqua; subdiaconus, sex; diaconus, septem; presbyter, decem; episcopus, duodecim. Si quis ad homicidium faciendum consenserit, septem annos poeniteat, tres ex his in pane et aqua. Si quis voluit, et non potuit facere, tres annos poeniteat, unum ex his in pane et aqua. Si quis laicus homicidium fecerit voluntarie, septem annos poeniteat, tres ex his in pane et aqua. Si quis infantem oppresserit, tres [Col. 0453B] annos poeniteat, unum ex his in pane et aqua; similiter et clericus observet.
«II. De fornicatione.
«Si quis fornicaverit sicut Sodomitae, decem annos poeniteat, tres ex his in pane et aqua. Si quis clericus adulterium commiserit, idem cum uxore vel sponsa alterius, si filium genuerit, septem annos poeniteat; si vero filium non genuerit, et in notitia hominum non venerit, si clericus est, tres annos poeniteat; unum ex his in pane et aqua. Si diaconus aut monachus, septem annos poeniteat, tres ex his in pane et aqua; episcopus duodecim, quinque in in pane et aqua. [Col. 0453] Eadem pene leguntur in judicio poenitentiali veteris Sacramentarii Gallic. ex quo multa hic videntur deprompta. Si quis clericus, id est cujus superior gradus est, qui uxorem habet, et post conversionem, vel honorem, iterum eam cognoverit, sciat se adulterium commisisse; idcirco, ut superius constitutum est, poeniteat. Si quis fornicaverit cum sanctimoniale, vel Deo dicata, cognoscat se adulterium [Col. 0453C] commisisse; secundum superiorem sententiam unusquisque juxta ordinem suum poeniteat. Si quis per semetipsum fornicaverit, aut cum jumento, aut cum qualibet quadrupede, tres annos poeniteat; si gradum aut votum, tres annos poeniteat. Si quis concupiscit mulierem, et non potuerit peccare, id est quia non suscepit eum mulier, dimidium annum poeniteat in pane et aqua, et toto abstineat se anno 466 a vino et carne. Si quis clericus postquam se Deo voverit, ad habitum saecularem redierit, sicut canis ad proprium vomitum, vel uxorem duxerit, sex annos poeniteat, tres ex his in pane et aqua et postea in conjugio non copuletur. Quod si noluerit, sancta synodus, vel sedes apostolica separabit eos a communione catholicorum. Similiter et mulier, postquam se Deo voverit, si tale scelus commiserit, pari sententiae subjacebit. Si quis laicus fornicaverit sicut Sodomitae, septem annos poeniteat. Si quis de alterius uxore filium genuerit, id est adulterium commiserit, ac torum proximi sui violaverit, tres annos [Col. 0453D] poeniteat, et abstineat a cibis luculentioribus, et a propria uxore, dans insuper pretium pudicitiae marito uxoris violatae. Si quis adulterare voluerit, et non potuerit, id est non fuerit susceptus, quadraginta dies poeniteat. Si quis fornicaverit cum mulieribus, id est viduis, vel puellis, si cum viduis, annum unum poeniteat; si cum puellis, duos annos poeniteat. Si quis virgo virgini conjunctus fuerit, si voluerint parentes, sit uxor ejus; tamen unum annum poeniteat, et sint conjugales. Si quis cum jumento fornicaverit, annum unum poeniteat. Si uxorem non habuerit, dimidium annum poeniteat. Si quis virginem, vel viduam rapuerit, tribus annis poeniteat. Si quis sponsam habens, sorori ejus forsitan vitium intulerit, et cohaeserit tanquam suae, hanc autem uxorem duxerit, [Col. 0454A] id est desponsatam, illa vero quae vitium passa est, si forte necem sibi intulerit, omnes hi qui in hujus facti consensu sunt, decem annos in pane et aqua redigantur, secundum statuta canonum. Si qua de mulieribus quae fornicatae sunt interfecerit quae nascuntur, aut festinat avortivos facere, primum constitutum usque ad exitum vetat, * id quod verum definitum humanius aliquid consequantur, constituimus eos decennii tempore secundum gradus quae sunt constituta poeniteat.
«III. De perjurio.
«Si quis clericus perjuraverit, septem annos poeniteat, tres ex his in pane et aqua; laicus tres; subdiaconus sex; diaconus septem; presbyter decem; episcopus duodecim. Si quis vero, coactus pro qualibet necessitate, aut nesciens, perjuraverit, tres annos poeniteat, unum in pane et aqua, et animam pro se reddat, id est servum, vel ancillam de servitute absolvat, et eleemosynas multas faciat. Si quis [Col. 0454B] perjuraverit per cupiditatem, totas res suas vendat, et donet in pauperibus, et tondeatur, et intret in monasterium, et ibi deserviat usque ad mortem.
«IV. De furto.
«Si quis clericus furtum fecerit capitale, id est quadrupedum, vel casam ruperit, vel fregerit, vel * qualibet meliorum praesidium furaverit, septem annos poeniteat; laicus quinque; subdiaconus sex; diaconus septem; presbyter decem; episcopus duodecim annos poeniteat. Si quis vero de minoribus semel, aut bis furtum fecerit, reddat proximo suo, et anno uno poeniteat in pane et aqua; et si reddere non potuerit, tres annos poeniteat. Si quis sepulcrum violaverit, septem annos poeniteat, tres in pane et aqua. Si quis laicus furtum fecerit, reddat proximo suo quod furaverit, tres quadragenas in pane et aqua; si reddere non potuerit, anno uno, et tres quadragenas in pane et aqua poeniteat; et eleemosynam de suo labore in puaperibus et sacerdotis [Col. 0454C] judicio jungatur altari.
«V. De maleficio.
«Si quis maleficio aliquem perdiderit, septem annos poeniteat, tres in pane et aqua. Si quis pro amore maleficus sit et neminem perdiderit, si laicus est, dimidium annum poeniteat; si clericus, annum unum poeniteat in pane et aqua; si diaconus, tres annos, unum in pane et aqua; si sacerdos, quinque annos, duos in pane et aqua. Si autem per hoc mulieris partus quis deceperit, sex quadragenas unusquisque insuper augeat, ne homicidii reus sit. 467 Si quis immissor tempestatum fuerit, septem annos poeniteat, tres in pane et aqua.
«VI. De sacrilegio.
«Si quis sacrilegium fecerit, id est quos [ Leg. quod] aruspices vocant, qui auguria colunt, superauguriaverit, aut quocunque malo ingenio, tres annos in pane et aqua. Si quis ariolus fuerit, quod divinos vocant, aliquas divinationes fecerit, quia hoc [Col. 0454D] daemoniacum est, quinque annos poeniteat, tres in pane et aqua. Si quis in Kalendis Januarii, quod multi faciunt, et in cervulo ducunt [ Leg. ducit], aut in vetula vadit, tres annos poeniteat. Si quis sortes habuerit, quas sanctorum * contrarationem vocant, vel aliquas sortes habuerit, vel qualecunque malo ingenio sortitus fuerit, vel divinaverit, tres annos poeniteat, unum in pane et aqua. Si quis ad arbores, vel ad fontes, vel ad cancellum, vel ubicunque excepto in ecclesia, votum voverit, aut exsolverit, tres annos cum pane et aqua poeniteat, et hoc sacrilegium est, vel daemoniacum. Qui vero ibidem ederit, aut biberit, unum annum poeniteat in pane et aqua. Si quis Mathematicus, id est per invocationem daemonum hominis mentem tulerit, quinque annos poeniteat, [Col. 0455A] unum in pane et aqua. Si quis ligaturas fecerit, quod detestabile est, tres annos poeniteat, unum in pane et aqua. Si qui simul edunt festivitatem in locis abominandis gentilium, et suam escam deferentes, comederint, placuit eos biennio subjacere, et sic suscipi, * quae obedire oportet; et post oblationem unumquemque spiritum probare, et vitam singulorum cognoscere. Si quis manducaverit, aut biberit juxta fanum; si per ignorantiam, promittat deinceps quod nunquam reiteret, et quadraginta diebus in pane et aqua poeniteat; si vero per contemptum hoc fecerit, id est, postquam sacerdos ei praedicavit quod sacrilegium hoc erat, mensae daemoniorum communicaverit, * singuli tantum vitium hoc fecerit, tres quadragenas in pane et aqua poeniteat. Si vero pro cultu daemonum, et honore simulacri hoc fecerit, tres annos poeniteat. Si quis secundo et tertio * immolatus per vim, tres annos subjaceat, et duobus sine oblatione communicet, tertio ad perfectum suscipiatur. Si quis manducaverit sanguinem, [Col. 0455B] aut morticinum, aut idolis immolatum, et non fuit ei necessitas, jejunet hebdomadas duodecim.
«VII. De quibusdam capitulis.
«Si quis * quoquolibet membrum sibi voluntarie truncaverit, tres annos poeniteat, unum in pane et aqua. Si quis avorsum fecerit voluntarie, tres annos poeniteat, unum in pane et aqua. Si quis usuras undecunque exegerit, tres annos poeniteat, unum in pane et aqua. Si quis per potestatem, aut quolibet ingenio, res alienas malo ordine invaserit, vel tulerit, super * jure sententia similiter poeniteat, et eleemosynas multas faciat. Si quis servum, aut quemcunque hominem quolibet ingenio in captivitatem duxerit, vel transmiserit, sicut supra poeniteat. Si quis aream vel domum voluntarie igne cremaverit, sicut supra poeniteat. Si quis per iram alium percusserit, et sanguinem fuderit, aut debilitaverit, solvat ei primo mercedem, et medicum quaerat; [Col. 0455C] si laicus est, quadraginta diebus; clericus duas quadragenas; diaconus septem mensibus; presbyter annum unum. Si quis venationes exercuerit, clericus annum unum poeniteat, diaconus duos, presbyter tres annos poeniteat. Si quis de ministerio sanctae ecclesiae * qualecunque opus quidlibet fraudaverit, vel neglexerit, septem annos poeniteat, tres in pane et aqua. Si quis cum animalibus peccaverit, qui amplius quam triginta annorum fuerit, quindecim annos subjaceat, * communionem mereatur. * Requiratur autem qualis sit eorum vita, si mereatur humanius aliquid, * incessanter ad peccandum. Si perseveraverit, longam habeat poenitentiam. Qui autem superiore aetate, et uxores habentes, introierunt in hoc peccatum, viginti quinque annis subjaceant, ita ut post quinque communionem cum oblatione mereantur. Si autem aliqui et uxores habentes et amplius quinquaginta annorum, hoc peccatum fecerint, in exitu vitae mereantur viaticum accipere.
[Col. 0455D] « 468 VIII. De ebrietate.
«Inebriatur igitur quis a vino sive cervisia, contra indictum Salvatoris ac apostolorum ejus quod si votum sanctitatis habuerit, quadraginta diebus in pane et aqua culpam diluat; laicus vero septem diebus poeniteat. Episcopus faciens fornicationem degradetur, et sexdecim annos poeniteat. Presbyter autem et diaconus fornicationem naturalem faciens * praelato ante monachi votum tres annos poeniteat. Veniam omni hora roget, superpositionem unaquaque hebdomada, exceptis quinquagesimis diebus, faciat.
«IX. De minutis causis.
«Si causa negligens quis sacrificium perdat, relinquens foris, et ab aliquo devoratur, quadraginta diebus poeniteat; sin vero annum unum poeniteat. Si communicaverit ignorans excommunicatis ab ecclesia, diebus quadraginta poeniteat. Si sacrificium terra tenus negligendo ceciderit, superpositio sit. [Col. 0456A] Pro bonis rebus offerre debemus, pro malis nequaquam. Presbyteri vero pro suis episcopis non prohibentur offerre. Qui praebet ducatum barbaris, tres annos poeniteat. Qui monasteria exspoliat, falso se dicere [ Leg. dicens] captivos redimere, tres annos poeniteat, et omnia quae abstraxit pauperibus donet. Qui manducat carnem animalium quorum mortem nescit, tertiam partem anni poeniteat. Priorum instituta patrum nostrorum pro manus [ Leg. promamus]: pueri soli sermocinantes et transgredientes instituta seniorum tribus superpositionibus emendentur. Osculum simpliciter facientes, septem [ In Poenit. Rom. quinque] superpositiones. Illecebrosum osculum sine inquinamento octo superpositiones; cum inquinamento autem sive [ Leg. sine] amplexu quindecim [ In Poenit. Rom. decem] superpositionibus corrigantur.
«X. * De dissensibus sacrificium.
«Qui non bene custodit sacrificium, et mus comederit, [Col. 0456B] quadraginta diebus poeniteat. Qui autem perdiderit suum chrismal, aut solum sacrificium in regione qualibet, ut non inveniatur, tres quadragenas vel annum poeniteat. Perfundens aliquis calicem super altare, quando auferuntur linteamina, septem diebus poeniteat. Si ceciderit sacrificium intra mensam, septem diebus poeniteat. Ut sumens sacrificium, gravatus saturitate ventris, viginti diebus poeniteat. Diaconus obliviscens oblationem offerre sine linteamine, donec offeruntur. similiter poeniteat. Si autem in farina, aut in aliquo siccato cibo, sive in melle, sive in lacte inveniantur istae bestiolae, quod circa illorum corpora est, foras projiciatur. Qui negligentiam circa sacrificium fecerit, ut si a vermibus consumptum, quod ad nihilum deveniat, tres quadragenas poeniteat. Si integrum sit inventum, et in eo fuerit vermis, comburatur, et sic cinis ejus sub altare abscondatur; et qui negligens, quadraginta diebus poeniteat. Si ceciderit sacrificium de manu [Col. 0456C] offerentis terra tenus, et inveniatur aliquid, omne quodcunque inventum fuerit in loco in quo ceciderit comburatur, et cinis sub altare abscondatur, et sacerdos medium annum poeniteat; et si inventum fuerit, ut supra mundetur, et quadraginta diebus poeniteat. Si usque ad altare tantum fuerit lapsum, superponat. Si de calice per negligentiam stillaverit aliquid in terram, lingua lambatur, et tabula radatur, et in igne comburatur, et quadraginta diebus poeniteat. Si supra altare stillaverit calix, sorbeat minister, et linteamen quod tetigit stillam abluatur * vicibus, et tribus diebus poeniteat. Si titubaverit sacerdos super Orationem Dominicam, quae dicitur periculosa, una vice quinquaginta Psalmos, secunda vice, centum plagis. Si autem duxerit viduam patris, vel fratris sui, isti tales non possunt judicari, nisi prius separentur ab invicem. Si aliquis expeditione publica occidit hominem sine causa, jejunet hebdomadas viginti unam; si autem forsitan se defendendo, aut parentes suos, aut familias suas, occidisset [Col. 0456D] aliquem, ille non erit reus; si voluerit jejunare, in illus postate est qui coactus hoc fecit. Si homicidium in pace fecerit, et non fuerit turbata pro [ Leg. per] potestatem aut inimicitiae causam, ut res ejus capiat, jejunet hebdomadas XXVIII, et res ejus 469 quem occidit, reddat uxori vel filiis. Si quis autem ad poenitentiam venit, et aegritudo evenerit, et non potuerit adimplere quod illi mandatum est a sacerdote, suscipiatur ad sanctam communionem; et si voluerit eum Deus salvare, jejunet postea. Si quis non poenitet, et forsitan ceciderit in aegritudinem, et quaesierit communicare, non prohibeatur, sed date ei sanctam communionem, et mandate ei ut, si placuerit Dei misericordiae, et evaserit de ipsa aegritudine, postea omnia sit confessus, et sic poeniteat. Si autem aliquis excommunicatus fuerit mortuus, qui jam sit confessus; et non occurrit, sed occupavit eum mors sive in via, sive in domo; si [Col. 0457A] est aliquis ex parentibus ejus, pro eo aliquid offerat ad sanctum altare, aut ad redemptionem captivorum, aut ad commemorationem animae ejus. Si quis accepit filiam uxoris, hic [ Leg. hos] non potestis judicare, nisi prius separentur. Postquam separati fuerint, unicuique eorum imponas hebdomadas quatuordecim, et iterum nunquam se jungant. Si autem voluerint nubere, sive vir, sive mulier, potestatem habeat, sed non * illa qui dimisit. Si quis acceperit cognatam, aut novercam, aut avunculi viduam, et hic qui uxorem patris sui, aut sororem suae uxoris, grande judicium canonice damnetur. Si quis [aliquis] dum infans est, per ignorantiam gustaverit de iis quae fuerint immolata idolis, aut morticinum, aut aliquid abominabile, idem jejunet hebdomadas tres. Propter fornicationem autem multi nesciunt numerum mulierum cum quibus fornicati sunt; illi jejunent hebdomadas quinquaginta. Si autem nesciens manducavit idolis immolatum aut morticinum, dabitur illi venia, quoniam nesciens hoc fecit; [Col. 0457B] tamen jejunet hebdomadas tres. Si quis nolendo parentibus occidit hominem, jejunet hebdomadas octo. Si quis per necessitatem furaverit cibaria, vel vestem, sive quadrupedem, per famem aut per nuditatem, illi venia datur. Jejunet hebdomadas quatuor. Si reddiderit, non cogatis jejunare. Si quis caballum, aut bovem, aut jumentum, vel vaccam furaverit, sive cibaria, aut pecora, quae totam familiam nutriunt, jejunet ut supra. Si qua mulier deceperit matris suae maritum, illa non potest judicari, donec relinquat eum. Cum separati fuerint, jejunent hebdomadas quatuordecim. Si quis legitimam uxorem habens dimiserit illam, et aliam duxit, illa quam duxit non est illius. Non manducet neque bibat, neque omnino in sermone sit cum illa quam male accepit, neque cum parentibus illius. Ipsi tamen, si consenserint, sint excommunicati. Si mulier suaserit alteri mulieri maritum, sit excommunicata a Christianis. Si quis Christianorum Christianum viderit [Col. 0457C] ambulantem, vel oberrantem parentem suum vendiderit, ille non est dignus inter Christianos requiem habere, donec redimat eum. Si autem non potuerit invenire locum ubi sit, pretium quod accepit det pro eo, et alium redimat de servitute, et jejunet hebdomadas viginti octo. Si cujuslibet hominis mortua fuerit uxor, habet potestatem accipere alteram, similiter et mulier. Si tertium acceperit, jejunet hebdomadas tres; si quartum aut quintum acceperit jejunet hebdomadas viginti et unam. Si quis comas incidit, aut faciem suam laniaverit cum gladio, aut ungulas [ Leg. ungulis] post mortem parentum, jejunet hebdomadas quatuor; et postquam jejunaverit, sic communicet. Si qua mulier praegnans voluerit jejunare, potestatem habet. Herbarius vir aut mulier interfectores infantum, in extremum vitae cum venerint, si quaesierint poenitentiam cum luctu ac fletu lacrymarum. * Si cessaverit suscipere eum, jejunet hebdomadas quinquaginta. Si quis canis aut vulpis, sive acceptor mortificaverint, sive de fuste, [Col. 0457D] sive de lapide, sive sagitta, quae non habet ferrum, mortuum fuerit, haec omnia suffocata sunt, non manducentur, et qui manducaverit jejunet hebdomadas sex. Si quis sagitta percusserit cervum, sive aliud animal, et post tertium diem inventum fuerit, et forsitan ex eo lupus, ursus, canis, aut vulpis gustaverit, nemo manducet, et qui manducaverit, jejunet hebdomadas quatuor. Si gallina in puteo mortua fuerit, puteus evacuetur; si sciens ex eo biberit, jejunet hebdomada una. Si quis mus aut gallina, aut aliquid ceciderit in vino, aut in aliqua [ Leg. aqua], de hoc nullus bibat. Si in oleum aut mel ceciderit, 470 oleum expendatur in lucernam, mel vero in medicinam, vel in aliam necessitatem. Si piscis mortuus fuerit in piscina, non manducetur; qui manducaverit, jejunet hebdomadas quatuor. Si porcus vel gallina manducaverit de corpore hominum, non manducetur, neque servetur ad semen; sed occidatur, et [Col. 0458A] canibus tradatur. Si quis lupus plagaverit animal, et mortuum fuerit, nemo manducet; et si vixerit, et postea eum homo occiderit, manducetur. Sive cum capra, sive cum pecore, aut cum alio animali si peccaverit homo cum ea [ Leg. eo], nemo manducet carnem ejus; sed occidatur, et canibus tradatur. Si voluerit pro anima sua dare eleemosynam de his pecuniis, * quod fuit de praeda suam egit poenitentiam, potestatem habet. Explicit. (Poenitentialis Romanus, seu lib. VI Halitgarii. )
Hactenus Poenitentialis Romanus, circa quem nonnulla notanda et observanda veniunt.
In praefatione haec vox, alterum, notanda. Hunc Poenitentialem Romanum alterum dicit, quia antea, libro IV, posuit Poenitentialem ex antiquorum conciliorum canonibus excerptum.
Primum caput citat Burchardus, lib. XIX, cap 33, usque ad haec verba: Non enim omnes clerici, ex Poenitentiali Theodori Anglorum episcopi paulo contractius. Haec verba, Consilium dederis poenitenti, sic [Col. 0458B] exponenda sunt, id est monueris poenitentem, qua ratione deinceps sit in peccatis vitandis cautior. Postea dicit injungendam esse poenitentiam a sacerdote, dum confessorum peccatorum recordatur, ne si nolit poenitens peccata retexere, severius judicetur a sacerdote. Haec verba, Suscipiat diaconus poenitentem ad communionem, sic explicanda sunt, quod urgente necessitate, praesertim periculo mortis, debeat diaconus poenitenti, quem ex profusione lacrymarum vel similibus signis non ficte poenitere novit, porrigere sanctam Eucharistiam, quamvis defectu sacerdotis non fuerit absolutus. Hunc locum profert Burchardus, lib. XIX, cap. 154, ex Poenitentiali Romano. Idem prorsus statuitur in ordine Romano iisdem plane verbis in ordine feriae 4, in capite jejunii; et quid simile factum legimus apud Eusebium, lib. VI Hist. eccl., cap. 36, quamvis non diaconi ministerio, in persona cujusdam Serapionis, qui, VI tormentorum victus, cum idolis immolasset, [Col. 0458C] ab ecclesia ejectus est, et facti poenitens frustra ad communionem fidelium admitti efflagitavit. Qui tandem gravi morbo conflictatus, triduo deinceps omni sensuum et vocis usu caruit, et ad se reversus, vocisque compos factus, nocte nepotem suum ad presbyterum misit, rogans eum, ut quantocius ad se veniret; sed presbyter morbo praepeditus cum ad senem aegrotum accedere non posset, ejus nepoti particulam Eucharistiae dedit, praecipiens ut eam madefactam in os senis infunderet; quod cum ille a presbytero reversus fecisset, illico senex in pace quievit. Tria haec verba: Humiliare se debent episcopi, vel presbyteri, etc., reperire est etiam apud Burchardum, lib. XIX, cap. 2. Idem praestabat sanctus Ambrosius, ut testatur Paulinus presbyter in ejus Vita: Si quidem quotiescunque illi aliquis ad percipiendam poenitentiam lapsus suos confessus esset, ita flebat, ut et illum flere compelleret. Videbatur etiam sibi cum tacente jacere. Ita olim cum, Missarum solemniis expletis, poenitentes lacrymis perfusi [Col. 0458D] ad pontificis pedes corruerent, sic pontifex lacrymis madefactus poenitentium etiam pedibus provolvebatur, ut testatur Sozomenus lib. VII Hist. eccl. cap. 16. Quarto, is ritus, mandet ei sacerdos, etc., exstat etiam cap. supra citato, et in Ordine ms. biblioth. sancti Remigii Rhem., ad poenitentiam dandam, cum Oratione subsequente; in qua, ut in praefato Ordine sancti Remigii, male legitur ad adorandum; sed legendum est ad orandum, ut apud Burchardum.
Sequens capitulum exstat apud Burchardum, cap. 32, citatum ex Poenitentiali Romano, alicubi mutilum, non est in citato Ordine ms. sancti Remigii. Vocabulum Tetradas est a recto, Tetras, id est, quarta feria cujusque septimanae, ut parasceve sexta, in quibus jejunant Christiani, praesertim Orientales, ex antiquo more, ut fuse docuimus in notis et observationibus ad concordiam regularum. 471 Infra, [Col. 0459A] in eodem capite dicitur, Sabbato et Dominica die manducet. Ita apud Burchardum; sed τὸ Sabbato additum videtur ab iis qui, morem Graecorum secuti, Sabbatis non jejunabant, maxime cum hic libellus Poenitentialis sit Ecclesiae Romanae, ut clarum est ex Burchardo, qui saepe illum sub hoc nomine citat. Tandem in fine hujus capituli haec verba exstant, explicit prologus, sed puto esse ad finem capitis sequentis rejicienda, quod videtur membrum esse superioris. Haec verba, Si quis non potuerit jejunare, usque ad ista, et hoc scitote, citantur a Burchardo, cap. 22, ex Poenitentiali Theodori. Solidus apud veteres Romanos est nummus aureus, cujus valorem notat Cassiodorus, lib. 1 Var., epist. 10: Sex millia denariorum solidum esse voluerunt. Solidus Francicus olim quadraginta denariorum numero computabatur, ut docet Hincmarus in lib. de Vita sancti Remigii, patetque ex synodo Rhemensi II, can. 41. Tandem ad duodecim denariorum valorem redactus est.
Sequuntur quidam Psalmi ad dandam poenitentiam, [Col. 0459B] qui etiam exstant apud Burchardum, lib. XIX, cap. 7, sed ibi integri dicendi. Orationes totidem sunt, sed secunda et tertia diversae sunt. Apud Canisium non habetur τὸ Oremus, sed dic Orationem.
Sequitur Oratio impositionis manus, quae apud Burchardum secunda est inter Orationes praefatas. Haec Oratio dicitur impositionis manus, quia olim sacerdos dando poenitentiam manum capiti poenitentis imponebat, Orationem hanc vel aliam similem recitando. Concilium Agathense, can. 15: Poenitentes, tempore quo poenitentiam petunt, impositionem manuum, et cilicium super caput a sacerdote, sicut ubique constitutum est, consequantur. Oratio sequens non est integra apud Henr. Canisium; integram habes in Ordine Romano, in ordine feriae V in Coena Domini. Reposui etiam me, quia in nostro Cod. ms., quemadmodum apud Canisium, male legitur etiam ego. In Oratione tertia legitur ut quod, quemadmodum et apud Canisium; at apud Burchardum, et in Ordine Romano, legitur ut quos.
[Col. 0459C] In primo capite secundae partis, haec verba, Si clericus homicidium fecerit, videntur esse superflua. Ad haec verba, Si laicus, subaudi, non voluntarie; quia paulo post agit de homicidio voluntario laici.
In secundo capite clericus Cujus gradus est altior, est episcopus, aut presbyter, aut diaconus. Ad illa verba, Si gradum, aut votum, subaudi τὸ habuerit. Finis capitis corruptus est, et ita, ut arbitror, castigandus: Si qua de mulieribus quae fornicatae sunt interfecerit quae nascuntur, primum constitutum usque ad exitum vetat (supple) communicare. Verum, ut juxta id quod definitum est humanius aliquid consequatur, constituimus ut eam decennii tempore, secundum gradus qui constituti sunt, poeniteat. Et haec nihil aliud sunt quam canon 21 concilii Ancyrani.
Cap. 3, de perjurio, 1 o haec verba, Si quis vero coactus pro necessitate, etc., a Burchardo, lib. XI, cap. 6, citantur ex Poenitentiali Romano: Tamen Poenitentialis Romanus praecipit, etc. Si quis coactus [Col. 0459D] pro vita redimenda, vel pro qualibet causa vel necessitate se pejerat, quia plus corpus quam animam dilexerat, tres Quadragesimas, alii judicant tres annos, unum ex his in pane et aqua poeniteat. 2 o Haec etiam verba, Si quis perjuraverit per cupiditatem, etc., citantur a Burchardo, lib. XIX, cap. 7, ex Poenitentiali Romano in hunc modum: Tamen Poenitentialis Romanus praecepit, si quis per cupiditatem se perjuraverit, omnes res suas vendat, et pauperibus distribuat, et monasterium ingressus jugi poenitentiae se subdat.
Cap. 4, post τὸ quadrupedem, legendum furaverit, vel quid simile. Haec verba, vel qualibet meliorem praesidium, corrupta sunt, et legendum arbitror Vel quamlibet meliorem pecudum, si praesidium. Hoc autem [Col. 0460A] caput 4 citatur a Burchardo, lib. XI, cap. 58 ex Poenitentiali Theodori, 472 sed contractius, ex quo, si cui prior emendatio forte non placuerit, illud corrigemus; legendum itaque: Si quis clericus furtum fecerit capitale, id est quadrupedia tulerit, vel casam ruperit, vel fregerit, vel praesidium furaverit. Ubi praesidium est substantia, quam quis in bonis mobilibus possidet. Concilium Aurelianense I, can. 14: Praesidiis de omni commoditate in episcoporum potestate durantibus. Concilium Parisiense IV, can. 8: Comperimus, deficiente abbate, presbytero, vel his qui per titulos deserviunt, praesidium quodcunque in mortis periculo dereliquerint, ab episcopo vel archidiacono diripi. Gregorius Tur., lib. VI Hist., cap. 4: Irruerunt in domos Lupi, et, direpto omni praesidio, fingentes se illud in thesauro regis recondere, suis eum domibus intulerunt. Marculphus, formula 67, de haereditatis inter parentes divisione: Accepit itaque ill. villas nuncupatas ill. sitas ibi cum mancipiis tantis ill. De praesidio vero drappos, fabricaturas, vel omne supellectile [Col. 0460B] domus quidquid dici vel nominari potest aequivalentia inter se visi sunt divisisse. Et formula 69 dixit: Praesidium utriusque sexus. Per quae verba intelligere videtur servos et ancillas. Sequitur poena in sepulcrorum violatores, qui ut eruerent thesauros mortuis pro more temporum illorum consepultos, sepulcra violabant, ut videre est apud Cassiodorum, lib. IV, epist. 18, de quodam Laurentio presbytero qui sepulcrum, ut inde aurum raperet, violaverat. In quod scelus olim multis ac diversis poenis a legibus fuit animadversum. Edicto Theodorici regis, cap. 110: Qui sepulcrum destruxerit, occidatur. L. Salicae tit. 17, lib. 2: Si quis hominem mortuum effoderit, et exspoliaverit octo denariis, qui faciunt solidos ducentos, culpabilis judicetur. Legis Langobardorum lib. I, tit. 12, l. 2: Si quis sepulturam hominis mortui ruperit, et corpus exspoliaverit, componat parentibus mortui solidos octoginta. Hae leges et multae aliae similes latae sunt ob thesauros, qui in sepulcris recondebantur, et pretiosas mortuorum vestes, de quibus [Col. 0460C] infra.
Cap. 5, per haec verba, Si quis pro amore maleficus sit, intelligitur is qui philtris seu incantationibus amatoriis ad se trahit amorem mulierum aut puerorum, ut videmus in pharmaceutriis Theocriti, et Virgilii, et in Pseudomante Luciani, qui eas vocat τὰς χάριτας ἐπὶ τοῖς ἐρωτικοῖς, id est, veneres, seu gratias ad amorem conciliandum. Maxima autem pars hujus capitis profertur ab Ivone Carnotensi, p. 15, cap. 116, ex Poenitentiali Theodori; sed in quibusdam variat. In fine capitis adversus immissorem tempestatum poena statuitur, quemadmodum apud Burchardum, lib. X, cap. 28, ex Romano Poenitentiali. Sed ejusdem libri cap. 8, ex eodem Poenitentiali Romano, statuitur poena in eum qui credit esse aliquos tempestatum immissores, quae secum pugnare videntur. Agobardus, Lugdunensis episcopus, libellum edidit, in quo damnat eos qui credunt esse aliquos tempestatum immissores; et auctor [Col. 0460D] quaestionum inter opera sancti Justini martyris, quaest. 31, scribit non haec posse fieri magorum industria; aitque ejusmodi homines appellari νεφοδιώκτας· Latini vocant tempestarios, ut scribunt Agobardus ibidem, et Benedictus Levita, lib. I Capit., tit. 64, et haec tempestas dicitur aura levatitia, ut scribit Agobardus.
Cap. 6, notanda sunt haec verba, [Col. 0459D] In Jud. Poenit. habes, art. 31: Si quis Kalendas Januarias in cervolo vel vicola vidit, tres annos poeniteat. Conjicit autem doctiss. Mabillonius legendum [Col. 0460D] vitola pro vitula. Aliam ejusdem conjecturam vide ibidem, Musei Italici pag. 394. Si quis in Kalendis Januariis, quod multi faciunt, et in cervulo ducit, aut in vetula vadit, quae sumpta sunt ex concilio Antissiodorensi, can. 1: Non licet Kalendis Januarii vetula aut cervolo facere. Meminit Burchardus, lib. XIX, cap. 5: Fecisti aliquid tale quod pagani fecerunt, et adhuc faciunt in Kalendis januarii in cervolo et vegula. Si [Col. 0461A] fecisti, triginta dies in pane et aqua poeniteas. Et sanctus Pacianus episcopus Barcinonensis, Paraenesi ad poenitentiam: Hoc etiam puto proxime cervulus ille profecit, ut eo diligentior fieret, quo impressius notabatur, et tota illa reprehensio expressi ac saepe repetiti non compressisse videatur, sed erudiisse 473 luxuriam, me miserum! quid ego facinoris admisi? Puto, nescierant cervulum facere, nisi illis reprehendendo monstrassem. Haec erat superstitio, ut Kalendis Januarii homines, ferarum et pecudum formis assumptis, huc et illuc petulantius discursarent, ut docuimus in notis et observationibus ad Concordiam regularum, cap. 50, § 4. In eodem capite nostri Poenitentialis haec sequuntur: [Col. 0461D] In judicio poenit. Sacramentarii Gallic., art. 26: Si quis sortes sanctorum contra rationem invocat, etc., ubi observat noster Mabillonius ejusmodi sortes fieri per sacros Codices. Quae hic sequuntur id non obscure innuunt. Si quis sortes habuerit quas sanctorum contrarationem vocant. His similia refert Burchardus, lib. 10, cap. 9, ex Poenitentiali Romano in hunc modum: Auguria vel sortes quae dicuntur falsae sanctorum, vel divinationes, qui eas observaverint, vel quarumcunque scripturarum; vel votum voverint, vel persolverint ad arborem, vel ad lapidem, [Col. 0461B] vel ad quamlibet rem, excepto ad ecclesiam, omnes excommunicentur. Sequitur: Si quis ad arbores vel fontes, etc. Haec [Col. 0461D] Idem fere habetur in laudato Judicio poenit., [Col. 0462D] art. 27: Si quis ad arbores, vel ad fontes, aut cancellos . . . . votum voverit . . . . tres annos poeniteat, etc. sumpta sunt ex conciliis Agathensi, can. 42, Turonensi II, can. 22, et Antissiodorensi, can. 3 et 4. Sequitur: Si quis mathematicus, etc. Ibi τὸ mathematicus est magus. Proprie tamen is est qui, hora nativitatis inspecta, quae cuique ventura sunt perscrutatur. Sanctus Augustinus, lib. II de Doctrina Christiana, c. 21: Qui genethliaci propter natalium dierum inspectiones, nunc autem vulgo mathematici vocantur. Spartianus, in Severo: Tunc in quadam civitate Africana sollicitus mathematicum consuluisset, positaque hora ingentia vidisset astrologus. Lampridius, in Antonino Diadumeno: His diebus, quibus ille natus est, mathematici, accepta genitura ejus, exclamaverunt, et ipsum filium imperatoris esse, et ipsum imperatorem. Et eorum ars dicitur mathesis. Spartianus in Aelio Vero, et in Severo: Genituras sponsarum inquirebat, ipse quoque matheseos peritissimus: [Col. 0461C] Mentem hominis tollere est vim imaginativam ejus ita turbare, ut se existimet jumentum esse aut aliquod brutum, ut mulier illa apud Palladium quae se jumentum esse credebat, quam beatus Macarius Aegyptius sanavit, et quondam Proeti filiae, et ii quos Circe dementaverat, quemadmodum olim poetae fabulati sunt. Lib. VI legis Wisigothorum, tit. 2, l. 3, dicitur: Et hi qui per invocationem daemonum mentes hominum conturbant. Sequitur ligaturarum prohibitio, de quibus agit sanctus Augustinus, lib. II de Doctrina Christiana, cap. 20: Ad hoc genus pertinent omnes etiam ligaturae, atque remedia, quae medicorum quoque disciplina condemnat, sive in quibusdam notis, quas characteres vocant, sive in quibusdam suspendendis atque illigandis Et cap. 29: Aliud est enim dicere: Tritam istam herbam si biberis, venter non dolebit; et aliud est dicere: Istam herbam collo si suspenderis, venter non dolebit. Meminit Ammianus Marcellinus, lib. XV: Si quis remedia quartanae vel doloris alterius [Col. 0461D] collo gestaret, etc. Et sanctus Bonifacius, epist. ad Zachariam papam: Dicunt quoque se ibi vidisse mulieres pagano ritu phylacteria et ligaturas in brachiis et cruribus habere. Consule quae de phylacteriis et amuletis scripsimus ad Concordiam regularum, cap. 3, § 6. Id quod sequitur: Si qui simul edunt festivitatem, etc., nihil aliud est quam can. 7 synodi Ancyranae, ubi biennio sujacere, significat esse in tertio gradu Poenitentium qui ὑπόπτωσις, id est, substratio dicitur; qua poenitentes hujus gradus substernunt se episcopis, cum eis episcopi manus imponunt, ut supra notatum est. Haec autem verba, Et sic suscipi, sic [Col. 0462A] explicanda sunt, ut ille post gradum substrationis suscipiatur in gradu consistentiae, ut oret in Missa cum fidelibus, ut supra dictum est. Ista autem, Quae obedire oportet, et post oblationem, etc., corrupta sunt, et ita ex eadem synodo castiganda: Et postea an cum oblatione sint admittendi, oportet uniuscujusque spiritum probare, et vitam singulorum cognoscere. Haec verba, Singuli tantum vitium hoc fecerit, corrupta sunt, et legendum est. Si gulae tantum vitio hoc fecerit. Haec verba, 474 Sine oblatione communicet, capienda sunt de communione in Oratione et precibus, assistendo Missae integrae cum fidelibus, sine tamen oblatione, hoc est sine Eucharistiae sumptione. Sequitur tandem, Si quis manducaverit sanguinem, etc. Ferunt Act., XV cap., sanguinis comestionem prohibitam fuisse, ut etiam postea in VI synodo, can. 67, ubi prohibetur comestio sanguinis cujuscunque animalis, non solum quavis arte conditi, sed etiam quocunque modo comedatur; et haec pro more Ecclesiae Orientalis. [Col. 0462B] Quod etiam aliquando in Ecclesia Occidentali fuit observatum, ut liquet ex epist. Ecclesiarum Lugdunensis et Viennensis ad Ecclesias Asiae et Phrygiae, apud Eusebium, lib. V Hist. eccl., cap. 1, in qua Biblis martyr respondens calumniae paganorum dicit: Πῶς ἂν παιδία φάγοιεν οἱ τοιοῦτοι, οἷς μηδὲ ἀλόγων ζώων αἷμα φαγεῖν ἐξόν ; id est: Quomodo illi infantes comederent, quibus ratione carentium animalium sanguinem edere non licet? Sed ubique usitatum in Occidentali Ecclesia non fuit. Nam quidam Actorum locum interpretantur de homicidio, et sanguinis humani effusione, ut sanctus Pacianus episcopus Barcinonensis in Paraenesi ad penitentiam.
Cap. 7, statutum adversus membrorum sui ipsius mutilationem sumptum est ex canone 23 apostolorum, in quo statuitur ut laicus seipsum mutilans excommunicationi subjaceat tribus annis. Quod spectat ad avorsum voluntarie factum, hoc facinus capitali poena plectitur lib. XXXIX, ff. de Poenis, et can. 92 synodi Trullensis. Usurarum prohibitio sumpta est ex canone [Col. 0462C] 17 synodi I Nicaenae, in quo usurae prohibentur. Servi, alieni, videlicet, et ingenui venundatio interdicitur lib. V legis Wisigothorum, tit. IV, l. 11 et 17. In Poenitentiali Theodori, apud Burchardum, lib. XIX, cap. 85, tribus annis poenitentiae hoc facinus animadvertitur. Haec verba, Si quis aream, etc., ita citantur a Burchardo, lib. XIX, cap. 86, ex Poenitentiali Romano: Si quis domum vel aream cujuscunque voluntarie igne cremaverit, sublata vel incensa omnia restituat, et tribus annis poenitentiam agat. Et apud eumdem, lib. V ejusdem libri in examine poenitentis haec habentur: Concremasti domum vel aream alterius odii meditatione? si fecisti, redde damnum, et unum annum per legitimas ferias poeniteas. Hoc decretum, Si quis per iram, etc., in hunc modum ex Poenitentiali Romano a Burchardo refertur, lib. XIX, cap. 101: Qui per rixam ictu debilem vel deformem hominem fecerit, reddat impensas medici, et medium annum poeniteat. Si laicus per dolum sanguinem effuderit, reddat [Col. 0462D] illi tantum quantum nocuit; et si non habet unde reddat, solvat in opera proximi sui, quandiu ille infirmus est; et postea, quadraginta dies in pane et aqua poeniteat. Sequitur: Si quis de ministerio Ecclesiae, etc. Ubi ministerium sanctae Ecclesiae sunt vasa sacra seu argentea. Deinde post τὸ Ecclesiae videtur deesse praepositio ad; legendum igitur, [Col. 0462D] In Jud. poenit. legitur, art. 38: Si quis aliquid de ministerio sanctae Ecclesiae fraudaverit, vel neglexerit, septem annos poeniteat, etc. Si quis de ministerio Ecclesiae ad qualecunque opus, etc. Tandem sequitur: Si quis cum animalibus peccaverit, etc. Quod nihil est aliud quam canon 16 synodi Ancyranae, ubi legitur εἶκοσαετεῖς, id est, viginti annorum, hic vero triginta annorum. Caetera mutila sunt. In his verbis communionem [Col. 0463A] mereatur, deest τὸ Orationum . Postea adde: Cum in communione quinque annos perseveraverit, oblationis sit particeps. Pro eorum, lege ejus. Haec verba, Incessanter ad peccandum, redundant. His verbis, Subjaceant, adde, et communionem precum consequantur. Ad haec verba, quinque, subaudi annos.
Cap. 8, haec constitutio, Episcopus faciens fornicationem, etc., habetur can. 25 apostolorum, et apud Burchardum, lib. XVII, cap. 39, ex Poenitentiali Theodori. Sec hic locus, Praelato ante monachi votum, corruptus est, et sic legendum est ex eodem Poenitentiali Theodori, 475 Presbyter autem, praelato monachi voto, id est, qui nulli voto monachatus obnoxius est. Superpositio autem hoc loco abstinentia est a cibo die solido et integro; et superponere est integro die a cibo abstinere, est et jejunii superadditio, dilatatio; superponere est dilatare jejunium, Graece, ὑπέρθεσις, id est, superpositio, quo vocabulo utitur sanctus Cyrillus Hierosolymitanus, Catech. 18: Propter labores autem provenientes, ἔκ τε τῆς ὑπερθέσεως τῆς νηστείας τῆς παρασκευῆς καὶ τῆς ἀγρυπνίας id est, ex superpositione, dilatatione, superadjectione jejunii parasceves, et vigiliae; et ὑπερτίθεσθαι, id est, superponere, dilatare jejunium, superaddere; quo vocabulo utuntur Dionysius Alexandrinus in epistola ad Basilidem, et sanctus Epiphanius in expositione fidei. Tandem hoc vocabulum, Quinquagesimis, corruptum est, et legendum Quinquagesimae, intelligiturque Quinquagesima paschalis, id est, dies illi quinquaginta qui intercedunt inter utramque solemnitatem Paschatis et Pentecostes, qui ex more antiquo jejunio vacant.
Cap. 9, Si causa negligens, lege si causa negligentiae. In his verbis, pro bonis rebus offerre, τὸ rebus redundare videtur. Sed de hoc loco infra. Sequitur, Si quis praebet ducatum barbaris. Aliter apud Burchardum, et fusius haec proferuntur lib. XIX, cap. 103, ex Poenitentiali Romano: Si quis praebet ducatum super Christianos, ut depraedentur, et non acciderit strages Christianorum, tres annos poeniteat; sin vero, ejectis [Col. 0463C] armis, usque ad mortem mundo mortuus vivat. Postea prohibetur manducare carnem animalium, quorum mors ignoratur, ne forte morticinium aut suffocatum comedatur. Haec verba, Pueri sermocinantes, etc., usque ad finem capitis citantur ex Poenitentiali Romano, a Burchardo, lib. XVII, cap. 56, ubi legitur Pueri soli sermocinantes, nempe de fornicatione cinaedica, intra semetipsos, ut paulo ante dixit: Post τὸ osculum, in loco citato ponitur particula non, quod peccatum ibidem quinque superpositionibus animadvertitur.
Caput 10 sequitur, cujus titulus corruptus est, et legendum De defectibus circa sacrificium. Quaedam ex his peccatis circa sacrificium Missae exstant in Poenitentiali ms. sancti Columbani abbatis Luxoviensis in Burgundia. Hoc autem caput prolixum est. Sed puto unico plura titulo comprehendi, et exscriptorem hujus Poenitentialis usum fuisse corrupto Codice, aut certe ipsi defuisse diligentiam exscribendi. Quae vero in hoc capitulo spectant ad sacrificium Missae, exstant [Col. 0463D] apud Burchardum, lib. V, capitibus 51 et 52, ex Poenitentiali Romano; sed in quibusdam variant. Quid sit chrismal supra dictum est agendo de basilicae dedicatione. Haec verba, Ut si mens gravatus, etc., corrupta sunt, et legendum, ut sumens sacrificium gravatus saturitate ventris, etc. Sequentia, Diaconus obliviscens oblationem offerre, etc., corrupta sunt. Apud Burchardum, cap. 51 libri citati, legitur: Diaconus obliviscens oblationem offerre, donec offeratur linteamen, quando recitantur nomina pausantium, similiter poeniteat. Sequitur, Si autem in farina, etc. Videntur ante haec verba quaedam deesse. Pro quadragenas, apud Burchardum legitur quadragesimas. [Col. 0464A] Post τὸ negligens adde fuerit. Apud Burchardum legitur: Et qui neglexerit, quaternis diebus suam negligentiam solvat. Loco [Col. 0463D] Judic. poenitential., art. 46, ita habet: Sacerdos qui offert, et ceciderit de manibus ejus Eucharistia in terra, et non invenerit eam, scopa munda scopet, et comburat igne, etc. istorum verborum, Et inveniatur aliquid, apud Burchardum legitur Ut non inveniatur. Prior lectio potior est, quia declaratur quid faciendum sit, cum aliquid de sacrificio invenitur. At haec verba, Et si inventum fuerit, aliter leguntur apud Burchardum: Si vero sacrificium inventum fuerit, locus scopis mundetur, et stramen, ut supra, ignetur, et cinis, et supra, recondatur, et Sacerdos viginti dies poeniteat; ubi legendum, igni detur. Quod sequitur, Si de calice per negligentiam, etc., exstat apud Burchardum, lib. V, cap. 47, ex decretis Pii papae, cap. 3, ubi corrupte legitur linguabitur, 476 sed scribendum lingua lambatur. In sequenti articulo, ubi τὸ vicibus scribitur, deest vocabulum numerum exprimens. In capite citato Burchardi deest τὸ vicibus. Appellatur hic Oratio Dominica periculosa, quia olim illam in Missa cum tanta reverentia et cautela recitabant Sacerdotes, ut grande piaculum se admisisse [Col. 0464B] crederent, si inter recitandum vel leviter [Col. 0464D] Jud. Poenit., si tutoaverit sacerdos super Oratione Domin., die uno in pane et aqua. Vide notam Mabillonii ad hunc locum. Tutoaverit hic idem est ac titubaverit. titubassent. Haec verba, Si quis non poenitet, intelliguntur de his qui, dum sani sunt, ad poenitentiam non veniunt, sed eam in infirmitate petunt. Hi autem tres articuli de poenitentia sumpti sunt ex conc. Carthagin. IV, canonibus 76, 77, 78 et 79. Haec verba, Sed non illa, qui dimisit, corrupta sunt, et legendum, Sed non illi, quam dimisit, id est, a qua separatus est. Haec verba, Si quis nolendo parentibus occidit hominem, ita exponenda sunt: si quis, praeter voluntatem suam, cognatorum aut propinquorum suorum servum occiderit. Nam hoc loco parentes sunt propinqui et cognati, et homo is est qui servilis est conditionis, de quo vocabulo consule Cujacium, Feud. lib. I, et Fredericum Lindenbrogium in Glossario, et in notatis ad Paulum Warnefridum, l. IV de Gestis Langobardorum, c. 3. Haec verba, Si qua mulier suaserit alteri mulieri maritum, mutila sunt, sed addendum est τὸ dimittere, vel relinquere, vel quid simile. Haec, si quis Christianorum [Col. 0464C] Christianum viderit ambulantem, etc., sunt corruptissima, quae ita castiganda esse conjicio, Si quis Christianorum Christianum viderit ambulantem, vel oberrantem, et non monstraverit ei viam, sit excommunicatus, vel quid simile reponendum est; quemadmodum sequentibus verbis, parentem suum vendiderit, haec sunt praeponenda, si quis, ut legatur, si quis parentem suum vendiderit.
Haec constitutio, Si tertium acceperit, etc., notanda: quamvis enim bigamos, trigamos, etc., permittat Ecclesia, quia tamen haec polygamia seu nuptiarum repetitio aliquid incontinentiae in homine notat, ejusmodi homines praeter irregularitatis notam quibusdam aliis poenis olim subjacere voluit. Sanctus Basilius, epist. 1 canonica, ad Amphilochium, digamos duobus annis, trigamos quinque a fidelium societate segregavit. Constitutio Constantini Porphyrogennetae imperatoris, facta anno mundi V I C I C I V C X X I X, quadrigamos, dum in hoc statu permanserint, ab omni coetu ecclesiastico separari, et templi ingressu [Col. 0464D] arceri jubet, ut refert Theodorus Balsamo ad epist. citatam. Quid sane statuisset ille imperator de illo homine qui Romae tempore sancti Hieronymi viginti uxoribus superstes fuerat, et de illa muliere quae jam duo et viginti maritos composuerat; qui tandem simul matrimonio conjuncti sunt, exspectantibus summo studio Romanis quis e duobus alterum efferret; quod cum viro contigisset, coronatus ille et palmam ferens uxoris feretrum praecessit, ut scribit sanctus Hieronymus, epist. ad Ageruchiam? Leo Philosophus imperator ecclesia ejectus est, quod quadrigamus esset, ut scribit Cedrenus.
Quod sequitur, Si quis comas incidit, etc., propter [Col. 0465A] superstitionem paganicam statuitur. Nam pagani, dum mortuos efferebant, et sepeliebant, mercede conducebant mulieres, quae mortuum flerent, laudarent, aliosque ad hoc excitarent, sibique crines inciderent, ac genas laniarent, quae Praeficae dicebantur. Nonius Marcellus, cap. 1: Praeficae dicebantur apud veteres, quae adhiberi solent funeri, ut flerent, et fortia facta laudarent. Glossae veteres: Praefica ἡ πρὸ τῆς κλίνης ἐν τῇ ἐκφορᾷ κοπτομένη, θρήνωδος ἐπ` ἐκφορὰν, id est, quae lectum praecedens in elatione mortui laniatur, quae in elatione mortui lugubre carmen canit. Glossae veteres mss. biblioth. Corbeiensis harum meminere: Praeficae principes planctus. Hunc morem nobis declarat Servius, in XII Aeneidos: Moris fuit apud veteres ut ante rogos humanus sanguis effunderetur vel captivorum, vel gladiatorum, quorum si forte copia non fuisset, laniantes genas 477 suum effundebant. Idque videtur in lege XII tabularum apud Ciceronem, lib. II de legibus, ubi ejusmodi insania prohibetur: [Col. 0465B] Mulieres genas ne radunto, neve lessum funeris ergo habento. Ubi lessus est carmen funebre quod alias naenia dicitur. Ejusmodi mulieres etiam capillos scindebant, ut hic prohibetur; hoc palam est ex Lucilio XXII, apud Nonium, loco citato: Mercede qua conductae flent alieno in funere multo, et capillos scindunt. Tonsurae et rasura capillorum in funeribus etiam Graecis usitata fuit, luctus causa. Euripides, in Alcestide, actu 1:
Huc usque Codex Corbeiensis, in quo, ut arbitror, finis hujus Poenitentialis desideratur. Haec autem breviter perstrinximus, ut aliquam lucem huic Poenitentiali afferre possemus. Nec plura de antiquorum poenitentia Christianorum scribimus, cum ante nos multi docti viri in hoc campo decurrerint, ac praesertim Gabriel Albaspinaeus, episcopus Aurelianensis, [Col. 0466D] lib. II observationum; Joannes d'Artis, juris in Universitate Parisiensi antecessor et professor regius, in libro de Canonica Ecclesiae disciplina circa sacramenta, etc.; et Dionysius Petavius, societatis Jesu, in Animadversionibus in sanctum Epiphanium, ad haeresim 59, quae est Novatianorum; nec est nostrae consuetudinis omnia doctorum scripta congerere, ut faciunt hodie nonnulli immanium voluminum consarcinatores, qui librorum mole non tam musas ornant quam bibliothecas et bibliopolarum officinas onerant. Sed redeamus ad propositum.
680. Missa pro episcopo defuncto. Sequuntur Missae [Col. 0465D] De defunctorum memoria, et pro eorum quiete orationibus, vide apud Epiphanium, de Expositione fidei n. 23. Jam vero quod ad mortuos spectat nominatim illorum fit mentio; ac preces et sacrificia, mysteriaque [Col. 0466D] frequentantur. Consule animadversiones doctiss. Petavii Tom. II. p. 367. Plura de hoc argumento lege in notis ad lib. 4. Dialog. Cap. 55. De eleemosynis ad mortuorum refrigerium lege Paulinum [Col. 0467D] Ep. 33, ad Alethium: Benedictae conjugis tuae animam refecisti, in illam transfundente Christi manu, quae tua pauperibus erogabantur. Et in fine ejusdem epistolae: Jam pascitur tuis panibus, et affluit tuis opibus. pro defunctis quarum mentio est in concilio Bracarensi, [Col. 0467A] 1 can., quarum causa aliquid de exsequiis defunctorum dicemus duobus hic descriptis exsequiarum officiis, uno ex Codice ms. Rhemensi, altero ex Codice ms. Ratoldi abbatis. Sic igitur Rhemensis Codex:
« Incipit officium pro defunctis. In primis cantatur Psalmus In exitu Israel, cum Antiphona, vel Alleluia: Deinde has Orationes cantat presbyter:
«Piae recordationis affectu, fratres charissimi, commemorationem faciamus 479 cari nostri ill. quem Dominus de tentationibus saeculi assumpsit, obsecrantes misericordiam Dei nostri, ut ipsi retribuere dignetur placitam, quietam mansionem; remittat omnes lubricae temeritatis offensas; ut, concessa plenae indulgentiae venia, quidquid in hoc saeculo proprius error attulit, totum ineffabili pietate ac benignitate sua compenset. Per Dom. Collecta sequitur: Diri vulneris novitate perculsi, et quodammodo cordibus sauciati, misericordiam tuam, mundi Redemptor, fidelibus vocibus imploramus, ut [Col. 0467B] chari nostri animam, etc. Collecta sequitur: Tu nobis, Domine, auxilium praestare digneris, tu opem, tu misericordiam largiaris, Spiritum etiam famuli tui ill. ac chari nostri, etc. Item alia: Suscipe, Domine, animam servi tui revertentem ad te de Aegypti partibus, proficiscentem ad te. Emitte angelos tuos sanctos in obviam illi, et vias justitiae demonstra ei, etc. Item Praefatio defunctorum: Antiqui memores chirographi, fratres dilectissimi, quo primi hominis peccato, et corruptioni addicta est humana conditio, sub cujus leges ibi unusquisque formidat quod alii accidisse videat, Omnipotentis Dei misericordiam deprecemur pro spiritu chari nostri, cujus hodie depositio celebratur ut eum in aeterna requie suscipiat, et beata resurrectione repraesentet. Per. Collecta nunc sequitur: Deus, qui justis supplicationibus praesto es, qui pia vota dignaris intueri, da famulo tuo N., cujus diem depositionis hodie officia pia praestamus, cum sanctis atque electis tuis beati muneris portionem. Dicuntur capitula. In memoria, et [Col. 0467C] rel.; Ne tradas bestiis, et rel.; Exsultent sancti, et rel.; Pretiosa est, et rel.; Exsultabunt sancti, et rel. Item oratio antequam ad sepulcrum deferatur. Praefatio. Deum judicem universitatis, Deum coelestium et terrestrium et infernorum Dominum deprecemur pro Spiritu chari nostri ill., ut eum Deus in requiem collocare dignetur, et in parte primae resurrectionis resuscitet. Per Dominum nostrum Jesum Christum. Collecta sequitur: Te, Domine sancte, Pater Omnipotens, aeterne Deus, supplices deprecamur pro spiritu famuli tui illius, quem ab originibus hujus saeculi ad te arcessire praecepisti, etc. Item nunc Praefatio: Omnipotentis misericordiam deprecemur, cujus judicio aut nascimur aut finimur, ut spiritum fratris nostri ill., quem Domini pietas de incolatu mundi hujus transire praecepit, requies aeterna suscipiat, et eum beata resurrectione praesentet, et in sinibus Abrahae, Isaac, Jacob collocare dignetur. Per Dominum nostrum. Collecta sequitur: Deus, qui universorum [Col. 0467D] creator et conditor es, qui cum sis tuorum beatitudo sanctorum, praesta nobis petentibus, etc. Item Oratio ad sepulcrum priusquam sepeliatur: Oremus, fratres charissimi, pro spiritu chari nostri, ill., quem Dominus de laqueo hujus saeculi liberare dignatus est, cujus corpusculum hodie sepulturae tradetur, ut eum Domini pietas inter sanctos et electos suos, id est in sinu Abrahae, et Isaac, et Jacob, collocare dignetur, et partem habeat in prima resurrectione ad quam factus est, orantibus nobis per Dominum. Collecta ejusdem sequitur: Opus misericordiae tuae est, Pater Omnipotens, aeterne Deus, [Col. 0468A] rogare pro aliis, qui nobis non sufficimus. Suscipe, Domine, animam servi tui ill., etc. Praefatio post sepulturam: Debitum humani corporis sepeliendi officium fidelium more complentes, Deum cui omnia vivunt fideliter deprecemur, ut hoc corpus a nobis in infirmitate septum, in virtute et ordine sanctorum resuscitet, ut ejus spiritum et fidelibus jubeat aggregari, cuique in judicio misericordiam tribuat, quemque morte redemptum, debitum [ Leg. debito] solutum Patri reconciliatum, boni pastoris humeris reportatum, spiritu sancto protectum, in comitatu aeterni regis perenni gaudio et sanctorum consortio perfrui concedat. Per Dominum. Omnipotens aeterne Deus, qui humano corpori a te ipso animam inspirare dignatus es, etc. Redemptor animarum Deus, aeternitatem concede functis, etc. Commendamus tibi, Domine, animam fratris nostri ill., etc. 480 Migrantium in nomine tuo de hac instabili et tam incerta sempiternam illam vitam ac laetitiam coelestibus praesta salvam. Per Dominum nostrum.»
[Col. 0468B] Hactenus officium sepulturae ex Codice Rhemensi. In quod haec paucula notanda sunt, et in primis haec verba vel alleluia, ex quibus constat olim hanc laetitiae vocem in defunctorum officium non fuisse praetermissam, ob laetitiam quae toti Ecclesiae ex morte Justorum obvenit, ut videre est apud sanctum Hieronymum, in epitaphio Fabiolae: Et jam fama volans tanti praenuntia luctus, totius urbis populum ad exsequias congregabat: sonabant Psalmi, et aurata tecta templorum in sublime quatiebat alleluia. [Col. 0468D] Ad haec referri potest quod legitur apud Vict. Vit., Hist. Vandal. persecut., cap. 5: Quis vero sustineat, ac possit sine lacrymis recordari, cum praeciperet nostrorum corpora defunctorum, sine solemnitate hymnorum, cum silentio ad sepulturam perduci? Haec laetitiae vox a Graecis canitur in liturgia εἶς κοιμηθέντας, id est, de his qui dormierunt, finita Epistolae lectione. Post haec verba, Cantat presbyter, videtur deesse τὸ Praefatio, quia non est haec Oratio, sed Orationis denuntiatio, quemadmodum infra scriptum est: Item Praefatio defunctorum, siquidem est denuntiatio seu invitatio presbyteri per quam invitat populum ad orandum, quemadmodum supra notavimus ad feriam quartam majoris hebdomades.
Itaque in sacris hoc nomen Praefatio bifariam [Col. 0468C] usurpari notandum est, primo pro illa Praefatione, seu gratiarum actione, et dispositione ad consecrationem, quae Canoni Missae praemitti solet; secundo pro illa denuntiatione, seu invitatione ad orandum a presbytero pronuntiata, quae Collectae seu Orationi praeponi solet, ut in hoc defunctorum officio facile est animadvertere. Postea sequuntur capitella qui sunt versiculi quidam, ut ex ipsomet officio constat. Idem patet ex concilio Agathensi, can. 33: Et in conclusione matutinarum vel vespertinarum Missarum, post hymnos capitella de Psalmis dicantur, et plebs, collecta Oratione, ad vesperam, ab episcopo cum Benedictione dimittatur. Sumitur etiam pro Collecta seu Oratione. Gregorius Turonensis, lib. I, de Miraculis sancti Martini, cap. 5: Nam noveritis fratrem meum Martinum sacerdotem egressum fuisse de corpore, me autem ejus funeri obsequium praebuisse, peractoque ex more servitio, capitellum vobis excitantibus non explevi. Teridius, in regula monachorum, n. 21: Perfectis [Col. 0468D] Missis, dicite Matutinos directaneo. Exaltabo te, Deus meus et Rex. Deinde Confitemini. Inde Cantemus Domino. Lauda, anima mea, Dominum. Benedictionem (leg. Benedictiones ) Laudate Dominum de coelis. Te Deum laudamus. Gloria in excelsis. Et capitello (lege capitellum) omni Dominica sic dicatur. Post haec verba, Priusquam sepeliatur, videtur desiderari τὸ Praefatio. Nam haec quae sequitur, Oratio non est, sed Praefatio.
His ita elucidatis exscribendum est officium sepulturae ex Cod. ms. Ratoldi abbatis in hunc modum: « Incipiunt Orationes in agenda mortuorum. Cum [Col. 0469A] anima in agone sui exitus dissolutione corporis visa fuerit laborare, convenire studebunt fratres, vel caeteri quique fideles; et canendi sunt septem poenitentiae Psalmi, id est duo Domine, ne in furore tuo, et duo, Domine, exaudi. Beati quorum, et De profundis, et Miserere mei, Deus. Atque agenda est litania, prout permiserit ratio temporis, et secundum quod in causa egressuri perspici poterit, vel aestimari. Finitis autem sanctorum nominibus, mox incipiatur ab omnibus responsus Subvenite, sancti Dei. Quo finito, dicat sacerdos hanc Orationem sive commendationem pro eo: Oratio. Tibi, Domine, commendamus animam famuli tui ill., ut defunctus saeculo tibi vivat, etc. Alia. Misericordiam tuam, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, pietatis affectu rogare pro aliis cogimur, etc. Si autem quidem supervixerit, canantur alii Psalmi, vel agatur litania, usquequo anima corpore corruptionis absolvatur: In cujus egressu dicatur Antiphona: Suscipiat te Christus, qui vocavit te, et [Col. 0469B] in sinum Abrahae angeli deducant te. Psal. In exitu Israel. Sequitur Oratio: Omnipotens sempiterne Deus, qui humano corpori 481 animam ad similitudinem tuam inspirare dignatus es, etc. Item Antiphona Chorus Angelorum te suscipiat, et in sinu Abrahae te collocet, ut cum Lazaro quondam paupere aeternam habeas requiem. Psalm. Dilexi quoniam, usque Ad Dominum cum tribularer. Sequitur Oratio: Diri vulneris novitate perculsi, et quodammodo cordibus sauciati, etc. Tunc rogat pro eo sacerdos orare: Et ne nos inducas in tentationem. Requiem aeternam. Anima ejus in bonis demorabitur. Et non intres in judicium. A porta inferi. Partem beatae resurrectionis obtineat, vitamque aeternam habere mereatur in coelis, per te Christe Jesu, qui vivis et regnas Deus per omnia saecula saeculorum. Alia: Deus, cui soli competit medicinam praestare post mortem, etc. Tunc lavatur corpus defuncti. Oratio post lavationem corporis antequam de domo efferatur: Oratio. Suscipe, Domine, animam servi tui N., [Col. 0469C] quam de ergastulo hujus saeculi vocare dignatus es, etc. Alia: Suscipe, Domine, animam servi tui N., ad te revertentem; vestem coelestem indue eam, et lava eam sancto fonte vitae aeternae, etc. Tunc cum Responso Subvenite, Sancti Dei, et aliis Responsis defunctorum deportatur; et cum appropinquatum fuerit Ecclesiae, canitur Psalmus Miserere mei, Deus, cum Antiphona Requiem aeternam. In ecclesia autem requiescet corpus defuncti, quoadusque pro ejus anima Missa canatur, et offeratur ab omnibus quibus fuerit visum. Incipiunt Missae. Oratio. Quaesumus, Domine, pro tua pietate miserere animae famuli tui ill., et a contagiis mortalitatis exutam, etc. Lectio Epistolae beati Pauli apostoli ad Thessalonicenses. Fratres, Nolumus autem vos ignorare de dormientibus, etc. Sequitur secundum Joannem. In illo tempore dixit Martha ad Jesum: Domine, si fuisses hic, etc. Super oblata. Animam famuli tui ill., Domine, ab omnibus vitiis et peccatis conditionis humanae haec absolvat oblatio, quae totius mundi tulit immolata peccatum. [Col. 0469D] Per Dominum. Praefatio. Aeterne Deus: Quoniam quamvis humano generi mortis illata conditio [Col. 0469D] In Ms., peccata nostra contristet; tamen. Sed error est manifestus. pectora humana mentesque contristet, et tamen clementiae tuae dono spe futurae immortalitatis erigimur, ac memores salutis aeternae non timemus lucis hujus sustinere jacturam. Quoniam beneficio gratiae tuae fidelibus vita non tollitur, sed mutatur; atque animae corporeo ergastulo liberatae horrent mortalia, dum immortalia consequuntur. Unde quaesumus ut famulus tuus ill. beatorum tabernaculis constitutus evasisse se carnales glorietur angustias, diemque judicii cum fiducia voto glorificationis exspectet. Infra Actionem. Hanc igitur oblationem quam tibi pro anima [Col. 0470A] famuli tui ill. offerimus, quem hodie carnali corruptione liberasti, quaesumus, Domine, placatus accipias; et quidquid humanae conditionis obreptione contraxit expedias, ut, tuis purificata remediis, ad gaudium sempiternum perveniat. Per Dominum nostrum Jesum Christum. Ad Complendum. Prosit, Domine, quaesumus, animae famuli tui ill. Post celebrationem denique Missae stat sacerdos juxta feretrum et dicit hanc Orationem: Non intres in judicium cum servo tuo, Domine, ill., quoniam nullus apud te justificabitur homo, nisi per te omnium peccatorum tribuatur remissio, etc. Sequitur Responsorium: Subvenite, sancti Dei. Versus Chorus angelorum eam suscipiat, et in sinu Abrahae eam collocet. Et ter Kyrie eleison. Item Oratio Deus, cui omnia vivunt, et cui non pereunt moriendo corpora nostra, sed mutantur in melius, etc. Sequitur Responsorium Antequam nascerer, novisti me. Versus Commissa mea pavesco. Et ter Kyrie eleison. Item Oratio Fac, quaesumus, Domine, hanc cum servo tuo defuncto ill. [Col. 0470B] misericordiam, etc. Tunc rogat pro eo orare sacerdos: Et ne nos inducas. Requiem aeternam. A porta inferi. Oratio Inclina, Domine, aurem tuam ad preces nostras, quibus misericordiam tuam supplices 482 deprecamur, etc. Et sic levatur de ecclesia cum Antiphona Aperite [Col. 0469D] In Ms., illi; et eadem manu supra inter lineas, mihi. illi portas justitiae, et Psalmo CXVII, id est, Confitemini Domino quoniam bonus. Et deportatur usque ad sepulcrum. Oratio ante sepulcrum. Piae recordationis affectu, fratres charissimi, commemorationem faciamus chari nostri ill., quem Dominus de tentationibus hujus saeculi assumpsit, etc. Sequitur Antiphona Ingrediar in locum tabernaculi. Psalm. Quemadmodum desiderat. Oratio Obsecramus misericordiam tuam, omnipotens aeterne Deus, qui hominem ad imaginem tuam creare dignatus es, etc. Sequitur Antiphona Haec requies mea in saeculum saeculi. Psalm. Memento, Domine, David. Oratio Deus apud quem mortuorum spiritus vivunt, et in quo electorum animae, deposito carnis onere, plena felicitate [Col. 0470C] laetantur, etc. Sequitur Antiphona De terra plasmasti me. Psalm. Domine, probasti me. Et ponitur in sepulcro corpus defuncti. Orationes post sepultum corpus. Oremus, fratres charissimi, pro spiritu chari nostri ill., etc. Alia. Deus, qui justis supplicationibus semper praesto es, qui pia vota dignaris intueri, etc. Item alia oratio. Deus vitae dator, et humanorum corporum reparator, qui te a peccatoribus exorari voluisti, etc. Item alia. Deus, qui humanarum animarum aeternus amator es, etc. Alia. Deus, qui justis supplicationibus semper praesto es, etc., ut supra sed superiore diffusior est. Item alia. Temeritatis quidem est, Domine, ut homo hominem, mortalis mortalem, cinis cinerem tibi Domino Deo nostro audeat commendare, etc. Alia. Debitum humani corporis sepeliendi officium fidelium more complentes, Deum, cui omnia vivunt, [Col. 0469D] In Ms., fideliter sed male. suppliciter deprecemur, etc. Tunc rogat pro eo orare sacerdos, et dicit capitula sicut superius: Et partem beatae resurrectionis obtineat, vitamque aeternam habere mereatur in coelis, [Col. 0470D] per te, Christe Jesu, qui cum Deo Patre in unitate Spiritus sancti vivis et regnas Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen. Psalm. Miserere mei, Deus, secundum magnam. Requiem aeternam. Sequitur Oratio: Absolve, Domine, animam famuli tui ill. ab omni vinculo delictorum, ut in resurrectionis gloria inter sanctos tuos resuscitatus respiret. Per Dominum nostrum, etc. Amen. Requiescat in pace. Amen.»
Hactenus officium exsequiarum ex Codice Ratoldi; in quo primo notandum est [Col. 0470D] In Edit. Pamel. legitur: in agenda mortuorum Orationes. In Cod. Reg. Suec., item aliae Orat. in agenda mortuorum. Porro doctissimus Quesnellius censet agendam, in libris liturgicis idem significare [Col. 0471D] ac Missam; et Actionem in Canone esse consecrationem ipsam; laudatque eminentissimum card. Bona, [Col. 0472D] lib. I, cap. 3, Rerum liturg. Lege integram notam 8 Quesnellii, ad epist. 11 sancti Leonis. agendam sumi pro officio divino. Sanctus Benedictus, cap. 13 regulae: Plane agenda matutina vel vespertina non transeat aliquando, etc.
[Col. 0471A] Secundo commendationem esse Orationem pro mortuis. Meminit concilium Milevitanum II, can. 12: Sive Praefationes, sive commendationes, sive manuum impositiones ab omnibus celebrentur. Et concilium Toletanum IV, can. 12: Componuntur Missae, sive preces vel Orationes, sive commendationes. Est etiam officium pro defunctis. Concilium Carthagin. III, can. 29: Nam si aliquorum pomeridiano tempore defunctorum, sive episcoporum, seu clericorum, sive caeterorum commendatio facienda est, solis Orationibus fiat, si illi qui faciunt jam pransi inveniantur.
Tertio notanda est lotio corporis defuncti juxta antiquam Christianorum consuetudinem, qui defunctis omnia pietatis officia exhibere solent, praesertim ob spem futurae resurrectionis, quae ab apostolis ad nos manavit, ut videre est Act. IX, de Tabitha Joppensi mortua, quae sancti Petri ministerio revixit: Quam cum lavissent, posuerunt eam in coenaculo. Hujus lotionis mentio est apud Eusebium, lib. VII Hist. eccl., cap. 17, ex Dionysio Alexandrino: Quin etiam [Col. 0471B] sanctorum corpora, manibus erectis supinisque excipere, gremio suo reponere, occludere oculos, ora obturare, illis adhaerescere, complecti, λουτροῖς καὶ περιστολαῖς κατακοσμοῦντες, id est, lavare et vestibus induere non gravati sunt. Apud Gregorium Turonensem, cap. 3 lib. de Vita Patrum, de sancto Gallo Arvernae episcopo: Exinde ablutus 483 atque vestitus in ecclesiam defertur. Et multis aliis locis. Nihil agitur hic de mortui corporis unctione, quae tamen apud multos olim usitata fuit, ut clarum est ex Prudentio in Cathemerino hymno de exsequiis defunctorum:
Fuit alia defunctorum unctio, sed inter ipsas exsequias cum, divinis hymnis decantatis, μετὰ τὸν ἀσπασμὸν ἐπιχέει τῷ κεκοιμημένῳ τὸ ἔλαιον ὁ ἱεράρχης, id est, post salutationem defuncto oleum infundit pontifex, inquit Dionysius cap. 7 Hierar. eccl. Quae quidem unctio non ad cadaveris conservationem in usu erat, sed ad declarandum eum qui defunctus est jam sacris certaminibus esse functum, quemadmodum ante baptismum oleo fuerat unctus in signum subeundorum ejusmodi certaminum, ut scribit idem Dionysius. Exstiterunt olim quidam haeretici, quos Theodoretus, in libro I de haeretic. Fabul., haeresi 15, Ascodrytas vocat, qui defunctos suos ungebant, sed vana quadam superstitione ducti, quam notat sanctus Irenaeus, lib. I adversus haereses, cap. 18: Alii sunt qui mortuos redimunt, in fine defunctionis mittentes [Col. 0471D] eorum capitibus oleum et aquam, sive supradictum unguentum (opobalsamum) cum aqua, et cum supradictis invocationibus, ut incomprehensibiles et invisibiles principibus et potestalibus fiant, ut superascendat super invisibilia interior ipsorum homo, quasi corpus quidem ipsorum in creatura mundi relinquatur, anima vero projiciatur Demiurgo. Unctos vestibus induebant, ut constat ex Joanne Moscho, cap. 78 Limonarii, de quadam puella, quae ἐτάφη μετὰ πολλῶν τῶν ἱματίων, id est, sepulta est cum multis vestibus; illaeque pretiosae erant, pro qualitate personae, videlicet. Sanctus Hieronymus, in fine Vitae sancti Pauli: Cur et mortuos vestros auratis obvolvitis vestibus? cur ambitio inter luctus lacrymasque non cessat? an cadavera divitum nisi in serico putrescere nesciunt? Sanctus Augustinus, [Col. 0472A] lib. IX Confess., cap. 13. Namque illa, imminente die resolutionis suae, non cogitavit corpus suum sumptuose contegi. Gregorius Turonensis, lib. VIII Hist., cap. 21: In basilica urbis Metensis sepulta est cum grandibus ornamentis et multo auro. Constantini magni corpus purpurea imperialique veste et diademate ornatum et in aurea capsa inclusum sepultum est, ut scribit Eusebius, lib. IV de Vita Constantini, cap. 66. Quali veste ornatus imperator Justinianus sepultus fuerit, sic describit Corippus, lib. I in laudem Justini minoris:
Secundo in hoc officio Ratoldi abbatis sequitur elatio cadaveris cum cantu, quam etiam videmus apud Corippum, lib. III, in laudem Justini minoris:
Quarto nota cani Kyrie eleison, juxta usum veterem, prout praecipitur in quodam concilio Arelatensi, apud Severinum Binium post concilium III Arelatense. Postquam enim concilium prohibuit in exsequiis defunctorum carmina diabolica et profana, subjungit: Si quis autem cantare desiderat, Kyrie eleison cantet.
Quinto notanda sunt haec verba, Et sic levatur de ecclesia, cadaver scilicet, quod deportandum erat extra ecclesiam; 486 ex quo apparet olim omnibus [Col. 0474B] non fuisse licitum in ecclesiis seu basilicis sepulturam consequi. Id plane vetat concilium Nannetense, can. 6: Prohibendum etiam, secundum majorum instituta, ut in ecclesia nullatenus sepeliantur, sed in atrio aut in porticu, aut extra ecclesiam. Infra ecclesiam vero aut prope altare, ubi corpus Domini et sanguis conficitur, nullatenus habeat licentiam sepeliendi. 13, quaest. 2, cap. Praecipiendum, idem decretum profertur ex concilio Vasensi: Nulli in ecclesiis sepeliantur, sed in atrio, aut in porticu, aut in exedris ecclesiae. Sed hoc decretum desideratur in duobus conciliis Vasensibus. Exstat in concilio Bracarensi I, cap. 36: Item placuit ut corpora defunctorum nullo modo intra basilicam sanctorum sepeliantur; sed si necesse est, deforis circa murum basilicae usque adeo non abhorret. Concilium Moguntinum, sub Carolo Magno celebratum, can. 52, excipit quasdam personas: Nullus mortuus infra ecclesiam sepeliatur, nisi episcopi, abbates, aut digni presbyteri, vel fideles laici, qui per vitae [Col. 0474C] meritum talem vivendo suis corporibus locum acquisierint. Haec posteriora verba, Qui per vitae meritum, etc., non exstant in tomo II Conciliorum Galliae. Verum ante concilium I Bracarense liberum fuit Christianis infra septa Ecclesiarum sepeliri. Id clarum est ex quaestione illa sancti Paulini, qui interpellavit sanctum Augustinum, Utrum prosit alicui, post mortem, quod corpus ejus apud sancti alicujus memoriam sepeliatur; cui sanctus Augustinus respondens, egregium illum de Cura pro mortuis agenda librum composuit. De his plura vide lib. I, p. 3, cap. 14, reverentissimi ac doctissimi viri Henrici Spondani, Apamiarum episcopi, de Coemeteriis sacris.
Sexto notandum est hic ad finem cujusque Psalmi qui ante sepulcrum canitur Orationem seu Collectam interponi; quod fit ex prisca consuetudine, quam videre est apud Cassianum, lib. II de nocturnis Orationibus, cap. 7. Apud illos (monachos Aegypti) non item; sed antequam flectant genua, paulisper orant, et stantes supplicatione majorem temporis partem [Col. 0474D] expendunt. Itaque puncto brevissimo procidentes humi, velut adorantes tantum divinam clementiam, summa velocitate consurgunt. Et rursus erecti, expansis manibus, eodem modo, quo prius stantes oraverant suis precibus instantius immorantur. Et paulo post: Cum autem is qui Orationem collecturus est e terra surrexerit, omnes pariter eriguntur. Ibi enim agitur de Orationibus quae in ipsis Psalmorum interstitiis dicuntur.
In eodem Codice Ratoldi abbatis, in Missa pro sacerdote vel abbate, post Evangelium haec Oratio notanda venit: Suscipe, sancta Trinitas, hanc oblationem, quam tibi offero pro anima famuli tui ill., ut requiem aeternam dones ei inter sanctos et electos tuos, ut in illorum consortio vita fruatur aeterna. Per. Quam sequitur Oratio super oblata.
In eodem Codice post supra memoratam Missam [Col. 0475A] sequitur: MISSA PRO VIVIS VEL DEFUNCTIS SANCTI AUGUSTINI (ubi τὸ vel sumitur copulative). Omnipotens sempiterne Deus, qui vivorum dominaris simul et mortuorum, omniumque misereris, quos tuos fide et opere futuros esse praenoscis, te suppliciter exoro, ut pro quibus effundere preces decrevi, etc., ut in Missali Romano, in Quadragesima. SECRETA: Deus cui soli cognitus est numerus electorum in superna felicitate locandus, tribue, quaeso, ut universorum, quos in oratione commendatos suscepi, vel omnium fidelium nomina beatae praedestinationis liber ascripta retineat. POST COMMUNIONEM: Purificent nos, quaesumus, omnipotens et misericors Deus, sacramenta quae sumpsimus, etc., ut in Missali Romano ibidem.
681. Item post lectionem. Nominum fidelium defunctorum videlicet.
682. Sive tertii, septimi, etc. Consule observationes nostras ad Concordiam regularum, cap. 7, § 11.
487 683. Incipit ordo, etc. Jam dispositis quae ad Missas et ad alia quaedam spectant, agitur de ordinibus [Col. 0475B] ecclesiasticis.
684. Ad sacros ordines benedicendos. Ita in Excusis. In Codice Rhemensi legitur, Pro sacris ordinibus benedicendis. Ubi nota omnes ordines tam majores quam minores, appellari sacros, quia per illos clerici ad summam illam latriam, quae divinae Majestati per Missae sacrificium exhibetur, ordinantur et consecrantur, alii ut Missam ipsam faciant, alii ut ministrent, aut quoquo modo inserviant. Diuturnus tamen usus obtinuit, ut alii sacri ordines, alii non sacri appellentur; alii majores, alii minores.
685. Majores gradus ante Evangelium, etc. Ita in Excusis. Hodie contrarius est usus, quia minores priori loco dantur, secundo majores; quemadmodum etiam in Codice Ratoldi abbatis, cujus seriem hic apponam. In Sabbato duodecim lectionum primi mensis, id est Martii, dicta Oratione Populum tuum, quaesumus, Domine propitius respice, etc., ordinantur ostiarii. Deinde, perfecta Deuteronomii lectione, [Col. 0475C] cantato Responsorio, et dicta Oratione Deus, qui nos in tantis periculis constitutos, etc., fit lectorum ordinatio. Tum demum, perlecta lectione Deuteronomii, cantato Responsorio, et dicta Oratione Protector noster aspice, Deus, etc., ordinantur exorcistae. Post lectionem Machabaeorum et dictam Orationem, ordinantur acolythi. Lectionem libri Sapientiae, Responsorium, et Collectam Preces populi tui, quaesumus, clementer exaudi, etc., excipit subdiaconorum ordinatio. Lectione item et Responsorio finitis, et dicta Oratione Quaesumus omnipotens Deus, vota humilium respice, etc., ordinantur Diaconi. Post ordinationem diaconi interseritur Missa in ordinatione diaconi, quae tamen, ut arbitror, tunc non dicebatur. Tandem Collectam Deus, qui tribus pueris mitigasti flammas ignium, etc., sequitur ordinatio presbyterorum; qua perfecta, legitur epistola, et sic deinceps Missa absolvitur. Haec Ratoldi Codex. In Codicibus Rhemensi et Rodradi minime exploratum est quis ordo teneatur, quia in illis ordinum ratio extra Missarum solemnia [Col. 0475D] describitur.
686. Minores quidem Dominicis diebus. Ita in Excusis: Sed haec jampridem antiquata sunt.
687. Majores vero in Sabbatis duodecim lectionum. Nempe in exordio noctis Sabbati, quae in prima Sabbati lucescit, id est incipit, ita ut olim ineunte vespere Sabbati, quo juxta veterem Ecclesiae consuetudinem dies Dominicus incipit, sacerdotales et levitici ordines celebrarentur et susciperentur. Ita statuit ex antiquo more sanctus Leo papa I, epist. 81, ad Dioscorum episcopum Alexandrinum: Quod ergo a Patribus nostris propensiore cura novimus observatum, a vobis quoque volumus custodiri, ut non passim diebus omnibus sacerdotalis vel levitica ordinatio celebretur; sed post diem Sabbati, ejus noctis quae in prima Sabbati lucescit exordia deligantur, hoc est sub lege divini officii substituantur, in quibus his qui consecrandi sunt jejunis, et a jejunantibus, sacra Benedictio conferatur. Et [Col. 0476A] Epist. 89: Nec sibi constare status sui noverit firmitatem, qui non die Sabbati vespere, quod lucescit in primam Sabbati, vel ipso Dominico die fuerit ordinatus. Solum enim majores nostri resurrectionis dominicae diem honore dignum judicavere, ut sacerdotes qui sumuntur, hoc die potissimum tribuantur. Ubi primo nota, cum dicitur, vel ipso Dominico die, ita capiendum est, ut fiat haec ordinatio Dominico die, si Sabbati fuerit jejunium continuatum, ut scripsit epist. 81. Quod ejusdem observantiae erit, si mane ipso Dominico die continuato Sabbati jejunio celebretur.
488 Quod etiam manifestum est ex concilio Claromontano sub Urbano II, pont. max., apud Ordericum Vitalem, lib. IX Hist. eccl.: Ordines omni tempore in vespera Sabbati, aut perseverante jejunio, Dominica celebrentur. Et ex concilio Rothomagensi, sub metropolita Joanne, anno Domini 1072, ex doctrina ejusdem sancti Leonis papae, can. 7: Hoc etiam statutum est, ne in dandis sacris Ordinibus apostolicae auctoritatis violatores inveniamur. Legitur enim in decretis [Col. 0476B] Leonis papae, quod non passim diebus omnibus sacri ordines celebrentur, etc., quod ejusdem observantiae erit si mane ipso Dominico die continuato Sabbati jejunio celebretur, etc., ut apud Ordericum Vitalem, lib. IV Hist. eccl. Secundo notandum apud sanctum Leonem per diem resurrectionis non praecise diem Paschae intelligi, sed diem Dominicum qui in memoriam resurrectionis Christi celebratur. Unde epist. 81 statim subjungit: A quo tempore praecedentis noctis initia non recedunt, quam ad diem Resurrectionis, sicut etiam in Pascha Domini declaratur, pertinere non dubium est. Unde etiam infra in eadem epistola postquam dixit: Nunquam Benedictiones, nisi in die resurrectionis Dominicae tribuantur, scribit: In hac denique promissus a Domino apostolis Spiritus sanctus advenit, ut coelesti quadam regula insinuatum et traditum noverimus, in illa die celebranda nobis esse mysteria sacerdotalium Benedictionum, in quo collata sunt omnia dona gratiarum. Nam ibi recenset diei [Col. 0476C] Dominicae praerogativas, quod Christus illa die resurrexerit, quod sit prima dierum, in qua coelum et terra creata sunt, et quod eadem illa die Spiritus sanctus in apostolos missus fuerit, ratione quarum in illa die ordines sacri celebrari debeant. Et hi loci debent intelligi de Dominicis quatuor temporum, sive ordines celebrentur vespere Sabbati, sive Dominica mane, continuato jejunio, ut notavimus. Quod etiam statuit Gelasius papa, epist. ad episcopos Lucaniae: Ordinationes autem presbyterorum et diaconorum, nisi certis temporibus et diebus exercere non debent, id est, quarti mensis jejunio, septimi et decimi, sed et etiam quadragesimalis initii, et mediana Quadragesimae die. Sabbati jejunio circa vesperam noverint celebrandas. Hodiernus tamen usus, quo ordines tam majores quam minores, simul in Sabbatis duodecim lectionum, id est IV temporum conferuntur, antiquus est. Nam Chrodegangus, qui floruit temporibus Caroli Majoris Pipini [ Forte et Pipini] regis, episcopus Metensis, ita facere solebat, ut scribit [Col. 0476D] Paulus Diaconus, in libro de episcopis Metensibus: Hic consecravit episcopos quamplurimos per diversas civitates, presbyteros nihilominus ac diaconos, caeterosque ecclesiasticos ordines, sicut moris est Romanae Ecclesiae in diebus Sabbatorum quaternis temporibus anni.
688. Ostiarius. Ostiariorum mentio exstat in epistola sancti Cypriani 34, et in epist. sancti Ignatii ad Antiochenos, in epist. Cornelii papae ad Fabium episcopum Antiochenum, apud Eusebium, lib. VI Hist., cap. 35, in quibus πυλωροὶ appellantur; in concilio Laodiceno can. 34, et apud sanctum Epiphanium, in expositione fidei catholicae, a quibus θυρωροὶ dicuntur. De ostiariorum ordinatione agitur in concilio Carthag. IV, infra citando.
689. Postquam ab Archidiacono instructus fuerit, etc. Ita in Excusis et in Codicibus mss. Rhemensi, et Rodradi, ita in concilio Carthagin. IV, can. [Col. 0477A] 9. In Codice Ratoldi, et in Ordine Romano haec plurali numero efferuntur. In Pontificali Rom. sic habetur: Deinde pontifex accipit et tradit omnibus claves ecclesiae, quas successive manu dextra singuli tangant, pontifice dicente: sic agite, etc.
690. Tradat ei Episcopus claves ecclesiae. In aliis Codicibus nostris mss. additur de altari, ut in concilio Carthag. IV, ubi legitur de altario.
691. Et tradat ei Diaconus. Ita 489 in Editis et in Codicibus Rhemensi et Rodradi; sed videtur legendum τὸ archidiaconus, ut in Ordine et in Pontificali Rom. et in Codice Ratoldi, in quo haec habentur: Et ducat eos archidiaconus ad ostium ecclesiae, et dicat: Per hoc ostium traditur vobis ministerium, ut sitis janitores templi, habeatisque potestatem recipiendi bonos, et rejiciendi indignos. Ad quae verba videtur alludere sanctus Isidorus, lib. II de Officiis eccl., cap. 15: Habent enim in potestate tam bonos recipiendi quam rejiciendi indignos. Quae quidem verba non exstant in concilio IV Carthagin. De officio ostiarii [Col. 0477B] haec habet Isidorus junior in epist. ad Luitfridum Cordubensem episcopum: Ad ostiarium pertinent claves ecclesiae, ut claudat et aperiat templum Dei, et omnia quae sunt intus extraque custodiat; fideles recipiat, infideles et excommunicatos rejiciat.
692. Deum patrem omnipotentem, etc. Ita in Codicibus Rodradi et Rhemensi. In Excusis, in Codice Ratoldi, in Ordine et Pontificali Romano, haec pluraliter efferuntur.
693. Ad distinctionem certarum horarum. Quia veteres observabant horas ad siderum cursus, ut notavimus ad Concordiam regularum, cap. 54, § 11, etiam ad umbram corporis humani, quod videre est apud Bedam, lib. de Ratione temporum, qui hac de re composuit horologium, quod etiam exstat in veteri Codice ms. bibliothecae Corbeiensis, unde librum Theodulphi de Ordine baptismi, et Poenitentiale Romanum eruimus, ad cujus calcem haec habentur: Studeant summopere canonici praedictas horas vigilantissima [Col. 0477C] cura custodire, et in his divinum officium humiliter ac devote persolvere. Mox enim ut datum fuerit signum, festinato omnes ad ecclesiam conveniant, signa certis temporibus pulsent. Horologium autem est ejusmodi in dicto Codice ms.
Januar. et Decemb., hora 1 et 11, pedes XXIX; hora 2 et 10, pedes XIX; hora 3 et 9, pedes XVII; hora 4 et 8, pedes XV; hora 5 et 7, pedes XIII; hora 6, pedes XI.
Februar. et Novemb., hora 1 et 11, pedes XXVII; hora 2 et 10, pedes XVII; hora 3 et 9, pedes XV; hora 4 et 8, pedes XIII; hora 5 et 7, pedes XI; hora 6, pedes IX.
Mart. et Octob., hora 1 et 11, pedes XXV; hora 2 et 10, pedes XV; hora 3 et 9, pedes XIII; hora 4 et 8, pedes XI; hora 5 et 7, pedes IX; hora 6, pedes VII.
April. et Septemb., hora 1 et 11, pedes XXIII; hora 2 et 10, pedes XIII; hora 3 et 9, pedes XI; hora 4 et 8, pedes IX; hora 5 et 7, pedes VII; hora 6, pedes V.
Maio et August., hora 1 et 11, pedes XXI; hora 2 [Col. 0477D] et 10, pedes XI; hora 3 et 9, pedes IX; hora 4 et 8, pedes VII; hora 5 et 7, pedes V; hora 6, pedes III.
Jun. et Jul., hora 1 et 11, pedes XIX; hora 2 et 10, pedes IX, hora 3 et 9, pedes VII; hora 4 et 8, pedes V; hora 5 et 7, pedes III; hora 6, pedem I. Sed in diversis parallelis variat umbra.
Series autem horarum sumitur hic ab ortu solis. Nam minores umbrae semper contingunt hora sexta, quae est meridies.
694. Benedictio. Hujus vocabuli passim usus in sacris ordinationibus. Hinc capiendum est illud concil. Hispalensis II, can. 5: Et presbyter quidam illis contra ecclesiasticum ordinem Benedictionem dedisse. Et Sidonii, lib. VII, epist. 6: Si Benedictione succidua non accipiat dignitatis haeredem.
695. Paret obsequia. Ita in Codicibus Rod. et Rhem. In Editis legitur Pareant obsequia. In Cod. Ratoldi, Pareant obsequia. In Ordine et Pont. Rom., Tuo pareant obsequio, rectius.
[Col. 0478A] 490 696. Lector. Ἀναγνώστης. Lectorum mentio exstat in can. 43 apostol.; in epist. sancti Ignatii ad Antiochenos; in epist. Cornelii papae ad Fabium Antiochenum episcopum; apud Eusebium, capite supra citato; in epist. sancti Cypriani mox citanda; in concilio Arelatensi I, sub sancto Sylvestro; in concilio Laodiceno, can. 24; in conciliis Carthag. III et IV, mox citandis; apud sanctum Epiphanium, in Expositione fidei catholicae; in Concilio Toletano I, infra citando, et in gestis purgationis Caeciliani et Felicis. Lectores olim non solum maturioris aetatis, sed etiam puerilis fuere, utpote impuberes, cum visum fuit Ecclesiae ut dociles et bonae indolis pueri jugo ecclesiastico maturius assuescerent. Id clarum est ex concilio Carthag. III, can. 19: Placuit ut lectores cum ad annos pubertatis venerint, cogantur aut uxores ducere, aut continentiam profiteri. Suffragatur Victor Uticensis, lib. IV Hist. Vandalicae: Tunc etiam Eugenio pastore in exsilio constituto, universus clerus Ecclesiae Carthaginis caede inediaque maceratur, fere [Col. 0478B] quingenti vel amplius, inter quos quamplurimi erant lectores infantuli, qui gaudentes in Domino exsilio traduntur. Ubi τὸ infantuli non sumendum est pro his parvulis qui rationis usu carerent, et loqui non possent, sed pro his qui jam deposita infantia ad puerilem aetatem pervenerant. Nec credendum est lectores hic pro Psalmistis usurpari, ut quidam explicant, lato modo lectoris nomine sumpto, his Victoris fulti verbis: De multitudine autem pergentium confessorum, suggerente quodam exlectore Teuchariae perdito, quos ille noverat vocales strenuosque modulis cantilenae, duodecim infantulos separari, quos ille, dum catholicus esset, discipulos habuit. Nam quamvis illi duodecim infantuli essent apti modulis cantilenae, nihil obest quin lectores ex psalmistis ordinati fuerint. Praeterea si illi duodecim fuere vocales, alii utique non erant: si quidem praeter eos alii erant lectores infantuli, cum dicat Victor quamplurimos lectores infantulos, ergo plures duodecim. Nec valet illa lectio, [Col. 0478C] lectores et infantuli, quia non est apud Victorem et Usuardum conjunctio copulativa.
Nostram assertionem verba Zozimi papae in Ordine Romano confirmant: Haec autem singulis gradibus observanda sunt tempora. Si ab infantia ecclesiasticis ministeriis studium dederit, inter lectores usque ad vigesimum aetatis annum continuata observatione perduret. Id etiam videre est in concilio Vasensi II, can. 1, ubi lectores juniores sub presbyteri cura constituuntur; et in fine canonis subjungitur: Cum vero ad aetatem perfectam pervenerint, si aliquis eorum pro carnis fragilitate uxorem voluerit, potestas ei ducendi conjugium non negetur. Ubi vides eadem statui ac in concilio Carthaginensi supra citato. Id etiam patet ex sancto Paulino lib. IV de Vita sancti Felicis martyris:
[Col. 0479A] 491 697. Faciat de illo sermonem episcopus ad plebem, etc. Ita in concilio Carthag. IV, can. 8, et apud sanctum Isidorum, lib. II de Offic. eccl., cap. 11: Primum de eorum conversatione episcopus verbum facit ad populum. Denique coram plebe tradit eis Codicem apicum divinorum, ad Dei verbum annuntiandum.
698. Tradat ei codicem. In Codice Ratoldi abbatis legitur: Tradat eis Codicem Isaiae prophetae.
699. De quo lecturus est. Lectoris munus docet Isidorus junior, epistola supra citata: Ad lectorem pertinet lectiones pronuntiare, et ea quae prophetae vaticinarint populis praedicare. Priscis illis Ecclesiae temporibus lectores in ecclesia legebant Evangelium, et Epistolam, ut ex subjectis auctoritatibus notum est, sancto Cypriano, epist. 33, de Aurelio confessore in lectorem ordinato: Quia et nihil magis congruit voci quae Dominum gloriosa confessione confessa est quam celebrandis divinis lectionibus personare sublimia, quae Christi martyrium prolocuta sunt, Evangelium Christi legere, unde martyres fiunt. Et epist. sequenti [Col. 0479B] de sancto Celerino confessore in lectorem etiam creato: Hunc ad nos, fratres dilectissimi, cum tanta Domini dignatione venientem testimonio, et miraculo ejus ipsius qui se persecutus fuerat illustrem, quid aliud super pulpitum, id est super tribunal ecclesiae oportebat imponi, ut loci altioris celsitate subnixus, et plebi universae pro honoris claritate conspicuus legat praecepta, et Evangelium Domini, quae fortiter et fideliter sequitur? Vox Dominum confessa in his quotidie quae Dominus locutus est audiatur? Viderit an sit ulterior gradus, ad quem profici in Ecclesia possit? Ex concil. Toletano I, can. 2: Item placuit ut poenitentes non admittantur ad clerum, nisi tantum si necessitas aut usus coegerit; et tunc inter ostiarios deputentur, vel inter lectores, ita ut Apostolum aut Evangelium non legant. Quod frustra prohibitum esset poenitentibus postea in lectores ascitis, nisi lectorum munus fuisset legere Evangelium, et Apostolum, sive Epistolam, ut vulgo loquuntur.
[Col. 0479C] Idem videre est can. 4, ubi subdiaconus bigamus rejicitur inter ostiarios et lectores, ita ut Evangelium et Apostolum non legat. Non enim prohibetur subdiacono bigamo inter lectores rejecto Evangelium legere, ut hoc honore privetur, quem habuisset antea ratione subdiaconatus, quia nunquam subdiaconi fuit legere Evangelium; ergo ratione gradus lectoratus, in quem rejicitur, ut careat honore legendi Evangelii propter bigamiam, quem sibi posset gratia Lectoratus assumere. Ita loquitur concilium: Subdiaconus autem, defuncta uxore, si uxorem aliam duxerit, ab officio in quo ordinatus fuerat removeatur, et habeatur inter ostiarios et lectores, ita ut Evangelium et Apostolum non legat [Col. 0479] Id etiam infra patebit ex Gregorio Turonensi et Pachymere ad Missam Ratoldi citandis. . Haec tamen ita scribo, ut non inficias ierim alium usum aliquando fuisse, ut infra de diaconis agendo dicemus. Munus etiam lectorum fuit sacros Codices servare, ut videre licet in actis purgationis Caeciliani et Felicis: Cum ab eodem Marte quaererentur codices omnes, negavit se habere; tum Victor dedit nomina omnium lectorum; et [Col. 0479D] infra: Paulus episcopus dixit: Scripturas lectores habent; et infra: Proferte Scripturas quas habetis. Catulinus, et Marcuclius dixerunt, plus non habemus, quia subdiacones sumus, sed lectores habent Codices. Nam pagani judices sacros utriusque Testamenti Codices perquirebant, ut eos igni traderent.
700. Accipe, et esto verbi dei relator, etc. Ita in Editis, in canone citato concilii Carthag. et in Codicibus Rhemensi et Rodradi. In Pontif. et Ordine Romano, et in Codice Ratoldi haec plurali numero efferuntur.
701. Domine sancte Pater, etc. Haec benedictio ita habetur in aliis Codicibus nostris, 492 Mss. et in Pontif. Romano. In Ordine variat in quibusdam, in quo, quemadmodum et in Pontificali Romano, praemittitur haec Oratio seu Praefatio: Oremus, fratres charissimi, Deum omnipotentem, etc.
[Col. 0480A] 702. Distinctus. Ita in Editis, et in Codicibus Rhemensi, Rodradi et Ratoldi, sed in hoc pluraliter effertur. In Ordine Romano scribitur apti; in Pontificali instructi.
703. Atque ordinatus. Ita in Editis. In Codice Ratoldi legitur, atque ordinati. In Codicibus Rhemensi et Rodradi, atque ornatus.
704. Exorcista. Recte creationem lectoris sequitur exorcistae ordinatio juxta antiquum morem, qui patet ex lib. IV sancti Paulini de vita sancti Felicis, ubi videmus sanctum hunc martyrem primo ordinatum fuisse lectorem, deinde exorcistam:
705. Cum ordinatur, etc. Ita in concilio Carthag. 4, can. 7, et in omnibus aliis Codicibus nostris mss. [Col. 0480D] Idem videre est apud sanctum Isidorum, lib. II de Offic. eccles., cap. 13: Hi enim cum ordinantur, sicut ait canon, accipiunt de manu episcopi libellum in quo scripti sunt exorcismi, accipientes potestatem manus imponendi super energumenos sive baptizatos, sive catechumenos.
706. Accipe et commenda memoriae. Ita in canone citato, ut in Codicibus Rhemensi et Rodradi.
493 707. Habeto potestatem manum imponendi, etc. In citato concilio Carthag. IV, can. 9, statuitur: Omni die exorcistae energumenis manus imponant. Et hoc est proprium eorum munus, ut videre est apud sanctum Isidorum, capite supra citato, et lib. VII Originum, cap. 12, et apud Isidorum juniorem epistola supra citata.
708. Praefatio exorcistae. In Codice Ratoldi legitur [Col. 0481A] Consecratio exorcistarum; male, nam haec est Praefatio, non consecratio, et in eodem Codice statim sequitur benedictio, id est consecratio.
709. Deum Patrem, etc. Ita in Codicibus Rhemensi et Rodradi. In aliis supra memoratis haec habentur in numero plurali.
710. Domine sancte Pater, etc. Ita in Codicibus Rodradi et Rhemensi. In Excusis et in Codice Ratoldi atque in Pontificali et Ordine Romano haec pluraliter efferuntur.
711. Spirituum immundorum coercendorum. In Ordine et Pontificali Romano legitur, spiritus immundos coercendi.
712. Probabilis. Id est, bonus. Regula cujusdam Patris: Postea si probabilis ejus poenitentia cognoscatur, tunc demum intra septa monasterii recipiatur. Concilium Toletanum IV, can. 4: Probabilis vita atque doctrina exstiterit.
713. Gratiae curationum, etc. Sic lib. VIII Const. Apost., cap. 27, dicitur exorcista gratiam accipere [Col. 0481B] sanitatum.
714. Acolythus. Acolythorum mentio est apud sanctum Cyprianum, epist. 55, in epistola Cornelii papae supra citata. Quid sit acolythus ita explicat auctor veteris etymologici, Ἀκόλουθος σημαίνει τὸν ὀπίσω τὴν κέλευθον ποιῶν, id est, acolythus significat eum qui retro iter facit. Hesychius: Ἀκόλουθος ὁ νεώτερος παῖς, id est, acolythus junior servus. Glossae veteres: Ἀκόλουθος, secutor, pedissequus consequens, ab ἀκολουθῶ, id est, sequor. Quod spectat ad Ecclesiam, de acolythis haec docet sanctus Isidorus, lib. VII Orig., cap. 12: Acolythi Graece, Latine ceroferarii dicuntur a deportandis cereis, quando Evangelium legendum est, aut sacrificium offerendum; tunc enim accenduntur luminaria ab eis et deportantur, non ad fugandas tenebras, cum sol eo tempore rutilet, sed ad signum laetitiae demonstrandum, ut sub typo luminis corporalis illa lux ostendatur de qua in Evangelio legitur: Erat lux vera, quae illuminat, etc. Subscribit Papias: Acolythi [Col. 0481C] Graece, ceroferarii Latine dicuntur, a deportandis cereis.
715. Primum ab Episcopo doceatur. Ita in concil. Carthag. IV, can. 6, in Ordine Romano, et in aliis Codicibus nostris mss.
716. Ab Archidiacono accipiat ceroferarium, etc. ita in Editis, in concil. Carthag., can. citato, Ordine Romano, et in aliis Codicibus nostris mss. Aliter in Pontificali Romano: Pontifex accipit et tradit omnibus candelabrum cum candela exstincta, quod successive manu dextra singuli tangunt, pontifice dicente Accipite ceroferarium, etc. Ubi τὸ ceroferarium pro candelabro neutraliter sumendum esse arbitror, nam ceroferarius masculine acolythus est. Ceroferale dicitur a Gregorio Turonensi, lib. de gloria confess., cap. 79.
717. Ad accendenda ecclesiae luminaria. Sanctus Isidorus, loco citato: Tunc enim accenduntur luminaria ab eis, et deportantur. Isidorus junior, epist. supra citata: Ad acolythum pertinet praeparatio luminarium in sacrario.
494 718. Ita sibi dicente. In Pontificali Romano [Col. 0481D] et in Codice Ratoldi deest pronomen sibi.
719. Accipite hoc gestatorium luminis, etc. Ita in Codice Ratoldi. At in canone supra citato concilii Carthag., et in Codicibus Rodradi et Rhemensi, quemadmodum et in Editis, nulla hic verborum formula habetur; in Ordine et Pontificali Romano exstat quidem, sed contractior in hunc modum: Accipite ceroferarium cum cereo, ut sciatis vos ad accendenda ecclesiae luminaria mancipari.
720. Accipiat et urceolum, etc. Ita in Excusis, in Codicib. Rhemensi et Rodradi, quemadmodum et in canone 6 concilii Carthag. IV. At in Ordine Romano haec adduntur: Dicente sibi episcopo Accipite urceolum ad suggerendum vinum et aquam in Eucharistiam corporis Christi. Quae formula exstat etiam in Pontificali [Col. 0482A] Romano. In Cod. Ratoldi legitur: Detur eis urceum vacuum: accipite urceum ad effundendum (lege fundendum) vinum in Eucharistia corporis Christi.
721. Ad fundendum. Ita in Editis, et in Cod. Rodradi. At in Cod. Rhemensi, et praefato concilio, quemadmodum et in forma Ordinis et Pontif. Romani legitur ad suggerendum; cui convenit illud Isidori junioris in epist. ad Luidfredum: Ipse suggesta pro Eucharistia subdiaconis ministrat.
722. Vinum. Ita in Editis, et in Cod. Rodradi, atque etiam in canone citato concil. Carthag. At in Codicibus Rhemensi et Ratoldi, atque in ipsa forma Ordini et Pontificali Romano [ Forte, forma in Ordine et Pontificali Rom., vel forma Ordinis in Pontif. Rom.] additur τὸ et aquam.
723. Omnipotens sempiterne Deus, etc. Ita in Editis et in Codice Rodradi. Sed in Pontificali Romano tres Orationes huic Benedictioni praeponuntur. In Codice Ratoldi additur secunda: Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, qui per Jesum Christum, [Col. 0482B] etc., ut in Ordine et Pontif. Romano, quae est unica in Codice Rhemensi.
724. Ordinatio subdiaconi. Subdiaconorum mentio fit can. 43 canonum Apost., in epist. Cornelii saepius citata, in epist. sancti Ignatii ad Antiochenos, in epist. 24 sancti Cypriani, apud sanctum Epiphanium in Expositione fidei, in concilio Laodiceno, can. 21, 22 et 25, ubi dicuntur ὑπηρέται, id est, ministri, et in Carthag. concilio mox citando. Nota hic subdiaconum habere locum inter minores ordines, quemadmodum in excusis, etsi sanctus Gregorius, lib. [Col. 0481D] Nunc gesta hujus synodi, quae prius loco epistolae 44 l. IV habebantur, ad calcem epistolarum sunt rejecta. IV, epist. 88, subdiaconos a minoribus ordinibus distinguat. Hoc ideo factum esse arbitror, quia olim subdiaconatus sacer ordo non erat, quod clarum est ex concilio Laodiceno, can. 21, in quo subdiaconis sacra vasa tangere prohibetur. Quod confirmatur auctoritate Petri Cantoris qui vixit anno 1197. Is enim in libro manuscripto de verbo mirifico biblioth. monasterii sancti Germani a Pratis, cap. 54, scribit non [Col. 0482C] ita pridem ut subdiaconatus ordo sacer esset institutum esse: Prima autem manus impositio, inquit, debetur diaconibus ordinandis; de novo enim institutum est subdiaconatum esse sacrum ordinem.
725. Sicut qui invitatus, etc. Haec [Col. 0482D] Nunc lib. IX, epist. 105. habentur epist. 110 lib. VII Gregorii, sed non continue, siquidem verbis quibusdam interpositis haec sequuntur, cur non perpendit, etc. Haec autem in Ordine Romano desiderantur.
726. Removendus, etc. Ita in aliis Codicibus nostris mss. In Editis legitur τὸ admovendus, ut apud sanctum Gregorium, epist. citata, quae quidem lectio videtur plausibilior, etsi prior non sit omnino absurda, invitus enim ordinandus est nemo.
495 727. Subdiaconus cum ordinatur, quia manus impositionem non accipit, etc. Ita in Excusis, et in aliis Codicibus nostris mss. Ita in concilio Carth. IV, can. 5. In Ord. Romano, et apud sanctum Isidorum, lib. II de Officiis eccl., cap. 10, et in Codice Tiliano.
728. Patenam de manu episcopi accipiat, etc. Idem [Col. 0482D] videre est in concilio Toletano IV, can. 27: Si Subdiaconus patenam et calicem. Ibi enim agitur de restitutione degradati, qui juxta idem concilium in sua restitutione recipit quod prius acceperat in sua ordinatione.
729. Urceolum. Apud Isidorum legitur Scyphum aquae. Urceolus diminutivum est ab urceo. Papias: Urceus vas aquarum; unde urceolus diminutivum. Hic tamen non sumitur pro vase aquarum. Notandum est in citato concilio Toletano nullam fieri urceoli, et aquamanilis, et manutergii mentionem in restitutione degradati subdiaconi.
730. Aquamanili. In citato concilio Carthag. legitur, corrupte, aqua et mantile. Glossae veteres, aquamanile, χέρνιβον, id est, vas abluendis manibus aptum.
[Col. 0483A] 731. Manutergium. Est mantile tergendis manibus idoneum. Graece χειρόμακτρον, ut clarum est ex Julio Polluce, lib. VI, cap. 14. Quod etiam liquet ex Athenaeo, lib. IX: Χειρόμακτρον δὲ καλεῖται ᾧ τὰς χεῖρας ἀπεμάττοντο ὡμολίνῳ, id est, chiromactron appellatur mantile lineum humeris impositum, quo manus tergebant. Meminerunt Moschopulus de Schedis, et Hesychius, χειρὸμακτρον, μανδύλιον. Auctor veteris etymologici et Suidas, χειρόμακτρορ ὁ παρὰ Ῥωμαίοις καλεῖται μανδύλιον. Quod autem dicunt a Romanis vocari μανδύλιον, intelligendum est de iis Romanis novae Romae, id est Constantinopolis incolis; est enim μανδύλιον, apud eos mantile, ut planum est ex Codino, libro de Officiis, καὶ ὁ πικέρνης αὐτίκα τὸ τοῦ οἶνοχείου φέρει σκυτέλειον, κρατῶν καὶ μανδύλιον, id est, pincerna vero statim affert vinariae capidis scutellam etiam mantile tenens aut certe isti grammatici Graeci hallucinati sunt, aut ubique in locis citatis legendum est μαντέλιον, id est, mantile.
732. Vide cujus ministerium tibi traditur, etc. Ita [Col. 0483B] in Codicibus nostris mss., sed in Cod. Ratoldi pluraliter efferuntur ut in Ordine Romano, in quo tamen haec contractius referuntur. Sed Pontificale Romanum totam hanc formulam contraxit hoc modo: Videte cujus ministerium vobis traditur; ideo vos admoneo, ut ita vos, exhibeatis, ut Deo placere possitis. Caetera vero translata sunt in admonitionem quam postea facit Pontifex subdiaconis. Concilium Carthag. ista omnia praetermisit brevitatis gratia.
733. Pallae quae sunt in substratorio. Has pallas distinguit a pallis corporalibus quae vulgo corporale appellantur. Illae igitur pallae sunt mappae altaris, ut dicimus, vel mantilia, ut veteres appellarunt, quae alias appellantur pallae altaris, ut docuimus ad Concordiam regularum. Substratorium est id quod alicui substernitur, ut hodie in altari grossiores telae, quae pallis altaris substernuntur.
734. In alio corporales pallae. Ita in concilio Meldensi apud Burchardum, lib. IV, cap. 13: Similiter [Col. 0483C] ad corporale lavandum, et ad pallas altaris propria vasa habeantur, in quibus nihil aliud fiat. Et in concil. Rhemensi apud eumdem lib. III, cap. 48: Vel quando abluitur (corporale) a sacerdote, diacono, vel subdiacono, primo in ecclesia in loco et vase ad hoc praeparato abluatur: eo quod ex Dominico corpore et sanguine infectum sit.
735. Oremus Deum ac Dominum, etc. Ita 496 in Codicibus Rodr. et Rhemensi. Sed in Cod. Ratoldi, in Ordine et Pont. Romano, haec plurali numero enuntiantur.
736. Domine sancte Pater omnipotens, etc. Ita in Codicibus Rodr. et Rhemensi. Sed in Ordine et Pont. Romano, haec pluraliter enuntiantur, quemadmodum et in Cod. Ratoldi, in quo tamen haec ita habentur: Spiritu sapientiae et intellectus, amen; Spiritu consilii et fortitudinis, amen; Spiritu scientiae et pietatis, amen. In Ordine Romano sequitur: Et episcopus det eis mappulas, dicendo in vestitione harum mappularum: Subnixe te, Domine, deprecamur, etc. In Ordine ms. [Col. 0483D] Sancti Germani habetur porrectio mappulae in hunc modum: Hic dat eis episcopus mappulam dicens: Accipe mappulam, imple ministerium tuum; potens est enim Deus, ut augeat tibi gratiam. Ubi mappula nihil est aliud quam manipulus quem immittit episcopus in brachium sinistrum cuilibet subdiacono dicens: Accipe manipulum, per quem designantur fructus bonorum operum, ut videre est in Pont. Romano. Gestabaturque olim mappula ad oculorum et narium pituitam detergendam, ut docet Alcuinus, lib. de Offic. eccles., cap. de vestimentis. In eodem Pontificali Romano subdiaconi, accepto manipulo, induuntur tunica a Pontifice sub hac verborum formula: stola jucunditatis, etc. Postea accipit et tradit singulis librum Epistolarum, manu dextra ipsum simul tangentibus, dicens: Accipite librum Epistolarum, etc. Quae libri Epistolarum porrectio non exstat in concilio Carthag. IV, supra citato, neque in Ordine ms. [Col. 0484A] sancti Germani a Pratis, neque in Pontificali ms. quod est in sacrario ecclesiae Rothomag. quodque putatur esse Anglicanum, neque in Ordine Romano, nec in Sacramentariis excusis, nec in Codicibus nostris mss., neque in Cod. Tiliano, neque apud sanctum Isidorum, neque apud Rabanum, lib. I, cap. 8, de Institutione clericorum, neque apud Amalarium Fortunatum, lib. I de Offic. ecclesiast., cap. 11, ex cujus verbis clarum est olim Epistolarum librum non tradi solitum subdiacono in ejus promotione: Miror, inquit, qua de re sumptus usus in Ecclesia nostra, ut suddiaconus frequenter legat lectionem ad missam cum hoc non reperiatur ex ministerio sibi dato in consecratione commissum, neque ex litteris canonicis, neque ex nomine suo subdiaconus, ut monstratum est, quia sub diacono positus est, etc. Neque etiam habetur in concil. Toletano IV, cap. 26, in restitutione subdiaconi degradati.
737. Ordo qualiter in Romana Ecclesia, etc. Ita in Editis et in Cod. Ratoldi. At in Cod. Rhemensi additur [Col. 0484B] subdiaconi, quia in illo Codice haec praefiguntur ordinationi subdiaconi.
738. De titulo ill. et ill. Ita in Excusis, et in Cod. Rhemensi. Sed in Cod. Ratoldi istorum verborum loco haec habentur: Illum subdiaconum, vel diaconum. Tunc nominat illos de titulo sanctae Mariae, vel sancti Petri et aliorum. Sed nihil ejusmodi repereris in Ordine Romano et in Cod. Tiliano. In Pontificali Romano haec consuetudo antiquatur. Haec autem specialiter intelligenda videntur de titulis, qui Romae existunt, ad quos ordinantur diaconi vel presbyteri cardinales, qui ita appellantur, quod suis titulis seu ecclesiis sint veluti incardinati atque infixi, hoc est stabiles.
Mos etiam olim inoleverat ut nulli clerici ordinarentur nisi ad certam quamdam ecclesiam, martyrium, seu monasterium alicujus civitatis, aut pagi, ut statuitur can. 6 concil. Chalcedonensis. Quod si hoc tempore, quo mundus vagis sacerdotibus plenus [Col. 0484C] est, observaretur, ad quantam gloriam et decus se res ecclesiastica attolleret, dici non potest.
739. Presbyterum de titulo ill. Ita in Editis. In Codicibus Ratoldi et Rhemensi, haec 497 verba desunt, et rectius, ut arbitror. Nam hic tantum quaestio est de promotione subdiaconi ab diaconium, et diaconi ad presbyterium.
740. Si quis habet aliquid, etc. Olim de ordinandorum moribus, ingenio et capacitate diligenter perquirebatur, ut manifestum est ex edicto Theophili mox citando, ex sancto, Leone, epist. 88: Exspectarentur sane vota civium, testimonia populorum, quaereretur honoratorum arbitrium, electio clericorum, quae in sacerdotum solent ordinationibus ab his qui norunt patrum regulas custodiri, ut apostolicae auctoritatis norma in omnibus servaretur, quae praecipit ut sacerdos Ecclesiae praefuturus non solum attestatione fidelium, sed etiam eorum qui foris sunt testimonio muniatur; concil. Carthag. III, can. 22: Ut nullus ordinetur clericus, nisi probatus vel episcopi examine, vel populi [Col. 0484D] testimonio; sancto Cypriano, epist. 33: In ordinationibus clericis, fratres charissimi, solemus vos ante consulere, ac mores et merita singulorum communi consilio ponderare. Idem habetur epist. 68, et apud sanctum Basilium, epist. 181, ubi haec materia fusius tractatur. Idem videre licet apud Lampridium in Alexandro Severo: Ubi aliquos voluisset vel rectores provinciis dare, vel praepositos facere, vel procuratores, id est, rationales ordinare; nomina eorum proponebat, hortans populum ut si quis quid haberet criminis, probaret manifestis rebus; si non probasset, subiret poenam capitis. Dicebatque grave esse quod id Christiani et Judaei facerent in praedicandis sacerdotibus qui ordinandi sunt, non fieri in provinciarum rectoribus, quibus et fortunae hominum committerentur et capita.
Quare et publice ordinandi sunt clerici, ut episcopus de his palam sciscitetur a populo, ut in nostris Codicibus manuscriptis videtur, juxta antiquum morem, [Col. 0485A] quem notare licet in edicto Theophili patriarchae Alexandrini, can. 6: De his qui ordinandi sunt haec erit forma, ut quidquid est sacerdotalis ordinis consentiat et eligat, et tunc episcopus examinet, vel ei etiam assentiente sacerdotali ordine, χειροτονεῖν ἐν μέσῃ τῇ ἐκκλησίᾳ παρόντος τοῦ λαοῦ, καὶ προσφωνοῦντος τοῦ Ἐπισκόπου, εἶ καὶ ὁ λαὸς δύναται αὐτῷ μαρτυρεῖν. Χειροτονία δὲ λαθραίως μὴ γινέσθω. Id est: Ordinet praesente populo, et episcopo alloquente, an possit, et populus ei ferre testimonium. Ordinatio autem non fiat clanculum.
741. Incipiunt omnes Kyrie eleison, cum litania. In Codice Rhemensi, et in Ordine Romano, nihil tale exstat. Haec litania olim erat breviuscula, quam hic subjiciam ex Codice Ratoldi.
- Kyrie eleison.
- Kyrie eleison.
- Christe audi nos.
- Sancta Maria, ora pro nobis.
- Sancte Michael, ora.
- [Col. 0485B] Sancte Gabriel, ora.
- Sancte Raphael, ora.
- Omnes sancti angeli, orate.
- Sancte Joannes, ora.
- Sancte Petre, ora.
- Sancte Paule, ora.
- Sancte Andrea, ora.
- Omnes sancti apostoli, orate.
- Sancte Stephane, ora.
- Sancte Line, ora.
- Sancte Clete, ora.
- Omnes sancti martyres, orate.
- Sancte Sylvester, ora.
- Sancte Leo, ora.
- 498 Sancte Ambrosi, ora.
- Sancte Augustine, ora.
- Omnes sancti confessores, orate.
- Sancta Felicitas, ora.
- Sancta Agnes, ora.
- [Col. 0485C] Sancta Agatha, ora.
- Omnes sanctae virgines, orate.
- Omnes sancti, orate.
- Propitius esto, libera nos, Domine.
- Per adventum tuum, libera, Domine.
- Per nativitatem tuam, libera, Domine.
- Per circumcisionem tuam, libera, Domine.
- Per baptismum tuum, libera, Domine.
- Per jejunium tuum, libera nos.
- Per crucem tuam, libera.
- Peccatores, te rogamus.
- Ut apostolicum nostrum. Ut regem nostrum. Ut episcopum nostrum. Fili Dei, te rogamus, ter. Agnus Dei qui tollis, ter. Christe audi nos, ter.
Nota superiorem litaniam quam edidimus, esse antiquioris formae hac praesenti, in qua ubi τὸ nos desideratur supplendum est.
742. Solus episcopus qui eum benedicit, manus super caput illius ponat. Ita in Editis, in Codicibus Rodradi, et Ratoldi, et in concilio Carthag. IV, can. 4. [Col. 0485D] Hunc tamen ritum improbat Amalarius, lib. II, de Offic. eccl., cap. 12. Vultque manum imponi Diacono non solum ab episcopo, sed a caeteris presbyteris: Est libellus quidam, inquit, apud nos de sacris Ordinibus, nescio cujus auctoritatis, qui dicit solum episcopum debere manus imponere super diaconum, quia non ad sacerdotium consecratur, sed ad ministerium. Nunquid scriptor libelli doctior atque sanctior apostolis, qui posuerunt plures manus super diaconos, quando consecrabantur? Quod miror, quia concilium Carthag. IV, Ordo Romanus (ut librum Pontificalem omittam) libri Sacramentorum tam Editi, quam mss. [Col. 0486A] conveniunt cum ipso libello; neque ratio Amalarii multum cogit, quia cum haec prima ordinatio fieret ab apostolis simul congregatis, aequum erat ut omnes manus imponerent, quamvis id minime esset necessarium, cum unicus sufficere potuisset. Sed et communi huic doctrinae favet magnus Dionysius, cap. 5 lib. de ecclesiast. Hierarch.: Ὁ δὲ λειτουργὸς ἕνα τοῖν ποδοῖν κλίνας ἐπίπροσθε τοῦ θείου θυσιαστηρίου ἐπὶ κεφαλῆς ἔχει τὴν τοῦ τελοῦντος αὐτὸν ἱεράρχου δεξιὰν, τελειούμενος ὑπ` αὐτοῦ ταῖς τῶν λειτουργῶν τελειωτικαῖς ἐπικλήσεσιν. Id est: Diaconus vero genu altero flexo ante altare, dexteram manum pontificis qui eum consecrat super caput habet, ab eo consecratus iis precationibus quibus diaconi consecrari solent. [Col. 0485D] Circa ritum hunc variant Codices mss.; alii enim solum episcopum ordinando diacono manum imponere praecipiunt, ut Gemet. et vetustissimum Pontificale Egberti Eborac. arch. ante anno CM litteris Saxonicis scriptum; alii jubent astantes presbyteros, [Col. 0486D] post impositionem manuum episcopi, caput ordinandi tangere, ut Codices Noviomensis et Reg. Nostrum Edm. Martene consule, de antiq. eccles. Ritibus, cap. 8, de Ritib. ad sacram. ord. spectantibus. Opinioni Amalarii favere videtur Pontificale ms. quod est in secretario ecclesiae Rothomagensis, videturque esse Anglicanum, in quo haec adduntur: Reliqui vero sacerdotes juxta manum episcopi caput illius tangant, quia non ad sacerdotium, etc.
743. Oremus, dilectissimi, etc. Ita in Editis, et in [Col. 0486B] Cod. Ratoldi, atque in Ordine Romano. In Cod. Rhemensi, sicut in Pontificali Romano, haec Oratio paulo prolixior habetur; quam praecedit, tum in Ordine, tum in Pontificali Romano ejusmodi allocutio Pontificis: Commune votum, etc. Quae in Codice Rhemensi exstat post consecrationem Adesto, quaesumus, omnipotens Deus, etc., et ei praefigitur hic titulus Ad consummandum diaconatus officium. In Codice Ratoldi habetur in fine ordinationis sub eodem titulo.
744. Exaudi, Domine, preces nostras, etc. Ita in Editis, in Ordine Romano, et in Codicibus Rodradi et Ratoldi; exstat in Pontificali Romano.
499 745. Adesto, quaesumus, omnipotens Deus, etc. In Editis praefigitur Vere dignum, etc., ut in Pontificali Romano; quod non habetur in aliis Codicibus nostris mss. nec in Ord. Rom. Unde supra in hoc Codice sancti Eligii scriptum est: Et non dicitur Vere dignum in consecratione.
746. Honorum. Ita in omnibus aliis Codicibus nostris [Col. 0486C] mss. et in Pontificali Rom. Sed in Excusis, in Cod. Tiliano, et in Ordine Romano legitur bonorum, non ita recte. Haec enim vox honor dicitur de tribus excellentioribus ordinibus diaconatu, presbyteratu, et episcopatu. Ennodius, in Eucharistico: Ordinasti ut per officium levitarum coactus sanarer, et impacti honoris sarcina quod premebat a me pondus amoveret. Et in Vita sancti Epiphanii Ticinensis: Post ad diaconii evectus infulas vicesimum annum aetatis ascendit, turbabatur suscepti honoris tyrocinio. Sanctus Cyprianus, epist. 34: Caeterum presbyterii honorem designasse nos illis, ut sciatis. Epist. 65: Fungeris circa eum potestate honoris tui, ut eum vel deponas, vel abstineas. Et epist. 68: Ab ordinatione autem cleri atque sacerdotali honore prohiberi. Optatus Milevitanus, lib. II adversus Parmenianum: Honore nominis sui spoliati sunt sacerdotes. Et infra, agens de Donatistis qui diaconos, presbyteros et episcopos catholicos abdicaverant, et poenitentiam agere coegerant: Et cum [Col. 0486D] possetis esse filii Dei, filii hominum esse voluistis, et ad infigendum morsum honoribus alienis, linguas acuistis in gladios. Implestis in vobis quod in psalmo LVI scriptum est: Filii hominum dentes eorum, arma et sagittae, et lingua eorum gladius acutus. Ergo linguas vestras acuistis in gladios, quas movistis in mortes non corporum, sed honorum; jugulastis non membra, sed nomina. Quid prodest, quia vivi sunt homines, et occisi sunt honores a vobis: valent quidem membris, sed erepta portant funera dignitatis. Et infra: Esuritis honores innocentium sacerdotum. Et paulo post: Gutturi vestro honorum funera non sufficiunt. Sanctus Augustinus, lib. II adversus epistolam Parmeniani, cap. [Col. 0487A] 11: Et cum expedire non videatur Ecclesiae ut praepositi eorum venientes ad catholicam societatem honores suos ibi non administrent, non eis tamen ipsa ordinationis Sacramenta detrahuntur, sed manent super eos. Concilium Arelatens. IV can. 1: Episcopatus vero vel presbyterii honorem nullum laicus ante praemissam conversionem, vel ante XXX aetatis annos accipiat. Et can. 2: Sed nec reliqui Pontifices presbyterii vel diaconatus honorem conferre praesumant, etc.
Ita apud Graecos de his tribus ordinibus dicitur vox τιμὴ, id est honor. Concilium Nicaenum, can. 8: Ὁ δὲ ὀνομαζόμενος παρὰ τοῖς λεγομένοις Καθαροῖς ἐπίσκοπος τὴν τοῦ πρεσβυτέρου τιμὴν ἕξει· Id est, qui autem apud eos qui Cathari dicuntur episcopus nominatur, presbyteri honorem habebit. Concil. Ancyranum, can. 2: Διακόνους ὁμοίως θύσαντας, μετὰ δὲ ταῦτα ἀναπαλαίσαντας, τὴν μὲν ἄλλην τιμὴν ἔχειν, id est, diaconos similiter qui sacrificaverint, postea autem reluctati sint, alium quidem honorem habere. Et can. 18: Ἐὰν δὲ στασιάζωσι πρὸς τοὺς καθεσθῶτας ἐκεῖ Ἐπισκόπους, ἀφαιρεῖσθαι αὐτοῖς τὴν τιμὴν τοῦ πρεσβυτερίου, id est, quod si adversus eos qui illic episcopi constituti sunt seditiones moverint, honorem presbyterii ab eis auferri. Synesius, epist. 67, agens de episcopis: Κρατοῦνται δὲ τὰς τιμὰς, id est, fruuntur honoribus, eo vagantes ubi majus compendium est. Et infra: Τάχυ γὰρ ἂν ἐπανέλθοιεν, εἶ περὶ τῆς τιμῆς κινδυνεύοιεν, id est, nam citius ad sua loca reverterentur, si honoris sui jacturam metuant.
Cum autem diaconatus sit honor in Ecclesia et supra sacer ordo appelletur, ex hoc internoscere possumus quanta sit hujus ordinis dignitas, quae in hoc maxime consistit, 500 ut proxime assistat sacerdoti sacra facienti, sitque ejus in tanti mysterii celebratione adjutor, cui juxta sanctum Ambrosium, libro primo de Officiis, cap. 41, commissa est dominici corporis et sanguinis consecratio. Quod sic intelligendum est, Petro Cantore interprete, lib. ms. de Verbo mirifico, cap. 41: Experire etenim utrum ministrum [Col. 0487C] idoneum elegeris, cui commisisti dominici corporis et sanguinis consecrationem, non ad conficiendum, sed ad assistendum: qui sicut secretarius altaris particeps est confectionis Eucharistiae; non quia sumat et conficiat, non quia hoc sine eo non possit fieri; sed quia celebrius, et in majori reverentia conficitur corpus Domini cum praesentia ministri et testimonio ejus. Ex quo Petri textu manifestum est locum [Col. 0487D] Consule novam operum Ambrosii Editionem ad hunc locum, qui sic profertur: Cui commisisti dominici sanguinis consecrationem. Favent tamen lectioni Petri Cantoris decem Cod. mss. Gallic. et unus Vatic. [Col. 0488D] De mutatione vocis consecrationem in dispensationem, lege notam eruditissimorum Editorum, qua locus hic luculentissime illustratur. sancti Ambrosii esse corruptum; nam in veteribus et recentioribus illius Editionibus deest τὸ corporis, et in recentioribus τὸ consecrationem mutatum est in τὸ dispensationem. Cum in veteribus sit τὸ consecrationem, Basileae editis anno 1492, ut in Cod ms. biblioth. Corbeiensis, in quo non est τὸ corporis.
747. Quae sunt agenda concedere. In Pontificali Romano haec sequuntur interposita: Hic solus pontifex manum dexteram extendens ponit super caput cuilibet ordinando, et nullus alius, quia non ad sacerdotium, sed ad ministerium consecratur, dicens singulis: Accipe [Col. 0487D] Spiritum sanctum ad robur, et ad resistendum diabolo et tentationibus ejus in nomine Domini. Quae priora verba, Hic solus pontifex, etc., aut saltem similia non habentur hoc loco in Excusis, nec in Codicibus Rhemensi et Ratoldi, nec in Codice Tiliano, nec in Ordine Romano, sed praemittuntur Orationi huic: Oremus, dilectissimi, Deum Patrem omnipotentem, etc. In Codice vero Rodradi nusquam habentur, quia in eo nullae sunt rubricae in ordinationibus episcopi, presbyteri, et diaconi. Posteriora vero illa verba, Singulis dicens, accipe Spiritum sanctum ad robur, etc., nullatus exstant in Editis, nec in aliis Codicibus nostris mss., hoc est, Rhemensi, Rodradi, et [Col. 0488A] Ratoldi, nec in Ordine Romano, nec in Codice Tiliano.
748. Quando stolam induis, per hoc signum vobis diaconatus officium, etc. Haec desiderantur in Codice Rodradi. In Codice Ratoldi formula verborum singulariter effertur. In Ordine et Pontificali Romano stola induitur sub alia verborum formula. In eodem Ordine Romano sequitur traditio lib. Evangeliorum sub hac forma: Accipite potestatem legendi Evangelium, etc., ut in Pontificali Romano, et in Codice Tiliano.
Sed haec porrectio libri Evangeliorum cum sua forma abest ab Editis, et a Codicibus Rhemensi, Rodradi, et Ratoldi, nec habetur in concilio Carthaginensi IV, nec apud sanctum Isidorum, Amalarium, Alcuinum, et Rabanum; nec erat olim in antiquissimo Ordinario Ecclesiae Aniciensis quo utebatur Durandus in ordinum collatione, ut ipse testatur in IV sent., dist. 24, quaest. 3: Sed contra hoc argui potest quia illud in quo imprimitur character debet observari, [Col. 0488B] et probabile est quod observetur in omni Ecclesia, sed traditio libri in ordinatione diaconi non observatur in omni Ecclesia, nec antiquitus forsitan observabatur in aliqua Ecclesia. Unde secundum Ordinarium antiquissimum Ecclesiae Aniciensis, cui praefuimus, liber Evangeliorum non tradebatur diacono in ordinatione sua; sed nos volentes nos conformare caete, is Ecclesiis, posuimus de manu nostra in margine dicti Ordinarii quod liber Evangeliorum tradatur cum consueta forma verborum. Quare non videtur quod in traditione libri imprimatur character diaconatus. Et ideo alia opinio est quod character imprimitur in impositione manuum. Per quod datur intelligi quia applicatur 501 ad magnum ministerium. Et huic videtur canon concordare 23, distinctione ubi dicitur quod cum ordinatur diaconus, solus episcopus ei manum imponit, eo quod ad ministerium applicetur. Quare mihi videtur frigida responsio illorum (quae nec in mentem Durandi venit) qui dicunt Ecclesiam Aniciensem in hoc [Col. 0488C] errasse, cum manifestam videamus conformitatem hujus veteris Ordinarii praefatae Ecclesiae cum supra citatis Sacramentorum Codicibus, auctoribus, et concilio Carthag. IV. Nec obstat quod diaconi ex veteri consuetudine legant Evangelium, ut apparet ex epist. sancti Hieronymi ad Sabinianum: Evangelium Christi quasi diaconus lectitabas, non enim semper et ubique in Ecclesia fuit, ut clarum est ex his quae supra de lectoribus docuimus ex sancto Cypriano, et conc. Toletano I. Quod confirmatur ex Sozomeno lib. VII, cap. 19: Ταύτην τὴν ἱερὰν βίβλον (εὐαγγέλιον) ἀναγινώσκει ἐνθάδε μόνος ὁ Ἀρχιδιάκονος, παρὰ δὲ ἄλλοις διάκονοι. Ἐν πολλαῖς δὲ ἐκκλησίαις οἱ ἱερεῖς μόνοι, ἐν δὲ ἐπισημοις ἡμέραις Ἐπισκοποι, ὡς ἐν Κωνσταντινουπόλει κατὰ τὴν πρώτην ἡμέραν τῆς ἀναστασίμου ἑορτῆς. Id est: Sacrum hunc librum (Evangelium) legit hic (Alexandriae) solus archidiaconus, apud alios vero diaconi, in multis Ecclesiis soli sacerdotes; diebus autem solemnibus, episcopi, ut Constantinopoli prima feria Resurrectionis dominicae. [Col. 0488D] Nec dicendum est hos presbyteros et episcopos etiam diaconos fuisse. Id enim minime certum est, cum olim, praetermisso diaconio, multi episcopi et presbyteri crearentur.
Huic doctrinae lavet quod cum diaconi primum instituti sunt, nondum erant scripta Evangelia. Tandem, in concilio Toletano IV, can. 27, diaconus degradatus accipit tantum orarium et albam cum suae dignitati restituitur: Si Diaconus, inquit concilium, orarium et albam, nulla facta libri Evangeliorum men tione, recipit enim id quod prius in sua ordinatione acceperat, ut est in eodem canone, qui ita se habet: Episcopus, presbyter aut Diaconus, si a gradu suo injuste [Col. 0489A] dejectus, in secunda synodo innocens reperiatur, non potest esse quod fuerat, nisi gradus amissos recipiat coram altario de manu episcoporum; si episcopus est, orarium, annulum et baculum; si presbyter, orarium et planetam; si diaconus, orarium et albam; si subdiaconus, patenam et calicem. Sic et reliqui gradus ea in reparationem sui recipiant quae, cum ordinarentur, perceperant. Ubi haec verba: Nisi amissos gradus recipiat, non ita capienda sunt, quasi ejusmodi seu episcopus, seu presbyter, seu diaconus, seu subdiaconus, degradatus gradu suo penitus privatus sit, sed haec amissio gradus intelligitur duntaxat quoad facultatem ministrandi in tali ordine, et quoad communionem clericalem, ita ut ejusmodi dejectus non posset amplius fungi ordinis sui ministerio, nec communicare cum clericis, sed cum laicis tantum. Quare restitutio ejusmodi instrumentorum non est iterata ordinatio, sed tantum ritus quidam exterior quo significatur ejusmodi dejectum posse jam suo ministerio fungi, et communicare cum clericis; [Col. 0489B] alioqui iteranda fuisset manus impositio quae his ordinibus est essentialis (si subdiaconatum exceperis, qui per manus impositionem non confertur), quod tamen hic non apparet. In Pontificali ms. supra citato, quod Anglicanum esse creditur, exstat libri Evangeliorum traditio sub hac forma: Accipe istud volumen Evangelii; lege et intellige, et aliis trade, et tu opere adimple.
Tandem post indutam stolam in Ordine Romano, et in codice Rhemensi sic habetur: Sequitur benedictio: Domine sanctae fidei, spei, gratiae, etc. In Codice Ratoldi: Benedictio post stolas super omnes: In nomine sanctae Trinitatis, et unicae divinitatis. Alia: Domine sanctae fidei, spei, gratiae, etc. Ad consummandum diaconatus officium. Commune votum permaneat, communis Oratio prosequatur, etc.
In citato Pontificali Anglicano ms., post traditionem libri Evangeliorum diaconi manus unguntur; ita enim habetur: Consecratio manuum diaconi de [Col. 0489C] oleo atque chrismate. 502 Consecrentur manus istae, quaesumus, Domine, et sanctificentur per istam unctionem tuamque benedictionem, ut quaecunque benedixerint benedicta sint; et quaecunque sanctificaverint, sanctificata sint. Per. Et sane olim in Gallia hic mos inoleverat ut manus diaconis ungerentur; quod manifestum est ex epistola Nicolai papae I, ad Rodulphum archiepiscopum Bituricensem (Tom. III Conc. Galliae) : Praeterea sciscitaris utrum solis presbyteris, an diaconibus debeant, cum ordinantur, manus chrismatis liquore perungi. Quod non interrogasset pontificem maximum Rodulphus, nisi id moris esse in diaconorum ordinatione alicubi in Gallia compertum habuisset.
749. Presbyter cum ordinatur, etc. Ita in Editis et in manuscriptis nostris Codicibus Rhemensi, Ratoldi, Tiliano et sancti Germani a Pratis. In Ordine Romano, et in concilio Carthag. IV, can. 3, et in Pontificali ms., quod Anglicanum esse putatur, pro his verbis, super ejus caput teneant, legitur super [Col. 0489D] illius ponant caput. In Pontificali Romano haec omnia aliter in hunc modum habentur: Pontifex stans ante faldistorium cum mitra, et nulla Oratione nulloque cantu praemissis, imponit simul utramque manum super capita cujuslibet ordinandi successive, nihil dicens, idemque faciunt post eum omnes sacerdotes qui adsunt.
750. Oremus, dilectissimi, etc. Ita in Editis et in Cod. Rodradi et Ratoldi; ita etiam in Codic. Rhem. et in Ordine Romano, in quibus praemittitur allocutio ad populum in hunc modum: Quoniam, dilectissimi fratres, etc. In Pontificali Romano haec Oratio plurali numero enuntiatur.
751. Exaudi nos, quaesumus, Domine Deus noster, etc. Ita in Excusis, et in Codicibus Rhemensi, Rodradi, et Ratoldi, atque etiam in Ordine et Pontificali Romano, in quibus praemittitur, Flectamus genua, levate.
752. Consecratio. Ita in Editis et in Codice Rodradi. [Col. 0490A] In Codicibus Rhemensi et Ratoldi additur τὸ presbyteri. In Pontificali Romano haec duo vocabula desiderantur. In Ordine Romano legitur consecratio eorumdem.
753. Domine sancte, Pater omnipotens, etc. In Codice Ratoldi haec praemittuntur, Dominus vobiscum, etc. Sursum corda, etc. In Pontificali Romano his praemittitur Per omnia saecula saeculorum. In Codice Rhemensi hanc Orationem haec sequuntur: Consummatio presbyteri sit nobis, fratres, communis Oratio. Item Benedictio: Deus, sanctificationum auctor. Quae non exstant in Excusis, neque in Codice Rodradi. Habentur quidem in Codice Ratoldi, sed post unctionem manuum et capitis; in Ordine etiam Romano, sed post indutam casulam. At in Pontificali desideratur consummatio presbyteri, sit nobis, fratres, communis oratio, etc. Sed post indutam casulam dicitur: Deus sanctificationum auctor.
754. Honorum. In Editis, et in Ordine Romano, legitur τὸ bonorum, non ita recte. Vide paulo ante annotata.
[Col. 0490B] 755. Pontifices summos. Id est, episcopos. Ita enim appellati sunt episcopi. Fortunatus, lib. XI, epigr. 13:
Orarium autem est quod vulgo stolam dicimus, de quo vide Joannem Meursium in Lexico Graecobarbaro, et Isaacium Casaubonum, ad Flavium Vopiscum, in Vita Aureliani. Quod orarium sive stola detur in sua ordinatione presbyteris, patet etiam ex concilio Toletano IV, can. 27. Graecis dicitur ἐπιτραχήλιον, ut clarum est ex Theoria mystica sancti Germani patriarchae Constantinopolitani, quia circum collum [Col. 0490D] componitur.
756. Hic vestis et casulam. Benedictio Patris, et Filii, etc. Ita in Editis, et in Codice Rhemensi. In Ordine et Pontificali Romano habetur: Accipe vestem sacerdotalem, etc. In Codice Ratoldi legitur: Benedictio post casulas super omnes. Benedictio Dei Patris, et Filii, et Spiritus sancti, descendat super vos, et his sacerdotalibus vestibus induti, protecti et muniti esse valeatis ab omnibus impugnationibus malignorum spirituum, et sitis benedicti in nomine Domini nostri et in virtute Spiritus sancti in ordine sacerdotali, et offeratis hostias placabiles pro peccatis atque offensionibus omnipotenti Deo, cui est honor et gloria. In concilio Toletano IV, can. 27, presbytero in sua ordinatione planeta datur, quae idem est ac casula.
757. Consecrentur manus istae, etc. Ita in Editis, et in Cod. Rhemensi. In Codice Ratoldi legitur Consecrentur manus istae, quaesumus, Domine, de oleo [Col. 0491A] sancto, et de chrismate sancto, etc. In Codice Tiliano, Ordine et Pontificali Romano, sic habetur: Consecrare, et sanctificare digneris, Domine, manus istas. In Codice Rodradi haec manuum unctio desideratur. De unctione manuum presbyteri in ejus ordinatione haec reperire est apud Burchardum, lib. II, cap. 55, ex dictis sancti Augustini loquentis ad presbyteros: Unde oportet vos semper memores esse tantae dignitatis, memores vestrae consecrationis, memores sacrae, quam in manibus suscepistis, unctionis; ut nec ab eadem degeneretis, ne manus sacro unguine delibutas peccando polluatis. Apud Amalarium lib. I de Offic. Eccl., cap. 13: Hunc morem tenent episcopi nostri, manus presbyterorum ungunt de oleo. Illius mentio fit in epistola Nicolai papae I, ad Rodulphum Bituricensem archiepiscopum, in qua dicit eam non esse in Ecclesia Romana usitatam, dubitatque an ullibi fuerit aliquando; quod miror propter auctoritates supra citatas, et quosdam ex Codicibus nostris mss., qui usum Romanum sequuntur, ipso Nicolao papa antiquioribus, [Col. 0491B] tum maxime quia remittit ipsum Rodulphum ad epistolam Innocentii I, scriptam ad Decentium Eugubinum, in qua de hac re, ut de Ordinationibus, ne γρὺ quidem, quarum tamen Nicolaus mentionem facit.
Haec autem manuum unctio fiebat in modum crucis, ut planum est ex Ordine Romano: Expleta autem Oratione accipiens oleum sanctum, faciat crucem super ambas manus, etc. Haec unctio aliter fit in Pontificali Romano. In Codice Ratoldi additur unctio capitis sub hoc titulo, et formula: UNGATUR CAPUT. Ungatur caput tuum et consecretur coelesti benedictione in ordine sacerdotali, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, amen. Pax tibi. Idem videre est in Pontificali ms. quod servatur in secretario ecclesiae Rothomagensis, putaturque 504 esse Anglicanum: CONSECRATIO CAPITIS CUM OLEO. Ungatur et consecretur caput tuum coelesti Benedictione in ordine sacerdotali, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, amen. Pax tibi, R\ Et cum Spiritu tuo. Quae quidem unctio capitis cum [Col. 0491C] sua formula non exstat in Editis, neque in aliis Codicibus nostris mss. neque in Ordine et Pontificali Romano.
Sequitur in Codice Ratoldi: ITEM BENEDICIT MANUS SACERDOTUM. Benedic, Domine, has manus, et sanctifica sacerdotem ill. ad consecrandas Hostias quae pro delictis atque negligentiis populi offeruntur, et ad caetera benedicenda, quae ad usus populi necessaria sunt; et praesta, quaesumus, ut quaecunque benedixerint benedicantur, et quaecunque sacraverint sacrentur, Salvator. Tandem in Pontificali Romano sequitur traditio patenae cum Hostia superposita, et calicis cum vino et aqua sub hac verborum forma: Accipe potestatem offerre sacrificium Deo, tam pro vivis quam pro defunctis, in nomine Domini.
In Ordinibus mss. sancti Germani a Pratis, et Tiliano, et in Ordine Romano exstat ejusmodi instrumentorum traditio cum sua forma, quae tamen ibi pluraliter effertur: Accipite potestatem, etc., nec in eis ulla fit aquae mentio. Sed haec traditio cum sua [Col. 0491D] forma deest in Sacramentariis excusis, ut in Codicibus mss. Rhemensi, Rodradi, sancti Eligii, et Ratoldi, atque etiam in Pontificali ms. quod putatur esse Anglicanum. Non habetur etiam in concilio Carthag. IV, toties citato, nec in concilio Toletano IV, can. 27, neque ulli antiqui Patres mentionem aliquando fecerunt; non sanctus Isidorus, non Amalarius; non Rabanus, non Constitutiones apostolicae, lib. VIII, cap. 16 et sqq., non omnium antiquissimus Dionysius magnus, qui de sacris ordinibus dedita opera, et ex professo tractavere; nihilque simile in sacris Scripturis repereris; neque Christus, in suprema illa coena apostolos instituens sacerdotes, illis ejusmodi porrexit instrumenta; neque tum tradidit eis panem et vinum, sed corpus suum et sanguinem sub speciebus panis et vini. His consentit Ecclesia Orientalis, seu Graeca, quae ejusmodi instrumentorum traditione in presbyterorum ordinatione non utitur, [Col. 0492A] ut palam est ex eorum Euchologio, quod infra sumus producturi; nec tamen Ecclesia Romana unquam eorum ordinationem improbavit, quae permittit ut apud nos Graeci presbyteri Missas faciant, nobis eas audientibus, quemadmodum etiam in eorum regione facimus, illis celebrantibus; quod esset intolerabilis idololatria, si non essent vere ordinati. Neque in concilio Florentino, in quo Graeci cum Ecclesia Romana sunt reconciliati, unquam de eorum ordinationibus dubitatum est; neque in unione Armenorum, cum ipsis Armenis Eugenius IV tradidit ritum Ecclesiae Romanae in ordinationibus observandum, pristinas eorum ordinationes irritavit; neque Clemens VIII Russorum episcopos, presbyteros et diaconos, qui ritum Graecorum servabant etiam in suis ordinationibus, cum eos in gratiam Ecclesiae Romanae recepit, iterum ordinari censuit. Itaque dicendum est materiam essentialem diaconatus, presbyteratus et episcopatus in manus impositione sitam esse.
Nihil aliud sonat Scriptura Actorum VI, in septem [Col. 0492B] diaconorum ordinatione: Orantes imposuerunt eis manus. I Tim. IV: Noli negligere gratiam quae in te est, quae data est tibi per prophetiam cum impositione manuum presbyterii. Et cap. V: Manus cito nemini imposueris. II Tim. I: Propter quam causam admoneo te ut resuscites gratiam Dei, quae est in te per impositionem manuum mearum. Confirmatur auctoritate Dionysii magni, cap. 5 Hierar. eccl., qui ex professo agens de praefatis tribus ordinibus, nihil praeter manuum impositionem ad eorum materiem requirit.
Hoc patet etiam ex sancto Hieronymo, cap. LVIII Isaiae: Ordinatio non solum ad imprecationem vocis, sed etiam ad impositionem impletur manuum; divo Ambrosio, lib. de Dignitate sacerdotali, cap. 5: Homo imponit manum, Deus largitur gratiam: sacerdos imponit supplicem 505 dexteram, Deus benedicit potenti dextera; concil. Hispalensi II, can. 5: Quinto judicio ad agnitionem nostri examinis Agabiensis diaconi relatu deductum est de quibusdam ipsius Ecclesiae clericis, [Col. 0492C] quorum dum unus ad presbyterium, duo ad levitarum ministerium sacrarentur, episcopus eorum, oculorum dolore detentus, fertur manum suam super eos tantum posuisse, et presbyter quidam illis contra ecclesiasticum ordinem benedictionem dedisse. Quae ordinationes a concilio irritantur, quia benedictio fuerat a presbytero pronuntiata. Quod etiam liquet ex Synesio, epist. 66: Ὑπὸ τῶν ἐκείνου χειρῶυ ἐπίσκοπος ἀνεδείχθη τῆς Βιθυνῶν Βασινοπόλεως, id est, illius manibus episcopus Basinopolis in Bithynia consecratus est. Et epist. 76: Καὶ ὧν τῇ θατέρου χειρὶ πρεσβύτερος ἀπεδέδεχθο, id est, quorum alterius manu presbyter sacratus fuerat.
Multos alios praetermitto, brevitatis causa. Non tamen multus et nimius ero, si auctoritatem recentioris scriptoris viri gravissimi et doctissimi Mariani Victorii, episcopi Amerini, protulero, qui ad epistolam sancti Epiphanii, quae exstat inter epistolas sancti Hieronymi, tom. II, sic ait: Ordinatio autem fiebat cum Oratione et manus impositione, quemadmodum [Col. 0492D] nunc Ecclesia utitur, etc.
Hic igitur vides ordinationem ad manuum impositionem impleri, et ad eamdem Spiritus sancti gratiam conferri; ac proinde efficitur manuum impositionem non esse ordinationi accidentariam, nec esse solam dispositionem ad gratiam, ut quidam volunt. Praeterea non est credibile concilia et Patres tantum de his quae sunt ordinationi contingentia locutos fuisse, de his vero quae sunt illi essentialia tacuisse, praesertim concilium Carthaginense IV, quod enucleatius omnia quae ad ordinum materiem spectant describit.
Nec valet id quod quidam respondent, concilium non omnia posuisse, quia librum Pontificalem non scribebat. Nam etsi concilium librum Pontificalem non scriberet, non erat tamen adeo difficile ac taediosum traditionem instrumentorum in trium illorum ordinum hierarchicorum explanatione annotare, [Col. 0493A] cum id una aut altera linea fieri potuisset, ut in inferioribus ordinibus factum fuerat. Praeterea libri Sacramentorum a nobis producti erant libri Pontificales, quibus utebantur pontifices in ordinum collatione, ergo in illis omnes essentiales materiae assignantur; at nihil aliud continent quam concilium Carthaginense IV. Igitur in ipso concilio omnes ordinum materiae essentiales continentur. Cum autem concilium in hac parte mire conveniat cum sacra Scriptura, aliis antiquis conciliis, Patribus ac libris Sacramentorum, necessario concluditur illud quoad materiae essentialis assignationem in tribus illis ordinibus nihil praetermisisse. Deinde si concilium materias essentiales inferiorum ordinum tam diligenter assignavit, cur idem in aliis ordinibus quae sunt gravioris ponderis et momenti non praestiterit? Si dicas ideo praetermissas fuisse, quia vulgares et notae sunt, idem etiam de materiis inferiorum ordinum, quae sunt aeque vulgares ac notae, dicendum erit.
Tandem haec doctrina manifeste colligitur ex eodem [Col. 0493B] concilio, can. 5, ubi agens de ordinatione subdiaconi sic ait: Subdiaconus cum ordinatur, quia manus impositionem non accipit, patenam de manu episcopi accipiat vacuam, et calicem vacuum, etc. Si igitur traduntur instrumenta subdiacono, quia non ei manus imponuntur, recte sequitur tribus illis superioribus ordinibus non esse necessariam instrumentorum traditionem, quia manus illis imponuntur, ac proinde nihil de materia illis essentiali a concilio fuisse praetermissum. Quare quemadmodum inferiores ordines sola instrumentorum porrectione sine manuum impositione, sic tres illi superiores sola manuum impositione sine instrumentorum traditione perfici possunt, et par utrobique ratio a contrario.
His accedit auctoritas Facultatis theologicae Parisiensis aliarum facile principis, in cujus thesibus publicis haec doctrina vulgo defenditur, ut in quadam thesi 7 Junii, anno 1633, quam profert reverendissimus [Col. 0493C] ac doctissimus 506 Pater Jacobus Sirmondus, cap. 8 Antirrhetici, cui inditum est: Quibus ordinibus impositio est manuum, his solam sufficere ad valorem firmitatemque sacramenti. In thesibus Jacobi de Montrouge Parisini baccalaurei Navarrici, Ecclesiae Andegavensis canonici, ordinarii reginae eleemosynarii, die 19 Januarii, anno 1639, pro majore ordinaria in scholis theologorum regiae Navarrae, praeside S. M. N. Alberto de Saint-Gilles doctore Parisiensi, apud Carmelitas theologiae professore, dedicatis illustrissimo viro Augustino Potier Bellovacensium praesuli, et magno reginae eleemosynario, in quarum octava positione haec habentur: In ordinatione ministrorum reperitur symbolum seu ritus externus, scilicet manus impositio, quae in episcopis, presbyteris et diaconis, ut essentialis designatur; caetera ad integritatem materiae duntaxat spectant. In thesibus Renati Robeville baccalaurei theologi, et rectoris Universitatis studiorum, 21 Junii, eodem anno, in exterioribus Sorbonae scholis, pro majore ordinaria praeside [Col. 0493D] S. M. N. Jacobo Charton doctore theologo, et socio Sorbonico, Ecclesiae Parisiensis canonico, et Paenitentiario presbytero, dedicatis illustrissimo viro Domino Petro Seguier Franciae cancellario, in quarum octava positione haec videre licet: Impositio manuum essentialis materia, librorum aut vasorum porrectio accessoria. In thesibus Joannis Helyes Bajocensis baccalaurei Navarrici, pro majore ordinaria, in aula regiae Navarrae, 13 mensis Octobris, eodem anno, praeside S. M. N. Joanne Nicolai apud praedicatores theologiae professore, dedicatis illustrissimo viro domino Henrico Ludovico Habert de Montmort marchioni, comiti, etc., in quarum ultima positione haec scripta sunt: In episcopis, presbyteris et diaconis integrans materia instrumentorum porrectio, essentialis manus impositio. In thesibus Michaelis de Beauharnois Aurelianensis, baccalaurei Sorbonici, 10 Decembris, anno 1639, pro minore ordinaria, in exterioribus [Col. 0494A] Sorbonae scholis, praeside S. M. N. Jacobo Pereyret doctore theologo, et professore Navarrico, dedicatis sanctae memoriae Roberto de Sorbona, in quarum quinta positione haec continentur: Populus omnis Christianus ita est gens sancta et regale sacerdotium, ut non tamen quilibet fidelis offerendi sacrificii habeat potestatem, sed qui divina vocatione consecratus est in presbyterum per episcopalem manuum impositionem, quam hierarchicorum ordinum essentialem arbitror materiam. In thesibus Antonii Arnaud Parisini, baccalaurei Sorbonici, Ecclesiae Virodunensis canonici, pro majore ordinaria, die 13 Januarii, anno 1640, in scholis Sorbonicis, praeside S. M. N. Juliano Joubert, apud praedicatores Parisienses theologiae professore, dedicatis verum Israelem vero de coelo pane pascenti, in quibus haec reperire est positione tertia: Essentialis ad diaconatum, caeterosque superiores ordines materia manus impositio esse videtur. Plures alias ejusmodi theses producere possem; sed ne sim nimius, supersedeo.
[Col. 0494B] Nec est quod quis nobis opponat Bullam Eugenii IV, in qua videtur materiam diaconatus et presbyteratus in traditione instrumentorum constituere, siquidem explicanda est de materia accessoria, vel de integrante, ut aliis placet. Nonnulli dicunt materias fuisse dilatatas. Si vero pontifex nullam facit mentionem impositionis manuum, id factum est quia jam erat in usu apud Armenos, quibus peculiarem Ecclesiae Romanae ritum tradere volebat. Plura vide apud Petrum Arcudium, lib. VI de Sacramento ordinis, cujus opus Romae approbatum est auctoritate Pauli V, pontificis maximi.
His autem ita constitutis, quid sit manus, seu manuum impositio (quandoquidem de illa controvertitur) quaerendum est. Manus impositio est positio manus super caput alicujus; id palam est ex sancto Dionysio, cap. 5 eccl. Hierar.: Ἐπὶ κεφαλῆς ἔχει τὰ θεοπαράδοτα λόγια καὶ τὴν ἱεραρχικὴν χεῖρα, id est, super caput habet divinitus tradita oracula, id est Evangelium, [Col. 0494C] et manum pontificis; et paulo post de presbyteri ordinatione: Sacerdos, flexis genibus ante divinum altare, ἐπὶ κεφαλῆς ἔχει τὴν ἱεραρχικὴν δεξιὰν, id est, 507 pontificis dexteram super caput habet; et similiter de ordinatione diaconi scripsit: Minister uno poplite flexo ante divinum altare, ἐπὶ κεφαλῆς ἔσχε τὴν τοῦ τελοῦντος αὐτὸν ἱεράρχου δεξιὰν, id est, dexteram illius qui eum initiat super caput habet. Consentiunt apostolicae Constitutiones, lib. VIII, cap. 16 et sequentibus, ubi dicitur, τὴν χεῖρα ἐπὶ τῆς κεφαλῆς ἐπιτίθει αὐτὸς, id est, manum super caput ipse impone. Clarum est etiam can. 3 concilii Carth. IV, de Ordinatione presbyteri: Episcopo eum benedicente, et manum super caput ejus tenente; et can. 4: Solus episcopus qui eum benedicit manum super caput illius ponat. Idem patet ex Sacramentariis editis, et mss. sancti Eligii, Ratoldi, Rhemensi, ex Ordinibus mss. Tiliano, et sancti Germani a Pratis, et ex Ordine et Pontificali Romano, in quibus omnibus nulla est [Col. 0494D] manus impositio, nisi manus ponatur super caput. Id etiam planum est ex his Metaphrastae verbis, cum agit de sancto Joannis Chrysostomi in presbyterum creatione: Ut autem accesserunt ad sacrum altare, et ipse, ut lex est, ὕπεσχε τῷ ἱεράρχῃ τὴν κεφαλὴν, τούτου δὲ χεῖρες ἐπετίθεντο, id est, pontifici caput submisisset, illius vero manus impositae fuissent. Id suadet versio Syra Actorum VI, in qua legitur, posuerunt super eos manus, cum in Vulgata interpretatione juxta textum Graecum legatur, imposuerunt eis manus (Lib. VI, de Sacramento ordinis, cap. 7) .
Quae cum ita sint, Petrus Arcudius nobis venit refutandus, qui scribit ipsam instrumentorum porrectionem esse manuum impositionem, quia pontifex eo ipso quod tradat instrumenta, manum imponit; et imprimi characterem, non tam propter instrumenta quam propter actionem et porrectionem ipsius pontificis, quam manuum impositionem appellat. Quod si verum est, dicendum erit baptismum conferri per [Col. 0495A] manus impositionem; nam is qui baptizat seu mersione, seu aquae infusione juxta sensum Arcudii, manum imponat necesse est. Idem etiam de extrema unctione fatendum erit; nam qui ungit corpus, manum imponit, cum tamen hactenus haec duo sacramenta per manus impositionem conferri scripserit nemo. Nec valet objectio de confirmatione; etenim hoc sacramentum manuum impositionem distinctam habet ab unctione, ut supra dictum est. Praeterea ex ejusmodi explicatione impositionis manuum sequitur optime inferiores ordines in manuum impositione consistere; cum enim porrigit episcopus calicem et patenam subdiacono, librum exorcistae et lectori, ostiario claves, aeque illis manus imponit ac presbytero, cum ei offert instrumenta tangenda, quod tamen sine controversia veritati minime consentaneum est. Hoc enim adversatur concilio Carthaginensi IV, Ordini et Pontificali Romano, et antiquis Sacramentorum libris, in quibus manifesta inter traditionem instrumentorum et manuum [Col. 0495B] impositionem apparet differentia, et haec ad superiores ordines, illa ad inferiores spectat. Imo ejusmodi doctrina a communi sensu et usu loquendi abhorret; nam sequeretur eum qui porrigit pomum puero aut panem pauperi, illis imponere manum, quod tamen hactenus est inauditum.
Nec obest illud quod opponitur ex Marc. VII, cum Christus quibusdam rogantibus ut imponeret manus lunatico, linguam et aures tetigit. Non enim inde sequitur ejusmodi contactum esse manus impositionem, qualem hic requirimus; etsi enim illi Christum rogarent ut pro more suo manum aegroto imponeret, non tamen ille tenebatur hanc inire viam et rationem, nec eorum erat illi hanc legem imponere, qui mysterii cujusdam gratia alia quam illi putabant ratione uti voluit in hujus curatione lunatici, ac proinde non inde efficitur contactum linguae et aurium esse manus impositionem.
His ita perfectis, breviter agendum est in eos qui [Col. 0495C] dicunt manuum impositionem esse meram electionem, quae fiebat per manus elationem, vel extensionem, non vero esse aliquem consecrandi ritum, quam ideo veteres appellabant χειροτονίαν, id est, electionem, et χειροτονεῖν. Fateor quidem in instrumentis ethnicalium scripturarum ista vocabula significare electionem, et eligere aliquem, in magistratum videlicet; et ita interdum usurpari a conciliis 508 et sanctis Patribus, cum agunt de electione episcoporum, sed non semper. Nam χειροτονεῖν, Actorum XIV, est constituere episcopum solemni ritu impositione manus: Χειροτονήσαντες δὲ αὐτοὺς πρεσβυτέρους κατ` Ἐκκλησίαν προσευξάμενοι μετὰ νηστειῶν. Quod confirmatur Act. VI: Καὶ προσευξάμενοι ἐπέθηκαν αὐτοῖς τὰς χεῖρας, et orantes imposuerunt eis manus. Hic enim locus priorem explicat; nam ἐπιτιθέναι τὰς χεῖρας, id est, manus imponere, nullo modo significat extendere manus, sive eligere, ut infra docebimus.
Confirmatur ex primo canone apostolorum: Ἐπίσκοπος χειροτονείσθω ὑπὸ Ἐπισκόπων δυὸ ἢ τριῶν, id est, episcopus ordinetur a duobus episcopis vel tribus. Atque pleni sunt sanctorum libri, eligi episcopum olim solitum a clero et populo, a tribus vero episcopis consecrari; et can. 2, πρεσβύτερος ὑπὸ ἑνὸς ἐπισκόπου χειροτονείσθω, id est, presbyter ab uno episcopo ordinetur; et can. 4 concil. Nicaeni; epist. 67 Synesii, ubi agitur de Siderio episcopo Palaebiscae non legitime creato a Philone Cyrenensi episcopo, quia non fuerat Alexandriae ordinatus, nec a tribus episcopis, καὶ εἶ τὸ σύνθημα τῆς χειροτονίας ἐκεῖθεν ἐδίδοτο, id est, etsi illic esset ordinandi facta potestas. Ubi χειροτονία, non sumitur pro electione, quae supponitur facta, cum petitur ab Alexandrino patriarcha facultas ordinandi, sine cujus licentia id fieri non poterat, ut constat ex canone 6 concilii Nicaeni. Quod clarum est etiam ex epist. 76; nam cum Antonius quidam presbyter omnium episcoporum et [Col. 0496A] populi, qui convenerant, ut Olbiatis vici episcopum eligerent, suffragia tulisset, scribit Synesius Theophilo, ἑνὸς οὖν ἔτι δεῖ, τοῦ κυριωτάτου μέντοι τῆς ἱερᾶς σου χειρὸς, id est, unum igitur id opus est, sacra tua scilicet manus. Haec differentia videtur etiam apud Sozomenum, lib. VIII Hist. eccl., cap. 19, ubi, episcopo civitatis exiguae Geras defuncto, cives suffragiis suis decreverunt Nilammonem civitati suae praeficere episcopum: qui cum nervis omnibus obniteretur, accedens ad eum patriarcha Theophilus rogatus a civibus, συνεβούλευσε καταδέχεσθαι παρ` αὐτοῦ χειροτονίαν, id est, hortatur ut ordinationem a se acciperet. En electio civium et χειροτονία distinctae: quae aliter dicitur χειροθεσία, id est, impositio manus, et ἐπίθεσις τῶν χειρῶν, id est, impositio manuum, II Tim. I, et manus imponere ἐπιτιθέναι τὰς χεῖρας, Act. VI. Nec dicendum ista significare electionem, et eligere; nam citato loco Actuum eligere et manus imponere distinguuntur: Et elegerunt Stephanum [Col. 0496B] virum plenum fide et Spiritu sancto, etc. Hos statuerunt ante conspectum apostolorum, et imposuerunt eis manus. Ubi primo vides electionem, deinde ordinationem per manuum impositionem. Sed de impositione manuum satis.
In Pontificali Romano haec quae praecedunt prolationem horum verborum: Accipe potestatem offerre sacrificium Deo, etc., notanda veniunt: Pontifex manus lavat et tergit; tum tradit cuilibet successive calicem cum vino et aqua, et patenam superpositam cum Hostia, et ipsi illa accipiunt inter indices et medios digitos, et cuppam calicis et patenam simul tangunt, pontifice singulis dicente, etc. Ita in veteri Editione Parisiensi anni 1520 legitur, et recte; nam hoc pronomen illa ad ea quae tangenda sunt seu mediate, seu immediate, refertur. Quod si legas illam, ut in quibusdam recentioribus et apud Cataldum in Caeremoniali episcoporum legitur, non video horum verborum sensum, cum non possit ad solum nomen Hostiam referri. Sensus est enim ut omnia quae offeruntur [Col. 0496C] accipiantur; et postea modus acceptationis declaratur, nempe inter indices, et medios digitos, ita ut cuppa calicis et patena simul tangantur. Quae cum ita sint, non illi audiendi qui dicunt Hostiae seu panis contactum esse de praecepto in Pontificali, cum nihil tale in illo appareat; et multo minus ii qui scribunt contactum panis esse de necessitate sacramenti, ita ut qui panem non tetigerit sit rursum ordinandus. Nam moraliter loquendo ille acceptare dicitur qui instrumenta, seu vasa, in quibus sunt ea quae offeruntur accipit, seu tangit, ut ille vere oblata poma acceptat, qui canistrum aut vas in quo sunt accipit sine pomorum contactu; hancque sententiam 509 multi graves auctores sequuntur, praetermissis illis qui instrumentorum seu vasorum contactum non esse de necessitate sacramenti asserunt, inter quos Albertus Magnus mss., in IV sent., pag. 313, col. 3, bibliothecae monasterii sancti Victoris Parisiis, in responsione ad 3: Dicitur quod non exigitur nisi porrectio, et tactus est de bene esse, quia in hoc sacramento [Col. 0496D] est forma significans traductionem potestatis, et hoc significatur in porrectione tota, non expresse dissentiente eo cui porrigitur. Intelligitur enim accepisse, quando non dissensisse se ostendit, quando ad acceptandum est praesentatus.
Tandem in eodem Pontificali Romano expleta communione, etc., denuo pontifex imponit manus super capita singulorum dicens: Accipe Spiritum sanctum; quorum remiseris peccata, etc. Qui ritus cum sua forma non exstat in concilio Carthaginensi IV, neque in nostris Sacramentariis tam editis quam mss., neque in Codice Tiliano, neque in Pontificali ms. quod Anglicanum esse putatur, neque in Ordine ms. sancti Germani a Pratis, quae postea tamen addita sunt in hujus Codicis margine, sed alia manu. Nec etiam reperire est apud sanctum Isidorum, Amalarium et Rabanum, nec in Ord. Rom.
Tandem in Cod. Ratoldi post manuum Benedictionem [Col. 0497A] sequitur: Consummatio presbyterorum. Sit nobis communis Oratio, fratres, ut hi qui in adjutorium et utilitatem vostrae salutis eliguntur, etc. Deinde. ITEM ALIA: Sanctificationum omnium auctor, cujus vera consecratio, cujus plena Benedictio est, tu, Domine, super hos famulos tuos ill. quos presbyteratus honore dedicamus, gratiam tuae Benedictionis infunde, etc. Hac completa Oratione sequitur in eodem Codice: Modo legatur Epistola, Tractus, et Evangelium, et tunc offerant omnes sacras oblatas. Ubi legendum puto sacrandas, loco sacras. Nam olim omnes panem et vinum de quibus essent communicaturi in altari offerebant. Quod patet ex eodem Codice Ratoldi in consecratione episcopi, ubi post unctionem episcopi haec sequuntur: Legatur Evangelium secundum Lucam. In illo tempore facta est contentio. Et tunc offerat panem et vinum ipse et omnes. Ubi τὸ ipse est episcopus qui ordinatur, et τὸ omnes sunt alii episcopi assistentes et caeteri clerici.
758. Episcopus cum ordinatur. In Editis ante haec [Col. 0497B] verba habetur examen seu interrogationes, eaeque secundum usum Gallorum, ut notant Codex Tilianus et Ordo Romanus, quae in concilio Carthag. IV diversae sunt. At in Sacramentariis nostris mss. nullae sunt. Episcopus, juxta interpretationem sancti Ambrosii, cap. 6 libri de Dignitate sacerdotali est superinspector, id est speculator, custos. Apud Plutarchum, in Numa, τῶν παρθένων ἱερῶν Ἐπίσκοπος, id est, sacrarum virginum custos, de summo Pontifice. Apud jurisconsultos in legem ult., ff. de munere et honore episcopi, est qui praeest pani, caeterisque rebus venalibus. Apud Athenienses praefectus et custos urbis alicujus illis subditae, ad eam missus inspiciendi gratia ea quaeque a singulis geruntur, qui a Laconibus Ἀρμοστὴς appellatur, ut docet Harpocration, meminit Julius Pollux, lib. VIII, cap. 1: ad cujus similitudinem apud nos qui in unaquaque civitate rebus divinis et sacris praeest dicitur episcopus. In Codice Ratoldi quaedam praemittuntur quae huc transferre, [Col. 0497C] quia non sunt contemnenda, mihi visum est:
« Electio quomodo a clero et a populo eligitur episcopus in propria sede cum consensu regis, archipraesulisque, omnique populo [Leg. omnisque populi ].
«Domino Francorumque meritis coaequando Pari [ Forte patri] Patrum Domino N. praesuli summo cunctus clerus omnisque populus sanctae ill. Ecclesiae multimodam in Domino optamus salutem. Igitur quoties aliqua plebs vestrae ditioni subdita a proprio fuerit viduata pastore, non aliunde nisi a vobis est implorandum auxilium, quem ad hoc divina praeordinavit Majestas, ut non solum vestros 510 specialiter pascatis filios, sed etiam rectores non habentibus et spiritali pabulo indigentibus pastores tribuatis. Quapropter ad vestrae sanctitatis paternitatem fiducialiter nostras fundimus preces, poscentes, videlicet, ut hunc ill. summae honestatis humilem vestrum famulum nobis pontificem ordinare indigemini [ Leg. dignemini]. [Col. 0497D] Cujus conversationem et mores, in quantum cognovimus, laudamus, et ad tam dignum opus idoneum testificamus. Et quandiu ad Benedictionem [ Leg. a benedictione] episcopali immunes sumus, ejus doctrina et exemplo roborati, ad viam salutis, Domino miserante, quasi perdita onus [ Leg. ovis] et inventa redituros nos credimus. Quod decretum nostris manibus roboratum ill. Ecclesiae vestrae vobis dirigere statuimus. Anno Incarnationis Domini, et episcopatus vestri, et regi ill. annorum illorum indictione tale, datarum tale.
« Oratio ab archiepiscopo dicenda post electionem super electum et super se.
«Oremus, fratres, ut Deus et Dominus noster Jesus Christus nos et electum nostrum gratia Spiritus sancti illustrare dignetur. Per.
[Col. 0498A] « Sequitur admonitio episcopi [Leg. archiepiscopi].
«Haec solita [ Leg. solida] mente et studio vigilant conserva, et tibi commissis nota facere cura, ut una nimes uno ore collaudetis Deum de suis erga vos beneficiis, cui exhibendus est honor et gloria. Per omnia.
« Promissio.
«In nomine altithroni conditoris Regis aeterni, ego N. humilis Christi famulus, licet indignus, ad episcopalem ill. Ecclesiae sedem electus ad regendam eam Deoque servatam [ Leg. servandam], suppliciter confiteor cum omnipotentis Dei auxilio, et quantam voluerit mihi gratiam superna sapientia revelare, et vitam commodare in hoc saeculo, quod ego, sancte Salvator mundi, ill. et venerando Patri archiepiscopo ill. ejusque successoribus, quem superna providet gratia, et nobis praedestinat in Patrem, devota et fideli mente semper deservire et obedire desidero, stabilemque me esse permanentem sine aliqua [Col. 0498B] dissimulatione et deceptatione omnibus diebus, quandiu spiritus erit in naribus meis, et vita comis fuerit, nunquam ad dexteram, neque ad sinistram ab illa sede ill. Ecclesiae, quae caput est [ Leg. declinabo], sed sine aliquo scrupulo diabolicae fraudis, et humili devotione, et sincera mente, illo praefato Patri ill. et successoribus ejus, quem divina gratia ad illam sanctam sedem praedestinavit episcopum, deservire et obedire omnibus viribus meis Deo omnipotenti confiteor. Et illam sanctam apostolicam fidem, quam Patres nostri digne servaverunt, cum omni humilitate et obedientia divina simul et humana sicut praedecessores mei ipsa sede sancta Ecclesiae Christi subjuncti sunt, semper servare me velle humiliter per omnia fateor. Et quod illi hic et ibi juste plebi Dei praedicaverunt, et custodiendo impleverunt, hoc praedicare et observare non cesso, favente et volente pio Domino et Salvatore nostro Jesu Christo.
« Item admonitio post promissionem.
[Col. 0498C] «Memor sis sponsionis et desponsationis ecclesiasticae, et dilectionis Domini Dei tui in die qua assecutus es hunc honorem, cave ne obliviscaris illius.
« Benedictio ad annulum episcopi.
«Creator et conservator humani generis, dator gratiae spiritalis, largitor aeternae salutis; tu, Domine, permitte tuam Benedictionem super hunc annulum, ut armata [ Leg. armatus] virtute coelestis defensionis proficiat illis [ Leg. illi] ad aeternam salutem. Per.
« Hic detur annulus in digito.
«Accipe ergo annulum discretionis, etc., ut in Ord. Rom.
511 « Benedictio baculi.
«Tu baculus nostrae et rector per saecula vitae,
[Col. 0498D] «Istum sanctifica pietatis jure bacillum,
«Quo mala sternantur, quo semper recta regantur.
«Hic detur baculus pastoralis.
«Accipe baculum sacri regiminis, etc., ut in Ordine Romano.
« Item alia datio.
«Accipe baculum pastoralis officii. Et sis in corrigendis vitiis saeviens, in ira judicium sine ira tenens; cum iratus fueris, misericordiae reminiscens. Per.
« Modo surgendi sunt, et incipiatur Introitus.
«Elegit te Dominus sibi in sacerdotem. Psalm. Exaudiat te Dominus. Ad R\. Mittat tibi. ALIA Antiph. Sicut fui cum Moyse. Psalm. Exaudiat te Dominus. Antiph. Benedixit te hodie Deus. Psalm. Deus Deorum. [Col. 0499A] ORATIO AD MISSAM IN DIE. Oremus, dilectissimi nobis, ut huic viro, etc., ut infra in Codice sancti Eligii. EPISTOLA: Charissimi, fidelis sermo, si quis episcopatum desiderat. R\. Memor sit omnis sacrificii tui. V\. Mittat tibi Dominus. R\. Immola Deo. TR. Desiderium. ALL. Disposuit. ALL. Diffusa est gratia.
« Hic ordinandus est episcopus antequam legatur Evangelium, post All., et tunc debent duo episcopi deducere illum per manus extra secretarium in praesentia archiepiscopi ante altare, et prosternens se et caeteri faciant litaniam. Finita tenentes librum Evangelii super scapulas, et archiepiscopus benedicat eum. »
Hactenus Ratoldi Codex de episcopi ordinatione, in cujus titulo apparet, olim tempore, regum in Gallia fuisse episcopos cleri et populi suffragiis electos, adhibito regis consensu, qui non raro auctoritate sua quem vellet episcopum ordinari imperabat, ita ut, illa saepius praevalente, debiles admodum essent electiones. Id passim testatur Gregorius Turonensis in [Col. 0499B] historiis Francorum, et in Vitis Patrum; atque alii Francorum historiae scriptores; tandem per concordata inter Leonem X pontificem maximum et Franciscum I Francorum regem prorsus avulsae sunt, auctoritate nominationis penes regem, et confirmationis penes pontificem remanente. In caeteris Ecclesiae Occidentalis regionibus eadem electionum libertas clero et populo salva et integra permansit, dum, excusso Romanorum imperatorum jugo, eorum reges haud imparem Francorum regibus circa electiones auctoritatem sibi vindicarunt. Apud Graecos quidem seu Orientales perseverant electiones, sed, excluso clero et populo, jus electionis ad solos comprovinciales episcopos devolutum est. Theodorus Balsamon contendit ita statutum fuisse can. 4 concilii Nicaeni primi; quae quidem sententia non mihi placet, quia canon citatus non de electione, sed manus impositione haud dubie intelligendus est; quia cum dixit constitutionem faciendam esse a comprovincialibus episcopis, statim ejusmodi constitutionem appellat [Col. 0499C] χειροτονία, id est, manus impositionem, quam vult saltem a tribus episcopis fieri, si aliis episcopis per aliquod impedimentum adesse non liceat, qui tamen per litteras consensum praebeant. Confirmatur ex canone 6 concilii Sardicensis sub Constantio imperatore post dictum Nicaenum concilium celebrati: Τὰ δὲ πλήθη συναθροισθέντα παρακαλοῖεν γίνεσθαι τὴν κατάστασιν τοῦ παρ` αὐτῶν ἐπιζητουμένου Ἐπισκόπου. Id est: Congregata autem multitudo roget ut fiat constitutio episcopi a se requisiti. Ibi enim agitur de constitutione, hoc est ordinatione episcopi jam plebis suffragiis electi; ad cujus ordinationem si quis ex episcopis comprovincialibus non convenerit, statuit concilium ut per litteras moneatur. Ubi cum κατάστασις sit ordinatio, et eodem vocabulo utatur canon concilii Nicaeni, signum est concilium Nicaenum fuisse de ordinatione locutum, non vero 512 de electione; ac proinde cleri et plebis suffragia in episcoporum electionibus ab eo non fuisse repudiata. Imo ipsum [Col. 0499D] concilium Nicaenum mentem suam explicat in epistola synodica ad sanctas Dei Ecclesias per Alexandriam, Aegyptum, Pentapolim, etc., in causa patriarchae Alexandrini adversus Meletianos: Μόνον εἶ ἄξιοι φαίνοιντο, καὶ ὁ λαὸς αἱροῖτο, etc. Id est: Tantum si digni sunt, et populus elegerit, consentiente ipsis, et confirmante episcopo catholicae Alexandriae. Id etiam palam est ex undecima concilii Chalcedonensis actione, in qua Anatolius patriarcha Constantinopolitanus, in depositione Bassiani et Stephani episcoporum, qui contra canones fuerant Ephesiorum Ecclesiae Pontifices ordinati, sic ait: Dabitur autem Ephesiorum metropoli episcopus a Deo monstratus; καὶ παρὰ πάντων τῶν μελλόντων ποιμαίνεσθαι ψηφιζὸμενος, id est, et ab omnibus qui pascendi sunt electus.
Sed et innumera propemodum ejusmodi per clerum et plebem electionis, etiam post dictum concilium Nicaenum, prostant exempla. Petrus episcopus [Col. 0500A] Alexandrinus, prius a sancto Athanasio designatus, ab omnibus, tam ecclesiasticis quam magistratibus suffragantibus, electus est, ut scribit Theodoretus, lib. IV Hist. eccles., cap. 18. Apud Synesium, epist. 76, Antonius presbyter in Olbiatis vici episcopus, non solum episcoporum qui aderant, sed etiam totius populi qui convenerat, suffragiis eligitur. Epistola ejusdem Synesii 67 nihil aliud sonat. Apud Sozomenum, lib. VIII Hist. eccles., cap. 19, Nilammon exiguae civitatis Geras a plebe episcopus electus est. Mortuo Paulino Antiochiae pontifice, Evagrius populi suffragiis illi subrogatur, ut scribit Socrates lib. V Hist. eccles., cap. 15. Timotheo Aeluro pontifice Alexandrino in exsilium acto, Timotheus alter civium Alexandrinorum calculis in ejus locum suffectus est, ut scribit Evagrius lib. II Hist. eccles., cap. 11. Sanctus Joannes Chrysostomus communibus cleri et populi votis, assentiente etiam imperatore, Constantinopolitanus episcopus electus est, ut scribit Sozomenus lib. VIII Hist. eccles., cap. 2.
[Col. 0500B] Nec obest synodi Laodicenae canon. 13, quo statuitur quod non oporteat permittere turbis ut eligant eos qui in sacerdotium alleguntur, siquidem ibi non rejiciuntur clericorum et honorabilium civium suffragia, sed eorum qui sunt ex faece plebis, qui non raro in ejusmodi comitiis tumultus et seditiones excitant.
759. Duo episcopi ponant et teneant Evangeliorum codicem super caput ejus. Ita in Editis. In concilio Carthagin. IV, can. 1, et in Codice Rhemensi legitur: Super caput et cervicem ejus. In Codice Tiliano: Super verticem ejus et inter scapulas clausum. In Ordine Romano: Super cervicem ejus, et inter scapulas clausum. In Pontificali Romano: Super cervicem et scapulas, juxta quod liber apertus esse debet.
Ritus autem imponendi libri Evangeliorum super caput Episcopi, cum ordinatur, est antiquissimus, de quo agit sanctus Dionysius, cap. 5 eccles. Hierarchiae: Ὁ ἱεράρχης ἐπί τὴν ἱεραρχικὴν τελείωσιν προσαγόμενος, ἄμφω τὼ πόδε κλίνας ἐπίπροσθεν τοῦ θυσιαστηρίου, ἐπὶ κεφαλῆς ἔχει τὰ θεοπαράδοτα λόγια καὶ τὴν ἱεραρχικὴν χεῖρα. Id est: Pontifex qui ad initiationem pontificiam accedit, utroque genu flexo ante altare, supra caput habet eloquia divina manumque pontificiam; ubi per eloquia divina facile intelligitur Evangelium, ut clarum est ex multis locis Georgii Pachymerae in paraphrasi hujus capitis. Sanctus Joannes Chrysostomus, in Oratione quae inscribitur: Quod idem sit legislator Veteris ac Novi Testamenti: Διὰ τοῦτο ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ, ἐν ταῖς χειροτονίαις τῶν ἱερέων τὸ εὐαγγέλιον τοῦ Χριστοῦ ἐπὶ κεφαλῆς τίθεται. Id est: Quocirca in Ecclesia in ordinationibus episcoporum, Evangelium Christi eorum capiti imponitur. Petrus Damiani, serm. 1 de dedicatione: Ponitur et Evangelica pagina super caput illius recumbentis, ut verbo vitae sentiat excedere rationem, et oculi ejus deficiant in eloquium Domini. Idem videre licet in concilio citato Carthag. IV, et in Sacramentariis 513 et Ordinibus supra citatis ( In ordine creationis episcopi ), atque etiam in Euchologio Graecorum: Ἀναπτύσσει τὸ εὐαγγέλιον ὁ ἀρχιερεῦς, καὶ ἐπιτίθησι τῇ κεφαλῇ καὶ τῷ τραχήλῳ τοῦ χειροτονουμένου συνεφαπτομένων τῶν ἄλλων ἀρχιερέων. Id est: Aperit Evangelium Pontifex, et imponit capiti et cervici illius qui ordinatur, aliis pontificibus simul una tangentibus.
Sed his adversatur Amalarius, lib. II de Offic. eccl., cap. 14: Dicit libellus secundum cujus ordinem celebratur ordinatio apud quosdam, ut duo episcopi teneant Evangelium super caput ejus, quod neque vetus auctoritas intimat, neque apostolica traditio, neque canonica auctoritas. Sed ista omnia ex citatis locis satis refutantur, imo ipse quamvis ejusmodi impositionem libri Evangeliorum minime probet, tamen illius mysticam interpretationem statim subjungit: Potest tamen Evangelii impositio super caput monere tenentes, aut quo Dominus idem Evangelium firmet in corde ejus deprecentur, aut ut moneant eum qui consecratur recordari se amplius esse sub jugo Evangelii quam foret. [Col. 0501A] Alias rationes refert sanctus Joannes Chrysostomus, Oratione citata, ut discat is qui ordinatur se veram Evangelii tiaram accipere, et ut discat, etsi omnium sit caput, se tamen subditum esse legibus. Aliam addit sanctus Dionysius, cap. citato, quia vis perfectiva atque scientia pontificibus divinitus conceditur, qui eam in alios sint transfusuri. Porro in omnibus nostris Sacramentariis, Ordinibus, concilio Carthaginiensi, et Euchologio supra citatis, liber Evangeliorum ab episcopis imponitur; sed apud Clementem, lib. VIII Constit., cap. 4, a diaconis; in Pontificali Romano ab uno ex capellanis.
760. Reliqui omnes episcopi. Multi episcopi ad unius ordinationem convenire solent, illi videlicet qui sunt ejusdem provinciae in qua episcopus consecratur, ut statuitur in concilio Sardicensi, can. 6, et Antioch., can. 9. Quod si omnes adesse non potuerint, a tribus saltem, caeteris per litteras consentientibus, ordinandus est, ut decernitur can. 4 concilii Nicaeni. Canon 18 concilii Toletani IV idem statuit. Canon primus [Col. 0501B] apostolorum statuit ut episcopus a duobus vel tribus ordinetur. Synesius, epist. 67, ait Siderium Palaebiscae non fuisse legitimum episcopum, quod a tribus episcopis non fuerit ordinatus. Ita in concilio Arelatensi I statuitur, can. 20. Concilium Arausicanum I, can. 21, prohibet ne episcopus a duobus episcopis ordinetur.
761. Caput ejus tangant. In Cod. Ratoldi et in Cod. qui Anglicanus esse creditur, nullus est capitis contactus, nec manus impositio. In Editis haec sequuntur: Hoc facto accipiat patenam cum oblatis, et calicem cum vino, et det ei, dicens: Accipe potestatem offerre sacrificium tam pro vivis atque defunctis. Quae cum non exstent in Codicibus nostris mss. neque in Cod. Tiliano, neque in Ordine et Pontificali Romano, videntur esse supposititia. In Cod. Rhemensi sequitur exhortatio ad populum: Servanda est, dilectissimi fratres, etc.
762. Oratio, etc. In Cod. Angl. habetur: Et nas dicant episcopi super ipsum Orationes.
[Col. 0501C] 763. Oremus, dilectissimi, etc. Ita in Editis et in Cod. Rhemensi. Abest a Codice Rodradi. In Cod. Ratoldi non habetur hoc loco, sed prima est Oratio Missae in qua sacratur episcopus, plurali numero in singularem mutato. In Ord. et Pontif. Rom. postponitur sequenti Orationi.
764. Ad utilitatem providendam electis. In Ord. et Pontif. Rom. legitur: Utilitati Ecclesiae providens. In Cod. Ratoldi: Ad utilitatem Ecclesiae provehendo. Optime quidem in Ord. et Pontif. Romano, sed diverso ab aliis sensu.
765. Adesto, Domine, supplicationibus nostris, etc. Ita in Editis, et in Codicibus Rodradi et Ratoldi et 514 Ord. Rom. In Cod. Rhemensi alia est Oratio, sed sub eodem sensu: Exaudi, Domine, supplicum preces, ut quod nostro gerendum est ministerio, tua potius virtute firmetur. Per Dom. Non exstat in Pontif. Romano.
766. Propitiare, Domine, etc. In pontificali Romano [Col. 0501D] ante hanc Orationem habentur haec verba, Accipe Spiritum sanctum; quae non sunt in Editis, neque in Codicibus nostris mss., neque in Ordine Romano, neque in Cod. Tiliano.
767. Deus honorum omnium. Ita in omnibus aliis Codicibus nostris mss. In Editis legitur Deus bonorum, etc., male; vide supra annotata. In Cod. Tiliano, et Ord. et Pontificali Rom., Deus honor omnium.
768. Deus omnium dignitatum. Ita in Editis et in Codicibus mss. Rodradi et Ratoldi. A Cod. Rhemensi τὸ Deus abest.
769. Et pontificalem gloriam non jam nobis honor commendat vestium, etc. Id testatur Fortunatus, lib. II, epigr. 10, de sancto Germano Parisiorum pontifice:
770. Quia et illa, quae tunc carnalibus blandiebantur obtutibus, ea potius quae in ipsis erant intelligenda poscebant. Ita in omnibus Codicibus toties supra citatis; in quibus arbitror τὸ quam desiderari, in hunc modum, Quia et illa quae tunc carnalibus blandiebantur obtutibus, ea potius quam quae in ipsis erant intelligenda poscebant, id est populus ille carnalis plus vestium fulgore delectabatur quam mysteriis quae hoc splendore significabantur.
771. Summi sacerdotii. Summum sacerdotium est [Col. 0502B] episcopatus, ut summus sacerdos episcopus, quemadmodum supra notatum est.
772. Ut quidquid illa velamina in fulgore auri, etc. Quod praeclare praestitit supra nominatus sanctus Germanus Parisiorum pontifex, ut de eo cecinit Fortunatus carmine supra citato:
773. Hic accipis chrisma. Haec verba desunt in Editis.
774. Coelestis unguenti flore sanctificare, etc. Ungitur pontifex in modum crucis, quemadmodum videtur in Codice Rodradi.
In aliis Codicibus nostris mss. non sunt depictae cruces, non tantum in ordinatione episcopi, sed nec etiam in aliorum graduum collatione, quae tamen olim in omnibus gradibus adhibebantur, sicut etiam hodie, ut apparet ex 515 Pontificali Romano et Euchologio Graecorum; quod manifestum est ex sancto Augustino; [Col. 0502C] sermone 181, de Tempore: Hoc enim signo crucis consecratur corpus dominicum, sanctificatur fons baptismatis, initiantur etiam presbyteri et caeteri gradus ecclesiastici. Sanctus Dionysius, cap. 5 de Hierarchia ecclesiastica id testatur de episcopo, presbytero et diacono, quandoquidem de trium horum duntaxat graduum consecratione scripsit: Ἑκάστῳ δὲ αὐτῶν ἡ σταυροειδὴς ἐνσημαίνεται πρὸς τοῦ τελοῦντος Ἱεράρχου σφραγὶς, id est, unicuique eorum signum crucis a consecrante pontifice imprimitur. Sanctus Joannes Chrysostomus, homilia 55, in Matthaeum, loquitur indifferenter: Κἂν ἀναγεννηθῆναι δέῃ, σταυρὸς παραγίνεται, κἂν τραφῆναι τὴν μυστικὴν ἐκείνην τροφὴν, κἂν χειροτονηθῆναι. Id est: Nam crux Domini adest, cum nos regenerari, cum mystico cibo ali, cum ordinari oportet.
775. Hic fundis in caput ejus. Nempe chrisma. In Codice Ratoldi legitur: Hic ponatur oleum super caput ejus. In Codice Tiliano, et in Ordine Romano habetur: Hic mittat chrisma in caput episcopi in modum crucis, [Col. 0502D] ungatur, et consecretur, etc. Haec unctio capitis in ordinatione episcopi fit ex more veteri, quem cognoscere licet ex Amalario, lib. II de Officiis, cap. 14, ubi agit de pontificis ordinatione: Additur etiam ad consecrationem ejus infusio olei super caput. Ex Optato Milevitano, lib. II adversus Parmenianum, ubi agens de schismaticis qui catholicos episcopos degradarunt, et ad poenitentiam dejecerunt, scribit: Et vocem Dei auribus non admittitis vestris, qui in CIV Psalmo sic ait: Ne tetigeritis unctos meos, neque in prophetas meos manum miseritis. Unctos autem esse reges et sacerdotes et libri Regnorum indicant, et David, in Psalmo CXXXII, sic ait: Sicut unguentum quod descendit in barbam Aaron, et tamen vos contra iisdem viribus conati estis praecepta contemnere, quibus qui Dominum timent mandata conantur implere. Docete ubi vobis mandatum est radere capita sacerdotum, cum e contrario sint tot exempla proposita fieri non debere. [Col. 0503A] Saul antequam peccaret ungi meruit, post unctionem non leviter offendit. Hoc Deus cum videret, propter oleum non tangendum, volens exemplum proponere, poenitentiam suam professus est; sic enim legitur dixisse Dominum: Paenitet me unxisse Saul in regem. Et utique potuit Deus oleum, quod dederat auferre; sed cum voluit docere non debere contingi oleum etiam in peccatore, ipse qui dederat poenitentiam gessit. Igitur Deus si, ut te doceret, quod dedit auferre non potuit per quod noluit, tu quis es qui auferas quod non dedisti? et qui parare debebas aures ad audiendum, parasti novaculam ad delinquendum. Ibi conqueritur Optatus quod schismatici sacrilegas manus capitibus episcoporum immiserint, ut auferrent sacrum oleum sive chrisma, hoc est degradarent, et de honore episcopali dejicerent, radendo capita eorum; opponens illis Dei exemplum, qui a Saule rege impio oleum quod dederat non abstulit.
Itaque ejusmodi rasura hic non est ad poenitentiam, sed ad degradationem; et quamvis demissi fuerint [Col. 0503B] catholici episcopi ad poenitentiam per schismaticos, constat etiam degradatos fuisse et honore dejectos; nam supra ait: Honore nominis sui spoliati sunt sacerdotes. Et infra: Ergo linguas vestras acuistis in gladios, quas movistis in mortes non corporum, sed honorum. Invenistis diaconos, presbyteros, episcopos; fecistis laicos. Idem docet Petrus Damiani, serm. de Dedicatione ecclesiae, agens de pontificis consecratione: Ungitur illius caput oleo laetitiae prae consortibus suis, in illius figuram qui, thalamo virginali spirituali balsamo profusius irroratus, oleum Benedictionis super filios hominum distillavit. Hinc capiendus est locus sancti Gregorii, lib. IV Comment. in lib. I Regum, cap. 5: Hac profecto unctione exprimitur quod in sancta Ecclesia nunc etiam materialiter exhibetur, quia qui in culmine ponitur sacramenta suscipit unctionis; quia vero ipsa unctio sacramentum est, is qui promovetur bene foris ungitur, si intus virtute sacramenti roboretur. Quemadmodum 516 et locus hic sancti Gregorii [Col. 0503C] Nazianzeni, Oratione in laudem magni Basilii: Νέος ἐπάνεισιν, εὐσθενὴς ἄνω βλέπων, ῥωσθεὶς ἐκ χειρὸς καὶ τῆς χρίσεως, id est, Juvenis redit, robustus sursum respiciens, confortatus ex manus impositione et unctione. Idem de hoc Simeonis Metaphrastae loco in Vita sancti Joannis Chrysostomi censendum est: Τῷ ἱερατικῷ χρίσματι τελειοῦται, καὶ τῷ τῆς Ἐκκλησίας ὕψει στηρίζεται, id est, sacro chrismate initiatur, et in excelso ecclesiae loco stabilitur; ac propterea sacerdos, id est pontifex, appellatur unctus a Paciano, epist. 3, ad Sympronianum: Vestrae plebi unde spiritus, quam non consignat unctus sacerdos?
776. Sinceritas pacis. Ab his verbis usque ad illa, tribuas ei, Domine, multa interponuntur in Codicibus Ratoldi, et Rhemensi, atque etiam in Ordine et Pontificali Romano, quae desunt in hoc Codice sancti Eligii, in Codice Rodradi, et in Editis.
777. Tribuas ei, Domine, cathedram episcopalem, etc. Hunc locum tangit Amalarius, lib. II de Officiis eccles., cap. 14: Hoc sonant verba consecrationis [Col. 0503D] ejus: Tribuas ei cathedram episcopalem ad regendam Ecclesiam tuam et plebem universam. In Codice Ratoldi hanc consecrationem altera excipit sub hoc titulo: Item alia super episcopo. Consecratio vero ita se habet: Pater sancte, omnipotens Deus, qui per Dominum nostrum Jesum Christum ab initio cuncta creasti, et postmodum in fine temporum secundum pollicitationem quam Abraham patriarcha noster acceperat Ecclesiam quoque sanctorum congregatione fundasti, etc., quae abest ab aliis Codicibus nostris mss. atque etiam ab editis, et Ordine et Pontificali Romano.
In eodem Ratoldi Codice sequitur unctio manuum de oleo et chrismate in hunc modum: Tunc debet ei manus ungere: Ungantur manus istae et sanctificentur, et in te Deo deorum ordinentur. Ungo has manus oleo sanctificato, et chrismate unctionis purificato, sicut unxit Moyses verbo oris sui manus sancti Aaron germani sui, et sicut [Col. 0504A] unxit Spiritus sanctus per suos flatus manus omnium sacerdotum, et sicut Jesus, Salvator omnium nostrorum, sanctas manus suorum apostolorum; ita ungantur manus, et sanctificentur, et consecrentur; ut in omnibus sint perfectae in nomine tuo, Pater, Filique, atque aeterne Spiritus sancte, qui es unus et summus Deus omnium vivorum et mortuorum manens in saecula saeculorum. Idem reperire est in Pontificali ms. quod Anglicanum esse creditur. Haec eadem unctio manuum habetur etiam in Codice Rhemensi, et in Ordine et Pontificali Romano, et in Codice Tiliano, sub hac verborum formula et quidem breviori, quae ita habetur in Codice Romano: Ungantur manus istae de oleo sanctificato, et chrismate sanctificationis, sicut unxit Samuel David regem et prophetam, ita ungantur et consummentur (ita in Ordine; in pontificali legitur confirmentur; in Codice Tiliano consecrentur), in nomine Dei Patris, et Filii, et Spiritus sancti (ita in Ordine Romano, et Codice Tiliano; sed in Pontificali cuique personae apponuntur cruces), facientes imaginem sanctae [Col. 0504B] crucis Salvatoris Domini nostri, qui nos a morte redemit, et ad regna coelorum perduxit. Exaudi nos, pie Pater, omnipotens, aeterne Deus, et praesta quod te rogamus et oramus. Per. In Ordine et Pontificali, et Codice Tiliano legitur: Et praesta ut quod te rogamus exoremus. In Pontificali ms. quod servatur in sacristia ecclesiae Rothomagensis et putatur esse ecclesiae Rhemensis, est etiam manuum unctio. Illius etiam meminit Guillelmus Parisiensis; sed non exstat in Codice sancti Eligii, neque in Editis, neque in Codice Rodradi. Hujus unctionis mentio fit in epistola episcoporum in synodo apud Carisiacum ad Ludovicum Germaniae regem, cap. 15: Manus enim chrismate sacro peruncta, quae de pane et vino aqua misto per Orationem et crucis signum conficit corpus et Christi sanguinis sacramentum, abominabile est (quidquid ante ordinationem fecerit) ut post ordinationem episcopatus saeculare 517 tangat ullo modo sacramentum. Idem videre est apud beatum Petrum Damiani, serm. 5, de [Col. 0504C] sancto Severo Ravennate Episcopo, ubi agit de columba in ejus ordinatione super eum volitante: Et quid aliud fuit, inquit, eamdem columbam a se exturbando, manibus tangere, nisi ecclesiasticae institutionis ordine in ipsis manibus oleum sanctae unctionis accipere? nam quod columba in sanctissimi viri caput illapsa descendit, officium manus impositionis implevit; quod autem sacris se manibus tangi permisit, ipsas manus sancti Spiritus unctione signavit. Et serm. 1 de ecclesiae Dedicatione, cum de ordinatione episcopi agit: Liniuntur et manus, ut quidquid benedixerint benedicatur, et acceptum sit divinae Majestatis aspectui.
Ad hanc unctionem allusio fit in Vita sancti Aquilini episcopi Ebroicensis apud Surium, 19 Octobris: Cujusque manibus gratia sacerdotali perunctis, etc.
Quidam olim addidere unctionem pollicis, quam videre est apud Guillelmum Parisiensem, libro de Sacramentis, capite de extrema unctione: Quemadmodum [Col. 0504D] in consecratione pontificum perfectio et plenitudo legitur, sicut in unctionibus capitis, manuum, et pollicis, pinguedo internae unctionis. Quae quidem unctio fiebat in dexterae manus pollice; ut constat ex Pontificali ms. quod servatur in sacristia ecclesiae Rothomagensis, videturque esse ecclesiae Rhemensis: Et confirmet pollicem dexterae manus dicendo cum chrismate: Deus, et Pater Domini, etc.
Porro in Pontificali quod Anglicanum esse creditur duplex est unctio capitis, prior cum oleo et chrismate, secunda post manuum unctionem cum oleo tantum: Hic mittatur oleum super caput ejus, ungatur, etc. Et in Codice Ratoldi, ubi sequitur: Tunc debet ei caput ungere: Ungatur et consecretur caput tuum coelesti Benedictione in ordine pontificali, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Pax tibi. R\. Et cum Spiritu tuo. Quae non sunt in Editis et aliis Codicibus nostris mss. Altera haec capitis unctio peculiaris est his Codicibus; quam excipit haec Oratio: [Col. 0505A] Domine Jesu Christe, tu praeelegisti apostolos tuos, ut doctrina nobis praeessent; ita etiam vice apostolorum episcopos doctrinam docere, et benedicere, et erudire digneris, ut immaculatam vitam et illaesam conservent, quatenus Spiritus sanctus septiformis veniat super eos, et super nos omnes, et virtus Altissimi sine peccato una custodiat nos, et omnis Benedictio, quae in Scripturis sanctis scripta est, super nos pariter veniat, et confirmet nos Deus Pater, et Filius et Spiritus sanctus, ut habeamus vitam aeternam in saecula saeculorum. Quae Oratio non exstat in Editis, neque in aliis Codicibus nostris mss., neque in Ordine et Pontificali Romano, neque in Codice Tiliano. In eodem Codice Ratoldi sequitur: Et tunc legatur Evangelium secundum Lucam. In illo tempore facta est contentio: Et tunc offerat panem et vinum ipse, et omnes. Offertorium: Inveni David servum meum. Memor sit Dominus. Offertorium: Gloria et honore. Et haec de ordinatione episcopi juxta ritum Latinorum, qui etiam secundum eos ordinatur in die Dominica, ut palam est ex concilio Toletano [Col. 0505B] IV, can. 18: Aut certe a tribus in sacerdotem die Dominica consecrabitur.
778. Si papa ordinandus est. Haec desunt in Editis, et in aliis Codicibus nostris mss., neque habentur in Pontificali Romano. De ritu ordinandi papae hic subjiciam quae legi in vetustissimo Ordine Romano ms. bibliothecae Corbeiensis.
«ORDINATIO ROMANI PONTIFICIS.
« Psallent secundum consuetudinem. Procedit electus de sacrario cum cerostatis septem, et venit ad confessionem. Et post litaniam ascendunt ad sedem simul episcopi, presbyteri. Tunc episcopus Albanensis dat Orationem primam; deinde episcopus Portuensis dat Orationem secundam. Postmodum adducuntur Evangelia, et aperiuntur et tenentur super caput electi a diaconibus. Tunc episcopus Ostiensis consecrat eum pontificem. Post hoc archidiaconus mittit ei pallium; deinde ascendit ad sedem, 518 et dat pacem omnibus [Col. 0505C] sacerdotibus; et dicit: Gloria in excelsis Deo. » Hactenus Codex ms. Corbeiensis.
Idem habetur in Ordine Romano edito, in quo notantur Orationes, ut in ordinatione episcopi. Ubi nota, primo, confessionem esse tabernaculum quoddam vario opere exornatum, in quo corpora sanctorum apostolorum quiescunt, de quo vocabulo vide Onufrium Panvinum, Julium Caesarem Bulengerum, in opusculis, et observationes nostras ad Concordiam regularum. Secundo, nota librum Evangeliorum non teneri ab episcopo, ut fit in ordinatione aliorum episcoporum, sed a diaconis, quemadmodum in Constitutionibus apostolorum, in ordinatione aliorum episcoporum. Observa tertio papam consecrari ab episcopo Ostiensi, ex antiquo more quo solet episcopus Ostiensis Romanum pontificem ordinare, ut testatur sanctus Augustinus in collatione tertii diei cum Donatistis cap. 16: Et quod non exspectaverit Caecilianus ut princeps a principe ordinaretur, cum aliud habeat Ecclesiae catholicae consuetudo, ut non Numidiae, [Col. 0505D] sed propinquiores episcopi episcopum Ecclesiae Carthaginis ordinent; sicut nec Romanae Ecclesiae ordinat aliquis episcopus metropolitanus, sed de proximo Ostiensis episcopus.
779. Et primatem omnium, etc. Nota praeclarum Romani pontificis elogium, cui primatus Ecclesiae universae debetur. Unde praeclare Cassiodorus, lib. XI Variarum, epist. 2: Vos enim speculatores Christiano populo praesidetis, vos Patris nomine universa diligitis. Securitas ergo plebis ad vestram respicit famam, cui divinitus est commissa custodia. Quapropter nos decet custodire aliqua, sed vos omnia. Et infra: Sedes illa toto orbe mirabilis proprios tegat affectione cultores, quae licet generalis mundo sit praestita, vobis etiam cognoscitur et localiter attributa. Omitto caetera Patrum et conciliorum elogia.
780. Et sacrificium celebrandum. Ita in Codice Ratoldi, quod etiam supra in eadem Oratione notatum [Col. 0506A] est. In Missali Romano legitur: Et ad sacrificium, etc.
781. Hanc igitur oblationem, etc. Eadem habentur in Codice Ratoldi et in Ordine Romano. In Codice Ratoldi sequitur: Benedictio episcopalis in die: Deus. qui populis indulgendo consoleris (consulis) et amore dominaris, da spiritum sapientiae quibus tradidisti regimen disciplinae. Amen, etc., ut in Ordine Romano; in quo tamen haec Benedictio in quibusdam variat. In eodem codice Ratoldi sequitur: Et tunc communicant omnes episcopi ad manus archiepiscopi. At in Ordine Romano haec notanda veniunt: Cum autem venerit ad communicandum, Dominus pontifex porrigit ei formatam, atque sacratam oblationem integram. Suscipiensque eam episcopus, ipse ex ea communicat super altare; quod vero residuum fuerit, sibi reservet denuo ad communicandum unoquoque die usque quadraginta dies expletos. Et postmodum jussus a Domino pontifice communicat populum cum caeteris episcopis. Ubi formata est diploma seu litterae archiepiscopi, quibus [Col. 0506B] ille testatur ill. episcopum a se ordinatum esse ill. Ecclesiae, quorum exemplar ibidem subjicitur: Dilectissimis fratribus et filiis, presbyteris, diaconibus, honoratis, clericis, et possessoribus, vel cunctae pleb ill. Ecclesiae, N. Nos, auxiliante Domino, archiepiscopus sanctae sedis catholicae ill. electionem vestram Deo acceptissimam comprobantes, virum venerabilem N. in primo ordine vobis consecravimus sacerdotem, etc. Meminit sanctus Pacianus; epist. 2, ad Sympronianum (et appellat epistolam agens de Novatiano): Cognosco radicem legis antiquae fontem populi antiqui reliquisse Cornelio invidentem, Novati insaniae commodatum, sine consecratione legitima episcopum factum, ideoque nec factum per epistolam eorum qui se confessores esse simularent. Quid sit formata, disces ex Marculpho, sub finem formularum, quodque 519 haec ex Ordine Romano producta proprie formata non sit. In qua tamen notandum quod in primo ordine sacerdos est episcopus, ut secundi ordinis [Col. 0506C] sacerdos est presbyter, ut clarum est ex epist 25 Sidonii, libro IV, ubi, agens de electione Joannis in episcopum Cabillonensem scribit: Post, laborum temporumque processu archidiaconus, in quo seu gradu seu ministerio multum retentus propter industriam, diu dignitate non potuit augeri, ne potestate posset absolvi. Attamen hunc jam secundi ordinis sacerdotem, etc., collegam sibi consecravere. Neque ex his verbis effici, ut quidam volunt, potest, archidiaconum esse ordinis secundi sacerdotem, ratione istorum verborum, Attamen hunc jam secundi ordinis sacerdotem, etc. Nam si ita esset, videntur esse superflua, cum Sidonius supra satis declaraverit ipsius Joannis gradum, et illud attamen satis manifestet sacerdotem secundi ordinis ab archidiacono esse distinguendum. Nam Sidonius declarans Joannis merita, dicit primo eum fuisse lectorem, et ministrum altaris pene ab infantia, postea archidiaconum, et in eo munere diu perstitisse, quod esset valde idoneus. Attamen cum jam secundi ordinis sacerdos esset, id est presbyter, [Col. 0506D] fuisse ordinatum episcopum; alioqui sensus verborum istorum minus idoneus esset. Joannes diu retentus est in ministerio archidiaconatus, attamen hic jam archidiaconus creatus est episcopus. Nostram interpretationem satis declarat hic Optati locus, l. II: Quid (commemorem) diacones in tertio, quid presbyteros in secundo sacerdotio constitutos. Ubi vides presbyterum esse in sacerdotio secundo constitutum, non vero archidiaconum, qui tantum est in tertio sacerdotio constitutus, quia diaconus est.
Tandem notandum est illud, quod dicitur episcopum ordinatum suscipere de manu pontificis sacram oblationem, de qua sit communicaturus in praesentiarum, et quadraginta dies continuos de residuo ejusdem Hostiae. Idem de sacerdotibus seu presbyteris scribit Fulbertus episcopus Carnotensis, epistola ad Finardum: Ante hos paucos dies, ut meminisse licet, mihi vespertinis horis supervenisti, et repentina inquisitione [Col. 0507A] me permovisti de Hostia quam paulo ante promotus ad sacerdotium de manu episcopi suscepisti, quae ratio sit, videlicet, usque ad quadragesimum diem, usu quotidiano consumere. Et infra: Nostri episcopi provinciales in hujusmodi ritum omnes consentiunt. Porro nostro tempore quidam inter caeteros ad sacerdotalem gradum admissus, Hostiam quoque, sicut et alii, de manu episcopi suscepit, quam in pergameno in hos usus parato involutam quotidiana celebratione solvebat, et portiunculam parvam juxta instantium dierum numerum computatam sumebat. Accidit vero ut quadam die, expletis mysteriis, dum vestimenta cum sindone altaris incautius colligeret, immemor Hostiae sacrae, diligentiam nequaquam adhibens, thesaurum coelestem infelix amitteret. Veniens ad diversorium, quaeque necessaria curat, transigitur dies in crastinum repetita celebratione. Frater ille, instante hora communicandi, turbatus nimium et consternatus, sursum deorsum cursitans, nec etiam signum aliquod invenire potuit. Et infra ritus hujus reddens rationem scribit: Nam et [Col. 0507B] episcopus, qui vices Christi tenet, sacerdotales viros in plebem subjectam missurus, sacri corporis Eucharistiam per quadragenos dies sumendam distribuit, ut dum (verbi gratia) quotidie coelestis panis alimonia reficiuntur, tempus illud in mentem habeant quo, per quadraginta dies, Dominus discipulis apparens et convescens, desideratae visionis satietate refecit. In eodem Codice Ratoldi sequitur: Et tunc communicant omnes episcopi ad manus archiepiscopi. Communio: Laetificabimur in salutari tuo, et in nomine Domini Dei nostri magnificabimur. Communio: Beatus servus. Ubi nota duas Communiones.
782. Haec nos communio, Domine, etc. In Codice Ratoldi: Plenum, quaesumus, Domine, in nobis remedium tuae miserationis operare, etc., ut in Ordine Romano. In eodem Codice Ratoldi sequitur:
520 Tunc mittendus est in cathedra, et haec dicenda Oratio.
Omnipotens Pater sanctae, Deus aeternae, tu omnem [Col. 0507C] ordinem dignatus es in coelestibus sedibus ordinare, ut ait Psalmista, Domine, in aeternum permanet Verbum tuum in coelo, angelos et archangelos suo tibi ordine mancipari; in veteris testamenti privilegio Moysen, et Aaron, et Samuel inter eos in sacerdotibus suis, qui invocant nomen ejus, patriarchas, prophetas perungui ordinasti; in novo per Filium tuum Jesum Christum apostolos sanctos suis ordinibus elegisti, primum Petrum apostolum in cathedra honoris, et Matthiam ejusdem consortis in apostolatum, atque in cathedra honoris enumerasti, et in numero sanctorum omnium apostolorum evocasti, ut Spiritus sanctus ait per prophetam, in cathedra seniorum laudent Dominum, divino nutu aeque de aliis haec illis contigerunt. Et tu, Domine, pro tua immensa misericordia in nostris temporibus da similem gratiam fratri nostro ill., ad instar sanctorum apostolorum tuorum sedentium in cathedra honoris et dignitatis, ut in conspectu Majestatis tuae dignus honore appareat. [Col. 0507D] Per eumdem. Ex his notandum est olim in usu fuisse ut episcopus consecratione perfecta in sede seu throno episcopali solemniter collocaretur, ut videre est apud Fortunatum, lib. I de Vita sancti Martini:
Pallium ita describit Innocentius III, lib. I Mysteriorum Missae, cap. 63: Pallium fit de candida lana, contextum habens desuper circulum humeros constringentem, et duas lineas sive fascias ex eodem panno ab utraque parte dependentes; quatuor autem cruces purpureas ante et retro, a dextris et a sinistris; sed a sinistris pallium est duplex, simplex a dextris; cui in tres partes conciso tres acus infiguntur (spinas vocant alii) quibus consuitur. A Graecis dicitur ὠμοφόριον ; sed non plane eadem est illius forma et pallii; neque olim in pallio cruces inerant, ut videre est in antiquissimis imaginibus sancti Gregorii, et sancti Remigii quas in hoc libro excudendas curavi. Plura de pallio vide quae scripserunt doctissimi viri Andreas du Saussey, in libro de Scriptoribus mysticis, ritu 4, libello de Pallio sacro, et Franciscus Florens Antecessor [Col. 0508B] Aurelianensis, ad titulum 8, de usu et auctoritate pallii.
783. In natali Papae. Die quo in summum totius orbis pontificatum promotus est. Solebant enim quondam summi pontifices et episcopi anniversarium ordinationis suae diem solemniter celebrare; qua de re consule Baronium in Annotationibus ad Martyrologium Romanum, 18 Januarii.
784. In die ordinationis suae. Subaudi, anniversaria; quod satis indicant haec verba Orationis super oblata: Annua festa repetentes sacerdotalis exordii. Haec autem ordinatio de episcopi, non de papae initiatione intelligenda est, ut ex hac Missa palam est. Et haec de collatione ordinum juxta normam Ecclesiae Latinae; cui subjungere non pigebit ritum Ecclesiae Graecae seu Orientalis in ordinibus conferendis, ex Graecorum 521 Euchologio, ac primum occurrit ordo qui servatur in constitutione lectoris et psalmistae, quandoquidem minores alios conferre non [Col. 0508C] solent.
Ordinandus igitur sistitur ante pontificem, si saecularis est, cum vestimento, si vero monachus, cum pallio monachico, et ter a pontifice caput ejus signo crucis signatur, et tondetur ab illo in modum crucis, dicente in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, assistentibus ad singulas invocationes acclamantibus Amen. Deinde a quodam perfecte in clerici normam tondetur, et sic rursus pontifici sistitur, et accepto phaenolio, eum induit; et ter ejus caput cruce signans, imponit ei manum, et sic orat: Domine Deus omnipotens, elige hunc servum tuum, et sanctifica eum, etc. Et post exclamationem, Amen videlicet, dat lectori librum apostolicum, et parumper legens accipit a pontifice pacem. Si vero cantor est qui ordinatur, recitat aliquid ex Psalterio. Si vero plures sunt qui ordinantur lectores, simul ordinantur, et invocatio pluraliter recitatur. Et haec de lectoris et psalmistae ordinatione.
[Col. 0508D] Sequitur ordo in creatione subdiaconi servandus. Pontifice ad portam speciosam sedente, antequam liturgiam incipiat, adducitur ad pontificem is qui subdiaconus ordinandus est, si est saecularis, cum phaenolio, id est penula, si vero monachus, cum pallio monachico. Jubet vero pontifex eum exuere penulam, et sticarium, id est strictam tunicam induere et cingere; afferri vero aquamanile et mantile. Deinde ter caput ejus cruce signans, manumque suam imponens, dicente diacono, Deum oremus, dicit pontifex hanc Orationem: Domine Deus noster, per unum et eumdem Spiritum dividens unicuique eorum quos elegisti gratias, etc. Et post responsionem Amen accipiens pontifex mantile, imponit humero sinistro illius qui ordinatur. Similiter dat ei et aquamanile; ille vero accipiens, illius manum osculatur, mittit aquam in manus ejus, et lavatur, dicens, ὅσοι πιστοὶ, τρίς. Et sic accepta Benedictione stat ante sacras [Col. 0509A] fores, etc. Si vero plures sunt ordinandi, oratio pluraliter effertur.
Sequitur ordo in diaconi creatione. Postquam dixit pontifex hanc exclamationem: Et erunt misericordiae magni Dei Salvatoris nostri Jesu Christi cum omnibus vobis. Egressi duo diaconi sanctuarium, accipiunt ordinandum diaconum stantem in solea, et introducunt eum in sanctuarium, ter sanctam mensam circumeuntes, illud canentes: Sancti martyres qui bene certastis. Deinde accedens ad pontificem, ter cruce signatur in capite, eumque discingi jubet, et tolli mantile. Deinde is qui ordinatur in sacra mensa frontem sustentat, et genu dextrum flectit, et cum archidiaconus exclamavit Attendamus, pontifex impositam habens manum capiti illius qui ordinatur, exclamat: Divina gratia semper infirma curans, imperfecta perficiens, promovet in diaconum hunc piissimum subdiaconum. Oremus igitur pro eo, ut veniat super eum gratia sanctissimi Spiritus. Et statim ter canitur Kyrie eleison, tum ab eis qui sunt intra [Col. 0509B] sanctuarium, tum ab eis qui foris sunt, et pontifex signat ter caput illius signo crucis, et diacono dicente Dominum oremus, pontifex habens manum impositam sic precatur, Domine Deus noster, in praescientia tua sancti tui Spiritus auxilium mittens, etc. Dicto Amen, archidiaconus tenui voce, ita ut audire et respondere possint praesentes diaconi, recitat haec diaconica: In pace Deum oremus pro superna pace . . . . . pro servo Dei illo, qui nunc diaconus promovetur, et pro salute illius Deum precemur, etc. Pontifex habens manum impositam precatur sic: Deus Salvator noster, qui incorrupta tua voce apostolis legem diaconatus sanxisti, etc. Et dicto Amen, imponit ordinato orarium circa humerum sinistrum dicens Dignus; et juxta consuetudinem canitur ter Dignus ab iis qui sunt in Sanctuario, et ter a cantoribus. Deinde dat ei episcopus flabellum, dicens similiter Dignus. Et eum salutant omnes diaconi; ille vero, accepto flabello, stat a latere dextro sacrae mensae, [Col. 0509C] etc. Et tempore communionis, is qui ordinatus est prior communicat, et dicit diaconica, etc.
Sequitur ordo in presbyteri ordinatione. Expleto hymno cherubico, 522 ordinandus presbyter in solea stat, et duo exeuntes diaconi accipiunt illum ex utroque latere, et deducunt eum usque ad sacras portas; ibi vero dimittunt illum diaconi, et accipiunt duo presbyteri primus et secundus, et circumeunt sacram mensam, et canunt illud: Sancti martyres, qui fortiter decertaverunt. Ubi gyros compleverunt, inclinant se coram pontifice stante ante sacram mensam in suo throno, et is qui ordinatur osculatur genu pontificis supra humerale. Deinde pontifice surgente, ei, sistitur is qui ordinatur, et ter signatur ab eo in capite, et frontem admovens sacrae mensae flectit utrumque genu. Et diacono exclamante Attendamus, statim exclamat sacerdos habens etiam dexteram manum illius capiti impositam: Divina gratia semper infirma sanans, et imperfecta perficiens, promovet illum piissimum diaconum in presbyterum. Oremus igitur [Col. 0509D] pro eo, ut veniat in eum gratia sanctissimi Spiritus; et dicunt, Kyrie eleison ter ii qui sunt intra sanctuarium, similiter et cantores. Rursus igitur ter eum signans, et manum impositam habens, dicente diacono: Dominum oremus, dicit pontifex hanc Orationem mystice: O Deus, qui es sine principio et fine, etc. Dicto Amen, protopapa tenui voce, ita ut audire possint et respondere praesentes, dicit haec diaconica: In pace Dominum oremus pro superna pace . . . . . pro servo Dei N., qui nunc presbyter ordinatur, et salute illius Deum oremus, etc. Pontifex vero habens manum impositam sic orat: O Deus magnae potentiae et investigabilis sapientiae, etc. Dicto Amen, erigit illum, et posteriorem orarii illius partem transfert ad anteriorem ex parte dextra, dicens Dignus; deinde induens eum phaenolium exclamat rursus Dignus. Et idem canunt ii qui sunt intra sanctuarium, et psaltae, et sic pontificem et presbyteros salutat; et abiens stat [Col. 0510A] inter presbyteros legens contacium. Et diaconus stat in consueto loco dicens: Impleamus Domino precationem, nostram. Sacris vero perfectis, cum dicturus est pontifex ut fiant sumentibus, accedenti ordinato pontifex ei sacrum panem porrigit, sic dicens: Accipe hoc depositum, et serva illud usque ad praesentiam Domini nostri Jesu Christi, quando abs te debet illud repetere. Accipiens vero osculatur manum pontificis, et ad locum pristinum transit; et positis super sacram mensam manibus, apud se dicit, Domine, miserere, et miserere mei, Deus. Cum vero pontifex dicturus est Sancta sanctis, ordinatus reddit sacrum panem, et primus inter caeteros presbyteros de manu pontificis communicat, et recitat Orationem quae post ambonem dici solet.
Tandem sequitur ordo servandus in creatione episcopi. Finito trisagio, ascendit pontifex ad crepidinem quae est ante sacram mensam, et is qui ordinandus est coram eo sistitur a tribus episcopis ex parte dextra. Chartophylax autem ex parte sinistra [Col. 0510B] dat ei chartam, in qua haec scripta sunt (si patriarcha ordinator est): Suffragio et approbatione sacratissimorum metropolitarum et archiepiscoporum, et episcoporum; si vero metropolita, haec: Suffragio et approbatione a Deo dilectorum episcoporum et piissimorum presbyterorum, divina gratia, quae semper infirma sanat, et imperfecta perficit, promovet N. a Deo dilectissimum presbyterum, episcopum a Deo salvatae urbis N. Precemur igitur pro illo, ut veniat in illum gratia sanctissimi Spiritus. Et ii qui sunt intra sanctuarium et extra ter canunt Kyrie eleison. Data igitur ejusmodi charta archiepiscopo, et chartophylace vel archidiacono dicente Attendamus, episcopus legit litteras audientibus circumastantibus, atque omnibus clamantibus Kyrie eleison, ut declaratum est. Aperit Evangelium episcopus, et imponit capiti et cervici illius qui ordinatur, aliis episcopis simul tangentibus. Deinde faciens tres cruces super caput illius, et habens manum ipsi impositam sic orat: Magister Christe, [Col. 0510C] Deus noster, qui nobis per gloriosissimum apostolum tuum Paulum graduum et ordinum seriem praescripsisti, etc. Et dicto Amen, dicit unus episcoporum ordinantium tenui voce, ita ut audiatur et respondeatur a congregatis episcopis, haec diaconica: In pace Dominum deprecemur, pro superna pace 523 et salute . . . . . pro servo Dei N., qui nunc promovetur episcopus, et pro salute ejus Dominum deprecemur, ut hominum amator Deus immaculatum ei et irreprehensibilem praesulatum largiatur, Dominum deprecemur, etc. Pontifex habens sic vertici illius qui ordinatur manum impositam, sic precatur: Domine Deus noster, qui, eo quod humana natura divinitatis essentiam sufferre nequeat, tua providentia simili nobiscum conditioni obnoxios magistros constituisti, etc. Dicto Amen, tollit Evangelium et ponit super sacram mensam, et sic imponit ordinato humerale dicens Dignus; similiter et clerus dicit. Deinde tunc ordinatum salutat ordinator. Et, facta solita acclamatione fausta, ascendunt simul in suos thronos; primusque [Col. 0510D] sedens is qui ordinatus est, dat pacem in apostolum, id est recitata lectione apostoli, dicit Pax tibi; primusque inter alios fit particeps corporis et sanguinis Domini, et ordinanti aliisque porrigit. Et haec de ordinationibus juxta ritum Orientialis Ecclesiae, circa quas quaedam observare operae pretium est.
In primis igitur hic notandum est quid sit phaenolium. Φαινόλης, seu φελόνης, est genus pallii, penula seu vestis exterior quae stichario, id est tunicae strictae, superinduitur, ut videre est apud Codinum: Φορῶν μὲν τὸ σύνηθες αὐτῷ στιχάριον, φορῶν δὲ ἐπ` αὐτοῦ φελόνην, id est, ferens sibi consuetam tunicellam, et super ipsam suum phaenolium. Auctor veteris Etymologici: Φαινόλης χιτὼν· οἱ δὲ παλαιοὶ ἐφεστρίδα· παρὰ τὸ φαίνεσθαι ὁλον, id est, tunica. Prisci vero dixere ephestridem, ab eo quod tota appareat. Recte quidem, quia vestis est exterior, sicut ephestris. Et paulo post, φελόνης, χιτώνιον, id est, tunicella. [Col. 0511A] Porro patriarchae phaenolium album erat; et multis sparsum crucibus, quod proinde dicebatur πολυσταύριον, a crucium multitudine. Consule Glossarium Graecobarbarum doctissimi viri Joannis Meursii.
2. Nota lectorem ordinari per manus impositionem, juxta Constitutiones apostolicas, lib. VIII, cap. 22, et septimam synodum, cap, 14, ubi improbat synodus pueros tonsuratos in ecclesia legentes, μήπω παρ` Ἐπισκόπου χειροθεσίαν λαβόντας, id est, qui nondum manus impositionem ab episcopo acceperunt.
3. Nota hypodiaconum etiam ordinari per manus impositionem; quod videre est etiam in Constitutionibus apostolicis, lib. VIII, cap. 21.
4. Notandum est subdiaconum, accepta Benedictione, statim ante sacras fores stare, quoniam earum custodia quae olim diaconis apud Graecos committebatur, ut notum est ex sancto Dionysio, cap. 5 eccl. Hierarchiae, modo creditur subdiaconis, quod etiam [Col. 0511B] aetate sancti Maximi usitatum erat, ut ex illius ad sanctum Dionysium scholiis manifestum est: Σημείωσαι, ὅτι οἱ Διάκονοι τότε τὰς θύρας εἶχον, νῦν δὲ οἱ ὑποδιάκονοι. Id est: Nota tum diaconos fores custodisse, nunc vero id subdiaconos praestare. Sacrae fores hic sunt fores cancellorum sacrarii, ut colligere est ex ordinatione presbyteri.
5. Nota diaconum in sua ordinatione genu dextrum flectere, juxta sanctum Dionysium, cap. 5 eccl. Hierarchiae, sed utrum flecti debeat, ibi non exprimitur.
6. Notandum diaconica esse quosdam versus, quos preces vocamus, quae a diaconis decantantur; qui et εἶρηνικὰ, id est, pacifica dicuntur. Liturgia praesanctificatorum: Postquam dictum est illud, ut et ipsi, λέγονται καὶ ταῦτα τὰ διακονικὰ, ἤγουν εἶρηνικὰ, id est, dicuntur et haec diaconica, id est, pacifica. Pacifica autem a diaconis dici solita palam est ex sancti Joann. Chrysostomi liturgia. Infra in ordinatione [Col. 0511C] episcopi dicuntur diaconica ab episcopis, quia illa spectant ad ordinationem episcopi.
7. Observandum est hanc vocem, dignus, etiam proclamari in imperatoris coronatione apud Codinum, in lib. de offic. Aulae.
8. Flabellum diacono porrigitur, quia apud Graecos dum sacra mysteria celebrantur, diaconi super eis movent flabella ex plumis concinnata, in symbolum sex alarum sanctorum seraphim. Jobius, lib. V, cap. 25: 524 Addit insuper cum corpus dominicum in sacra mensu propositum est, ideo qui ab utroque latere sacris operantibus astant, ῥιπίδας πτερῶν πεποιημένας τοῖς προκειμένοις φρικτοῖς ἐπικινεῖν, etc., id est, super proposita tremenda mysteria movere flabella ex pennis, in symbolum sex alatorum, ne sinant initiatos rebus visis immorari (In Bibliotheca Photii, n. 222) . Sanctus Germanus Constantinop., in Theoria mystica: Ριπίδες εἶς τύπον εἶσὶ τῶν χερουβὶμ, id est, flabella vero sunt in typum cherubim; et infra: Τὰ δὲ ῥιπίδια καὶ οἱ διάκονοι ἐμφαίνουσι τὰ ἑξαπτέρυγα Σεραφὶμ, etc., id est, flabella vero et diaconi significant sex alas gestantia seraphim, et multi oculorum cherubim effigiem. Joannes Moschus, capite 96, agens de pueris pastoribus vici cujusdam, qui Thorax dicitur, circa partes Apameae in secunda Syria, divinorum mysteriorum celebrationem imitantibus: Assistuntque, unus quidem, qui fungebatur officio presbyteri, medius; duo vero alii hinc et hinc veluti diaconi. Et ille quidem sanctae oblationis verba dicebat, οἱ δὲ τοῖς φακιολίοις ἐῤῥίπιζον, id est, illi vero fasciolis, tanquam flabellis auram faciebant. Et supra, cap. 150, agens de quodam episcopo celebrante divina mysteria coram sancto Agapeto Romano pontifice: Πλὴν τὸν διάκονον τὸν κατέχοντα τὸ ῥιπίδιον, etc., id est, sed diaconum qui tenet flabellum remove ab altari. Ubi nota hujus flabelli usum aliquando Romae fuisse. Vita sancti Epiphanii, apud Metaphrastem: Πρῶτον ἐπέχει τῷ ἐξ ἀριστερῶν διακόνῳ τῷ ῥιπιστήριον διακρατοῦντι τὸ λειτουργικὸν, id est, primum observat a sinistris diaconum, qui flabellum tenebat liturgicum. Meminit Chronicon Alexandrinum, olympiade, 351: Hoc anno, mense Artemisio, qui Romanis est Maius, indictione 12, Sergio patriarcha Constantinopolitano, coeptum est psalli, posteaquam sacra mysteria perceperant, ἐν τῷ μέλλειν τοὺς κληρικοὺς ἐπὶ τὸ σκευοφυλάκιον ἀποκαθιστάναι τὰ τίμια ῥιπίδια, id est, cum clerici referrent in sacrarium veneranda flabella. Praxis videtur in liturgia sancti Joannis Chrysostomi: Καὶ ῥιπίζει ἐπάνω τῶν ἁγίων μετὰ ῥιπιδίου εὐλαβῶς, id est, et ventilat (diaconus) super sancta cum flabello reverenter.
9. Videndum est quid sit solea in ordinatione presbyteri et diaconi, ἡ σωλέα, ὁ σωλέας, et τὸ σωλέον, et σολείον, nam varie scribitur hoc nomen, a nonnullis explicatur eminentius ecclesiae pavimentum, a quibusdam chorus, ab aliis solium. Ego vero puto esse pavimentum ecclesiae quod est ante fores sacrarii inter chorum et sacrarium in quo est altare.
[Col. 0512B] Quod apparet ex hoc Euchologii loco, ubi duo diaconi exeuntes, de sacrario videlicet, stantem in solea illum qui presbyter est ordinandus deducunt usque ad sacras portas, et inde accipientes eum duo presbyteri cum eo sacram mensam circumeunt. Et apud Codinum, libro de Officiis aulae, dicitur imperator descendere de ambone, ab ea parte quae tendit ad soleam et sanctum altare. Estque pavimentum eminentius ecclesiae, eo quod elatum sit, et pulchris lapidibus ornatum; quod in magna Constantinopolis ecclesia ex lapide onychite stratum erat, ut ex Cedreno manifestum est.
10. Videndum est quid sit protopapa, qui juxta Codinum est ἔκδικος, καὶ πρῶτος τοῦ βήματος, καὶ φέρων τὰ δευτερεῖα τοῦ Ἀρχιερέως, id est, defensor, et primus altaris, et secundas ab summo sacerdote obtinens. Isque est Ecclesiae protopapa. Nam imperator suum etiam habebat protopapam, ut docet Codinus, [Col. 0512C] lib. de Offic. Constantinop.: Ἔχει μὲν γὰρ ὁ βασιλεὺς πρωτοπαπᾶ εἶς τὸν κλῆρον αὐτοῦ. Ἔχει δὲ καὶ ἡ Ἐκκλησία. Id est, habet enim imperator cleri sui protopapam, habet etiam Ecclesia. Interdum vero unus protopapa utrique clero praesidebat, ait idem Codinus.
11. Videndum est quid est contacium. Arcudius contacium interpretatur liturgiam quam recitat recens ordinatus, cum caeteris qui adsunt presbyteris. Sed contacium duo significat: primo tomum, volumen. Manuel Moschopulus, de Schedis, τόμος, τὸ κοντάκιον unde apud Codinum, lib. de Offic. aulae, cum de Hieromnemone agit, τὸ κοντάκιον τῆς χειροτονίας, id est, volumen in quo ordinationes continentur. Secundo est quoddam cantici genus, ut planum est ex eodem Codini libro, ψάλλοντες μετ` αὐτὸ τὸ κοντάκιον, Ἡ παρθένος σήμερον, etc., id est, deinde 525 canentes contacium, virgo hodie, etc.
12. Quod spectat ad episcopi ordinationem, ejus qui ordinatur nullus assignatur situs, an videlicet [Col. 0512D] sedere aut stare, aut genua flectere debeat. Qui sane olim utrumque pedem flectebat, ut planum est ex sancto Dionysio, cap. 5, de Hierarchia ecclesiastica; et ex sancto Gregorio Nazianzeno, in Oratione funebri patris sui, cum ait in ejus baptismo omen futurae in eo dignitatis episcopalis a multis observatum fuisse, eo quod, juxta consuetudinem eorum qui baptizantur, minime steterit, sed genu flexerit, ut usu venire solet in episcopis, dum ordinantur. Sed mos antiquus mutatus est; quod etiam observat sanctus Maximus, ad haec sancti Dionysii verba, ἄμφω τὼ πόδε, cum ait, νῦν ἑτέρως ἐπιτελεῖται, id est, nunc aliter consecratur. Itaque miror cur Petrus Arcudius suae interpretationi haec addiderit, ibi fronte incumbens sacrae arae utrumque genu flectit, cum non exstent in textu Graeco quem profert, nec in Editione veteri Venetiarum, qua nos usi sumus, non reperiantur.
[Col. 0513A] 13. Discendum est ex Codino, libro citato, circa initium, quid sit chartophylax: Ὁ χαρτοφύλαξ, κρατῶν τὰ Ἐκκλησιαστικὰ χαρτῶα δικαιώματα, etc., id est, qui tabulas habet chartaceas ad jura ecclesiastica pertinentes, judex est omnium causarum ecclesiasticarum, cognoscit de causis nuptialibus, et defensor in caeteris clericorum causis, ὡς δεξιὰ τῆς Αρχιερέως χεὶρ,, id est, veluti manus summi sacerdotis dextera.
14. Quid sit ὠμοφόριον, seu humerale, videndum est, quod commune est omnibus episcopis ornamentum cujusvis gradus sint, oblongis sudariis simile, quod in patriarchis et archiepiscopis designat stolam Aaronis circa humerum sinistrum compositam et jugum mandatorum Christi. In episcopis vero significat ovem perditam, quam Dominus super humeros reportavit; habetque cruces, quia Christus humeris suis crucem bajulavit; et qui volunt Christum imitari, crucem humeris suis tollunt, quod est adversitatum tolerantia. Ita docet sanctus Germanus patriarcha [Col. 0513B] Constantinopolitanus in Theoria mystica. Meminit sanctus Isidorus Pelusiota, lib. I, epist. 136: Τὸ δὲ τοῦ Ἐπισκόπου ὠμοφόριον ἐξ ἐρέας ὂν, ἀλλ` οὐ λίνου, τὴν τοῦ προβάτου δορὰν σημαίνει, id est, episcopi humerale ex lana, non ex lino, significat pellem ovis errantis, quam Dominus humeris suis sustulit. Mentio fit in synodo ad quercum, in Bibliotheca Photii, n. 59, ubi accusatur sanctus Joannes Chrysostomus, quod tribus diaconis Acacio, Edaphio et Joanni, ὡς τὸ ὠμοφόριον αὐτοῦ κλέψαντας, id est, tanquam ejus humerale furto sustulerint, diem dixerit.
15. Observandum est, cum signatur ordinandus episcopus, olim dici solitum: Σφραγίζεται ὁ δεῖνα ἀπὸ πρεσβυτέρου εἶς Ἐπίσκοπον ἐν ὀνόματι Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, καὶ ἁγίου Πνεύματος. Id est: Signatur N. ex presbytero in episcopum, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Similiter in presbyteri et diaconi ordinatione, ut docet sanctus Maximus, in scholiis ad cap. 5 sancti Dionysii, quae tamen verba non exstant [Col. 0513C] in Euchologio, quae sanctus Maximus appellat αὐάῤῥησιν, quae est veluti quaedam praedicatio ex nomine. Ejusmodi autem signationes sumptae sunt ex sancto Dionysio, capite citato.
16. Notanda sunt haec verba, ἡ θεῖα χάρις, etc. Usus enim eorum satis antiquus est, si quidem illorum meminit sanctus Maximus in caput citatum sancti Dionysii: Haec autem recitationem vocat, quando in ipsa ordinatione pronuntiat, τὸν χειροτονούμενον ἡ θεῖα χάρις προχείρεται τόνδε εἶς τόνδε, id est, divina gratia hunc qui ordinatur promovet ad hunc ordinem.
17. Notanda sunt haec verba, pro servo Dei; nam olim aliter habebatur, ut constat ex eodem Maximo in caput citatum, Quae est in ordinationibus declaratio, verbi gratia in ordinatione episcopi: Ὑπὲρ τοῦ ἁγίου πατρὸς τοῦδε. Ἐπὶ δὲ πρεσβυτέρου, Ὑπὲρ τοῦδε πρεσβυτέρου. Ἐπὶ δὲ διακόνου, Ὑπὲρ τοῦδε ἀδελφοῦ ἡμῶν, τοῦ διακόνου. Id est: Pro sancto Patre episcopo N. in presbyteri, pro presbytero N. in diaconi, [Col. 0513D] pro fratre nostro N. diacono.
18. Nota salutationem, cujus hic crebra mentio est, 526 non esse simplicem salutationem, sed eam esse quae cum amplexu, amicitiae gratia, fiat. Nam ἀσπάζεσθαι, non est simpliciter salutare, sed cum amplexu, ὑπὸ τῆς φιλίας ἡνῶσθαι, id est, per amicitiam conjungi, ait etymologicum vetus. Quare, ut inquit sanctus Dionysius, cap. 5 eccl. Hierar., unde haec est emendicata salutatio, ejusmodi salutatione significatur sacra communio, amabilisque laetitia mentium bene inter se convenientium.
19. Observandum est nullas esse in hoc Euchologio unctiones in ordinationibus episcopi et presbyteri, quod contigisse quidem arbitror, quia ferme in omnibus sequitur sanctum Dionysium, qui capite toties citato nullam in his ordinationibus unctionis fecit mentionem, quae tamen olim etiam apud Graecos in usu fuisse videtur, quia supra citati sanctus [Col. 0514A] Gregorius Nazianzenus et sanctus Joannes Chrysostomus illius meminere, nisi dicere malis eos juxta mysticum sensum fuisse locutos.
785. Oratio ad abbatem faciendum. In benedictione abbatis non adhibetur manus impositio, sed simplex Oratio, ut docet Ivo Carnotensis, epist. 57: Quid ergo est disceptandum in Benedictione abbatis, a quocunque episcopo eam fuerit consecutus, in qua nec fit manus impositio, nec consecratio, sed simplex Oratio, etc. Quod ab ordine Romano non dissidet, qui tamen addit quasdam caeremonias, quas ibidem videre est, in quo tamen consecratio sumitur latius pro Benedictione. Ita in Ecclesia Latina; secus in Graeca. In ea enim abbas per impositionem manus episcopalis creatur, ut apparet ex synodi VII can. 14: Lectoris autem manuum impositionem licet in proprio monasterio etiam soli unicuique monasterii praefecto facere, εἶ αὐτῷ τῷ ἡγουμένῳ ἐπετέθη χειροθεσία παρὰ Ἐπισκόπου πρὸς προεδρίαν ἡγουμένου, etc., id est, si ipsi praefecto ab episcopo manus est imposita, [Col. 0514B] ad abbatis praesidentiam seu dignitatem, dummodo illum presbyterum esse constet.
786. Incipiunt apologiae. Apologia hoc loco est excusatio, et purgatio, qua sacerdos excusat se, eo quod indignus ad tam veneranda et tremenda mysteria accedat. Glossae veteres mss., apologia, vel apologesis, excusatio. Hinc apologeticus sermo excusativus. Glossae veteres Graecolatinae, ἀπολογία, excusatio, purgatio, satisfactio. Ubi satisfactio est excusatio, ut apud sanctum Ambrosium, serm. 46: Ergo Petrus prorupit ad lacrymas, nihil voce precatus. Invenio quod fleverit, non invenio quid dixerit. Lacrymas ejus lego, satisfactionem non lego. Recte sane Petrus flevit, et tacuit, quia quod defleri solet, non solet excusari; et quod defendi non potest, ablui potest. Quae verba satis ostendunt satisfactionem sumi pro excusatione. Ibi enim confertur Adam qui se excusavit cum sancto Petro qui non se excusavit, sed flevit. Et verbum ἀπολογοῦμαι. Eadem Glossae, ἀπολογοῦμαι, [Col. 0514C] excuso me. Itaque in Codice Rodradi modo dicitur apologia, modo excusatio. Has et similes apologias dicebat sacerdos in ipsa Missa ante Offertorium et Consecrationem, rarius post, dum chorus cantaret, ut videre est supra in Missa Codicis Tiliani.
In Codicibus editis et Rodradi reperiuntur nonnullae apologiae, sed pauciores, quam in hoc Codice. Prior Codicis Rodradi sub hoc titulo: Hanc Orationem beatus Ambrosius composuit; et antequam Missam celebraret, veniam pro suis peccatis postulando canere solebat, hoc modo, dicens: Ante conspectum divinae Majestatis tuae reus assisto, etc., ut in Codice Tiliano, sed in quibusdam variat; ubi etiam recitatur ante Offertorium; et ita capiendus est titulus Rodradi, ubi dicitur hanc Orationem a sancto Ambrosio solitam recitari ante Missam. Nam Missa proprie incipit ab Offertorio, ut clarum est ex ipso sancto Ambrosio, lib. V, epist. 33, ad Marcellinam: [Col. 0514D] Sequenti die (erat autem Dominica) post lectiones et tractatum, dimissis catechumenis, Symbolum aliquibus competentibus in baptisteriis tradebam basilicae. Illic nuntiatum est mihi comperto quod ad Porcianam basilicam de palatio decanos misissent, et vela suspenderent, populi partem 527 eo pergere; ego tamen mansi in munere, Missam facere coepi. Dum offero raptum cognovi a populo Castulum quemdam, quem presbyterum dicerent Ariani. Ubi vides Missam incipi dimissis catechumenis traditoque eis Symbolo, qui tamen tantum dimittebantur dicto Evangelio. Competentes enim sunt illi catechumeni qui baptismum petebant, de quibus supra actum est.
787. Impellit ministrandi officium, etc. Haec apologia in Missa a Matth. Illyrico edita recitatur a pontifice cum nonnullis aliis, choro Gradale, Alleluia et Sequentiam canente, ubi legitur impellit me peccatorem.
788. Hostia salutaris. Locus corruptus; lege ut in [Col. 0515A] Missa Illyrici: Hostiam salutarem offerre, et clarus est sensus.
789. Peripsema. Ita in Missa Illyrici, est antiptosis; nam dicendum erat peripsemate. Quid sit peripsema docet. Hesychius his verbis, περίψημα, περικατάμαγμα, ἀντίλυτρα, ἀντίψυχα, ἢ ὑπὸ τὰ ἴχνη πάντων, id est, ejectamentum, seu purgamentum, pretium redemptionis, piaculum, vel id quod est sub vestigiis omnium, quod omnium pedibus conculcatur. Glossae veteres mss. biblioth. Corb.: Peripsema, limatura metalli, et purgamenta pomi, et quisquiliae domus, et rasura cujusque rei. Usurpatur hic, ut olim a sancto Paulo pro re vili et abjecta.
790. Ne indignum. In Missa Illyrici legitur ne me indignum.
791. Suspende securim. In eadem Missa legitur: Suspende precor interventu istorum, et omnium sanctorum meritis securum; sed lege securim utrobique.
792. Perspicue. Lege Propitium, ut in Missa Illyrici.
[Col. 0515B] 793. Dum confessor in cruce, possessor. Est paranomasia.
794. Ut quia. In Missa Illyrici legitur at quia.
795. Ante oculos tuos, Domine, etc. Haec apologia habetur in Missa Codicis Tiliani; diciturque ibi a sacerdote seu pontifice, finito Evangelio, dum ornatur altare, antequam suscipiat sacerdos oblationes offerentium. Bis exstat in Missa Matthiae Illyrici; et primo recitatur inter Epistolam et Evangelium cum quibusdam aliis. Secundo cum fuerit ornatum altare, antequam sacerdos suscipiat oblationes offerentium. Habetur in Codice Rodradi et in Editis.
796. Vix audeo. In Missa Illyrici legitur non audeo.
797. Tu enim scis, Domine, omnia quae aguntur in nobis. In Missa Illyrici legitur: Tu scis, Domine, quae aguntur in nobis.
798. Erubescimus confiteri, etc. Ita Ovidius, in epistolis:
799. Per nos. Deest in Missa Illyrici, et in Codice Tiliano.
800. Admittere. In Codice Rodradi legitur admitti.
801. Parce, Domine, confitentibus, etc. In Missis Tiliana et Illyrici legitur: Sed parce, Domine, confitentibus, ignosce peccantibus, miserere te rogantibus. In prima tamen apud Illyricum legitur, confidentibus, loco confitentibus, et precantibus, pro peccantibus.
802. Infirmus est. In Missis Tiliana et Illyriciana haec adduntur: Et 528 apud te non habent peccatores verba sine crimine.
803. Ut qui ex nobis. In praefatis Missis ita legitur: Visi ex nobis indignis et peccatoribus. In prima Illyriciana τὸ et peccatoribus desideratur.
804. Per te nobis. In Missa Illyrici legitur, per temetipsum veniam, etc. In Codice Tiliano, per temetipsum nobis, etc.
805. Per Dominum. In Missa Illyrici: Qui vivis et [Col. 0515D] regnas, etc. In Missa Tiliana: Qui vivis et regnas Deus nunc et semper, et in saecula saeculorum.
806. Conscientia quidem trepidi, etc. In Missa Illyrici haec Oratio recitatur, cum ornatum est altare, antequam sacerdos suscipiat oblationes offerentium. Non exstat in Missis Tiliana et Ratoldi abbatis, nec in Codice Rodradi, nec in Editis.
807. Sed si recedimus. In Missa Illyrici legitur tamen si recedimus, quae quidem lectio praestare videtur.
808. Pro qua re dignare nos, etc. In Missa Illyrici legitur: Pro qua re pietate paterna omnipotens Deus, atque placabili vultu cordis nostri interiora purgare digneris.
809. Etsi nos reatu peccatorum, etc. In Missa Illyrici haec ita contracta leguntur, et corrupta: Precamur etiam (etsi culpabiles simus) nostrorum, tamen tibi placita mysteria consecrata. Nam τὸ nostrorum, [Col. 0516A] ibi redundat, et τὸ consecrata non ita recte legitur, quia dum haec Oratio recitatur a pontifice, nondum sunt mysteria consecrata, sed consecranda.
810. Ignosce, Domine, ignosce. In Codice Tiliano haec Oratio recitatur a sacerdote cum altare post Collectam, usque ad Evangelium prout ei placuerit. In Missa Illyrici recitatur, dum populus communicat: Interim dum communicant dicat, Ignosce, Domine. Porro in praefatis Missis non repetitur τὸ ignosce. Haec apologia habetur in Codice Rodradi.
811. Quod dum rogare compellor. Ita in Missa Illyrici. In Codice Tiliano, quod te rogare compellor.
812. Et cum pudendorum actuum. In Missa Tiliana legitur: Ut cum pudendorum, etc. In Missa Illyrici, et immundorum actuum.
813. Non habeo apud te, nec verba sine crimine. In Codice Tiliano legitur, nam habeo apud te, etc. In Missa Illyrici deest particula nec.
814. Et cogitationum. In Missa Illyrici legitur tu cogitationum.
[Col. 0516B] 815. Per Dominum nostrum Jesum. In Missa Illyrici legitur: Salvator, miserere mei. In Missa Tiliana: Salvator mundi, qui vivit; lege vivis. In Codice Rodradi: Salvator mundi, qui cum Patre, et Spiritu sancto vivis et regnas per omnia saecula saeculorum. Amen.
816. Rogo te, Deus Sabaoth, etc. Haec apologia non exstat in Missa Illyrici, neque in Editis, neque in Cod. Tiliano, nec in aliis Codicibus nostris manuscriptis.
817. Uti. Id est, ut.
818. Ante aeterni Regis praesentiam, etc. Neque haec apologia exstat in Missa Illyrici, neque in aliis Codicibus supra citatis.
819. Livore torquetur. Id est, contabescit.
529 820. Eripiat nos, etc. Haec et duae sequentes apologiae habentur in Editis, et sub eisdem titulis. Haec autem prior non exstat in Missa Illyrici, nec in Cod. Tiliano, nec in aliis Codicibus nostris manuscriptis.
[Col. 0516C] 821. Mordacis conscientiae stimulis, etc. Haec apologia in Missa Illyrici dicitur tempore Gradalis, Alleluiae et Sequentiae. Non exstat in Codice Tiliano, neque in aliis Codicibus nostris manuscriptis.
822. Te Deum. In Missa Illyrici, praetermisso pronomine te, legitur Dominum.
823. Peccatum est. In eadem Missa legitur deliquimus.
824. Commissum. In eadem Missa legitur commisimus.
825. Resolvere, ac indulgere dignetur. In eadem Missa: Solvere, ac perdonare dignetur. Post quae in eadem Missa haec sequuntur: Ut, te, Domine, annuente, valeamus quae mala sunt declinare et quae bona sunt consequenter explere. Et quia nos fecisti ad tua sacramenta pertinere, tu clementer in nobis eorum munus operare, omnibusque errantibus indulge juxta magnitudinem pietatis tuae.
826. Indignum me, Domine, etc. Haec Oratio in [Col. 0516D] Missa Illyrici recitatur cum quibusdam aliis, postquam in altari pontifex Confessionem perfecit. Habetur etiam in Missa Ratoldi, recitaturque ibi ut primum pontifex accessit ad altare.
827. Quid ego te blandis. Ita in Codice Ratoldi. In Missa Illyrici legitur: Nam qui te blandis.
828. Ingeris. In Missa Illyrici et in Codice Ratoldi additur aegro.
829. Sanitati meae. In Missa Illyrici additur indesinenter.
830. Recedo. In Missa Illyrici additur: Quasi dignum me in oculis hominum ostendo; sed in tuo conspectu, quem occulta non fallunt, diversis sceleribus pollutus sordeo. Sed tuum est, Domine Deus, dare peccatori cor compunctum, fontemque lacrymarum, quo digne valeam abluere multitudinem scelerum.
831. Nubem ea cito delere. Ita in Codice nostro ms. sancti Eligii, sed inter τὸ ea apparent vestigia duorum [Col. 0517A] M abrasorum. In Editis legitur, nubem cito delere. In Missa Illyrici, rectius, ea, ut nubem, cito delere. In Codice Ratoldi, ea, ut nivem, cito delere, optime.
832. Ut qui hanc palmam amiserim. In Codice Ratoldi legitur, et licet palmam amiserim. Ita in Missa Illyrici, in qua tamen additur τὸ innocentiae.
833. Ad veniam saltem pertineam, etc. In Cod. Ratoldi legitur perveniam. In Missa Illyrici legitur: Saltem per confessionem veniam merear, te miserante.
834. Tibi enim Deo est, etc. In Missa Illyrici legitur: Ut tibi sit gloria, laus, et honor, cuncta regenti in saecula saeculorum. Amen.
835. Projectis nobis, etc. Haec apologia cum multis aliis in Missa Illyrici recitatur a pontifice seu sacerdote tempore Gradalis, Alleluiae et Sequentiae, hoc est, inter Epistolam et Evangelium.
836. Quia tibi. In Missa Illyrici praeponitur copulativa et, rectius.
837. Gerimus. In Missa Illyrici legitur gessimus, rectius.
[Col. 0517B] 838. Sit in nobis, Domine, etc. In Missa Illyrici haec aliter leguntur in hunc modum: Concede, ut in nobis non oris sit tantum confessio, sed etiam cordis.
530 839. Castos enim. In Missa Illyrici legitur, siquidem castos.
840. Mundi. Hoc vocabulum deest in Missa Illyrici.
841. Mores. In Missa Illyrici legitur sunt mores.
842. Sollicitudo carnis. In Missa Illyrici legitur sollicitudo terrena.
843. Da de praeteritis veniam, etc. In Missa Illyrici haec in hunc modum leguntur: Et da de praeteritis malis veniam, de praesentibus emendationem, de futuris cautelam, qui vivis, etc.
844. Ita, Domine, immensi criminis rei. Haec apologia non est in Editis, neque in Missis Illyrici, Ratoldi et Tiliana, neque in Codice Rodradi.
845. Nec se a facie tua. Lege non a facie tua.
846. Quodcunque. Lege quod quemque.
847. Item alia in tribulatione. Haec apologia recitatur [Col. 0517C] a pontifice seu sacerdote in Missa Illyrici, tempore Gradalis, Alleluiae et Sequentiae. Nuper edita est jussu S. P. N. Urbani VIII papae, sed dimidia circiter parte brevior. Non exstat in Editis Sacramentariis, neque in Cod. Tiliano, neque in aliis Codicibus nostris manuscriptis.
848. Si ante oculos tuos, etc. Ita in Missa Illyrici. In Edita haec aliter fusius leguntur in hunc modum: Ante oculos tuos, Domine, culpas nostras ferimus; et plagas quas accepimus conferimus, si pensamus malum quod fecimus, etc.
849. Et plagas, quas excipimus, conferamus. In Missa Illyrici legitur: Plagas, quas vel durissimas in hac vita pati possumus, conferamus.
850. Quod meremur. In Edita haec adduntur: gravius est quod commisimus, levius est quod toleramus.
851. Frangitur. In Edita legitur teritur.
852. Et in opere. In Missa Illyrici legitur et tamen in opere.
853. Non emendat. Ita in Missa Illyrici, et haec [Col. 0517D] phrasis non semel occurrit in regula sancti Benedicti. In Edita legitur non se emendat.
854. Si exspectas. Ita in Edita. In Missa Illyrici legitur si exspectamur.
855. In correptione. Ita Missa Illyrici. In Edita legitur in correctione.
856. Si impresseris. Ita in Missa Illyrici. In Edita legitur si extenderis.
857. Si parcas. In Edita legitur si peperceris. In Missa Illyrici si parcis.
858. Te provocamus. Ita in Missa Illyrici. In Editis deest pronomen te.
859. Si angustiae veniunt, etc. Ita in Missa Illyrici. In Edita haec desunt, usque ad haec verba: habes, Domine, confitentes reos.
860. Non timemus observare. Particula non videtur redundare. In Missa Illyrici legitur non timemus negligere, recte.
[Col. 0518A] 861. Novimus. In Missa Illyrici legitur, vovimus, male.
862. Nos punias. Ita in Missa Illyrici. In Edita legitur non perimas; sed lege nos punias.
863. Ex nihilo. Haec desunt in Missa Illyrici.
864. Qui rogarent. In Missa Illyrici legitur cui rogarent, non ita recte. 531 In Edita, qui te rogarent, quae in hoc vocabulo desinit.
865. Tuo supplices auxilio. Haec usque ad illa verba, erige nos, Domine, desiderantur in Missa Illyrici.
866. Quod rogaris accipere. Id est, quod rogatis ut a te accipiant, nempe remissionem peccatorum.
867. De tua justitia. Quam vehementer timent ob peccatorum gravitatem et multitudinem. Aut certe legendum de sua justitia.
868. Cuncta regentium. Locus corruptus; lege cunctarum gentium, ut in Missa Illyrici.
869. Ignosce, Domine, etc. Haec apologia exstat in Missa Illyrici, recitaturque a pontifice seu sacerdote, cum ornatum fuerit altare antequam suscipiat oblationes.
[Col. 0518B] 870. Commaculatae conscientiae sordido. In Missa Illyrici legitur: Quem maculatae vitae conscientiae trepidum, et criminum meorum confusio fecit captivum.
871. Qui pro me obtinere nihil mereor. In Missa Illyrici legitur: Qui pro me veniam obtinere non valeo.
872. Angustias pauperum. Haec verba desiderantur in Missa Illyrici.
873. Lamenta viduarum. In Missa Illyrici additur τὸ desolationes Ecclesiarum.
874. Et quoniam in eadem, etc. In Missa Illyrici legitur: Sed quoniam me eadem quae populum catena peccati constringit.
875. Communes lugeo passiones. In Missa Illyrici legitur: Ideo omnes lugeo passiones. Sed prior lectio praestare videtur.
876. Votum. Id est, oratio sacra et divina.
877. Deus ad quem accedere, etc. Haec apologia desideratur in Missa Illyrici, et in Cod. Tiliano quemadmodum [Col. 0518C] in Editis et in aliis Codicibus nostris manuscriptis.
878. Dimitte Deus, etc. Haec apologia recitatur in Missa Illyrici a pontifice seu sacerdote, inter Epistolam et Evangelium, id est tempore Gradalis, Alleluiae et Sequentiae, eique hic titulus praefigitur: Oratio pastoris dicenda pro se et pro subditis.
879. Deus. In Missa Illyrici legitur Domine Deus omnipotens.
880. Perenna. Perennare hoc loco sumitur active, id est perpetuare, id est efficere ut aliquid in perpetuum duret. Alcimi Epitaphium:
881. Justifices. In Missa Illyrici legitur sanctifices, quod perinde est.
[Col. 0518D] 882. Respicis. In Missa Illyrici legitur τὸ est; sed prior lectio praestare videtur, etenim sequitur τὸ inspicis, ut sit elegans paronomasia.
883. Si quam, etc. In Missa Illyrici legitur: Si qua vitio tepiditatis meae vel incuria contraxerunt delicta, propitius admitte; sed τὸ admitte mendosum est, et legendum omitte, id est dimitte, ut in nostro Codice. Nam omitto est dimitto, ut supra notatum est; vel legendum est amitte, id est amove, amanda, ablega, ut apud Terentium.
532 884. Vel cognito. Lege vel cognoscente. In Missa Illyrici legitur vel sciente.
885. Ignosce. In Missa Illyrici legitur: Manu misericordiae tuae inde eripe.
886. Et increpatio ipsa. In Missa Illyrici haec vocabula, et ipsa, desiderantur.
887. Mortales. Est soloecophanes. In Missa Illyrici legitur mortalibus.
[Col. 0519A] 888. Utrorumque. Tum eorum quibus ansam praebui peccati, tum eorum quos subjeci poenitentiae legibus.
889. Et qui. In Missa Illyrici legitur et quia.
890. Flammescentes. In Missa Illyrici legitur flammescere.
891. Ut et disciplinis, etc. In Missa Illyrici legitur: Ut ex disciplina nostri regiminis capiant lucrum.
892. Laetemur. In Missa Illyrici legitur gaudemus.
893. Ablue nos, Deus, etc. In Missa Illyrici legitur: Ablue nos, omnipotens Deus, et alieno et proprio delicto.
894. Orationes ad visitandum infirmum. Visitatio seu unctio infirmorum, quam extremam unctionem dicunt, ultimum Christianae legis sacramentorum, cujus beneficio anima adversus cacodaemonis insultus in supremo agone circumvallatur, peccata dimittuntur, atque interdum sanitas corpori restituitur, promulgatur a sancto Jacobo (Epist. c. V) : Infirmatur quis in vobis, inducat presbyteros Ecclesiae, et orent [Col. 0519B] super eum, ungentes eum oleo in nomine Domini, etc. Maxima fuit olim Christianis cura visitandi infirmos, quam visitationem ponit Tertullianus inter tres causas procedendi in publicum, libro II de Cultu feminarum: Vobis autem nulla procedendi causa non tetrica: aut imbecillus aliquis ex fratribus visitatur, aut sacrificium offertur, aut Dei sermo ministratur; meminitque lib. II ad Uxorem: Libere aeger visitatur, egens sustentatur. De hac unctione agitur ab Innocentio I, epist. ad Decentium Eugubinum, ubi notat hoc sacramentum non conferri poenitentibus, quia, ut ille docet, nullum sacramentum datur poenitentibus. Sed postea usus mutatus est, ut patet ex Ivonis Carnotensis, epist. 257: Unctio enim infirmorum publicae poenitentiae est sacramentum. Quae tamen verba Ivo protulit ex sui temporis consuetudine. Apud Burchardum, lib. XVIII, cap. 2, de hoc sacramento agitur ex decreto Callixti papae. Sed citatio corrupta est. Nam decretum istud non potest intelligi de Callixto primo, [Col. 0519C] quia ibi mentio fit Innocentii primi, qui longe post Callixtum primum floruit; non de secundo Callixto, qui centum circiter annis post Burchardum vixit; nam Burchardus creatus est Vormaciensis episcopus anno 1008, ut docet Sigebertus in Chron., at Callixtus secundus renuntiatus est pontifex maximus anno 1120, ut docet Anselmus abbas in supplemento Sigeberti. Itaque apud Burchardum loco horum verborum, ex decreto Callixti papae, legendum est, ex Beda; nam quae hic citantur videre est in Bedae commentario ad epist. sancti Jacobi apostoli.
895. Aspergant eam. Cum primum sacerdos accedit ad visitandum infirmum, aspergit eum ipsamque domum aqua benedicta, ut videre est in concilio Nannetensi, can. 4: Cum sacerdos audierit aliquem infirmari in sua plebe, quam citius ad eum pergat, et ingressus cubiculum aquam benedictam super eum et per omne cubiculum aspergat. Et apud Burchardum, lib. XVIII, cap. 1. Quod etiam satis clarum est ex verbis Alcuini, cap. de infirmis: Quotiescunque aliquis infirmatur, [Col. 0519D] ingrediuntur fratres ad aegrotum cum 533 aqua benedicta, et cum cereis, sive incenso ante oleum sanctum. Id etiam clarum est ex Codice Rodradi: In primis faciant sacerdotes aquam benedictam, et spargant eam cum Antiphona et Oratione super ipsum infirmum et domum ejus. Deinde a sacerdote haec Oratio dicatur: Domine Deus, qui per apostolum tuum locutus es, etc. In Codice Ratoldi sunt aliae caeremoniae quas infra producemus.
896. Cum Antiphona et Orationibus. Nempe: Asperges me, Domine, hyssopo, etc. V\. Exsurgat Deus, etc. Deinde dicit Orationem Deus qui sacerdotibus tuis tantam gratiam, etc., ut est in citato concil. et apud Burchardum, eodem cap. Ubi, ut primum sacerdos ingreditur aegroti domum, dicere debet: Pax huic domui et omnibus habitantibus in ea.
897. Exorcismus salis. Exorcizatur sal ut aquae benedictae immisceatur, ut supra notatur: In primis [Col. 0520A] faciant sacerdotes asperso sale aquam benedictam. Sequentes autem Orationes pro exorcismo et benedictione salis et aquae habentur etiam in Cod. Rodradi secunda parte. In quibus, ut hic, non apponuntur solitae cruces. Quod miror; est enim antiquus Ecclesiae mos, ut aqua signo crucis adhibito benedicatur, ut videre est apud sanctum Epiphanium, lib. I adversus haereses, tom. II de Josepho comite: Et cum praecepisset afferri aquam, et accepisset vas aquae coram omnibus magna voce, ὁ ἀνὴρ σταυροῦ σφραγίδα ἐπιθεὶς, τῷ ἄγγει διὰ τοῦ ἶδίου δακτύλου καὶ ἐπικαλεσάμενος τὸ ὄνομα Ἰησοῦ, id est, vir ille suo digito signaculum crucis vasi imposuisset, invocato nomine Jesu. Et apud Theodoretum, lib. V Hist. eccl., cap. 21: Haec et alia similia locutus, καὶ ἐπιθεὶς τοῦ σταυροῦ τὸν τύπον τῷ ὕδατι, id est, cum aquam signo crucis signasset.
898. Benedictio uvae. Vide ea quae supra observata sunt.
899. Favae. Pro fabae; saepe in antiquioribus Codicibus [Col. 0520B] mss. scribitur v loco b.
900. Benedictio panis. De pane benedicto, vide observationes nostras ad Concordiam regularum, cap. 71, § 1.
901. Ad capillaturam. Subaudi incidendam, quod vocabulum habetur in Ordine Romano. Haec autem tonsura non est illa clericalis de qua supra egimus; sed puerorum, cum primum tondebantur eorum capilli. Nam in Sacramentariis aliae exstant Orationes ad tonsuram clericalem.
902. Omnipotens sempiterne Deus, etc. Ita in Codicibus Rodradi et Ratoldi. In Ordine Romano huic Orationi duae aliae praemittuntur.
903. Atque coelestium donorum consortium esse praeceptorum. Ita in Codice Rodradi. Prima parte legendum puto perceptorem. In Codice Ratoldi, et in Ordine Romano legitur: Atque ad coelestium donorum pervenire consortium.
904. Oratio ad barbas tondendas. Nempe in prima [Col. 0520C] juvenilis barbae tonsione. Haec eadem Oratio exstat in Codicibus Rhemensi et Ratoldi, et in Ordine Romano.
905. Oratio ad infirmum unguendum. Haec Oratio infra repetitur; nec videtur esse hic proprius illius locus.
906. Deus qui famulo tuo Ezechiae, etc. Haec et sequentes Orationes exstant apud Burchardum lib. XVIII, sub finem, post collatam unctionem. In editis Sacramentariis habentur tantum tres priores.
907. Deus, qui per apostolum tuum. Haec Oratio 534 habetur in Codice Rodradi.
908. Et sic flectat genu. Ita in Codicibus Rodradi et Tiliano, in Ord. ms. Cod. Corb. legitur: Tunc stet ad dexteram sacerdotis, et flectet genua qui est languidus.
909. Dominus locutus est. Ita in Codice Rodradi. In Codice Tiliano quaedam alia praecedunt. In Cod. Rodradi haec sequuntur: Hic ponant manus super infirmum omnes sacerdotes et ministri eorum. V. Deus deorum, etc. Haec manuum impositio videtur etiam in Cod. [Col. 0520D] Tiliano: Imponant manus super infirmum omnes sacerdotes, jubente vel tantum permittente episcopo, quia canonicus sic docet ordo. Nota hic plures adesse presbyteros in administratione hujus sacramenti juxta sanctum Jacobum, inducat presbyteros Ecclesiae; quod tamen non est adeo necessarium, cum ab unico sacerdote hoc sacramentum conferri possit, cujus rei praxis videtur in concilio Nannetensi supra citato, cap. 4, apud Burchardum, lib. XVIII, in Sacramentariis editis, et in Cod. Ratoldi infra citando, quamvis Simeon Thessalonicensis huic sententiae adversetur, quem refutat Petrus Arcudius, lib. V de Extrema unctione, cap. 3.
910. Ad Dominum cum tribularer. In Codice Rodradi subjungitur: Et repetatur, ut in pristina. Sequitur Oratio Deus, qui famulo tuo Ezechiae, etc.
911. Et sic perungat infirmum de oleo sanctificato cruces faciendo in collo, in gutture, etc. Ita in Codice [Col. 0521A] Rodradi et Tiliano.— Et supplicando dum ungitur infirmus, dicat unus hanc Orationem. Ita in Codice Rodradi. Notandum ungente sacerdote formam ab alio proferri; quod favet eorum opinioni qui dicunt hunc validum esse baptismum, si uno verba proferente alter mergat, aut aquam infundat.
912. Inungo te de oleo sancto, etc. Ita in Codice Rodradi. Olim forma hujus sacramenti fuit indicativa, ut hic apparet (quamvis hic appelletur Oratio, sed improprie, vere etenim Oratio non est) et clare constat etiam ex Codicibus mss. Ratoldi, et Tiliano, monasterii sancti Remigii, et Manuali excuso Ecclesiae Suessionensis, quae indicativam habent, deprecatoriam ignorant, ut infra videtur; et ex forma Ambrosiana, quam profert sanctus Bonaventura in 4, dist. 23, quaest. 4: Ungo te oleo sanctificato in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, ut, more militis uncti, praeparatus ad certamen, aerias possis superare potestates, quae etiam habetur infra in Codicibus [Col. 0521B] Ratoldi et Tiliano; quam Richardus de Media Villa in 4, dist. 23, art. 1, quaest. 4, non improbat, sed duntaxat ait formam deprecativam esse convenientiorem ob textum sancti Jacobi; neque eam rejicit in responsione ad secundum, ut nec Bonaventura responsione ad secundum, cum ait: Objicitur quod non est eadem forma. Dicendum quod secundum id quod est necessarium et essentiale sacramento, eamdem oportet esse; sed forma verbi non est necessaria ratione vocis exterioris, sed prout est expressiva verbi interioris. Quare Durandus eadem distinctione, quaest. 3, utramque formam defendit problematice. Nam postquam asseruit formam deprecativam, tandem subjungit: Et si quis vellet tenere quod forma indicativa, qua dicitur usus fuisse divus Ambrosius, qui fuit de primitivis doctoribus, posset responderi ad rationes alterius partis. Beatus enim Jacobus loquens de Oratione forte non intendit de forma sacramenti, sed de supplicatione, quae fit per Orationem praecedentem, aut sequentem, per quam apud [Col. 0521C] Deum sublevatur infirmus, et commendatur. Eamdem formam probat Paludanus, in 4, dist. 23, quaest. 1: Si aliquae Ecclesiae habeant solam formam indicativi modi, sicut Ambrosiana saltem tempore Ambrosii, ut dicitur, non est dicendum quod nihil sit actum. Sed et Aureolus, in 4, dist. 23, art. 1, 535 quamvis non meminerit hujus formae: Inungo te oleo sancto, etc., dicit posse esse indicativam in hunc modum: Per istam sanctam unctionem parcit tibi Dominus, etc. Sed de forma est dubium quare sit optativa. Respondeo: In quibusdam Ecclesiis forma ista est indicativa, puta: Per istam sanctam unctionem parcit tibi Dominus. In aliis est imperativa. Sed verba Jacobi videntur habere formam optativam, dicit enim: Et oratio fidei alleviabit infirmum, quasi forma sit per modum Orationis optativae. Ideo dicendum est quod forma verborum indifferenter potest esse indicativa et optativa, sicut forma verborum baptismi, quae est apud Latinos indicativa, sed apud Graecos optativa; et ideo consuetudo in talibus est servanda, et peccaret graviter qui consuetudinem [Col. 0521D] immutaret. Haec ille. Accedit auctoritas libri Sacramentorum editi ex bibliotheca Vaticana, in quo unicam hanc formam reperire licet: Inungo te de oleo sancto, sicut unxit Samuel David in regem et prophetam. Operare creatura olei in nomine Dei Patris omnipotentis, ut non lateat hic Spiritus immundus neque in membris tuis, neque in medullis, neque in ulla compagine membrorum, sed in te habitet virtus Christi altissimi et Spiritus sancti. Per. Neque hanc formam reprobat Facultas Parisiensis theologica, ut constat ex thesibus Ludovici de Machault, baccalaurei Sorbonici, prioris sancti Petri de Abbatis Villa, agitatis 13 Febr., anno 1635, in exterioribus Sorbonae scholis pro majore ordinaria, praeside S. M. N. D. Stephano Tonnelier, doctore Navarrico, sancti Eustachii Parisiis pastore, dedicatis eminentissimo cardinali de Richelieu, duci et pari Franciae; in quarum positione septima haec legere est: Etiam unica olei unctione in [Col. 0522A] necessitate, verbisque indicative prolatis perfici posse videtur; et ex thesibus Dom. Jacobi Helyes supra citatis, in quibus defenditur formam extremae unctionis esse indicativam, vel deprecatoriam. Sic enim ait positione octava: Extremae unctionis sacramentum materiam habet sacram unctionem; formam habet vel indicativam, vel deprecatoriam. Quare non valet responsio Petri Ledesmae, cap. 3, de forma hujus sacramenti, cum ait hanc formam indicativam esse tantum quoddam praeambulum ad sacramentum extremae unctionis. Nam citati theologi, cum haec scripserunt, non erant adeo stupidi ut ignorarent si praeter formam indicativam aliam haberet deprecatoriam Ambrosiana Ecclesia. Praeterea ut nemo dixerit, cum quis infundens aquam profert haec verba, ego te baptizo, etc., hanc formam esse praeambulam ad baptismi sacramentum; ita absurdum est dicere, cum ungitur aegrotus oleo sanctificato, et proferuntur haec verba, ungo te, etc., ejusmodi formam esse quid [Col. 0522B] praeambulum ad extremam unctionem. Quare Durandus, supra citata quaest., cum profert ritum quarumdam Ecclesiarum quae utuntur utraque forma indicativa et deprecativa, non dixit formam indicativam esse quid praeambulum ad hoc sacramentum. Et postea cum retulit formam Ecclesiae Ambrosianae, eam non repudiavit. Neque haec doctrina adversatur concilio Tridentino, cum ait, sess. 14, cap. 1, Formam deinde esse illa verba, Per istam unctionem, etc. Nam concilium deprecatoriam non ita astruit, ut rejiciat indicativam, quam olim in usu fuisse luce meridiana clarius est. Ut nec ita astruit illa verba, per istam unctionem, ut destruat formam Graecorum, quae licet deprecatoria sit, ejusmodi verba non tamen agnoscit. Tandem, antequam hinc manum referam, notandum est apud Burchardum, libro citato, nullam reperiri formam. Nam responsioni infirmi ad interrogationes sacerdotis subjungit: Postea ungatur. Post confessionem, et fidem redditam, et unctionem dicatur Antiphona In veritate tua exaudi me, Domine. Psalmus [Col. 0522C] Domine, exaudi orationem meam, auribus percipe. Deinde Kyrie eleison cum Pater noster et precibus, etc.
913. Domine Deus Salvator noster, etc. In Codice Rodradi haec Oratio in duas dividitur, et secunda 536 ab his verbis incipit: Sana quoque, quaesumus, omnium medicator.
914. Propitietur Dominus, etc. Ita in Codice Rodradi.
915. Deinde communicet cum corpore et sanguine Domini. Ita in Codice Rodradi, et Ratoldi, et Tiliano, et sancti Remigii, et sancti Germani a Pratis, in quibus datur Eucharistia post ipsam unctionem. Quod valde notandum est quia olim ungebatur infirmus antequam sumeret viaticum corporis et sanguinis Domini. Id videre est in decreto Eusebii papae apud Burchardum, lib. XVIII, cap. 11, et Ivonem, lib. XV, cap. 35: Sacerdos impleat omnia sicut supra circa aegrotum poenitentem scriptum est, id est Orationes dicat, [Col. 0522D] et ungat eum oleo sancto, et Eucharistiam ei donet. Apparet etiam ex Poenitentiali Theodori apud Burchardum, lib. eodem, cap. 14, et Ivonem, lib. XV, cap. 36: Et ideo secundum canonicam auctoritatem, ne illis janua pietatis clausa videatur, Orationibus et consolationibus sacra cum unctione olei animati, secundum statuta sanctorum Patrum, communione viatici reficiantur. Praxis videtur in Vita Caroli Magni ex Editione Pithoei: Oleo autem sancto inunctus (Carolus imperator) ab episcopis, et viatico sumpto, et omnibus suis dispositis, commendans Domino spiritum suum, obiit in pace. In Vita sancti Otthonis archiepiscopi Bebambergensis, lib. III, cap. 45: Interea languor magis magisque spiritum luctantem urgebat, riteque dispositis omnibus quaecunque post se victuris praestare potuit, supplici et pura confessione praemissa, olea illa et placida, et sacra unctione sacri olei delibuta, propitiabile viaticum corpus Domini percepit. Apud Arnoldum Lubecensem, lib. III Hist. Slavorum, [Col. 0523A] cap. 3, de obitu sancti Henrici episcopi Lubecensis: Sic confortatus in Domino, convocatis fratribus dicebat se jam resolvi; et accipiens sancti olei unctionem manus ipse porrigebat, pedes extendebat, cum psallentibus psallebat; sumptoque viatico dominici corporis dixit: O Rex gloriae, veni cum pace. Et apud Theodoricum lib. IV Vitae sanctae Elisabeth uxoris Ludovici Lantgravii Thuringiae, cap. 5, ubi agens de morte ejusdem Landgravii sic ait: Videns igitur quod sibi mortis periculum immineret, vocato patriarcha Hierosolymitano, ab ipso sacrae unctionis sacramentum accepit; qui ut officium solemne hoc perageret, episcopum de sancta Cruce cooperatorem assumpsit. Peracta unctione, sacrosancti corporis Domini nostri Jesu Christi sibi viaticum tradiderunt, quod cum fide catholica et sincera devotione suscepit (Henricus Canisius, tom. IV, ant. lect.). In Vita sanctae Adalheidis lib. I. cap. 16: Resumptis aliquantulum viribus corporis, muniri se rogavit attentius mysteriis ecclesiasticis. Tunc sacri olei unctione peruncta, [Col. 0523B] sacramentum dominici corporis himiliter et devotissime adorando percepit (Henricus Canisius, eod. tom.). Id etiam videre est in Vita sancti Hugonis abbatis Cluniacensis, apud Surium, April. 29, ubi agitur de visione sancti Godefredi episcopi Ambianensis: Rogarique a fratribus ut abbatem Hugonem oleo sancto inungeret; et episcopali redimitus infula Missas celebrans, dominici corporis et sanguinis ei viaticum ministraret. Id statuunt Constitutiones Riculphi Suessionensis episcopi: Item oportet ut presbyteri infirmos suos per confessionem et reconciliationem oleo sancto perungant, et tunc eos communicent. Hoc etiam constat ex Vita sancti Adalardi abbatis Corbeiensis apud eumdem Surium Jan. 2, qui, sancta unctione delibutus, postridie mane sacro viatico pastus est. Forsitan aliquis obex interjectus fuerat, quominus illud eodem die susciperet. Nam olim tria sacramenta, poenitentia, unctio suprema, et Eucharistia infirmis simul conferebantur, ut clarum est ex Codicibus mss. nostris supra citatis.
[Col. 0523C] 916. Et sic faciant illi per septem dies, si necessitas fuerit tam de communione, quam de alio officio. Ita in Codice ms. monasterii sancti Remigii. Nota curam quam sacerdotes olim gerebant circa infirmos. Ubi τὸ de alio officio 537 significatur de unctione quam Matthaeus Galenus in Promptuario theologico, catechesi 182, restringit ad partes laborantes, quia, ut vult, sacramentum non repetebatur. Ad haec, inquit, non fiebat illud perfunctorie et properanter; sed ubi aeger non convalescebat, redibant eodem sacerdotes per septiduum ungentes; non quidem sacramentum toties repetentes, sed statis precibus unctione curantes laborantia membra, praebentesque sanctam Eucharistiam. Haec ille. Verum id quod ait non repeti olim solitum unctionis extremae sacramentum, in eodem videlicet morbo, non videtur probabile, quia haec verba, quam de alio officio, sunt generalia, nec possunt restringi ad unctionem membrorum affectorum. Et quamvis hodie in eodem morbo non repetatur hoc sacramentum, [Col. 0523D] si tamen antiquus valeret usus, id non esset absurdum, quia, non cessante morbo, homine adhuc existente in peccatis, ob peccata saltem venialia quae nobis quotidie obrepunt, quia septies in die cadit justus, jure posset hoc sacramentum saepius in eodem morbo repeti, ipsis causis manentibus ob quas hoc sacramentum conferri solet. Praeterea si unctio illa partium morbidarum non esset sacramentum, non posset conferre sanitatem, ac proinde frustra adhiberetur. Praeterea non aliud adhibebant oleum quam ab episcopo sanctificatum.
917. Debent etiam sacerdotes et ministri sanctae Ecclesiae, etc. Ita in Codicibus Rodradi et sancti Remigii. Nota curam et studium priscorum sacerdotum erga infirmos.
918. Christe coelestis medicina Patris. Ita etiam in Codice Rodradi.
[Col. 0524A] 919. Multi enim sacerdotum, etc. Ita in Codice Rodradi. Particula enim, hoc loco sumitur pro particulis vero, seu autem. Regula Magistri ms., cap. 82: Hoc enim ne sit in aliquo, frequenter omnes scrutentur a praepositis. In libro sexto Halitgarii supra, sub initium: Non enim omnes clerici hanc scripturam usurpare aut legere debent. Hic autem describitur alia a superiori ungendi infirmi ratio, seu consuetudo nonnullorum presbyterorum, qui ungebant infirmos in quinque sensibus.
920. Perunguent. In Codice Rodradi, perungant. Sed legendum puto perungunt.
921. In naribus. Lege in auribus, ut in Codice Rodradi. Nam postea dixit: In narium summitate sive interius. Tum quia nulla mentio fieret unctionis aurium, quae tamen necessaria est; nam scripsit supra perunguent insuper in quinque sensus corporis.
922. Dicentes, In nomine Patris, etc. Ita in Codice Rodradi, neque ulla mentio habetur vulgaris istius [Col. 0524B] formae: Per istam sanctam unctionem, etc.
923. Omnipotens sempiterne Deus, qui subvenis in periculis, etc. Ita in Codice Rodradi. Porro ut hujus extremae unctionis antiqua ratio clarius innotescat, hic subjiciam tres antiquos hujus sacramenti ritus, primum quidem ex Codice Ratoldi; alterum ex Codice Tiliano; tertium ex Codice monasterii sancti Remigii.
« Antiquus extremae unctionis conferendae ritus ex Codice ms. Ratoldi abbatis.
«Incipit ordo unctionis infirmi: Hic dicat sacerdos ad infirmum: Quid me advocasti, frater? Ille ait: Ut mihi unctionem tradas. Dicit sacerdos ad eum: Donet tibi Dominus noster Jesus Christus veram facilemque unctionem; [Col. 0523] Leg. tamen, ut in Ordine Romano ms. Corb. Apud Burch., lib. XVIII, cap. 4. tam si te respexerit et sanaverit te Deus, custodies illam? Respondet Custodiam. Tunc sacerdos faciet crucem ex cinere cum aqua super pectus ejus, et 538 imponit cilicium desuper, dicens: Si quis infirmatur, agat poenitentiam, etiam ex necessitate, quia misericors [Col. 0524C] est Deus; quia misericordia Dei nec mensuras, nec tempora habet, dicente Dei Spiritu prophetam [Leg. per prophetam]: Cum conversus ingemueris, tunc salvus eris; et alibi: Dic iniquitates tuas prior, ut justificeris. Ant. Succurre, Domine, infirmo huic, et medica cum spiritali medicamine, ut in pristina sanitate restitutus, gratiarum tibi referat actiones. Psalm. Domine, ne in furore tuo, cum Gloria. Antiph. Quia apud Deum misericordia, et copiosa apud eum redemptio, et multiplex Dei misericordia, ita et lapsis subvenit humanis, ut non solum per baptismi et consummationis gratiam, sed etiam per poenitentiae atque unctionis medicinam spes vitae reparetur humanae. Ant. Cor contritum et humiliatum Deus non spernit. Psalm. Miserere mei, Deus, totum cum Gloria, et repleatur [Forte leg. repetatur, vel compleatur] Antiphona. Collectam require. Ant. Opem ferat huic infirmo Deus super lectum doloris ejus; et ipse confirmet eum et vivificet. Psalm. Beatus qui intelligit, Collectam require. [Col. 0524D] Ant. Dominus locutus est discipulis suis: In nomine meo daemonia ejicient; super infirmos manus vestras imponite, et bene habebunt. Psalm. Deus Deorum. Ant. Salvum fac servum tuum, Deus meus, sperantem in te; custodi animam ejus, quia in te speravit. Psalm. Inclina, Domine. Ant. Cadent a latere tuo mille et decem millia a dextris tuis, tibi autem nullum appropinquat malum. Psalm. Qui habitat. Ant. Propitietur Deus iniquitatibus tuis, et sanet omnes aegritudines tuas, et renovetur ut aquilae juventus tua. Psalm. Benedic. 1. Ant. Domine, libera animam meam a labiis iniquis et a lingua dolosa. Psalm. Ad Dominum cum tribularer. Oratio. Omnipotens sempiterne Deus, qui per Jacobum apostolum tuum introducere presbyteros Ecclesiae, et ungere oleo infirmos praecepisti, praesta, quaesumus, ut digneris per manus nostras hunc famulum tuum ill. [Col. 0525A] infirmum de oleo sanctificato ungere et benedicere. Hoc autem quod nos exterius tua charismata fideliter complectimur, hoc interius spiritaliter divina virtus ac mirabiliter tuae magnanimitatis operaretur [ Leg. operetur] virtutem. Per Dominum nostrum.
«Ungo oculos tuos de oleo sanctificato, ut quidquid illicito visu deliquisti hujus olei unctione expietur. Per Dominum nostrum Jesum Christum.
« Alia. —Ungo aures has sacrati olei liquore, ut quidquid delectatione noxia auditus admissum est medicina spiritalis evacuet. Per Dominum nostrum.
« Alia. —Ungo has nares de oleo sacrato, ut quidquid noxie contractum est * odoratus superfluo ista mundet medicatio. Per Dominum nostrum.
« Alia. —Ungo labia ista consecrati olei medicamento, ut quidquid otiosa vel criminosa peccasti locutione, divina clementia miserante, expietur hac unctione. Per.
« Alia. —Ungo pectus tuum de oleo sancto, ut hac unctione protectus fortiter praestare valeas adversus [Col. 0525B] aethereas catervas. Per Dominum.
« Alia. —Ungo has scapulas sive medium scapularum de oleo sacro, ut, ex omni parte spiritali protectione munitus, jacula diabolici impetus viriliter contemnere, ac procul possis cum robore juvaminis repellere. Per Dominum.
« Alia. —Ungo has manus de oleo consecrato, ut quidquid illicito vel noxio opere egerunt per hanc unctionem evacuetur. Per Dominum.
539 « Alia. —Ungo hos pedes de oleo benedicto, ut quidquid superfluo vel noxio incessu commiserunt, ista deleat perunctio. Per Dominum.
« Alia. —Ungo te oleo sanctificato in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, ut, more militis uncti, praeparatus ad luctum [ Leg. luctam], possis aereas superare catervas. Per.
« Alia. —Ungo te oleo sanctificato in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, sicut unxit Samuel David regem et prophetam, ut non lateat in te spiritus [Col. 0525C] immundus, neque in membris, neque in medullis, neque in ulla compagine membrorum. Sed te inhabitet virtus Christi altissimi et Spiritus sancti, quatenus per hujus operationem mysterii, et per hanc sacri olei unctionem, atque nostram deprecationem, virtute sanctae Trinitatis medicatus sive fotus, pristinam et melioratam recipere merearis sanitatem. Per eum, ejusdem.
« Alia. —Ungo te de oleo sancto, invocata magna Creatoris majestate, qui jussit Samuelem prophetam ungere David regem, operare creaturam [ Leg. creatura].
« Alia. —In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, sit tibi haec unctio olei sanctificati ad purificationem mentis et corporis, et ad munimen et defensionem contra jacula immundorum spirituum. Amen.
« Hic communicet. —Corpus et sanguis Domini nostri Jesu Christi in vitam aeternam te perducat, et in die judicii [et] ad sanctam requiem te resuscitet.
« Alia. —Unum Deum Patrem, et Filium, et [Col. 0525D] Spiritum sanctum unanimiter confitentes, oramus ut voluntas ejus, auxiliante gratia, perficiatur [vita] in vobis. Per.
« Alia. —Dominus Jesus Christus apud te sit, ut te defendat; intra te sit, ut te reficiat; circa te sit, ut te conservet; ante te sit, ut te deducat; post te sit, ut te justificet; super te sit, ut te benedicat. Qui cum. Ant. Virtutum omnium Deus, qui ab humanis corporibus infirmitates expelle [ Leg. expellis], miserere servo tuo, et visita in salutari tuo, et coelestis gratiae tribue medicinam. Psalm. Beatus qui intelligit.»
Hactenus Codex Ratoldi de unctione infirmorum, circa quam haec notanda veniunt. 1 o In illa Oratione: Omnipotens sempiterne Deus, haec verba, ac mirabiliter tuae magnanimitatis virtutem, redundare videntur. [Col. 0526A] 2 o Notandae veniunt interrogationes sacerdotis ad infirmum, illiusque responsiones ad sacerdotem, quae etiam exstant in veteri Ordine Romano ms. biblioth. Corbeiensis. 3 o Signum crucis ex cinere cum aqua super infirmi pectus, cum cilicii impositione, quae habentur etiam in Ordine citato, in haec verba: Tunc sacerdos facit crucem ex cinere cum aqua super pectus ejus, et imponit cilicium desuper, dicens, si quis infirmatur, agat poenitentiam, etc., ut in Codice Ratoldi, nisi quod in fine horum verborum dicti Ordinis haec adduntur: Respondet infirmus Deo gratias. In hoc Ordine nullae sunt unctionum formulae, uno aut altero folio avulso. 4 o In unctione tertia haec verba corrupta sunt, noxie contractum est odoratus superfluo; sed legendum est, ut in Codice Tiliano, noxio contractum est odoratu, vel superfluo. 5 o In quinta unctione male legitur, fortiter praestare; legendum est, fortiter certare, ut in eodem Cod. Tiliano. 6 o In sexta unctione, ubi legitur, cum robore juvaminis, legendum est, ut in Cod. Tiliano, cum robore superni juvaminis. [Col. 0526B] 7 o Notandum est octavam formulam, 540 Ungo te oleo sanctificato, etc., eamdem esse cum formula Ambrosiana. 8 o Observandum est hanc nonam formulam, Ungo te oleo sanctificato, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, sicut unxit Samuel David, etc., videri esse ad unctionem omnium compagum membrorum; nam in Codice Tiliano in formula hujus unctionis haec verba habentur, quae etiam in hac formula Codicis Ratoldi continentur: Ut non lateat hic in te spiritus immundus, neque in membris, neque in medullis, neque in ulla compagine membrorum. 9 o In decima formula post haec verba, operare creatura, videtur deesse τὸ olei, ut habetur in Editis, et in Codicibus sancti Eligii et Tiliano. 10 o In Oratione communionis ad illa verba, et ad sanctam requiem, particula et videtur redundare, quemadmodum in sequenti Oratione ad haec verba, perficiatur vita in vobis, τὸ vita redundat.
His ita expositis, sequitur secundus ritus conferendae [Col. 0526C] unctionis extremae ex Codice Tiliano.
« Ordo ad ungendum infirmum.
«Antequam ungatur infirmus, confiteatur omnimodis Deo et sacerdoti suo puriter omnia peccata sua, et reconciliationem ab eo percipiat plenam, ut ulceribus vitiorum per confessionem [Col. 0525D] Lege potius purius, ut apud nostrum Edm. Martenne, tom. II de antiq. Eccles. Ritib., p. 166. Ibid. [Col. 0526D] optime legitur: purius adapertis, dignius proficiat ei unctio spiritalis, medendo, etc. purtus [ Leg. purgatus], adapertis dignus proficiat ei unctioni spiritalis medendo nequitiarum putredinem interius latitantem. Et tunc in primis faciant sacerdotes aspergi salem et aquam benedictam; et aspergant eam cum Antiphona Asperges me, Domine, Miserere mei Deus.
«Domine Deus, qui per apostolum tuum locutus es: Infirmatur quis in vobis, etc.
«Et sic flectat genua sua, qui est languidus, et stet ad dexteram sacerdotis, et cantetur haec Antiphona: Sana, Domine, infirmum istum cujus ossa conturbata sunt, etc. Domine, ne in furore tuo arguas me.
« Sequitur:
[Col. 0526D] «Oremus Dominum nostrum Jesum Christum, et cum omni supplicatione rogemus, etc.
«Dominus locutus est condiscipulis suis, In nomine meo daemonia ejicite, et super infirmos manus vestras imponite, et bene habebunt. Deus Deorum: Imponant manus super infirmum omnes sacerdotes, jubente, vel tantum permittente episcopo, quia canonicus sic docet ordo. Deus, qui non vis mortem peccatorum, etc. Ant. Succurre Deus infirmo isti, et medicare ei spiritali medicamine, ut in pristinam sanitatem restauratus, gratiarum tibi referat actiones. Ad Dominum cum tribularer, cum Gloria. Oremus Dominum nostrum Jesum Christum pro fratre nostro, N., quem dure ad praesens malum languoris affligit, ut eum Domini pietas coelestibus dignetur medicinis curare, ut qui dedit vitam det et salutem. Per Dominum. [Col. 0527A] «Deus, qui humano generi salutis remedium et vitae aeternae munera contulisti, conserva famulo tuo tuarum dona virtutum, et concede ut medelam tuam non solum in corpore, sed etiam in anima sentiat. Per.
« Et sic perungant singuli sacerdotes infirmum de oleo sanctificato, cruces faciendo in collo, et gutture, et pectore, et inter scapulas, seu in loco ubi dolor plus imminet, et in quinque sensibus corporis, et in superciliis oculorum, et in naribus intus et foris, et in aurium summitate exterius, sive interius, et in labiis exterius, et manibus exterius, id est de foris, ut si quinque sensibus mentis et corporis aliqua macula inhaesit, medicina spiritali sanetur, et Domini misericordia impetretur. Dum igitur sacerdos unguit infirmum, dicat hanc Orationem morosius inungendo:
«Adesto, Domine, quaesumus, humilitatis nostrae obsequiis, eisque benignus coopera, etc.
« Unctio sacrati olei ad caput.
«Ungo caput tuum oleo sanctificato in nomine Patris, [Col. 0527B] 541 et Filii, et Spiritus sancti, ut more militis uncti, praeparatus ad luctam, superare possis aerias catervas. Per.
« Ad oculos.
«Ungo oculos tuos, etc.,» ut supra in Codice Ratoldi.
« Ad aures.
«Ungo aures has sacrati olei liquore in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, ut quidquid peccati nocivo auditu, etc.,» ut supra.
« Ad nares.
«Ungo has nares oleo sancto in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, ut quidquid noxio contractum est odoratu vel superfluo, ista emaculet medicatio.
« Ad labia.
«Ungo labia ista, etc.,» ut supra in Codice Ratoldi; hic tamen legitur expurgetur, pro expietur.
[Col. 0527C] « Alia. —«In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, sit tibi haec unctio olei sanctificati ad purificationem mentis et corporis, et ad munimen, et ad defensionem contra jacula inimicorum spiritalium. Per.
« In gutture.
«Inungo te in gutture de oleo sancto in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, ut non lateat spiritus immundus, neque in membris, neque in medullis, neque in ulla compagine membrorum; sed habitet in te virtus Christi altissimi et Spiritus sancti, quatenus per hujus operationem mysterii, et per hanc sacrati olei unctionem, atque nostram deprecationem, virtute sanctae Trinitatis medicatus sive fotus, pristinam et melioratam percipere merearis sanitatem. Per.
« Ad pectus.
«Ungo pectus tuum, etc.,» ut supra in Codice Ratoldi, ubi male legitur praestare, pro certare.
[Col. 0527D] «Ungo locum cordis oleo divinitus sanctificato, coelesti munere nobis attributo in nomine sanctae et individuae Trinitatis, ut ipsa te interius exteriusque sanando vivificet, quae universam conditionem suam, ne pereat, continet. Per.» Ubi τὸ conditionem est, τὸ creaturam.
« Ad scapulas.
«Ungo has scapulas sive medium scapularum de oleo sacrato, in nomine Patris, etc.,» ut in Codice Ratoldi, in quo tamen deest τὸ superni, ante τὸ juvaminis.
« Ad manus.
«Ungo has manus oleo sacrato, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, etc.,» ut in Codice Ratoldi.
« Ad pedes.
«Ungo hos pedes de oleo benedicto, in nomine [Col. 0528A] Patris, et Filii, et Spiritus sancti, etc.,» ut in eodem Codice.
« Ubi plus imminet.
«Ungo te de oleo sancto, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, obsecrans misericordiam ipsius unius Domini nostri Jesu Christi, ut fugatis omnibus doloribus vel incommoditatibus corporis tui, recuperetur vitae virtus et sanitas, quatenus per hujus operationem mysterii, et per hanc sacrati olei unctionem, atque nostram deprecationem, virtute sanctae Trinitatis medicatus, pristinam et magis robustam recipere merearis sanitatem. Per.
« Ad omnes compages membrorum.
«Ungo te de oleo sancto, invocata magni Creatoris Majestate, qui jussit per Samuelem prophetam ungui David regem. Operare, creatura olei, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, ut non lateat hic spiritus immundus, 542 neque in membris, neque in medullis, neque in ulla compagine membrorum; [Col. 0528B] sed inhabitet in te virtus Christi altissimi Filius, et sanctificatio Spiritus sancti.»
Sed hic finis corruptus est, et legendum virtus Altissimi, Filius, et sanctificatio Spiritus sancti, vel, ut supra, et in Codice Ratoldi, virtus Christi Altissimi et Spiritus sancti.
« Item alia unctio.
«Inungo te in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, oleo sancto atque sacrato, ut virtute Spiritus sancti tribuat tibi haec sacra unctio sanitatem animae et corporis, in remissionem omnium peccatorum, et vitam aeternam.
Impositio manuum.
«Deus Salvator noster, qui es vera salus et medicina, et a quo omnis sanitas, et medicamentum venit, qui apostoli tui voce nos instruis, ut languidos olei liquore tangentes tuae postulemus misericordiam pietatis, etc.
[Col. 0528C] « Deinde Orationes subscriptae pro infirmis.
« Post haec communicet eum sacerdos corpore et sanguine Domini; et sic septem continuos dies, nisi necessitas contigerit, tam de communione, quam de alio officio se abstineat; et suscitabit eum Dominus ad salutem, et si in peccatis sit, dimittentur ei, ut apostolus ait. » In hac autem rubrica quaedam videntur corrupta, primo in illis verbis, et sic septem, legendum, ut in Codice sancti Eligii, et sic faciant illi septem. In sequenti membro nullus est sensus, et in dicto Codice haec verba, nisi necessitas contigerit se abstineat desiderantur. Sed legendum puto: et sic faciant illi septem continuos dies, tam de communione, quam de alio officio (nempe unctione) nisi necessitas contigerit, ut se abstineat, nempe ab hac repetitione.
« Oratio ad perceptionem Eucharistiae.
«Corpus et sanguis Domini nostri Jesu Christi custodiat animam tuam in vitam aeternam. Amen.
«Pax et communicatio corporis et sanguinis Domini [Col. 0528D] nostri Jesu Christi custodiat animam tuam in vitam aeternam.
« Post assumptam Eucharistiam.
«Domine Jesu Christe et Salvator noster, exaudi nos pro fratre nostro N., te rogantes, ut tua sancta Eucharistia ei sit ad tutelam animae et corporis, et ad capessendam vitam aeternam, qui vivis.
« Absolutio manuum.
« Debent etiam ex ministris sanctae Dei Ecclesiae cum summa reverentia infirmis decantare per singulos dies et noctes vespertinales et matutinales laudes pleniter, sicut mos est in Ecclesia. »
Haec autem verba, absolutio manuum, videntur redundare, aut legendum ablutio manuum.
« Oratio super infirmum ante faciendam absolutionem.
«Domine sancte Pater, universitatis actor, [ Leg. [Col. 0529A] auctor], omnipotens aeterne Deus, cui cuncta vivunt, qui vivificas mortuos, et vocas ea quae non sunt tanquam ea quae sunt, tuum solitum auxilium, qui es magnus artifex, pie exerce in hoc tuo plasmate, rogamus.
« Absolutio cum impositione manuum.
«Deus, qui peccatores et scelerum oneratos et vulneratos sacerdotibus tuis se ostendere jussisti, Deus, qui discipulis tuis, ut bene habeant, manus super infirmos ponere praecepisti, etc. Omnipotens sempiterne Deus, criminum absolutor, et indultor peccaminum, qui apostolis tuis apostolorumque successoribus dixisti: Sine me nihil potestis facere, etc.
543 « Benedictiones episcopales.
«Dominus Jesus Christus, qui dignatus est discipulis suis dicere: Quaecunque ligaveritis super terram, erunt ligata et in coelo; et quaecunque solveritis super terram, erunt soluta et in coelo, de quorum numero, [Col. 0529B] quamvis indignum et peccatorum vinculis astrictum me esse sua dignatione voluit, ipse te largifluo pietatis dono ac meae simul parvitatis ministerio absolvere dignetur ab omnibus fragilitatis tuae excessibus interius exteriusque humanitus contractis. R\. Amen.
«Et sicut peccata totius mundi sua traditione atque immaculati sanguinis effusione dignatus est expurgare; ita quoque tuorum peccaminum maculas misericorditer ne dedignetur emundare ejusdem sanguinis interventione, qui effusus est in remissionem peccatorum. R\. Amen.
«Devotionem quoque tuam deinceps adjutorio gratiae suae non dedignetur corroborare, quatenus et in hoc saeculo subrepentium laqueos delictorum valeas evadere, et in futuro vitam aeternam Christi sanguine comparatam sine fide possidere. R\. Amen.
«Adjuvante eodem Domino nostro Jesu Christo, qui nos fecit cum non essemus, et redemit cum perditi essemus, ad laudem et gloriam sui nominis. [Col. 0529C] Per omnia saecula saeculorum. R\. Amen.
« Orationes unde supra.
«Deus qui mundum in peccati fovea jacentem misericorditer erexisti, Deus, qui leprosos mundari praecepisti, etc.
« Item alia. —«Omnipotens sempiterne Deus, conditor humani generis, qui ex nihilo creasti cuncta, et hominem ad similitudinem tuam formare dignatus es, etc.
« Alia. —«Deus qui confitentium tibi corda purificas, et accusantes conscientias suas ab omni vinculo iniquitatis absolvis, etc.
« Alia. —«Domine sancte Pater coeli et terrae, protege famulum tuum, et dimitte illi omnia peccata, etc.
« Alia. —«Dominus sit tibi adjutor et protector, et peccatorum tuorum indultor. Et Deus misericordiae et pietatis det tibi correctionem tuorum peccaminum; et concedens locum poenitentiae, tribuat tibi digne mala jacta deflere, gaudiaque vitae aeternae [Col. 0529D] feliciter obtinere. Per.
His ita expletis, sacerdotes dicant Orationes, Benedictiones super infirmum, unusquisque suam. Si autem adsit episcopus, ipsius officium hoc erit. »
Hactenus Codex Tilianus de visitatione infirmorum, seu extrema unctione. Sequitur tertius ritus ex Codice ms. monasterii sancti Remigii Rhemis fundati, qui ita incipit:
« Ordo ad ungendum infirmum.
«Cum ingreditur sacerdos domum infirmi, facta aqua benedicta, primo dicendum ab introeuntibus Pax huic domni, ter; et aspergatur aqua benedicta, cum odore thymiamatis, vel alterius incensi, dicendo Antiph. Benedic, Domine, domum istam. Psalm. Deus misereatur nostri. Oratio. Benedic, Domine Deus omnipotens, locum istum, ut sit habitantibus in eo sanitas et sanctitas, virtus et castitas, victoria [Col. 0530A] et sanctimonia, etc. Alia: Exaudi nos, Domine sancte, Pater omnipotens, sempiterne Deus, et mittere dignare angelum tuum sanctum de coelis, qui custodiat, foveat, etc. Alia: Adesto, Domine, supplicationibus nostris, et hanc domum serenis oculis tuae pietatis illustra, etc. Alia: Adesto, Domine, supplicationibus nostris, et famulos tuos quos vocati charitatis visitamus officiis, etc. Alia: Praesta, Domine, nobis famulis tuis per hanc creaturam sacrae aspersionis, etc. 544 Alla: Exaudi nos, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, ut si qua sunt adversa, etc. Exaudi nos, Pater omnipotens, aeterne Deus, et humilitatis nostrae officiis gratiam tuae visitationis admisce, etc.
« Orationes ad supervenientes infra domum dicendae: Deus humilium visitator, etc. Deus, qui nobis famulis tuis praesentiae tuae signa manifestas, etc. Tum sacerdos ad infirmum dicat: Vocasti. Infirmus dicat. Desideravi tecum loqui, ut mihi poenitentiam et remissionem peccatorum tradas. Sacerdos dicat: Det [Col. 0530B] tibi Dominus Jesus Christus veniam; tamen si Deus in te respexerit, custodies illam? Infirmus respondet Custodio. Deinde sacerdos audiat confessionem ejus, sicut melius inquirere poterit, aut scriptis, aut verbis. Tunc facit crucem ex cinere super pectus infirmi, et imponit cilicium super caput ejus. Post haec sequuntur poenitentiales Psalmi septem, id est Psalm. Domine, ne in furore tuo. Beati quorum. Domine, ne in furore tuo, duo. Miserere mei Deus. Domine, exaudi. De profundis. Domine, exaudi. Oratio: Parce, Domine, parce famulo tuo ill. quem redemisti, Christe, sanguine tuo, ne in aeternum irascaris ei, qui venturus es judicare vivos et mortuos, et saeculum per ignem.
- «Kyrie eleison, ter.
- Christe eleison, ter.
- Sancta Maria, ora pro nobis.
- Sancta et perpetua Virgo, succurre in angustiis [Col. 0530C] constituto.
- Sancta Maria, Dei genitrix, ora pro famulo tuo.
- Sancte Michael, ora pro illo.
- Sancte Gabriel, ora pro illo.
- Sancte Raphael, ora pro illo.
- Omnes sancti archangeli, orate pro illo.
- Omnes sancti patriarchae, orate.
- Omnes sancti prophetae, orate.
- Sancte Joannes, ora.
- Sancte Petre, ora.
- Sancta Paule, ora.
- Sancte Andrea, ora.
- Sancte Jacobe, ora.
- Sancte Joannes, ora.
- Sancte Thoma, ora.
- Sancte Jacobe, ora.
- Sancte Philippe, ora.
- Sancte Bartholomaee, ora.
- Sancte Matthaee, ora.
- Sancte Simon, ora.
- [Col. 0530D] Sancte Thadee, ora.
- Sancte Marce, ora.
- Sancte Luca, ora.
- Sancte Barnaba, ora.
- Sancte Timothee, ora.
- Omnes sancti apostoli, orate.
- Sancte Stephane, ora.
- Sancte Clemens, ora.
- Sancte Dionysi, ora.
- Sancte Rustice, ora.
- Sancte Eleutheri, ora.
- Sancte Maurici cum sociis tuis, ora.
- Sancte Gereon, ora.
- Sancte Xyste, ora.
- Sancte Laurenti, ora.
- Sancte Quintine, ora.
- Sancte Tiburti, ora.
- Sancte Valeriane, ora.
- [Col. 0531A] Sancte Gervasi, ora.
- Sancte Protasi, ora.
- Sante Cirice, ora.
- Sancte Salvi, ora.
- Sancte Nazari, ora.
- Sancte Sebastiane, ora.
- Sancte Nicasi, ora.
- 545 Omnes sancti martyres, [Col. 0531D] In litaniis ad ungendum infirmum, quae leguntur in Codice Gemet., post omnes sanctos Martyres, legitur: Sancte Benedicte, Sancte Martine, Sancte Hilari, Sancte Sylvester, Sancte Gregori, Sancte Augustine, Sancte Birine, (is fuit episcopus Dorcestrensis), Sancte Cutberte (fuit episcopus Lindisfarnensis), Sancte Eudoce, Sancte Remegi, Sancte Columbane. Ex loco quem in hoc sanctorum ordine sanctus Benedictus obtinet, constat Gemet. Codicem scriptum fuisse pro monasterio, ubi regula sancti Benedicti [Col. 0532D] observabatur. Neque tamen sancti Benedicti commemoratio, etiam in canone Missae, probat libros Sacramentorum ubi reperitur, ad Benedictinos monachos pertinuisse, cum in vetustissimis cathedralium ecclesiarum libris eadem etiam occurrat, ut in canone Ecclesiae Mediolan. ante ann. DC. descripto; imo etiam in edito Missali per sanctum Carolum reformato. Consule Mabillonium in praef. ad Sacrament. Gallic., num. 9. orate.
- Sancte Hilari, ora.
- Sancte Martine, ora.
- Sancte Sylvester, ora.
- Sancte Augustine, ora.
- Sancte Hieronyme, ora.
- Sancte REMIGI, ora.
- Sancte MEDARDE, ora.
- Sancte Vedaste, ora.
- Sancte AMANDE, ora.
- Sancte ELEGI, ora.
- Sancte Bavo, ora.
- [Col. 0531B] Sancte Cassiane, ora.
- Sancte BENEDICTE, ora.
- Sancte Paule, ora.
- Sancte Antoni, ora.
- Sancte Gregori, ora.
- Sancte Eusebi, ora.
- Sancte Ultane, ora.
- Sancte Achari, ora.
- Sancte Richari, ora.
- Sancte Goar, ora.
- Sancte Arseni, ora.
- Sancte Bertine, ora.
- Omnes sancti confessores, orate.
- Sancta Felicitas, ora.
- Sancta Perpetua, ora.
- Sancta Agatha, ora.
- Sancta Agnes, ora.
- Sancta Lucia, ora.
- Sancta Anastasia, ora.
- Sancta Tecla, ora.
- [Col. 0531C] Sancta Savina, ora.
- Sancta Susanna, ora.
- Sancta Christina, ora.
- Sancta Justina, ora.
- Sancta Juliana, ora.
- Sancta Praxedis, ora.
- Sancta Prisca, ora.
- Sancta Columba, ora.
- Sancta Scholastica, ora.
- Sancta Eugenia, ora.
- Sancta Aldegondis, ora.
- Sancta Gertrudis, ora.
- Sancta Eusebia, ora.
- Sancta Godoberta, ora.
- Sancta Amalberga, ora.
- Sancta Radegundis, ora.
- Omnes sancti ab initio mundi usque ad praesens, orate pro nobis et pro hoc infirmo.
- Propitius esto, parce nobis et isti, Domine.
- [Col. 0531D] Propitius esto, libera eum, Domine.
- Ab omni malo, libera eum, Domine.
- Ab hoste malo, libera eum, Domine.
- Ab insidiis diaboli, libera eum, Domine.
- A cruciatu et morte perpetua, libera eum, Domine.
- Ab ira tremenda, libera eum, Domine.
- A cogitatione immunda, libera eum, Domine.
- Ab omni iniquitate, libera eum, Domine.
- [Col. 0532A] Ab immunditia cordis et corporis, libera eum, Domine.
- A cunctis erroribus, libera eum, Domine.
- A vinculis diaboli, libera eum, Domine.
- A potestate tenebrarum, libera eum, Domine.
- Per annuntiationem tuam, libera eum, Domine.
- Per adventum tuum, libera eum, Domine.
- Per incarnationem tuam, libera eum Domine.
- Per nativitatem tuam, libera eum, Domine.
- 546 Per circumcisionem tuam, libera eum, Domine.
- Per apparitionem tuam, libera eum, Domine.
- Per passionem tuam, libera eum, Domine.
- Per crucem tuam, libera eum, Domine.
- Per resurrectionem tuam, libera eum, Domine.
- Per ascensionem tuam, libera eum, Domine.
- Per adventum sancti Spiritus tui a Patre, libera eum.
- Per adventum judicii tui, libera eum, Domine.
- Per doctrinam tuam, libera eum, Domine.
- Per virtutem tuam, libera eum, Domine.
- Peccatores, te rogamus, audi nos.
- [Col. 0532B] Ut pacem perpetuam ei dones, te rogamus, audi nos.
- Ut compunctionem cordis ei dones, te rogamus, audi nos.
- Ut fontem lacrymarum ei dones, te rogamus, audi nos.
- Ut cogitationes pravas ab eo auferre digneris, te rog.
- Ut illicitas voluptates ab eo abscidere digneris, te.
- Ut spatium poenitentiae, si fieri potest, ei dones, te.
- Ut gratiam sancti Spiritus cordi illius infundere digneris, te rogamus, audi nos.
- Ut spem, fidem et charitatem ei dones, te rogamus.
- Ut murmurationem et impatientiam ei abscidas, te.
- Ut gratiam tuam ei concedere digneris, te rogamus.
- Ut in praesenti periculo ei succurrere digneris, te.
- Ut repellas ab eo omnes principes tenebrarum, te.
- Ut ad gaudia aeterna eum perducere digneris, te rog.
- Ut nos exaudire digneris, te rogamus, audi nos.
- Fili Dei, te rogamus, audi nos.
- Agne Dei, qui tollis peccata mundi, parce nobis et isti, Domine.
- [Col. 0532C] Agne Dei, qui tollis peccata mundi, miserere nobis et isti, Domine.
- Agne Dei, qui tollis peccata mundi, dimitte peccata ejus, Domine.
- Christe, audi nos, ter. Kyrie eleison, ter. Christe eleison, ter. Kyrie eleison, ter. Pater noster.
« Preces.
«Salvum fac servum tuum, Deus meus, sperantem in te.
Dominus conservet eum, et vivificet eum, et beatum faciat eum in terra, et non tradat eum in animam inimicorum ejus.
Dominus opem ferat illi super lectum doloris ejus, universum stratum ejus versavit in infirmitate ejus.
Perfice gressus illius, Domine, in semitis tuis, ut non moveantur vestigia ejus.
Angelis tuis manda de illo, ut custodiant eum in omnibus [Col. 0532D] viis ejus.
Mitte ei, Domine, auxilium de sancto, et de Sion tuere eum.
Nihil proficiat inimicus in eum, et Filius iniquitatis.
Delicta juventutis ejus et ignorantias ejus ne memineris, Domine, secundum magnam misericordiam tuam.
[Col. 0533A] Esto illi, Domine, turris fortitudinis a facie inimici.
Averte faciem tuam, Domine, a peccatis illius, et omnes iniquitates illius dele.
Cor mundum crea in eo, Deus, et Spiritum rectum innova in visceribus ejus.
Ne projicias eum, Domine, a facie tua, et Spiritum sanctum tuum ne auferas ab eo.
Redde ei laetitiam Salutaris, et Spiritu principali confirma eum.
Dies super dies adjicias, annos ejus usque in diem generationis et generationis.
Permaneat in aeternum in conspectu tuo, misericordiam et veritatem tuam quaerimus.
Convertere, Domine, usquequaque, et deprecabilis esto super servos tuos.
547 Domine, ne memineris iniquitatum nostrarum antiquarum, cito anticipet nos misericordia tua, quia pauperes, etc.
Adjuva nos, Deus, Salutaris noster, propter gloriam nominis tui libera nos, et hunc infirmum, Domine.
[Col. 0533B] Propitius esto peccatis nostris et illius, propter nomen tuum.
Exsurge, Domine, adjuva nos et eum, et libera nos et eum propter nomen tuum.
Tunc Psalmum Inclina, Domine, totum.
« Oratio.
«Omnipotens et misericors Deus, quaesumus immensam pietatem tuam, ut ad introitum humilitatis nostrae hunc famulum tuum ill. in hoc tabernaculo fessum jacentem salutifere visitare digneris, etc.
« Sequitur confessio infirmi.
«Domine, minister Christi Domini nostri, comprehendi nullius valet solertia, quibus a diebus adolescentiae meae vicibus exsecrabilia contraxi opera; excedunt enim pluralitate sui numerorum fines, quia et comparatione meorum peccaminum nullus invenitur iniquus. Nullum quippe genus peccati inveniri potest, cui me non subdiderim, cujusque facibus et [Col. 0533C] loris non sim circumdatus. Nunc quoque dies meae resolutionis instant, quibus hominem exire [ Forte exuere] compellor; nunc ultimum vocationis meae diem ingemiscens expavesco, quia quae male carni consentiens perpetravi, digna ultione puniri pertimesco, et nisi Dei clementia tolerer [ Leg. tolerarer], merito me jam pro meis sceleribus ultrix vindicta ulcisceretur. Idcirco fessis artubus, dissolutisque corporis basibus, omnia viscerum meorum valentia amissa, [ Leg. omni], pietatis tuae misericordiam singultu interposito implorare non cesso, quatenus potestate coelitus tibi collata vincula meorum piaculorum enodes, et precum tuarum studiis commissa mea pies, ut cum reprobis non ducar ad tartara, quin potius tuo interventu coelestia merear sublimari ad gaudia sempiterna.
« Absolutio.
«Si principali sententia constat quia in multis offendimus omnes, unde ingemiscimus, ita principali [Col. 0533D] sententia consolamur, quia si confiteamur peccata nostra, fidelis et justus est * quin Jesus Christus conditor et Redemptor, ac Salvator noster, quem habemus advocatum justum apud Patrem, et est propitiatio pro peccatis nostris, et interpellat pro nobis fideliter confitentibus, et dimittit nobis peccata nostra, et emundat ab omni iniquitate. Quapropter, frater noster, confitenti tibi peccata tua, per Ecclesiasticam apostolicae auctoritatis potestatem, quam Dominus noster Jesus Christus tradidit discipulis et apostolis suis dicens: Accipite Spiritum sanctum, quorum remiseritis peccata, remittuntur eis; et per eosdem apostolos suos ipsorum successoribus, quorum vices licet indigni tenemus; etsi non merito, tamen nomine atque officii susceptione eamdem potestatem donavit, et in se credenti fideliter dixit: Fiat tibi secundum fidem tuam; gratia et potentia sua, virtute sancti Spiritus, qui est remissio omnium peccatorum, [Col. 0534A] dimittat tibi omnia peccata tua, liberet te ab omni malo, conservet te in omni opere bono, et perducat te ad vitam aeternam, et ad sanctorum consortium supernorum civium. Amen.
« Exhortatio sacerdotis ad circumstantes.
«Oremus Dominum nostrum Jesum Christum, fratres charissimi, et cum omni supplicatione rogemus, ut hunc famulum suum illum per angelos sanctos suos visitare, laetificare et confortare dignetur, qui vivit et regnat. Sequitur Ant. Succurre, Domine, infirmo huic, et medica eum spirituali medicamine, ut in pristina sanitate a te restitutus gratiarum tibi sanus referat actionem. Psalm. Ad Dominum cum tribularer. Orationes: Deus, qui famulo tuo Ezechiae, etc. Alia: Omnipotens mitissime Deus, respice propitius preces nostras, etc. Alia: Deus 548 qui illuminas omnem hominem venientem in hunc mundum, etc. Alia: Respice, Domine, famulum tuum ill. in infirmitate corporis sui laborantem, etc. Alia: Deus, [Col. 0534B] qui facturae tuae pio semper dominaris affectu, etc. Alia: Deus, qui humano generi et salutis remedium, et vitae aeternae munera contulisti, etc. Alia: Virtutum coelestium Deus, qui ab humanis corporibus omnem languorem et omnem infirmitatem praecepti tui potestate depellis, etc. Alia: Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, qui fragilitatem conditionis nostrae infusa virtutis tuae dignatione confirmas, etc. Alia: Respice, Domine, de coelo, et vide, et visita famulum tuum ill., etc. Alia: Dimitte, Domine, peccata nostra, et tribue nobis misericordiam tuam, etc.
His ita factis, roget sacerdos confessor infirmi alios sacerdotes, ut dicant Orationes quae sunt de reconciliatione poenitentis ad mortem.
Deus misericors et clemens, qui secundum multitudinem miserationum tuarum peccata poenitentium deles, etc. Alia: Majestatem tuam, Domine, supplices deprecamur, ut famulo tuo ill. longo squalore poenitentiae macerato, etc. Alia: Majestatem tuam, [Col. 0534C] quaesumus, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, qui non mortem, sed peccatorum semper vitam inquiris, etc. Tunc Psalm. Domine, quid multiplicati sunt, totus cum Gloria, Pater noster, et preces. Illumina faciem tuam super servum tuum, salvum eum fac in misericordia tua, Domine, ne confundamur, quoniam invocamus te. Oratio: Precamur, Domine, clementiam tuam, ut huic famulo tuo ill. peccata sua et facinora confitenti donare veniam, et praeteritorum criminum culpas relaxare digneris, etc. Ant. Justificeris, Domine. Psalm. Miserere ei Deus, secundum magnam misericordiam tuam, et secundum multitudinem miserationum tuarum dele iniquitates ejus. Amplius lava eum, Domine, ab iniquitate sua, et a peccato ejus, munda eum. Quoniam iniquitatem suam ipse agnoscit, et peccatum suum contra eum est semper. Tibi soli peccavit, et malum coram te fecit, ut justificeris, Domine, in sermonibus tuis, et vincas cum judicaris. Ecce enim in iniquitatibus [Col. 0534D] conceptus est, et in peccatis concepit illum mater sua. Ecce enim veritatem dilexisti; incerta et occulta sapientiae tuae manifestasti ei. Asperges eum, Domine, hyssopo, ut mundetur; lavabis eum, ut super nivem dealbetur. Auditui ejus dabis gaudium et laetitiam, ut exsultent ossa ejus humiliata. Averte faciem tuam a peccatis ejus, et omnes iniquitates ejus dele. Gloria Patri.
« Kyrie eleison, Pater noster, et preces.
«Ut quid, Domine, recessisti longe? Despicis in opportunitatibus, in tribulatione? Respice in servos tuos et in opera tua, et dirige filios eorum, et sit splendor Domini Dei nostri super nos, et reliq. Oratio: Oremus Dominum Deum nostrum, pro frater ill. quem duri [ Leg. Burch. dure] ad praesens malum languoris adulcerat [ Leg. Burg. affligit], etc. Item Antiph. Cor contritum et humiliatum, Deus, non despicias. Psalm. Miserere mei, Deus. Gloria Patri. Pater [Col. 0535A] noster, et preces: Libera eum de sanguinibus Deus Deus noster, ut exsultent linguae nostrae ex justitia tua. Benigne fac, Domine, in bona voluntate tua, ut aedificentur muri Jerusalem. Oratio: Deus qui non vis mortem peccatoris, etc. Oratio antequam unguitur. Deus, qui per Apostolum tuum locutus es, infirmatur quis in vobis, etc.
« Tunc Symbolum patam dicitur, hoc est Credo in Deum Patrem, usque vitam aeternam. Deinde a sacerdote dicatur ad infirmum: Credis, frater, quod diximus Symbolum. Cum responderit, aut nutu significaverit, Credo, unguatur a sacerdote, vel plurimis sacerdotibus de oleo sanctificato, facientibus cruces singulis in dextro tempore et sinistro, non in fronte, nec in vertice dicendo:
«Ungo caput tuum oleo sanctificato, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, ut, more militis uncti, praeparatus ad luctamen, possis aerias superare catervas. Per eumdem Dominum nostrum Jesum Christum, qui cum Patre.
[Col. 0535B] « 549 Item in superciliis et subciliis juxta angulos oculorum dicendo:
«Ungo oculos tuos de oleo sanctificato, ut quidquid illicito visu deliquisti, per hujus olei unctionem expietur. Per eumdem qui cum Patre.
« Item aures intus et foris in summitate crucis signa recipiant, dicendo:
«Ungo has aures corporis tui, ut per has fenestras recipias auditum gratiae remissionis Christi in vitam aeternam. Per eumdem qui cum Patre.
« Item nares in summitate et subtus unguantur crucis modo.
«Ungo has nares de oleo sacro, ut quidquid noxae ex his superfluo contractum est odoratu, ista medicatio emaculet. Per eumdem qui cum Patre.
« Item labia, dicendo, et exterius crucem super mentum, et guttur faciendo.
[Col. 0535C] «Ungo labia ista consecrati olei medicamento, ut quidquid otiosa, vel etiam criminosa peccasti locutione, divina clementia miserante, expurgetur hac unctione. Per eumdem qui cum Patre.
« Item super humeros duos, hoc est scapulas, non in pectore, neque inter scapulas.
«Ungo has scapulas de oleo sacrato, ut, ex omni parte spirituali protectione munitus, jacula diabolici impetus viriliter contemnere, ac procul cum robore superni juvaminis repellere possis. Per eumdem qui cum Patre.
« Item super manus, et si presbyter est, non infra; sin aliter, et infra, et super pedes, et sub plantis cruces fiunt, dicendo:
«Ungo has manus de oleo benedicto, ut quidquid illicito vel noxio opere peregerunt, per hanc unctionem evacuetur. Per eumdem qui cum Patre.
[Col. 0535D] « Item super pedes, et sub plantis cruces fiunt, dicendo:
«Ungo et hos pedes ex oleo consecrato, ut quidquid superfluo, vel nocivo incessu commiserunt sanctorum intercessionibus ista oboleat [ Leg. aboleat] unctio. Per eumdem Dominum nostrum, qui cum Patre.
« Conclusio unctionum.
«In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, sit tibi haec unctio olei sanctificati ad purificationem mentis et corporis, et ad munimen et defensionem contra jacula immundorum spirituum. Amen.
« Tunc Psalm. Domine, clamavi, totus. Gloria. Kyrie eleison. Pater noster. Oratio. Tunc caeteri sacerdotes, vel laici invitentur. Sacerdos alius dicat, aut confessor: Dominus vobiscum. R\. Oremus.
[Col. 0536A] « Absolutio a fratribus.
«Deus qui peccatores et scelerum onere vulneratos sacerdotibus tuis ostendere jussisti; qui discipulis tuis, ut bene haberent, manus super infirmos ponere praecepisti; qui apostolos tuos pro infirmis orare docuisti, et impositionem manuum sacerdotum cum invocatione sancti nominis tui peccata relaxare voluisti; exaudi Orationes nostras, et da huic famulo tuo ill. infirmitatis noxa deprehenso per hoc sacrum ministerium, quod nos indignos famulos tuos agere docuisti, remissionem omnium peccatorum; quatenus per hanc sacrati olei unctionem, et per manuum impositionem, cuncta facinora Spiritus sancti gratia relaxentur; fomenta etiam medicinae tuae eum interius exteriusque imbuant, et sanent, ut non tantum ei noceat conscientia reatus ad poenam, quam * indulgentia, 550 et reconciliatio tuae pietatis ac remissionis ad veniam. Qui vivis et regnas.
« Hinc sequitur unctio alia.
[Col. 0536B] « Oratio. Per istam unctionem Dei, et per ministerium nostrum, et Dei benedictionem, mundentur et sanctificentur ab omni sorde et contagione peccati caput tuum et sensus tui, visus, auditus, odoratus, gustus et tactus, ut quidquid in humeris, vel in manibus aut pedibus, sive toto corpore, cogitatione, locutione et opere peccasti, misericordia Salvatoris nostri expietur, ut idoneus efficiaris ad invocandum Dominum et benedicendum atque sanctificandum et sacrificandum in nomine ejusdem Domini nostri Jesu Christi; reddatque tibi laetitiam Salutaris sui, et Spiritu principali confirmet te, et Spiritum sanctum innovet in visceribus tuis, et ne auferat illum a te; sed benedictio Patris, et Filii, et Spiritus sancti, descendat super te, quae copiose super caput tuum defluat, et in extrema totius corporis tui descendat, interius exteriusque repleat, atque circumdet, et sit semper tecum. Amen.
« Item alia ab alio presbytero dicenda.
[Col. 0536C] «Ungo te oleo sancto invocata magni Creatoris Majestate, qui jussit Samuelem prophetam ungui [ Leg. unguere] David in regem, operare creatura olei, etc.,» ut supra, in Cod. sancti Eligii.
« Item alia.
«Ungo te de oleo sanctificato, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, etc.,» ut supra ex Ord. Tiliano.
« Uncto infirmo a singulis singulae dici possunt. «Oratio post unctionem.
«Domine, Jesu Christe, qui es salvatio et redemptio nostra, et qui es vera salus et medicina, a quo omnis sanitas, et medicamentum venit, etc.
« Sequitur reconciliatio ante communionem ipsa die.
«Deus misericors, Deus clemens, qui indulgentiam tuam nulla temporum lege concludis, sed pulsanti [Col. 0536D] misericordiae tuae januam aperis, poenitentes etiam sub ipso vitae hujus termino non repellis, respice propitius super famulum tuum ill. remissionem sibi omnium peccatorum tota cordis confessione poscentem. Renova in eo, piissime Pater, quod actione, quod verbo, quod ipsa denique cogitatione, diabolica fraude vitiatum est, et unitati corporis Ecclesiae membrum redemptionis annecte. Miserere gemituum, miserere lacrymarum, et non habentem fiduciam, nisi in tua misericordia, ad sacramentum tuae reconciliationis admitte, quia nullius animae in hoc corpore constitutae difficilis apud te aut tarda curatio est. Fidelis enim es in verbis tuis, qui conversum peccatorum non [ Leg. non ad] longa temporum spatia differendum, sed mox ut ingemuerit dixisti esse salvatum. Per. Alia: Majestatem tuam, Domine, supplices, ut supra. Alia: Majestatem tuam, quaesumus, Domine sancte, Pater, ut supra.
[Col. 0537A] « Tunc auferatur cilicium quod super caput infirmi positum fuerat, et dicatur:
« Ant. Heu me! quia incolatus meus prolongatus est. Psalm. Ad Dominum cum tribularer. Ant. Unde veniet auxilium mihi. Psalm. Levavi oculos meos. Ant. In domum Domini laetantes ibimus. Psalm. Laetatus sum. Ant. Qui habitas in coelo, miserere nobis. Psalm. Ad te levavi oculos. Ant. Benefac, Domine, bonis et rectis corde. Psalm. Qui confidunt. Tunc sacerdos dicat:
«Propitietur Dominus cunctis iniquitatibus tuis, etc.,» ut supra in Cod. sancti Eligii.
« Communicet infirmum, tunc dicens:
«Corpus Domini nostri Jesu Christi custodiat te in vitam aeternam.
«Sanguis Domini nostri Jesu Christi redimat te in vitam aeternam.
« 551 Pax Domini nostri Jesu Christi, et sanctorum communio sit tecum et nobiscum in vitam [Col. 0537B] aeternam. Amen.
« Oratio in consummationem.
«Omnipotens sempiterne Deus, qui subvenis in periculis, et necessitatibus succurrentibus, etc.,» ut in Cod. sancti Eligii.
« Et septem dies, vel multo plures, si necessitas fuerit, tam de communione quam de alio officio erga infirmum fiat; ut sicut apostolus dicit, imo per eum Spiritus sanctus ait: Si in peccatis fuerit, dimittentur ei. Debent etiam ex ministris sanctae Ecclesiae procurare in [Leg. ut] canonici cursus circa eum decantentur, id est Matutinae, Prima, Tertia, Sexta, Nona, Vesperum, Completorium. Quod si episcopus adfuerit, Benedictionem dabit; si non, singuli sacerdotes singulas has Orationes dicant:
«Dominus Jesus Christus apud te sit, ut te defendat; intra te sit, ut te conservet; ante te sit, ut te deducat; post te sit, ut te justificet; super te sit, ut [Col. 0537C] te benedicat, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus.
« Benedictio.
«Benedicat te Deus Pater, sanet te Dei Filius, illuminet te Spiritus sanctus, etc.
« Alia. —Benedicat te Deus Pater, adjuvet te Christus Filius Dei; corpus tuum in suo servitio custodiri et conservari faciat, etc.
« Alia. —Benedicat te Deus Pater, qui in principio cuncta creavit; benedicat te Deus Filius, qui de supernis sedibus pro nobis Salvator descendit; benedicat Deus Spiritus sanctus, qui in similitudine columbae in flumine Jordanis super Christum requievit, etc.
«Omnipotens Dominus in visitatione suae misericordiae tibi propitietur, et ab infirmitate qua detineris relevando tui misereatur. Amen. Voluntatem tuam in suo beneplacito amplificare, et orationibus ac benefactis tuis [ Leg. orationes et benefacta tua] [Col. 0537D] te sibimet reconciliando acceptare dignetur. Amen. Addat etiam ut omnium virtutum coelestium et reliquorum sanctorum intercessionibus inter omnes saeculares anxietates custodiaris, et eorum participio, absolutus carnali carcere, interponi merearis. Amen. Quod ipse praestare dignetur, qui propter liberationem hominum homo dignatus est fieri Deus, et Dominus noster Jesus Christus, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat per immortalia saecula saeculorum. Amen.
« Alia. —Benedicat te Deus Pater, custodiat te Jesus Christus, illuminet te Spiritus sanctus omnibus diebus vitae tuae. Amen. Confirmet te virtus Christi, indulgeat tibi Dominus universa delicta tua. Amen. Beatae et gloriosae semperque virginis Dei genitricis Mariae, omniumque simul sanctorum, quaesumus, intercessio gloriosa te protegat, et ad vitam aeternam perducat. Amen.
[Col. 0538A] « Missa pro infirmo.
« Antiphona: Virtutum omnium Deus, qui ab humanis corporibus infirmitatem expellis, miserere servo tuo, et visita in salutari tuo, et coelestis gratiae tribue medicinam. Psalm. Domine, exaudi. Item Ant. Justus es, Domine. Psalm. Beati immaculati. Oratio: Omnipotens sempiterne Deus, salus aeterna credentium, exaudi nos pro famulo tuo ill. pro quo misericordiae tuae imploramus auxilium, etc.,» ut in Missali Romano.
« Lectio Epistolae beati Jacobi apostoli. Cum enim tristatur aliquis vestrum, oret aequo animo et psallat, etc.
« Grad. Exsurge, Domine, succurre huic infirmo, et medica eum, et sana ejus languorem. V\. Adjutor in opportunitatibus, in tribulatione opem tuam tribue benignus infirmo. All. Mitte ei, Domine, auxilium de sancto, et de Sion 552 tuere eum. V\. Auribus percipe. All. De profundis, etc.
[Col. 0538B] « Sequentia sancti Evangelii secundum Lucam.
«In illo tempore: Intravit Jesus Capharnaum. Centurionis autem cujusdam servus male habens, etc.
« Offert. Domine, qui publicani precibus et Oratione placatus es, qui socrum Petri ex febre valida liberasti; et nobis pro infirmo supplicantibus clementi miseratione adesto, Domine.
« Item offert. Domine, mirifica eum secundum eloquium tuum, ut sciat testimonia tua. V\. 1. Fac cum servo tuo. V\. 2. Da illi intellectum, ut discat mandata tua, et voluntaria oris ejus fac illi in beneplacito, Domine.
« Super oblata: Deus cujus nutibus vitae nostrae momenta decurrunt, etc.
« Praefatio: Aeterne Deus, qui famulum tuum ideo corporaliter verberas, ut mente proficiat, potenter ostendens quod sit pietatis tuae praeclara salvatio, dum praestas ut operetur nobis etiam ipsa infirmitas salutem. Per Christum Dominum nostrum.
[Col. 0538C] « Comm. Succurre, Domine, infirmo huic, et medica eum spirituali medicamine, ut, in pristina sanitate a te restitutus, gratiarum tibi sanus referat actionem.
« Item Comm. Redime eum, Deus Israel, ex omnibus angustiis suis.
« Ad Complendum: Deus, infirmitatis humanae singulare praesidium, etc.
« Oratio pro reddita sanitate.
«Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, qui Benedictionis tuae gratiam aegris infundendo corporibus facturam tuam multiplici pietate gubernas, etc.
« Missa pro infirmo, qui proximus est morti.
« Ant. Circumdederunt me gemitus mortis. Psalm. Diligam te, Domine. Omnipotens sempiterne Deus, conservator animarum, qui quos diligis corripis et recipis, pie ad emendationem coerces, etc.
[Col. 0538D] « Lectio Isaiae prophetae: In diebus illis locutus est Isaias propheta, dicens: Quaerite Dominum, dum inveniri potest.
« Grad. Miserere mihi, Domine, quoniam infirmus sum. V\. Conturbata sunt.
« Item Grad. Adjutor meus et liberator meus. V\. Confundantur et revereantur, etc.
« Secundum Marcum. In illo tempore, respiciens Jesus discipulos suos dixit: Habete fidem Dei, etc.
« Offert. Miserere mihi, Domine, secundum magnam misericordiam.
« Item Offert. Exaudi, Deus, Orationem meam, et ne despexeris, etc.
« Super oblata. Adesto, Domine, pro tua pietate supplicationibus nostris, et suscipe Hostiam quam tibi offerimus pro famulo tuo ill. jacente in grabato, etc.
« Praefatio: Vere dignum . . . . aeterne Deus, implorantes [Col. 0539A] tuae Majestatis misericordiam, ut famulo tuo ill. veniam suorum largiri digneris peccatorum, quatenus, ab omnibus inimici vinculis liberatus, tuis toto corde inhaereat mandatis, et te solum semper tota virtute diligat, et ad tuae quandoque beatitudinis visionem pervenire mereatur. Per Christum.
« Ad Complendum: Gratias agimus multiplicibus largitionibus tuis, ex quibus animas in te sperantium satiare consuesti, etc.
« Item fiat reconciliatio.
«Deus misericors, ut supra. Al. Majestatem tuam, et reliqua. Tunc etiam Symbolum, sicut ante praedictum est, et communio corporis.
« Item abbreviatio.
«Cum vero ingravari coeperit, ad succurrendum, facta aqua benedicta, dicatur Oratio haec:
« 553 Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, qui es via, veritas, et vita, exaudi nos, et [Col. 0539B] conserva famulum tuum ill. hunc, quem vivificasti, et redemisti pretio et magno munere sanguinis Filii tui, qui tecum vivit et regnat.
« Tunc unguatur oleo.
«Ungo te de oleo sanctificato, ut salveris aeternaliter in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Amen.
« Collecta.
«Concede, Domine, nobis famulis tuis, ut orantes cum fiducia dicere mereamur: Pater noster, libera nos ab omni malo, custodi nos semper in bono, qui regnas in saecula saeculorum.
« Communicet dicens:
«Corpus et sanguis Domini nostri Jesu Christi custodiat animam tuam in vitam aeternam. Amen.
« Post haec dicendum est:
«Agamus Deo nostro omnipotenti gratias, quod terrenae nos originis atque naturae sacramenti sui [Col. 0539C] dono in coelestem vivificaverit demorationem, qui cum Filio et Spiritu sancto vivit et regnat.»
Hactenus Codex ms. monasterii sancti Remigii Rhemis fundati de visitatione infirmorum, seu extrema unctione, circa quem paucula quaedam notanda veniunt.
1. Notanda crux ex cinere super pectus, quae est juxta quosdam Ordines et Sacramentarios supra citatos.
2. Circa litaniam notandum est eam esse satis antiquam, si cum hodiernis conferatur; primam tamen, quam supra ex libro qui inscribitur Ordo Orationum transsumpsimus, esse antiquiorem.
3. Notanda est confessio infirmi, quae supra transcriptis confessionibus haud absimilis est, quae tamen unica non erat aegroti confessio, sed hanc praecedebat enucleatior, quae numerum peccatorum et necessarias circumstantias promeret, ut supra agendo de poenitentia docuimus; quod etiam ex eodem Codice sancti Remigii confirmatur, in quo paulo ante [Col. 0539D] litaniam haec reperire est: Deinde sacerdos audiat confessionem ejus, sicut melius inquirere poterit, aut scriptis, aut verbis. Quae sane verba aliam a memorata confessionem postulant, et doctrinam a nobis supra stabilitam mirum in modum illustrant.
4. Sequitur exhortatio sacerdotis ad circumstantes. Haec exhortatio alias appellatur praefatio, qua movet sacerdos astantes ad Orationem, de qua supra egimus, juxta morem veterem.
5. Notanda est fidei professio, quam aeger facere debeat ante unctionem, quae exstat apud Burchardum, lib. XVIII, in hunc modum: Credis in Deum Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum? Responsio: Credo. Credis quod istae tres personae unus Deus sit? Respon. Credo. Credis quod in ipsa ista carne, qua nunc es, resurgere habes in die judicii, et recipere sive bonum, sive malum quod gessisti? Responsio Credo.
6. Nota unctionem temporum, quae in nostris aliis [Col. 0540A] Codicibus non reperitur; sed cum in Sacramentariis editis et in Codice Tiliano unctio capitis praecipitur, puto ungenda esse tempora: prohibetur ungi frontem, et verticem capitis, quia frontis unctio spectat ad confirmationis sacramentum, unctio verticis ad caeremonias baptismi.
7. Nota infirmum ungi a multis sacerdotibus, quod videtur etiam in Codice Tiliano: Et sic perungant singuli sacerdotes infirmum de oleo sanctificato.
8. Nota verba, non in pectore. Nam in Codicibus sancti Eligii, Ratoldi, Rodradi, et Tiliano, et in Manuali Suessionensi ungitur pectus; id etiam in quibusdam Ecclesiis fieri testatur Joannes Altenstaig infra citandus. Ita etiam faciunt Graeci, ut testatur Petrus Arcudius, lib. V de Sacramentis, cap. 7.
9. Notanda sunt haec verba, neque inter scapulas. Nam aliter fit in Codicibus Rodradi, et Tiliano, cum dicitur: 554 Ungo has scapulas, sive medium scapularum.
10. Et haec verba: Et si presbyter est, non infra, nam [Col. 0540B] non exstant in aliis Codicibus nostris manuscriptis.
11. Notandum est hanc formulam: Per istam unctionem, etc., desiderari in aliis Codicibus nostris mss., et dici solitam in unctione sacerdotis ob haec verba: Ad invocandum Dominum, et benedicendum, atque sanctificandum, et sacrificandum in nomine ejusdem Domini nostri Jesu Christi.
12. Nota communionem completa unctione, ut etiam habetur in aliis Codicibus nostris manuscriptis.
13. Nota continuationem unctionis per septem et plures dies, quae etiam exstat in Sacramentario sancti Eligii; simulque recitationem officii divini coram aegroto, quae etiam habetur in dicto Sacramentario, et in Codice Ratoldi abbatis.
14. Haec Oratio: Omnipotens Dominus, visitatione suae misericordiae, etc., cum subsequenti, est Benedictio episcopalis, quae etiam habetur in Codice sancti Eligii, sed sub alia verborum formula. Secundae Benedictioni deest conclusio.
15. In Missa pro infirmo nota duas Antiphonas seu [Col. 0540C] Introitus cum duobus Psalmis, duplex Gradale, duplex Offertorium, et duplicem Communionem, ut in Missa pro infirmo, qui proximus est morti duplex Gradale, et duplex Offertorium sine Communione.
16. Nota haec verba, item fiat reconciliatio, etc., esse breviorem conferendae unctionis extremae rationem infirmo, qui proximus est mortis.
17. Nota haec verba, item abbreviatio, etc. Est enim breviuscula conferendae unctionis extremae ratio, cum videtur infirmus ita aggravatus, ut jure timeatur ne in ipsius sacramenti collatione expiret. Unde adhibetur unica unctio, quae eorum opinionem qui dicunt in ejusmodi periculo unicam sufficere unctionem confirmat.
18. Nota formulam, Corpus et sanguis, etc. Quia ob imminens periculum corpus sanguini intinctum aegroto porrigebatur, qua de re infra. Tamen in concil. Tolet. XI statuitur ut ii qui prae nimia imbecillitate corpus Christi deglutire non valent, solo [Col. 0540D] sanguinis haustu sint contenti.
19. Nota nullam hic esse renum unctionem, quemadmodum nec in Codice Tiliano, nec in aliis Codicibus nostris mss. neque apud Graecos, neque in Manuali Suessionensi. Illius tamen meminit Richardus de Media Villa, quaest. supra citata, et Joannes Altenstaig Mindelhaimensis, in Vocabulario theologiae, qui etiam meminit unctionis umbilici: Quidam, inquit, addunt pectus et renes, et umbilicum, in quibus est delectatio venerea, licet non oporteat. In Sacramentariis editis ex Vaticano ungitur caput, unctiones aliae sunt indeterminatae. Graeci ungunt frontem, mentum, ambas genas, deinde pectus, tum manus, idque ex utraque parte, postremo pedes, ut testatur Petrus Arcudius, lib. V de Sacramentis, cap. 7. In Codicibus sancti Eligii, et Rodradi, in descriptione primi ritus, ungitur infirmus in collo, et gutture, inter scapulas, et in pectore, et ubi plus dolor imminet; [Col. 0541A] in secunda descriptione unguntur quinque sensus. In hoc Codice sancti Remigii unguntur tempora et locus super mentum praeter alia loca. Nota diversitatem.
His tandem accedat ratio ungendi infirmi secundum usum insignis Ecclesiae Suessionensis, deprompta ex Manuali seu Instructorio veteri Curatorum ejusdem Ecclesiae typis mandato seu impresso octoginta ab his circiter annis, nam in ipso libro annus minime annotatur; quae non abhorret a Codicibus Ratoldi et Tiliano. Omissis precibus multis quae praemittuntur, haec subjecta duntaxat exscripsi.
« Postea ungatur infirmus. Primum ad aurem dexteram fac crucem † dicens:
«In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, sit tibi haec unctio olei sanctificationis ad purificationem mentis et corporis in vitam aeternam. Amen.
« 555 In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, accipe sanitatem in nomine Domini. Amen.
[Col. 0541B] « Ad aurem sinistram.
«In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, ungo aures tuas sacrati olei liquore, ut quidquid peccati delectatione nocivi auditus admissum est, medicina spiritalis evacuet. Per Christum Dominum nostrum. Amen.
« Ad oculos.
«In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, ungo oculos tuos de oleo sanctificato, ut quidquid illicito visu deliquisti, hujus olei unctione expietur. Per Christum Dominum nostrum. Amen.
« Ad nares.
«In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, ungo has nares de oleo sacro, ut quidquid noxae contractum est odoratu superfluo, ista evacuet medicatio. Per Christum Dominum nostrum. Amen.
« Ad labia.
[Col. 0541C] «In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, ungo labia ista consecrati olei medicamento, ut quidquid otiosa sus vel etiam locutione criminosa sus peccasti, divina clementia miserante, expurgetur hac unctione. Per Dominum nostrum Jesum Christum, qui te, etc. Oremus.
« Oratio.
«Dominus Jesus Christus apud te sit, ut te defendat. Respondeat. Amen. In te sit †, ut te reficiat. Amen. Circa te sit †, ut te conservet. Amen. Post te sit †, ut custodiat. Amen. Super te sit †, ut benedicat. Amen. Qui cum Patre, et Spiritu sancto vivit et regnat Deus. Per omnia saecula saeculorum. Amen.
« Ad pectus.
«In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, ungo pectus tuum de oleo sancto, ut hac unctione perunctus ta fortiter certare valeas adversus aereas catervas. Per Christum Dominum nostrum. Amen.
[Col. 0541D] « Ad scapulas.
«In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, in uno quoque loco, ungo has scapulas, sive medium scapularum de oleo sacro, ut, ex omni parte spiritali protectione munitus ta, jacula diabolici impetus viriliter contemnere ac procul possis cum robore superni juvaminis repellere. Per Christum Dominum nostrum. Amen.
« Ad manus.
«In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, ungo has manus de oleo consecrato, ut quidquid de illicito vel noxio opere peregerunt, hac unctione evacuetur. Per Christum Dominum nostrum. Amen.
« Ad pedes.
«In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, accipe [Col. 0542A] sanitatem in nomine Domini nostri Jesu Christi, surge et ambula. In nomine Domini, ungo hos pedes de oleo benedicto, ut quidquid superfluo vel nocivo incessu commiserunt ista aboleat perunctio. Per Christum Dominum nostrum. Amen.
« Alia Oratio.
«Ungo te oleo benedicto, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, ut hac unctione corroboratus ta, aereas valeas superare catervas. Per Christum Dominum nostrum. Amen.
556 « Alia Oratio.
«Unxi te de oleo sanctificato, sicut unxit Samuel David in regem et prophetam, operante [ Al. operare] creatura olei, in nomine Dei Patris omnipotentis, ut non lateat Spiritus immundus, neque in membris tuis, neque in medullis, etc., ut in aliis Codicibus nostris manuscriptis.»
[Col. 0542B] Sequuntur quaedam aliae Orationes, septem Psalmi, Litania, cum multis suffragiis, quibus haec subjunguntur: « Postea communicet eum his verbis, si communicare infirmus voluerit; sin autem, praetermissis his quatuor Orationibus, quae sequuntur, dicat istas duas: Benedicat te Deus, etc. Propitietur Dominus. Corpus Domini nostri Jesu Christi conservet animam tuam in vitam aeternam. Amen. etc.»
Hactenus Manuale Ecclesiae Suessionensis, in [Col. 0541D] Significant procul dubio, quando ungitur masculus, legendum esse otiosus; quando femina, otiosa. [Col. 0542D] Item in unctione masculi, legendum, perunctus, munitus; in unctione vero feminae, peruncta, munita. quo tamen quid significent illae particulae sus, et ta, litteris rubris exarata, non satis capio.
924. Quaesumus, omnipotens Deus, ut famulus tuus ill., etc. Haec Missa celebrata est in coronatione Caroli Calvi imperatoris; sed singulis his tribus Orationibus singulae praemittuntur Orationes de sancto Gorgonio martyre, quia eodem die nempe V Idus Septembris, Carolus Calvus Metis coronatus est, ut videre est in ejus Capitulis.
925. Omnium. Haec vox deest in Missa citata.
[Col. 0542C] 926. Et ill. Regi. In Missa citata legitur: Et Carolo regi nostro, quia in ejus coronatione dicitur.
927. Et peragendum injunctum Officium. Ita in Codice Ratoldi abbatis. In Missa citata haec vocabula desiderantur.
928. Oratio. In Missa citata ex Capitulis Caroli Calvi legitur Communio, rectius, ut arbitror.
929. Via sanctorum, etc. Haec Oratio in quibusdam Ecclesiis recitatur post Processionem Dominicae.
930. Isti intercedentes. Hic in te credentes, ut in quibusdam libris editis.
931. Arma. Id est, ornamenta vestimenta.
932. Secretarii. Id est, sacrarii.
933. Minister. Per Ministrum, intelligit aliquem minoribus ordinibus initiatum.
934. Sandalia. Horum meminit Alcuinus, lib. de Officiis divinis, cap. de vestimentis, et Leo Ostiensis infra citandus.
[Col. 0542D] 935. Super humerale. Meminit Alcuinus cap. citato. Graeci dicunt, ὠμοφόριον, de quo vide superius annotata. Sed hoc humerale ut ex rationali, quod ei infra annectitur, non est simile omophorio.
936. Albam. Talare est vestimentum lineum quod poderis dicitur. Alcuinus, cap. citato. Albae mentio fit in concilio Carthag. IV, can. 4: Ut diaconus tempore oblationis tantum, vel lectionis, alba utatur.
937. Delenda malae. Legendum videtur: Dele inde malae.
938. Cingulum. Cinguli meminit Alcuinus cap. citato.
939. Baltheum. Proprie cingulum est militare, de quo Varro, lib. IV de Lingua Latina, et sanctus Isidorus, lib. XIX Originum cap. 33.
940. Tunica. 557 Quam Alcuinus et Amalarius, [Col. 0543A] lib. II, cap. 17, dalmaticam appellant, Missa ab Illyrico edita palmaticam, sed legendum dalmaticam.
941. In tintinnabulis. Ad similitudinem sacerdotis Aaronici.
942. Myrice. Lege Mirifice.
943. Manicae. Sunt chirothecae. Nam infra in eadem Missa paschali: Et exuat manicas, lavetque manus. In Missa ab Illyrico edita legitur Ad induendas manus. Meminit Leo Ostiensis, lib. II Chron. Casin., cap. 82.
944. Detur ei annulus. In Missa Illyrici, Ad annulum. In Codice Ratoldi, quemadmodum et in Sacramentariis editis in ordinatione episcopi datur ei annulus. Quod etiam videre est in concilio Toletano IV, can. 27: Si episcopus est, orarium, annulum, et baculum. Mentio fit in Vita sancti Birini episcopi Dorcestrensis, apud Surium, 3 Decembris, de ejus corporis detectione: Inventus est quoque annulus, itemque crux plumbea. Mirum tamen de eo silentium est apud Alcuinum, Amalarium, et Rabanum; [Col. 0543B] banum; quod satis indicat diversum olim fuisse ritum pro diversitate temporum et locorum.
945. Casula. De casula Hugo a sancto Victore, lib. I de Sacramentis, cap. 50: Casula quae planeta dicitur, omnibus indumentis superponitur, per quam charitas intelligitur, quae omnibus virtutibus eminentior videtur. Haec super dextrum brachium levatur, ut amici in Deo amentur; replicaturque super sinistrum, ut inimici propter Deum diligantur. Caetera vide in observationibus nostris ad Concordiam regularum.
946. Rationale. Est ornamentum quoddam pectorale, ad similitudinem illius quo utebantur olim legales sacerdotes.
947. Manipulus. Alias mappula apud Alcuinum, et phanon apud Rabanum. Et haec de ornamentis pontificum, quae satis accurate hic recensentur, nulla tamen mitrae facta mentione; cujus etiam in Sacramentariis nostris mss., in Ordinibus Romano, et Tiliano, in pontificali ms. quod servatur in [Col. 0543C] sacristia eccles. Rothom. et putatur esse Rhemense, Missa ab Illyrico edita, apud Alcuinum, Amalarium, Rabanum, et alios antiquos scriptores, qui de Officiis divinis tractavere, et ornamenta pontificalia recensent, mirum est silentium; ita ut existimem vix ante annum post Christum natum millesimum mitrae usum in Ecclesia fuisse, quem postea clare videmus apud Petrum Damiani, serm. 1 de dedicatione; sanctum Bernardum, epist. 40; Hugonem a sancto Victore, lib. I de Sacramentis, cap. 55, et multos alios, qui postea floruerunt. Quare non assentior iis qui dicunt mitrae usum ab ipsis fluxisse apostolis, et antiquos episcopos corona usos fuisse, quod suadere conantur ex epigrammate 77 Ennodii de vita et moribus sancti Ambrosii:
948. Flamineato. Id est, sacris vestibus induto. Ut autem quae supra dicta sunt clariora sint, hic damus veterem imaginem sancti Remigii [Col. 0543D] Veterem etiam sancti Gregorii imaginem, quam ex Cod. ms. in limine suae edit. delineari curavit Menardus, huc revocavimus, tum ut ea quae dicta sunt claritatem quoque ex ipsa accipiant; tum quia [Col. 0544D] elegantior sancti doctoris effigies initio primi operum omnium voluminis apposita, hanc in limine hujus tomi prohibet incidi, utpote minus comptam, soliusque explicationis gratia depictam. ex Codice Rhemensi.
559 949. Processio Est coetus clericorum ipsum pontificem ![[Figure]](../assets/FIGURES/0780545A.bmp)
[Figure] [Col. 0545A] ad altare concomitantium, eique assistentium.
950. Etsi non presbyter et diaconus. Id est, etsi quidam non sint presbyteri, nec diaconi.
951. Annuente episcopo incohat antiphonam. Nota in istis Missis nihil incipi a cantore, nisi ab episcopo praecipiatur.
952. Suscipe confessionem meam, etc. Haec Confessionis formula habetur etiam in antiquissimo Codice ms. bibliot. Corb., qui inscribitur Ordo Orationum, in Codice Tiliano, et Missa ab Illyrico edita. In eadem Missa Illyrici altera habetur in hunc modum: Confiteor tibi peccata mea, aeterne Pontifex, et sanctorum minister, et veri tabernaculi Sacerdos, etc. Cujus initium notandum, quia olim ejusmodi Confessiones ab hoc verbo, Confiteor, ducebant exordium, et qui hoc vocabulum proferebant, tundebant pectus, ut videre est apud sanctum Augustinum, serm. 8, de verbis Domini secundum Matthaeum: Secutus est etiam sonus tunsionis pectoris, audito scilicet quod Dominus ait, Confiteor tibi, Pater, in ipso quod [Col. 0545B] sonuit, Confiteor, pectora tutudistis. Tundere autem pectus quid est, nisi arguere quod latet in pectore, et evidenti pulsu occultum castigare peccatum? Quare haec fecistis, nisi quia audistis Confiteor tibi, Pater. Confiteor audistis, qui confitetur non attendistis. Nunc vero advertite, si Confiteor Christus dixit, a quo est longe omne peccatum. Non solius peccatoris, sed etiam laudatoris. Ex longo enim habitu tundendi pectoris, cum in Confessione hoc vocabulum proferebant, ut primum illud audierunt, sua pectora tutuderunt. Huc spectat illud ejusdem Augustini tractatu de Disciplina Christiana, cap. 20: Erubescamus saltem, confiteamur, et pectora tundamus, non ut super peccata nostra pavimentum solidemus. 560 Nam qui tundit pectus et non corrigitur, solidat peccata, non tollit. Tundamus pectus, et caedamus nos, et corrigamur a nobis.
[Col. 0546A] 953. Psalmus. Domine, probasti me, ut supra.
954. Interim quoque osculetur omnes sibi circumdatos. In Missa Tiliana et Illyrici osculatur tantum presbyteros et diaconos; in Ordine Romano 1, presbyteri, sive diaconi, osculantur manus pontificis.
955. Sinistre. Id est, a sinistra.
956. Dextre. Id est, a dextera.
957. Episcopus signo digiti sui. Locus corruptus, et mutilus, lege: Episcopo signo digiti sui annuente.
958. Indignum me, etc. Haec Apologia exstat etiam in Missa a Mathia Illyrico edita, ibique recitatur in altari a pontifice post Confessionem.
959. Et tunc incipiat, Gloria in excelsis. Nota incipi hymnum Gloria in excelsis a pontifice, idque ex antiquo more, ut videmus in Vita Caroli Magni, auctore Sangallensi quodam monacho, cap. 20, de quodam episcopo: Cumque praemissis melodiis juxta ministerium suum imponere debuisset hymnum angelicum. Idem videre est in primo, et tertio Ordine Romano, qui mos hodie perseverat.
[Col. 0546B] 960. Legat Epistolam. Olim in multis Ecclesiis lectioni Epistolae prophetica lectio praemittebatur, ut videre est apud sanctum Gregorium Turonensem, lib. I Miraculorum sancti Martini, cap. 5: Cui celebranti festa dominici diei ista erat consuetudo, ut veniens lector cum libro non antea legere praesumeret, quam sanctus nutu jussisset. Factum autem est ut illa 561 Dominica, prophetica lectione jam lecta, ante altarium stante, qui lectionem beati Pauli proferret, etc. Hoc etiam clarum est ex Paraphrasi Georgii Pachymeris, qui exponens hoc sancti Dionysii, Hierarch. Eccles., cap. 3, ἁγιογράφων δέλτων ἀνάγνωσις, id est, lectio tabularum sanctarum Scripturarum, sic scribit: Ἐξῆς δὲ διὰ τῶν ἀναθνωστῶν (τούτους γὰρ λέγει λειτουργοὺς) τῶν θείων γραφῶν, τῶν προφητειῶν, τοῦ ἀποστόλου, τοῦ θείου εὐαγγελίου ἡ ἀνάγνωσις γίνεται, id est, deinde per lectores (illos enim vocat liturgos, id est minitros) divinarum Scripturarum, prophetiarum, Apostoli, et divini Evangelii fit lectio. Ex quibus duobus locis confirmatur id quod supra diximus lectorum olim partes fuisse legere Epistolam et Evangelium in Missa.
961. Resp. Haec dies. Responsorium hoc loco est Gradale. Olim Psalmus, ut clarum est, cantabatur, ex sancto Augustino, serm. 10, de verbis Apostoli: Hoc de apostolica lectione percepimus; deinde cantavimus Psalmum, exhortantes nos invicem una uno corde dicentes: Venite adoremus, et prosternamur ei, et fleamus coram Domino qui fecit nos, et ibi praeveniamus faciem ejus in Confessione, et in Psalmis jubilemus ei. Post haec evangelica lectio. Sermone 33, de Verbis Domini secundum Lucam: In apostolica lectione gratiae aguntur de fide gentium; in Psalmo diximus: Deus virtutum converte nos; ostende faciem tuam, et salvi erimus. Serm. 7, de Verbis Apostoli: Apostolum audivimus, Psalmum audivimus, Evangelium [Col. 0547B] audivimus; consonant omnes divinae lectiones. Serm. 49, de Tempore: Audivimus apostolicam lectionem. Et paulo post, Audi Psalmum interiora dicentem, Tibi soli peccavi. Audistis et Evangelium istis lectionibus concordare.
962. Jube, Domine, benedicere. Id est, velis benedicere, id est, benedic. Nam jubere est aliquando velle, ut notat Nonius Marcellus, cap. 4. Quemadmodum ad nutum episcopi, seu presbyteri celebrantis legebatur olim Evangelium, sicut hodie consuetudo perseverat, sic olim Epistola nisi ad episcopi aut presbyteri Missam facientis nutum non legebatur, ut patet ex lib. I, sancti Gregorii Turonensis, de Miraculis sancti Martini, cap. 5: Cui celebranti festa dominici diei ista erat consuetudo, ut veniens lector cum libro non antea legere praesumeret quam sanctus nutu jussisset. Factum autem est ut illa Dominica, prophetica lectione jam lecta, ante altarium stante qui lectionem beati Pauli proferret, etc. [Col. 0547C] Et paulo post: Excitaverunt dicentes, jam hora praeteriit, jubeat Dominus lectori lectionem legere.
963. Ad nuntianti. Lege Ad nuntiandum.
964. Maria Magdalene. Hic mos hodie perseverat, ut primo die Paschae legatur Evangelium secundum Marcum; olim tamen, id est tempore sancti Augustini, saltem in Africa, primo die legebatur Evangelium secundum Matthaeum, altero secundum Marcum, tertio secundum Joannem; et tota illa octava, ut etiam hodie fit, resurrectio secundum, omnes Evangelistas recitabatur. Id testatur sanctus Augustinus, serm. 144, de Tempore: Resurrectio Domini nostri Jesu Christi, et hodie recitata est, sed de altero libro Evangelii, qui est secundum Lucam. Primo enim lecta est secundum Matthaeum, hesterna autem die secundum Marcum, hodie secundum Lucam. Sic habet ordo evangelistarum, sicut enim passio ipsius ex omnibus evangelistis conscripta est, sic dies isti, septem vel octo durant spatium, ut secundum omnes evangelistas resurrectio recitetur.
[Col. 0547D] 965. Et omnes post illum. Clerici videlicet. Nota hoc loco nullum cantari Symbolum, cujus in nostris Sacramentariis, tam editis, quam mss., nulla fit mentio, neque etiam in Ordine Tiliano, quemadmodum nec apud Alcuinum, Amalarium, Rabanum, qui enucleate de ordine Missae scripserunt, neque etiam apud Remigium Antissiodorensem; sic enim ait cap. 4, de celebratione Missae: Post recitatum Evangelium iterum sacerdos populum salutat. Fuit quidem illius usus 562 in Ecclesiis antiquorum Graecorum, ut constat ex sancto Dionysio, cap. 3 Hierarchiae ecclesiasticae, cum proferens diversas opiniones circa hymnum, qui in sacris mysteriis cantatur, sic ait: Τὸν ὕμνον δὲ τοῦτον, οἱ μὲν ὑμνολογίαν καλοῦσιν` οἱ δὲ τὸ τρησκείας σύμβολον, ἀλλοὶ, ὡς οἶμαι, θειότερον, Ἰεραρχικὴν εὐχαριστίαν, id est, hunc autem hymnum alii laudis canticum, alii religionis Symbolum, alii, mea quidem sententia, [Col. 0548A] divinius, Hierarchicam Eucharistiam. At in Ecclesia Romana illius usus non fuit ante annum Christi 1014, teste Bernone Augiensi, cap. 2 libri de quibusdam rebus ad Missam pertinentibus: Nam si ideo, ut saepe dictum, illum angelicum hymnum prohibemur in festivis diebus canere, eo quod Romanorum presbyteri non solent eum cantare, possumus simili modo post Evangelium Symbolum reticere, quod Romani usque ad haec tempora divae memoriae Henrici imperatoris nullo modo cecinerunt. Sed ab eodem interrogati cur ita agerent, me coram assistente, audivi eos hujusmodi responsum reddere, videlicet, quod Romana Ecclesia non fuisset aliquando ulla haereseos faece infecta, et ideo magis his necessarium esse illud Symbolum saepius cantando frequentare, qui aliquando ulla haeresi potuerunt maculari. At Dominus imperator non antea desiit quam omnium consensu id domino Benedicto apostolico persuasit, ut ad publicam Missam illud decantarent. Haec Berno praefatus. Nec est quod aliqui respondeant Bernonis verba esse de [Col. 0548B] Symbolo Constantinopolitano vel Nicaeno intelligenda. Nam si tum Romae fuisset Symboli alicujus usus, tenebatur Berno dicere de quo Symbolo imperator pontificem Romanum rogasset. Nec facit quod opponunt ex Rufino in expositione Symboli: In Ecclesia tamen urbis Romae hoc non deprehenditur factum, quod ego propterea esse arbitror quod neque haeresis ulla illic sumpsit exordium, et mos ibi servatur antiquus, eos qui gratiam baptismatis suscepturi sunt, publice, id est fidelium populo audiente Symbolum reddere. Non enim ibi agitur de recitatione Symboli in Missa, sed de recitatione Symboli a catechumenis audiente populo, ubi et rationem reddit, quare Ecclesia Romana Symbolo apostolorum nihil addiderit. Confirmatur nostra sententia ex Codicibus, et auctoribus initio citatis, et ex duobus Ordinibus Romanis apud Hittorpium, nempe in tertio: Finito Evangelio dicit pontifex Pax tibi, Dominus vobiscum, et cum Spiritu tuo. Et in quarto: [Col. 0548C] Postquam finitum fuerit Evangelium, dicit pontifex Pax tibi, Dominus vobiscum; sequitur responsio Et cum Spiritu tuo. At in secundo Ordine apud eumdem, dicitur tantum Symbolum cum pontifex non vult concionari. Quare non audiendum esse puto Walfridum, qui, cap. 22, de Rebus ecclesiasticis, scribit usum canendi Symboli Constantinopolitani in Missa Romana a Graecis manasse. Hispani illud in Missa cantare coeperunt in concilio Toletano III, can. 2, in decretis concilii, sub Recaredo rege, in quo Gothi haeresim Arianam ejurarunt.
966. Oremus. Tunc incipiat Offertorium. Hic invitat Pontifex populum ad Orationem, qui tamen non dicit Orationem, quod notat Alcuinus lib. de Offic. eccl., cap. de Celebratione Missae: Et invitat illum secum pariter ad Orationem dicens Oremus. Sed licet apud nos tunc Collecta inter Offerendam et Evangelium non dicatur, apud Graecos tamen dicitur. Id quod dicit Alcuinus de Graecis videtur in liturgia sancti Joannis Chrysostomi, in [Col. 0548D] qua inter Offerendam et Evangelium dicuntur plures Orationes a pontifice.
967. Terra tremuit. Olim ante Oblationem in Africa canebatur Psalmus; quod incoepit Carthagine tempore sancti Augustini, ut ipse testatur lib. II Retractationum, cap. 11: Morem qui tunc esse apud Carthaginem coeperat, ut hymni ad altare dicerentur de Psalmorum libro sive ante Oblationem, etc.
968. Oblatione recepta. Quam pro sui communione est consecraturus sacerdos.
563 969. Cum omni Processione. Id est, cum presbyteris, diaconis, subdiaconis et caeteris clericis, qui ei assistunt in altari.
970. Manicas. Id est, chirothecas.
971. Lavetque manus. Lectionibus peractis et oblatione facta, facturus pontifex divina mysteria, lavat manus ex antiquo more, quem videre est apud [Col. 0549A] Fortunatum. In Vita sancti Marcelli episcopi Parisiensis ( Apud Surium Kal. Novemb.): Itaque cum subdiaconali ministerio fungeretur, in die Epiphaniorum, hauriens aquam de fluvio Sequanae, dum beato Prudentio episcopo manibus abluendis offerret, mutatis elementis, vini sapor inventus est; quo viso, obstupefactus pontifex jussit ex ipso urceo in calicem sacrum fundi, unde universus populus, Missa celebrata, ad communionem accepit. Et infra: Itaque cum vir sanctissimus quadam vice ex officii sui servitute aquam manibus venerabili episcopo porrexisset, mox inde balsama coepere fragrare. Apud Graecos non solus episcopus, sed etiam circumstantes altare presbyteri manus lavant, ut liquet ex catech. 5, mystagogica sancti Cyrilli Hierosolymitani episcopi: Ἑωράκατε τοίνυν τὸν διάκονον τὸν νίψασθαι διδόντα τῷ ἱερεῖ, καὶ τοῖς κυκλοῦσι τὸ θυσιαστήριον τοῦ θεοῦ πρεσβυτέροις. Id est: Vidistis igitur diaconum aquam manibus lavandis porrigentem pontifici et circum altare stantibus presbyteris; et sancto Dionysio, cap. 3 Eccl. [Col. 0549B] Hierar.: Καὶ νιψαμένων τὰς χεῖρας ὕδατί τοῦ ἱεράρχου καὶ τῶν ἱερέων. Id est, postquam pontifex et presbyteri manus laverunt. Id autem fiebat in Symbolum puritatis animae quae ad tanta mysteria tractanda requiritur.
972. Et omnis processio offerat sibi oblationem. Olim in Missa communicaturi, seu clerici, seu laici, ad altare suam Oblationem, hoc est panem et vinum ad sui communionem offerebant, ut clarum est ex concilio Matisconensi II, can 4: Propterea decernimus ut in omnibus Dominicis diebus, altaris Oblatio ab omnibus viris et mulieribus offeratur, ut per has immolationes peccatorum suorum fascibus careant, et cum Abel et caeteris juste offerentibus promereantur esse consortes. Ex Joan. Diacono, in Vita sancti Gregorii papae, lib. II, cap. 41: Matrona quaedam divo Gregorio per stationes publicas Missarum solemnia celebranti solitas oblationes obtulerat; cui post mysteria traditurus cum diceret: Corpus Domini nostri Jesu Christi conservet animam tuam, lasciva [Col. 0549C] subrisit. Ille vero dexteram ab ejus ore convertens partem illam dominici corporis super altare deposuit. Expletis vero Missarum solemniis coram populo inquisivit quamobrem corpus dominicum sumptura ridere praesumpserit. At illa diu mussitans tandem prorupit, quia panem, inquiens, quem propriis manibus me fecisse cognoveram, tu corpus dominicum perhibebas. Id etiam notum est ex sancto Gregorio Turonensi, libri de Gloria confessorum, cap. 65, ubi refert, quod mulier quaedam pro defuncti mariti sui requie semper sextarium gazeti vini praebuit in sacrificium basilicae sanctae; sed subdiaconus nequam reservans gulae gazetum, acetum vehementissimum offerebat in calice, muliere non semper ad communicandi gratiam accedente. Tandem revelata subdiaconi fraude a viro nocte per visum mulierem admonente: Experrecta admirans visionem, eamdemque oblivioni non tradens, ad Matutinum secundum consuetudinem surrexit. Quibus expletis celebratisque [Col. 0549D] Missis, accedit ad poculum salutare, quae tam fervens acetum hausit, ut putaret dentes excuti. Vides ergo manifeste vinum in sacrificium oblatum fuisse pro sancta communione sanguinis Christi. Et ita capiendus est locus sancti Cypriani, lib. de Operibus et eleemosynis: Locuples et dives es, et Dominicum celebrare te credis, quae corbanam omnino non respicis, quae in Dominicum sine sacrificio venis, quae partem de sacrificio quod pauper obtulit sumis; et ita vulgo explicatur hic locus. Quare non assentior cuidam viro docto qui scripsit locum hunc intelligendum esse de iis quae offerebantur ad altare in usum pauperum, et eulogiarum quae mittebantur Christianis 564 per diversas paroecias, quas accipiebant in signum communionis in una eademque fide cum suo episcopo, et ita hunc [Col. 0550A] locum esse intelligendum, quod probare nititur his paulo post sequentibus verbis: Cumque universa quae dantur pupillis et viduis conferantur, quae tamen ejus opinioni adversantur. Nam si universa quae dantur conferuntur viduis, pupillis et pauperibus, qui fieri potest ut ea benedicantur in usum eulogiarum, quae per totam dioecesim omnibus fidelibus distribuendae mittuntur? Praeterea verba illa dicuntur de vidua illa a Christo laudata, quae olim duo minuta miserat in gazophylacium, ut patet ex antecedentibus, et etiam his sequentibus, dat illa, quam oportebat accipere. Itaque in supra citato loco sancti Cypriani apparet oblatio duplex, una consecranda in corpus Christi, altera benedicenda ad usus pauperum, ut indicant ista, quae corbanam omnino non respicis. Quare ut demonstret amplius divitis avaritiam, non tantum ei exprobrat quod nihil mittat in corbanam ad usum pauperum, sed etiam quod de oblatione pauperis communicet. Et ita etiam capiendus est locus sancti Augustini, serm. 215, de Tempore: [Col. 0550B] Oblationes, quae in altario consecrentur, offerte, Erubescere debet homo idoneus, si de aliena oblatione communicaverit. Haec doctrina patet etiam ex canone 6 concilii Toletani XVI, ubi damnans eos qui rotundam crustulam sumptam de panibus suis usibus praeparatis cum vino et aqua offerebant, sic statuit: Unde temeritatis hujus aut nescientiae cupientes terminum ponere, id unitatis nostrae delegit conventus, ut non aliter panis in altari Domini sacerdotali Benedictione sanctificandus proponatur, nisi integer et nitidus, qui ex studio fuerit praeparatus, neque grande aliquid, sed modica tantum oblata, secundum quod ecclesiastica consuetudo retentat. Erat autem ille panis rotundus, circularis formae, ut clarum est ex Epiphanio, in Ancorato, circa medium: Τὸ μὲν γάρ ἐστι στρογγυλοδὲς, id est, hoc enim est rotundae formae, inquit, cum ibi de pane qui in altari sanctificatur agit; et ex Isone, cap. 3 de Miraculis sancti Othmari: Panis rotulae, quae oblatae dicuntur.
[Col. 0550C] 973. Et ad ultimum incensum. Subaudi offeratur a pontifice, juxta antiquum morem, cujus meminit sanctus Hippolytus in libro de consummatione mundi, et de Antichristo: Πενθοῦσι δὲ καὶ ἐκκλησίαι πένθος μέγα, διότι οὔτε προσφορὰ, οὔτε θυμίαμα ἐκτελεῖται, id est, lugebunt etiam Ecclesiae luctu magno, quia nec oblatio, nec suffitus fiat. Et sanctus Ephraem, in suo testamento: Oro vos quoque, dilectissimi, ne cum aromatibus me sepeliatis. Et paulo post: Date vaporationem fumi boni odoris in domo Domini; me Orationibus vestris comiiamini, et aromata Deo offerte. Et sanctus Ambrosius, in cap. I Lucae: Utinam nobis quoque adolentibus altaria, et sacrificium deferentibus assistat angelus, imo praebeat se videndum.
974. Suscipe, quaesumus, Domine, etc. Videtur Primasius, in cap. 4 ad Hebr., ad hanc orationem respicere, cum scribit: Unde sacerdotes Ecclesiae altari assistentes dicunt: Suscipe, Domine, preces populi tui. Per Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum. [Col. 0550D] Oratio autem dicitur ante Praefationem ex more antiquo, quem tangit sanctus Augustinus, serm. 83, de Diversis: Primo, inquit, post Orationem admonemini sursum habere cor.
975. Diaconum. —Id est, diaconorum, a recto diacon, in dativo plurali, diaconibus.
976. Deus, qui non mortem, etc. Est Apologia quae in Missa a Matthia Illyrico edita dicitur etiam hoc loco a pontifice: Tunc incipiat Secreta; quibus finitis, et Praefatione dicta, quando alii Sanctus, Sanctus, Sanctus decantant, haec Oratio cursim dicenda est a sacerdote: Domine Deus, qui non mortem, sed poenitentiam desiderus peccatorum, etc.
977. Benedictio carnis. —Habetur in Ordine Romano, quam in eodem Ordine 565 praecedit [Col. 0549] In vet. Sacram. Gallic. legitur: Benedictio ad agnum benedicendum in Pascha; quam sequitur Benedictio omni creaturae pomorum, fortasse pro omnis. agni Benedictio. In eodem die Paschae, in Euchologio [Col. 0551A] Graecorum exstat etiam Benedictio carnis, quam sequitur Benedictio casci et ovorum.
978. Inde praecavens quod. Legendum videtur: Inde praecavens quando.
979. Et praeveniat sibi. Legendum videtur: Et praeveniat ibi, nempe ad illa verba: Per quem omnia, Domine, semper bona creas, etc., ut ex sequentibus liquet.
980. Sublevans calicem in conspectu Domini. Juxta antiquum morem diaconus primarius, seu archidiaconus, cum dixerit pontifex haec verba, per ipsum, et cum ipso, levabat calicem, et tenebat eum exaltans coram pontifice, ut videre est in primo Ordine Romano: Cum dixerit Per quem haec omnia, Domine, erigit se archidiaconus solus; et cum dixerit Per ipsum et cum ipso, levat cum offertorio calicem per ansas, et tenet exaltans illum juxta pontificem. Ita in 3 et 4 Ordinibus, cum dixerit Per quem omnia, Domine, surgit archidiaconus solus; cum dixerit Per ipsum et cum ipso, levat archidiaconus cum offertorio [Col. 0551B] calicem per ansas, etc. Caetera vide infra in notis ad ritum celebrandae Missae Joannis Abrincatensis. Nunc vero in Ecclesia Latina simul atque panis et vinum consecrata sunt, levantur in altum, ut a populo circumastante adorentur; quem ritum non puto adeo esse antiquum, cum in nostris Sacramentariis mss. et excusis, et apud Pamelium, nihil simile reperire sit, quemadmodum nec in veteribus Ordinibus Romanis, nec apud Alcuinum, Amalarium, Walfridum, et Rabanum, qui ordinem Missae enucleate persecuti sunt; neque apud Micrologum, qui in eadem materia egregiam operam navavit, quod luce meridiana clarius est ex cap. 15 libri quem ille scripsit de ecclesiasticis Observationibus: Deinde panis in manus accipitur, et antequam reponatur in altari, benedicitur; item et calix elevatus ante depositionem benedicitur. Nam et ipse Dominus in Evangelio utrumque legitur benedixisse, antequam dimitteret e manibus. Accepta enim in manibus benedixit, postea discipulis [Col. 0551C] dedit. Item, ubi dicitur: Hostiam puram, Hostiam sanctam, etc. Haec ille; qui sane hunc ritum, si ejus tempore viguisset, nunquam praetermisisset, qui postea elevationis corporis quae fit simul cum calice, antequam Oratio Dominica recitetur, mentionem facit: Et cum dicimus Per omnia saecula saeculorum, corpus cum calice levamus. Idem clarius patebit ex cap. 23 ejusdem auctoris. Excipienda est Missa Mozaraba (si tamen ei nihil additum fuerit) in qua duplex habetur Hostiae elevatio, prima statim post consecrationem, altera subsequitur haec verba: fidem quam corde credimus, ore dicamus. Graeci et caeteri Orientales attollunt corpus Christi post Orationem Dominicam, aliasque preces, communione statim subsecutura, ut manifestum est ex liturgia sancti Jacobi: Diaconus cum timore Dei: Attendamus, ὁ ὶερεὺς ὑψῶν τὸ δῶρον λέγει καθ` ἑαυτὸν Ἅγιε. etc., id est, sacerdos elevans donum dicit apud se Sancte, etc. Et ex liturgia sancti Joannis Chrysostomi: Cum autem diaconus viderit sacerdotem extendentem manus, et tangentem [Col. 0551D] sanctum panem, πρὸς τὸ ποιῆσαι τὴν ὕψωσιν, ἐκφωνεῖ, Πρόσχωμεν· καὶ ἱερεὺς, Τὰ ἅγια τοῖς ἁγίοις, id est, ad faciendam elevationem clamat Attendamus; et sacerdos, Sancta sanctis. Haec enim omnia ibi sequuntur Orationem Dominicam et nonnullas preces, ex sancto Anastasio Sinaita, Orat. de sancta Synaxi, qui postquam mentionem fecit Orationis Dominicae subjungit: Haec dicamus (videlicet dimitte nobis debita, sicut et nos, etc.) Haec quotidie precemur, dum tremendae synaxi assistimus; quod cognoscens sacerdos post consecrationem sacrificii illius incruenti, ἀνυψοῖ τὸν ἄρτον τῆς ζωῆς, καὶ πᾶσιν αὐτὸν ἐπιδεικνύει. Εἶτα φωνεῖ διάκονος, καὶ λέγει, Πρόσχωμεν. Id est: Et panem vitae in altum elevat, et ipsum omnibus ostendit. Deinde exclamat diaconus, et dicit Attendamus. Quod ex sequentibus verbis confirmatur: 566 Εἶτα ἐπάγει ὁ ἱερεὺς εὐθέως, καὶ λέγει, τὰ ἁγία τοῖς ἁγίοις. Id est: Deinde statim subjungit sacerdos et dicit: Sancta sanctis. [Col. 0552A] Nam haec verba sanctus Cyrillus Hierosolymitanus, catech. 5 mystag., scribit expleta Oratione Dominica a pontifice proferri: Tum expleta oratione dicit Amen, obsignans per amen (quod significat fiat) totam hanc quam a Deo didicimus Orationem, μετὰ ταῦτα λέγει ἱερεὺς· Τὰ ἅγια τοῖς ἁγίοις, id est, sacerdos postea dicit: Sancta sanctis. Idem etiam colligere licet ex his Georgii Codini verbis, libro de officiis aulae Constantinopolitanae: Rursumque ad anabathram veniens sedet imperator, ἀνιστάμενος μόνον ἔν τε τῇ ἀναγνώσει τοῦ ἁγίου συμβόλου, καὶ ἐν τῇ τοῦ ΠΑΤΕΡ ΗΜΩΝ Ο ΕΝ ΤΟΙΣ ΟΥΡΑΝΟΙΣ προσευχῇ, καὶ ἐν τῇ ὑφώσει τοῦ δεσποτικοῦ καὶ ἁγίου σώματος. Γενομένης δὲ τῆς ὑψώσεως, etc. Id est: Exsurgens solum in lectione Symboli, et in Oratione Dominica, et in elevatione dominici et sancti corporis. Facta autem elevatione, si ad communionem paratus non est imperator, sedet in throno suo usque ad finem sanctae liturgiae; si autem paratus est, advocant ipsum duo diaconi, quos ante dicebamus, ingrediturque cum eis in altare sanctum. Hactenus [Col. 0552B] Codinus, ubi nota primo hic elevationem corporis Christi nominari post Orationem Dominicam; secundo simul atque elevatum est corpus Christi, imperatorem (si ad communionem paratus est) a duobus diaconis accersitum in altare sanctum ad sacram communionem ingredi. Eamdem consuetudinem in sua liturgia imitantur Aethiopes. Siquidem sacerdote et populo mox communicaturis diaconus dicit Inspiciamus. Sacerdos: Sanctum date sanctis. Populus dicit: Unus Pater sanctus, unus Filius sanctus, unus est Spiritus sanctus. Sacerdos dicit: Dominus vobiscum. Populus: Et cum spiritu tuo. Sacerdos elevans Sacramentum dicit alta voce: Domine Jesu Christe, miserere nostri. Statimque sacerdos et populus communicant. Estque unica in illa Missa corporis Christi elevatio, quemadmodum in liturgiis citatis. Id etiam videre est in Vita sancti Basilii auctore Amphilochio: Et post finem Orationum exaltavit panem prolixe orans et dicens: Attende, Domine [Col. 0552C] Jesu Christe, de sancto habitaculo tuo, etc., ut in liturgiis ejusdem sancti Basilii, et sancti Chrysostomi, in quibus haec Oratio dicitur paulo ante haec verba Sancta sanctis, post Orationem Dominicam. Quidam tamen duas olim fuisse elevationes existimant, priorem quae etiam fiebat a sacerdote statim post consecrationem juxta ritum hodiernum; alteram de qua supra dictum est; idque suadere conantur ex his sancti Dionysii verbis, cap. 3 ecclesiast. Hierarchiae: Καὶ τὰς ἱερὰς θεουργίας ὁ ἱεράρχης ὑμνήσας, ἱερουργεῖ τὰ θειότατα, καὶ ὑπὸ ὄψιν ἅγει τὰ ὑμνημένα διὰ τῶν ἱερῶν προκειμένων συμβόλων καὶ τὰς δωρεὰς τῶν θεουργιῶν ὑποδείξας, εἶς κοινωνίαν αὐτῶν ἱερὰν αὐτός τε ἔρχεται. Id est: Ubi sacerdos sacra Dei opera cecinit et collaudavit, consecrat mysteria, sub aspectum quae celebrata ita sunt, ducit per sacrosancta proposita symbola, ostensisque divinae operationis muneribus ad divinam eorum communionem tum ipsemet accedit. Nam illa intelligenda sunt de illa ostensione quae, ut diximus, fiebat paulo ante communionem, [Col. 0552D] ut suis verbis sanctus Dyonisius innuit, et optime declarat in scholiis sanctus Maximus: Καὶ ὑπ` ὄψιν.] Μᾶλλον τότε ἔμενον κεκαλυμμένα τὰ θεῖα δῶρα ἕως καιροῦ τῆς ἁγίας μεταλήψεως, καὶ τοῦτο δηλοῖ μετ` ὀλίγα. Ἦ τόγε ἀκριβὲς, ὅτι κουφίζων ὁ ἱεράρχης τὸν ἅγιον ἄοτον, ἔδεικνυ τὴν εὐλογίαν, λέγων, Τὰ ἄγια τοῖς ἁγίοις. Id est: Et sub aspectum. ] Magis tunc divina dona manebant obtecta usque ad tempus sanctae sumptionis, uti paulo post declarat. Certe manifestum est quod attollens pontifex sanctum panem, ostendebat Benedictionem, dicens Sancta sanctis. Idque juxta liturgias sanctorum Jacobi, Basilii et Chrysostomi, aliasque Graecorum in quibus haec statim post consecrationem Hostiae elevatio non reperitur; et in textu sancti Dionysii objecto est unica elevatio; quae si consecrationem sequitur, id fit quia sanctus Dionysius omisit ea quae inter consecrationem et elationem interjacent, quae videre est in liturgiis, et in [Col. 0553A] auctoribus citatis. Sacerdos autem attollens Hostiam ter 567 cum ea in aere signum crucis faciebat, ut docet sanctus Germanus patriarcha Constantinopolitanus in Theoria mystica: Elatio autem in altum venerandi corporis repraesentat crucis elationem, et mortem in ea, et ipsam resurrectionem: Τὸ δὲ ὑψῶσαι τὸν ἱερέα τὸν ἄρτον, καὶ τύπον σταυροῦ τρὶς ποιῆσαι ἐν τῷ ἀέρι μετὰ τοῦ τιμίου καὶ ζωοποιοῦ ἄρτου, τοῦτο αἶνίττεται. Id est: Quod autem sacerdos panem attollit, et signum crucis ter facit in aere cum venerando et vivificante pane, hoc significat. Exaltationis Hostiae in Missa mentio fit in 5 responsione synodi Constantinopolitanae sub Nicolao patriarcha.
981. Vel nomina vivorum. Ut in Graecorum liturgiis et catechesi sancti Cyrilli supra citata, ubi post consecrationem commemoratio fit vivorum et mortuorum simul.
982. Dicat diaconus, etc. Diaconi partes sunt monere populum ante communionem, ut se humiliet, sive inclinet ad Benedictionem episcopalem percipiendam, [Col. 0553B] ut clarum est ex homil. 34 sancti Caesarii Arelatensis: Et illud similiter admoneo, fratres charissimi, quotiescunque diaconus clamaverit ut vos ad Benedictionem inclinare debeatis, corpora et capita fideliter inclinetis. Et sub finem: Et quotiescunque diaconus clamaverit, ut aut in Oratione genua flectere, aut Benedictioni inclinare capita debeatis, obedienter et fideliter cum vera humilitate faciatis. In Ordine Romano id fit ab archidiacono.
983. Humiliate vos ad Benedictionem. Ita in Ordine Romano, et in Missa Mozaraba. Vide supra quae de his Benedictionibus episcopalibus a nobis observata sunt. Earum usus adhuc viget in quibusdam Ecclesiis.
984. Benedicat vos, etc. Hanc Benedictionem integram non exscripsi, quia supra habetur in solemnitate paschali libri Sacramentorum.
985. Pax Domini sit semper vobiscum. Olim hoc loco dicebatur, pax vobiscum, ut liquet ex sancto [Col. 0553C] Augustino, serm. de diversis 83: Ecce ubi est peracta sanctificatio, dicimus Orationem Dominicam, quam accepistis et reddidistis. Post ipsam dicitur: Pax vobiscum; et osculantur se Christiani in osculo sancto.
986. Interim osculetur Archidiaconum et caeteros. Statim communicaturus pontifex dat pacis osculum juxta ritum Ecclesiae Romanae, seu Latinae, si Hispanum exceperis antiquum, de quo Innocentius papa I, epist. ad Decentium Eugubinum episcopum: Pacem modo asseris ante confecta mysteria quosdam populis imperare, vel sibi inter se sacerdotes tradere, cum post omnia quae aperire non debeo pax sit necessario indicenda, per quam constet populum ad omnia quae in mysteriis aguntur, atque in Ecclesia celebrantur, praebuisse consensum, et finita esse pacis osculo demonstratur. Hinc capiendus est Tertullianus, lib. de Oratione sub finem: Alia jam consuetudo invaluit: jejunantes habita Oratione cum fratribus subtrahunt osculum pacis, quod est signaculum Orationis. Quem locum mire illustrant verba Innocentii papae. Confirmatur [Col. 0553D] auctoritate sancti Augustini, sermone 83, de Diversis: Ecce ubi est peracta sanctificatio, dicimus Orationem Dominicam, quam accepistis et reddidistis. Post ipsam dicitur Pax vobiscum, et osculantur se Christiani in osculo sancto, quod est signum pacis, etc. Et lib. II adversus litteras Petiliani, cap. 23: Cui pacis osculum inter sacramenta copulabatis, in cujus manibus Eucharistiam ponebatis, cui vicissim danti porrigebatis. Alio ritu Graeci utuntur; nam apud eos ubi manus ablutae fuerint, datur osculum pacis ante Praefationem, et mysticas preces, et consecrationem, ut clarum est ex sancto Cyrillo Hierosolymitano, catech. 5 mystag. Εἶτα βοᾷ ὁ διάκονος, Ἀλλήλους ἀπολάβετε, ἀλλήλους ἀσπαζώμεθα. Id est: Deinde clamat diaconus, Invicem amplectimini, invicem osculemur, etc. 568 Explicato osculi mysterio subjungit: Postea clamat sacerdos Sursum corda, etc. Ex sancto Dionysio, libro de coelesti Hierarchia, cap. 3, καὶ ἀσπασαμένων ἀλλήλους ἁπάντων, etc., id est: Et cum se omnes osculati fuerint, mystica sacrorum voluminum recitatio peragitur. Ex sancto Justino martyre, Apologia 2 pro Christianis, ἀλλήλους φιλήματι ἀσπαζόμεθα, id est, invicem nos osculamur. Deinde subjungit quomodo offertur pontifici panis et poculum aquae et vini ad consecrationem. Id etiam constat ex concilio Laodiceno, can. 19: Quod oportet seorsum primum post episcoporum sermones catechumenorum Orationem peragi; et postquam exierint catechumeni, eorum qui poenitentiam agunt fieri Orationem, et cum sub manum accesserint (id est, cum manus eis ab episcopo fuerint impositae) et secesserint, fidelium preces sic fieri, unam quidem, scilicet primam, silentio, secundam autem et tertiam alta voce impleri, εἶτα οὕτω τὴν εἶρήνην δίδοσθαι, id est, deinde pacem dari. Et paulo post, καὶ οὕτω τὴν ἁγίαν προσφορὰν ἐπιτελεῖσθαι, id est, et sic sanctum oblationem peragi. Ex sancto Joanne Chrysostomo, homil. 18, in II Epist. Pauli ad Corinthios, ubi, enarratis Orationibus quae dicuntur [Col. 0554B] pro arreptitiis, poenitentibus, et aliis, qui non communicant, subjungit: Ὅταν εἶρήνης πάλιν μεταλαμβάνειν, καὶ μεταδιδόναι δέῃ, πάντες ὁμοίως ἀσπαζόμεθα. Id est: Ad haec cum pax danda vicissimque accipienda est, omnes aeque nos invicem osculamur. Tandem addit pontificem bene precari populo, et populum vicissim pontifici, cum ei respondet, Et cum Spiritu tuo, et pontifici gratias agenti assentiri populum respondentem digne et juste fieri; et tum demum pontificem gratiarum actionem, id est Praefationem auspicari. Huc spectant illa Timothei patriarchae Alexandrini, responsione ad interrogationem 8: Ἐν δὲ τῇ ἀναφορᾷ ὁ διάκονος προσφωνεῖ πρὸ τοῦ ἀσπασμοῦ, Οἱ ἀκοινώνητοι, περιπατήσατε. Id est: In oblatione diaconus ante salutationem clamat: Qui non communicatis, abite. Ubi nota, cum sacris arcentur catechumeni ante salutationem, id est osculum pacis, facile concludi ejusmodi salutationem apud Graecos fieri ante divinorum mysteriorum consecrationem; [Col. 0554C] nam si ea peracta fieret, ut apud nos, possent expelli catechumeni ante salutationem, qui tamen interfuissent consecrationi contra Ecclesiae decreta. Vult ergo Timotheus expelli catechumenos ante salutationem, quia illa completa se quamprimum sacerdos ad mysteriorum sanctificationem accingit et praeparat. Graecorum ritum olim secuta est antiqua Hispaniae Ecclesia, ut clarum est ex sancto Isidoro, lib. I de Offic. eccl., cap. 15. Ubi quartam Orationem scribit dici pro osculo pacis, quam sequitur quinta, quae ex illius textu est Oblatio et Praefatio.
987. Haec sacrosancta commistio, etc. In Missali Romano, et apud Micrologum, cap. 23, additur et consecratio. In missa Illyrici, in secunda precatione legitur: Fiat commistio et consecratio corporis et sanguinis, juxta id quod statuitur can. 17 concilii primi Arausicani: Et calix offerendus est, et admistione Eucharistiae est consecrandus, quod de quadam exteriori consecratione intelligendum est, cum antea [Col. 0554D] consecratus fuerit per verba Christi. Quare hoc vocabulum, consecratio, non significat praecedentem consecrationem per verba Christi factam, ut quidam male explicant. Haec commistio corporis et sanguinis habetur etiam in liturgia sancti Jacobi, et in concilio Tol. IV, can. 17: Conjunctionem panis et calicis, etc.
988. Fiat omnibus sumentibus, etc. Aliter in Missali Romano.
989. Communicent se. Τὸ se redundat.
990. Eoque communicato, dicat Orationes has. In Missali Romano hae duae priores Orationes praemittuntur communioni, et in quibusdam variant.
991. Et episcopus communicet presbyteros, etc. 569 Episcopus porrigit communionem juxta morem antiquum, ut videre est apud Tertullianum, lib. de Corona militis: Eucharistiae sacramentum, et in tempore victus, et in omnibus mandatum a Domino etiam antelucanis coetibus, nec de aliorum manu quam de praesidentium [Col. 0555A] sumimus. Quae consuetudo non fuit universalis, si quidem aetate sancti Justini martyris, quae superior est Tertulliani, diaconi fidelibus corpus et sanguinem Domini porrigebant, ut constat ex illius Apologia 2 pro Christianis, Οἱ καλούμενοι παρ` ἡμῖν διάκονοι διδόασι ἑκάστῳ τῶν παρόντων μεταλαβεῖν ἀπὸ τοῦ εὐχαριστηθέντος ἄρτου καὶ οἴνου καὶ ὕδατος. Id est: Il qui apud nos diaconi appellantur omnibus astantibus panem et vinum et aquam consecrata porrigunt. De porrectione calicis a diacono insignis exstat locus apud sanctum Cyprianum, Epistola de lapsis: Ubi vero solemnibus adimpletis calicem diaconus offerre praesentibus coepit, et accipientibus caeteris locus ejus advenit, faciem suam parvula instinctu divinae Majestatis avertere, os labiis obturantibus premere, calicem recusare. Perstitit tamen diaconus, et reluctanti licet, de sacramento calicis infudit. Sed neque id prohibuit concilium Nicaenum I, can. 18, sed abrogat tantum pravam illam consuetudinem quorumdam locorum in quibus diaconi presbyteris Eucharistiam [Col. 0555B] porrigebant, cum absurdum sit ut hi qui non offerunt iis qui offerunt Eucharistiam porrigant. In concil. Carth. IV, can. 38, prohibetur diacono Eucharistiam populo erogare praesente presbytero, nisi necessitate id facere jubeatur.
992. Sicco sacrificio. Id est, corpore Christi separatim a sanguine dato.
993. Misto tamen sacrificio. Id est, corpore Christi sanguini ejus immisto. Etenim quondam multis in locis mos inoleverat ut corpus Christi in sacro sanguine tinctum daretur, quod patet ex multis decretis diversis temporibus ad hunc morem antiquandum factis, Julii papae I, apud Ivonem Carnotensem, part. II decreti, cap. 85: Illud quod pro complemento communionis quidam intinctam tradunt Eucharistiam populis, non hoc prolatum ex Evangelio testimonium repererunt, ubi apostolis corpus et sanguinem suum Dominus commendavit. Seorsum enim panis et calicis commendatio commemoratur. Concilii Bracarensis III can. 1 id etiam prohibetur, quia, ut ibi notatur, [Col. 0555C] Christus seorsum corpus et sanguinem suum dedit apostolis; et concilii Claromontani ab Urbano II celebrati, apud Ordericum Vitalem, lib. IX Hist. eccl., ad annum 1095, cum statuitur ut corpus dominicum et sanguis singulatim sumatur, in hunc modum: Corpus dominicum et sanguis dominicus singulatim accipiatur. Et hic canon, prout sic ab Orderico refertur, clarus est, nec ullam patitur difficultatem. Sed facessit negotium prout refertur a doctissimo Baronio, in Eccl. Annal., tom. II, ex schedis Antonii Augustini episcopi Tarraconensis, hoc modo: Ne quis communicet de altari, nisi corpus separatim, et sanguinem similiter sumat, nisi per necessitatem et cautelam. Quae quidem postrema verba, nisi per necessitatem et cautelam, non exstant apud Ordericum Vitalem, quae tamen nihil aliud sonant quam quod species commistae simul dari possint, si interveniat aliqua necessitas aut cautela; qualis est cum populus in Missa solemni communicat, ne prae multitudine [Col. 0555D] sanguis effundatur, ut videre est in antiquo ritu Missae celebrandae Joannis Abrincatensis episcopi: Excepto populo, quem intincto pane, non auctoritate, sed summa necessitate timoris sanguinis Christi effusionis, permittitur communicare. Qualis est etiam in eis aegrotis quos vires omnino deficiunt, qui corpus Domini vix prae imbecillitate sumere possunt, nec sacrum calicem sine effusionis periculo; tunc ejusmodi languentibus juxta concilii mentem corpus Domini in sanguine dominico intinctum in cochleari dari posset, ut facile illud sorbere possent, ut videre est in visitatione infirmorum Codicis ms. monasterii sancti Rem. Rhemis fundati; nam ibi 570 cum post unctionem communicat infirmus, quem vis morbi non ad tantam virium imbecillitatem adduxit, dicitur utraque formula: Corpus Domini [Col. 0556A] nostri Jesu Christi custodiat te in vitam aeternam. Sanguis Domini nostri Jesu Christi redimat te in vitam aeternam, quae distinctem sumptionem indicant; at dum communicat infirmus, qui ingravari coeperit, unica tantum formula recitatur in hunc modum: Corpus et sanguis Domini nostri Jesu Christi custodiat animam tuam in vitam aeternam, quia corpus Domini in sacro sanguine tinctum in eochleari infirmo porrigitur.
994. Communio: Pascha nostrum. Psal. Domine, probasti me, etc. In hac communione sunt Antiphona et Psalmus quae canuntur. Tempore communionis olim cantabatur Psalmus, ut clarum est ex sancto Augustino, lib. II Retractationum, cap. 11: Ut hymni ad altare dicerentur de Psalmorum libro, sive ante Oblationem, sive cum distribueretur populo quod fuisset oblatum, etc. Graeci, clericis communicatis, cum referunt muscaria, seu flabella, discos, calices, et alia vasa sacra, quaedam psallere coeperunt, quibus repositis, cani coeptus est ultimus versus, τοῦ κοινωνικοῦ deinde τροπάριον, seu versiculus, πληρωθήτω τὸ στόμα ἡμῶν αἶνέσεως, κύριε, etc.; id est: Impleatur os nostrum laude, Domine, ut psallamus gloriam tuam, quia dignatus es nos sanctorum mysteriorum participes fieri. Serva nos in sanctificatione tota die meditantes justitiam tuam. Alleluia, idque olympiade 351, mense Maio, indictione 121, auctore Sergio patriarcha Constantinopolitano, ut refert Chronicon Alexandrinum. Sed hoc non apparet in hodiernis liturgiis, nisi quod troparium impleatur in liturgia sancti Joannis Chrysostomi canitur, cum deferuntur sancta in propositionem.
995. Ite Missa est. In liturgiis Graecorum sunt aliae formulae, Ite in pace, Procedamus in pace, In pace Christi eamus, quae pronuntiantur etiam a Diacono.
996. Placeat tibi, sancta Trinitas, etc. Haec Oratio exstat etiam in Missa Codicis ms. Tiliani, et Missa Illyrici, quae in paucis variant.
997. Incipit ordo pontificis, etc. Hanc secundam Missam seu potius ordinem Missae adjecimus ex Cod. [Col. 0556C] ms. Tiliano toties a nobis supra citato. Quamvis superior Missa ex Codice Ratoldi abbatis producta videatur antiquior, quia tamen multa sunt in ea memorabilia et scitu digna, piaculum existimavi si eam praetermitterem, maxime cum sit quam simillima [Col. 0555] De hac Missa consule doctissimum Mabillonium, lib. I Liturg. Gallic., cap. 3. Missae antiquae a Matthia Illyrico viro Lutheranae sectae ex Bibliotheca Palatina editae, ut ex utriusque collatione quam in his observationibus subjiciemus clarum erit, si prius quibusdam objectis ab Illyrico in sua praefatione, quibus Missam Romanam vellicat, responderimus.
Primo ille suae Missae antiquitatem ad tempora sancti Gregorii I revocat, dicitque illius aetate, vel aliquot post annis in Ecclesia fuisse usitatam. Quod mihi sane persuadere non possum, tum quia multa sunt in ea, quae longe post sanctum Gregorium instituta sunt, quae non exstant in Missa superiori ex Codice Ratoldi, quae scripta est aliquot annos ante annum 986, quae tamen reperire est in Missa Tiliani [Col. 0556D] Codicis, qui multis annis post Codicem Ratoldi scriptus est, regnante videlicet Henrico primo Francorum rege, quamvis non inficias ierim multa esse in Missa ab Illyrico edita quae redoleant antiquitatem. Secundo, ut praeferat Missam a se editam Missae Romanae, dicit olim unicam fuisse celebrandae Missae rationem, quemadmodum apud Graecos, et suam ita esse compositam ut sit pro omni necessitate, nec olim fuisse Missas de sanctis et festis. Sed hujus sententiae falsitatem ex ipsa Missa Illyriciana convincere licet, in qua introitus, Epistola, Graduale, 571 Evangelium, Offertorium, Secreta, Praefatio, Communio, et Postcommunio, non speciatim et particulatim, sed tantum generatim nominantur sine ulla specificatione aut assignatione alicujus particularis seu Introitus, seu Epistolae, et similium, quod [Col. 0557A] confirmant haec ejusdem Missae verba: Finita angelica laude, Missalem dicat Orationem sacerdos, deinde lectio recitetur. Ubi Missalis Oratio nulla esse potest, quam quae hymnum angelicum sequitur. Quae cum ita sint, quare nullus Introitus, Epistola, Evangelium, etc., particulariter assignantur? Quare cum tot Orationes, seu Apologiae in illa Missa integrae reperiantur, nulla Oratio Missalis, nulla Secreta, Oratio post communionem ibi descripta appareat? Nulla sane horum reddi potest ratio, quam varietas festorum, et solemnitas sanctorum, quae pro sui diversitate diversas postulant Orationes Missales, Epistolas, Evangelia, Secretas, et similia festo aut solemnitati sancti convenientia, quae si omnia in ordine Missae collocarentur, multis confusionum labyrinthis celebrans involveretur; qui ut vitentur, ordo Missae quotidianus seorsum ponitur (ut videre est in Missa Illyriciana, cujus titulus est hujusmodi: Incipit ordo sacramentorum, et finis, Explicit ordo de officio Missae). Caetera vero pro varietate festorum et temporum [Col. 0557B] pulchro ordine disponuntur, ut usu venire solet in libris Sacramentorum et Missalibus. Quasi vero apostoli, et veteres illi pontifices, qui nobis sanctimonia et eruditione praeluxerunt, festa Natalis Domini, Epiphaniorum, Paschae, et Pentecostes celebraverint, praetermissa commemoratione tantorum beneficiorum, quae nobis Deus optimus maximus illis diebus impertivit, cum maxime in eorum recordationem et grati animi propterea in Deum significationem instituta sint; non secus ac olim Deus festa Paschae, Pentecostes, Tabernaculorum et similia Judaeis observare praecepit, ut praeclare notat sanctus Isidorus Pelusiota, lib. II, epist. 116: Μὴ ἀγνόαδε [Forte leg. ἀγνόει δὲ] ὅτι ὁ Θεὸς ταῖς ἑορταῖς καὶ πάλαι καὶ νῦν ἐγκατέδησε τῶν εὐεργεσιῶν τὰ ὑπομνήματα, ἵνα οἱ πανηγυρίζοντες, ἔναυλον τὴν τούτων μνήμην ἔχοντες, μὴ εἶς μέθην, ἀλλ` εἶς εὐχαριστίαν, καὶ τὴν ἀρετὴν τρέποιντο. Id est: Illud autem ne ignores, Deum beneficiorum suorum commemorationem festis et olim et nunc astrinxisse, ut [Col. 0557C] qui festos dies celebrant auribus suis memoriam insonantem habentes, non ad temulentiam, sed ad gratiarum actionem se convertant. Antiqua praxis nota est ex sancto Augustino, prologo in I Epist. Joan. Meminit sanctitas vestra Evangelium secundum Joannem ex ordine lectionum nos solere tractare; sed quia nunc interposita est solemnitas sanctorum dierum, quibus certas ex Evangelio lectiones oportet in Ecclesia recitari, quae ita sunt annuae, ut aliae esse non possint, ordo ille quem susceperamus necessitate paululum intermissus est, non omissus. Tractatu 9 in Epistolam Joannis: Intercesserunt ut intermitteremus textum hujus epistolae quaedam pro diebus festis solemnia lectionum, quae non potuerunt nisi legi, et ipsa tractari. Et serm. 144, de Tempore: Resurrectio Domini nostri Jesu Christi hodie recitata est, sed de altero libro Evangelii, qui est secundum Lucam; primo enim lecta est secundum Matthaeum, hesterna autem die secundum Marcum, hodie secundum Lucam. Sic habet ordo evangelistarum; sicut enim passio ipsius ex omnibus [Col. 0557D] evangelistis conscripta est, sic dies isti septem vel octo durant spatium, ut secundum omnes evangelistas resurrectio recitetur. Passio autem, quia uno die legitur, non solet legi, nisi secundum Matthaeum. Volueram aliquando ut per singulos annos secundum omnes evangelistas etiam passio legeretur. Factum est; non audierunt homines quod consueverunt, et turbati sunt. Ex Gennadio, catalogo de illustribus viris, de Musaeo Massiliensis Ecclesiae presbytero: Composuit Sacramentorum egregium et non parvum volumen, per membra quidem pro opportunitate officiorum et temporum, pro lectionum textu Psalmorumque serie et decantatione discretum. Ex Sidonio, lib. IV, 572 epist. 11, de Claudiano Mamerti episcopi Viennensis fratre:
Et ex epistola 2 Vigilii papae: Ordinem quoque precum in celebritate Missarum nullo nos tempore, nulla festivitate significamus habere divisum, sed semper eodem tenore oblata Deo munera consecrare. Quoties vero Paschalis Domini, vel Pentecostes, et Epiphaniae, sanctorumque Dei fuerit agenda festivitas, singula capitula diebus apta conjungimus, quibus commemorationem sanctae solemnitatis, aut eorum faciamus quorum natalitia celebramus; caetera vero ordine consueto prosequimur. Ubi ordo precum est ratio celebrandae Missae, non canon Missae, ut ex citato textu clarum; qui canon subsequenter dicitur ibidem textus canonicae precis. Si spectemus horas canonicas, in eis etiam varietatem pro diversitate solemnitatum et festorum videre licet; nam supradictus Musaeus, ut [Col. 0558B] refert Gennadius: Excerpsit ex sanctis Scripturis lectiones totius anni festivis aptas diebus, responsoria, etiam Psalmorum capitula tempori et lectionibus congruentia. Id manifestum est etiam ex regula sancti Benedicti, cap. 14: In sanctorum festivitatibus, vel omnibus solemnitatibus, sicut diximus Dominico die, agendum est, excepto quod Psalmi aut Antiphonae, vel lectiones ad ipsum diem pertinentes dicantur.
Nec valet quod dicit Illyricus Graecos hodie etiam habere unicam Missae formam. Nam etsi liturgiae Graecorum quas nunc habemus sint veluti quaedam Missae communes, tamen in eorum Euchologio aliisque eorum ritualibus diversae Missae pro festorum, solemnitatum et temporum diversitate reperiuntur.
Tandem Codex ms. unde suam Missam exscripsit Illyricus, non est adeo antiquus, siquidem ter in ea repetitur littera N., quae vulgo ponitur loco nominis proprii, cum ejusmodi figura coeperit paulo ante annum post Christum natum millesimum. Nam in antiquioribus [Col. 0558C] Codicibus mss., pro hac littera N., ponitur haec nota Ill., cum transversa linea, ut videre est in antiquissimis nostris libris Sacramentorum mss. sancti Eligii, Rhemensi et Rodradi, quemadmodum et in formulis Marculphi, et in quibusdam aliis libris modo excusis, qui ex vetustissimis Codicibus mss. excusi sunt.
Dicit etiam Illyricus ante Caroli Magni aetatem Missas pro defunctis in usu non fuisse; sed facile convincitur [Col. 0557D] In vet. Sacram. Gallic. ex Codice Bobiensi ante annos mille descripto plures exstant Missae pro defunctis, [Col. 0558D] ut videre est Musei Italici tomo I, pag. 384 et sequentibus. ex concilii Vasensis II, can. 43, in quo contrarium apparet: In omnibus Missis seu Matutinis, seu in quadragesimalibus, sive in illis quae pro defunctorum commemoratione fiunt, semper Sanctus, Sanctus, Sanctus, eo ordine quomodo ad Missas publicas dicitur, dici debeat. In Conc. Brac. I, can. 16: Sed secundum sectam Priscilliani, festivitatem ipsius diei (Feriae 5 in coena Domini) ab hora tertia per Missas defunctorum, soluto jejunio, colit, anathema sit. Ibi enim prohibetur feria 5 in coena Domini, hora tertia soluto jejunio Missas defunctorum celebrare; quod [Col. 0558D] signum est illo die post nonam non soluto jejunio potuisse celebrari. Et in conc. Bracarensi II, can. 10, ubi statuitur ne quis Missas mortuorum etiam post acceptum merum et oblationem audeat consecrare, ut a jejunis Missae celebrentur.
Nec interrogatio sancti Bonifacii, quam objicit Illyricus, nostrae sententiae obesse potest; nam interrogatio sancti Bonifacii est tantum de oblationibus pro defunctis in Missa, non de Missis defunctorum, quales nunc celebramus. Quod objicit Illyricus, de communione et oblationibus, non facit suam Missam 573 aliis antiquiorem, cum ista etiam habeantur in Missa Codicis Tiliani, qui scriptus est tempore Henrici I, Francorum regis, ut dictum est.
998. Quando lavat manus. Haec lotio manuum [Col. 0559A] exstat etiam in Missa ab Illyrico edita cum eadem Oratione: Largire sensibus nostris, etc.
999. Postea se incipit sandalia, etc. In Missa Illyrici induitur pontifex ornamentis pontificalibus; sed induendi ordo diversus est, diversae Orationes; et plura ornamenta videre est in Missa Illyrici, quae sunt hujusmodi, alba, cingulum, praecinctorium, stola, subtile, dalmatica, casula, mappula, chirothecae, annulus, et rationale.
1000. Deinde cantet cum circumstantibus, etc. In Missa Illyrici habetur: Hos Psalmos interim dum paratur episcopus, circumstantes clerici cantent: Quam dilecta tabernacula; Benedixisti, Domine, terram tuam; Inclina, Domine, aurem tuam. Loco precum sequuntur alii quatuor Psalmi.
1001. Osculetur duos presbyteros, etc. In Missa Illyrici: Deinde in eodem loco presbyteris et diaconis eum deducentibus praebeat osculum pacis.
1002. Incipiens per se, etc. Ita correxi. In Missa [Col. 0559B] Illyrici sic habetur: Et dum pervenit ad altare, imponat per se Antiphonam: Introibo ad altare Dei, etc., cum Psalmo Judica me, Deus, etc., et sequuntur aliae preces.
1003. Aufer a nobis, etc. In Missa Illyrici haec Oratio praecedit Antiphonam Introibo ad altare Dei. Post τὸ mentibus lege mereamur.
1004. Omnipotens Deus, qui me peccatorem, etc. In Missa Illyrici habetur quidem haec Oratio, sed recitatur ad osculum altaris.
1005. Deinde cum osculabitur Evangelium, etc. In Missa Illyrici: Tunc salutat Evangelium dicens: Pax Christi, etc.
1006. Confessio sacerdotis ante altare. In Missa Illyrici: Post haec secreto dicat hanc Confessionem: Suscipe Confessionem meam, unica spes salutis meae, etc. Deinde sequuntur decem Orationes seu Apologiae in eadem Missa, quarum decima est hujusmodi: Deus, propitius esto mihi peccatori, etc., prout habetur in hac Missa Tiliana, in qua dicitur [Col. 0559C] ante altare antequam sacerdos incipiat Missam.
1007. Item Oratio interim, etc. In Missa Illyrici: Haec sequens Oratio dicatur ab episcopo interim donec hymnus angelicus finiatur. Sed habetur alia Oratio, seu Apologia, Deus qui juste irasceris, etc.
1008. Post Collectam usque ad Evangelium. In Missa Illyrici haec habentur: Finita angelica laude, Missalem Orationem dicat sacerdos; deinde lectio recitetur; et inter lectionem et Evangelium, id est tempore Gradalis et Alleluia, et sequentia, dicat episcopus has Orationes, Sed aliae sunt Orationes, et numero sexdecim, quarum nonnullae sunt prolixae satis. Oratio vero Missae Tilianae: Deus, qui de indignis dignos facis, etc. In Missa Illyrici recitatur à pontifice, dum canitur Offertorium.
1009. Cum incensum, antequam legatur Evangelium, etc. In Missa Illyrici: Cum incensum antequam legatur Evangelium in thuribulum mittitur, dicat sacerdos: Odore coelestis inspirationis suae, etc. Ubi [Col. 0559D] sequitur Benedictio ejusdem: In nomine Domini nostri Jesu Christi benedicatur incensum istud, et acceptabile fiat in odorem suavitatis.
574 1010. Deinde inclinanti diacono dicat sacerdos, etc. In Missa Illyrici: Deinde inclinanti diacono se (adde, ad) Benedictionem Dei dicat: Benedictio Dei Patris omnipotentis, et Filii, et Spiritus sancti, descendat super te, et aperiat Christus Dominus os tuum, ad digne idoneeque pronuntiandum sanctum Evangelium suum. Dominus Deus sit in ore tuo, etc. Sed prior Benedictio desideratur in Codice Tiliano. Sequitur in Missa Illyrici: Diaconus accipiendo vel osculando Evangelium dicat: Da mihi, Domine, sermonem rectum, et bene sonantem in os meum, ut placeant tibi verba mea, et omnibus audientibus propter nomen sanctum tuum in vitam aeternam, Amen. Perlecto autem Evangelio diaconus dicat: Per istos sermones sancti Evangelii tui indulge mihi, [Col. 0560A] Domine, omnia peccata mea; et caeteri dicant Pax tibi.
1011. Perlecto autem Evangelio, etc. In Missa Illyrici paulo aliter: Tunc allato incenso simulque Evangelio ad salutandum dicant: Per istos sermones Evangelii Domini, etc. Deinde in eadem Missa sequitur: Quando incensum offertur dicant singuli: Dirigatur oratio mea sicut incensum in conspectu tuo, Domine. Tunc sacerdos incipiat Symbolum, id est, Credo in unum Deum. Illud autem Symbolum est Constantinopolitanum, quod ibi integrum ponitur. In eadem Missa haec sequuntur: Finito Symbolo apostolorum dicit sacerdos: Dominus vobiscum. Deinde lavat manus, hanc Orationem dicens: Largire sensibus nostris, etc., ut supra in Missa Tiliana.
1012. Cum autem ornatum fuerit altare, etc. In Missa Illyrici: Cum autem ornatum fuerit altare, antequam oblationes accipiat, has Orationes humillime ante altare se flebiliter accusans dicat: Ante oculos tuos, [Col. 0560B] Domine, etc. Hanc sequuntur aliae sex Apologiae seu orationes, post quas in eadem Missa Illyrici sequitur: Tunc accedens ad altare, et osculando illud dicat: Oro te, Domine, omnipotens Deus, ut per merita sanctorum tuorum quorum reliquiae hic continentur, eorum intercessionibus indulgere digneris mihi omnia peccata mea, qui vivis et regnas, etc. Nota hic ornari altare Evangelio dicto, id est sterni linteaminibus, et pallis.
1013. Tunc convertat se, etc. In Missa Illyrici: Tunc convertat se suscipere oblationes presbyterorum aliorumque.
1014. Et dicat unusquisque hanc Orationem. Cum offert suam Oblationem, ut in Missa Illyrici: Quando quis oblationem in manum episcopi, vel presbyteri offert, dicat: Tibi Domino Creatori meo, etc., in fine additur, vivorum et defunctorum. Tum sequitur, pro semetipso et cuncto populo Christiano. Tibi Domino offero Hostiam placationis, etc. Pro rege et antistite nostro, et pro cuncto clero, et pro omni populo Christiano: [Col. 0560C] Tibi Domino Creatori meo offero Hostiam placationis et laudis, etc. Episcopus vero vel presbyter oblationes accipiens dicat: Suscipe, sancta Trinitas, hanc Oblationem, quam tibi offert famulus tuus N., et praesta ut in conspectum tuum tibi placens ascendat, qui vivis, etc. Post acceptas Oblationes a clero, vel plebe, accipiat diaconus de manu subdiaconi oblatam, ita dicendo: Acceptum sit omnipotenti Deo et omnibus sanctis ejus sacrificium tuum. Veniensque diaconus ante episcopum offerens dicat hoc Offertorium: Suscipe, Domine, sancte Pater hanc Oblationem, etc. Et episcopus accipiens Oblationem a diacono dicat: Acceptabilis sit omnipotenti Deo oblata tua. Tunc puro corde offerat Domino oblatam ita dicens: Suscipe, sancte Pater, omnipotens, aeterne Deus, etc. Alia: Suscipe, clementissime Pater, Hostias placationis, etc.
1015. Accuset se prius flebiliter. In Missa Illyrici supra: Se flebiliter accusans dicat.
[Col. 0560D] 575 1016. Ante conspectum divinae Majestatis tuae, etc. Habetur supra in Missa Illyrici quarta inter Apologias seu Orationes, quae ibi a sacerdote recitantur, cum ornatum fuerit altare, antequam oblationes accipiat.
1017. Tunc puro corde offerat Domino, etc. In Missa Illyrici sic habetur: Istae Orationes, cum Oblationes offeruntur ad altare, dicendae sunt; et est haec prima quotidiana generalis: Suscipe, sancta Trinitas, hanc Oblationem quam tibi offero in memoriam incarnationis, nativitatis, etc.
1018. Suscipe, sancta Trinitas, etc. Haec Oblationis Oratio quinta est in Missa Illyrici.
1019. Suscipe, sancta Trinitas, etc. Secunda haec Oblationis Oratio prima est in Missa Illyrici.
1020. Suscipe, sancta Trinitas, etc. Tertia haec Oblationis Oratio octava est Missae Illyricianae.
1021. Anima. In Missa Illyrici legitur salute.
1022. Suscipe, sancta Trinitas, etc. Quarta haec [Col. 0561A] Oblationis Oratio decima est Missae Illyrici, quae tamen est pro unico defuncto.
1023. Adjungi. In Missa Illyriciana legitur coadunari. Tandem in Missa Illyrici post quartam Oblationis Orationem, seu offerendam sequitur Apologia sacerdotis: Suscipe confessionem meam, unica spes salutis meae, etc., ut supra in Missa Tiliana. Sequitur in eadem Missa Illyrici: Tunc imponat oblatam altari, et dicat: Sanctifica, Domine, hanc Oblationem, ut nobis Unigeniti Filii tui Domini nostri Jesu Christi corpus fiat. Deinde diaconus accipiat a subdiacono vinum cum aqua in calice dicens: Deus qui humanae substantiae dignitatem, etc.
1024. Tunc diaconus calicem offerat, etc. In Missa Illyrici: Tunc diaconus offerat calicem super altare, et episcopo dicat: Immola Domino, etc.
1025. Episcopus calicem offerens Domino dicat: In Missa Illyrici: Et sacerdos calicem offerens dicat offertorium istud: Offerimus tibi, Domine, calicem Salutaris, et deprecamur clementiam tuam, etc., ut in [Col. 0561B] Missali Romano.
1026. Domine Jesu Christe, etc. In Missa Illyriciana: Domine Jesu Christe, qui in cruce passionis tuae, etc. In qua sequitur: posito calice super altare dicat sacerdos: Oblatum tibi, Domine, calicem sanctifica, ut nobis Unigeniti tui Domini nostri Jesu Christi fiat sanguis. Qui tecum, etc.
1027. Ad miscendum vinum cum aqua. Deus qui, etc. In Missa Illyrici: Deinde diaconus accipiat a subdiacono, etc. Deus qui humanae substantiae, etc.
1028. Dignatus es, etc. In Missa Illyrici, legitur: Dignatus est fieri particeps Jesus Christus. Porro de mistione aquae cum vino consecrando supra egimus. Graeci, instante communione, in sacrum sanguinem aquam ferventem infundunt, ut videre est in liturgiis sanctorum Basilii et Chrysostomi, tum quia aqua calida exivit e latere Christi, tum quia per ejusmodi aquae fervorem intelligi volunt fervorem sancti Spiritus, ut docent Germanus Constantinopolitanus patriarcha [Col. 0561C] in Theoria mystica, et Theodorus Balsamon ad canonem 31 sextae synodi.
1029. Tunc elevata manu benedicat utrumque. In 576 Missa Illyrici: Tunc benedicat utrosque elevata manu, et dicat. Sed habetur alia Benedictio in hunc modum: In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti sit signatum, ordinatum, sanctificatum, et benedictum hoc sacrificium novum. Sequitur: adjungat, supple sequentem Benedictionem: Veni, Sanctificator omnipotens, aeterne Deus, benedic hoc sacrificium tibi praeparatum. Qui vivis et regnas in saecula saeculorum.
1030. Postea incensum accipiens ponat in thuribulum, et dicat: Per intercessionem sancti Gabrielis archangeli, etc. In Missa Illyrici: Postea accipiens episcopus thus a diacono, ponat in thuribulum dicens: Per intercessionem sancti Gabrielis archangeli, etc. In Missali Romano habetur τὸ Michaelis. In eadem Missa Illyrici sequitur: Haec Oratio dicenda est dum, incenso misso in thuribulum, ipsum thuribulum super panem et calicem circumducitur. Memores sumus, [Col. 0561D] aeterne Deus, Pater omnipotens, gloriosissimae passionis Filii tui, resurrectionis etiam ejus, et ascensionis ejus in coelum, etc.
1031. Tunc ponat incensum super sacrificium, etc. In Missa Illyrici proxime facta est mentio thurificationis oblatorum; tum sequitur: Circumiens autem altare cum incenso episcopus aut presbyter dicat: Incensum istud, etc. Sequitur, Dirigatur oratio mea sicut incensum in conspectu tuo, Domine.
1032. Quando odor ejusdem incensi, etc. In Missa Illyrici: Quando odor incensi porrigitur sacerdoti, dicat unusquisque: Accendat in nobis, etc.
1033. Tunc sacerdos humillime convertat se, etc. In Missa Illyrici: Tunc sacerdos humillime se convertat ad circumstantes dicens: Orate pro me, fratres et sorores, ut meum ac vestrum sacrificium acceptum fiat Deo omnipotenti ante conspectum suum.
1034. Tunc dicatur a singulis, Orent pro te, etc. In [Col. 0562A] Missa Illyrici: Tunc respondeatur a singulis: Suscipiat omnipotens Deus de manibus tuis sacrificium, et Orationes tuae ascendant in memoriam ante Dominum, ipseque te exaudiat, qui te constituit intercessorem pro peccatis nostris. Orent pro te sancti et electi Dei, etc. Immola Domino sacrificium laudis et redde Altissimo vota tua. Exaudiat te Dominus orantem, misereatur tui, etc. Tunc conversus sacerdos ad altare fundat pro semetipso hanc Orationem ante Secreta: Domine Jesus Christe, fides et fiducia nostra, etc. Tunc incipiat Secreta; quibus finitis et Praefatione dicta, quando alii, Sanctus, Sanctus, Sanctus, decantant, haec Oratio cursim dicenda est a sacerdote: Domine Deus, qui non mortem, sed poenitentiam desideras peccatorum, etc., ut supra in Apologiis. Hac Oratione finita antequam sacramenta incipiantur, iterum se commendet Domino dicens: Facturus memoriam salutaris Hostiae totius mundi. Hic τὸ Secreta, in plurali, est Oratio quam vulgo Secretam vocamus, olim Super oblata, ex quo [Col. 0562B] vocabulo etiam colligitur non adeo esse antiquum Codicem ms. unde hunc Missae ordinem exscripsit Illyricus.
1035. Postquam sacerdos Te igitur incipit, diaconi et subdiaconi, etc. In Missa Illyrici: Deinde cum summa reverentia incipiat TE IGITUR, et ministri stantes in gradibus cantent istos Psalmos, usque dum TE IGITUR finiatur. Exaudiat te Dominus, etc. Deinde preces: Salvum fac servum tuum, etc. Oratio pro sacerdote: Gaudeat, quaesumus, Domine, famulus tuus. Alia communis: Precibus nostris, quaesumus, Domine, etc. Sequitur, infra actionem: Inprimis una cum famulo tuo papa nostro N. etc. Memento, Domine, famulorum famularumque tuarum, cunctorum scilicet consanguinitate mihimet, etc. 577 Hanc igitur Oblationem humilitatis meae et devotionis, quam tibi offero pro peccatis meis, etc. Quam Oblationem tu, Deus, in omnibus, quaesumus, Domine, etc. Istud praefer in eodem canone, quando [Col. 0562C] concilium, vel consilium aliquod agitur, postquam dixeris Aeterno Domino vivo et vero. Hanc igitur Oblationem, quam tibi offerimus, pro hujus negotii qualitate, de quo in praesenti disputationis actione ventilatur, etc. Communicantes et memoriam venerantes. Pro semetipso: Memento mei, Domine, et miserere mei; multi enim et mali sunt languores mei, etc. Nobis quoque peccatoribus. Pro salute vivorum et mortuorum: Memento etiam, Domine, famulorum famularumque tuarum, etc. Hic recites nomina quorum velis. Istis et omnibus in fide catholica quiescentibus locum pacis et quietis indulgeas deprecamur. Per Christum Dominum nostrum. Nobis quoque peccatoribus. Memento etiam, Domine, famulorum famularumque tuarum N., qui nos praecesserunt cum signo fidei, etc. Nobis quoque peccatoribus. Hic ordo Missae Illyricianae, in quibus recitatio nominis papae notanda est, quemadmodum etiam exstat in omnibus Sacramentariis nostris tam mss. quam excusis, juxta decretum concilii Vasensis [Col. 0562D] II, can. 4: Et hoc nobis visum justum est, ut nomen Domini papae, quicunque Sedi apostolicae praefuerit, in nostris Ecclesiis recitetur.
1036. Expleta Secreta. Per Secretam hoc loco intelligitur Oratio mystica Te igitur, etc. Ita loquitur ordo Missae Illyricianae, expleta Secreta. Quae quidem Oratio cum verbis consecratoriis olim in quibusdam locis alta et clara voce proferebatur, ut testatur Joannes Moschus, cap. 396 Prati spiritalis: Ἐπειδὴ δὲ ἔν τισι τόποις ἐκφωνεῖν μεγάλως εἶώθασιν οἱ πρεσβύτεροι, εὐρέθησαν τὰ παιδία τὴν εὐχὴν τῆς ἁγίας ἀναφορᾶς ἐκμανθάνοντα. Id est: Quoniam in quibusdam locis clara voce pronuntiare solent Orationem oblationis presbyteri, factum est ut eam pueri didicerint. Id patet etiam ex liturgiis sanctorum Jacobi et Marci, sanctorum Basilii et Joannis Chrysostomi, in quibus verba consecratoria elata voce pronuntiantur, et in his chorus, in illis populus respondet Amen. Quod [Col. 0563A] etiam fiebat olim in Ecclesia Ambrosiana, siquidem ejusdem responsionis Amen ad verba consecratoria meminit sanctus Ambrosius libri De his qui mysteriis initiantur cap. 9: Ante Benedictionem verborum coelestium alia species nominatur, post consecrationem corpus Christi significatur. Ipse dicit sanguinem suum. Ante consecrationem aliud dicitur, post consecrationem sanguis nuncupatur. Et tu dicis Amen, hoc est, verum est, etc.
1037. Oratione Dominica, etc. In Missa Illyrici: Et Oratione Dominica, cum dixerit Pax Domini sit semper vobiscum, misceatur corpus dominico sanguini, et dicatur: Haec sacrosancta commistio corporis et sanguinis, etc. Sequitur: Fiat commistio et consecratio corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi omnibus accipientibus nobis in vitam aeternam.
1038. Postquam autem benedictio episcopalis expleta est, etc. In Missa Illyriciana: Non mittat episcopus in calicem partem oblatae, ut presbyteri solent; [Col. 0563B] sed exspectet donec finita Benedictione episcopus communicare debeat; et tunc accipiens partem, quam antea fregerat, tenensque super calicem immittat dicens: Sacri Sanguinis commistio, etc. Sequitur Oratio: Concede, Domine Jesu Christe, ut sicut haec sacramenta corporis et sanguinis tui fidelibus tuis ad remedium contulisti, etc. Post haec dicta osculetur altare dicens: Domine Jesu Christe, qui dixisti apostolis tuis pacem relinquo vobis, etc. Deinde convertat se ad circumstantes, pacemque ferat dicendo: Habete vinculum pacis et charitatis, ut apti sitis sacrosanctis mysteriis. Et ipsi invicem se pacificando dicant: Pax Christi et Ecclesiae abundet in Cordibus nostris.
1039. Quando Corpus Domini in manus accipit, etc. In 578 Missa Illyrici: Quando corpus dominicum in manus accipit, dicat Panem coelestem, etc.
1040. Perceptio corporis tui, etc. In Missa Illyrici sequitur Oratio: Perceptio corporis tui, Domine Jesu Christe, etc. Alia: Fiat mihi, obsecro, hoc sacramentum [Col. 0563C] tuum. Cum corpus sumitur: Corpus Domini nostri Jesu Christi sit mihi remedium sempiternum in vitam aeternam.
1041. Quando calicem accipit, etc. In Missa Illyrici: Quando calicem in manus accipit sacerdos dicat: Quid retribuam Domino, etc. Sequitur Oratio, communicatio et confirmatio corporis, etc.
1042. Domine Jesu Christe, etc. In Missa Illyrici: Post perceptam communionem: Domine, Jesu Christe, Fili Dei vivi, etc., ut in Missali Romano, uno aut altero vocabulo mutato. Alia: Corpus tuum, Domine, quod accepi, et calix quem potavi, adhaereant in visceribus meis; et praesta ut nulla ibi remaneat peccati macula, ubi tua sancta introierunt sacramenta. Deinde presbyteris et diaconibus corpus in manus accipientibus, et communicantibus dicitur singulis: Pax tecum. R\. Et cum spiritu tuo. Alia: Verbum caro factum est, et habitavit in nobis. Calicem vero cum sacrosancta communione dando, unicuique dicat: Perceptio Corporis et Sanguinis Domini nostri Jesu Christi sanctificet [Col. 0563D] corpus et animam tuam in vitam aeternam. Amen.
In his autem, primo nota dari corpus dominicum presbyteris et diaconis communicaturis in manus, juxta morem Ecclesiae antiquum, quem videre est in Ordine Romano, in ordine processionis, quando episcopus festivis diebus Missam celebrare voluerit: Presbyteri vero, et diaconi osculando episcopum corpus Christi ab eo manibus accipiant, in sinistra parte altaris communicaturi. Subdiaconi vero osculando manum episcopi, ore accipiant corpus Christi ab eo. Sed priscis Ecclesiae temporibus omnes fideles corpus Christi acceptum manu ori inferebant, ut clarum est ex Eusebio, lib. VII Hist. eccl. cap. 8: Καὶ τραπέζῃ παραστάντα, καὶ χεῖρας εἶς ὑποδοχὴν τῆς ἁγίας τροφῆς προτείναντα, id est, qui mensae astitisset, et manus ad susceptionem sacri alimenti porrexisset; sancto Cyrillo [Col. 0564A] Hierosolymitano mox citando; sancto Basilio, epist. 289, ad Caesariam patriciam, καὶ γὰρ καὶ ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ ὁ ἱερεὺς ἐπιδίδωσι τὴν μερίδα, καὶ κατέχει αὐτὴν ὑποδεχόμενος μετὰ ἐξουσίας ἀπάσης καὶ οὕτω προσάγει τῷ στόματι τῇ ἶδίᾳ χειρὶ. Id est: Nam et in ipsa ecclesia sacerdos particulam tradit, et illam apprehendit qui percipit, cum omni libera potestate, et sic manu sua eam ori ingerit. Ex sancto Augustino, lib. II adversus litteras Petiliani, cap. 23: Cui pacis osculum inter sacramenta copulabatis, in cujus manibus Eucharistiam ponebatis, cui vicissim danti porrigebatis. Ex Codino, libro de Officiis Constantinopolis: Ὁ δὲ πατριάρχης μετὰ κοινωνῆσαι τοῦ τιμίου σώματος, δίδωσι τῷ βασιλεῖ εἶς χεῖρας μερίδα τοῦ δεσποτικοῦ σώματος. Id est: Patriarcha postquam communicavit, dat imperatori in manus particulam dominici corporis.
Modum accipiendi tradit sanctus Cyrillus Hierosolymitanus, catechesi 5 mystagogica: Accedens autem ad communionem non expansis manuum volis accede, neque cum disjunctis digitis: ἀλλὰ τὴν ἀριστερὰν θρόνον ποιήσας τῇ δεξιᾷ ὡς μελλούσῃ βασιλέα ὑποδέχεσθαι καὶ κοιλάνας τὴν παλάμην δέχου τὸ σῶμα τοῦ Χριστοῦ, id est: Sed sinistram veluti sedem quamdam subjicias dexterae, quae Regem susceptura est, et concava manu suscipe corpus Christi. Mulieres non nuda manu, sed supposito linteo accipiebant. Sanctus Augustinus, serm. 25: Omnes mulieres exhibent nitida linteamina, ubi corpus Christi accipiant. Quod quidem corpus Christi, aut statim ori inferebant; aut domum, ibi communicaturi, deferebant, ut planum est ex Tertulliano, lib. de Oratione sub finem: Accepto corpore Domini et reservato, utrumque salvum est, et participatio sacrificii et exsecutio officii. Sanctus Basilius, epist. citata, dicit morem communicandi in suis aedibus viguisse tantum tempore 579 persecutionis paganicae; et sua aetate usitatum fuisse in monasteriis, et Alexandriae, et in Aegypto. Qui mos tamen perseverabat Seleuciae circa annum Christi 550, ut constat ex Joanne Moscho, cap. 79 Limonarii, [Col. 0564C] ubi narratur de quodam servo qui feria 5 in Coena Domini, cum sumptam Eucharistiam in ecclesia in armario domus heri sui inclusisset, ea visa est in viridantes spicas commutata. Romae etiam usitatus erat sancti Hieronymi tempore, ut palam est ex ejus Apologia ad Pammachium: Scio Romae hanc esse consuetudinem, ut fideles semper Christi corpus accipiant, quod nec reprehendo, nec probo, unusquisque enim in suo sensu abundet; sed ipsorum conscientiam convenio qui eodem die post coitum communicant, et juxta Persium, sat. 2:
Notandum secundo in hac Illyrici Missa non dari tantum sanguinem presbyteris et diaconis, sed corpori Christi commistum.
1043. Cooperante Sanctorum. Locus corruptus, lege Cooperante Spiritu sancto.
1044. Domine, sancte Pater, etc. In Missa Illyrici supra: Alia ad utrumque: Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, da mihi corpus et sanguinem Filii tui ita sumere, etc. Cum sanguis sumitur: Sanguis Domini nostri Jesu Christi custodiat me in vitam aeternam.
1045. Deinde cum coeperit communicare clerum et populum, dicat singulis: Perceptio, etc. In Missa Illyrici: Populo communicando dicat: Corpus et sanguis [Col. 0565A] Domini nostri Jesu Christi prosit tibi in remissionem omnium peccatorum, et in vitam aeternam. Amen. Deinde dum communicant, dicat: Ignosce, Domine, quod rogare compellor, etc. Haec Apologia habetur supra, inter alias Apologias Codicis sancti Eligii, quam tum recitat sacerdos dum clerus et populus communicant, id est comedunt id quod sibi a sacerdote in os immissum est. Non enim potuisset sacerdos hanc Orationem seu Apologiam recitare, simulque singulis dicere, Corpus et sanguis, etc. Sequitur: Post perceptam communionem: Quod ore sumpsimus, mente capiamus, etc. In Missali Romano dicitur pura mente, etc. In Missa Illyrici sequitur Oratio: Obsecro te, piissime omnium auxiliator, etc. Alia: Conservent nos, Domine, munera tua, et aeternam vitam tribuant nobis. Per. Alia: Custodi intra nos, Domine, gloriae tuae munus, ut adversus omnia praesentis et futuri saeculi mala, Eucharistiae, quam percepimus, viribus et virtute muniamur. Qui vivis. Alia: Praesta, Domine Jesu Christe, Fili Dei vivi, ut qui [Col. 0565B] corpus et sanguinem proprium, pro nobis indignis datum edimus et bibimus, fiat nobis ad salutem, et ad redemptionis remedium sempiternum omnium criminum nostrorum. Per.
1046. Perceptio corporis Domini, etc. Formula est dandae communionis, quae varia fuit pro ratione temporum. Tempore sancti Gregorii I, haec erat usitata, Corpus Domini nostri Jesu Christi conservet animam tuam, ut videre est apud Joannem Diaconum, lib. II de Vita sancti Gregorii, cap. 41. Cui post mysteria traditurus cum diceret: Corpus Domini nostri Jesu Christi conservet animam tuam. Apud Alcuinum, cap. de Sabbato sancto, haec reperitur: Corpus Domini nostri Jesu Christi custodiat te 580 in vitam aeternam, amen, ut in Codice ms. monasterii sancti Remigii, in ordine de visitatione infirmorum. In Codice Ratoldi, ubi agitur de visitatione infirmorum hanc reperire est: Corpus et sanguis Domini nostri Jesu Christi in vitam aeternam te perducat, et in die judicii [Col. 0565C] ad sanctam requiem te resuscitet. In Codice Tiliano, in ordine de visitatione infirmorum haec habetur: Corpus et sanguis Domini nostri Jesu Christi custodiat animam tuam in vitam aeternam, amen. Quae est nostra vulgaris, si dempseris τὸ et sanguis. Alia fuit olim in Gallia tempore Roberti regis, videlicet: Corpus Domini nostri Jesu Christi sit tibi salus animae et corporis, ut manifestum est ex Helgaldo in ejus Vita: Praesuli cuidam de Domino non bene sentienti et quaerenti pro quibusdam causis probationem in corpore Domini nostri Jesu Christi, indigne tulit rex amator bonitatis. Cum sit tibi lumen scientiae, et luceat in te lumen sapientiae, miror qua ratione quaesieris, pro tuis nequissimis imperiis, et pro infestato Dei odio quod erga Dei servos habes, examinationem in corpore et sanguine Domini; et cum hoc sit quod a dante sacerdote dicitur, Corpus Domini nostri Jesu Christi sit tibi salus animae et corporis, cur tu temerario ore et polluto dicas: Si dignus es, accipe.
Sed apud antiquos Patres non erant usitatae ejusmodi [Col. 0565D] formulae; sed sacerdos porrigens Eucharistiam dicebat, Corpus Christi, et accipiens respondebat Amen, ut clarum est ex sancto Ambrosio, lib. IV de Sacramentis, cap. 5: Ergo non otiose cum accipis, tu dicis Amen. Dicit tibi sacerdos, Corpus Christi; et tu dicis Amen, hoc est, verum. Quod confitetur lingua, teneat affectus. Ex sancto Augustino, serm. ad infantes, de Sacram.: Vos estis corpus Christi et membra, mysterium vestrum in mensa Domini positum est, mysterium Domini accipitis. Ad id quod estis Amen respondetis, et respondendo subscribitis. Audis ergo Corpus Christi, et respondes Amen. Ex lib. VIII Constitutionum apostolicarum, cap. 13: Atque episcopus tribuat oblationem, dicens: Σῶμα Χριστοῦ, καὶ ὁ δεχόμενος λεγέτω, ἀμὴν, id est, Corpus Christi, et accipiens dicat Amen. Diaconus vero retineat calicem, et tribuat dicens: Αἷμα Χριστοῦ ποτήριον ζωῆς, ὁ δὲ πίνων λεγέτω, ἀμὴν, id est, Sanguis Christi poculum salutis, et bibens [Col. 0566A] dicat Amen. Ex Cyrillo Hierosolymitano, catech. 5 mystag.: Καὶ κοιλάνας τὴν παλάμην δέχου τὸ σῶμα χριστοῦ, ἐπιλέγων ἀμὴν, id est: Et concava manu suscipe corpus Christi, subjungens Amen. Id etiam videre est in epistola Cornelii papae ad Fabium episcopum Antiochenum pontificem, de Novato schismatico, apud Eusebium, lib. VI Hist. eccl., cap. 35. Etenim Novatus, ut ibi narratur, cum suis Eucharistiam porrigeret, ab eis per sacramentum exigere solebat quod nunquam ab se deficerent, neque ad partes Cornelii transirent: Καὶ ἀντὶ τοῦ εἶπεῖν λαμβάνοντα τὸν ἀρτὸν ἐκεῖνον, τὸ Ἀμὴν, Οὐκ ἔτι ἀνήξω πρὸς Κορνήλιον, λέγει, id est: Et qui illum panem accipit, pro Amen, quod dicere debet, hoc dicit, Non deinceps ad Cornelium revertar.
1047. Finita Missa, etc. In Missa Illyrici: Postquam diaconus dixit Ite Missa est, veniat sacerdos ante altare, et eo osculando dicat: Placeat tibi, sancta Trinitas, etc., ubi habetur etiam sit tibi placens, pro tibi sit acceptabile.
[Col. 0566B] 1048. Alia Oratio: Meritis, etc. In Missa Illyrici: Finita Missa accedat ad altare, dicens: Meritis et intercessionibus beatae Mariae semper virginis, et istorum, atque omnium sanctorum misereatur nostri omnipotens Deus, qui vivit et regnat.
1049. Expletis omnibus, episcopus, etc. In Missa Illyrici: Expletis omnibus, episcopus de altari ad sacrarium rediens cum diaconibus, et caeteris quibus voluerit, cantet hymnum trium puerorum: Benedicite, omnia opera. Laudate Dominum, omnes gentes. Laudate Dominum in sanctis ejus.
1050. Postea preces: Confiteantur, etc. In 581 Missa Illyrici, et preces: Confiteantur tibi, Domine, omnia opera tua. Exsultabunt justi in gloria. Exsultent justi. Non nobis, Domine, non nobis. Sacerdotes tui induantur justitia. Non intres in judicium cum servis tuis. Domine, Domine Deus virtutum, etc.
1051. Deinde Oratio, Deus qui tribus pueris, etc. In missa Illyrici, sequitur oratio: Deus, quem omnia [Col. 0566C] opera benedicunt, etc. Alia: Deus, qui tribus pueris mitigasti flammas ignium, concede propitius per intercessionem eorum, et merita omnium sanctorum tuorum, ut nos famulos tuos non exurat flamma vitiorum atque tormentorum. Per. Alia: Actiones nostras, quaesumus, Domine, aspirando praeveni, etc.
Et haec quae notanda erant de Missa Tiliana, deque illius collatione cum Missa Illyrici: ex qua patet, si plures Apologias exceperis et paucos quosdam ritus, Missam Tilianam Illyricianae Missae esse quam simillimam.
1052. Maurilio venerabili, etc. Sanctus Maurilius Rothomagensis archiepiscopus Rhemis ortus est, Leodii operam litteris navavit, Florentiae in Italia Deo sub regula sancti Benedicti militavit, et invidia quorumdum monachorum, qui ejus sanctimoniam aequo animo ferre non poterant, in Normaniam, ut eorum insidias fugeret, secessit, ubi a monachis Fiscanensibus in fratrem receptus est, et tandem archiepiscopus [Col. 0566D] Rothomagensis ordinatus est, obiitque anno Christi 1067. De eo agunt Guillelmus Gemmeticensis, lib. VII Hist. Norm., cap. 26 et 36. Ordericus Vitalis, lib. IV et V Hist. eccl., et Guillelmus Malmesbueriensis, lib. V de Gestis Regum Angliae.
1053. Joannes Abrincatensis. Hic Joannes Abrincatensis episcopus, postea Rothomagensis, filius fuit Radulphi comitis Bajocensium fratris uterini Richardi Senioris ducis Normanorum: Vir ingenuitate plurimum conspicuus, sapientia spirituali feliciter imbutus, prudentia saeculari summe praeditus, inquit Guillelmus Gemmeticensis. Primo fuit episcopus Abrincatensis; deinde, defuncto sancto Maurilio, archiepiscopus Rothomagensis, cum sedem Abrincatensem rexisset septem annis, et tribus mensibus. Praefuit concilio Rothomagensi, quod anno Domini 1072 in eadem urbe celebravit; obiit anno Domini 1079. De eo agunt Guillelmus Gemmeticensis, lib. VII, cap. 38 et 44, [Col. 0567A] Hist. Norm., et Ordericus Vitalis, lib. III, IV et V, Hist. eccl.
1054. In vestiario. Vestiarium locus est vestimentis recondendis idoneus. Sed proprie in quo custodiuntur regis seu imperatoris vestimenta. Manuel Moschopulus, lib. de schedis: βέστια παρὰ Ῥωμαίοις τὰ ἱμάτια· ἐξ οὗ τὸ βεστιάριον κυρίως, ἐν ᾧ τὰ βασιλικὰ ἐνδύματα φυλάσσονται, id est: Vestes apud Romanos sunt indumenta, ex quo vestiarium proprie, in quo regiae vestes servantur. At hoc loco vestiarium est sacrarium seu secretarium, in quo non solum vasa sacra, sed etiam sacrae Ecclesiae vestes reconduntur. Ita in restitutione Ebbonis archiepiscopi Rhemensis: Ductus est etiam saepe dictus Ebbo episcopus in vestiarium et indutus episcopalibus vestimentis; similiter et alii episcopi processerunt cum eo ad celebrationem Missae. Quemadmodum olim in vestiario non solum imperatoris vestes, sed etiam vasa aurea et argentea, quae dabantur in Missis, custodiebantur, ut clarum est ex Codino, lib. de Officiis aulae.
[Col. 0567B] 1055. Diaconum et subdiaconum osculetur sacerdos. Idem videre est supra in Missis Tiliana et Illyrici.
1056. Surgens. Nempe sacerdos.
1057. Sacerdoti medium altaris deosculanti. Osculum altaris videtur in Missa Illyrici.
1058. Sessio episcopi juxta decreta Urbani papae, etc. Vide supra, in Observationibus.
582 1059. Ceroferarii vero, etc. Ex hoc colligitur alios praesto fuisse ceroferarios, quia in Processione episcopi ad altare unus duntaxat praeibat ceroferarius.
1060. Sicque praecedentibus ceroferario, etc. Hic unicus exstat ceroferarius qui praeeat Evangelio, tamen paulo post dicitur: Candelabra exstinguantur. Quare aut legendum est τὸ ceroferariis, aut τὸ candelabrum exstinguatur. Ex antiquo Ecclesiae instituto accenduntur luminaria ad lectionem Evangelii in Missa. Idque testatur de Orientali Ecclesia sanctus Hieronymus, lib. II contra Vigilantium: Nam et absque martyrum reliquiis per totas Orientis Ecclesias, [Col. 0567C] quando legendum est Evangelium, accenduntur luminaria, jam sole rutilante, non utique ad fugandas tenebras, sed ad signum laetitiae demonstrandum. Hujus ritus meminit Alcuinus, de divinis Officiis, cap. Quid significent vestimenta.
1061. Offerenda. Est illa Antiphona quam vulgo Offertorium dicimus. Ita sumit Alcuinus cap. citato.
1062. Versus sequatur. Supra in Missa pro infirmo, post visitationem infirmorum Codicis ms. monasterii sancti Remigii, duo Versus sequuntur Offertorium. Quo spectat illud Alcuini lib. de divinis Officiis, cap. de Celebratione Missae: Sequitur deinde Offerenda, quae inde hoc nomen accepit, quod tunc populus sua munera offerat. Sequuntur Versus avertendo dicti, quod in Offerenda revertantur, dum repetitur Offerenda.
1063. Aqua mista vino populus adunatur Christo. Ex sancto Cypriano, epist. 63: Quando autem in calice vino aqua miscetur, Christo populus adunatur; et credentium plebs ei in quem credidit copulatur et conjungitur.
[Col. 0567D] 1064. Sacerdos Oblationem ita componat, etc. Ita Ivo Carnotensis, epist. 233: Hostia quoque quae juxta calicem consignatur sic debet esse posita, ut sua et calicis positione dextrum Christi latus repraesentet, de quo manavit sanguis redemptionis, et aqua baptismatis.
1065. Tunc coram altari inclinatus sacerdos solus, etc. Dicendo unam ex Apologiis. In Missa Illyrici habetur haec Apologia, seu Oratio: Domine Jesu Christe, fides et fiducia nostra, etc. Sed dicitur a sacerdote postquam populum de Oratione monuit.
1066. Oblata quatuor partes calicis tangat, etc. Ivo Carnotensis, epist. citata: Cum vero cum Hostia jam consecrata intra vel supra calicem signum crucis imprimitur a latere calicis orientali usque ad occidentalem, et a septentrionali usque ad australem, hoc figurari intelligimus, quod ante passionem Dominus discipulis suis praedixit: Cum exaltatus fuero a terra, omnia traham ad me ipsum.
[Col. 0568A] 1067. Item Oratione finita. Ita in aliis Ordinibus, ut supra notatum est in Missa Ratoldi his verbis, per ipsum et cum ipso, etc., a Pontifice pronuntiatis.
1068. Uterque calicem levent. Levatur calix a sacerdote et diacono simul et deponitur. Verum non solus calix, sed etiam Hostia, in patena calici superposita videlicet, ut planum est ex Ivone Carnotensi, epist. citata: Cum autem panis et calix adhibito diacono elevatur, exaltatio Christi corporis in cruce commemoratur. Et infra: At cum, cooperante diacono, calix deponitur, et Hostia in suo loco reponitur, etc. In Missa Ratoldi, et Ordinibus Rom. supra citatis, haec exaltatio fit a solo diacono, seu archidiacono. At in Ordine secundo levatur a pontifice et diacono.
1069. Per Diaconum Joseph exprimitur, etc. Haec 583 ita breviter exprimit Ivo Carnotensis, epist. supra citata: Hoc commemoratur quod Joseph et Nicodemus, accepta licentia a Pilato, corpus Christi de cruce deposuerunt, et venerabiliter sepulturae mandarunt.
[Col. 0568B] 1070. Officium consecrationis perficiat. Consecratio hoc loco non sumitur pro consecratione oblatarum (hoc est panis et vini); jam enim consecratae sunt, sed pro ipso mysterio liturgico, quod perficiendum est per confractionem, commistionem et communionem; et ita sumitur vocabulum paulo post repetitum.
1071. Qui mantili indutus tenuerat. Locus corruptus: deesse videtur τὸ patenam, ut ex sequentibus manifestum est.
1072. Fiat commistio. Deest τὸ consecratio, ut in Missis Ratoldi, et Tiliana.
1073. Viaticum. Pro aegrotis periclitantibus, ut ex sequentibus clarum est: Tertiam quae remanet in altari vocat sancta Ecclesia viaticum morientis.
1074. Juxta definitionem concilii Toletani. Puto hic esse lapsum memoriae; nam id in aliquo concilio Toletano me legisse nunquam memini. Prohibitio exstat in concilio Bracarensi III, ut supra notavi.
[Col. 0568C] 1075. Excepto populo, quem intincto pane, etc. Hoc intelligitur in Missa solemni, quae olim illis temporibus fere unica celebrabatur, et tum propter multitudinem populi communicantis cum periculum esset ne sanguis Christi effunderetur, corpus sanguini intinctum, non separatum a sanguine dabatur. Dicitur id necessitate fieri, non auctoritate, quia nullum antea concilium id permiserat tali occurrente necessitate. Et concilium Claromontanum, quod juxta exemplar Antonii Augustini hoc permittere videtur, nondum celebratum erat, quia hic Joannes Abrincatensis episcopus obiit anno Christi 1079, et concilium Claromontanum celebratum est anno Christi 1095.
1076. Postremo vero particulam, quae in calice remansit, etc. Sensus est ut, populo communicato, sacerdos particulam quam in calicem miserat, sumat; non tamen integram, ut reliquam partem diaconus et subdiaconus inter se dividentes sumant.
1077. Ad regem consecrandum, sive ad benedicendum. Ea fuit antiqua pietas imperatorum et regum [Col. 0568D] Christianorum, ut imperium seu regnum inituri, id auspicato facerent, cum se a sacris pontificibus sacro et solemni ritu palam in ecclesia benedici et coronari voluerunt. Primus ex imperatoribus qui sacro et solemni ritu a pontifice inauguratus est, fuit Theodosius Junior imperatorum Constantinopolitanorum optimus ac sanctissimus, qui a Proclo patriarcha Constantinopolitano coronatus est, ut testatur Theodorus, ecloga 2, sub finem: Στεφθεὶς ὑπὸ τοῦ αὐτοῦ Πατριάρχου, id est, coronatus ab illo patriarcha. Nam supra illius aetatem nihil simile de imperatoribus Christianis legitur, ut arbitror. Justinus minor coronatus est ab Eutychio patriarcha, ut scribit Theophanes, lib. XVI, anno ab incarnatione Domini 558. De hac coronatione scribit Corippus, lib. II de ejusdem Justini laudibus:
1078. A vobis perdonari petimus, etc. Ita in Ordine ms. sancti Germani a Pratis prope Lutetiam Parisiorum; habeturque in coronatione Ludovici secundi inter capitula Caroli Calvi, sed fusius. Ita etiam in coronatione Henrici IV, dicti Magni, Francorum regis, descripta a reverentissimo Nicolao Thuano episcopo Carnotensi, qui eumdem Henricum Carnoti in regem unxit. Perdonari est concedi. Cum autem hic dicimus coronationem Henrici IV descriptam fuisse a Nicolao Thuano episcopo Carnotensi, non intelligimus formulas, Orationes consecrationis, et similia fuisse ab eo composita, quas ille sumpsit ex antiquo aliquo Codice ms., sed ab eo compositum fuisse libellum omnes ritus qui in coronatione praefati regis observati sunt continentem.
1079. Per rectum. Rectum est rectitudo regni, quae habetur infra in fine consecrationis.
[Col. 0569D] 1080. Responsio regis: Promitto vobis et perdono, etc. Ita in Ordine ms. monasterii sancti Germani a Pratis, et in praefata coronatione Henrici IV. In coronatione Ludovici secundi, quam inter capitula Caroli Calvi imperatoris reperire est, fusior habetur. In Ordine Romano rex facit fidei professionem; similiter imperator Constantinopolitanus, apud Codinum, in libro de Officiis aulae Constantinopolitanae.
1081. Deinde alloquantur duo episcopi populum in ecclesia, inquirentes, etc. Hanc locutionem episcoporum ad populum in ecclesia, qui de ejus consensu quaerunt, videre est in Ordinibus Rom. et sancti Germani a Pratis, in consecratione secunda Caroli Calvi, quae Metis celebrata est, et in coronatione Henrici II, et Henrici IV, regum Francorum. 585 Haec allocutio episcoporum ad populum exstat etiam in coronatione Hermitrudis conjugis Caroli Calvi in [Col. 0570A] ejusdem Caroli Capitulis, sub finem, sed sub alia formula. Idem consensus reperitur apud Petrum Damiani, serm. 1 de dedicatione: Prius autem quam imperatoriis cultibus vestiatur, requiritur super eo cleri voluntas et populi.
1082. Agant Deo gratias. Ita Hincmarus sub finem allocutionis ad populum in secunda coronatione Caroli Calvi in ejusdem Capitulis, cap, 35. Non incongruum videtur istis venerabilibus episcopis, si vestrae communitati placet, ut in obedientia regni, unde vos ad illum sponte convenistis, sacerdotali ministerio ante hoc altare coronetur, et sacra unctione Deo consecretur. Quod si vobis placet, propriis vocibus consonate. Et in hoc clamantibus omnibus, dixit idem episcopus: Agamus ergo unanimiter Deo gratias, decantantes Te Deum laudamus.
1083. Decantantes Te Deum laudamus. Nota morem decantandi hymni Te Deum laudamus in publicis gratiarum actionibus. In coronatione Caroli Calvi supra citata: Agamus ergo unanimiter Deo gratias, decantantes [Col. 0570B] Te Deum laudamus. In Vita Ludovici pii, cum receptus est Stephanus papa Rhemis ab eodem Ludovico imperatore: Ultimus imperator milliario processit a monasterio sancti confessoris Remigii, et tanquam Petri vicarium honestissime suscepit, descendentemque ex equo excepit, et in ecclesiam intrantem manu propria sustentavit, praecinentibus pro tanta exsultatione variis Ecclesiae ordinibus, Te Deum laudamus. Et in restitutione Ebbonis archiepiscopi Rhemensis: His ita peractis, iterum reboantibus signis, et vociferante omni Ecclesia, Te Deum laudamus, ductus est saepe dictus Ebbo episcopus in vestiarium. Olim loco hujus hymni in gratiarum actionibus canebatur hymnus Gloria in excelsis Deo. Sanctus Joan. Chrysostomus, homil. 3 in cap. I ad Coloss.: Διὰ τοῦτο εὐχαριστοῦντες λέγομεν, Δόξα ἐν ὑψίστοις θεῷ, καὶ ἐπὶ γῆς εἶρήνη, ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία. Victor Uticensis sub finem lib. III, in passione sanctorum Martyrum, qui Carthagine sub Hunnerico rege passi sunt VI nonas Julii: Procedebant itaque cum fiducia ad supplicium [Col. 0570C] quasi ad epulas concurrentes voce per ambitus platearum Domino decantantes: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis. Gregorius Turonensis, lib. I de Gloria Martyrum, cap. 63, de Inventione corporis sancti Mallosi martyris: At ille cum fodisset quasi septem pedes, attigit nares ejus odor immensi aromatis, et ait: Credo in Christo, quod ostendit mihi martyrem suum quando me haec suavitas circumdedit. Et fodiens reperit corpus illaesum, et emittens voce magna Gloria in excelsis Deo, omnem clerum pariter psallere fecit. Dictoque hymno, corpus sanctum in basilicam transtulit. Anastasius Bibliothecarius, in Leone III, agens de occursu ejusdem pontificis et Caroli Magni: Et pariter se amplectentes cum lacrymis se osculati sunt. Et praedicto pontifice Gloria in excelsis Deo inchoante, et cuncto clero suscipiente, Oratio super cuncto populo data est. Alcuinus, epist. 71, ad fratres in provincia Gothorum: Et cantate Deo vestro in concordia pacis, et unanimitate [Col. 0570D] Charitatis perpetuae canticum laudis, et cum militia coelesti laudate Deum, et dicite: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis. Huic hymno successit hymnus Te Deum laudamus, ut notum est ex auctoribus supra citatis: qui tamen in quibusdam Galliae locis videtur fuisse usitatus in solemni gratiarum actione tempore Pipini ducis, qui postea Francorum rex creatus fuit; nam in translatione corporis sancti Germani Parisiorum pontificis, quae sub hujus Pipini ducatu contigit, hic hymnus in gratiarum actionem solemniter est decantatus, ut palam est ex narratione hujus translationis quam profert Surius, Julii 25, si tamen auctor hujus narrationis in omnibus sapit. Hoc institutum vulgo refertur ad sanctos Ambrosium et Augustinum qui in ejusdem sancti Augustini baptismo hunc hymnum ex tempore ediderint et decantaverint; proferturque hujus opinionis auctor 586 et assertor sanctus Dacius [Col. 0571A] episcopus Mediolanensis, in Chronico, qui floruit tempore Justiniani imperatoris, cujusque meminit sanctus Gregorius, lib. III Dial., cap. 4. Sed quidquid sit de veritate hujus historiae, certum est hoc Chronicon non esse hujus Dacii, quia probari non potest ullum Chronicon ab eo scriptum fuisse, nedum citatum; tum quia non redolet stylum temporum illorum, tum quia falsum est quod ibi continetur, quod sanctus Augustinus Audiens sanctum Ambrosium de incarnatione ad populum tractantem et praedicantem, tremens ac pallens, omnibus qui aderant videntibus, obriguerit, ac etiam finita monitione, quam ad populum beatus Ambrosius populo ministrabat primus ad eum Augustinus pervenerit, etc. Adversatur enim sancti Augustini et Possidii scriptis, nec potuit in mentem viri alicujus eruditi ac sapientis viri, qualis fuit hic Dacius, venire. Quare ante sanctum Benedictum, et Teridium sancti Caesarii Arelatensis episcopi discipulum, qui de hoc hymno in suis regulis locuti sunt, nullus veterum illius mentionem fecit.
[Col. 0571B] 1084. Invocatio super regem, Te invocamus, Domine, etc. In coronatione Caroli Calvi quae Metis facta est ante altare sancti Stephani, septem episcopi singuli singulas Benedictiones, seu invocationes super regem fundunt ante ipsam unctionem. In Ordine Romano, cum ordinatur imperator, tres funduntur Orationes, prima ab episcopo Albanensi, secunda ab episcopo Portuensi, tertia ab episcopo Ostiensi, dum ei brachium sinistrum ungit, atque inter scapulas. In coronatione imperatoris Constantinopolitani apud Georgium Codinum, libro de Officiis aulae, solus patriarcha Constantinopolitanus preces ante unctionem legit partim clara partim submissa voce. Haec autem invocatio super regem exstat in officio ad ducem constituendum, quod vir doctissimus Andreas Duchêne ad calcem Normannicorum edidit.
1085. Ut summi regiminis solium. In officio ad constituendum ducem legitur, ut suum ducatus solium, legendum putarem, summi, pro suum.
[Col. 0571C] 1086. Deus, qui populis tuis, etc. Haec oratio exstat in coronatione Ludovici II, et Caroli Calvi, una aut altera linea quam hic contractior. Exstat etiam in praedicto officio.
1087. Ipsius temporibus. In dicto officio deest τὸ temporibus, male.
1088. Seipsum sedulus discat. Id est, quamvis in altissima potestatis arce collocatus, tamen memor sit conditionis humanae, quantis adversis obnoxia sit regia sublimitas. Est enim regni πρόσωπον ἡδὺ, id est, facies blanda, juxta Euripidem, in Ione, et Senecam, in Oedipo, quae regem facile decipiat, qui se bene non noverit.
1089. Consecratio regis, omnipotens sempiterne Deus. Haec Oratio exstat in consecratione Henrici IV, Francorum regis, et in coronatione Ludovici II, sed multo contractior, inscribiturque sacri olei Infusio. Recte quidem, nam haec Oratio dicitur quando rex inungitur. Habetur etiam in Ordine Romano, usque ad haec verba, virtutibus, nec non quibus, quibusdam [Col. 0571D] vocabulis subinde mutatis. Exstat etiam in Pontificali Romano, sed multo contractior; neque recitatur ibi in olei infusione, neque etiam in Ordine Romano.
1090. In regnum N. Albionis totius. Et paulo post: Et totius Albionis Ecclesiam deinceps cum plebibus sibi annexis ita enutriat et doceat, etc. Quae quidem verba satis manifestant aliquem Francorum regem id temporis in Anglorum regem unctum fuisse; quod tamen est difficile scitu, cum nihil tale in historicis antiquis cum Francorum, tum Anglorum repereris, per quos huic difficultati lucem afferre quis possit. Nemini autem dubium est quin Albion, cujus hic [Col. 0572A] mentio est, sit Britannia major. Id testantur veteres omnes 587 recentioresque Geographi. Quod spectat ad formulam consecrationis, credibile est primo eum qui sub hac formula fuit inauguratus prius fuisse regni Francorum honore decoratum, his verbis: Et totius Albionis Ecclesiam deinceps cum plebibus sibi annexis ita enutriat ac doceat, muniat et instruat, contra omnes visibiles et invisibiles hostes idem potenter regaliterque tuae virtutis regimine amministret, ut regale solium, videlicet Francorum sceptra, non deserat; sed ad pristinae fidei pacisque concordiam eorum animos te opitulante reformet. Quis fuerit autem ex regibus Francorum sub hac formula in regem Anglorum unctus, dicere obscurum est. [Col. 0571D] Forte consecratio haec in Ludovici IV, cognomento Ultramarini, filii Caroli Simplicis, inauguratione fuit adhibita, qui cum ob Ogivam matrem, ex Angliae regum stirpe esset oriundus, in spem hujus regni vocatus potuit simul ungi in regem Angliae et [Col. 0572D] Franciae. Quibus non placebit conjectura haec, meliorem suppeditent; doceantque quis ex Galliae regibus ante mortem Ratoldi abbatis, qui ann. 986 obiit, potiori jure in regem Angliae ungi et consecrari potuerit. Ex hoc tamen apparet antiquum jus regibus Francorum in regnum Angliae fuisse. Quod etiam videtur in coronatione Henrici IV, Francorum regis. Nam in supra citata formula haec videre est: Ut regale solium, videlicet Saxonum, Merciorum, Nordanimbrorum, sceptra non deserat, etc. Confirmatur ex [Col. 0572B] Ordine ms. monasterii sancti Germani a Pratis, in coronatione regis Francorum, in quo haec eadem verba reperire est. Saxones autem Anglos appellari, Mercios vero et Nordanimbros esse populos Angliae lippis et tonsoribus notum est. In eadem consecratione littera N. videtur transposita, et referenda in hunc modum ad haec verba, hunc famulum tuum N., ut ponatur proprii nominis loco, ut usu venire solet.
1091. Ut regale solium, videlicet Francorum sceptra, non deserat. Haec verba, ut jam supra notatum est, supponunt eum qui sub hac formula in regem Albionis ungitur in regem Francorum fuisse prius evectum.
1092. Hic ungatur oleo. Hoc vocabulum, τὸ oleo, non de simplici ac vulgari oleo, sed de sacro, quod episcopali Benedictione consecratum sit, intelligendum est, quo olim reges ungi solebant. Unde in coronatione Ludovici II, supra citata, huic Orationi seu consecrationi haec verba praefiguntur: sacri olei [Col. 0572C] Infusio. Idem videre est in Ordine Romano, in ordinatione tum regis, tum imperatoris, et apud Petrum Damiani, serm. 1 de Ecclesiae dedicatione: Et tunc exuitur vestimentis suis, et oleo sanctificationis aspergitur, ut typico rore perfusus coelestis unguenti plenitudine glorietur. Nam oleum sanctificationis juxta idiotismum Hebraicum est oleum sanctificatum. Unde optime ab Eginhardo, in Annalibus, ad annum 750, haec unctio sacra dicitur: Hoc anno secundum Romani pontificis sanctionem Pipinus rex Francorum appellatus est, et ad hujus dignitatem honoris unctus sacra unctione manu sanctae memoriae Bonifacii episcopi et martyris. Imo et chrismate sacro unctos fuisse reges Francorum certum est, ut habetur in testamento sancti Remigii apud Flodoardum lib. I Hist. Rhemensis Ecclesiae, cap. 28: Generi tantummodo regio, quod ad honorem sanctae Ecclesiae et defensionem pauperum una cum fratribus meis, et episcopis omnibus Germaniae, Galliae, atque Neustriae, in regiae majestatis culmen perpetuo regnaturum statuens elegi, [Col. 0572D] baptizati, a sacro fonte suscepi, donoque septiformis Spiritus consignavi, et per ejusdem sacri chrismatis unctionem ordinato in regem parcens statuo, etc. Idem videre est in epistola synodi apud Carisiacum missa ad Ludovicum Germaniae regem, cap. 15: Maxime autem nobis necesse loqui cum illis archiepiscopis et episcopis, qui consensu et voluntate regni istius domnum nostrum (Carolum Calvum) fratrem vestrum unxerunt in regem sacro chrismate, traditione divina. In libello proclamationis Domini Caroli regis adversus Wenilonem archiepiscopum Senonensem: Sed et post hoc electione sua aliorumque episcoporum, et caeterorum [Col. 0573A] fidelium regni voluntate, consensu, et acclamatione cum archiepiscopis, 588 et episcopis Wenilo in dioecesi sua apud Aurelianis civitatem in basilica sanctae crucis me secundum traditionem ecclesiasticam regem consecravit, et in regni regimine chrismate sacro perunxit. In epistola Artholdi Rhemorum archiepiscopi ad synodum Engilenheimensem, apud Flodoardum, lib. IV Hist. eccl. Rhem., cap. 35: Postquam Ludovicum regem, favente Hugone, cunctisque regni principibus, Gerbergam quoque reginam benedixeram, et sacro perfuderam chrismate. Et in secunda coronatione Caroli Calvi, cum Metis coronatus est in regno Lotharii, anno Domini 869, ad ista verba, coronet te Dominus, inunxit eum Hincmarus de chrismate. Et ita capiendus est locus cujusdam anonymi de unctione chrismatis inter opera sancti Cypriani: Nec tamen cessantibus his quae ritu antiquo inoleverant, cum in populo Christiano circumcisio videretur damnabilis, et sacrificia idololatriae imputarentur; unctionis mysterium religio Christiana contempsit; sed caeteris generali [Col. 0573B] sanctorum consensu damnatis, non solum in regibus et sacerdotibus unctionis honor permansit, sed in omnem populum catholicum effusa est hujus gratiae plenitudo. Nam in hoc sermone agitur de unctione chrismatis, et sacerdotes, id est episcopi, in sua ordinatione, et caetera plebs catholica in confirmatione, chrismate inunguntur. Quamobrem sacrum oleum e coelo missum, unde in regem unctus est Clodovaeus, primus inter reges Francorum Christianus, et multi successorum ejus, chrisma appellatur. Ita in Capitulis Hincmari archiepiscopi Rhemensis in secunda coronatione Caroli Calvi: In vigilia Paschae, in Rhemensi metropoli, baptizati, et coelitus sumpto chrismate, unde adhuc habemus, peruncti, et in regem sacrati. Ita appellavit Guillelmus Brito, lib. I Philippidos, agens de Philippi Augusti coronatione:
1093. Cujus sacratissima unctio super caput ejus defluat. Ex his verbis patet caput esse partem illam [Col. 0574A] quae inungi debeat. Olim imperatori Constantinopolitano in ejus consecratione caput ungebatur in modum crucis, ut testatur Codinus, lib. de Officiis aulae Constantinop.: Ὁ δὲ Πατριάρχης χρίει σταυροειδῶς τὴν κεφαλὴν τοῦ βασιλέως τῷ μύρῳ, id est: Patriarcha ungit ad formam crucis imperatorem divino unguento. Interea patriarcha hanc profert ἅγιος, id est, sanctus, quam tertio repetunt tam hi qui sunt in ambone, quam caetera multitudo. In secunda coronatione Caroli Calvi quae Metis celebrata est, inunctus fuit ille ad dextram auriculam, et in fronte usque ad sinistram auriculam, et in capite, ut habetur in Capitulis ejusdem Caroli in hunc modum: Ad ista verba, coronet te Dominus, inunxit eum Hincmarus archiepiscopus de chrismate ad dextram auriculam, et in fronte usque ad sinistram auriculam, et in capite. In Ordine Romano unguntur pectus, scapulae, brachiorum internodia, et manus. In consecratione regum Francorum adduntur aliae duae unctiones, in vertice, et inter scapulas, ut videre est in consecrationibus Henrici II et Henrici [Col. 0574B] IV. Constantinus Manasses, in Chronica Synopsi, scribit Carolum Magnum unctum fuisse a Leone III a vertice ad pedes usque:
[Col. 0575A] 1094. Deus electorum fortitudo, et humilium celsitudo, etc. Haec Oratio exstat in coronatione Judith filiae Caroli Calvi, quae nupsit Edelulpho Anglorum regi. Habetur ibi instar praefationis, et tantum usque ad haec verba: Itaque, quaesumus, omnipotens Pater, per hujus creaturae pinguedinem. Caetera dissimilia sunt. Habetur etiam in coronatione Henrici IV, Francorum regis.
1095. Eumque in similitudine columbae, etc. In supra memorata coronatione Judith haec leviter, ut subjecto congruant, immutata sunt in hunc modum: Ut per hujus creaturae pinguedinem columbae pace, simplicitate ac pudicitia decoram efficias.
1096. Te adjuvante, etc. Lege, ut in coronatione Henrici IV, tuamque Benedictionem, te adjuvante, toti plebi.
1097. Deus Dei Filius Jesus Christus, etc. Haec Oratio exstat in coronatione Henrici IV. Desideratur in officio ad constituendum ducem, et in Ordine Romano.
[Col. 0575B] 1098. Hic detur annulus. Haec annuli traditio exstat in coronatione Henrici II et Henrici IV, regum Francorum, atque etiam in Ordine Romano, sed post gladii accinctionem.
1099. Accipe annulum, etc. Haec formula exstat in officio ad ducem constituendum, et in coronatione Henrici IV, Francorum regis. Alia exstat in Ordine Romano.
1100. Perseverabilitati. Ita in officio ad constituendum ducem.
1101. Oratio post annulum. Exstat in officio ad constituendum ducem. Desideratur in Ordine Romano.
1102. Hic cingatur gladius ab archiepiscopo. Accinctio gladii exstat in Ordine Romano, in coronatione Henrici II et Henrici IV, regum Francorum, et in officio ad ducem constituendum; videturque in Vita Ludovici Pii, cum in regnum restituitur in Ecclesia sancti Dionysii: Sed Dominica quae in crastinum [Col. 0575C] advenit, in ecclesia sancti Dionysii, episcopali ministerio voluit reconciliari, et per manus episcoporum armis accingi consensit. Petrus Damiani, serm. supra citato, accinctionis gladii nulla mentione facta, ait: Praefertur et gladius in oculis ejus, ut cognoscat quia vindex est irae Dei in hoc ipsum constitutus. Quod convenit coronationibus Henrici II et Henrici IV, in quibus etiam gladius ante illos praefertur.
1103. Accipe gladium, etc. In Ordine Romano exstat alia formula. In officio ad constituendum ducem Codicis nostri formulae haec praemittuntur: N. Confortare et esto vir, et observa custodias Domini Dei tui, etc.
591 1104. Oratio post gladium. Exstat in officio ad ducem constituendum. Abest ab Ordine Romano.
1105. Christianissimo regi nostro. Christianissimi appellatio regum Francorum est propria, et sane antiquissima. Ita appellatur Pipinus rex Francorum ab Anastasio Bibliothecario, in Stephano III: Quo peracto, et eo in venerabili monasterio cum jam fato Christianissimo [Col. 0575D] Pipino conjungente, Domino annuente, post aliquos dies idem Christianissimus Pipinus rex ab eodem sanctissimo papa Christi gratia cum duobus filiis suis reges uncti sunt Francorum. In Stephano IV, cum agit de Carolo et Carlomanno: Dirigentes scilicet ipsi Christianissimi reges duodecim episcopos ex eisdem Francorum regionibus. Idem videre est in Capitulis Caroli Calvi, cap. 35, § 3: Ut ex ejus ore audiamus quod a Christianissimo rege fideli et unanimi in servitio illius populo unicuique in suo ordine convenit audire. In epistola Carlomanni apud palatium Vernis: Praecipue illa quae contra malum rapinae et depraedationis a sanctis Patribus sunt promulgata, et a Christianissimis regibus auctoritate confirmata.
1106. Hic coronetur. Nulla est impositio coronae in officio ad constituendum ducem.
1107. Coronet te Deus corona gloriae, etc. Haec formula non exstat in Ordine Romano. Habetur in coronatione [Col. 0576A] Ludovici II et Henrici IV, regum Francorum. Exstat etiam in consecratione Caroli Calvi, sed contractior. Coronae impositionis meminit Petrus Damiani serm. citato: Ponitur et corona aurea super caput ejus, expressa signo sanctitatis, gloria honoris, et opus fortitudinis. Metropolitani est imponere coronam, ut videre est in Ordine et Pontificali Romano. Sic a Rhemensi metropolitano Guillelmo imponitur corona capiti Philippi Augusti regis Francorum, ut docet Guillelmus Brito, loco supra citato:
Sed, ut redeamus unde digressi sumus, in secunda coronatione Caroli Calvi, quae Metis celebrata est in regno Lotarii, corona capiti ejus ab episcopis imposita est, ut habetur in ejus Capitulis: Ad ista verba, coronet te Dominus, miserunt illi episcopi coronam in capite. In coronatione Henrici IV, quae facta est Carnoti, corona imposita est illi a Nicolao Thuano [Col. 0577A] ejusdem civitatis episcopo, qui universum celebritatis hujus ritum perfecit defectu archiepiscopi, seu metropolitani, Senonensi tunc sede vacante, etsi Reginaldus de Beaune archiepiscopus Bituricensis ad sedem Senonensem a rege nominatus hanc consecrationem ad se spectare contenderet; sed quia nondum a Papa confirmatus fuerat, episcopo cedere coactus est. Nec rex poterat hujus rei gratia se Rhemos conferre, urbe tunc a factiosis occupata.
1108. Accipe sceptrum regiae majestatis, etc. Haec formula habetur in coronatione Ludovici II et in coronatione Henrici IV, Francorum regis. Sed in Pontificali et Ordine Romano non exstat, sed sequens: Accipe virgam virtutis, etc., ut in Codice Ratoldi ad porrectionem virgae.
1109. Accipe virgam virtutis, etc. Haec formula exstat in coronatione Henrici IV toties memorata. In Ordine Romano pronuntiatur ad traditionem sceptri et baculi. Notandum est hic traditionem virgae a sceptri porrectione distingui, quod etiam in coronatione [Col. 0577B] Henrici II et Henrici IV videre est, et in coronatione Ludovici regis filii Philippi I, apud Aimoini continuatorem, lib. V, cap. 5: Qui in die inventionis sancti protomartyris sacratissimae unctionis liquore delibutum regem, Missas gratiarum agens, abjectoque secularis militiae gladio, ecclesiastico ad vindictam malefactorum eum accingens diademate regni, gratanter coronavit, necnon et sceptrum et virgam, et per haec Ecclesiarum et pauperum defensionem, et quaecunque regni insignia, approbante clero et populo, devotissime contradidit. Haec autem virga est quam vocamus manum justitiae; et ita appellatur in coronatione Henrici II et Henrici IV, eique palma manus praefixa est, quod innuere videntur haec verba hujus formulae: Erranti viam doce, lapsisque manum porrige. At in coronatione Caroli Calvi non traditur ei virga, sed palma cum sceptro, ut in ejusdem Caroli Capitulis habetur: Ad ista verba, Det tibi Dominus velle, dederunt illi palmam et sceptrum. In signum videlicet victoriae perseverantis quo [Col. 0577C] perveniat ad palmam gloriae sempiternae, quod significatur in formula ejusmodi traditionis: Det tibi Dominus velle et posse quae praecipit, et in regni regimine, secundum voluntatem suam, proficiens, cum palma perseverantis victoriae ad palmam pervenias gloriae sempiternae, gratia Domini nostri Jesu Christi, 593 qui vivit. Nam palma manus non est victoriae perseverantis symbolum, sed palma arbor, ut omnibus notum est. Alius superest ritus qui non exstat in hoc Codice Ratoldi, per quem rex, sive imperator, suis vestibus exutus, regia purpura a Pontifice induitur, ut notum est ex Theophane in Chronico, ubi agit de Caroli Magni coronatione in imperatorem a Leone III: Καὶ περιβαλὼν βασιλικὴν ἐσθῆτα, id est: Et cum induit eum veste regia; et Petro Damiani, serm. supra citato: Induitur denique purpura, quod est regiae majestatis insigne.
1110. Extendat omnipotens Deus, etc. Haec benedictio exstat in Ordine ms. monasterii sancti Germani [Col. 0577D] a Pratis in coronatione Henrici IV, et in coronatione Caroli Calvi, quae facta est Metis; sed ei interjicitur hoc membrum: Coronet te Dominus corona gloriae, etc., ad quod inungitur ab archiepiscopo Hincmaro, et in fine Benedictionis adjicitur hoc membrum: Clerum ac populum quem sua voluit opitulatione tuae subdere ditioni, etc. Exstat alia Benedictio in Ordine Romano. Primus hic articulus exstat in Benedictione coronationis Ludovici II, cujus est hoc initium, Dominus Deus omnipotens, paucis verbis immutatis, juxta supra citatam Benedictionem, quae exstat in coronatione Caroli Calvi.
1111. Ac beati petri apostolorum principis. Haec verba desunt in coronationibus supra citatis Caroli Calvi, et Ludovici II.
1112. Sanctique Gregorii. Ita in Ordine supra citato monasterii sancti Germani a Pratis. Desunt in coronationibus supra memoratis. In coronatione Henrici [Col. 0578A] IV, loco istorum verborum, legitur: Sancti Dionysii, beati Martini et Remigii.
1113. Angelorum apostolici. Lege Anglorum apostoli, quia sanctus Gregorius papa est Anglorum appellatus apostolus, quibus misit fidei praedicatores Augustinum, et quosdam alios sui monasterii monachos.
1114. Et tribuat tibi gratiam, etc. In coronationibus Caroli Calvi et Ludovici II hic articulus incipit a superioribus verbis: Indulgeat tibi Dominus omnia mala quae gessisti.
1115. Inimicos tuos ad pacis charitatisque benignitatem convertat. Ita in Benedictionibus supra memoratis. In officio ad ducem constituendum corrupte legitur: Inimicos tuos charitatisque benignitatem convertat. Ubi haec Benedictio ab hoc articulo initium ducit, hocque articulo et duobus postremis contenta est.
1116. Benedic, Domine, etc. Haec Benedictio exstat in Ordine ms. monasterii sancti Germani a [Col. 0578B] Pratis. Habetur etiam in coronatione Henrici IV, Francorum regis, sed prolixior in coronatione Judith Anglorum reginae filiae Caroli Calvi. Prior articulus Benedictionis hujus primus est in Benedictione ejusdem reginae in hunc modum: Benedic, Domine, famulam tuam, qui regna regum a saeculo moderaris. Amen.
1117. Hunc praesulem principem. In coronatione Henrici IV, loco istorum verborum, legitur regem nostrum.
1118. Sta et retine amodo, etc. Haec regni status designatio exstat in Codice ms. supra citato monasterii sancti Germani a Pratis, et in coronatione Henrici IV, sed paulo brevior in Pontificali Romano, quibusdam verbis mutatis, pronuntiaturque cum rex in solio collocatur. Exstatque etiam in Ordine Romano, in quo ante haec verba, in hoc regni solio, haec habentur: In hoc loco Dominus metropolitanus sedere eum faciat super sedem suam dicendo: In hoc [Col. 0578C] regni solio, etc.
1119. Amodo. Adde τὸ locum, ut habetur in Ordine Romano.
594 1120. Suggestione. Lege successione, ut in Ordine Romano.
1121. Rectitudo regis, etc. Haec verba titulo carent, quae nihil aliud sunt quam summa eorum quae a rege in recta regni administratione praestanda sunt. Exstant in Ordine ms. monasterii sancti Germani a Pratis; desunt in coronatione Henrici IV. Habentur in officio ad ducem constituendum, sed sub forma juramenti in hunc modum: Haec tria populo Christiano, et mihi subdito, in Christi nomine juro. In primis, ut Ecclesiae Dei, et omni populo Christiano veram pacem meo arbitrio omni tempore servabo. Aliud, ut rapacitates et omnes iniquitates omnibus gradibus interdicam. Tertium, ut in omnibus judiciis aequitatem et misericordiam praecipiam, ut mihi et vobis indulgeat misericordiam clemens et misericors Deus, qui vivit et regnat, ubi τὸ ut ad quodlibet juramentum pro particula quod [Col. 0578D] usurpatur.
1122. Et tunc osculetur omnem clerum populumque. Datur osculum pacis ad imitationem Samuelis, qui Saulem a se unctum osculatus est lib. I Regum, cap. X. Illudque videtur in Ordine Romano: Postque det ei oscula pacis, nempe metropolitanus, ut illic habetur, nulla mentione facta cleri et populi. In coronatione Henrici IV rex osculatur tantum pontificem et pares Franciae. Ordo ms. monasterii sancti Germani a Pratis cum Ratoldi Codice convenit.
1123. Et dicat unusquisque: Vivat rex! Ita habetur in Ordine ms. monasterii sancti Germani a Pratis ad priscorum imitationem. Si quidem in sublimatione Salomonis, ad regnum Judaeorum acclamatum est Vivat rex Salomon! lib. III Regum, C. I. Similem acclamationem videre est in coronatione Justini minoris, apud Corippum, lib. II, de Laudibus illius, ut primum coronatus est a patriarcha Constantinop.
1124. Offert rex ad manum archiepiscopi Oblationem. Panem et vinum, ad communicandum videlicet. Idem est in Ordine ms. monasterii sancti Germani a Pratis.
1125. Et sic referant Deo gratias. Ita in toties citato [Col. 0579B] Ordine ms. monasterii sancti Germani a Pratis, canendo videlicet hymnum Te Deum laudamus, ut in Ordine Romano.
1126. Item ad reginam benedicendam. In eodem Codice Ratoldi abbatis regis coronationem excipit reginae Benedictio.
1127. Adesto, Domine, supplicationibus nostris, etc. Haec Oratio exstat in coronatione Claudiae reginae 595 Franciae primae conjugis Francisci primi.
1128. Tunc debet caput ejus ungi oleo. Haec capitis unctio in reginae coronatione exstat in Ordine ms. monasterii sancti Germani a Pratis, in coronatione praedictae reginae Claudiae, in coronatione Eleonoris secundae uxoris dicti Francisci I, et in coronatione Catharinae Mediceae conjugis Henrici II. At in Pontificali Romano non ungitur reginae caput, sed brachium dexterum inter manus commissuram, et brachii internodium, ut supra de unctione regum ex eodem Pontificali observatum est.
[Col. 0579C] 1129. Ut quae per manus nostrae impositionem hodie regina instituitur. Haec eadem verba exstant in supra citato Ordine ms. sancti Germani a Pratis; et credibile est hanc impositionem manus fieri solitam unctione completa, cum haec Oratio recitaretur: Omnipotens sempiterne Deus, affluentem Spiritum super famulam tuam, etc., quod sane valde notandum est, quia in regum ordinatione nihil simile supra scriptum est. Id tamen fuit olim observatum in coronatione Aidani regis Hiberniae, ut testatur Adamannus in Vita sancti Columbae abbatis, lib. II: Sanctus verbo obsecutus Domini ad Jovam transmigravit insulam, ibidem Aidanum iisdem adventantem diebus in regem sicut jussus fuerat ordinavit; et inter ordinationis verba de filiis et nepotibus, pronepotibusque ejus, futura prophetizavit, imponensque manum super caput ejus ordinans benedixit.
1130. Tunc debet ei annulus mitti digito. Immissio annuli in digitum habetur in coronatione praedictarum reginarum. Sed de ea nihil reperire est in Ordine [Col. 0579D] et Pontificali Romano.
1131. Et barbaras gentes virtute tibi praestita ad agnitionem veritatis advocare. Haec eadem verba exstant in coronatione praefatae Claudiae reginae Franciae: quibus significatur has esse reginae partes conversionis infidelium curam gerere, dum earum viri pro patriae salute militant. Plena sunt Historiae Ecclesiasticae monumenta piarum reginarum quae pro fide Christiana propaganda non mediocriter laborarunt.
1132. Tunc debet imponi corona in capite. Sequitur coronae impositio, quae in Pontificali Romano a metropolitano imponitur seu reginae seu imperatori. Olim Constantinopolitanae imperatricis capiti a viro suo imperatore stemma de manu patriarchae acceptum prius ab eo benedictum imponebatur, ut refert Codinus, lib. de Officiis palatii Constantinopolitani: Κατερχόμενος οὖν τοῦ ἀμβωνος ὁ βασιλεὺς καὶ ἀνὴρ αὐτῆς λαμβάνει ἀπὸ τῆς τοῦ πατριάρχου χειρος τὸ στεμμα εὐλογηθὲν πρότερον παρ` αὐτοῦ, καὶ ἐπιτίθησι τῇ κεφαλῇ τῆς ἑαυτοῦ γυναικός. Id est: Descendens itaque de suggesto sacro imperator et vir ejus, accipit de manu patriarchae stemma prius ab eo benedictum, et imponit capiti uxoris suae.
1133. Accipe coronam gloriae. In Ordine et Pontificali Romano ad coronae impositionem aliae sunt formulae. In Capitulis Caroli Calvi Judith ejusdem Caroli filia, uxor Adelulphi Anglorum regis, sub hac verborum formula coronatur: Gloria et honore coronet te Dominus, et ponat super caput tuum coronam de spiritali lapide pretioso, ut quidquid in fulgore auri, et in vario nitore gemmarum significatur, hoc in tuis moribus et actibus semper refulgeat. Quod ipse praestare dignetur, cui est honor et gloria in saecula saeculorum. In Pontificali Romano sceptrum reginae traditur. Sed haec sceptri traditio, neque hic, neque in Ordine Romano et sancti Germani reperitur.
1134. Actio nuptialis. Id est, celebritas nuptiarum, [Col. 0580B] quae fit inter Missarum solemnia, ex more veteri, quem etiam videre est apud 596 Tertullianum, lib. II, ad Uxorem, sub finem: Unde sufficiamus ad enarrandam felicitatem hujus matrimonii, quod Ecclesia conciliat, confirmat oblatio, et obsignat Benedictio, angeli renuntiant, Pater rato habet.
1135. Hanc Oblationem Famularum tuarum. Lege famulae tuae ill.
1136. Generatio ad Ecclesiae, etc. Legendum puto regeneratio, quae fit per baptismum videlicet ad augmentum Ecclesiae, ut ad ornatum mundi generatio naturalis.
1137. Oblatam. Hoc vocabulum corruptum est, et sensum perturbat: lege ad laetam.
1138. Infra Actio ad XXX, vel annualem nuptiarum. Ita correxi, cum in dicto Codice Rhemensi ms. legatur, Infra XXX, etc. Nota devotionem majorum, qui tricesimum et anniversarium matrimonii diem celebrabant oblatione sacrificii incruenti, et participatione [Col. 0580C] ejusdem sacri mysterii.
1139. Et dicis orationem Dominicam, etc. Haec sponsae Benedictio fit post Orationem Dominicam, et omnia alia inter Missarum solemnia olim benedicebantur, ut clarum est ex nostris Sacramentariis. Tamen Judith filia Caroli Calvi nubens Edelulpho Anglorum regi, ante Praefationem benedicitur.
1140. Eam benedicis. Non est novellae institutionis Benedictio matrimonii in Ecclesia, sed antiquae prorsus, ut clarum est ex loco Tertulliani supra citato: Quod Ecclesia conciliat, confirmat oblatio, et consignat Benedictio. Ex epist. Sotheris papae, cap. 5: Ut sponsus et sponsa cum precibus et oblationibus a sacerdote benedicantur. Ex epist. Hormisdae papae, cap. 6: Ut nullus fidelis cujusque conditionis sit, occulte nuptias faciat, sed Benedictione a sacerdote accepta, publice nubat in Domino. Ex concilio Valentino, apud Burchardum, lib. IX, cap. 5: Sponsus et sponsa cum benedicendi sunt a sacerdote, a parentibus vel a paranymphis in ecclesia sacerdoti offerantur; et cum [Col. 0580D] Benedictionem acceperint, eadem nocte pro reverentia ipsius benedictionis, in virginitate permaneant. Ex Hilario diacono, in cap. IV Epist. 1 ad Timotheum: Homini enim unam uxorem decrevit Deus, cum qua benedicatur; nemo enim cum secunda benedicitur. Ex sancto Isidoro, lib. II de eccles. Offic., cap. 19: Nam quod in ipsa conjunctione connubii a sacerdote benedicuntur, hoc a Deo in ipsa prima conjunctione hominis factum. Joannes patriarcha Constantinopolitanus, rogatus ab imperatore Mauricio, ejus benedixit nuptias in palatio, ut testatur Theophylactus Simocata, lib. I Hist. Mauricianae, cap. 10: Ὁ δὲ ἱερεὺς τὸ βασιλικὸν ἐθεράπευσε βούλημα, τῇ περὶ τὸ θεῖον ἱκετεία, καὶ τῶν χειρῶν τῶν βασιλέων ἑλόμενος, συνῆπτεν ἀλλήλαις εὐκτοῖς τε προσφθέγγμασι τὸν τοῦ αὐτοκράτορος κατευφήμησεν γάμον. Id est: Ille imperatoris voluntatem officiose complexus est, fusis ad Deum precibus, et acceptas imperatoris et imperatricis [Col. 0581A] manus invicem copulavit, et deprecatoriis verbis imperatoris nuptias benedixit. Idem videre est lib. VII Capitul. Caroli et Ludovici imp., tit. 363: Et suo tempore sacerdotaliter, ut mos est, cum precibus et oblationibus a sacerdote benedicatur. Et in Capitulis Caroli Calvi, ubi sunt Benedictiones nuptiales. Judith filiae Caroli Calvi et Hermintrudis reginae.
1141. Deus, qui mundi crescentis, etc. Haec oratio exstat in Benedictione nuptiali praefatae Judith, sed prolixior.
1142. Et super hanc famulam tuam illam. In praefata oratione legitur: Et huic famulo tuo, et huic famulae tuae.
1143. Sanctitatem ut tua. Locus corruptus. Lege, ut in praedicta Oratione, sanctitate mutua.
597 1144. Instituto. Lege, Institutor.
1145. Inter saeculum. Lege Inter se saeculum.
1146. Ut quia longe est, etc. Haec sunt corruptissima, [Col. 0581B] et sic castiganda: Ut quia longe est infirmius quod homini simile quam quod tibi Deo feceras, additur fortior sexus infirmiori, ut unum efficeres ex duobus.
1147. Mista. Lege Mistum.
1148. Ut in prioris. Deest τὸ locum. Lege igitur ut in prioris locum. Γάμοι γὰρ διαδοχῆς ἀναγκαίας εὑρήνται φάρμακα· id est: Nuptiae enim successionis necessariae sunt inventa remedia, inquit Lucianus in Amoribus.
1149. Data sint legis instituta ventura. Lege: Data sunt legis instituta venturae; id est, legis novae, quae connubii vincula ad perfectiorem statum adduxit.
1150. Sanctorum pignorum diligata. Locus corruptus; legendum arbitror: Et ad sanctorum pignorum educationem diligentem se esse ligatam, ut tota haec periodus sic cohaereat: Memineritque, Domine, non tantum ad licentiam conjugalem, sed ad observantiam [Col. 0581C] fidei, et ad sanctorum pignorum educationem diligentem se esse ligatam.
1151. Fidelis et casta nubat, etc. Haec verba usque ad finem exstant in Ordine Romano, et in Benedictione Hermintrudis reginae, et in supra citatis Caroli Galvi Capitulis.
1152. Sit amabilis ut Rachel viro suo, etc. Haec sunt ad similitudinem seniorum illorum, qui bene precati sunt Ruth Moabitidae, cum nuberet Booz proavo Davidis, ut habetur Ruth cap. IV.
1153. Nihil ex hac. In Ordine Romano, et in Benedictione Hermintrudis reginae legitur: Nihil in ea ex actibus suis.
1154. Subdolus ille. Haec vocabula desiderantur in Ordine Romano, et in Benedictione Hermintrudis reginae.
1155. Mandatisque. Ita in Ordine Romano particula que desideratur in Benedictione Hermintrudis reginae.
[Col. 0581D] 1156. Feminarum. Hoc vocabulum videtur redundare, neque exstat in Ordine Romano, et Benedictione Hermintrudis reginae. Aut certe legendum: Harum feminarum modo, vel more, vel instar, nempe Rachelis, Rebeccae, et Sarae.
1157. Serviens Deo vero devota. Haec verba desunt in praedictis Benedictionibus Ordinis Rom. et Hermintrudis.
[Col. 0582A] 1158. Muniat infirmitatem suam robore disciplinae. Haec verba in dictis Benedictionibus postponuntur his verbis: Ubi thoro juncta contactus illicitos fugiat.
1159. Verecunda. Lege Verecundia, ut in praefatis Benedictionibus.
1160. Sit fecunda sobolem. Lege, 598 Sit fecunda in sobole, ut in Ordine Romano. In Benedictione Hermintrudis reginae haec verba desunt.
1161. Sit probata et innocens. Haec etiam desunt in Benedictione Hermintrudis reginae.
1162. Conjunctionis. Lege ut conjunctionem.
1163. Benedictiones. Lege ut Benedictiones.
1164. Plurimi omnes. Lege plurimorum; τὸ omnes redundat.
1165. Omnipotens. Hoc vocabulum videtur redundare.
1166. Ut sanctitatem Patrem. Lege ut te sanctitatum Patrem.
[Col. 0582B] 1167. Ut quod non ministrentur officio. Locus corruptus. Legendum videtur: Ut quod nostro non ministratur officio, tua Benedictione potius impleatur. Et haec de nuptiis earumque ritibus pauca quidem, nam plura alia refert sanctus Isidorus, lib. II de eccles. Offic., cap. 19, ac primo de velo quo sponsae in nuptiis velantur: Quod vero, inquit, eaedem feminae, dum maritantur, velantur, scilicet ut noverint per haec se viris suis esse subjectas, et humiles. Et infra: Hinc etiam et nuptae dictae eo quod vultus suos velent; obnubere enim operire dicitur. Unde et nubes dictae, eo quod aethera obtegant. Idem patet ex sancto Ambrosio, in exhortatione ad Virgines: Nubes itaque sunt, et graves nubes quae nupserint. Nam a nubibus verbum nubentium tractum arbitror. Denique operiuntur ut nubes, cum acceperint nupturae velamina. Qui mos fuit priscorum Romanorum, ut clarum est ex Festo: Quia flammeo caput nubentis obvolvatur, quod antiqui obnubere vocarunt. Et infra: Obnubit, caput operit; unde nuptiae [Col. 0582C] dictae a capitis operitione. Qui mos cum civilis sit, et non superstitiosus, facile traductus est ad Christianos. Secundo sanctus Isidorus scribit nubentes post Benedictionem vittae colore candido et purpureo mistae vinculo copulari, rationemque profert in hunc modum: Quod autem nubentes post Benedictionem, vittae invicem vinculo copulantur, videlicet ne compagem conjugalis unitatis disrumpant. At vero quod eadem vitta candido purpureoque colore permiscetur: candor quippe ad munditiam vitae, purpura ad sanguinis posteritatem adhibetur, ut hoc signo continentiae lex tenenda ab utrisque ad tempus admoneatur, et post haec ad reddendum debitum non negetur. Quod enim dicit Apostolus conjugatis, abstinete vos ad tempus, ut vacetis Orationi, hoc ille candor vittae insinuat; quod vero subjungit, et iterum revertimini in idipsum, hoc purpureus color ille demonstrat. Tertio agit de annulo, qui a sponso sponsae datur; rationemque subjungit: Hoc fit nimirum vel propter mutuae fidei signum, propter id magis, ut eodem pignore eorum corda jungantur. [Col. 0582D] Hic ritus videtur in nuptiis Judith Caroli Calvi filiae, in ejusdem Caroli Capitulis: Accipe annulum fidei et dilectionis signum, atque conjugalis conjunctionis vinculum, ut non separet homo, quos conjungit Deus. Qui sane est antiquissimus in Ecclesia, nam illius meminit Tertullianus lib. de Idololatria: Neque annulus, aut conjunctio maritalis de alicujus idoli honore descendit.
Scholia
[Col. 0583A] 599 De libri nomine et auctore.
Antequam scholia in Gregorii Magni Sacramentorum librum aggrediamur, duo potissimum scitu digna videntur, atque illud in primis, cur scilicet hujus generis Codex, preces et Orationes complectens liber Sacramentorum, vel potius Sacramentarium, sive Sacramentarius liber nuncupetur. Olim namque, ut Pamelius testatur, sacramenta vocitabantur non solum Missae sacrificium, verum etiam Missarum Orationes, quae Eucharistiae sacramentum in primis circumspiciunt, quaeque Collectae item dicuntur ob rationes suo loco assignandas. Hinc Codex, quem prae manibus habemus, liber Sacramentorum, vel potius, et rectius fortasse, salvo meliori judicio, Sacramentarius inscribi solet, ut videre est apud veteres et probatissimos catholicae Ecclesiae scriptores: e quorum numero sunt Albinus Flaccus Alcuinus, de ecclesiasticis Officiis, cap. de Quadragesima in Sabbato ante Palmas, et feria sexta in Parasceve; [Col. 0583B] Amalarius Fortunatus, lib. I, in secunda praefatione, non semel; et cap. 1, 9, 12, 23, et lib. III, cap. 40, et lib. IV, cap. 23, 30, 42. Micrologus, cap. 13, 24, 25, 31, 42, 49, 55. Hi omnes dictis in locis non libri Sacramentorum, sed Sacramentarii voce semper usi sunt. Ex recentioribus autem scriptoribus, itemque probatissimis, J. Franciscum de Pavinis in Canonizatione sancti Bonaventurae, ante art. I, part. I, tom. VII; J. Stephanum Durantum, lib. II de Ritibus ecclesiasticis, cap. 17, num. 8; Caesarem Baronium S. R. E. cardinalem, in Martyrologio, die 18 Januarii, et Jacobum Pamelium, in praefatione ad Micrologum, Sacramentarii nomine usos fuisse inveni. Nam tametsi Pamelius in secundo tomo Liturgic ῶ n, in prolegom., de beati Gregorii Sacramentorum Codice, rectius Sacramentorum librum, quam Sacramentarium inscribi affirmat; in loco tamen citato dictum librum Sacramentarium absolute nuncupavit. Quamvis itaque solus Walafridus Strabo huic scribendi modo suis in scriptis adversari videatur, et [Col. 0583C] exemplaria mss., quae a librariorum arbitrio plerumque pendent, Walafrido favere videantur, tamen ad ambiguitatem saltem vitandam, Sacramentarium, quam librum Sacramentorum rectius inscribi debere videtur. Si enim hujus generis opus, a beato Gregorio conscriptum, liber Sacramentorum inscribatur, septem Sacramenta Ecclesiae in eo comprehendi facile quis illico suspicabitur. Si autem Sacramentarium, vel Sacramentarius nuncupetur, non sacramenta, sed sacramentalia, quae circa Eucharistiae sacramentum versantur, in eo contineri quisque poterit non ab re judicare. Utcunque autem sit, opus de quo loquimur liber Sacramentorum inscriptum non inconsulto relictum est, ob Codices mss. Vaticanos, qui Sacramentorum libri nomine praenotantur, et praesertim ille, caeteris insignior, quem impressimus.
600 Reliquum est ut secundo loco a nobis propositum explicemus: nam hujus generis Codicem [Col. 0583D] opus Gelasii papae nomine prius editum invenio; deinde a Gregorio Magno reformatum, et nonnullis rebus ab aliis postremo auctum, ut Walafridus Strabo, in lib. de Rebus ecclesiasticis, cap. 22, testatur in hanc verborum formam: Gelasius papa tam a se quam ab aliis compositas preces dicitur ordinasse, et Galliarum Ecclesiae suis Orationibus utebantur, quae et adhuc a multis habentur. Et quia tam incertis auctoribus multa videbantur inserta, et sensus integritatem non habentia, curavit beatus Gregorius rationabilia quaeque coadunare, et seclusis iis quae vel nimia, vel [Col. 0584A] inconcinna videbantur, composuit librum qui dicitur Sacramentorum, sicut ex titulo ejus manifestissime declaratur. In quo si aliqua inveniuntur ad hunc sensum claudicantia, non ab illo inserta, sed ab aliis minus diligentibus postea credenda sunt superaddita. Haec Walafridus, cujus verba ad verbum hoc loco recitavimus, ne ipsa amplius tanquam scholiis hisce pro quibusdam locis dilucidandis frequenter deservientia repetamus. De hac item re luculentissimum exstat testimonium Joannis Diaconi, in Vita ipsius Gregorii Magni, lib. II, cap. 17, in quo ait hunc in modum: Sed et Gelasianum Codicem de Missarum solemniis multa subtrahens, pauca convertens, nonnulla adjiciens, pro exponendis evangelicis lectionibus, in unius libri volumine coarctavit. Haec de libri Sacramentorum nomine et auctore, pro solutione dubitationum quae alicui sese offerre possent.
SCHOLIA.
[Col. 0583] Revocatur lector ad numeros in textu crassiori charactere expressos. EDIT. Col. 1. Item dicitur Gloria in excelsis Deo, Si [Col. 0584B] episcopus fuerit, etc. Alii Codices habent adfuerit. Sed prior lectio videtur magis congruere verbis subsequentibus, quae sunt: A Presbyteris autem minime dicitur nisi solo in Pascha. Nunc autem alius viget usus.
Ibidem legitur: Deinde sequitur Apostolus. Alii Codices mss. habent: Deinde legitur Epistola. Haec autem lectio est prioris declarativa, ipsam emendans.
Col. 2. In prima canonis parte, quae incipit hisce verbis: Te igitur, aliquot consignationes crucis, quae nunc fiunt in ipso canone, inter illa verba: Haec dona, haec munera, haec sancta sacrificia illibata, et inter alia illa: Benedictam, ascriptam, ratam, etc., atque aliis in locis, non exstant, negligentia fortasse librariorum praetermissae. Hae namque crucis consignationes omnes antiquae sunt, et mysteriorum plenae, quae dictis in locis et alibi desiderantur, quia non solum ante consecrationem ad sanctificandum oblata; sed etiam post consecrationem ad Christi [Col. 0584C] Salvatoris passionem ac mortem repraesentandam toties in Canone repetuntur, ut aperte docent sanctus Augustinus, lib. de Spiritu sancto; Micrologus, de eccl. Observ., cap. 15; 601 Amalar. Fortun., lib. III de eccl. Offic., c. 24; Ivo Carnoten. serm., de Convenientia veter. et nov. sacrificii; sanctus Thom., III part., q. 83, art. 5; sanctus Bonaventura, in Exposit. Missae; Gabriel Biel, in Can. Missae, Guillelmus Durandus, lib. IV de divin. Offic., in Exposit. Can.; Stephanus Durantus, de Ritibus eccles., et alii permulti. Hae tamen consignationes suis in locis repositae non sunt, ut textus, prout jacet, fideliter ostendatur, apertissimis mendis, et innumeris quidem, tum ad ponctuationem, et ad orthographiam, tum etiam ad voces ipsas pertinentibus, exceptis quae sine ulla haesitatione corrigi debebant.
Col. 3. Legitur in Codicibus mss. Vaticanis Tathaei, pro Thaddaei. Hanc enim vocem Tathaeus per aphaeresim figuram originem a fonte Hebraico trahere [Col. 0584D] suspicari possumus, hoc est ab eo nomine quod est Mattathias, id est Donatus a Domino, vel Donum Domini; haec namque vox, quae componitur ex Matthat, quod est donum, vel donans, et Ia, Deus, vel Dominus, quasi Donum Dei vel Domini interpretatur. Eamdem significationem habet Matthias per figuram syncopen, syllaba media detracta, necnon Matthaeus, id est Donatus. Graeci enim ια in αι diphthongum convertunt, dum aliquid ab aliis linguis transferunt in suam; eam autem Graecorum diphthongum Latini per ae pronuntiare solent. Quare hi nonnihil [Col. 0585A] a Graecis in formandis vocibus mutuantes α et ι, formant diphthongum ae dicentes, Matthaeus. Hinc Tathaeus per aphaeresim, quasi Mattathaeus, vel Mattathias, Mat syllaba detracta, formatur. Cum vox igitur Thathaeus tam belle ad Hebraicam vocem accedat, hanc dictionem, non illam, retinendam esse duxi. Adde etiam quod Pamelius in Sacramentorum item libro, quem sub Gregorii Magni nomine impressit, hanc vocem, Tathaei, hoc loco invenit, et reliquit; sed in margine, Tatdaei, apposuit cum asterisco. Thaddaeus autem, Laudans, sive Confitens, Latine dicitur.
Col. 3. Qui pridie quam pateretur. Hoc in loco desiderantur duae particulae, quae in Missali nunc exstant; sed ea non inconsulto relictae videntur. Legitur enim Elevatis, sine conjunctione et; ita etiam Dedit, absque particula enclytica ista, que.
Col. 4. Super diptycha. Mendose legebatur Dyptitia. Diptychum enim sive δίπτυχον, diptychon Graece, [Col. 0585B] duplicatum Latine dicitur, a δὶς, bis, et πτὺξ, vel πτυχὴ, plica. Diptychum autem pro duabus tabulis, quarum una vivorum, altera vero mortuorum nomina continebat, quae in Missa publice recitabantur, hoc sumitur loco. Vivorum enim nomina in illa Canonis parte quae incipit Memento, Domine, post illa verba: famulorum, famularumque tuarum, etc., defunctorum autem post illa verba, Qui nos praecesserunt cum signo fidei, et dormiunt in somno pacis, recitabantur. De more hoc in Ecclesia sancta perantiquo, hoc est de commemoratione tam vivorum quam defunctorum in Missae sacrificio, quorum nomina in tabulis conscripta erant, mentionem faciunt Gelasius papa scribens ad Anastasium Augustum, ut videre licet in II tomo Concil., longe post medium epistolae; Innocentius primus, epist. ad Decentium Eugubinum episcopum; idque legitur de consecratione, dist. 1, cap. 73; sanctus Cyprianus, epist. 10, tom. I, ubi offerri nomen, et epist. 66, nominari in sacerdotum prece pro tabularum recitatione [Col. 0585C] dixit; sanctus P. Augustinus, ad clerum Hipponen., epist. 137, et habetur 2, q. 1, c. 12, Nomen, et 11, q. 3, c. 50, Quid obest? Gregorius item in Registro, lib. III, epist. 37, et alii permulti. Non desunt etiam qui de diptychis expresse scribant. Dionysius enim Areopagita, lib. de eccl. Hierarchia, cap. 3, expressam facit mentionem de sacrarum tabularum mystica recitatione. Nam quamvis in Latino textu legatur Mystica sanctorum recitatio, nulla penitus de sacris tabulis mentione facta, Graeca tamen littera habet ἱερῶν πτυχῶν, hoc est, sacrarum tabularum, id quod ab interprete fuit praetermissum, vel ob carentiam hujus vocis, πτυχῶν, in ejus exemplari, aut quia de sanctorum tantum recitatione in Missae sacrificio fieri solita Dionysium loqui putavit, ut Pamelius opinatur. Innocentius item ad Arcadium imp., 602 necnon Eudoxia imperatrix ad eumdem Innocentium mentionem de diptychis expressam faciunt. Has autem litteras videre est apud Gregorium Alexandriae archiepisc., in Vita Chrysostomi, ut refert [Col. 0585D] Steph. Durantus. Vigilius quoque papa diptychorum meminit in damnatione Theodori episcopi Caesareae Cappadociae, ut legitur II tom. Concil., inter decreta ejusdem papae. Fit etiam mentio de iisdem diptychis apud Theodorum, in Historia eccl., quam vocant Tripartitam, lib. X, c. 25, in quo de Chrysostomo legitur: Is ergo pontifex Joannis Magni vocabulum ecclesiasticis διπτύχοις primus inseruit. Alcuinus insuper, de Celeb. Missae, longe post medium, diptychorum meminit hisce verbis: Post ergo illa verba, quibus dicitur in somno pacis, usus fuit antiquorum, sicut etiam usque hodie Romana agit Ecclesia, ut statim recitarentur ex diptychis, id est, tabulis, nomina defunctorum. Idem fere legitur apud Florum Magist., in Exposit. Missae. Fit etiam mentio de sacris diptychis in liturgia sancti Marci, necnon in Synodica Procli archiepiscopi Constantinopolitani ad Domnum episcopum Antiochenum epist., ante med., quae exstat [Col. 0586A] in II tom. Concil., act. 14 concilii Chalcedonensis. In quinta item synodo generali, Constantinopol. II, tom. II Concil., consess. vel coll. 1, in litteris Justiniani imp. ad synodum scriptis, de Theodoro, qui Mopsuestiae episcopus fuit, legitur hunc in modum: Deletum est nomen ejus a sacris diptychis Ecclesiae cujus fuit episcopus. Et infra: Hortamur autem etiam illud disceptare, quod vane profertur ab eis qui dicunt non oportere post mortem haereticos anathematizari; et sequi in hoc doctrinam sanctorum Patrum, qui non solum viventes haereticos condemnaverunt, sed et post mortem, utpote in sua impietate mortuos, anathematizaverunt, sicut eos qui injuste condemnati sunt revocaverunt post mortem, et in sacris diptychis scripserunt. Quod factum est in Joanne (scilicet Chrysostomo) et in Flaviano religiosae memoriae episcopis Constantinopolitanis. Haec fere omnia in decreto Gratiani 24, q. 2, c. 6, quod incipit Sane profertur a quibusdam, qui dicunt oportere, etc. Quae quidem sententia a Justiniani litteris desumpta, eumdem sensum habet [Col. 0586B] cum eo qui in iisdem litteris exstat; sed insulsa videtur et mutila, verbis quibusdam a compilatore demptis, quibusdam vero mutatis. Nam dictio illa sane, loco illius adverbii vane posita, negatione ablata, non significat bene et sapienter, ut Glossa hunc locum interpretatur, sed solum affirmantis est vox; nisi dicatur Sane bene profertur, etc., vel Vane satis profertur a quibusdam, qui dicunt non oportere, etc., negatione in suum locum reposita. Sed de his hactenus, ut ad diptycha, unde, occasione suadente, digressi sumus, revertamur. Hic sane de diptychis locus in decreto Gratiani depravatus olim exstabat, sed Romae superioribus annis ex dicto concilio fuit emendatus; nam prius, pro diptychis, dicticis legebatur. Hinc glossa dictionem illam, dicticis, corruptam explicans, ait dicticas esse tabulas a dico, dicis, nuncupatas, atque hunc in modum textui mendoso mendose glossa respondebat. Hujusce namque versus auctor, voce falsa pro vera utens, mediamque [Col. 0586C] syllabam producens, dixit:
Col. 4. Parte illa, quae incipit Nobis quoque peccatoribus, legitur Agathe et Agne in sexto casu, Graecae declinationis forma retenta, pro Agatha, et Agnete, ut Agathe, es, et Agne, es; id quod apud multos Latinos erat in usu, et praesertim apud sanctum Ambrosium, et quidem frequenter. Hinc Prudentius, in Peristeph., utitur declinatione Graeca hunc in modum:
Col. 3. In eodem Sacramentario sunt qui legunt Agna, Agnae, ut habetur in Pamelii adnotationibus.
Col. 8. In Praefatione Codex unus ms. habet: Per hunc invisibilium amore rapiamur. Sed tres Mss. concordant cum Missali Romano, in quo legitur Per hunc in invisibilium amorem rapiamur. Quam sane lectionem, veluti magis congruam quam priorem, in hoc Sacramentorum libro reponendam esse censui.
Col. 8. In Oratione Largire, quaesumus, legebatur fidei, spei et securitatis augmentum, idque tantum in [Col. 0587D] uno Codice ms. At caeteri habent fidei, spei et charitatis augmentum; sed quia prior lectio de mendo suspecta est, secundum retinendam esse judicavi.
604 Col. 9. In secreta legebatur: Suscipe, Domine, etc. Ut quod illos passio gloriosos, nos devotio reddat innocuos. In prima clausula desideratur verbum fecit, quod, ne locutio mutila relinqueretur, reposui; cum praesertim in Missali legatur efficit, et in Pamelii adnotationibus fecit, quod etiam in alio Ms. invenitur.
Col. 21, 23, 24, 25, videre est Missam sanctarum virginum et martyrum Agnes et Agathes, quarum nomina more Graeco declinata aperte cernuntur, ut superius copiose ostensum est initio hujus col.
Col. 24. Post Orationes ad Complendum, quae nunc in Missali dicitur Postcommunio, ponitur Oratio quae in Codice Vaticano a nobis impresso ad [Col. 0588A] Collectam inscripta reperitur. Est autem instar Orationis quae super populum dici solet; et nuncupatur collecta, eo quod, ut ait sanctus Bonaventura in Exposit. Missae, cap. 2, tom. VII, omnes astantes Missae se debeant devote colligere, et cum sacerdote fideliter orare; vel, ut aliqui dicunt, quia Missarum Orationes, collecto populo, celebrari solent. Quae sane sententia mihi non arridet, propterea quod omnia quae in Missa dicuntur Collectae hac ratione dici possent. Quare cum Walafrido Strabone, c. 22: Collectas nuncupari dicemus, quia necessarias Orationum petitiones compendiosa brevitate colligimus, sive concludimus. Vel quia sacerdos, qui legatione fungitur pro populo ad Dominum, omnium petitiones iis Orationibus colligit, atque concludit, ut cap. 3 de eccles. Observationibus sentit Micrologus, qui ibidem quaenam magis propriae nuncupentur Collectae docet hisce verbis: Illae tamen specialius Collectae vocari videntur, quae apud Romanos super Collectam populi fiunt, dum colligitur, ut procedat de una ecclesia in [Col. 0588B] aliam ad stationem faciendam, ut in capite jejunii illa Oratio, Concede nobis, Domine, apud sanctam Anastasiam supra Collecta populi dicitur, qui stationem apud sanctam Sabinam celebraturus est. Haec Micrologus. Dicta Oratio reperitur hodie in Missali post Cinerum Benedictionem ac dationem ante Missam. Antiquitus enim in feria 4 Cinerum colligebatur populus apud sanctam Anastasiam, ubi dicta Oratio recitabatur, deinde ad sanctam Sabinam pro statione celebranda procedebatur; sicut in die Assumptionis beatae Mariae semper virginis legebatur haec Oratio, Veneranda nobis, Domine, in statione qua cum imagine Christi, ut legitur in Ordine Romano, pag. 84, procedebatur a sancta Maria minore (quae est in foro Boario ad Arcum Vespasiani, nunc ecclesia sanctae Mariae novae nuncupata) ad sanctum Adrianum, ubi fiebat statio; Missa vero ad sanctam Mariam Majorem; et in die Nativitatis ejusdem recitabatur Oratio Supplicationem servorum, etc., quando litania a [Col. 0588C] sancto Adriano ad sanctam Mariam exibat juxta beati Gregorii papae Magni consuetudinem, ut Radulphus Tungrensis ait de Canonum observantia, propos. 13, et fusius propos. 23, ubi de his tribus Collectis ac stationibus loquitur
Col. 29. In die Febr. 22, in qua celebrari solet Cathedra sancti Petri in Antiochia, legitur titulus Missae hunc in modum: Cathedra sancti Petri in Roma [Col. 0587D] Vide Hugonem Menardum, in notis, 179 et 180. . Locum vitio librariorum mendosum esse reor, cum Romano pro Antiochia ponatur. De Cathedra Antiochena, quae die 22 Febr. celebratur, mentionem facit Ordo Romanus, pag. 24, Antiphonarius beati Gregorii, Micrologus, cap. 48, et Ivo Carnotensis episcopus. Cathedra Romana quae sub die 18 Januarii nunc celebratur, nec in Antiphonariis nec in Lectionariis, nec in Sacramentariis tam mss. quam impressis invenitur, nec de ea apud veteres scriptores de Ritibus ecclesiasticis fit ulla mentio, propterea quod divinum de Cathedra Romana officium institutum fuit a Paulo [Col. 0588D] IV, per bullam sub die 18 Januarii 1557, Romae, VIII Idus Jan., anno sui pontificatus 3. Hinc in Breviariis antiquis ante Pauli IV pontificatum impressis Cathedra Romana, quae sub die 13 Januarii celebratur, non reperitur, quod sciam; exstat tamen in Martyrologiis, quae de hac Cathedra luculentissimum reddunt testimonium. Non desunt hac etiam de re alia testimonia, et quidem permulta, quae Caesar Baronius S. R. E. card., vir sane eruditissimus, et in historiis ecclesiasticis mirifice versatus, in sua notatione 605 ad Martyrologium Romanum sub die 18 Januarii copiose atque insigniter recenset. In Gallia tamen et Hispaniae partibus, ante Pauli IV decretum, haec Romanae Cathedrae festivitas colebatur, ut in ipsamet bulla 40 enarratur.
De Missa Cathedrae, quae in Codicibus mss. Vaticanis sub die 22 Februarii exstat, card. Baronius [Col. 0589A] mentionem facit, eamque sub die 18 Januarii in eadem notatione in Martyrologium Romanum citat tanquam Cathedrae Romanae Missam, propterea quod Collecta quae habetur in alia Missa ejusdem diei ad Cathedram item Romanam pertinere videtur. Cathedra tamen Antiochena in insigniori ms. Sacramentario sub die 22 Februarii exstat nomine Cathedrae Romanae; cujus Missae Praefationem idem card. Baronius fere ad verbum recitat, hac dictione ( mundasti pro fundasti ) excepta. Legitur enim in exemplaribus mss. Vaticanis in hanc verborum formam; Quam (scilicet Ecclesiam) in patriarchis fundasti, in prophetis praeparasti, in apostolis condidisti, etc.
Col. 1339. [Col. 0589D] Edit. Guss. Haec autem desiderantur in nostra. In Oratione, quae incipit Omnipotens sempiterne Deus, etc., multa desunt quae in alio exemplari reperiuntur, ut videre est apud Card. Baronium, tom. I Annal. eccl., pag. 328, D. Ut autem id planum fiat, Orationem ipsam hoc loco apponere visum fuit. In exemplari Vaticano ita jacet:
Omnipotens sempiterne Deus, qui ineffabili sacramento [Col. 0589B] apostolo tuo Petro principatum in Romani nominis arce posuisti, praesta ut quod in orbem terrarum ejus praedicatione inchoavit, Christianae devotionis sequatur universitas. Per, etc.
Haec ex Codice ms. Vaticano.
Baronius ita legit:
Omnipotens sempiterne Deus, qui ineffabili sacramento apostolo tuo Petro principatum Romae urbis tribuisti, unde se evangelica veritas per tota mundi regna diffunderet, praesta, quaesumus, ut quod in orbem terrarum ejus praedicatione emanavit, universitas Christiana devotione sequatur.
Haec ex Baronio, qui in primo Annal. tomo, et in Martyrologio preces hasce in antiquis sanctae Romanae Ecclesiae Ritualibus libris, sive Breviariis, se invenisse testatur.
Col. 29. In prima Oratione Missae in Cathedra sancti Petri: Animas ligandi atque solvendi pontificium tradidisti. Haec in illustriori vaticano Codice ms. exstant, [Col. 0589C] sed in aliis Mss. ejusdem bibliothecae, atque in Codice Liturgicon impresso a Pamelio, haec dictio, Animas, desideratur; quamvis sine ipsa particula quae in Missali Romano reperitur lectio eumdem etiam sensum habere queat.
Ibidem hac in Missa sese considerandum offert cur in fine post Orationem ad Complendum, quae nunc Postcommunio in Missali Romano dicitur, addatur Collecta super populum, quae nunc non nisi in feriis tantum Quadragesimae usque ad quartam feriam majoris hebdomadae inclusive dici solet, ut in Missali videre est. De hoc ritu Micrologus de ecclesiasticis Observationibus, c. 51, rationem reddit, dicens: Oratio post communionem pro solis communicantibus solet orare. Populus autem etsi quotidie in Quadragesima conveniat, non tamen quotidie, ut deberet, communicat. Ne ergo populus ita Oratione ut communione careret, adjecta est Oratio super populum, in qua non de communicatione, sed pro populi protectione specialiter oratur. In Dominicis tamen [Col. 0589D] diebus non dicitur, quia genuflexio vitatur, quae huic Orationi a populo antiquitus persolvebatur; vel potius ideo, quia omnes, juxta attestationem sancti Ambrosii, in Dominicis diebus communicare deberent, quibus et Oratio post communionem pro Benedictione sufficere posset. Haec Micrologus, qui tacitae item objectioni infra respondet: cur scilicet in Dominicis ac festis diebus in quibus genuflexio admitti non solet Oratio super populum fuerit adjecta (ut videre est in hoc Sacramentorum libro), deinde consuetudo haec postremo inoleverit, sicut Missale Romanum id aperte demonstrat. Micrologus itaque 606 hunc ait in modum: Beatissimi quoque Patres nostri, Ambrosius, lib. V De Sacram., cap. 4, et de Consecr. d. 2, cap. 56, et Augustinus, serm. 28, de Verbis Domini, tom. X, ad quotidianam nos hortantur communionem. Sed quia [Col. 0590A] hoc modo nec ab omnibus presbyteris in Quadragesima, nedum a laicis observatur, congrue adjecta est Oratio super populum, ut vel eo tempore ultima Benedictione populus non careret, dum tamen communicare non soleret. Hinc quoque et illa consuetudo apud modernos, quae non fuit apud antiquos, inolevisse videtur, ut et in aliis temporibus, etiam presbyteri post finem Missae benedicant, ne populum ita Benedictione ut communione privatum discedere permittant. Haec de Oratione quae ad Complendum inscribitur, quia Missa est completa. Eadem vero appellatur Postcommunio, quia post communionem pro solis communicantibus dici solet, sicut soli communicantes divinis mysteriis antiquitus interesse solebant; catechumeni vero et poenitentes, ut qui nondum ad communicandum se paraverunt, ante Oblationem exire jubebantur, eodem Micrologo teste in loco citato.
Col. 30. Hoc loco exstat Missa beati Gregorii papae. Unde aperte dignoscitur multa, ut in praefatione dictum est, post tempora Gregorii Magni huic Sacramentorum [Col. 0590B] libro adjecta fuisse. De hac Missa idem fere dixit Grimoldus in praefatione in suum Sacramentorum librum.
Col. 39. In Praefatione Codex Vaticanus habet: Fides additur. Sed in Codice a Pamelio legitur: Fides alitur. At quoniam hanc lectionem congruentiorem esse ratio docet, hanc retinendam censui. Legitur enim ibi: In quo (scilicet Christo) jejunantium fides alitur, spes provehitur, charitas roboratur; Jesum Christum Dominum nostrum. Quae in Codicibus Vaticanis non exstant, reddunt tamen lectionem clariorem, et verbis quae sequuntur congruentiorem. Prior autem lectio non improbatur, praesertim cum videatur consona iis quae habentur in Evangelio: Domine, adauge nobis fidem.
Col. 41. Sabbato in XII lect. mensis primi, hoc est, Martii. Unumquodque Sabbatum Quatuor temporum in hoc Sacramentorum libro inscribitur, Sabbatum duodecim lectionum, sive in duodecim lectionibus, quia [Col. 0590C] in singulo quoque Sabbato Quatuor temporum duodecim lectiones Scripturae sacrae legi solebant, sicut in Sabbato sancto majoris hebdomadae nunc fieri solet, si numerus lectionum observetur; nam tunc temporis sex tantum lectiones legebantur; sed illae sex dicebantur duodecim, quia illae sex Latine et Graece in Romana Ecclesia a duodecim lectoribus legebantur, propter rationes quas assignat Alcuinus cap. in Sabbato. De duodecim lect. Amalarius, lib. II, cap. 1; Berno, de Missa, cap. 7; et Micrologus, cap. 28. Nunc autem duodecim lectiones Latinae leguntur in Sabbato sancto Paschatis; in caeteris vero Sabbatis Quatuor temporum sex tantum item Latinae legi solent.
Col 51. Codex unus Vaticanus habet: Nostroque omnium Domino; alius autem: Nostrorumque Domino; sed quia utraque lectio bonum reddit sensum, priorem reliquimus.
Col. 57. Super Secretam. Hac in Oratione sunt duae lectiones, quarum una est: Quae temporali nos [Col. 0590D] consolatione laetificent, ut promissa certius non desperemus aeterna. Altera est: Quae temporalem consolationem significent. Codices varii sunt; hinc priorem lectionem tanquam clariorem, magisque congruam retinendam censui.
Col. 58. In ultima Collecta ad Complendum duae sunt lectiones, quarum una est: Nullis inficiantur adversis. Altera est: Nullis afficiantur adversis. Utraque bonum reddit sensum, sed priorem, quae in illustriori ms. Vaticano exstat, retinendam existimavi.
Col. 62. Hac die, quae est feria 4 majoris hebdomadae, ponuntur Orationes pro quocunque statu, eademque leguntur in feria 5, in caeteris autem Codicibus nonnisi in feria 6. De hac re nihil certi habetur; sed conjicere possumus bis in majori hebdomada pro omnium statu orandi ritum fuisse in Ecclesia [Col. 0591A] sancta antiquiorem, cum in sexta tantum feria hujus generis Orationes recitentur.
607 Col. 65. Praefatio quamvis variis lectionibus non careat juxta varios Codices mss., eas tamen tanquam parvi momenti hoc loco apponere non libuit. Unam autem vocum varietatem ponendam censui, quae est de Juda proditore, et novissima Christi coena, hunc in modum juxta Codices Vaticanos: Patitur mitis Dominus immitem Judam, et sustinet pius crudelem convivam. Codex autem a Pamelio impressus habet: Pascit igitur mitis Dominus immitem Judam, etc. Utraque lectio bona est, licet haec lectio probabilior videatur, cum de coena, vel de convivio hac in Praefatione sermo sit, ut inibi videre est; priorem tamen lectionem, tanquam magis communem ac receptam, retinuimus, ne temere fiat mutatio, necessitate id non postulante.
Ibid. A verbo relaxavit exclusive, usque ad finem Praefationis, multa ex iis non reperiuntur in aliis Codicibus, majori ac celebriori Vaticano excepto.
[Col. 0591B] Col. 67. In oratione pro benedictione olei, ultima dictio videtur mutila: unde unxisti sacerdotes, reges, prophetas et martyres, chrisma perfectum tuum, Domine, a te benedictum, etc. Haec in Vaticano Codice. Codex autem a Pamelio impressus ita legit: Unde unxisti sacerdotes, reges, prophetas, martyres, chrisma perfectum tuum, Domine, et a te benedictum, permanens in visceribus nostris, in nomine Domini nostri Jesu Christi. Quae etiam lectio videtur trunca et mutila, cum desit aliquod verbum ad finem.
Col. 69. Feria 6 majoris hebdomadae, in prima et secunda rubrica sunt nonnullae voces adeo obscurae ob scriptionem ipsam, sensumque earum, ut si quae ex iis compendiariae (quas breviaturas Italice vocitamus) dissolvantur, sive explicentur, nihil certi, quod congruentem reddat lectionem, elicitur. Notae autem abbreviatae sunt hae: Sacrâmrio, et Pbrôrum, quae si pro Sacramentario, et Presbyterorum sumantur, quid hoc in loco sibi velint, non satis [Col. 0591C] constat; praesertim vero pro Sacramentario; nisi hic aliud compendiosum citetur Sacramentarium, unde hoc descriptum sit, et presbyterorum ecclesiae pro ecclesiis non cathedralibus accipiantur, ut videre est in Ordine Romano ad officium Parasceves. Quod si hoc modo accipiendum erit, interpunctura aliter facienda videtur, ut suo loco videre est.
Col. 69. Posito ante eam, id est crucem, oratorio, etc. Oratorium hoc in loco pro quanam re sumatur, nihil adhuc invenire licuit; quod si pro oratorio intelligatur, nec sic quidem ad rem facere videtur. Oratorium namque est locus in quo oratur; id autem ante crucem locari non solet in die Parasceves, dum crux adoratur. Alcuinus, tractans ritum adorationis in die Parasceves, recitat eadem verba quae leguntur in Sacramentario; sed, pro oratorio, orario legit. Idem legitur in Ordine Romano, dum ritus adorandae crucis in die Parasceves enarratur. Orarium autem, ab orando dictum, pro stola quam oratores, [Col. 0591D] id est, praedicatores ad collum gestant, sumi solet, ut ait Alcuinus, Rabanus et Beda. Quae sane res huic loco non congruit, nisi oratorium etiam ab orando dictum sumatur pro aulaeo, aut tapete ante crucem strato, super quo, genibus flexis, oratur, et crux denique adoratur.
Col. 111. Oratio quae dicitur Secreta in festo beati Leonis mutata est, quia ubi olim in Sacramentario antiquo legebatur: Annue nobis, Domine, ut animae famuli tui Leonis haec prosit Oblatio, etc., hodie legitur in Missali: Ut intercessione beati Leonis haec nobis prosit Oblatio; quae sane Secreta hodie in Missa sancti Gregorii papae legitur. Haec autem mutatio facta videtur, ad clariorem expressionem et intelligentiam rei, cum sancti nostris Orationibus non indigeant, sed nos potius, eorum intercessionibus opus habeamus; imo qui pro sanctis oraret, eis injuriam faceret, ut Augustinus et alii doctores [Col. 0592A] affirmant. Augustinus, serm. 17, de Verbis Apostoli, t. X.
De hac mutatione fit mentio in Decretalibus, lib. III, tit. 41, de Celebratione Missarum, cap. 6, Cum Marthae, § Tertio loco, ubi Innocentius III, respondens archiepiscopo Lugdunensi, de hujusmodi mutatione olim facta, ait: 608 Unde quod in plerisque Orationibus continetur, prosit vel proficiat huic sancto, vel illi, talis Oblatio ad gloriam et honorem, ita debet intelligi, ut ad hoc prosit, quod magis a fidelibus glorificetur in terris. Licet plerique reputent non indignum sanctorum gloriam usque ad judicium augmentari, et ideo Ecclesiam interim sane posse augmentum eorum glorificationis optare. Haec Innocentius. Quare satis constat hanc Orationem, de qua nunc agitur, non esse immutandam, tum quia sensu bono non caret, tum maxime quod ex hac re hujus exemplaris antiquitas comprobatur, cum ante Innocentii tempora, qui circa ann. 1208 vixit, haec lectio quam in hoc Sacramentario reperimus legeretur. Hujus autem [Col. 0592B] nodi solutio quamvis mihi perspecta esset, ubi primum difficultas mihi sese obtulit, ut meis olim collegis in typographia Vaticana degentibus reipsa ostendi, locum tamen Canonis quo solutio mirum in modum illustratur Franciscus Toletus S. R. E. cardinalis, vir undequaque doctus, mihi in memoriam revocavit.
Col. 122. De Vigilia Assumptionis beatae Mariae, in prima Oratione, quae ad Deum Christum de beata Maria virgine directa est, legitur hunc in modum: Da, quaesumus, ut sua nos defensione (beata scilicet Virgo) jucundos faciat suae interesse festivitati. Faciat igitur, non facias, salvo tamen meliori judicio, legendum videtur.
Col. 138. Natale omnium Sanctorum in Oratione prima legitur multiplicatis intercessionibus. Hoc loco licet in Missali Romano legatur, intercessoribus, prior tamen lectio non est contemnenda.
Col. 139. Sanctorum quatuor Coronatorum Missa exstat, ut in Rubrica legitur, in qua etiam redditur [Col. 0592C] ratio cur de quinque sanctis mentio fiat in Oratione, Claudio videlicet, Nicostrato, Symphoriano, Castorio atque Simplicio. In titulo autem de quatuor tantum, Severo videlicet, Severiano, Victorino, et Carpophoro. Ad hanc rem comprobandam facit titulus Ecclesiae, quae nomine sanctorum quatuor Romae vocitatur, et die 8 Novemb. sanctorum quatuor Coronatorum festus dies agitur. Rubrica Sacramentarii sic jacet: Quatuor Coronatorum nomina haec sunt: Severus, Severianus, Victorinus et Carpophorus; quorum dies natalis per incuriam neglectus minime reperiri poterat; ideo statutum est ut in eorum ecclesia horum quinque sanctorum, qui in Missa recitantur, natalis celebretur, ut cum istis quoque eorum memoria pariter fiat. Hac in Rubrica habetur sermo de ignoratione diei natalis quatuor Coronatorum; sed in Breviario Romano, de nominum eorumdem sanctorum ignoratione in hanc legitur verborum formam: Exstat in Urbe ecclesia sanctorum Quatuor Coronatorum, quorum diu [Col. 0592D] ignota nomina, divinitus postea patefacta sunt; ubi non solum illorum quatuor, sed etiam quinque martyrum corpora honorifice sepulta sunt, et eorum festivitas VI Idus Novembris celebratur eodem die. De quatuor Coronatis, et quinque aliis, Beda, Usuardus, Ado, Surius, Baronius, et alii loquuntur, affirmantes quatuor Coronatorum nomina diu incognita fuisse, ob idque statutum ut anniversaria dies ipsorum una cum quinque illis sub nomine Quatuor Coronatorum recoleretur. Surius, ex Martyrologio Adonis, de Quatuor Coronatis ait hunc in modum: Severus, Severianus, Carpophorianus et Victorinus, sepulti sunt milliario ab urbe tertio, in Arenario, juxta corpora sanctorum martyrum, Claudii, Nicostrati, Symphoriani, Castorii et Simplicii. Passi sunt autem VI Idus Novembris, post duos tamen annos passionis horum quinque martyrum. Cum autem nomina minime reperirentur, statuit beatus Melchiades episcopus, ut anniversaria [Col. 0593A] Quatuor Coronatorum dies sub nominibus sanctorum quinque martyrum recoleretur. Intercurrentibus tamen annis, cuidam sancto viro etiam nomina eorum revelata sunt. Festivitas vero, ut fuerat statuta, celebris in aliorum martyrum festivitate permansit, ac locus Quatuor Coronatorum nomine insignis. Haec Surius. Quatuor Coronatis ecclesiam erexit Honorius papa, eamque, Baronio teste, restituit, dictorumque sanctorum omnium quos superius nominavimus corpora Leo IV invenit; et sicut 609 Tabula item lapidea ad altare majus ejusdem ecclesiae affixa docet, inibi ea condens collocavit.
Col. 226. In illa sacri Canonis parte, quae incipit Communicantes, et communiter inscribitur Infra actionem, hoc in loco titulus est, Intra Actionem, quamvis enim ad col. 247 ( Edit. Vatic.) Infra Actionem semper legatur, ab hoc tamen loco ad finem usque Sacramentarii titulus sive rubrica est Intra Actionem, et rectius quidem; sacer enim Canon, qui a quibusdam in quinque partes, ab aliis in quindecim dividi solet, incipit a verbis illis: Te igitur, clementissime [Col. 0593B] Pater, etc., et finem habet ad eum usque locum: Memento etiam, Domine. Vel secundum alios usque ad illud: Oremus, praeceptis salutaribus moniti. Vel secundum alios et melius ad illa usque verba: Libera nos, quaesumus, Domine. Et quatuor sibi sortitur nomina, Biele teste, lect. 15, in Can. Missae, quia non solum dicitur Canon, id est regula ad venerabilis Eucharistiae consecrationem ordinata, vel, ut ait Walafridus Strabo, cap. 22, et Micrologus, cap. 12, quia in eo est legitima et regularis sacramenti confectio; sed etiam secretum appellatur, quoniam, ut ait Biel, significat sacratissima fidei mysteria, et sacratissimae ibi fiunt operationes omni creato intellectui incomprehensibiles, et quia Canon secreto dicitur. Appellatur etiam sacrificium, quia offertur Deo Patri summum sacrificium, Unigenitus scilicet Filius sub specie sacramentali occultus. Dicitur denique Actio, quia, ut ait Walafridus, in ea conficiuntur dominica sacramenta, vel quia gratiarum actionem continet; nam totum fere Missae sacrum est gratiarum actio, [Col. 0593C] ut ex Irenaeo lib. IV, c. 34, colligi potest. Vel, ut ait Biel, dicitur Actio, quia in ipsa sacratissimum Christi mysterium peragitur, quo ipse suam ob immensam charitatem carnem suam in cibum, suumque sanguinem in potum sub velamine specierum panis et vini spirituali refectione fidelibus elargitur. Quoniam vero haec nonnisi misericordia et libera Dei voluntate fiunt, haec pars recte dicitur Actio, quatenus [Col. 0594A] contra factionem, ut ait Biel, distinguitur. Vel dicitur Actio, eodem Biele teste, quia ibi agitur nostra causa coram summo Judice, Christo Deo, per sacerdotem, tanquam per nuntium intermedium inter ipsum et sponsam, Christum, scilicet, atque Ecclesiam. Cum igitur Canon dicatur Actio, quod intra Canonem exstat rectius Intra quam Infra Actionem dicendum videtur. Ego itaque, ab hujusce Sacramentarii medio ad finem usque, titulum hunc ( Intra actionem ) sicuti scriptum inveni, relinquendum censui.
[Col. 0593C] Quia Orationes illae in nostra Editione desiderantur, eas hoc loco addendas duximus. Missa communis sancti Augustini. Omnipotens sempiterne Deus, qui vivorum simul dominaris et mortuorum, omniumque misereris, quos tuos fide et opere futuros esse praenoscis, te suppliciter [Col. 0593D] exoramus, ut pro quibus effundere preces decrevimus, quosque vel praesens saeculum adhuc in carne retinet, vel futurum jam exutos corpore suscepit, intercedentibus omnibus sanctis tuis, pietatis tuae clementia delictorum suorum veniam consequantur. Per Dominum. Postcommunio. —Purificent nos, quaesumus, omnipotens et misericors Deus, sacramenta quae sumpsimus, et praesta ut hoc tuum sacramentum non sit nobis reatus ad poenam, sed intercessio salutaris ad veniam, sit abolitio scelerum, sit fortitudo fragilium sit contra mundi pericula firmamentum, sit vivorum atque mortuorum remissio omnium delictorum. Per Dominum nostrum. Exstat beati Augustini communis Missa, quae in singulis Quadragesimae diebus hodie recitatur; et in Oratione illa quae modo Postcommunio, modo autem Ad Complendum nuncupatur, quia ea Oratio est ad finem Missae praeter alias lectiones varias, legitur Abolitio scelerum, pro quo Ablutio scelerum nunc legitur in Missali. In fine autem legitur: Sit vivorum atque mortuorum remissio omnium 610 delictorum, sine dictione fidelium, quae in Missali habetur.
[Col. 0593D] Omittitur quoque haec Missa in nostra Editione, quam idcirco hic damus. Missa pro defunctis desiderantibus poenitentiam, et minime consequentibus. Si quis poenitentiam petens, dum sacerdos venit, fuerit officio linguae privatus, constitutum est ut si idonea testimonia hoc dixerint, et ipse per motus aliquos satisfacit, sacerdos impleat omnia circa poenitentem, [Col. 0594C] ut mos est. Ad Missam. —Omnipotens et misericors Deus, in cujus potestate conditio humana consistit, animam famuli tui Ill. ab omnibus absolve peccatis, ut poenitentiae fructum, quam voluntas ejus optavit, praeventu mortis non perdat. Per Dominum nostrum. [Col. 0594D] Secreta. —Satisfaciat tibi, Domine, quaesumus, pro anima famuli tui Ill. sacrificii praesentis Oblatio, et peccatorum veniam quam quaesivit inveniat, et quod officio linguae implere non potuit, desideratae poenitentiae compensatione percipiat. Per Dominum. Intra Actionem. —Hanc igitur Oblationem, quam tibi offerimus pro anima famuli tui Ill., cujus depositionis diem Ill. celebramus, quaesumus, Domine, ut placatus accipias, et ineffabili pietate concedas, ut quod exsequi praeventus conditione mortali ministerio linguae non potuit, mereatur indulgentia sempiterna. Diesque nostros, etc. Ad Complendum. —Deus a quo speratur humani corporis omne quod bonum est, tribue per haec sancta, quaesumus, ut sicut animae famuli tui Ill. poenitentiam velle donasti, sic indulgentiam tribuas miseratus optatam. Per Dominum. Missa pro defunctis desiderantibus poenitentiam, et [Col. 0594B] minime consequentibus; hic titulus iis qui sacram theologiam non norunt scrupulum aliquem injicere potest. Hoc enim loco non est sermo de iis qui absque poenitentiae virtute vel sine charitate ex ea vita decesserunt, et Orationum, sive suffragiorum capaces non sunt, etiam quia Ecclesia pro his non intendit orare, sicut neque pro iis qui in haeresi vel in excommunicatione obierunt; sed de iis qui in mortis articulo desideraverunt ac petierunt sacramentum et nonnisi in voto consequi potuerunt, ut rubrica necnon Orationes hujusce Missae omnes prae se ferunt. Neque hoc in loco sermo est de poenitentiae venia per veram contritionem impetranda, sicut legitur in cap. XII Epist. ad Hebraeos, de Esau, qui, teste Apostolo, poenitentiae locum non invenit, quamvis cum lacrymis inquisisset eam; necnon de Antiocho, in Machab. IX, qui quidem, ut Scriptura narrat, scelestus Dominum orabat, misericordiam ab eo non consecuturus. In his enim duobus locis non habetur sermo de vera contritione, quae oritur ex amore justitiae; sed de ea [Col. 0594C] quae nascitur ex moerore damni temporalis: nam Deus neminem repellit, si recta intentione convertatur ad eum: Quis enim, ut in cap. XX Ecclesiast. legitur, Deum invocavit, et despexit eum? Titulus ergo Missae intelligendus est eo modo quem initio hujusce scholii explicavimus.
[Col. 0594D] Hanc Praefationem non continet Codex sancti Eligii, quem post Menardum edidimus. Videri autem potest in Edit. Gussanvilli, col. 1551 et seq. Ex hac etiam Praefat. desumuntur quae in duabus subsequentibus notis illustrat Angelus Rocca. In Praefatione ad exorcismum ad aquam benedicendam multae lectionum varietates inveniuntur in [Col. 0595A] mss. et impressis Codicibus, sed eas brevitatis causa praetermittemus, tria tamen in medium consideranda proferentes. Primum est: Ipsa te cognovit altissima Salus, et Respector perpetuus, ad quem humiles rogamus, ut exaudias, etc. Est locutio nimis dura, ac tricis non carens, si verborum constructio perpendatur; sermo enim est ad aquam, et paucis hisce verbis absque ullo medio fit transitus ad Deum sub secunda persona. Quod sane non nisi nimium licenter stare potest. Codex autem impressus, liber scilicet Sacerdotalis sanctae Romanae apostolicae Ecclesiae inscriptus, et auctoritate Leonis, habet: Te igitur omnipotens Deus, altissima Salus et Respector perpetuus, humiliter rogamus, ut exaudias, etc. Quae sane lectio, quamvis bona et accommoda sit atque perspicua, priorem tamen lectionem relinquere visum fuit, ne tanta fieret mutatio.
Ibidem dicens: Qui te arcanis et limpidis, velocibus ventis pluere praecepit, etc. Haec item locutio satis [Col. 0595B] obscura, non solum in Cod. Vaticano ms., sed etiam in impresso libro Sacerdotali, quem supra citavimus, reperitur, dictione limpidis excepta.
Ibid. Expellas omnem umbram, omnem Satanam, et omnes machinationes spirituum immundorum, sive Bithonatum, sive errantium ex invocatione magicae artis, etc. Haec autem locutio est ad aquam directa pro expellendis daemonibus, eorumque machinationibus vertendis; sed 611 particula Bithonatum nihil profecto significativum sonare potest, nisi vox corrupta esse dicatur, duabus particulis Graecis constans, hoc est, Biathanaton, vel Biathanatorum; nam Biathanatos, vel Biathanatus est, qui violenta occubuit morte, dictus a βία, quae est violentia, et θάνατος, mors. Hunc locum cum aliis Sacramentariis Vaticanis mss. conferre non potui, cum haec Praefatio, ad exorcismum pertinens, in iis non exstet. Vidi tamen ipsum in Sacerdotali superius citato ad scholium pag. 243 ( Edit. Vatic. ), ubi, loco dictionis Bithonatum, [Col. 0595C] inveni Biotanatorum sine aspiratione; sed quia etymologia hujusce dictionis sensui exorcismi contra spiritus immundos et contra invocationem magicae artis satisfacere non videbatur (ei etiam aspiratione addita) ob temporis inter imprimendum angustiam, relicta fuit vox Bithonatum, hoc loco maturiorem postulante considerationem; quia etsi mea de voce Biathanatorum conjectura est rationi consentanea, et certitudini, ut sic dixerim, proxima, eam tamen absque alicujus scriptoris aut exemplaris auctoritate dicto in loco apponere ausus non fui, praesertim vero ob frequentem scriptorum usum, qui vocem Biothanatorum pro iis qui violenter occubuerunt, contra vocis etymologiam, frequenter usurparunt; Biothanatus enim a βίος quae est vita, et θάνατος, mors, dictus, mortalem sonat vitam. In passione sancti Andreae apostoli, apud Surium, die 30 Novembris, tomo VI, a presbyteris et diaconibus Ecclesiarum Achaiae conscripta, invenio Aegeam proconsulem, qui sanctum Andream cruci affigi mandavit, ex hoc decreto [Col. 0595D] a daemone statim arreptum, et in medio foro civitatis volutatum expirasse. Hinc Stratocles, Aegeae frater, ad Christum conversus, jussit servis suis ut inter Biothanatos sepelirent eum. Haec ex Surio in fine dictae passionis. Cassianus item, in coll. 2, c. 5, de morte Heronis senis usus est hac dictione Biothanatos, pro iis qui violenta occubuerunt morte. Hic enim Hero quinquaginta annorum spatio in eremo singulari continentiae rigore commoratus, diabolica tandem illusione deceptus, in puteum sese praecipitem dedit; indeque illaesus a fratribus extractus, sed pene exsanguis, ac deinde in suae deceptionis obstinatione perseverans, tertia die obiit. Hinc Cassianus de Herone ait: Vix a presbytero abbate Paphnutio potuit obtineri ut non (inter Biothanatos reputatus) etiam memoria et Oblatione pausantium judicaretur indignus. Lampridius, in Heliogabalo imp., adolescente impurissimo, qui a scurris anno aetatis suae [Col. 0596A] 16 occisus fuit, hunc in modum de eo scribit. Et praedictum eidem erat a sacerdotibus Syriis Biothanatum se futurum. Hac denique voce in eumdem item sensum usurpata Julius Firmicus suis ad res Astrologicas pertinentibus usus est, et quidem frequentissime. Ego itaque cum hac in re perplexus forem, num scilicet vox Biothanatorum, vel Biathanatorum dictum in locum reponenda esset, pertractans Tertulliani librum de Anima (sed aliud agens), incidi in cap. 33, non procul a libri fine, in quo disceptatur an demorentur hic animae post mortem, vel ab inferis commeent; et praesertim in eum deveni locum, in quo de magica invocatione, necnon de exorcismorum antiquitate disputatur; bisque dicto in loco de violenta morte praereptis mentionem facit: quos non Biothanatos, nec Biathanatos, sed Biaeothanatos dictos, hoc est violenter mortuos, a βιαίως, adverbio Graeco, quod est violenter, appellat in hanc verborum formam: Itaque invocantur quidem Abori et Biaeothanati sub illo fidei argumento, quod credibile videatur [Col. 0596B] eas potissimum animas ad vim et injuriam facere quas per vim et injuriam saevus et immaturus finis extorsit, quasi ad vicem offensae daemones operantur sub obtentu earum, etc. Haec Tertullianus. Tertulliana itaque lectio cum propria et genuina esse videatur, ipsam vocem Biaeothanatorum, dictis omnibus in locis restituendam esse reor; vel Biathanorum, ut mea fert opinio. Si autem vox Biothanatorum reponenda censeatur, hanc per figuram syncopam, ac diphtongo detracta, scriptam et pronuntiatam esse dicas oportet.
Col. 233. In exorcismo salis, ut videre est in titulo, et in exorcismo ipso, fit mentio de vetusta spargendi salis consuetudine ad quaeque noxia effuganda.
612 Col. 234. Inter alias novarum frugum Benedictiones exstat Benedictio uvae vel fabae, et vetusto more scriptum reperitur fava, pro faba. Veteres enim illi, beati scilicet Gregorii saeculo, v pro b, et b pro v, ad arbitrium uti solebant; modo usum Graecorum, [Col. 0596C] sed inepte quidem, modo Gothorum et Langobardorum caeterarumque nationum exterarum scribendi pronuntiandique formam ac barbariem imitantes, ut eruditi viri et permulti sane affirmant, hujus generis in Latina lingua jacturam fatentes. Scribebant autem contra venerandae antiquitatis usum lavor pro labor, veneficium pro beneficium, vonum pro bonum, et alia id genus permulta; ita etiam vivere pro bibere, et bibere pro vivere, necnon bita pro vita. Qui profecto scribendi pronuntiandique modus in Hispania, praesertim vero in Provincia Castelli, et alibi apud multos in hanc usque diem remansit. De aliquot exemplis superiori loco appositis luculentissimum exstat testimonium per tabulam illam lapideam satis grandem, Romae in Xisto, sive in porticu sancti Petri ad parietem ecclesiae affixam, et ad calcem scholiorum appositam, in qua recensentur multa oliveta quae beatus Gregorius sanctis apostolis, et ad eorumdem sanctorum apostolorum luminaria concinnanda dicavit, in qua scilicet tabula olibetum pro olivetum, et semper [Col. 0596D] quidem, necnon parba pro parva, et silbula pro sylvula, et uveribus pro uberibus, et devitorem pro debitorem, usurpantur. Hinc nos ad Codicis Vaticani vetustatem comprobandam, vocem favae pro fabae, retinendam censuimus. Id quod etiam a Pamelio factum esse constat, cum hanc eamdem lectionem retinuerit, et in margine scriptum reliquerit dicens: More veterum censeo favae, pro fabae, legi.
Hujus autem generis scribendi pronuntiandique usus varius ortum fortasse habuit a vario usu scribendi pronuntiandique secundam alphabeti Graeci litteram. Aetas enim Latinorum illa graecisans, hoc est Graecorum linguam imitari affectans, multas voces a fonte Graeco originem trahentes Graecis litteris scribere solebat, et frequenter quidem hunc in modum: IHC XPC, ΙΗΣ ΧΡΣ ; Latinas item nonnullas ad imitationem Graecorum pronuntiare studebant, ut patet per exempla superius assignata, in quibus [Col. 0597A] utebantur littera b pro v, et v pro b. Haec autem varietas fiebat ob varias opiniones, sicut dictum est, de littera beta, Graeci alphabeti secunda. Veteres enim Latini, sicut ad hanc usque diem multi, opinantur b secundam alphabeti Graeci litteram vim ac naturam habere quam littera v apud Latinos, eamque per v exprimebant, vocitabantque vita, ratione forsan ducti, quod Graeci scriptores cum scribunt nonnulla Latinorum nomina, ut Valerius et Virgilius, modo β, modo οὐ uti solent, ut Βαλέριος, et Οὐαλέριος, et Βιργίλιος, et Οὐιργίλιος. Quod faciunt necessitate compulsi, nullam habentes litteram, ut recte ait Adolphus Mekerchus, vir quidem eruditus, quae nostram consonantem reddat; cum v vocalis et v consonans apud nos unum nomen et unam habeant figuram. Ob id Ptolomaeus in omnibus nominibus apud Latinos ab v incipientibus, ut Verona, Οὐήρονα, Vicentia, Οὐικέντια, vel Οὔκεντα, et id genus alia, per Οὐ, quod sonat v Latinum, non per b scribit. Suidas item quando v pronuntiare studet, non per b, sed per οὐ [Col. 0597B] id facit, ut Οὐάλης, Valens Romanorum imperator, et Οὐαλεντινιανὸς, Valentinianus Romanorum item imperator; necnon Οὔαρος, Varus, Laodicensis sophista; atque hunc semper in modum alia id genus nomina ab eo scribuntur. Eodem quoque modo interjectio dolentis vae, scripta reperitur apud Matthaeum XVIII, dicentem: Οὐαί τῷ ἀνθρώπῳ ἐκείνῳ, δι` οὗ τὸ σκάνδαλον ἔρχεται, hoc est, Vae homini illi, per quem scandalum venit.
Idem alibi apud eumdem, et apud alios evangelistas non semel, et aliis locis Novi Testamenti. Hinc nonnulli Latinorum, sed perpauci, rectius sentientes, existimaverunt b Graecum eamdem habere vim et pronuntiationem quam b Latinum et beth Hebraicum habent; et Graece Βῖτα, bita, vel Latine beta, juxta Hebraicam fere pronuntiationem, beth, quam sibi Graecus ab Hebraeo non mutavit, non vita, dicendum reipsa demonstrant. Quo 613 in genere sunt Juvenalis, satyra 24, et Martialis, lib. V Epigram. Quibus in locis beta pro vita scriptum reliquerunt. Idem [Col. 0597C] sensit Plautus, qui in Pseudolo interjectionem admirantis βάβαι, pro qua Latini papae, Graecam retinuit dicens: Babae, nunc mihi demum animus in tuto est loco. Et in Asin., pro eo quod Latini dicunt, incedit, vel vadit, usurpavit hanc vocem badizat, dicens: Demam Hercle jam de hordeo, totlutim ni badizas, Quod autem b Graecum habeat eumdem sonum quem habet b Latinum, non solum de verbo badizo, verum etiam ex ipso ovium balatu, luce clarius dignosci posse testantur eruditi viri, Joannes scilicet Chekus Anglus, et Adolphus Mekerchus Brugensis in commentario de vera ac recta linguae Graecae pronuntiatione, dum Eustathii in Homerum opinionem Cratini referunt dicentis b vocis aut soni ovium imitativum et significativum esse, citantque ex eodem Eustathio hunc ejusdem Cratini versum, et interpretantur.
[Col. 0597D] Scilicet in Editione Gussanvil. Hujusmodi Benedictiones plurimas legimus, tum in Editis, tum etiam in variis Mss., sed eas non admittit noster Codex Eligianus, quod ejus antiquitatis est argumentum. Col. 1554 et sequenti. Multarum rerum Benedictiones videre est, quae nunc in usu frequenti non sunt. Sed pag. 1558 exstant in lardario, et in caminata Benedictiones. Lardarium autem, ut aiunt, vox est desumpta a Gallis qui rem ipsam lardier vocitare solent. Caminata vero pro camino ab iisdem usurpatur Gallis, qui hunc in modum scribunt, cheminée, aspirationem haudquaquam pronuntiantes.
[Col. 0597D] Nimirum ejusdem Edit. Gussanv. Oratio vero [Col. 0598D] ubi hoc exstat, est secunda super daemoniacum: Et Deus conditor et defensor generis humani, qui hominem ad imaginem et similitudinem tuam ÷ manibus tuis sanctis et proprio tuae divinitatis ore formasti. Col. 1559. Exstat hujus generis nota ÷ quam olim librarii pro est usurpabant, et frequentissime quidem, ut in Codicibus ms. quingentis abhinc annis videre est. Vidi olim ego hanc notam in multis Codicibus manuscriptis antiquis; sed postremo in bibliotheca Vaticana, in qua exstat liber antiquissimus notarum Ciceronis grammatici ac Senecae inscriptus. [Col. 0598B] In hoc enim libro inter plurima diversarum notarum genera reperitur nota ipsa de qua nunc habetur sermo, ad varias substantivi verbi voces conscribendas, modo cum uno tantum puncto subscripto, modo cum uno tantum superscripto, vel ad lineae finem apposito, excogitata. Hoc scribendi genus per notas, quas dicunt per ipsas, vel per litteras commutatas, seu per situm litterarum immutatum, hoc est, a post b, etc., tam apud Ciceronem, Senecam, quam etiam apud alios, sive hodie multis modis fieri solet, inventum fuit, ut res conscriptae, si litterae ad absentes missae interciperentur, ab aliis non intelligantur. Compendioso autem scribendi genere tam notarii, a notis ipsis nuncupati, quam amanuenses ac librarii velociter scribendi causa utebantur. Hanc scribendi velocitatem de notario, vel amanuense ac librario, qui calamo verba dictantis excipiebant, aperte indicat carmen illud Martialis dicentis:
Ibidem in Oratione admodum prolixa variae sunt lectiones, quae brevitatis causa praetermittuntur. Illud tamen subticendum non est, urgueo pro urgeo, et contremesco pro contremisco olim dici solitum; ut non semel dicta in Oratione, et alibi unguo pro ungo [Col. 0598D] scriptum reperimus, ac retinuimus eamdem ob causam assignatam. De primo exstat Parmae inscriptio marmori incisa, in qua legitur, urguente fato. Et Caper grammaticus auctor satis antiquus, de Auct. Latin. verb., tinguere, non tingere, dicendum affirmat, quoniam est verbum tinguo, uis; et ut ipse ait de usu loquendi sua ipsius aetate, et a verbo unguo, unguentum, et unguentarius derivari affirmat. Unguentarius autem a verbo ungo, ungis, ut legitur in lapideis inscriptionibus. Idem dicit Conradus, de Lingua lat. De secundo autem, hoc est de littera e pro i multa [Col. 0599A] exstant exempla ex lapidibus, ut videre est in orthographia Aldina. Antiquitus enim sene pro sine, et sebi pro sibi, et pertenet pertinet, et alia id genus innumera dicebantur.
[Col. 0599D] Haec vide in Edit. Gussanv., loco assignato. Col. 1562. In Oratione super feminas multa desunt quae in Ms. bibliothecae Montis Regalis Panhormi, et in Sacerdotali Romano impresso, leguntur. In Codice Vaticano haec ita jacent: Deus Abraham, Deus Isaac, Deus Jacob, qui tribus Israel monuisti, et Susannam de falso crimine liberasti, etc. In Codice Montis Regalis: Deus Abraham, etc., Deus, qui tribus pueris Israel de Aegyptiaca servitute liberasti, per Moysem famulum tuum de custodia mandatorum tuorum in deserto monuisti, et Susannam de falso crimine liberasti, etc. In Codice Montis Regalis, dictio ( pueris ) vacat, cum tribus accusandi casum esse satis constet, et dictio ( pueris ) cum verbo monuisti stare non possit. In Sacerdotali autem Romano recenter impresso haec Oratio in ordine baptizandi legitur hunc in modum: Deus Abraham, etc., Deus, qui tribus [Col. 0599B] Israel de Aegyptiaca servitute liberasti, et per Moysem famulum tuum de custodia mandatorum tuorum in deserto monuisti, et Susannam de falso crimine liberasti, te supplices exoramus, ut, etc. Haec Oratio quamvis integra et perspicua sit, lectionem tamen Vaticanam, etsi mutilam, retinuimus, ne tanta fieret mutatio in Codice qui in Ecclesia publicae lectioni deservire non potest.
[Col. 0599D] Haec require loco indicato in Edit. Gussanv., necnon verba excarpsatum, et adscendo, de quibus sunt duae notae sequentes. Col. 1562. Quem ad fontem baptismatis donum vocare dignatus est. Hic locus in Codice ms. Vaticano depravatus videtur, et ex Sacerdotali Romano impresso correctus est hunc in modum: Quem ad fontem baptismatis dono suae gratiae vocare dignatus est (scilicet Christus ) quae sane corectio a Codice Pamelii non est aliena.
Col. 1564. In rubrica exstat vox ista excarpsatum; quae quid sibi velit, sciri haud potuit, sed vox corrupta vitio scriptoris judicatur. Verba enim rubricae sunt haec: Et reliqua sicut in illo superiori ordine [Col. 0599C] excarpsatum est, etc. Sed videtur probabiliter legendum, pro ( excarpsatum ) 615 enarratum, sive exaratum; hoc enim pacto ipsa locutio sensu non caret congruenti. Vel fortasse, et quidem melius, exorcizatum legendum est; ibi namque de exorcizandi modo agitur; nos autem mendosum reliquimus locum, certam conjecturam non habentes. De hac igitur re judicent eruditiores. Vel charaxatum legi debet, a verbo charaxo, id est scribo dictum, quo usus est beatus Gregorius etiam in Regist., lib. V, epist. 40. Charaxo autem a voce character dicitur, ut Huguitioni et Papiensi placet. Hinc characatus et charaxatus, a Graeco κάραξ, et καράττω, id est, sculpo, fingo.
Col. 1568. Adscendo, legitur cum d, more veterum Latinorum, sicut etiam adscisco, ne secunda littera praepositionis ad omnino pereat, quae in compositione vel remanet, ut adficio, vel immutatur ut afficio, affluo, et similia. Pamelius autem legit duplici s, Assensio, et Assensa Domini, et hoc modo d in s conversum videtur.
[Col. 0599D] Col. 201. [Col. 0599D] In nostra Editione legitur trophaeum. Tropaeum crucis, pro Trophaeum crucis, aspiratione praetermissa, relicta est. Veteres enim Latini, Graecos, qui Τρόπαιον dicunt, imitantes, sine aspiratione scribebant. Hi namque, teste Cicerone in lib. de Oratore, longe post medium, aspiratione nonnisi in vocali utebantur, dicentes, triumpus et tropaeum, et id genus alia, ut in antiquis inscriptionibus videre est. Id praesertim legebatur in veteri base obelisci qui nunc ad sancti Joannis Lateranensis cernitur, sed modo basis illa, quam ego vidi, non exstat.
Col. 228. Incipiunt Apologiae. Sunt nonnullae Orationes in dicta pagina et sequenti, quae nomine Apologiae [Col. 0600A] inscriptae reperiuntur in Cod. ms. Vaticano, [Col. 0600D] Secus in nostris Codicibus, ubi sic legitur. Vide loco indicato, et consule notas Menardi. sed in caeteris Codicibus mss. Apologiae nomen nec hic nec alibi praefixum invenitur. Quamvis autem Apologiae vis non nisi in defensione vel excusatione consistat, hoc tamen loco Orationes ipsae, ut reor, nomine Apologiae solam peccatoris comprehendunt accusationem, quae apud Deum vim excusationis habet. Qui enim apud divinam Majestatem sese accusat, suas culpas detegendo, hic secundum Augustinum pro accusatione excusationem, sive impunitatem, meretur, justificati nomen recipiens, cum justus, ut Sapiens ait, prior sit accusator sui, exemplo illius publicani evangelici, qui post accusationem rediit justificatus in domum suam, juxta illud Proverb. XVIII et Matth. IX: Qui se accusat, cum peccaverit, justus est. Et Isa. XLIII: Dic tu prius iniquitates tuas, ut justificeris. Huc spectare videtur liber sancti Ambrosii de Apoligia David, quae est accusatio peccantis David coram Deo, et accusatio contra detractores.
Ibidem legitur peripsima, pro peripsema, et negligentia, [Col. 0600B] pro negligentia, more antiquorum. Peripsema enim apud Graecos est purgamentum ferri vel pomi, et quidquid de qualibet materia, ut purgata reddatur, abjicitur. Hunc sensum habent verba beati Pauli I Cor. IV: Tanquam purgamenta hujus mundi facti sumus omnium per ipsema usque adhuc. Antiquitus autem dicebatur Peripsema, more Graecorum, qui scribunt περίψημα, quamvis apud Latinos ita η Graecum in e longum converti soleat. Neglegentia, pro negligentia, apud etiam veteres Latinos dicebatur, ut ex lapidibus et libris mss. videre est.
[Col. 0600D] Haec adhuc require in Editione Gussanv. aut Vaticana. Eadem dicta intellige de tribus notis immediate sequentibus. Col. 1572. In Missa pro febritante fit mentio de sancto Sigismundo martyre Burgundiae rege, per quem febricitantibus sanitatem redditam fuisse Sigebertus Gemblacensis monachus in Chronicis testatur. De hoc Beda, Usuardus, Ado, Gregorius Turonensis, et Baronius scribunt. In prima hujus Missae Oratione legitur: Typus quartanus, et quotidianus, pro quodam, ut conjectura fert, termino febris, quae quadam forma, seu regula, sibi quasi 616 praefixa, hominem corripit, [Col. 0600C] aut termino, sive ordine quodam, qui typus nuncupatur. Nam Galenus, de typo, cap. 1, loquens, ait: Typus est ordo intensionum ac remissionum. Vel sic: Typus est ordinata intensionum remissionumque redditio. Vel: Typus est affectus cui accessio et remissio ordine quodam accidit. Galenus, in lib. def. med. Hinc typicae febres sunt in quibus accessio et remissio statis vicibus accedunt; atque his erraticae plane contrariae sunt, quae nec statum tempus, neque ullum ordinem accessionum et remissionum servant, sicut sunt illae quae oriuntur ex atra bili, quae in quibusdam partibus movetur; in quibusdam vero immota manet; in aliis putrescit, aut fervere incipit, auctore Galeno, lib. III Prognost., com. 29, ex quo haec decerpsi ad verbum, ut hic Sacramentarii locus explicaretur.
Col. 1578. In prima Oratione legitur: Ut piis nostris precibus clemens ac propitius aspiras, sicut et illi misericordiam largiaris. Textus Vaticanus sic jacet, [Col. 0600D] et fortasse menda non caret, nisi legatur aspiras pro aspirans, sicut elegas pro elegans, et mesa pro mensa, non sine ratione, ut in lapidibus legitur antiquis; vel aspires legendum est. Sed quomodocunque legatur, constructio verborum non satis perspicua videtur.
Ibidem. Oratio quae dicitur Ad Complendum est omnino mutila, et sensus congruere non videtur, nec aliud exemplar haberi potuit pro hac re dilucidanda, id quod aliis item in rebus nobis evenit. Multa enim hoc in exemplari quod impressimus reperiuntur quae in Codicibus tam mss. quam impressis non [Col. 0601A] exstant; praesertim vero a col. 1573 ad finem usque nihil penitus in caeteris exemplaribus invenitur.
Col. 1580. In Missa pro papa fit mentio de beato Silvestro, et Orationes sunt illae quae in Missa pro papa recitantur, ac tempore beati Silvestri videntur usurpatae, cum ejus nomine sint insignitae; nisi dicamus hoc factum esse a librario, vel a quopiam alio, ad majestatem pontificiam insinuandam, quae vires suas tempore beati Silvestri suscepit.
[Col. 0602A] [Col. 0601] Edit. scilicet Vaticanae. In nostra autem illos reperies in appendice ad Antiphonarium. Ibidem, hymnos beati Gregorii in tomo V imprimendos curavi, ut ne quid in Vaticana Editione ex operibus ejusdem sancti desideraretur. Quamvis autem Clicthovaeus in suo Elucidatorio ecclesiastico quatuor tantum beato Gregorio ascribat, hoc est, Primo dierum omnium, Nocte surgentes, Ecce jam noctis, et Lucis Creator optime; octo tamen sub ejusdem sancti nomine hac in editione impressi sunt, quia alii aliter de hac re senserunt.
Monitum
[Col. 0601] In nonnullis libri Sacramentorum mss. Codicibus, attexitur sancti Gregorii Benedictionale, seu solemnium ab episcopis dicendarum Benedictionum ordo et series: quod de supra laudato Caesareae bibliothecae Codice maxime testatur Lambecius, loco jam citato, his verbis: In eodem venerandae vetustatis Codice post jam memoratum librum Sacramentorum exstat etiam ejusdem sancti Gregorii Magni Benedictionale, sive syntagma solemnium sacrarum benedictionum in sancta Ecclesia catholica ante mille et sexaginta annos usitatarum: quod quoniam tam in Antuerpiensi quam in Romana operum sancti Gregorii Magni Editione desideratur, operae pretium me facturum arbitror, si integrum illud hic inseruero; ne tam rarum et fructuosum primitivae Ecclesiae Christianae monumentum diutius lateat.
Ineditum hoc opusculum rebatur Lambecius, cum de ipso evulgando cogitavit. Verum errorem suum postea correxit, viso libro Sacramentorum cura nostri Menardi edito, in quo scilicet illae Benedictiones, saltem plurimae sparsim suis locis occurrunt; hinc nobis satis visum est, loco appendicis, subjicere reliquas in Editione Menardi et nostra omissas. At quia ampliorem hujusmodi Benedictionum segetem nobis suppeditavit Codex sancti Theoderici prope Rhemos, quem aiunt ante annos ferme nongentos scriptum, non abs re esse censuimus eas mantissae loco adjicere. ( Vide nostram Praef. ad lib. Sacrament. )
Porro de Benedictionibus, earumque in Missis solemnibus usu, lege notam centesimam nostri Menardi in librum Sacramentorum, et Jacobi Pamelii prolegomena in secundum tomum Liturgicon. Hic Benedictionum episcopalium per anni circulum libellum, quas a Grimaldo abbate collectas putat, eodem tomo edidit, a nostris pene semper discrepantes. In Missali Gothico Josephi Thomasii prius, deinde nostri Mabillonii opera vulgato, sunt Benedictiones in singulis fere solemnitatibus, verum prorsus diversae. Liber Sacramentorum Ratoldi, saeculo decimo descriptus, plures continet Benedictiones quam alii, quia recentior est, inquit Menardus in praefatione; cui minime tamen concedimus majorem numerum Benedictionum minoris antiquitatis argumentum esse; alioquin dicendum foret Missale Gothicum, tam venerandae antiquitatis, et Theodericensem Codicem recentioris aetatis notam praeferre. In nonnullis sane vetustis libri Sacramentorum Codicibus desiderantur Benedictiones, ut in Codice Reginae Sueciae, in Calensi, Gemet., Theoderic., etc., saepe in notis ad librum Sacramentorum laudatis. At cur desint non alia est ratio quam quia in alio seorsim volumine continebantur, quod, ubi opus erat, episcopo legendum porrigebat archidiaconus. Id ex Mss. Theodericensibus constat; in neutro enim reperiuntur hujusmodi Benedictiones episcopales; at in Codice separato notato a tergo 62 exhibentur. In Codice Gemet. nongentorum circiter annorum, qui omnia ab episcopo recitanda (unde Pontificalis dicitur) comprehendit, exhibentur etiam Benedictiones in lib. Sacram. sparsae, ac longe plures quam quae in Vulgatis leguntur. De eo saepe infra. Porro non agimus hoc loco de Benedictionibus aquae, ferri etc., quibus olim mos erat explorare innocentiam eorum, quibus objiciebantur crimina; quae tum in Pontificali laudato, tum in aliis plurimae continentur; legique possunt lib. III de Antiq. Eccles. ritibus cap. 7, auctore nostro D. Ed. Martene. Caetera quae ad hoc argumentum pertinent, lege in amplissima Menardi nota centesima, ubi pro suo more cumulatissime ac eruditissime ea de re disserit.
Benedictiones
[Col. 0601B] [Col. 0601B] Adest haec Bened. a Ms. Theod. et ab Ed. Pamel. Benedictio in Annuntiatione sanctae Mariae.
Dominus Jesus Christus, qui in saeculorum fine processit ex Virgine, cor vestrum virginitatis incorruptae corona clarificet. Amen.
Et qui annuntiante angelo Virginis ingressus est uterum, ejus vos ministerii et instruat et muniat sacramento. Amen. Quique hodie Virginis Conceptionem devotissime celebratis, ad Nativitatem nostri Redemptoris exsultantibus animis et mundo corde perveniatis. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Benedictio in Septuagesima.
[Col. 0601B] Haec quoque desideratur in laudato Codice, qui [Col. 0602B] plures alias continet de Septuagesima. Deus omnipotens, qui unicuique nostrum ita currere ut comprehendamus jussit per Apostolum suum, infundat cordibus vestris Paracletum Spiritum, quo et felicissimum valeatis consummare cursum, et in ejus vinea licet diversis vocationibus laborantes, promissae tamen ab eo mercedis mereamini recipere [Col. 0602B] nummum. Amen. Ejusdem sancti Spiritus illustrati gratia, vegetati clementia, taliter flagitia relinquatis, atque plangatis praeterita, devitetis praesentia, et dignius etiam consummetur sacratissimae Quadragesimae abstinentia ventura. Amen. Quatenus peragentes competenter ipsum tempus Quadragesimale, purificatis mentibus ab omni vitiorum labe, mereamini mundi venire ad celebrandum festum paschale. Amen.
Benedictio sanctae Eucharistiae.
[Col. 0602B] Nec ista Benedictio habetur in Theod. Omnipotens Deus, opifex totius fabricae mundi, qui in principio condidit omnia opera sua perfectione senarii numeri, dignetur vobis per ineffabilem gratiam suam largiri, ut omni vitae vestrae tempore continua suae Benedictionis mereamini protectione muniri. Amen. Concedatque vobis illa opera per sex dierum curricula patrare, per quae in septimo tantam et talem gratiam ejus valeatis impetrare, ut et [Col. 0603A] ipsius possitis laudibus delectabiliter vacare, et sine crimine sincerissima devotione sacrosancto corpori et sanguini Domini ad remedium communicare. Amen. Quo spiritali alimonia recreati, ejus optabili custodia tutati, perpetualiter placeatis ei ab omni opere servili penitus liberati, et ab universo facinore pariter mundati. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Benedictio de Resurrectione.
[Col. 0603D] Idem de hac dicendum. Benedicat vos omnipotens Deus, qui vos gratuita miseratione creavit, et in Resurrectione unigeniti sui spem vobis resurgendi concessit. Amen. Resuscitet vos de vitiorum sepulcris, qui eum resuscitavit a mortuis. Amen. Ut cum eo sine fine feliciter vivatis, quem resurrexisse a mortuis veraciter creditis. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Alia. —Deus, qui per Resurrectionem Unigeniti sui vobis contulit et bonum Redemptionis, et decus adoptionis, suae vobis conferat praemia Benedictionis. [Col. 0603B] Amen. Et quo redimente percepistis donum perpetuae libertatis, eo largiente consortes 622 efficiamini aeternae haereditatis. Amen. Et cui consurrexistis in baptismate credendo, adjungi mereamini in coelesti regione bene vivendo. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio in Nativitate sancti Joannis Baptistae.
Benedicat vos omnipotens Deus, qui Unigeniti Filii sui per beatum Joannem tandem nostri misertus nuntiavit in terris adventum. Amen. Ipse Spiritus sanctus qui eum replevit clausum in utero matris, et patris linguam solvit a vinculo, faciat vos sua Benedictione repleri, et spiritalibus donis abundanter exuberare. Amen. Ascendat vox deprecantis Praecursoris ad aures clementissimi Patris, qui mundi Redemptorem ante novit confiteri quam nasci, quique auctorem lavacri sacris manibus suis tinxit in fonte, maculas delictorum vestrorum clementer sua intercessione expurget, atque copiis virtutum fecundet. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
[Col. 0603C] Benedictio in Assumptione sanctae Mariae.
Deus, qui beatissimam virginem Mariam Domini nostri Jesu Christi gloriosissimam genitricem hodierna die ad coelos voluit evocare, et super choros angelorum sublimiter exaltare, suae vos Benedictionis gratia per intercessionem ejus et merita dignetur taliter ditare, qualiter a vitiis ad virtutes mereamini transmigrare. Amen. Concedatque vobis ex hoc saeculo sic fide vigere, spe gaudere, et charitate pollere, castitatis jugiter eminentia fulgere, et humilitatis etiam excellentia splendere, quo ipsi per omnia bonis operibus adornati valeatis placere. Amen. Faciatque vos omnia praeterita flagitia et facinora ita die noctuque gemitibus et fletibus expiare, praesentia et futura tam salubriter evitare, quatenus cum ipsa possitis aeternaliter in coelestibus emicare. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Item alia, de Adventu.
[Col. 0603D] Benedicat vos ineffabilis gratia et pietas Dei vivi, et annuat vobis per admirabilem et salutarem adventum Filii sui, ne sub dominatione peccati remaneatis, quod absit, captivi. Amen. Ab omni vos miseria tam potenter liberare, et in sua misericordia tam clementer dignetur perseveranterque confirmare, ut sibi vos faciat in praesenti saeculo taliter deservire, qualiter ad eum in futuro gaudentes mereamini pervenire. Amen. Quique pro nobis eumdem Unigenitum suum in Adventu primo voluit incarnari, ipse vos in secundo faciat ab injustorum consortio separari, et justorum commercio secum perenniter mansuros aggregari. Amen. Quod ipse praestare, dignetur, etc.
[Col. 0604A] Item alia. —Benedicat vobis Deus omnipotens, Pater Domini nostri Jesu Christi, Salvatoris atque Redemptoris mundi, et ita vos benedicendo justificet atque sanctificet illustratione primi Adventus ejusdem unigeniti sui, ne in secundo coram ipso appareatis immundi. Amen. Fundet vos ejus gratia tam firmiter in humilitate vera, et solidet tam stabiliter in charitate sincera, quo taliter vobis displiceant ea quae sunt mundi, et placeant jugiter ea quae sunt Dei, ut in 623 coelesti beatitudine pariter cum sanctis cohaereatis. Amen. Quique pro salute servorum eumdem Filium suum tantum voluit humiliari, ut intra maternum uterum naturae nostrae in unitatem personae copulando dignaretur uniri, intra vos in hoc primo adventu splendore suae visitationis atque inhabitationis faciat illustrari, quatenus in secundo mereamini cum ipso perpetim gloriari. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Benedictio in nativitate unius apostoli.
[Col. 0604B] [Col. 0603D] Est in Codice Gemet. secundo loco. Deus, qui vos in apostolicis tribuit consistere fundamentis, benedicere vos dignetur beati apostoli sui N. intercedentibus meritis. Amen. Defendatque vos a cunctis adversis, apostolicis praesidiis, qui vos eorum voluit ornari et muniri exemplis et documentis. Amen. Quo per eorum intercessionem perveniatis ad aeternae patriae haereditatem, per quorum doctrinam tenetis fidei integritatem. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
In anniversario dedicationis ecclesiae Benedictio.
Deus omnipotens, qui hoc sanctum templum suo gloriosissimo nomini in honore beati N. apostoli sui voluit dedicari, ipse vos precibus et meritis illius Benedictione sua justificari et illustratione visitationis atque inhabitationis suae faciat sanctificari. Amen. Quatenus qui fuistis aliquando sicut et caeteri, domicilia hostis antiqui, et sub ejus dominatione captivi, mereamini singuli gratissima fieri templa Dei vivi, per ejus gratiam effecti de servis filii adoptivi. Amen. [Col. 0604C] Quod ipse praestare dignetur, etc.
In anniversario consecrationis episcopi.
Omnipotens Deus, qui me, quamvis indignum, per immensam suae pietatis affluentiam, in numerum antistitum, ad ministrandum altari suo laudis hostias immolando dignatus est deputare, atque tam ad coelestis mensae sacramenta quam etiam ad perennis vitae alimenta populo suo eroganda destinare, ipse Benedictionis copia dignetur locupletare, et sanctificando gratia sancti Spiritus corda vestra misericorditer vegetare. Amen. Dignetur etiam vos ab omnimoda nequitia clementer expiare, et in suae pietatis excellentia potenter confirmare. Amen. Concedat quoque vobis de malis ab bona, et de bonis ad meliora quotidie proficiendo transmigrare, et post hujus terminum vitae ad aeternorum gaudia praemiorum feliciter transmigrare. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
[Col. 0604D] Benedictio [Col. 0603D] In Codice Gemet. notantur Benedictiones pro singulis femis. Pro feria 2 Omnipotens Deus sua vos et. [Col. 0604D] ut infra. Inclinet pro feria 3, Devotionem pro feria 4, Concedat, vel Det vobis omnipotens Deus pro feria 5. Pro feria 6 duae assignantur quae non sunt editae. Quae pro Sabbato ponitur non est etiam in Editis. quotidianis diebus.
Benedicat vobis Dominus, et custodiat vos. Amen. Illuminet faciem suam super vos, et misereatur vestri. Amen. Convertat vultum suum ad vos, et donet vobis pacem. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Item alia. —Omnipotens Deus sua vos clementia benedicat, et sensum in vobis sapientiae salutaris infundat. Amen. Catholicae fidei vos documentis enutriat, et in sanctis operibus perseverabiles reddat. Amen. Gressus vestros ab errore convertat, et viam vobis pacis et charitatis ostendat. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
[Col. 0605A] Alia. —Inclinet Dominus aurem suam ad preces vestrae humilitatis, et det gratiam vobis suae Benedictionis, et praemium sempiternae salutis. Amen. Semper et ubique Dominum propitium habeatis, et in ejus laudibus exsultetis. Amen. Omnium peccatorum vestrorum vincula solvat, et ad gloriam sempiternam pervenire vos faciat. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
624 Alia. —Multiplicet in vobis Dominus copiam suae benedictionis, et confirmet vos in spe regni coelestis. Amen. Actus vestros corrigat, vitam emendet, mores componat, et vos ad coelestis Paradisi haereditatem perducat. Amen. Talique intentione repleri valeatis, qua ei in perpetuum placeatis. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Alia. —Devotionem vestram Dominus dignanter intendat, et suae vobis benedictionis dona concedat. Amen. Talique vos in praesenti saeculo subsidio muniat, ut Paradisi vos in futuro habitatores efficiat. [Col. 0605B] Amen. Sicque corda vestra sanctificando benedicat, et benedicendo sanctificet, ut vobiscum, imo in vobis eum jugiter habitare delectet. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Alia. —Omnipotens Deus det vobis gratiam suae benedictionis, et repleat vos spiritu veritatis et pacis. Amen. Quatenus sic per viam salutis devota mente curratis, ut subrepentium delictorum laqueos salubriter evadatis. Amen. Sicque efficiamini in ejus supplicatione devoti, et in mutua dilectione sinceri, ut ad caeleste regnum pervenire possitis securi. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Alia. —Concedat vobis omnipotens Deus munus suae benedictionis, qui vestrae est conscius infirmitatis. Amen. Et qui vobis tribuit supplicandi affectum, tribuat consolationis auxilium. Amen. Ut ab eo et praesentis et futurae vitae subsidium capiatis, cujus [Col. 0606A] vos bonitate creatos esse creditis. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Item alia. —Omnipotens Deus, dextrae suae perpetuo vos circumdet auxilio, et benedictionum suarum repleat dono. Amen. Ab omni vos pravitate defendat, et donis caelestibus exuberare concedat. Amen. Quo, corpore mundati ac mente, talem ei exhibeatis servitutem, per quam suam consequi valeatis propitationem. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Item alia. —Purificet omnipotens Deus vestrorum cordium arcana, et benedictionis suae vobis tribuat incrementa. Amen. Ab omnibus vitae praesentis periculis exuamini, et virtutum spiritalium ornamentis induamini. Amen. Quo illius adjutorio fulti sic ei serviatis in terris, ut ei conjungi valeatis in coelis. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Item alia. —Omnipotens Deus universa a vobis adversa excludat, et suae super vos benedictionis [Col. 0606B] dona propitiatus infundat. Amen. Corda vestra efficiat sacris intenta doctrinis, quo possint repleri beneficiis sempiternis. Amen. Quatenus et exequenda intelligentes, et intellecta exequentes, et inter adversa mundi inveniamini indemnes, et beatorum Spirituum efficiamini cohaeredes. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Item alia. —Omnipotens Deus dies vestros in sua pace disponat, et suae vobis benedictionis dona concedat. Amen. Ab omnibus vos perturbationibus liberet, et mentes vestras in suae pacis tranquillitate consolidet. Amen. Quatenus fidei, spei et charitatis gemmis adornati, et praesentem vitam transigatis illaesi, et ad aeternam perveniatis securi. Amen.
Quod ipse praestare dignetur, cujus regnum et imperium sine fine permanent in saecula saeculorum. Amen.
Aliae benedictiones
[Col. 0605C] Benedictio de sanctissima Trinitate.
[Col. 0605D] In Edit. Pamel., tomo II, p. 508 et seq., multae leguntur Benedictiones de sanctissima Trinitate, inter quas haec non reperitur. 625 Benedicat vos Trinitas sancta, unaque et individua Deitas, Patris et Filii et Spiritus sancti; et tribuat vobis remissionem omnium peccatorum. Amen. Concedat vobis sanitatem mentis et corporis, et liberet vos ab adversitatibus cunctis. Amen. Quatenus a cunctis vitiis emundati, ipsiusque protectione muniti, ad coelestem gloriam pervenire mereamur. Amen. Quod ipse praestare dignetur, cujus regnum et imperium sine fine permanet in saecula saeculorum. Amen. Benedictio Dei Patris, qui est trinus in personis, unus quoque in essentia deitatis repleat.
Item alia. —Deus corda nostra repleat sacrae fidei documentis, et informet nos ad vitam aeternae salutis. Amen. Quique se in Patre, et Patrem in se esse praedixit, dignetur nobis largiri dona quae se diligentibus repromisit. Amen. Quatenus cooperante Spiritus sancti gratia, ita mereamur trinae Majestatis exsequi dicta, quo ad percipienda aeternitatis praemia potentiae ejus mereamur benedici dextera. Amen. [Col. 0605D] Quod ipse praestare dignetur, etc.
Benedictio in vigilia Natalis Domini.
Omnipotens Deus, etc., ut in Edit.
Benedictio de Natali Domini in nocte.
Deus qui ideo apparuit in carne, ut electos suos ascriberet in aeternitate, sua vos sanctificans Benedictione, nomina vestra scribat in libro vitae. Amen. [Col. 0606C] Quique ex Maria virgine nasci dignatus est in civitate Bethlehem, vos faciat pervenire post mortem in coelestem Jerusalem. Amen. Ut ibi gloriam Deo in excelsis cum angelis decantetis, et coelesti pace totius bonae voluntatis perfrui valeatis. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Item alia Benedictio. —Infans et Deus Christus, cujus praesepia mirati sunt pastores, in hac die nativitatis suae, claritate Benedictionis vestras repleat mentes. Amen. Quique pro vobis Deum et hominem hodie creditis natum, ipsius semper sentiatis salutare praesidium. Amen. Quatenus exemplo beatae Mariae virginis omnia verba et mandata Christi in corde conservetis, et eum laudando et glorificando, sicut boni pastores exsultetis. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio primo mane.
[Col. 0605D] In Pontific. Gemet. legitur Benedict. in galli [Col. 0606D] cantu: Populum, etc. Populum tuum, quaesumus, Domine, pio favore prosequere, pro quo dignatus es in hoc sacratissimo die tuam mundo praesentiam exhibere. Amen. A [Col. 0606D] cunctis eum adversitatibus paterna pietate custodi, pro quo in mundo hoc tempore dignatus es ex Virgine nasci. Amen. Ut te Redemptorem suum semper intelligat, et tuam veraciter gratiam comprehendat. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Alia Benedictio. — 626 [Col. 0606D] Exstat in Pontif. Gemet. cum alia vulgata pro die Natalis D. Benedicat vos omnipotens Deus. Deus, qui non solum genus humanum condere, sed etiam te nascente voluisti hominem de terris ad astra transire, respice preces supplicum, qui te post longas tenebras hodie [Col. 0607A] natum lumen agnoscunt. Amen. Complectere hunc populum in Ecclesiae sinu, qui nobis processisti Mariae de thalamo. Amen. Sit haec plebs tuis praeceptis obedienter amabilis, sicut est partus Virginis in origine singularis; ut cum dies tui fulgoris effulserit, invenias in illis quod recondas in horreo, pro quibus dignatus es in carne venire de coelo. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Postea sequitur: Benedictio in die natalis Domini. Benedicat vobis omnipotens Deus, utramque, etc., ut in Edit.
Benedictio in Natali sancti Stephani martyris.
Deus qui beatum, etc., ut in Editis, et in Gemet. aliisque manuscriptis.
Alia. —Aperi, quaesumus, Domine, coelos tuos, aperi oculos nostros, inde nobis tua dona descendant, hinc te corda nostra respiciant. Amen. Pateat nobis sedes tua in accipiendis beneficiis quae precamur. Pateat tibi mens nostra in reddendis servitiis [Col. 0607B] quae jubemur. Amen. Habeat sanctum tuum Stephanum pius iste populus patronum, quem etiam ille habuit impius advocatum. Amen. Accedat ad te vox illa intercedens pro populo, quae orabat pro inimicis in ipso martyrio, ut se obtinente, et te remunerante, perveniat illuc plebs acquisita per gratiam, ubi te coelis apertis ipse vidit in gloria. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio in Natali sancti Joannis evangelistae.
Omnipotens Deus dignetur, etc., ut in Editis, et in Cod. Gemet. aliisque manuscriptis.
Alia. —Deus, qui tuos apostolos pretiosa gentium lumina praeparasti, qui Jacobum et Joannem ad illustrandas animas, inter vasa Ecclesiae, candelabra fidei praetulisti, fac plebem tuam imitari quod unus exorando formavit, alter evangelizando eructavit. Amen. Fructificet in populo quod seminavit iste verbo, plantavit ille martyrio. Amen. Ut eorum interventu, haec turba illius reficiatur dulcedine, super [Col. 0607C] cujus pectus charus Joannes accubuit prae amore. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Benedictio in Natali Innocentum.
Omnipotens Deus, pro cujus Unigeniti veneranda infantia innocentum, etc., ut in Edit., consentientibus Manuscriptis Gemet. et aliis.
Alia Benedictio. —Concede, quaesumus, Domine, plebi tuae innocentum gratiam, qui tibi consecrasti primitias martyrum ab innocentia parvulorum. Amen. 627 Servetur hic populus purgatus baptismate, qui tibi placitam fecisti innocentiam in cruore. Amen. Ut illuc suo interventu grex accedat post lavacrum, ubi felices parvuli, perfusi rore sanguinis, gloriantur in perpetuum. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Dominica 1 post Natalem Domini. Benedictio.
[Col. 0607D] In Gemet.: Deus qui Unigenitum suum misit in mundum, ut eum salvaret, etc. Deus, qui Unigenitum suum misit, ut mundum salvaret, etc., ut in Editis.
Benedictio in vigilia octavae Domini.
[Col. 0607D] Omnipotens sempiterne Deus, qui per incarnatum Verbum unigenitum tuum dedisti lumen in saeculum, ejus misericordiam suppliciter exoramus, ut qui ex gentibus sanctam Ecclesiam fecundavit in grege, ab omni eam gentilitatis errore absolvat. Amen. Et qui in sequenti die ut legis tolleret jugum, per legem est carnaliter circumcisus, hujus populi spiritaliter dignetur circumcidere corda, atque omnia amputare radicitus vitia, ut sobrietatis studium et non ebrietatis sectentur incommodum. Amen. Sint semper tua omnes protectione salvati, ut dum carnalem desiderant circumcisionem, tua sint firmati Benedictione, ut callidi serpentis venena possint evadere, et ad aeternam [Col. 0608A] beatitudinem te praevio feliciter valeant pervenire. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Benedictio in octava Natalis Domini.
Omnipotens Deus, etc., ut in Editis
In Dominica 2 post Natalem Domini.
Deus, qui Filii sui temporalem pudicitiam fecit esse mirabilem, Spiritu prudentiae corda vestra illustrare ac docere dignetur. Amen. Quique illum parentibus temporaliter subdi voluit, ipse vos humilitatis et pietatis muneribus miseratus informet. Amen. Et qui eum sapientia, aetate et gratia proficere voluit, spiritualium vobis profectuum incrementa propitius largiatur. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Benedictio in Theophania.
Deus, lumen, etc., ut in Edit.
Benedictio Dominicae 3 post Natalem Domini.
[Col. 0608B] Deus, qui sua mirabili potestate aquam vertit in vinum, vos a vetustate subtractos in beatae vitae transferat novitatem. Amen. Et qui nuptiis interesse voluit, ut earum sua praesentia comprobaret bonum, ipse vobis castitatis et sobrietatis perpetuae conferat donum. Amen. Ipse vobis sanctarum intelligentiam Scripturarum tribuat spiritualem, qui aquas in vina vertendo hoc ipsum voluit designare. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio in Octava Epiphaniae.
Deus, qui praesentem diem ita dignatus es eligere, et ut eligeres tot miraculis demonstrare, in quo te ad adorandum stella nova magos perduxit, et Jordanis tuo baptismo sanctificari meruit; necnon et aquae pallor in Cana Galileae vina produxit; esto, quaesumus, tuae familiae ipse lux itineris, qui stella indice clarificatus es rex salutis. Amen. Da plebi tuae Redemptoris sui plenum cognoscere fulgorem, ut per ejus incrementa ad perpetuam claritatem perveniat. [Col. 0608C] Amen. Da plebi tuae Redemptoris sui plenum cognoscere fulgorem, ut per ejus incrementa ad perpetuam claritatem perveniat. Amen. Converte ad te quaerendum corda fidelium, ut, juncta cum angelis in excelsis, tibi Deo cantet gloriam plebs devota. Amen. Et qui dignatus es hodie a Jordanis fonte, fons aquae vivae, descendere, et tuo baptismate sanctificare, tribue populis tuis perpetua pace gaudere, et 628 splendore gratiae tuae cor eorum semper accendere. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio Dominicae 4 post Natalem Domini.
[Col. 0607D] Inscribitur in Gemet. In Domin. 3 scilicet post Epiphaniam. Et quae supra assignatur pro Dom. 3 [Col. 0608D] post Natale D. est pro Dom. 2 post Epiphan. Omnipotens Deus vos ab omnium peccatorum maculis emundet. Qui leprosum supplicem tactu proprio dignatus est emundare, ipse cordium vestrorum hospitium dignetur misericorditer introire. Amen. Sicque vos fidei suae plenitudine informet, ut cum sanctis suis in coelorum regno accumbere concedat. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio in Purificatione sanctae Mariae.
[Col. 0608D] Omnipotens Deus, qui, etc., ut in Editis.
Benedictio Dominicae 5 post Natalem Domini.
[Col. 0608D] Assignatur in Gemet. pro Dom. 4 post Epiph. et sequens pro Dom. 5. Tentationum omnium a vobis Dominus pericula removeat, et perturbationum procellas miseratus excludat. Amen. Tentatoris fraudes atque molimina dissolvat, et vos adversus eum cautos atque invincibiles faciat. Amen. Continuae pacis vobis munera tribuat, et vos in portu tranquillitatis ac securitatis propitiatus constituat. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Benedictio Dominicae 6 post Natalem Domini.
[Col. 0608D] In Gemet., qui bonorum semen. Deus, qui bonum semen in sua Ecclesia serere [Col. 0609A] consuevit, in vobis illud conservare atque multiplicare nunquam desistat. Amen. Zizaniorum superseminatorem a vobis procul repellat, et sui verbi pabulo vos indesinenter reficiat. Amen. Quo cum dies judicii advenerit, a reprobis separati, ad dexteram judicis sistamini, et in beatissimo ipsius regno collocemini. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio Dominicae 7 post Natalem Domini.
[Col. 0609D] Exstat in Gemet. pro Dom. 6 post. Epiph. Deus, qui mare suis pedibus fecit esse calcabile, vobis quidquid est noxium ipse substernat. Amen. Contrarios immundorum spirituum motus compescat, et vos in sua pace confirmet. Amen. Crucis suae navi inter mundi fluctus gubernet, et in littus beatae perennitatis perducat. Amen. Quod ipse praestare etc.
Benedictio in Septuagesima.
Omnipotens Deus ita studium vestri cursus dirigere dignetur, etc., ut in Edit. Consentientibus Manuscriptis Gemet. et aliis.
[Col. 0609B] Alia Benedictio. —Respice, Domine, de coelo, et vide et visita vineam istam, quam plantavit dextera tua; spirituales exhibeant fructus, et coelestes diligant actus, et sine vitio in hoc saeculo transigant vitam, ut possint promereri perpetuam. Amen. Fragilem solida, contritum releva, invalidum robora, validumque confirma; pietate alleva, charitate aedifica, castitate munda, sapientia illumina, misericordia serva. Amen. Proficiant huic praecepto fidei vigilantia, amoris tui perseverantia, morum temperantia, misericordiae providentia, actuum disciplina; ut post concessam miserationis indulgentiam, non abjicias eos promissionis tuae munificentia, sed perducas ad veniam, quos hic tibi adoptasti per gratiam. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio in Sexagesima.
Det vobis Dominus nosse mysterium regni Dei, ut in Editis.
Alia Benedictio. —Aspiciat in vos Rector aeternus, [Col. 0609C] atque conservet in vobis gratiam quam profudit. Amen. Mentem regat, vias dirigat, cogitationes sanctas inferveat, actus probet, opera 629 confirmet, praeterita indulgeat, praesentia emendet, futura moderetur. Amen. Sit manus Domini auxiliatrix vestri, et brachium sanctum illius opituletur vobis. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio in Quinquagesima.
Omnipotens Deus sua vos Benedictione confirmet, et imminenti quadragesimali [Col. 0609D] In Gemet., abstinentia. abstinentiae aptos efficiat. Amen, etc., ut in Edit.
Alia Benedictio. —Benedic, Domine, hunc populum tuum, fructibus bonis, et operibus benedictis. Amen. Fac eum tali sobole germinare, ut in paradisi tui permaneat dignitate. Amen. Planta eum in sinu matris Ecclesiae radicibus firmis, quo possit palatia regni introire coelestis. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio in capite jejunii. —Benedicat vos Dominus Jesus Christus, qui se a vobis voluit benedici. [Col. 0609D] Amen. Et qui hoc quadragenario circulo, cujus hodie inchoatis exordium, suo dedicavit jejunio, vestrum suscipiat jejunium, omnique vos repleat bono. Amen. Det vobis fidem integram et abstinentiam tam salubrem, ut nec caro escis devicta luxuriet, nec mens afflicta degeneret. Amen. Sed ita sit vobis sanctificatum in divino timore jejunium, ut vitiis pariter atque corporibus abstinentiae frena imponatis, et toti [ forte tuti] semper ab infestationibus inimici maneatis illaesi; [Col. 0610A] et pax jugiter quieta permaneat in habitaculis vestris. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio infra hebdomadam. — [Col. 0609D] Habetur in Gemet., praemittiturque: Incipit qualiter suscipere debeant poenitentes episcopi et presbyteri. Ubi sine observatione non praetereundum quod legitur: Sicut sacrificium offerre non debent, nisi episcopi et presbyteri, quibus claves regni coelestis traditae sunt, sic nec judicia ista alii usurpare debent. Si autem necessitas [Col. 0610D] evenerit, et presbyter non fuerit praesens, diaconus suscipiat poenitentem ad sanctam communionem. Post hoc commonitorium subjiciuntur Orationes et Psalmi super poenitentes dicendi, et postea cinerum Benedictio. Respice, Pastor bone, super hunc gregem, et tribue ut qui terrenis abstinent cibis, spiritualibus pascantur alimoniis; et quem divinis reficere tribuis sacramentis, ab omnibus propitius absolve peccatis. Amen. Da eis sic in diebus jejuniorum suam componere vitam, ut non inveniantur voluntates eorum a tua voluntate dissimiles, sed sint semper in omnibus tuis praeceptis obtemperantes. Amen. Et ita omnem hanc familiam tua Benedictione sanctifica, ut eorum jejunia oculis tuae pietatis sint semper accepta, et ad desideratum sanctae Resurrectionis tuae diem eos mundo corde et corpore pro tua pietate jubeas praesentari. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio Dominicae 2 in Quadragesima.
Omnipotens Deus, jejunii caeterarumque, etc. In Edit. Gussanvill. absolvitur ad haec verba Benignus [Col. 0610B] auditum. Amen. Omissio est ex aliis Excusis et manu exaratis supplenda; ubique enim legitur: Quatenus mentes nostrae, etc., ut in libro Sacram.
Benedictio infra hebdomadam. —Deus, qui es custos animarum et corporum, dignare hanc familiam tuam brachio tuae defensionis protegere, ut nullis inimicorum antiquorum hostium insidiis corpora nostra patiaris illudi, sed semper cum Domino nostro Jesu Christo Filio tuo maneamus illaesi. Amen. Da huic familiae tuae fidei calorem, continentiae rigorem, fraternitatis amorem, abstinentiae virtutem. Amen. Et sic quidquid dicto, facto, vel cogitationibus peccaverunt, pietas ac benignitas clementiae ac misericordiae tuae resolvere ac indulgere dignetur. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio Dominicae in 3 Quadragesima.
Omnipotens Deus, jejuniorum, etc., ut in Editis.
630 Alia. —Omnipotens Deus det vobis copiam suae Benedictionis, et conferat in vobis praemium [Col. 0610C] sempiternae salutis. Amen. Sicque quadragesimalis observantiae inchoata jejunia sibi reddat placabilia, ut ab eo immarcescibilia valeatis percipere dona repromissa. Amen. Concedatque hoc sacrae Trinitatis atque individuae unitatis clementia, cujus regnum et imperium sine fine permanet in saecula saeculorum. Amen.
Benedictio Dominicae 4 in Quadragesima.
Deus, qui vos ad praesentium, etc., ut in Editis.
Alia Benedictio infra hebdomadam. —Benedicat vos omnipotens Deus, et ad omnem rectam observantiae plenitudinem totius honestatis instituat. Amen. Sit in vobis castitatis studium, modestia morum, innocentis vitae sinceritas, fidei integritas, concordiae charitas, continentiae virtus, benignitas affectus. Ad te oculos tendant, de te coelestia sumant, ut te votis expetant se claris actibus ornent. Amen. Ut consequenter cum sanctis praemia horum et multorum probitate consecuti, referamus Deo gratias, et praesentium [Col. 0610D] bonorum largitori. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio [Col. 0610D] De hoc antiquo ritu vide notas ad lib. Sacrament. col. 366 et 381. in aurium apertione. —Adesto, omnipotens Deus, huic populo tuo verbis hodie mysticis informato, ut fiat illis illuminatio mentis, et reparatio cordis. Amen. Proficiat in eis illapsa Benedictio tua plenius ad salutem, qui in hac die de sacris tuis cordis et corporis susceperunt inaures. Amen. Sis illis protector et Dominus in aeternum, sicut fuisti [Col. 0611A] Israeliticis, praemonente Moyse, in subsidio, et Aegyptiis in exterminio, ut non premerentur oneroso servitio. Amen. Et ne ulterius graventur mole peccaminum, dignare circa eos divinum impertiri praesidium, ut tibi famulari valeant in aeternum. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio Dominicae 5 in Quadragesima.
Accendat in vobis, etc., ut in Editis.
Benedictio infra hebdomadam. —Benedicat vos omnipotens Deus, et mentes vestras ad boni actus intelligentiam benignus institutor erudiat, et praestet vobis velle quae praecepit; inspiret quae diligit, et tribuat quod oportet; atque omni vos bono spiritualium munerum cum praesentium rerum subministratione locupletet. Amen. Et vos in fide firmet, et in tentatione adjuvet, in conversatione castiget, in virtute multiplicet, in infirmitate relevet, in anxietate laetificet. Amen. In prosperitate praeparet, in iniquitate emendet, in tranquillitate sublimet; infundat [Col. 0611B] gratiam, indulgeat offensam, ingerat disciplinam. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio in die sancto Paschae.
Benedicat vos omnipotens Deus, etc., ut in Editis.
Benedictio feriae 2.
Deus, qui pro vobis suscepit injuriam, etc., ut in Editis.
Benedictio feriae 3.
Deus, qui vos lavit aqua sui lateris, etc., ut in Edit.
Benedictio feriae 4.
Dominus Deus noster vos perducat, etc., ut in Edit.
631 Benedictio feriae 5.
Omnipotentis Dei et Domini nostri Benedictionibus, etc., ut in Editis.
Benedictio feriae 6.
[Col. 0611C] [Col. 0611D] In Gemet., Benedicat vos Deus de coelis omnipotens, etc. Benedicat vobis de coelis omnipotens Deus, etc., ut in Editis.
Benedictio in Sabbato in Albis.
[Col. 0611D] In Edit. lib. Sacramentorum nulla assignatur Benedictio. Quae legitur in Cod. Gemet. pro hujus diei officio, prorsus ab hac discrepat. Deus, qui, peracto senario numero, die sacro Sabbati ab omnibus operibus quievisti, volens ut in homine condito ubi requiesceres tibi domicilium praeparares, exaudi preces supplicum ad dona tuae clementiae fideliter occurrentium. Amen. Praepara sensus eorum ad te suscipiendum, ut ipsi tibi proprie mereantur effici templum. Amen. Et ita praesentes famulos in hac vita protegas, ut in aeternam requiem tecum dominator admittas. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio Dominicae in octava Paschae.
Deus, cujus Unigenitus, etc., ut in Edit.
Alia Benedictio. —Deus, qui per Resurrectionem Unigeniti, etc., ut in Edit.
Benedictio Dominicae 1 post Pascha.
[Col. 0611D] Benedicat vos omnipotens Deus qui vos gratuita miseratione creavit, etc., ut in Editis.
Benedictio de jejunio. —Omnipotens Deus, devotionem, etc., ut in Editis.
Item alia Benedictio. —Respice, Domine, super hanc familiam tuam subjectam tibi, Benedictionum tuarum dona poscentem; rege eam de superioribus tuis, et ubertatem frugum ei largire. Amen. Libera eam a diebus malis, et a perturbatione bellorum, et da ei tempora tranquilla atque pacifica, ut te custode pervigili ac Pastore aeterno, et in praesenti tempore consistat secura, et ad aeterna gaudia perveniat. [Col. 0612A] Amen. Et qui quondam misericors misertus es turbae tecum triduo permanenti, simili nunc dignatione huic miserere plebi, tibi jejuniis et hymnis innixius supplicanti. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio Dominicae 2 post Pascha.
[Col. 0612D] Pro Dominicis post Pascha Codex Gemet. exhibet Benedictiones omnino diversas ab istis et a Vulgatis. Deus, qui dignatione misericordiae, majestate potenti, ut succurreres homini, terras coelitus visitasti, et in carne sustinens poenam patibuli, rumpens legem Tartari, ad coelos ab inferis ascendisti, praesta familiae tuae ita hanc vitam transigere, ut in illam perpetuam te ducente possint intrare. Amen. Tantum habeant fervorem catholicae fidei, ut sancti adventus tui sint exspectatione securi. Amen. Et quicunque meruerunt hic purgari unda baptismi, praesentari valeant tibi pio judici candidati. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio Dominicae 3 post Pascha.
Omnipotens Deus, qui de diversis floribus tuam semper exornas Ecclesiam, da plebi tuae ad coelestem [Col. 0612B] gloriam et immortalitatis honorem renatae dignum mentis regenerationis suae ornatum. Amen. Custodi eam a diri serpentis incursu pietate solita, ut tuo famulatui semper possit esse continua. Amen. Quo et in praesenti saeculo sic te opitulante suam vitam dirigere et tuam misericordiam valeat exorare, ut ad aeterna gaudia sine fine mansura, te Pastore ac duce, possit feliciter pervenire. Amen. Quod ipse praestare, etc.
632 Benedictio Dominicae 4 post Pascha.
Benedic, quaesumus, Domine, universam familiam tuam ad gaudia perpetuae resurrectionis feliciter evocatam. Amen. Rectissimum catholicae fidei tramitem teneant, et in una Trinitatis professione consistant. Amen. Nulla eos a rectitudine ecclesiastici dogmatis pravae assertionis impietas deviet, et ne sub praetextu nominis Christiani veritatis praesidio nudet, sed in eadem unitatis fide manentes effici mereantur regni coelestis haeredes. Amen. Quod ipse praestare, etc.
[Col. 0612C] Benedictio in die Ascensionis.
Benedicat vobis Deus, etc., ut in Editis.
Benedictio Dominicae post Ascensionem Domini.
Benedictionum suarum super vos Dominus imbrem infundat, etc., ut in Excusis, pro Dominica 1 post Ascens. Dom.
Alia Benedictio. —Deus, qui Tartara fregisti resurgens, aperuisti coelos ascendens, ut populi illuc per fidem ascenderent ubi te apostoli intrare viderunt, respice ascendens coelum propter quos dignatus es descendere in infernum. Amen. Sit eis quod te exaltasti protectio, quibus fuit unicum quod te humiliasti remedium. Amen. Ut in die judicii non sint sinistri numero, qui te sedere ad Patris dexteram confitentur in coelo. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio in Pentecoste.
Deus, qui hodierna die, etc., ut in Editis.
Benedictio in hebdomada Pentecostes. —Omnipotens [Col. 0612D] Deus, qui quinquagesimum diem futurae remissionis munere figurasti, quo gratia Spiritus sancti inebriati apostoli mente una locuti sunt ore diverso, respice hanc Ecclesiam quam ex gentibus congregari linguarum varietate signasti. Amen. Da consolationem inter pressuras saeculi, qui nobis aequalem tibi ipsi consolatorem Spiritum misisti. Amen. Et te propitiante sit ipse nunc plebis hujus custodia, qui dedit discipulis tunc doctrinam. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio in XII lectionibus, mense quarto.
[Col. 0612D] Hoc est, in Sabbato XII lectionum. Benedicat vobis omnipotens Deus qui cuncta ex [Col. 0613A] nihilo creavit, ut in libro Sacram. a nobis edito, pro Sabbato in XII lect., mense 4. In Gemet. eadem assignatur pro tota hebdomada.
Benedictio Octavae Pentecostes.
Omnipotens Trinitas, unus et verus Deus, etc., ut in Editis.
Alia Benedictio. —Domine Jesu Christe, qui discipulis tuis sanctum dedisti Spiritum, Ecclesiae tuae catholicae dona largire, ut quicunque sunt ex aqua et Spiritu sancto renati, semper sint ejus protectione muniti. Amen. Redundet in eis charitas diffusa per Spiritum sanctum, quae operiat ac superet omnem multitudinem peccatorum. Amen. Et requiescat in istis propitius, qui quondam requievit in apostolis gloriosus. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio Dominicae 1 post octavas Pentecostes.
Benedic, Domine, istam omnem familiam, quae gratiam Benedictionis tuae desiderat invenire; propriam manum e coelis emitte, et capita singulorum [Col. 0613B] continge. Amen. Descendat super hos omnes gratia Benedictionis tuae, sicut 633 descendit ros super faciem terrae. Amen. Manus tuae sentiant tactum, Spiritus sancti percipiant gaudium, ut benedicti permaneant in aeternum. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio Dominicae 2 post Pentecosten.
Propitietur Dominus cunctis iniquitatibus vestris, etc., ut in Edit. Dominica 3 post. Pentec.
Benedictio Dominicae 3 post Pentecosten.
Benedicat vobis Dominus noster oris alloquio, etc., ut in Dominica 4 post Pentec.
Benedictio Dominicae 4 post Pentecosten.
Emundet Dominus conscientias vestras, etc., ut in Dominica 5 post Pentec.
Benedictio Dominicae 5 post Pentecosten.
Agnoscat in vobis Dominus proprium signum et [Col. 0613C] suae vobis misericordiae conferat donum. Amen. Bella comprimat, famem auferat, pacem tribuat, inimici insidias longe repellat. Amen. Moerentium gemitus videat; vocem vestri doloris exaudiat, et lacrymas ab omni facie tergat. Amen. Aeternam vobis dilectionem indulgeat, et perfectam charitatem concedat. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio Dominicae 6 post Pentecosten.
Amoveat a vobis Dominus totius maculas simultatis, etc., ut in Dom. 7 post Pentec.
Benedictio Dominicae 7 post Pentecosten.
Benedicat vos omnipotens Deus, et per abundantiam misericordiae suae cor vestrum corroboret. Amen. Mentem sanctificet, vitam amplificet, castimoniam decoret, atque sensus vestros in bonis operibus semper aedificet; prospera tribuat, pacem concedat, salutem conferat, quietem nutriat, charitatem uniat, et ab omnibus diabolicis et humanis insidiis [Col. 0613D] sua semper vos protectione et virtute defendat. Amen. Et ita devotionem vestram placatus semper suscipiat, ut quaeque ab eo postulaveritis clementer concedat. Auferat mala omnia quae gessistis, et tribuat gratiam quam semper rogatis. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio Dominicae 8 post Pentecosten.
Sanctificet vos Domini gratia, etc., ut in Edit. Dom. 9 post Pentec.
Benedictio Dominicae 9 post Pentecosten.
Populi tui, Domine, postulationes exaudi, et in calamitatibus constitutis velociter subveni. Amen. De sua fac liberatione gaudere, quos cernis sub pondere nimium laborare. Exultent et laetentur in te, dum se viderint salvari per te. Amen. Mitte eis, Domine, defensionis tuae semper arma invictricia [ forte victricia], quibus faciant universa bella prostrata. [Col. 0614A] Amen. Auxilio tuo momentis omnibus visitentur, ut, superatis inimicorum viribus, roborentur. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio Dominicae 10 post Pentecosten.
Deus qui est vita mortalium, salusque peccatorum, etc., ut in Edit. Dom. 11 post Pent.
Benedictio Dominicae 11 post Pentecosten.
Tribuat vobis Dominus charitatis donum, indulgentiae fructum, et vitae aeternae consortium. Amen. Abstergat a vobis omnes maculas peccatorum, ut eum vigilanter mereamini agnoscere, fideliter colere, et desiderabiliter exspectare. Amen. Illuminet gratiam suam super vos, et misereatur vestri, sicut illuminavit Moysen et filios Israel, in columna ignis et nubis. Donet vobis gratiae perpetuae donum, et conferat gaudium angelorum. Amen. Quod ipse praestare, etc.
634 Benedictio Dominicae 12 post Pentecosten.
[Col. 0614B] Gratiae suae dono vos Dominus locupletet, et coelesti Benedictione custodiat, etc., ut in Edit. lib. Sacrament., ubi tamen, consentiente Cod. Gemet., legitur: gratia sua vos Dominus locupletet.
Benedictio Dominicae 13 post Pentecosten.
Benedicat vobis Dominus, coelorum rector et conditor, et det vobis tranquillitatem temporum, salubritatem corporum, salutemque animarum. Amen. Tribuatque vobis frugalitatis gaudium, aeternitatis praemium, lumen clarissimum sempiternum. Amen. Et concedat vobis suae pietatis auxilium, ut cum cogitatione mens videat, lingua voce proferat, actio facti non defendat. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio Dominicae 14 post Pentecosten.
Benedictio vos Domini comitetur, etc., ut in Editis Dom. 15 post Pentec.
Benedictio Dominicae 15 post Pentecosten.
[Col. 0614C] Benedic, Domine, hanc plebem tuam, atque hos omnes concordes, quietos, pacificos, et sospites serva. Amen. Tribue eis ut sectentur non interitum sed vitam, non carnem sed spiritum, non temporalia, sed aeterna. Amen. Ut operibus suis non solum absoluti, verum etiam justificati, digni sint vitam et gloriam promereri. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio Dominicae 16 post Pentecosten.
Omnipotens Deus peccatorum vestrorum maculas purget, etc., ut in Edit. Dom. 17 post Pentec.
Benedictio Dominicae 17 post Pentecosten.
Benedic, Domine, populum tuum, et devotum respice, humilitatem vide, gemitus suscipe, dolentes paterna pietate jube consolari. Amen. Prostratum alleva, dispersum congrega, adunatumque conserva, esurientem ciba, sitientem pota, omnesque simul [Col. 0614D] coelestibus donis irriga. Dele in eis omnem peccati maculam, ut, te gubernante, ad gloriam perveniant sempiternam. Amen. Humiliata tibi omnium capita dexterae tuae Benedictione sanctifica, ac benedicendo peccata relaxa. Sanctique Spiritus effunde charismata. Ut sine ulla offensione Majestatis tuae praecepta adimpleant, et ad vitam aeternam, te auxiliante, perveniant. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio Sabbati in XII lectionibus, mense 7 et feria 4.
Deus, fons indulgentiae, suscipiat propitius litationem abstinentiae vestrae. Amen. Impleat corda vestra suorum delectationibus hostiarum, et det vobis posse suis parere praeceptis. Amen. Ut quod non potestis carnali ex infirmitate perficere, ipsius gratiae ubertate mereamini adimplere. Amen. Quod ipse praestare, etc.
[Col. 0615A] Benedictio Dominicae 18 post Pentecosten.
Benedicat vos Pater Domini nostri Jesu Christi, et respectu misericordiae coelestis protegat vos sub umbra virtutis. Amen. Detque vobis animarum compunctionem, immaculatam fidem, conscientiae puritatem. Amen. Sensus vestros dirigat, corda compungat, in prosperis assistat, in adversis manum porrigat, in laboribus solatium ferat. Amen. Virtutum suorum merita multiplicet, recta consilia advocet, terrenarum rerum a vobis pondera auferat. Amen. Repleat corda vestra spiritualibus donis, et abundare faciat semper perfectae gratiae incrementis. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio Dominicae 19 post Pentecosten.
Deus invisibilis, inaestimabilis, infinite, perennis, immense, auctor noster, redemptor noster, et principii in natura alienus et termini, tu celebrem populi hujus conventum tanquam proprii sanguinis pignus illustra. Amen. 635 Rege sensus canos viduarum, [Col. 0615B] sollicitudines virginum, vota nuptiarum, desideria pupillorum, necessitates puerorum, lapsus infantium parvulorum. Amen. Quoniam tu es bonorum sensuum requies, felicium juvenum custos, sanctarum virginum sponsus, fidelium viduarum defensor, honestorum conjugum fides, pupillorum laborantium pater, puerorum proficientium doctor, infantium et susceptor pariter et nutritor. Amen. In te senecta aetas initiet, adulta corroboret, longaeva consummet. Per te gaudeat integritas non corrumpi; per te sciat castitas reparari, fides pura non destrui, vita displicens emendari, misericordia fieri, continentia servari, innocentia non evinci. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio Dominicae 20 post Pentecosten.
Benedicat vos Trinitatis divinae Majestas, et una deitas, Pater et Filius et Spiritus sanctus; talesque inveniat dies examinationis, quales emisit fons regenerationis. Amen. Benedicat vos Dominus, qui [Col. 0615C] auctor est omnium, et conditor sempiternus. Corpus vestrum servet immaculatum, et animas vestras misericorditer tueatur. Amen. Sicque vos ab omni crimine peccatorum reddat innoxios, ut in vobis maneat Spiritus sanctus, et securi praestolemini adventum ejus. Amen. Ille vobis benedicat de coelis, qui vos sacrosancto sanguine redimere dignatus est in terris. Amen. Benedictio Dei Patris, etc.
Benedictio Dominicae 21 post Pentecosten.
Domine Jesu Christe, Pastor bone, qui animam tuam pro ovibus posuisti, sanguinis tui defende commercium, gregem tuum propitius visitare dignare, esurientem pasce, sitientem pota, quod perierat require, quod errat converte, contritum colliga, invalidum confirma, validumque conserva. Amen. Fac eos ante conspectum tuum cum justitia vivere, et cum misericordia, si se custodierint, judicari. Tribue eis in fide credulitatem, in labore virtutem, [Col. 0615D] in affectu devotionem, in actu prosperitatem, in victu abundantiam, in pace laetitiam, in conversatione gratiam, in luctatione victoriam. Amen. Ut in beneplacito conspectui tuo tramite gradientes, et praesens tempus cum felicitate percurrant, et venturum cum hilaritate suscipiant. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio Dominicae 22 post Pentecosten.
Benedictionis Domini vos gratia semper protegat, etc., ut in Edit. Dominica 23 post Pentec.
Benedictio Dominicae 23 post Pentecosten.
Omnipotens Dominus adaperiat vos vestrum in lege sua, etc., ut in Edit. Dom. 24 post Pentec.; in Gemet. est pro Dom. 23.
Benedictio Dominicae 24 post Pentecosten.
Aspiciat et benedicat vos Dominus, ex omni parte custodiat rex aeternus, et det vobis angelum lucis, [Col. 0616A] et conservet in vobis gratiam quam profudit. Amen. Mentem regat, vias dirigat, cogitationes sanctas instruat, actus praebeat [ Forte probeat], opera confirmet, praeterita indulgeat, praesentia emendet, futura moderetur. Amen. Sit manus Domini auxiliatrix vestri, et brachium sanctum illius opituletur vobis; fiat misericordia ejus super vos, et pietas illius subsequatur vobis. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio Dominicae 25 post Pentecosten.
Benedicat vos et sanctificet Dominus ex Sion, qui fecit coelum et terram in sapientia, sua Benedictione aeterna, qua benedixit omnes sanctos patres et patriarchas nostros Abraham, Isaac et Jacob. Amen. Multiplicet in vobis gratiam spiritualem, sicut multiplicavit semen eorum tanquam stellas coeli et velut arenam quae est in littore maris. Amen. Ipse vos protegat atque defendat omnibus diebus vitae vestrae, et perducat in regnum gloriae suae. Amen. Quod ipse [Col. 0616B] praestare, etc.
636 Benedictio Dominicae 26 post Pentecosten.
Populi tui, Deus, institutor et rector, peccata quibus impugnatur expelle. Custodi illum perpetua tuitione, atque ab omni adversitate defende. Amen. Visita eum interventu sanctorum omnium, sicut Moysen in rubo, Josue in agro, Samuelem in templo, atque illa eum sapientia perfunde, quam beatus David rex in Psalterio, Salomon in filio, te largiente, percepit a coelo. Amen. Et ita postremo paterna pietate conserva, ut quaeque prava sunt respuens, sancta conversatione firmetur, et a peccatis liber, nullis adversitatibus atteratur. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio Dominicae 27 post Pentecosten.
Benedicat vos Deus Pater, qui in principio cuncta creavit ex nihilo. Amen. Benedicat vos Dei Filius, qui a superna sede descendit humillimus. Amen. Benedicat vos Spiritus sanctus qui in similitudine [Col. 0616C] columbae Jordanis in flumine requievit in Christo, ipseque in Trinitate sanctificet, quem omnes gentes venturum exspectant. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio Dominicae 28 post Pentecosten.
Quaesumus, Domine, super populum tuum benedictio copiosa descendat. Amen. Indulgentia veniat, consolatio tribuatur. Amen. Fides sancta succrescat, redemptio sempiterna firmetur. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio Dominicae 5 ante Natalem Domini.
Concedat vobis Dominus praemium sincerissimae charitatis, etc., ut in Editis.
Benedictio Dominicae 4 post Natalem Domini.
Omnipotens Deus, cujus Unigeniti adventum, etc. ut in Edit.
Alia Benedictio. —Aperi, Domine, januas coeli, et [Col. 0616D] visita plebem tuam in pace. Emitte Spiritum tuum de alto, et irriga terram, et germinet spiritualem fructum. Amen. Sanctifica plebem tuam, Domine, qui datus es nobis ex Virgine, et benedic haereditatem tuam in pace. Amen. Praesta eis semper tempora salutis, quae ante tuum adventum praedixit sanctus propheta Joannes, ut hic fideliter accipiant et in futuro cum sanctis et electis tuis vitam et regnum consequantur aeternum. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio Dominicae 3 ante Natalem Domini.
Deus, cujus adventus Incarnationis, etc., ut in Editis.
Alia Benedictio. —Dominus Jesus Christus, qui sacratissimo adventu suo subvenire dignatus est mundo, animas vestras corporaque purificet a delicto. Amen. Det vobis legis suae praecepta virtute Spiritus sancti apprehendere, ut possitis adventum [Col. 0617A] ejus interriti praestolari. Amen. Sicque vos ab omni reatu immunes efficiat, ut cum advenerit, non in terrore discutiat, sed in gloria remunerandos assumat. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio Dominicae 2 ante Natalem Domini.
Omnipotens Deus vos placito vultu respiciat, etc. ut in Editis.
Alia Benedictio. —Excita, Domine, potentiam tuam, et veni ad salvationem populi tui, quem acquisisti sanguine tuo, ne in ejus perditione saevus ille exsultet humani generis inimicus, quem adventus tui potentia dudum liberasti per gratiam. Amen. Sit fortitudo dexterae tuae ad protectionem hujus familiae tuae, per quam dignatus es hoc tempore carnem induere virginalem. Amen. Et dum infirmitatem nostram tua clementia non ignorat, ita omnem hanc Ecclesiam tuam 637 tuae divinitatis clypeo protege, ut de saevi illius antiqui hostis tentatione nos liberes, et gentium feritatem ita mitiges, ut [Col. 0617B] nihil eorum jacula tuorum possint generare dispendia. Amen. Sed tu, Pastor bone, qui temetipsum nostri causa dedisti pro pretio, ita sanguinis tui defende commercium, ut et hic te semper sentiant praevium, et in aeterna beatitudine te remunerante mereantur accipere praemium. Amen. Tu ergo eos, omnipotens Domine Jesu Christe, Benedictionum rore perfunde, ut et in praesenti vita positi, de omnibus inimicis te habeant ereptorem, et hic et in aeternum semper sentiant protectorem. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio Dominicae 1 ante Natalem Domini.
Deus, qui vos et prioris adventus, etc., ut in Editis.
Alia Benedictio.—Deus, qui per tuum angelum nuntiasti Christum venturum in saeculo, praesta, quaesumus, ut nunc venienti occurrere populus mereatur cum gaudio. Amen. Dirigat vestra corda per tempora qui dixit Lux fiat, ante saecula. Amen. Tribuatque ille vobis veniam peccatorum, qui pro salute humana fudit in cruce sanguinem proprium. Amen. Ille vos benedicat de coelis qui per crucem passionis [Col. 0617C] suae nos redimere venit in terris. Amen. Benedictio Dei Patris.
VIII Kal. Febr. Conversio sancti Pauli.
Deus, qui gratia sua Paulum, etc., ut in Editis.
Benedictio in Purificatione sanctae Mariae.
Omnipotens Deus, qui, etc., ut in Editis.
[Col. 0617D] Exstat in Codice Gemet., ubi immediate subjicitur benedictio in natali sancti Vedasti. Benedictio in Natali sanctae Agathae.
Sanctifica, Domine, Ecclesiam tuam, qui beatam Agathen virginem et martyrem acquisisti fide, honorasti pudore, glorificasti certamine. Amen. Repleatur hic populus illo spiritu qui martyri tuae adfuit Agathae, cum eam ignis torreret, et cum ungula raderet, cum aculeus infigeret, cum mamillam torqueret. Amen. Ut dum se sibi pro tuo amore abnegat, tua collocet in dextera, cujus est electione vocata in gloriam. Amen. Quod ipse praestare, etc.
[Col. 0617D] Habetur in eodem Gemet. Cod. Benedictio in Cathedra sancti Petri VIII Kal. Martii.
Deus qui beatum Petrum apostolum tuum ita reddidisti [Col. 0617D] praecipuum, ut sortiretur inter ipsos fidei principes principatum, et accepta potestate consessus in saeculo, coeli fieret janitor, ut quos vult intromittat cives in regno, respice plebem tuam pietate solita, qui sacrosancto apostolo gressum firmasti per lubrica, et culpas abluisti per lamenta. Amen. Obtineat apud te pro corrigendis delictis, qui claudo fuit medela pro dirigendis vestigiis. Amen. Et ipso interveniente et remunerante, illuc grex sibi commissus introducatur venia, quo pastor idemque janitor tecum remuneratus exsultat in gloria. Amen. Quod ipse praestare, etc.
[Col. 0618A] Benedictio in natali sancti Matthiae apostoli VI Kal. Martii.
Deus, qui vos in apostolicis tribuit consistere fundamentis, etc., ut in Editis. Abest a Gemet.
Benedictio in Inventione sanctae crucis.
Benedicat vos omnipotens Deus, qui per unigeniti, etc., ut in Editis.
Benedictio in nativitate sancti Medardi.
Deus [Col. 0617D] Eadem est quae in Codice Gemet. assignatur pro festo sancti Vedasti, mutato tantum sancti nomine. fundator fidei, indultor sacerdotii, congregatio plebis, 638 sanctificatio confessoris, qui beatum Medardum ad hoc armasti virtute ut tibi militaret in fide, concede huic familiae pro se hunc intercessorem quem dedisti pontificem. Amen. Sit apud te nunc pro nobis assiduus intercessor, qui contra haereticos pro te exstitit tunc assertor. Amen. Ut te retribuente populo crescat innumero, quod sacerdos sudavit in fide. Amen. Quod ipse praestare, etc.
[Col. 0618D] Legitur in Codice Gemet. Benedictio in vigilia sancti Joannis Baptistae.
[Col. 0618B] Deus, qui beatum Joannem Baptistam magnum nuntiasti per angelum, maximum declarasti per Verbum, qui clausus in utero reddidit obsequium Domino, matrem replevit gaudio, patris linguam solvit a vinculo, cerne placato vultu frequentantem hodie populum ad tanti praeconis occursum. Amen. Ascendat vox illius ad aures Altissimi, qui maternis visceribus ante mundi Dominum novit confiteri quam nasci. Amen. Ut eo intercedente purgetur haec plebs a crimine, cujus auctorem lavacri sacra dextera tinxit in fonte. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio in natali apostolorum Petri et Pauli.
Benedicat vos, etc., ut in Edit.
Item alia Benedictio. —Deus, qui in membris Ecclesiae velut geminatum lumen, quo caveantur tenebrae, fecisti Petri lacrymas, Pauli litteras coruscare, concede huic familiae tuae felicia dona suis indefessis petitionibus obtinere. Amen. Atque eam de supernis sedibus placatus inspice, qui coelos fecisti aperire [Col. 0618C] Petro in clave, Paulo in dogmate. Amen. Ut praeviantibus ducibus illuc grex possit accedere, quo pervenerint ipsi pariter, tam ille pastor per suspendium, quam iste doctor per gladium. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio in natali sancti Laurentii Martyris.
[Col. 0618D] Alia in Codice Gemet. assignatur, scilicet: Sanctae Trinitatis super vos Benedictio descendat, etc. Corrobora gregem tuum, turris fortitudinis, qui beatum Laurentium prius ornasti pectore, post sermone, ante decorasti professione quam funere. Amen. Infunde circumstantibus credulitatis spiritum, qui confitenti aderas, ne facerent plagae trepidum, poena fessum, flamma devictum. Amen. Ut ipso interveniente, ac te remunerante, illa luce plebs radiet, qua levita fulsit in carcere, illa fide micet qua coelis victor martyr intravit hodierna die. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio in Assumptione sanctae Mariae.
[Col. 0618D] Deus, qui beatae Mariae virginis partu genus humanum dignatus est redimere, etc., ut in lib. Sacr.
Benedictio in natali sancti Bartholomaei.
[Col. 0618D] Exstat in Codice Gemet. Deus, qui Ecclesiam tuam in apostolicis tribuisti consistere fundamentis, quaesumus ut beatus Bartholomaeus pro nobis imploret apostolus, ut a nostris reatibus absoluti, a cunctis etiam periculis exuamur. Amen. Infunde sensibus nostris apostolica retinere dogmata, quibus te contemplemur mente serena. Amen. Concede propitius circumstanti plebi ut in illo tremendo discussionis tempore eorum defensetur [Col. 0619A] praesidio quorum est edocta praecepto. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio in Decollatione sancti Joannis Baptistae.
Deus, qui nos beati Joannis Baptistae concedit, etc., ut in Edit.
Item alia. —Rege, Domine, corda plebis tuae per arma justitiae, vitae attentae diligens, fugiat lascivia [ Forte aeternae diligens, fugiat lasciviam] carnis iniquae. Amen. 639 Ablue culpas ejus obtentu Baptistae tui, qui pro te interemptus in ergastulo, tecum exsultat in regno. Amen. Sitque apud te intercessor pro populo, quem exaequasti Eliae meritis, quem praefecisti inter cunctos sobolis munditialis. Amen. Inspice pius arbiter ad desideria plebis vultu potius remissoris quam judicis. Amen. Exigat a te munera indulgentiae, qui devote populis poenitentiam praedicavit, ut illo postulante, et te impertiente, coelestis aulae palatia mereantur introire. Amen. Quod ipse praestare, etc.
[Col. 0619B] Benedictio in natali sanctae Mariae.
Deus, [Col. 0619D] Assignatur quoque Benedictio pro hac solemnitate in Pontificali Gemet., sed alia, quae sic incipit: Omnipotens Deus, qui per incarnatum Verbum unigenitum, etc. Additur et altera: Omnipotens Deus, sua vos dignetur protectione bened qui, cum te non capiant coeli, dignatus es in templo uteri virginalis includi, ut mater integra haberet et fructum de Spiritu, et incorruptionem de partu, da huic plebi angelum custodem, qui filium Mariae fide concipiente praedixit. Amen. Sanctificet gregem tuum illa Benedictio quae sine semine humano Redemptorem virginis formavit in utero. Amen. Ut te protegente exultet Ecclesia de congregato populo, sicut Maria meruit gloriam de fructu sacrato. Amen. Et qui hac die nativitatem sacratissimae virginis tuae genitricis Mariae celebramus devoti, quam super choros virginum paradisi sedibus collocasti, ejusdem nos suffragiis, post abjectam carnis sarcinam, ad aeterna jubeas regna perduci. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio in Exaltatione sanctae crucis.
[Col. 0620D] Legitur eadem in Gemet. Deus, qui redemisti genus humanum per beatae [Col. 0619C] crucis patibulum, ut quod prius erat scelestis ad poenam, sit conversis redemptis ad vitam, concede plebi tuae ejus salvari praesidio, cujus est armata vexillo. Amen. Sit ei crux fidei fundamentum, spei suffragium, in adversis defensio, in prosperis juvamentum. Amen. Perseveretque in hoste victoria, in civitate concordia, in campo custodia, in domo fultura, ut gregem in futuro conservet incolumem, quae nobis Agno vincente versa est in salutem. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio in natali sanctorum Cornelii et Cypriani.
Exaudi, Domine, preces supplicum, remuneratio gentium, recuperatio confitentium. Amen. Sint huic familiae tuae dona salutis acquirere, tuae Majestati vota vocis offerre. Amen. Ut intercessione beatorum Cornelii et Cypriani martyrum illuc plebs occurrat devota per veniam, quo iidem martyres meruerunt accedere per tormenta. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio in dedicatione basilicae sancti Michaelis.
[Col. 0619D] Deus, qui ad salutem vestram angelorum suorum uti ministerio, etc., ut in Editis.
Alia Benedictio. —Adesto plebi tuae, misericors Deus, ad hodiernam solemnitatem devotissime confluenti; et ut gratiae tuae beneficia potiora percipiat, beati Michaelis archangeli, cujus solemnia celebrantur, fac supplicem deprecationibus sublevari. Amen. Ab omni eos labe peccatorum defensa, et ad tua aeterna deduc promissa. Amen. Amove ab eis pestifera serpentis blandimenta, et insere semper cordibus eorum praecepti tui salubria mandata. Amen. Actus eorum in tua dirige voluntate, quo possint, te [Col. 0620A] auxiliante, attingere praemia aeternae vitae. Amen. Postremo tu sis eis lux, tu salus, tu pius semper in omni adversitate protector esse dignare; et ad haec omnia impetranda beatus Michael archangelus, cujus frequentamus solemnia, tibi, Domine, precator accedat in saecula. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
640 Benedictio in natali sanctorum Remigii, Germani, Vedasti et Bavonis.
[Col. 0620D] Habetur in Gemet. iisdem verbis. Deus, qui beatos confessores tuos Remigium, Germanum, Vedastum atque Bavonem clarificasti sic merito, ut multa per miracula vivant in gloria, annue propitius circumstanti familiae, ut sentiat tua beneficia, quae colit hodie sanctorum pontificum festa. Amen. Influe Spiritum sanctum pectoribus supplicum, quos felicium exemplis edoces, quos confessorum praesidiis muneraris; ut qui in beatorum confessorum tuorum virtutibus polles, potestate praecellis, omnibus hostibus prostratis populum tuum ab incursu Satanae salvare digneris. Amen. Et eorum intercessione [Col. 0620B] haec plebs consequatur veniam, qui te remunerante pervenerunt ad gloriam sempiternam. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio in nativitate omnium Sanctorum.
Sanctorum omnium suorum meritis, etc., ut in Edit. Abest a Gemet., ubi tres hac die Benedictiones prorsus diversae ab Excusis, et a sequenti Codice Theod. assignantur.
Alia Benedictio. —Respice, quaesumus, Domine, de altithrono magnitudinis tuae, qui vulnere proprio passionis congregasti Ecclesiam de redemptis. Amen. Protege eam sub tui nominis gubernaculo, ut possis beatae vitae meritis acquirere populum. Amen. Dilatetur cruce tua, ut coram te pulcherrima niteat ac praeclara. Amen. Et quae de hodierna omnium sanctorum tuorum solemnitate persultat, ab hujus saeculi tentamentis impressa non obruat. Amen. Praesta ergo, Domine, ut omnes hi qui sub oris nostri benedictione curvantur, te protegente a malis omnibus [Col. 0620C] liberentur. Amen. Sint in tuis praeceptis strenui, in adversis fortissimi, in prosperis moderati, ut sanctorum omnium quorum hodie solemnia festa celebramus effecti participes, gloriam consequantur regni coelestis haeredes. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc
Benedictio in natali sancti Martini.
[Col. 0620D] Exstat in Gemet. Cod., paucis immutatis. Omnipotens Deus, qui beatum Martinum praesulem tuum ita praedestinasti, ut gratiae tuae perenniter juberes astringi, erige vota populi, qui praestitisti gloriosa merita tuo confessori. Amen. Proficiat his ad fructum quidquid in sacerdote pro laude tui nominis amplectuntur, et haec plebs ejus intercessione consequatur veniam, qui, te remunerante, felici servitio pervenit ad gloriam. Amen. Sit ipse confessor hujus populi assiduus custos, qui te vocante hodie penetravit coelos. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio in natali sancti Andreae apostoli.
[Col. 0620D] In Pontificali Gemet. exstat alia Benedictio, tam pro vigilia, quam pro die natali sancti Andreae. Deus, qui Ecclesiam tuam in apostolicis tribuisti [Col. 0620D] consistere fundamentis, quaesumus ut beatus Andreas pro nobis imploret apostolus, ut a nostris reatibus absoluti, a cunctis etiam periculis exuamur. Amen. Infunde sensibus nostris apostolica dogmata, quibus te contemplemur mente serena. Amen. Concede propitius circumstanti plebi ut in illo tremendo discussionis tempore eorum defensetur praesidio quorum est secuta praeceptum. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio in natali sancti Eligii.
Deus, qui beatissimum Eligium praesulem tuum tanta familiaritate tibi junxisti, ut etiam cum adhuc [Col. 0621A] corpore habitaret in terris, jam tunc corde totus esset in coelis, respice vota praesentis familiae, quae se gaudet tanti patroni solemnia 641 celebrare. Amen. Dignare ejus intercessione super eam illas petitiones effundere, quas eligis libenter implere. Amen. Et festivitatem hanc venisse in terris sentiat, quam videre votis in coelis exoptat. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Benedictio in nativitate sancti Nicasii.
Deus, qui triumphantibus per te martyribus regiam coelestis aulae potenti dextera pandis, quique pro te dimicantes sic decoquis in corporeis aerumnis, ut velut aurum rutilans excipias in supernis, exaudi vota praesentis populi, qui sancto martyri tuo Nicasio in certamine victoriam praestitisti. Amen. Sit plena huic gloria pro ejus triumpho; obtineat ipsius passio veniam pro delicto, et effunde super eos spiritualium dona virtutum, ut nihil in eos inimicus aut violentia subripiat, aut fraude decipiat. Amen. Et obtinente [Col. 0621B] apud te beato martyre tuo Nicasio, cujus hodie passionis festa celebramus, per bonae conversationis perseverationem ad tuam mereamur pertingere gratiam. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio in nativitate sancti Thomae apostoli.
Domine Deus omnium gratiarum, respicere dignare omnem hunc populum tuum, qui in honore tuo divinis famulatur officiis; et quidquid sancto apostolo tuo Thomae hodierno die profuit ad beatitudinem, prosit huic Ecclesiae ad exemplum. Amen. Ut ipso intercedente sit in eis fides recta, imitabilis forma, casta sobrietas, hospitalis charitas, spiritualis prudentia, alta sapientia, mens humilis, vita sublimis. Amen. Et cum ante tremendum judicii diem in conspectu tuo astiterint, non damnandam sed mitem ex ore tuo audiant absolutionis sententiam. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio in nativitate unius confessoris.
Omnipotens Deus det vobis, etc., ut in Editis.
[Col. 0621C] Benedictio in dedicatione ecclesiae.
Benedicat et custodiat vos omnipotens Dominus, domumque hanc sui muneris praesentia illustrare, etc., ut in Editis.
Alia Benedictio. —Deus, qui super mysticam petram apostolicae potestatis, aedificatae principaliter ecclesiae tuae portas inferi nunquam praevalituras esse promisisti, cunctos ab eadem remove placatus errores, ut quod adversus eam praesumptio falsitatis extollat, spiritus veritatis evineat. Amen. Dirige eam dispensatione coelesti, ut quae ante mundi principium in tua semper est praesentia praeparata, usque ad plenitudinem gloriae promissae, te moderante, perveniat. Amen. Domum hanc, quaesumus, propitius dignare ingredi, et in tuorum cordibus fidelium perpetuam tibi construe mansionem, ut plebs haec quae dejecto in terra vultu Benedictionis tuae postulat donum, aeternum a te percipiat praemium. Amen. [Col. 0621D] Praesta, Domine, ut haec basilica, cujus hodie initiamus encoenia, aut cujus dedicationem colimus, vel et plebs quae ad ejus convenit solemnia, quae tua aedificatione subsistit, tua semper fiat habitatione praeclara. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio in anniversario dedicationis ecclesiae.
Benedic, Domine, hanc familiam tuam pretiosi sanguinis effusione redemptam, et baptismate sacrosancto renatam. Amen. Da ei, Domine, hoc munus gratiae tuae, ut te amet, te diligat, te sequatur. Amen. Mala respuat, bona sectetur, cupiat sempiterna, terrena despiciat, caduca contemnat, coelestia concupiscat. Amen. Et dum ad hanc diem dedicationis templi hujus in tuo sancto nomine devotis mentibus congregatur, ad locum habitationis gloriae tuae, te moderante, perveniat. Amen. Quod ipse praestare, etc.
[Col. 0622A] 642. Benedictio in quotidianis diebus.
Det vobis Dominus munus suae benedictionis, et repleat vos, etc., ut in superiori appendice, ubi, pro Det vobis Dominus munus, etc., legitur: Omnipotens Dominus det vobis gratiam, etc.
Alia. —Omnipotens Deus coelesti vos protectione circumdet, et suae benedictionis dono locupletet. Amen. Concedatque vobis, ut qui in sola spe gratiae coelestis innitimini, coelesti etiam protectione muniamini. Amen. Quatenus et in praesenti saeculo mortalis vitae solatia capiatis, et sempiterna gaudia comprehendere valeatis. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Alia. —Omnipotens Deus dexterae suae, etc., ut in appendice.
Alia. —Purificet omnipotens Deus, etc., ut in dicta appendice.
Alia. —Omnipotens Deus universa, etc., ut in praef. append.
Alia. —Omnipotens Deus dies vestros, etc., ibid.
[Col. 0622B] Benedictio super regem.
Benedicat tibi Dominus, et custodiat te; et sicut te voluit super populum suum constituere regem, ita et in praesenti saeculo felicem, et aeternae felicitatis tribuat esse consortem. Amen. Clerum ac populum quem sua voluit opitulatione et tua sanctione congregari, sua dispensatione, et tua administratione, per diuturna tempora faciat feliciter gubernari. Amen. Quatenus divinis monitis parentes, adversitatibus omnibus carentes, bonis omnibus exuberantes, tuo ministerio felici amore obsequentes, et in praesenti saeculo pacis tranquillitate fruantur, et tecum aeternorum civium consortio potiri mereantur. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio in quacunque tribulatione.
Deus moestorum solatium, tribulatorum refugium, suo vos brachio foveat, et ab imminentibus periculis illaesos miseratus efficiat. Amen. Dexterae suae vos omnipotentis clypeo muniat, et muro inexpugnabili [Col. 0622C] suae fortitudinis ab instanti tribulatione circumtegat. Amen. Iram suae animadversionis a vobis propitiatus avertat, et portum vobis salutis indulgens in suae vos protectionis interritos securitate constituat. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Alia benedictio. —Populi tui, Deus, institutor et rector, peccata quibus impugnatur expelle, ut semper tibi placitus, et tuo munimine sit securus. Amen. Da plebi tuae piae semper devotionis affectum, ut, quaeque prava sunt respuens, sancta conversatione firmetur, et, a peccatis libera, nullis adversitatibus atteratur. Amen. Succurre, Domine, quaesumus, populo supplicanti, et opem tuam tribue benignus infirmis, ut sincera mente tibi devotus et praesentis vitae remediis gaudeat et futurae. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio in dedicatione baptisterii.
Deus, qui sacri baptismatis dono fidelium pectora spe animas, fide firmas, charitate corroboras, te in [Col. 0622D] hac baptisterii domo cujus initiamus solemnia, fusis precibus deprecamur, ut gratiam quam huic populo tribuisti per lavacrum, conserves usque sempiternum. Amen. Et quos undis salutaribus irrigasti per gratiam, sanctorum coetibus adjunge per misericordiam; atque omnes quos ab aqua refectionis eduxisti innocuos, per infusionem paracleti spiritus, sanctis tuis jube fieri coaeternos. Amen. Recordare, 643 exaudi preces, vota perfice famulantium, et in libro vitae scribe nomina te quaerentium, ut omni consecratione praesentiam altaris, quam populi templique ac baptisterii non vox aut lingua mortalis, sed virtus tua operetur, cui servimus. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio in conventu episcoporum.
Deus, qui, post illum gloriosae resurrectionis ascensum, nunquam te deesse tuis cultoribus promisisti [Col. 0623A] largire nobis sacerdotibus tuis, vel huic sacerdoti, illam gratiam qua simus perfecti, vel qua sit perfectus, regimine ferventes, vel fervens, in charitate. Amen. Indulge horum, vel hujus, obtentu populis veniam, qui justos efficeris [ Forte efficis] ad coronam. Erudi eos, vel eum, sanctis dogmatibus, et multiplica in operibus eorum, vel ejus, justitiae fructus. Amen. Ut pastoris cura muniti, vel munitus, evadant, vel evadat, supplicia Tartarorum, adipisci mereantur, vel mereatur, regni gloriam sempiterni. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio cum sanctamonialis virgo benedicitur, et cum in monasterio puellarum Missa celebratur.
Effunde, Domine, coelestem Benedictionem tuam super hunc populum tibi prostratum, vel super hanc virgineam turmam, quae se humiliat sub dextera tua; protege eas protectione divina, ut fugiant universa delicta, et tua semper studeant adimplere praecepta. Amen. Sciant sibi bona desideria praeparata, ut coeleste [Col. 0623B] regnum sancto conquirant loco; pareant semper divinis praeceptis, et te adjuvante vincant incendia carnis. Amen. Omnem libidinem pravae voluptatis superent amore honestae charitatis. Habeant in se semper oleum sanctitatis, ut laetentur in adventu sponsi cum lampadibus suis. Amen. Gestent in manibus suis faculas sacras, ut cum sapientibus virginibus duce Christo introire cum eo mereantur ad nuptias. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio super ancillas Dei.
Domine Deus aeterne, qui utrumque sexum de interitu perpetuae mortis per Jesum Christum Filium tuum de Maria semper virgine natum misericorditer redemisti, has famulas tuas tibi devotis mentibus servientes omni Benedictione coelesti benedicere digneris. Amen. Ut in te integram fidem habeant, et in praeceptis legis tuae semper perseverent, terrena et transitoria despiciant, interna et invisibilia intenta meditatione perquirant. Amen. Atque in numero [Col. 0623C] sanctarum virginum permaneant, ut coelesti sponso cum lampadibus inexstinguibilibus fiducialiter occurrere valeant. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio pro iter agentibus.
Dirigat iter vestrum Dominus in beneplacito suo, vobisque inseparabiliter benignissimus custos inhaereat. Amen. Ducem vobis archangelum Raphaelem adhibeat, et omnem a vobis incommoditatem contrarietatemque propitiatus amoveat. Amen. Desideriorum vestrorum pia vota clementer impleat, ut et hic bona consequi, et ad aeternam beatitudinem pervenire feliciter mereamini. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Alia Benedictio. —Prosperum iter faciat vobis Deus salutarium nostrorum, perducatque in vias directas per ardua montium, convexa vallium, plana camporum, vada fluminum, secreta silvarum; protegatque vos auxilium Domini, ut nihil vobis praevaleat [Col. 0623D] scandalum inimici. Amen. Per diem vos salutaris Domini umbra circumtegat; per noctem amica quies ipsis gratiam relatura confoveat; deducatque vos mirabiliter dextera Domini, et praebeat ante faciem vestram divinae pacis angelum comitem. Amen. Absit a vobis in via diabolus, causa dispendi, ruina peccati, casus incommodi, sors periculi; solusque Trinitatis individuae 644 Deus in auxilium vestrum atque praesidium educi curam habeat et reduci. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Alia Benedictio. —Deus, qui diligentibus te omnia cooperaris in bonum, et a servientibus tibi nulla es regione longinquus, effunde super hanc familiam tuae Benedictionis gratiam, et dirige famulum tuum N. in tua voluntate pergentem. Amen. Praesta ergo, Domine, ut haec plebs te semper mereatur habere protectorem, et praefatus famulus tuus in hac vita positus itineribus comitem. Amen. Ut tam praedicta plebs [Col. 0624A] quam qui hoc iter carpunt, tuo uterque auxilio praeventi, per justitiae semitas gradiantur, sine offensione delicti. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Alia Benedictio. —Benedicat vos, Dominus, munere suae divinitatis, ut progrediamini prospere ad actus firmissimae securitatis. Amen. Iter vestrum inspiciat, subsequens praecedat, gressus dirigat, et ad justae dispensationis loca sine offensione perducat. Amen. Quatenus ejus gloriam in saeculi hujus itinere fideliter veneremini, et ad paradisi patriam redeuntes in choris angelicis sine fine laetemini. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio in tempore belli.
Populi tui, quaesumus, omnipotens Deus, propitiare peccatis, et totius hostilitatis a nobis terrores averte, ut Christiani nominis secura libertas in tua devotione semper exsultet, et tibi subdito famulatu deserviat. Amen. Elide omnium adversariorum nostrorum superbiam, et virtute dexterae tuae prosterne [Col. 0624B] hostium contumaciam. Amen. Fidelem hunc populum potentiae tuae muniat invicta defensio, ut pio semper tibi devotus affectu, et ab infestis liberetur inimicis, et in tua jugiter gratia perseveret. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio ad pluviam postulandam.
Inclina, quaesumus Domine, aures pietatis tuae ad populi tui preces, et faciem totius terrae largis imbribus irrigare dignare. Amen. Tribue auras salubres, atque aegris restitue pristinam sanitatem, ut animae quae promissiones tuas sitiunt de tua semper charitate abundantius repleantur. Amen. Da nobis, quaesumus, pluviam salutarem, et aridam faciem terrae fluentis coelestibus dignanter infunde. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio ad serenitatem postulandam.
Magnificentiam tuam, Domine, suppliciter imploramus, ut qui imminentibus pluviarum periculis populum [Col. 0624C] tuum terruisti potenter, eumdem sub tui oris Benedictione prostratum consolari jubeas, serenitate concessa temporum. Amen. Ut humanarum rerum prosperitate percepta, terrenis consolationibus gratulemur. Amen. Neque gaudia quaerere cessemus superna, sed et quidquid laetitiae temporalis fasce impeditur, eruditione potius sempiterna pellatur. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio tempore, quod absit, mortalitatis.
Deus qui non mortem sed poenitentiam semper desideras peccatorum, populum tuum sub potentia manus tuae prostratum ad te converte propitius, et ab imminente morte defende placatus. Amen. Ut dum tibi devotus exstiterit, iracundiae ab eo flagella amoveas, atque a mortifero vastatore defendas. Amen. Praesta ergo, Domine, ut sicut sanctus Michael archangelus in conspectu tuo gloriosus assistit, ita et ibi pro populo tuo exorare dignetur, ut ubique gratiam tuam semper praesentem habere mereatur. [Col. 0624D] Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio cum Oblatio votiva offertur.
Misericordia divina, paterna pietas, immensa majestas, te supplices deprecamur, ut tua sit Benedictio super famulos tuos, qui tibi cervices suas humiliant, et dona eis largam 645 Benedictionis tuae petitionem quam sibi devota mente deposcunt. Amen. Da et famulo tuo pro quo tibi votiva sacrificia offerimus, mentem tuis conspectibus puram, charitatem perfectam, continentiam mundissimam, tribuasque ei, Domine, pariter cum his omnibus criminum remissionem, fructuum ubertatem, fraternam charitatem. Amen. Adde eis, Domine, in opere virtutem, in actibus sinceritatem, in moribus disciplinam; atque ita eos paterna custodi pietate, ut nunquam ulterius noxia ulla conentur admittere. Amen. Quod ipse praestare, etc.
[Col. 0625A] Benedictio novi fructus cum sacrat [Forte sacratur].
Tibi, piissime Deus, supplices fundimus preces, ut familiam tuam sub potentia dexterae tuae prostratam benedicendo sanctifices. Amen. Fidem in eis, pacem et humilitatem impertiendo multiplica, ut clementiae tuae dono custodientes quae praecipis, mereantur obtinere quae promittis. Amen. Ac per illustrationem unici Filii tui Domini nostri Jesu Christi, et Spiritus sancti Benedictionem sanctifica, ut, depulsis atque abjectis vetusti hostis insidiis, salubriter ex hujus diei anniversaria solemnitate de universis terrae edendis germinibus primitias tibi offerentes sumant, atque in tuo sancto nomine cuncta deinceps edant. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio cum navi ascenditur.
Hic populus tuus, Domine, tuo gubernetur auxilio, et tuae Majestatis protegatur brachio; non pelagi furentis unda turbetur, nec a tempestatis facie terreatur. Amen. Navim salutis eis constitue, ut cor eorum [Col. 0625B] impleatur fidei salutaris augmento; catholicae fidei anchoram teneant, ut undas saeculi saevientis securi pertranseant. Amen. Mercimonia divinae conversationis peragant, et fidem promissionis suae semper adimpleant; manum eorum reple muneribus tuis, ut locum habeant in sanctorum conversationibus. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio in Missa sacerdotis defuncti.
Deus, qui es confitentium te largus remunerator, et pia propitiatio defunctorum, exaudi supplices familiae tuae preces, et praesta ut famulus tuus N. episcopus, qui nomini tuo ministerium fidele dependit, perpetua sanctorum tuorum societate laetetur. Amen. Ac sicut beati N. sedem vicario est secutus officio, ita, tua gratia largiente, perpetuam dignitatis gloriae percipiat portionem. Amen. Hic quoque populus, qui tibi fidelibus pro eo insistit excubiis, benedictionis tuae largitate perfusus, gratiam quam exposcit [Col. 0625C] abundantem reportet. Amen. Quod ipse praestare, etc.
[Col. 0625] In Gemet. plurimae reperiuntur super regem, ab his omnino diversae. Benedictio regalis quando elevatur in regem.
Prospice, omnipotens Deus, serenis obtutibus hunc gloriosum regem N., et sicut benedixisti Abraham, Isaac et Jacob, sic illum largis Benedictionibus spiritualis gratiae cum omni plenitudine tua potentia irrigare atque perfundere digneris, ut tribuas ei de rore coeli et de pinguedine terrae abundantiam frumenti, et vini, et olei, et omnium frugum opulentiam, ex largitate divini muneris, longa per tempora. Amen. Ut illo regnante sit sanitas corporum in patria, et sit in regno pax inviolata, et dignitas gloriosa, regalis palatii maximo splendore regiae potestatis oculis omnium luce clarissima coruscare atque splendescere quasi splendidissima fulgora maximo lumine videantur perfusa; et tribuas ei, omnipotens Deus, ut sit fortissimus protector patriae, et consolator Ecclesiarum atque coenobiorum sanctorum, maxima cum pietate regalis munificentiae; sit etiam [Col. 0625D] fortissimus regni triumphator hostium, ad opprimendas rebelles et paganas omnium nationes. Amen. Sitque inimicis suis satis terribilis, proxima fortitudine regalis potentiae, optimatibus quoque, atque praecellentibus proceribus ac fidelibus sui regni sit 646 munificus et amabilis et pius, et ab omnibus timeatur atque diligatur. Reges quoque de lumbis ejus per successiones temporum futurorum egrediantur regnum regere Francorum, et, post gloriosa tempora atque felicia praesentis vitae, gaudia sempiterna habere mereatur in beatitudine perpetua. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Item alia benedictio regalis. —Deus Pater gloriae sit adjutor tuus, et omnipotens benedicat tibi. Amen. Preces tuas in cunctis exaudiat, et vitam tuam longitudine dierum adimpleat. Amen. Thronum regni tui jugiter firmet, et gentem populumque tuum in aeternum [Col. 0626A] conservet. Amen. Inimicos tuos confusione induat, et super te Christi sanctificatio floreat. Amen. Ut qui tibi tribuit in terris imperium, ipse in coelis conferat meritum angelorum. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio pro iter agentibus.
Benignissimus custos vobis inseparabiliter inhaereat, et iter vestrum beneplacito suo misericorditer dirigat. Amen. Ducem vobis archangelum Raphaelem adhibeat, etc., ut supra.
Benedictio post coenam.
Immittat in vobis Dominus quietem sancti soporis, et ut oculi pupillam vos custodiat alis suae protectionis. Amen. Quatenus in corpore dormiatis sic quiescentes carne, ut cordibus et mentibus Deo digne vigilare possitis. Amen. Et cum vobis adfuerit hora de somno surgere, divina possitis vos virtute praecingere. Amen. Quod ipse praestare, etc.
[Col. 0626B] Oratio ad infantes consignandos.
Omnipotens sempiterne Deus, qui regenerare dignatus es hunc famulum tuum, seu hos famulos tuos, et has famulas tuas, ex aqua, et Spiritu sancto, quique dedisti ei, sive eis, remissionem omnium peccatorum; emitte in eum, sive in eos et in eas, septiformem Spiritum tuum sanctum Paracletum de coelis, Spiritum sapientiae et intellectus, Spiritum consilii et fortitudinis, Spiritum scientiae et pietatis; adimple eum, sive eos, aut eas, spiritu timoris tui, et consigna eum, sive eos, aut eas, signo crucis Christi in vitam propitiatus aeternam. Per eumdem, etc. In unitate ejusdem, etc. Consigno et confirmo te signo crucis, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Pax tecum. R\. Et cum Spiritu tuo. Deus qui apostolis tuis sanctum dedisti Spiritum, et, per eos eorumque successores, caeteris fidelibus tradendum esse voluisti, respice ad humilitatis nostrae famulatum, et praesta ut cujus, sive quorum, aut quarum, frontem, sive frontes, sacrosancto chrismate delinivimus, et [Col. 0626C] signo crucis confirmavimus, sive consignavimus, ejus, sive eorum, aut earum, mentem Spiritus sanctus adveniens templum gloriae suae dignanter inhabitando perficiat, qui vivit et regnat in unitate ejusdem, etc.
Alia Benedictio. —Benedicat tibi, vel vobis, omnipotens Deus, qui cuncta ex nihilo creavit; et tibi, vel vobis, in baptismate per Spiritum sanctum remissionem peccatorum tribuat. Amen. Quique eumdem Spiritum in igneis linguis discipulis suis dedit, cor tuum, vel corda vestra, ipsius illustratione irradiet, atque in sui amorem jugiter accendat. Amen. Quatenus ejus dono a vitiis omnibus emundatus, vel emundati, ipsiusque opitulatione ab omnibus adversitatibus defensus, vel defensi, templum ejus effici merearis, vel mereamini. Amen. Quod ipse praestare, etc. Benedictio Dei Patris.
Benedictio in natali beati Theoderici abbatis.
Deus, qui ad celebrandam annuam [ Supplendum solemnitatem] sancti confessoris tui Theoderici hunc [Col. 0626D] populum aggregasti, ejus suffragantibus meritis 647 ab omnibus nos absolve peccatis. Amen. Virtutum germine ita excrescant ut in bonis operibus perseverabiles inveniri mereantur. Amen. Quatenus bona cuncta exsequendo, cum sanctorum collegio, aeternae beatitudinis praemia feliciter valeant consequi coronam. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Alia Benedictio. —Deus, qui ad exorationem Moysi famuli tui peccanti populo pepercisti, ita intercedente confessore tuo Theoderico, cujus hodie celebramus gesta [ Forte festa], nostra absolve peccata. Amen. Respice, quaesumus, hanc familiam tuam, serenitatis tuae oculis, et largis eam Benedictionibus perfunde. Amen. Dirige gressus illius in viam salutis aeternae, quatenus sacramenta fidei sincera prosequatur servitute. Amen. Quod ipse praestare, etc.
[Col. 0627A] Benedictio in ordinatione papae.
Omnipotens Deus, qui in populo suo ministerio utitur sacerdotum, conferat vobis suae propitiationis et Benedictionis donum. Amen. Quique me indignum nullis existentibus 648 meritis, sed gratuita sua pietate huic Ecclesiae praeesse voluit, suffragiis sanctorum suorum me ab omnibus vinculis peccatorum absolvat, sanctisque suis altaribus strenuum dignumque ministrum efficiat. Amen. Quatenus per exempla sanctorum sacerdotum qui in hac sede et in hoc ministerio ei placuerunt gradientes, gregemque commissum secundum suam voluntatem, eo opitulante, regentes, ab omnium pastorum Pastore [Col. 0628A] Christo Domino praemia sanctis promissa una cum subditis percipere et in electorum numero mereantur adjungi. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio pro defuncto dicenda.
Dominus Jesus Christus, qui se a peccatoribus exorari praecepit, ipse quid rogetur inspiret, et in hac speciali Oblatione famulum suum ab inferorum cruciatibus liberet. Amen. Illum paradisi amoenitate confoveat, vos morum probitate componat. Amen. Illi post funera carnis, det loca beatitudinis, vobis in longinquitate peregrinationis indulgentiam tribuat criminis. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Benedictionale
[Col. 0627B] Benedictio in vigilia Natalis Domini.
Omnipotens Deus, qui incarnatione Unigeniti sui mundi tenebras effugavit, et ejus gloriosa Nativitate hanc sacratissimam noctem irradiavit, effuget a vobis tenebras vitiorum, et irradiet corda vestra luce virtutum. Amen. Quique ejus sacratissimae Nativitatis gaudium magnum pastoribus ab angelis voluit nuntiari, ipse super vos Benedictionis suae gratissimum imbrem infundat, atque ipso pastore vos ad aeternorum gaudiorum pascua aeterna perducat. Amen. Et qui per ejus Incarnationem terrena coelestibus sociavit, internae pacis et bonae voluntatis vos nectare repleat, et coelestis militiae consortes efficiat. Amen. Quod ipse praestare dignetur, cujus regnum et imperium sine fine permanet in saecula saeculorum. Amen. Benedictio Dei Patris et Filii et Spiritus sancti, et pax Domini sit semper vobiscum.
Benedictio in die Natalis Domini.
Benedicat vos omnipotens Deus, vestramque ad [Col. 0627C] superna excitet intentionem, qui hanc sacratissimam diem Nativitate Filii sui fecit esse solemnem. Amen. Et qui eum qui panis est angelorum in praesepi Ecclesiae cibum fecit esse fidelium animalium, ipse vos et in praesenti saeculo degustare faciat aeternorum dulcedinem gaudiorum, et in futuro perducat ad satietatem aeternorum praemiorum. Amen. Quique ejus infantiam vilibus voluit indui pannis, ipsa vos coelestium vestimentorum induat ornamentis. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Benedictio in nativitate sancti Stephani martyris.
Deus qui Beatum Stephanum protomartyrem coronavit, et confessione fidei, et agone martyrii, mentes vestras circumdet, et praesenti saeculo corona justitiae et in futuro perducat vos ad coronam gloriae. Amen. Illius obtentu tribuat vobis Dei et proximi charitate semper exuberare, qui hanc studuit etiam inter lapidantium impetus obtinere. Amen. Quo ejus et exemplo roborati, et intercessione muniti; ab eo, quem ille [Col. 0627D] a dextris Dei vidit stantem, mereatur benedici. Amen. Quod ipse praestare dignetur, qui cum, etc.
In nativitate sancti Joannis evangelistae.
Omnipotens Deus dignetur vobis per intercessionem beati Joannis apostoli et evangelistae benedicere, qui per eum arcana verbi sui voluit Ecclesiae revelare. Amen. Concedat nobis ut quod ille Spiritus sancti munere afflatus vestris auribus infudit, ejusdem Spiritus dono capere mente valeatis. Amen. Quo ejus documento de divinitate nostri Redemptoris edocti, et amando quod tradidit et praedicando quod docuit, et [Col. 0628B] exsequendo quod jussit, ad dona pervenire mereamini quae idem Jesus Christus Dominus noster repromisit. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Benedictio in nativitate sanctorum Innocentum.
Omnipotens Deus, pro cujus Unigeniti veneranda infantia, infantum innocentum catervas Herodis funesti peremit saevitia, suae vobis Benedictionis tribuat dona gratissima. Amen. Et qui eis concessit ut unicum Filium ejus Dominum nostrum non loquendo, sed moriendo confiterentur, concedat vobis, ut fidem veram, quam lingua vestra fatetur, etiam mores probi et vita inculpabilis fateantur. Amen. Quique eos primitivum fructum sanctae suae suscepit Ecclesiae, cum fructu bonorum operum vos faciat pervenire ad gaudia aeternae patriae. Amen. Quod ipse praestare, ut supra.
Benedictio in octava D. N.
Omnipotens Deus, cujus Unigenitus hodierna die, ne legem solveret, quam adimplere venerat, corporalem suscepit circumcisionem, spiritali circumcisione [Col. 0628C] mentes vestras ab omnibus vitiorum incentivis expurget, et suam in vos infundat Benedictionem. Amen. Et qui legem per Moysen dedit, ut per Mediatorem nostrum Benedictionem daret, exuat vos mortificatione vitiorum, et faciat perseverare in novitate virtutum. Amen. Quo sic in senarii numeri perfectione in hoc saeculo vivatis, et in septenario inter beatorum spirituum agmina requiescatis, quatenus in octavo resurrectione renovati, Jubilaei remissione ditati, ad gaudia sine fine mansura perveniatis. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Benedictio in Theophania.
Deus lumen verum, qui Unigenitum suum hodierna die stella duce gentibus voluit revelare, sua vos dignetur benedictione ditare. Amen. Quo exemplo magorum mystica Domino Jesu Christo munera offerentes spreto antiquo hoste, spretisque contagiis vitiorum, ad aeternam patriam redire valeatis per viam virtutum. Amen. Detque vobis veram mentium [Col. 0628D] innocentiam, qui super Unigenitum suum spiritum sanctum demonstrari voluit per columbam, eaque virtute mentes vestrae exerceantur ad intelligenda divinae legis Arcana, qua in Cana Galileae limpha est in vinum conversa. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Benedictio in Purificatione sanctae Mariae.
Omnipotens Deus, qui Unigenitum suum hodierna die in assumpta carne in templo voluit praesentari, Benedictionis suae vos munere fultos, bonis operibus faciat exornari. Amen. Et qui eum, ut legem adimpleret, [Col. 0629A] ministrum voluit effici legis, mentes vestras instruat legis suae spiritalibus documentis. Amen. Quo ei et pro turturibus castitatis seu charitatis munera offerre valeatis, et pro pullis columbarum Spiritus sancti donis exuberetis. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Benedictio in annuntiatione sanctae Mariae.
Dominus Jesus Christus, qui in saeculorum fine processit ex Virgine, cor vestrum virginitatis incorruptae corona clarificet. Et qui annuntiante angelo Virginis ingressus est uterum, ejus vos ministerii et instruat et muniat sacramento. Amen. Quique hodie Virginis conceptionem devotissime celebratis, ad Nativitatem nostri Redemptoris exultantibus animis et mundo corde perveniatis. Amen. Quod ipse praestare dignetur, qui cum, etc.
Benedictio in Septuagesima.
Deus omnipotens, qui unicuique nostrum ita currere [Col. 0629B] ut comprehendamus jussit per Apostolum suum, infundat cordibus vestris Paracletum Spiritum, quo et felicissimum valeatis consummare cursum, et in ejus vinea, licet diversis vocationibus laborantes, promissae tamen ab eo mercedis mereamini recipere nummum. Amen. Ejusdem sancti Spiritus illustrati gratia, vegetati clementia, taliter flagitia relinquatis, atque plangatis praeterita, devitetis praesentia, caveatis futura, qualiter digne a vobis observanda hic inchoetur, et dignius etiam consummetur sacratissimae quadragesimae abstinentia ventura. Amen. Quatenus peragentes competenter ipsum tempus quadragesimale, purificatis mentibus ab omni vitiorum labe, mereamini mundi venire ad celebrandum solemniter festum paschale. Amen.
Benedictio sacrosanctae Eucharistiae.
Omnipotens Deus, opifex totius fabricae mundi, qui in principio condidit omnia opera sua perfectione senarii numeri, dignetur vobis per ineffabilem gratiam suam largiri ut omni vitae vestrae tempore continua [Col. 0629C] suae Benedictionis mereamini protectione muniri. Amen. Concedatque vobis illa opera per sex dierum curricula patrare, per quae in septimo tantam et talem gratiam ejus valeatis impetrare, ut et ipsius possitis laudibus delectabiliter vacare, et sine crimine sincerissima devotione sacrosancto corpori et sanguini dominico ad remedium communicare. Amen. Quo spiritali alimonia recreati, ejus optabili custodia tutati, perpetualiter placeatis ei, ab omni opere servili penitus liberati et ab universo facinore pariter mundati. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Benedictio in Quadragesima.
Benedicat vos divina pietas et ejus aeterna Majestas, qui per legislatorem Moysen famulum suum praecepit Judaicae plebi ut anno jubilaeo terrae foret remissio, et servorum etiam libertas. Amen. Liberet vos a jugo diabolicae servitutis, et superaddens vobis [Col. 0629D] vigorem pristinae salutis, effundat super vos clementer spiritum servitutis. Amen. Quo tales egredi mereamini de corpore ab omni scelerum contagione purgati, quales per Christi roseum cruorem redimendo fuistis misericorditer expiati. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Benedictio initio Quadragesimae.
Benedicat vobis omnipotens Deus, qui quadragenarium numerum in Moysi et Heliae, necnon et Mediatoris nostri jejunio consecravit, concedatque vobis ita transigere praesentis vitae dispensationem, ut, accepto a Patrefamilias remunerationis denario, perveniatis ad peccatorum omnium remissionem, et ad gloriosam cum sanctis omnibus resurrectionem. Amen. Detque vobis spiritualium virtutum invictricia arma, quibus exemplo Domini devincere valeatis antiqui hostis sagacissima tentamenta. Amen. Quo non in solo pane, sed in omni verbo, quod de ore [Col. 0630A] ejus procedit, spiritatem sumentes alimoniam, per jejuniorum observationem et caeterorum bonorum operum exhibitionem percipere mereamini immarcescibilem gloriae coronam. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Hebdomadis secundae in Quadragesima Benedictio.
Omnipotens Deus, jejunii caeterarumque virtutum dedicator atque amator, sua vos benedictione sanctificet. Amen. Accendat in vobis piae devotionis affectum et praebeat supplicantibus suum benignum auditum. Amen. Quatenus mentes vestrae sinceris purgatae jejuniis bonorum omnium exuberent incrementis. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Dominicae III in Quadragesima Benedictio.
Omnipotens Deus jejuniorum vestrorum victimas clementer accipiat, et sua vos benedictione dignos efficiat. Amen. Mentes vestras ita parcimoniae bono contra vitia muniat, praeceptorum suorum doctrinis erudiat, charitatis dono repleat, ut vos in omnibus [Col. 0630B] sibi placere concedat. Amen. Quatenus praesentis quadragesimae diebus devotissime celebratis, ad paschalia festa purificatis cordibus accedere valeatis. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Dominicae IV in Quadragesima Benedictio.
Deus, qui vos ad praesentiam quadragesimalium dierum medietatem dignatus est perducere, ipse vos sua miseratione dignetur benedicere. Amen. Abstinentiam vestram praeteritam acceptet, futuram ita sibi placitam reddet, ut sicut ab illicitis cibis, ita vos etiam a vitiis omnibus abstinere concedat. Amen. Quo de praeteritis et de futuris spiritalium charismatum frugibus ei grates persolventes, ad sanctum pascha pervenire possitis indemnes. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Benedictio in Dominica V in Quadragesima.
Accendat in vobis Dominus vim sui amoris, et per jejuniorum observantiam infundat vobis donum suae [Col. 0630C] Benedictionis. Amen. Sic ei parcimoniae victimas offeratis, ut contriti ei cordis et humiliati sacrificio placeatis. Amen. Quatenus Oratio vestra jejunii et eleemosynae alis subvecta ita ad aures vestri conditoris ascendat, ut vos aeternae beatitudinis haeredes, et supernorum civium consortes efficias. Amen. Quod ipse praestare, etc.
Benedictio in Ramis Palmarum.
Benedicat vobis omnipotens Deus, cui et jejuniorum maceratione, et praesentium dierum observatione placere studeatis. Amen. Concedat vobis, ut sicut ei cum ramis Palmarum caeterarumve frondium praesentare studuistis, ita cum palma victoriae et fructu bonorum operum ei post obitum apparere valeatis. Amen. Quique Unigeniti Filii ejus passionem puro corde creditis, mente devota venerari studetis, ad Resurrectionis ejus festa et vestrae remunerationis praemia, ipsius fulti munimine, veniatis. [Col. 0630D] Amen. Quod ipse praestare, dignetur, etc.
Item alia Benedictio de Passione.
Omnipotens Deus, qui Unigeniti sui passione tribuit vobis humilitatis exemplum, concedat vobis per eamdem humilitatem percipere suae Benedictionis ineffabile donum. Amen. Quatenus ipsius resurrectionis percipiatis consortia, cujus patientiae veneramini documenta. Amen. Quo ab eo sempiternae vitae munus percipiatis, per cujus temporalem mortem aeternam vos evadere creditis. Amen.
Benedictio in Coena Domini.
Benedicat vos Deus, qui per unigeniti Filii sui passionem vetus Pascha in novum voluit converti, concedatque vobis ut, expurgato veteris fermenti contagio, nova in vobis perseveret conspersio. Amen. Et qui ad celebrandam Redemptoris nostri coenam mente devota convenistis, aeternarum dapium vobiscum epulas reportetis. Ipsius quoque opitulante [Col. 0631A] clementia mundemini a sordibus peccatorum, qui ad insinuandum humilitatis exemplum pedes voluit lavare discipulorum. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Benedictio in Sabbato sancto.
Deus qui de Ecclesiae suae intemerato utero novos populos producens, ea in virginitate manente nova semper prole foecundat, fidei, spei et charitatis vos munere repleat, et suae in vos Benedictionis dona infundat. Amen. Et qui hanc sacratissimam noctem Redemptoris nostri Resurrectione voluit illustrare, mentes vestras peccatorum tenebris mundatas virtutum copiis faciat coruscare. Amen. Quo eorum, qui modo renati sunt, innocentiam imitari certetis, et vascula mentium vestrarum exemplo praesentium luminum illustretis, ut cum bonorum operum lampadibus ad hujus sponsi thalamum, cujus Resurrectionem celebratis, eum prudentibus virginibus intrare possitis. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
[Col. 0631B] Benedictio in die sancto Paschae.
Benedicat vos omnipotens Deus hodierna interveniente paschali solemnitate, et ab omni miseratus dignetur defendere pravitate. Amen. Et qui ad aeternam vitam in Unigeniti sui Resurrectione vos reparat, in ipsius adventu immortalitatis vos gaudiis vestiat. Amen. Et qui, expletis jejuniorum, sive passionis dominicae, diebus, paschalis festi gaudia celebratis, ad ea festa, quae non sunt annua, sed continua, ipso opitulante exsultantibus animis veniatis. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Benedictio in octava Paschae.
Deus, cujus Unigenitus hodierna die discipulis suis januis clausis dignatus est apparere, suae vos Benedictionis dono locupletare et coelestis vobis regni januas dignetur aperire. Amen. Et, qui ab eorum pectoribus attactu sui corporis vulnus amputavit dubietatis, concedat ut per fidem qua eum resurrexisse [Col. 0631C] creditis omnium delictorum maculis careatis. Amen. Et, qui eum cum Thoma Deum et Dominum creditis, et cernitis, vocibus invocatis, ab eo et in hoc saeculo a malis omnibus tueri et in futuro sanctorum caetibus adscisci valeatis. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Benedictio de Resurrectione.
Benedicat vos omnipotens Deus, qui vos gratuita miseratione creavit, et in resurrectione Unigeniti sui, spem vobis resurgendi concessit. Amen. Resuscitet vos de vitiorum sepulcris, qui eum resuscitavit a mortuis. Amen. Ut cum eo sine fine feliciter vivatis, quem resurrexisse a mortuis veraciter credatis. Amen. Quod ipse praestare dignetur.
Alia. —Deus, qui per Resurrectionem Unigeniti sui vobis contulit et bonum Redemptionis, et decus adoptionis, suae vobis conferat praemia Benedictionis. Amen. Et, quo redimente percepistis donum perpetuae libertatis, eo largiente consortes efficiamini [Col. 0631D] aeternae haereditatis. Amen. Et cui consurrexistis in baptismate credendo, adjungi mereamini in coelesti regione bene vivendo. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Benedictio de Jejunio.
Omnipotens Deus devotionem vestram dignanter intendat, et suae vobis Benedictionis dona concedat. Amen. Indulgeat vobis mala omnia quae gessistis, et tribuat vobis veniam, quam ab eo deposcitis. Amen. Sicque jejunii vestri et precum vota suspiciat, ut a vobis adversa omnia, quae peccatorum retributione meremini, avertat, et donum in vos spiritus Paracleti infundat. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Benedictio in die Ascensionis Domini.
Benedicat vos omnipotens Deus, cujus Unigenitus hodierna die coelorum alta penetravit, et vobis, ubi ille est, ascendendi aditum patefecit. Amen. Concedat [Col. 0632A] propitius ut, sicut post resurrectionem suam discipulis visus est manifestus, ita vobis in judicium veniens videatur placatus. Amen. Et, qui eum consedere Patri in sua majestate creditis, nobiscum manere usque in finem saeculi secundum suam promissionem sentiatis. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Benedictio in vigilia Pentecostes.
Benedicat vos omnipotens Deus, ob cujus Paracleti Spiritus adventum mentes vestras jejunii observantia praeparatis, et praesentem diem solemnibus laudibus honoratis. Amen. Instar modo renatorum infantium talem innocentiam habeatis, ut templum sancti Spiritus ipso tribuente esse possitis. Amen. Atque idem sanctus Spiritus ita vos hodie sua habitatione dignos efficiat, ut cras se vestris mentibus vobiscum perpetim habitaturus infundat, et peracto praesentis vitae curriculo vos ad coelestia regna perducat. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
[Col. 0632B] Benedictio in Pentecoste.
Deus, qui hodierna die discipulorum mentes Spiritus Peracleti infusione dignatus est illustrare, faciat vos sua Benedictione repleri et ejusdem spiritus donis exuberare. Amen. Ille ignis, qui super discipulos apparuit, peccatorum vestrorum sordes expurget, et sui luminis infusione corda vestra perlustret. Amen. Quique dignatus est diversitatem linguarum in unius fidei confessione adunare, in eadem vos faciat constantia fidei perseverare, et per hanc a spe ad speciem pervenire. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Benedictio in nativitate sancti Joannis Baptistae.
Benedicat vos omnipotens Deus beati Joannis Baptistae intercessione, cujus hodierna die natalitia celebratis, concedatque, ut cujus solemnia colitis, patrocinia sentiatis. Amen.
Illius obtentu ab omnibus adversis tueamini, et [Col. 0632C] bonis omnibus perfruamini, qui adventum Redemptoris mundi nec dum natus cognovit, matris sterilitatem nascendo abstulit, patris linguam natus absolvit. Amen. Quatenus ipsius Agni, quem ille digito ostendit, cujus immolatione estis redempti, ita virtutum lanis vestiri, et innocentiam valeatis imitari, ut ei in aeternae patriae felicitate possitis adjungi. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Alia. —Benedicat vos omnipotens Deus, qui unigeniti Filii sui per beatum Joannem tandem nostri misertus nuntiavit in terris adventum. Amen. Ipse Spiritus sanctus, qui eum replevit clausum in utero matris, et patris linguam solvit a vinculo, faciat vos sua Benedictione repleri ut spiritalibus donis abundanter exuberare. Amen. Ascendat vox deprecantis praecursoris ad aures clementissimi Patris, qui mundi Redemptorem ante novit confiteri, quam nasci, quique auctorem lavacri sacris manibus suis tinxit in fonte, maculas delictorum vestrorum clementer sua intercessione expurget, atque copiis virtutum fecundet. [Col. 0632D] Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Benedictio in festivitate sanctae Crucis.
Benedicat vos omnipotens Deus, qui per unigeniti sui Jesu Christi Domini nostri passionem, et crucis patibulum, genus redemit humanum. Amen. Concedatque vobis ut cum omnibus sanctis quae sit ejusdem crucis longitudo, latitudo, sublimitas et profundum, mente devota comprehendere possitis. Amen. Quatenus vosmetipsos abnegando, crucemque gestando, ita in praesentis vitae stadio Redemptorem nostrum possitis sequi, ut ei inter choros angelorum post obitum mereamini adscissi. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Benedictio in nativitate apostolorum Petri et Pauli.
Benedicat vos omnipotens Deus qui vos beati Petri saluberrima confessione in ecclesiasticae fidei fundavit soliditate. Amen. Et quos beati Pauli sanctissima [Col. 0633A] instruxit praedicatione, sua tueatur gratissima defensione. Amen. Quatenus Petrus clave, Paulus sermone, utrique intercessione ad illam vos certent patriam introducere, ad quam illi, alter cruce, alter gladio, hodierna die meruerunt pervenire. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Benedictio in Assumptione sanctae Mariae.
Deus, qui beatissimam virginem Mariam Domini nostri Jesu Christi gloriosissimam Genitricem hodierna die ad coelos voluit evocare, et super choros angelorum sublimiter exaltare, suae vos Benedictionis gratia per intercessionem ejus et merita dignetur taliter ditare, qualiter a vitiis ad virtutes mereamini transmigrare. Amen. Concedatque vobis in hoc saeculo, sic fide vigere, spe gaudere, et charitate pollere, castitatis jugiter eminentia fulgere et humilitatis etiam excellentia splendere, quo ipsi per omnia bonis operibus adornati valeatis placere. Amen. Faciatque vos omnia praeterita flagitia et facinora ita [Col. 0633B] die noctuque gemitibus et fletibus expiare, praesentia et futura tam salubriter evitare, quatenus cum ipsa possitis aeternaliter in coelestibus emicare. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Benedictio in festo sancti Joannis de Martyrio.
Deus, qui vos beati Joannis Baptistae concessit solemnia frequentare, tribuat vobis et eadem devotis mentibus celebrare, et suae Benedictionis dona percipere. Amen. Et qui pro legis ejus praeconio carceralibus est retrusus in tenebris, intercessione sua a tenebrosorum operum vos liberet incentivis. Amen. Et qui pro veritate, quae Deus est, caput non est cunctatus amittere, suo interventu ad caput vestrum, quod est Christus vos faciat pervenire. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Benedictio in nativitate sanctae Mariae.
Deus, qui per beatae Mariae virginis partum genus humanum dignatus est redimere, sua vos dignetur [Col. 0633C] Benedictione locupletare. Amen. Ejusque semper, et ubique patrocinia sentiatis, ex cujus intemerato utero auctorem vitae suscipere meruistis. Amen. Et qui ad ejus celebrandam nativitatem hodierna die devotis mentibus convenistis, spiritalium gaudiorum, et aeternorum praemiorum vobiscum munera reportetis. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc., ut supra.
Benedictio de adventu Domini.
Omnipotens Deus, cujus Unigeniti adventum et praeteritum creditis, et futurum exspectatis, ejusdem adventus vos illustratione sanctificet, et sua Benedictione locupletet. Amen. In praesenti vitae stadio vos ab omni adversitate defendat, et se vobis in judicio placabilem ostendat. Amen. Quo, a cunctis peccatorum contagiis liberati, illius tremendi examinis diem exspectetis interriti, cujus sanguine estis redempti. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Item alia. —Omnipotens Deus vos placito vultu [Col. 0633D] respiciat, et in vos suae Benedictionis donum infundat. Amen. Et qui hos dies Incarnatione Unigeniti sui fecit solemnes, a cunctis praesentis et futurae vitae adversitatibus vos reddet indemnes. Amen. Ut. qui de Adventu Redemptoris nostri secundum carnem devota mente laetamini, in secundo, cum in Majestate sua venerit, praemiis aeternae vitae ditemini. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Item alia. —Benedicat vos ineffabilis gratia, et pietas Dei vivi, et annuat vobis per admirabilem et salutarem Adventum Filii sui ne sub dominatione peccati remaneatis, quod absit, captivi. Amen. Ab omni vos miseria tam potenter liberare et in sua misericordia tam clementer dignetur perseveranterque confirmare, ut sibi vos faciat in praesenti saeculo taliter deservire, qualiter ad eum in futuro gaudentes mereamini pervenire. Amen. Quique pro vobis eumdem Unigenitum suum in Adventu primo voluit incarnari, ipse vos in secundo faciat ab injustorum [Col. 0634A] consortio separari et justorum commercio secum perenniter mansuros aggregari. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Item alia. —Benedicat vobis Deus omnipotens, Pater Domini nostri Jesu Christi, Salvatoris atque Redemptoris mundi, et ita vos benedicendo justificet atque sanctificet illustratione primi Adventus ejusdem Unigeniti sui, ne in secundo coram ipso appareatis immundi. Amen. Fundet vos ejus gratia tam firmiter in humilitate vera, et solidet tam stabiliter in charitate sincera, quo taliter vobis displiceant ea quae sunt mundi, et placeant jugiter ea quae sunt Dei, ut in coelesti beatitudine pariter cum sanctis cohaereatis. Amen. Quique pro salute servorum eumdem Filium suum tantum voluit humiliari, ut intra maternum uterum naturae nostrae in unitatem personae copulando dignaretur uniri, intra vos in hoc primo Adventu splendore suae visitationis atque inhabitationis faciat illustrari, quatenus in secundo mereamini cum ipso perpetim gloriari. Amen. Quod ipse [Col. 0634B] praestare dignetur, qui cum Patre, etc.
Benedictio in nativitate unius apostoli.
Deus, qui vos in apostolicis tribuit consistere fundamentis, benedicere vos dignetur, beati apostoli sui N. intercedentibus meritis. Amen. Defendatque vos a cunctis adversis apostolicis praesidiis, qui vos eorum voluit ornari et muniri exemplis et documentis. Amen. Quo per eorum intercessionem perveniatis ad aeternae patriae haereditatem, per quorum doctrinam tenetis fidei integritatem. Amen. Quod ipse praestare dignetur, qui cum Patre, etc.
Benedictio in nativitate unius martyris.
Beati martyris sui N. intercessione vos Dominus benedicat, et ab omni malo defendat. Amen. Extendant in vos dexteram suae propitiationis, qui eum suscepit per supplicia passionis. Amen. Quo ejus in coelo mereamini habere consortium, cujus devotis mentibus in terra celebratis triumphum. Amen. Quod [Col. 0634C] ipse praestare dignetur, etc.
Benedictio in nativitate plurimorum martyrum.
Benedicat vos Dominus beatorum martyrum suorum NN. suffragiis, et liberet ab adversitatibus cunctis. Amen. Commendet vos eorum intercessio gloriosa, quorum in conspectu ejus est mors pretiosa. Amen. Ut, sicut illi per diversa genera tormentorum coelestis regni sunt sortiti haereditatem, ita vos eorum mereamini consortium per bonorum operum exhibitionem. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
In festo unius confessoris.
Omnipotens Deus det vobis copiam Benedictionis, qui beatum N. sibi ascivit virtute confessionis. Amen. Et qui illum fecit coruscare miraculis, vos exornet bonorum operum incrementis. Amen. Quo ejus exemplis eruditi, et intercessione muniti, cujus depositionis diem celebratis, illi possitis in coelesti regione adjungi. Amen. Quod ipse praestare dignetur, cujus, [Col. 0634D] etc.
Benedictio in nativitate plurimorum confessorum.
Sanctorum confessorum suorum NN. meritis vos Dominus faciat benedici, et contra adversa omnia eorum intercessione muniri. Amen. Eorum vos efficiat suffragio felices, quorum festivitatis diem celebratis ovantes. Amen. Quo eorum imitantes exempla, ad coelestia pervenire possitis promissa. Amen. Quod ipse praestare dignetur, cujus regnum, etc.
Benedictio in nativitate unius virginis.
Benedicat vos Dominus, qui beatae virgini N. concessit et decorem virginitatis, et gloriam passionis. Amen. Et cujus opitulatione illa meruit et sexus fragilitatem, et persequentium rabiem devincere, vos possitis et vestrorum corporum illecebras et antiqui hostis machinamenta superare. Amen. Quo, sicut illa sexu fragili virile nisa est certamen adire, et post certamen de hostibus triumphare, ita vos in hac [Col. 0635A] mortalitate viventes valeatis et antiquum hostem devincere et ad regna coelestia pervenire. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
In nativitate plurimarum virginum.
Omnipotens Dominus intercedentibus sanctis virginibus suis vos dignetur benedicere, qui de antiquo hoste non solum per viros, verum etiam per feminas voluit triumphare. Amen. Et qui illis voluit centesimi fructus donum decore virginitatis et agone martyrii conferre, vos dignetur et vitiorum squaloribus expurgare, et virtutum lampadibus exornare. Amen. Quatenus virtutum oleo ita pectorum vestrorum lampades possint repleri, ut eum eis coelestis sponsi thalamum valeatis ingredi. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
In anniversario dedicationis ecclesiae Benedictio.
Deus omnipotens, qui hoc sanctum templum suo gloriosissimo nomini in honore beati N. apostoli sui [Col. 0635B] voluit dedicari, ipse vos precibus et meritis illius Benedictione sua justificari et illustratione visitationis, atque inhabitationis suae faciat sanctificari. Amen. Quatenus qui fuisti aliquando sicut et caeteri, domicilia hostis antiqui, et sub ejus dominatione captivi, mereamini singuli gratissima fieri templa Dei vivi, per ejus gratiam effecti de servis filii adoptivi. Amen. Concedatque vobis ut qui anniversariam dedicationis hujus tabernaculi sui celebratis festivitatem, ad continuam coelestis templi perveniatis alacriter cum sanctis angelis celebraturi perenniter solemnitatem. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
In anniversario consecrationis episcopi.
Omnipotens Deus, qui me, quamvis indignum, per immensam suae pietatis affluentiam, intra numerum antistitum, ad ministrandum altari suo, laudis Hostias immolando, dignatus est deputare, atque tam ad coelestis mensae sacramenta quam etiam ad perennis vitae alimenta populo suo erogando destinare, ipse [Col. 0635C] Benedictionis copia dignetur locupletare, et sanctificando gratia sancti Spiritus corda vestra misericorditer vegetare. Amen. Dignetur etiam vos ab omnimodo nequitia clementer expiare, et in suae pietatis excellentia potenter confirmare. Amen. Concedat quoque vobis de malis ad bona et de bonis ad meliora quotidie proficiendo transmigrare, et post hujus terminum vitae ad aeternorum gaudia praemiorum feliciter transmigrare. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Benedictio quotidianis diebus.
Benedicat vobis Dominus, et custodiat vos. Amen. Illuminet faciem suam super vos, et misereatur vestri. Amen. Convertat vultum suum ad vos et donet vobis pacem. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Item alia. —Omnipotens Deus sua vos clementia benedicat, et sensum in vobis sapientiae salutaris infundat. Amen. Catholicae fidei vos documentis enutriat, et in sanctis operibus perseverabiles reddat. [Col. 0635D] Amen. Gressus vestros ab errore convertat, et viam vobis pacis et charitatis ostendat. Amen. Quod ipse praestare dignetur, cujus, etc.
Alia. —Inclinet Dominus aurem suam ad preces vestrae humilitatis, et det gratiam vobis suae benedictionis, et praemium sempiternae salutis. Amen. Semper et ubique Dominum propitium habeatis, et in ejus laudibus exsultetis. Amen. Omnium peccatorum vestrorum vincula solvat, et ad gloriam sempiternam pervenire vos faciat. Amen. Quod ipse praestare dignetur, cujus, etc.
Alia. —Multiplicet in vobis Dominus copiam suae [Col. 0636A] Benedictionis, et confirmet vos in spe regni coelestis. Amen. Actus vestros corrigat, vitam emendet, mores componat, et vos ad coelestis paradisi haereditatem perducat. Amen. Talique intentione repleri valeatis, qua ei in perpetuum placeatis. Amen. Quod ipse praestare dignetur, qui cum, etc.
Alia. —Devotionem vestram Dominus dignanter intendat, et suae vobis benedictionis dona concedat. Amen. Talique vos in praesenti saeculo subsidio muniat, ut paradisi vos in futuro habitatores efficiat. Amen. Sicque corda vestra sanctificando benedicat, et benedicendo sanctificet, ut vobiscum, imo in vobis eum jugiter habitare delectet. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Alia. —Omnipotens Deus det vobis gratiam suae Benedictionis, et repleat vos spiritu veritatis et pacis. Amen. Quatenus sic per viam salutis devota mente curratis, ut subrepentium delictorum laqueos salubriter evadatis. Amen. Sicque efficiamini in ejus supplicatione devoti, et in mutua dilectione sinceri, [Col. 0636B] ut ad coeleste regnum pervenire possitis securi. Amen. Quod ipse praestare dignetur, cujus imperium, etc.
Alia. —Concedat vobis omnipotens Deus, munus suae Benedictionis, qui vestrae est conscius infirmitatis. Amen. Et qui vobis tribuit supplicandi affectum, tribuat consolationis auxilium. Amen. Ut ab eo et praesentis et futurae vitae subsidium capiatis, cujus vos bonitate creatos esse creditis. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Alia. —Omnipotens Deus coelesti vos protectione circumdet, et suae Benedictionis dono locupletet. Amen. Concedatque vobis ut qui in sola spe gratiae coelestis innitemini, coelesti etiam protectione muniamini. Amen. Quatenus et in praesenti saeculo mortalis vitae solatia capiatis, et sempiterna gaudia comprehendere valeatis. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Item alia. —Omnipotens Deus dexterae suae perpetuo vos circumdet auxilio, et Benedictionum suarum [Col. 0636C] repleat dono. Amen. Ab omni vos pravitate defendat, et donis coelestibus exuberare concedat. Amen. Quo corpore mundati ac mente, talem ei exhibeatis servitutem, per quam suam consequi valeatis propitiationem. Amen. Quod ipse praestare dignetur, etc.
Item alia Benedictio. —Purificet omnipotens Deus vestrorum cordium arcana, et Benedictionis suae vobis tribuat incrementa. Amen. A te omnibus vitae praesentis periculis exuamini, et virtutum spiritalium ornamentis induamini. Amen. Quo illius adjutorio fulti, sic ei serviatis in terris, ut ei conjungi valeatis in coelis. Amen.
Item alia. —Omnipotens Deus universa a vobis adversa excludat, et suae super vos Benedictionis dona propitiatus infundat. Amen. Corda vestra efficiat sacris intenta doctrinis, quo possint repleri beneficiis sempiternis. Amen. Quatenus et exsequenda intelligentes, et intellecta exsequentes, et inter adversa mundi inveniamini indemnes, et beatorum spirituum [Col. 0636D] efficiamini cohaeredes. Amen. Quod ipse praestare dignetur. Amen.
Item alia. —Omnipotens Deus dies vestros in sua pace disponat, et suae vobis Benedictionis dona concedat. Amen. Ab omnibus vos perturbationibus liberet, et mentes vestras in suae pacis tranquillitate consolidet. Amen. Quatenus spei, fidei et charitatis gemmis adornati, et praesentem vitam transigatis illaesi et ad aeternam perveniatis securi. Amen. Quod ipse praestare dignetur, cujus regnum et imperium sine fine permanet in saecula saeculorum. Amen.
Praefatio
649 Quod de Sacramentorum libro jam diximus, ipsius videlicet collectorem et correctorem potius sanctum Gregorium exstitisse quam auctorem, id quoque de libro Antiphonario qui nomen ejus praefert est intelligendum. Quod significare videtur Joannes Diaconus, cum lib. II Vitae sancti Gregorii, cap. 6, cui titulus est: Antiphonarium centonizans, cantorum constituit scholam, ait: More sapientissimi Salomonis, propter musicae compunctionem dulcedinis, Antiphonarium centonem cantorum studiosissimus nimis utiliter compilavit. Quae de schola cantorum ab eodem sanctissimo pontifice instituta, de lectulo in quo recubans modulabatur, de flagello quo pueris minabatur, et de authentico ejusdem Antiphonario Romae magna veneratione asservatis, refert Joannes Diaconus, ibidem legi possunt.
Cum centonem vocat Antiphonarium Gregorianae Vitae scriptor, eumdemque simul compilatum asserit, satis innuit non unum ipsius esse parentem, sed plurimorum qui praecesserant, fortasse Romanorum pontificum, partim esse fetum. Nimirum longe antiquior nostro Gregorio est ecclesiasticus cantus; imo pene a reipublicae Christianae exordio receptum illum docuerunt Socrates lib. VI, cap. 8, et alii. Qua de re consulendi sunt qui de divinis officiis olim scripserunt, Isidorus, lib. de ecclesiast. Offic.; Rabanus, lib. II de Institutione clericorum, et alii; nostra vero aetate cardinalis Bona, lib. de divina Psalmodia, ac Joan. Mabillonium, in disquisitione de cursu Gallicano, § 1.
Quaedam in Ecclesia canebantur olim alternis vicibus, ut etiam modo fit; alia vero simul et adunatis choris. Primum canendi modum veteres appellarunt ἀντίφωνον ὑμνῳδίαν, alterum σύμφωνον. Prioris modi meminit Socrates loco laudato; utriusque autem sanctus Gregorius Nazianzenus in carmine iambico de Virtute, sub finem [Col. 0637] Vide in praefatione P. Gussanvillaei quam huic subjecimus. . Hinc Antiphonae nomen ad Latinos derivatum, et ex Antiphona dictus liber Antiphonarius. Eumdem etiam appellatum Officialem observat ex Agobardo noster Hugo Menardus in nota 337 ad librum Sacramentorum.
Porro quamvis Antiphonarius Romanus, seu Gregorianus, non solum Antiphonam, sed etiam quaecunque in Missa chorus canit complectatur, nomen tamen hoc sortitus est ab Antiphona quae praecinitur, quam nunc Introitum appellamus, quia ad Introitum praemittitur. In ipso libri Sacramentorum limine: In primis ad Introitum Antiphona qualis fuerit, statutis temporibus. Caetera fere pristinum nomen retinuerunt, si Graduale excipiamus, quod olim dicebatur Responsorium. Quanquam etiam Gradale vocaretur aliquando, ut ex initio libri sacramentorum liquet: Postmodum dicitur Oratio, deinde sequitur Apostolus, item Gradale. Hinc ab ipso Antiphonarium Gradualem appellatum observamus apud Micrologum, ut ex notis ad festum sancti Pauli, et ad officium sancti Apollinaris constat.
Institutam a nostro Gregorio cantandi methodum per Occidentem propagarunt sanctissimi Patris alumni, maxime qui Augustino pergenti in Britanniam comites sese adjunxerant, ut docet Joannes Diaconus, lib. II, cap. 8. De Anglis quidem luculentum habemus venerabilis Bedae testimonium, lib. V hist., cap. 21. De Acca episcopo: Cantorem quoque egregium, inquit, nomine Maban, qui a successoribus discipulorum beati papae Gregorii in Cantia fuerat cantandi sonos edoctus, ad se suosque instituendos accersiit. Nec minus perspicue idem elicitur ex sancto Wilfrido Eboracensi episcopo, qui apud Eddium ejus Vitae scriptorem 650 gloriatur: Quod post obitum primorum procerum a sancto Gregorio directorum, docuisset totam Ultraumbrensium gentem quomodo, juxta usum primitivae Ecclesiae, consono vocis modulamine, binis astantibus choris, persultare Responsoriis, Antiphonisque reciprocis (Act. SS. Ord. S. Benedict., sec. IV, part. I) .
Corruptum lapsu temporis apud Anglos, Gallos, aliosque Occidentales populos ecclesiasticum cantum restituit Joannes quidam Romanus cantor, qui secutus fuerat Theodorum a Vitaliano Papa in Britanniam missum, et Doroberniensi, al. Cantuariensi, Ecclesiae totius Angliae metropolitanae praepositum (Joan. Diac., lib. 2, cap. 8) . Hinc dum Romanarum Antiphonarum usum ex Romana Ecclesia in Gallicanam invectum esse per Pipinum legimus (Mabill. de Cursu Gall., pag. 398) , cui scilicet Paulus papa Antiphonale et Responsale ex urbe direxit, id fortasse potius de illius usus restitutione intelligendum quam de prima institutione. Quanquam non diffiteamur plurimas in Galliis Ecclesias suos veteres usus usque ad Caroli Magni tempora retinuisse.
Hic imperator, dissonantia Romani et Gallicani cantus Romae offensus, altercantibus invicem Romanis et Gallis, viso authentico Gregorii Antiphonario, ita litem composuit, ut Romanam cantandi methodum Callicanae longe anteponendam censeret. Ideoque duos suorum industrios clericos Adriano tunc episcopo dereliquit; quibus tandem satis eleganter instructis, Metensem metropolim ad suavitatem modulationis pristinae revocavit, et per illam totam Galliam suam correxit, inquit Joannes Diaconus, lib. II, cap. 9.
Metensis Antiphonarii fama usque ad sancti Bernardi tempora viguit, ut liquet ex tractatu ejusdem, de cantu seu correctione Antiphonarii, tomo II, opusculo XIII, pag. 693, novissimae Editionis. Cum enim priores Patres Cistercienses nihil antiquius haberent quam in divinis laudibus id cantare, quod magis authenticum inveniretur, miserunt qui Metensis Ecclesiae Antiphonarium (nam id Gregorianum esse dicebatur) transcriberent et afferrent, ut refert sanctus Bernardus. Verum illum Codicem et cantu et littera depravatum ac incompositum probarunt.
Romanum hunc Gregorianumque Antiphonarium jam a Pamelio editum tomo II Liturgic ω n, et Vaticanae postea operum sancti Gregorii Editioni insertum, atque in Gussanvillaeana recusum, denuo recensuimus ad Codices mss. duos Theodericenses in quibus compendiose simul cum libro Sacramentorum continetur, ad Codicem Vallis Clarae, ac praesertim ad exemplar Compendiense sancti Cornelii mire depictum et litteris purpureis ac aureis, regia munificentia ornatum. In eo autem multa occurrunt notis musicis superscriptis ad cantum comparata. In titulo legitur: Gregorius praesul meritis et nomine dignus, summum conscendens honorem, renovavit monimenta Patrum priorum, et composuit hunc libellum, musicae artis, scholae cantorum per anni circulum. Incipit Dominica prima de Adventu Domini. Aetatem insignis illius Codicis, tum ex scriptura, tum ex prosa quadam de beata Maria, quam exhibuimus in appendice, explorare licet. Scriptura sane nono convenit saeculo; ex prosa vero eadem manu descripta liquet tunc Normannos per Galliam grassatos esse; quae Caroli Calvi imperatoris, Compendiensis monasterii fundatoris, tempora designant. Ex eodem Codice subjiciemus Antiphonas, Versus, Responsaria, quae ad antiquum cursum ecclesiasticum pertinent. Plura de sancti Gregorii Antiphonario dicere supersedemus, quia praefationem eruditissimi Petri Gussanvillaei huic attexendam judicavimus, ex qua multa scitu digna haurire poterunt, qui copia et varietate delectantur.
Praefatio
651 Joannes Diaconus trecentis fere post sanctum Gregorium annis scribens, lib. II de Vita ejusdem, cap. 6, hunc quem edimus Antiphonarium sancto Gregorio tribuit, cujus Codicem, an autographum? an apographum? Romae in Lateranensi patriarchio reperiri testatur. Sit penes eum ejusque sequaces fides, non ausim ego reclamare, quamvis ista assertio nonnullis posse videatur nubeculis obscurari. Aliud porro est Antiphona facere; aliud ordinare, distinguere, recensere, quibusdam de novo additis. Plerique Auctores de Antiphonis multa hinc inde mendicata non cessant obtrudere, nihil pensi habentes vocem ambiguam explicare, ritusque varios separare, qui sub istius vocis cortice latentes inepte confunduntur. Itaque pauca cum voce, tum de usu vocis, annotabo. Vox est origine Graeca ἀντίφωνος, contrasonans, ἀντιφωνέω, contrasono. Anacreon poeta, ode 1:
Apud ecclesiasticos Auctores Graecos ac Latinos non idem semper fuit istius vocis usus. Primitus ἀντιφωνεῖν erat Psalmos aut prophetias aut Hymnos alternis vicibus canere, et quasi chorum choro respondere. Sic apud Isai., cap. VI: Clamabant angeli alter ad alterum. Sic Psal. LXVII, 18, pro eo quod vulgo legimus millia laetantium ![[Hebrew Text]](../assets/FIGURES/0780639A.bmp)
[Hebrew Text] schinan, Rabbi Salomon et Eugubinus interpretantur alternantium, a radice ![[Hebrew Text]](../assets/FIGURES/0780640A.bmp)
[Hebrew Text] schanah, quae significat iterare, duplicare, quasi angeli alternis Deum cantibus laudent. Sic nostro more Psalmos Davidicos et Hymnos quoscunque nostris insertos Breviariis, Prosas Missalibus, etiamnum concinimus. Ex Philone, apud Eusebium, Hist. lib. II, cap. 17; Nicephorum, lib. II, cap. 15, uni ex omnibus surgenti psallentique, alii circa finem accinebant. Sed praestat legere ipsum Philonem, lib. de Vita contemplativa. Ex Hist. tripartita, lib. X, cap. 9, Nicephoro lib. XIII, cap. 8, hunc alternandi morem ab angelis accepit sanctus Ignatius. Theodoretum, Hist. lib. II, cap. 24, non satis expenderunt qui de Antiphonis scripsere; indico, non exscribo, scilicet conciliandae forent historiae, ut quidpiam certi asseratur. Equidem reor Antiphonum non verba fuisse quae canebantur, sed modum ipsum canendi sive Psalmos, sive prophetias, sive Hymnos, sive Responsoria, aut quid simile. Apud Sozomenum, lib. VIII, cap. 8: Κατὰ τῶν ἀντιφώνων τρόπον ἔψαλλον, Antiphonorum ad instar psallebant. De Arianis loquitur, quorum fraudes sanctus Joannes Chrysostomus prudenti imitatione dissipavit. Haimo, ad Psalm. VII, notat ex diversis quandoque Psalmis vel laudibus Antiphonas conjungi. Joannes Cassianus, de Antiphonis apud monachos agens, lib. II Instit., veterem eorum morem agnoscit et quasi damnat; c. 2, recipit; c. 8, de Matutinis res erat. Concil. Turonense II, c. 18, ann. 567, de Antiphonis quaedam sancit subobscuriora nobis. Et c. 23, de Ambrosianis Hymnis. Ex sancto Augustino, Retract. lib. II, cap. 11, liquet tunc morem Carthagine coeptum dicendi ad altare Hymnos de Psalmorum libro, sive ante Oblationem, sive cum Oblata populo distribuerentur. Epist. etiam 119, ad Januarium, cap. 18, de Hymnis et Psalmis canendis agitur. Legimus etiam, Retract. cap. 19, Psalmum et Hypopsalma a sancto viro facta adversus Donatistas. Quid autem intersit inter Psalmos, Hypopsalmata, Hymnos, Responsoria, Tractus, Offertorium, Graduale, Introitus, Ephymnia, Typica, Troparia, necnon Antiphona, nescio an quisquam hucusque aperte dixerit; at multi confuderunt perperam. In Sabae typico observare est discrimen inter Antiphona ac Typica. Idem 652 fere exhibet sancti Joannis Chrysostomi liturgia, μετὰ τὰ εἶρηνικὰ ὁ χορὸς
ψάλλει τὸ πρῶτον ἀντίφωνον, ἣ τὰ τυπικὰ, εἶ ἐστὶ κυριακὴ, etc. Occurrunt in Missa Mosarabum, et in mysteriis praesanctificatorum 1, 2, 3, Antiphonum sancti Germani Const. patr. In rerum eccl. Theoria, meminit 1, 2, 3, Antiphoni; et paulo ante ait Antiphona esse prophetarum praedictiones, etc. Scilicet desumebantur ut plurimum ex sacris Scripturis. Ita Laodic., c. ult.; Bracar. I, c. 30. At concil. Tolet. IV Patres, c. 12, minus severe statuunt de Hymnis; et multa tum in isto canone, tum in 12, 13, 14, 15, reperire est ad rem qua de agimus pertinentia, si modo veterem morem non ex nostro metiamur; nam Antiphonae hodiernae non alternis canuntur ut antiquitus. Faciunt plerique sanctum Ambrosium primum inter Latinos Antiphonorum auctorem; non repugno, explicent modo prius quid per Antiphona intelligant, an Hymnos, quales edidit et carmina, de quibus testatur epist. 32. Equidem laudes de quibus Tolet. IV, c. 11, et Hymnos de quibus Theodoretus, in Publio, c. 5 Hist. sanctorum Patrum, Psalmos et Hymnos de quibus Tertullianus, ad Uxorem, lib. II, cap. 6 et 9, Psalmodiam de qua sanctus Basilius, epist. 63, ad Neocaesar., interpretarer Antiphona, si alternus erat cantus. Idipsum dicerem de loco sancti Gaudentii tract. 4, de lect. Exodi, ubi explicat quod sanctus Paulus, ad Ephes. V et Coloss. III habet de Hymnis et canticis spiritualibus. De Antiphonis, Collectionibus, Capitellis, etc., legendus can. 30 concil. Agath., ann. 506, sancto Gregorio necdum nato. Itaque Antiphonarium non erat tunc temporis recens inventum; quinimo jam tum abutebantur ista voce contra primigenium institutum non semper habita cantus alterni ratione, de qua Augustinus mystice ad titul. Psal. LXXXVII, necnon historice sanctus Gregorius Nazianzen., de Nazareis loquens in carmine iambico, de Virtute, paulo ante finem:
Liber antiphonarius
Antiphona. Ad te, Domine, levavi animam meam; Deus meus, in te confido, non erubescam; neque irrideat me inimicus meus. Etenim universi, qui te exspectant non confundentur. Psalmus. Vias tuas, Domine, demonstra mihi, et semitas tuas edoce me. Responsorium. Universi qui te exspectant non confundentur. Versus. Vias tuas, Domine, notas fac mihi, et semitas tuas edoce me. Alleluia. Ostende nobis, Domine, misericordiam tuam, et salutare tuum da nobis. Offertorium. Ad te, Domine, levavi animam: Deus meus, in te confido, non erubescam. Neque irrideant me inimici mei, etenim universi qui te exspectant non confundentur. Vers. 1. Dirige me in veritate tua, et doce me, quia tu es Deus salutaris [Col. 0641B] meus, et te sustinui tota die. Vers. 2. Respice in me, et miserere mei, Domine, custodi animam meam, et eripe me; non confundar, quoniam invocavi te. Ad Communionem. Dominus dabit benignitatem, et terra nostra dabit fructum suum. Psalmus. Benedixisti, Domine.
Antiph. Populus Sion, ecce Dominus veniet ad salvandas gentes, et auditam faciet Dominus gloriam vocis suae in laetitia cordis vestri. Psal. Qui regis Israel intende, qui deducis velut ovem Joseph. Resp. Ex Sion species decoris ejus, Deus manifestus veniet. Vers. Congregate illi sanctos ejus, qui ordinaverunt testamentum ejus super sacrificia. 654 All. Laetatus sum in his quae dicta sunt mihi, in domum [Col. 0641C] Domini ibimus. Vers. 1. Stantes erant pedes nostri, in atriis tuis Jerusalem. Vers. 2. Rex noster adveniet Christus, quem Joannes praedicavit agnum esse venturum. Off. Deus, tu conversus vivificabis nos, et plebs tua laetabitur in te. Ostende nobis, Domine, misericordiam tuam, et salutare tuum da nobis. [Col. 0642A] Vers. 1. Benedixisti, Domine, terram tuam, avertisti captivitatem Jacob, remisisti iniquitatem plebis tuae. Vers. 2. Misericordia et veritas obviaverunt sibi; veritas de terra orta est, et justitia de coelo prospexit. Ad Com. Jerusalem, surge, et sta in excelso, et vide jucunditatem quae veniet tibi a Deo tuo. Psal. Qui regis Israel.
Antiph. Dilexisti justitiam, et odisti iniquitatem; propterea unxit te Deus, Deus tuus, oleo laetitiae prae consortibus tuis. Psal. Eructavit cor meum verbum bonum, dico ego opera mea regi. Resp. Dilexisti justitiam, et odisti iniquitatem. Vers. Propterea unxit te Deus, Deus tuus, oleo laetitiae prae consortibus tuis. All. Diffusa est gratia in labiis tuis, propterea [Col. 0642B] benedixit te Deus in aeternum. Off. Offerentur regi virgines, proximae ejus offerentur tibi in laetitia et exsultatione, adducentur [Col. 0642C] Compend., in templo Regis. in templum regi Domino. Vers. 1. Eructavit cor meum. [Col. 0642C] In eodem Cod. completur hic versus cum sequenti: Lingua m. et resumitur adducentur. Vers. 2. [Col. 0642C] Pro hoc versu assignatur in Compend.: Diffusa est gratia . . . propterea bened. te Deus in aeter. Specie tua. Ad Com. [Col. 0642C] Post hanc Communionem in Cod. Comp. sequitur: Ps. Eructavit, etc.; et All. Versus: Specie tua. Diffusa est gratia in labiis tuis. Psal. ut supra.
Antiph. Gaudete in Domino semper; iterum dico, Gaudete; modestia vestra nota sit omnibus 655 hominibus. Dominus prope est, nihil solliciti sitis, sed in omni oratione petitiones vestrae innotescant apud Deum. Psal. [Col. 0642C] Post hunc versum in Compend. legitur litteris aureis AR, quae fortasse significant, aliter; tum subditur Ostende nobis, etc. Resp. Qui sedes. Benedixisti, Domine, terram tuam: avertisti captivitatem Jacob. Resp. Qui sedes, Domine, super cherubim, excita potentiam tuam, et veni. Vers. Qui regis Israel, intende, qui deducis velut [Col. 0642C] ovem Joseph. All. Excita, Domine, potentiam tuam, et veni, ut salvos facias nos. Off. Benedixisti, Domine, terram tuam, avertisti captivitatem [Col. 0642C] Compend., Plebi tuae. plebis tuae. Vers. 1. Operuisti omnia peccata eorum, mitigasti omnem iram tuam. [Col. 0642C] In laudato Codice additur remisisti, etc. Vers. 2. Ostende nobis, Domine, misericordiam tuam, et salutare tuum da nobis. Com. [Col. 0643A] Dicite: Pusillanimes [Col. 0643D] Compend., Pusillanimis. confortamini, et nolite timere, ecce Deus noster veniet, et salvabit nos. Psal. Benedixisti, Domine, ut supra.
Antiph. Rorate, coeli, desuper, et nubes pluant justum; aperiatur terra, et germinet Salvatorem. Psal. Coeli enarrant gloriam Dei, et opera manuum ejus annuntiat firmamentum. [Col. 0643D] In Compend., AR. in sole posuit, etc Resp. Tollite portas principes vestras, et elevamini, portae aeternales, et introibit Rex gloriae. Vers. Quis ascendet in montem Domini, aut quis stabit in loco sancto ejus? Innocens manibus, et mundo corde. Resp. Prope est Dominus omnibus invocantibus eum, omnibus qui invocant eum in veritate. Vers. Laudem Domini loquetur os [Col. 0643B] meum, et benedicat omnis caro nomini sancto ejus. Off. Confortamini, et jam nolite timere; ecce enim Deus noster retribuet judicium, ipse veniet, et salvos nos faciet. Vers. 1. Tunc aperientur oculi caecorum, et aures surdorum audient; tunc ascendet claudus sicut cervus, et clara erit lingua mutorum. Vers. 2. Audite itaque, [Col. 0643D] Ibidem, Domus David. domus Jacob, num pusillum vobis certamen praestare hominibus, quoniam Dominus praestat certamen; propterea dabit Dominus vobis signum. Ecce virgo in utero [Col. 0643D] Ibid., Accipiet. concipiet, et pariet filium, et vocabitur nomen ejus Emmanuel. [Col. 0643D] Quae inter uncinos comprehenduntur a Ms. absunt. Apud Pamelium legitur hoc duplex Offertorium. [ Off. Ave, Maria, gratia plena, Dominus tecum, benedicta tu in mulieribus. Vers. 1. Quomodo fiet in me hoc? Vers. 2. Ideoque quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei.] Com. Ecce virgo concipiet, et [Col. 0643C] pariet filium, et vocabitur nomen ejus Emmanuel. [Col. 0643D] In Editis Pamel. et aliis, Ps. ut supra. Eadem superius annotata leguntur in fine Missae, tum natalis sanctae Luciae, tum Dominicae tertiae; optimo quidem sensu; hoc enim significat inter communicandum cantari solere Psalmum integrum de quo Antiphona desumpta est. At in feria 4 haec Antiphona ad Communionem ex Evangelio desumitur; proindeque per errorem in Ed. irrepsit, contra Mss. fidem, Ps. ut supra Psal. Coeli enar. Resp. In sole posuit.
Antiph. Prope es tu, Domine, et omnes viae tuae veritas; initio cognovi de testimoniis tuis, quia in aeternum tu es. Psal. Beati immaculati in via, qui ambulant in lege Domini. [Col. 0644D] In Ms. ante hoc R\. legitur: AR. Tu mandasti. Resp. Ostende nobis, Domine, misericordiam tuam, et salutare tuum da nobis. Vers. Benedixisti, Domine, terram tuam: avertisti captivitatem Jacob. [Col. 0644D] Ibid. Additur vers. 2. Misericordia et veritas. Off. Deus tu conversus vivificabis nos, et plebs tua laetabitur in te. Com. Ecce Dominus veniet, et omnes sancti ejus 656 cum eo, et erit in die illa lux magna. [Col. 0644D] In Vulgatis a Pamelio et aliis, Ps. ut supra. Quod ex Ms. emendavimus. Vide supra notam e. Psal. Beati immaculati. Resp. Tu mandasti.
Antiph. Veni, et ostende nobis faciem tuam, Domine, qui sedes super cherubim, et salvi erimus. Psal. Qui regis Israel, intende, qui deducis velut ovem Joseph. [Col. 0644D] Additur in Ms.: AR. Excita. Semper aliquid hujusmodi interseritur in ms. Comp. inter Psalmum qui subjicitur Antiphonae quam appellamus Introitum, et Responsorium quod modo Gradualis nomine magis notum. Olim etiam hoc nomine aliquando designatum fuisse patet in libro Sacram. In ipso fere exordio: Deinde sequitur Apostolus. Item Gradale. Vide notam 12 ad lib. Sacram. Resp. A summo coelo egressio ejus, et occursus ejus usque ad summum ejus. Vers. Coeli enarrant gloriam Dei, et opera manuum ejus annuntiat firmamentum. Resp. In sole posuit tabernaculum ejus, et ipse tanquam sponsus procedens de thalamo suo. Vers. A summo coelo egressio ejus, et occursus ejus usque ad summum ejus. Resp. Domine Deus virtutum, converte nos, et ostende faciem tuam, et salvi erimus. Vers. Excita, Domine, potentiam tuam, et veni, ut salvos facias nos. Resp. Excita, Domine, potentiam tuam, et veni, ut salvos facias nos. Vers. Qui [Col. 0644B] regis Israel, intende, qui deducis velut ovem Joseph; qui sedes super cherubim, appare coram Ephraim, Benjamin et Manassem.
[Col. 0644D] Desideratur Hymnus hic in Ms. Hymnus trium puerorum. Benedictus es, Domine Deus patrum nostrorum; Et laudabilis, et gloriosus in saecula.
Et benedictum nomen gloriae tuae, quod est sanctum; Et laudabilis et gloriosus in saecula.
Benedictus es in templo sancto gloriae tuae; Et laudabilis et gloriosus in saecula.
Benedictus es super thronum sancti regni tui; Et laudabilis et gloriosus in saecula.
Benedictus es super sedem sanctam Deitatis tuae; Et laudabilis et gloriosus in saecula.
[Col. 0644C] Benedictus es super sceptrum divinitatis tuae; Et laudabilis et gloriosus in saecula.
Benedictus es qui sedes super cherubim, intuens abyssos; Et laudabilis et gloriosus in saecula.
Benedictus es qui ambulas super pennas ventorum; Et laudabilis et gloriosus in saecula.
Benedicant te omnes angeli et sancti tui; et laudent te et glorificent in saecula.
Gloria Patri, et Filio, et Spiritui sancto;
Et laus, et honor, et potestas, et imperium.
Sicut erat in principio, et nunc et semper, et in saecula saeculorum. Amen.
Et laus, et honor, et potestas, et imperium.
Tractus. Qui regis Israel, intende, qui deducis velut [Col. 0645A] ovem Joseph. Vers. Qui sedes super cherubim [Col. 0645D] Hic et supra, in Ms., apparens. Infra, ms. loquatur. appare coram Ephraim, Benjamin et Manasse. Vers. Excita, Domine, potentiam tuam, et veni, ut salvos facias nos. Off. Exsulta satis, filia Sion, praedica, filia Jerusalem, ecce Rex tuus venit tibi sanctus et salvator. Vers. Loquetur pacem gentibus, et potestas ejus a mari usque ad mare, et a flumine usque ad terminos orbis terrae. Vers. Quia ecce venio, et habitabo in medio tui, dicit Dominus omnipotens, et confugient ad te in illa die omnes gentes, 657 et erunt tibi in plebem. Com. Exsultavit ut gigas ad currendam viam, a summo coelo egressio ejus, et occursus ejus usque ad summum ejus. Psal. Coeli enarrant.
Memento nostri, Domine, in beneplacito populi [Col. 0645B] tui; visita nos in salutari tuo, ad videndum in bonitate electorum tuorum, in laetitia gentis tuae, ut lauderis cum haereditate tua. [Col. 0645D] In Ms. Ps. Confitemini. AR. Quis loquetur. R\ Prope est D. V\ Laudem Domini loq. Alleluia. Veni Domine . . . relaxa. Psal. Peccavimus cum patribus nostris, injuste egimus, iniquitatem fecimus. Resp. Prope est Dominus. Vers. Veni, Domine, et noli tardare; relaxa facinora plebis tuae. Off. Ave, Maria, gratia plena, Dominus tecum. Benedicta tu in mulieribus, et benedictus fructus ventris tui. Vers. 1. Quomodo in me fiet hoc, quae virum non cognosco? Spiritus Domini superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi. Vers. 2. Ideoque quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei. Com. Ecce virgo concipiet et pariet filium, et vocabitur nomen ejus Emmanuel.
[Col. 0645C] Antiph. Hodie scietis quia veniet Dominus, et salvabit vos, et mane videbitis gloriam ejus. Psal. Domini est terra et plenitudo ejus, orbis terrarum et universi qui habitant in eo. Resp. Hodie scietis quia veniet Dominus, et salvabit vos, et mane videbitis gloriam ejus. Vers. Qui regis Israel intende, qui deducis velut ovem Joseph, qui sedes super cherubim, appare coram Ephraim, Benjamin et Manasse. Si in [Col. 0645D] Haec rubrica, ut aiunt, non legitur in Theoderic. et in Compend. parumper variat. Theodoric. Codices quos hic laudamus, sunt illi Mss. libri Sacramentorum, quos supra saepe laudavimus; nam in margine [Col. 0646D] exhibent quae ad Antiphonarium spectant, sed summatim. Dominica evenerit ipsa vigilia, Alleluia de Adventu Domini, quale volueris, dic; sin autem, non cantatur. Offert. Tollite portas principes vestras, et elevamini, portae aeternales, et introibit Rex gloriae. Vers. 1. Domini est terra et plenitudo ejus, orbis terrarum et universi qui habitant in eo. Vers. 2. Ipse super maria fundavit eum, et super flumina praeparavit eum. Com. Revelabitur gloria Domini, et [Col. 0645D] videbit omnis caro salutare Dei nostri. Psal. Domini est terra, ut supra.
Antiph. Dominus dixit ad me: Filius meus es tu, ego hodie genui te. Psal. Quare fremuerunt gentes, et populi meditati sunt inania? Resp. Tecum principium in die virtutis tuae in splendoribus sanctorum, ex utero ante luciferum genui te. Vers. Dixit Dominus Domino meo: Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum. All. Dominus dixit ad me: Filius meus es tu, ego hodie genui te. Offert. Laetentur coeli, et exsultet terra ante faciem Domini, quoniam venit. Vers. 1. Cantate Domino canticum novum, [Col. 0646D] Compend.: Cantate Domino, omnis terra. benedicite nomen ejus, bene nuntiate de die in diem salutare ejus. Vers. 2. [Col. 0646D] Ibid. Vers. 2. Cantate Dom. Bened. nom. ejus, bene nuntiate, etc. Confessio et pulchritudo in conspectu ejus, fortitudo et magnificentia in sanctificatione ejus. [Col. 0646B] Com. In splendoribus sanctorum ex utero ante luciferum genui te. Psal. Dixit Dominus Domino meo.
Antiph. Lux fulgebit hodie super nos, quia natus est nobis Dominus, et vocabitur Admirabilis, Deus, Princeps pacis, Pater futuri saeculi, cujus regni non erit finis. Psal. Dominus regnavit, decorem indutus est, indutus est Dominus fortitudinem, et praecinxit se virtute. Resp. Benedictus qui venit in nomine Domini, Deus Dominus, et illuxit nobis. Vers. A Domino factum est istud, et est mirabile in oculis nostris. All. Dominus regnavit, decorem, etc. Off. Deus enim firmavit orbem terrae, qui non commovebitur; parata sedes tua, Deus, ex tunc, a saeculo tu es. Vers. 1. Dominus regnavit, decorem. Vers. 2. Mirabilis [Col. 0646C] in altis Dominus. Com. Exsulta, Sion, lauda, filia Jerusalem; ecce rex tuus venit justus, et salvator mundi. Psal. ut supra.
Antiph. Puer natus est nobis, et filius datus est nobis, cujus imperium super humerum ejus; et vocabitur nomen ejus magni consilii Angelus. Psal. Cantate Domino canticum novum, quia mirabilia fecit. Resp. Viderunt omnes fines terrae salutare Dei nostri. Jubilate Deo omnis terra, cantate et exsultate et psallite. Vers. Notum fecit Dominus salutare suum; ante conspectum gentium revelavit justitiam suam. All. Dies sanctificatus illuxit nobis; venite, gentes, et adorate Dominum, quia hodie descendit lux magna super terram. Off. Tui sunt coeli, et tua est terra, orbem terrae et plenitudinem ejus tu fundasti. [Col. 0646D] Pauca discrepant a communi lectione illorum versuum, in Comp. Vers. 1. [Col. 0646D] Magnus et metuendus super omnes qui in circuitu ejus sunt. Domine Deus virtutum, quis similis tibi? [Col. 0647A] Potens es, Domine, et veritas tua in circuitu tuo; tu dominaris [Col. 0647D] Mss., potestates. potestati maris, motum autem fluctuum ejus tu mitigas. Vers. 2. Misericordia et veritas praecedent ante faciem tuam, beati populi qui sciunt jubilationem. Vers. 3. Tu humiliasti sicut vulneratum superbum, in virtute brachii tui dispersisti omnes inimicos tuos. Com. Viderunt omnes fines terrae salutare Dei nostri. Psal. Cantate Domino, ut supra.
Antiph. Etenim sederunt principes, et adversum me loquebantur, et iniqui persecuti sunt me; adjuva me, Domine Deus meus, quia servus tuus exercebatur in tuis justificationibus. Psal. Beati immaculati in via, qui ambulant in lege Domini. Resp. Sederunt [Col. 0647B] principes, et adversum me loquebantur, et iniqui persecuti sunt me. Vers. Adjuva me, Domine Deus meus, propter misericordiam tuam. All. Video coelos apertos, et Jesum stantem a dextris virtutis Dei. Off. In virtute tua, Domine, laetabitur justus, et super salutare tuum exsultabit vehementer; desiderium animae ejus tribuisti ei. Vers. 1. Vitam petiit a te, et tribuisti ei longitudinem dierum in saeculum saeculi. Vers. 2. Magna est gloria ejus in salutari tuo, gloriam et magnum decorem impones super eum. Com. Video coelos apertos, et 659 Jesum stantem a dextris virtutis Dei. Domine Deus, accipe spiritum meum, et ne statuas illis hoc peccatum, quia nesciunt quid faciunt. Psal. Beati, ut supra.
[Col. 0647C] Antiph. Ego autem sicut oliva [Col. 0647D] Compend.: Fructificavi in domo Domini, speravi . . . et exspect. n. t. quoniam bonum est in conspectu sanctorum tuorum. fructifera in domo Dei. Psal. Quid gloriaris in malitia, qui potens es in iniquitate? Resp. Justus ut palma florebit, sicut cedrus Libani multiplicabitur in domo Domini. [Col. 0647D] Compend.: Vers. 1. Ad annuntiandum, etc. Vers. Bonum est confiteri Domino, et psallere nomini tuo, Altissime. Off. Gloria et honore coronasti eum, et constituisti eum super opera manuum tuarum, Domine. Vers. 1. Domine Dominus noster. Vers. 2. [Col. 0647D] Compend.: Quid est homo quia vis, eum, aut, etc. Visitas eum diliculo, etc., et resumitur ex altero versu, et constituisti eum, etc. Quid est homo? Com. Magna est gloria ejus in salutari tuo. Psal. Domine, in virtute.
Antiph. In medio Ecclesiae aperuit os ejus, et implevit eum Dominus spiritu sapientiae et intellectus; stolam gloriae induit eum. Psal. Bonum est confiteri Domino, et psallere nomini tuo, Altissime. Resp. [Col. 0647D] Exiit sermo inter fratres, quod discipulus ille non moritur. Vers. Sic eum volo manere donec veniam, tu me sequere. All. Hic est discipulus ille, qui testimonium [Col. 0648A] perhibuit de his, et scimus quia verum est testimonium ejus. Off. Justus [Col. 0647D] Multa hoc loco complevimus ex Ms. in Vulgatis omissa. ut palma florebit; sicut cedrus quae in Libano est multiplicabitur. Vers. 1. Bonum est confiteri Domino, et psallere nomini tuo, Altissime. Vers. 2. Ad annuntiandum mane misericordiam tuam, et veritatem tuam per noctem. Vers. 3. Plantati in domo Domini, in atriis domus Dei nostri florebunt. Com. Exiit sermo inter fratres quod discipulus ille non moritur, et non dixit Jesus: Non moritur, sed sic eum volo manere donec veniam. Psal. Bonum est, ut supra.
[Col. 0648D] Hoc nominatim citatur ex Antiphonario per Amalarium, l. I, c. ult., et Microlog., c. 36. Gloria in excelsis Deo non canitur, neque Alleluia, sed quasi prae tristitia, dies illa deducitur.
Antiph. Ex ore infantium, Deus, et [Col. 0648D] Compend., lactantium. lactentium [Col. 0648B] perfecisti laudem propter inimicos tuos, ut destruas inimicum et ultorem. Psal. Domine Dominus noster, quam admirabile est nomen tuum in universa terra. Resp. Anima nostra sicut passer erepta est de laqueo venantium. Vers. Laqueus contritus est, et nos liberati sumus; adjutorium nostrum in nomine Domini, qui fecit coelum et terram. Off. Anima nostra sicut passer erepta est de laqueo venantium. Vers. 1. Nisi quia Dominus erat in nobis, dicat nunc Israel: Nisi quia Dominus erat in nobis. Cum exsurgerent homines in nos, forte vivos deglutissent nos; cum irasceretur furor eorum in nos, forsitan velut aqua absorbuissent nos. Vers. 2. Torrentem pertransiit anima nostra; forsitan pertransisset anima nostra aquam intolerabilem. Benedictus Dominus, qui non dedit [Col. 0648C] nos in captionem dentibus eorum. 660 Com. Vox in Rama audita est, ploratus et ululatus. Rachel plorans filios suos, noluit consolari, quia non sunt Psal. Domine Dominus noster.
Antiph. Sacerdotes tui, Domine, induant justitiam, et sancti tui exsultent. Propter David servum tuum, non avertas faciem Christi tui. Psal. Memento, Domine, David, et omnis mansuetudinis ejus Resp. Ecce sacerdos magnus, qui in diebus suis placuit Deo, et inventus est justus. Vers. Non est inventus similis illi, qui conservaret legem Excelsi. All. Inveni David servum meum, oleo sancto meo unxi eum. Off. Inveni David servum meum, et in oleo meo sancto unxi eum; manus enim mea auxiliabitur [Col. 0648D] ei, et brachium meum [Col. 0648D] Compend., Confortavit. confortabit eum Vers. 1. Potens es, Domine, et veritas tua in circuitu tuo. [Col. 0648D] Ibid. additur: Tu dixisti: Posui adjutorium super potentem, et exaltavi electum de plebe mea. Vers. 2. Et ponam in saeculum saec. sedem ejus, et thronum ejus sicut dies coeli. Vers. 2. Veritas mea et misericordia [Col. 0649A] mea cum ipso, et in nomine meo exaltabitur cornu ejus. Com. Beatus servus, quem cum venerit Dominus, invenerit vigilantem. Amen dico vobis, super omnia bona sua constituet eum. [Col. 0649D] Psalmus, etc., deest in Ms. Ps. ut supra.
Antiph. Vultum tuum deprecabuntur omnes divites plebis; adducentur regi virgines post eam, proximae ejus adducentur tibi in laetitia et exsultatione. Psal. Eructavit cor meum verbum bonum, dico ego opera mea regi. Resp. Diffusa est gratia in labiis tuis, propterea unxit te Deus, Deus tuus, oleo laetitiae prae consortibus tuis. Vers. Propter veritatem et mansuetudinem et justitiam, et deducet te mirabiliter dextera tua. All. Post partum virgo. Off. Offerentur Regi virgines. Psal. Eructavit cor meum. Vers. Diffusa [Col. 0649B] est gratia. Com. Simile est regnum coelorum homini negotiatori, quaerenti bonas margaritas; inventa una pretiosa margarita, dedit omnia sua, et comparavit eam. Psal. Eructavit, ut supra.
Antiph. Dum medium silentium tenerent omnia, et nox in suo cursu medium iter haberet, omnipotens sermo tuus, Domine, de coelis a regalibus sedibus venit. Psal. Dominus regnavit, decorem indutus est, indutus est Dominus fortitudinem, et praecinxit se virtute. Resp. Speciosus forma prae filiis hominum, diffusa est gratia in labiis tuis, propterea benedixit te Deus in aeternum. Vers. Eructavit cor meum verbum bonum, dico ego opera mea regi; lingua mea calamus scribae velociter scribentis. All. Dominus regnavit, decorem. Off. Deus enim firmavit orbem [Col. 0649C] terrae. Com. Tolle puerum et matrem ejus, et vade in terram Juda, defuncti sunt enim qui quaerebant animam pueri. Psal. ut supra.
Antiph. Dominus dixit ad me: Filius meus es tu, ego hodie genui te. Psal. Quare fremuerunt gentes. 661 Resp. Tecum principium in die virtutis tuae in splendoribus sanctorum, ex utero ante luciferum genui te.
Antiph. Ecce advenit dominator Dominus, et regnum in manu ejus, et potestas, et imperium. Psal. Deus, judicium tuum Regi da, et justitiam tuam filio Regis. Resp. Omnes de Saba venient, aurum et thus [Col. 0649D] deferentes, et laudem Domino annuntiantes. Vers. Surge et illuminare Jerusalem, quia gloria Domini super te orta est. All. Vidimus stellam ejus in Oriente, et venimus cum muneribus adorare Dominum. Off. Reges Tharsis et insulae munera offerent, reges Arabum [Col. 0650A] et Saba dona adducent; et adorabunt eum omnes reges terrae, omnes gentes servient ei. Vers. 1. Deus, judicium tuum Regi da, et justitiam tuam filio Regis; judicare populum tuum in justitia, et pauperes tuos in judicio. Vers. 2. Orietur in diebus ejus justitia, et abundantia pacis, donec extollatur luna; et dominabitur a mari usque ad mare. Vers. Suscipiant montes pacem populo tuo, et colles justitiam. Com. Vidimus stellam ejus in Oriente, et venimus cum muneribus adorare Dominum. Psal. Deus, judicium tuum Regi da, ut supra.
Antiph. In excelso throno vidi sedere virum, quem adorat multitudo angelorum psallentium in unum; ecce cujus imperii nomen est in aeternum. Psal. [Col. 0650B] Jubilate Deo, omnis terra, psalmum dicite nomini ejus, date gloriam laudi ejus. Resp. Benedictus Dominus Deus Israel, quia fecit mirabilia magna solus a saeculo. Vers. Suscipiant montes pacem populo, et colles justitiam. All. Jubilate Deo omnis terra, servite Domino in laetitia. Off. Jubilate Deo omnis terra, servite Domino in laetitia. Intrate in conspectu ejus, in exsultatione, quia Dominus ipse est Deus. Vers. 1. Ipse fecit nos, et non ipsi nos. Vers. 2. Laudate nomen ejus, quoniam suavis est Dominus. Com. Fili, quid fecisti nobis sic? ego et pater tuus dolentes quaerebamus te. Et quid est quod me quaerebatis? an nesciebatis, quia in his quae Patris mei sunt oportet me esse? Psal. Jubilate Deo, omnis terra, psalmum dicite nomini ejus, date gloriam laudi ejus, ut [Col. 0650C] supra.
Antiph. Os justi meditabitur sapientiam, et lingua ejus loquetur judicium; lex Dei ejus in corde ipsius. Psal. Noli aemulari in malignantibus; ne zelaveris facientes iniquitatem. Resp. Juravit Dominus, et non poenitebit eum: Tu es Sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech. Vers. Dixit 662 Dominus Domino meo: Sede a dextris meis. All. Justus non conturbabitur. Off. Gloria et honore coronasti eum, et constituisti eum super opera manuum tuarum, Domine. Comm. Posuisti, Domine, in capite ejus coronam de lapide pretioso. Psalm. XX.
[Col. 0650D] Antiph. Omnis terra adoret te Deus, et psallat tibi, psalmum dicat nomini tuo, Altissime. Psal. Jubilate Deo, omnis terra, psalmum dicite nomini ejus, date gloriam laudi ejus. Resp. Misit Dominus verbum suum, et sanavit eos, et eripuit eos de interitu [Col. 0651A] eorum Vers. Confiteantur misericordiae ejus, et mirabilia ejus filiis hominum. All. Laudate Dominum, omnes angeli ejus. Laudate eum, omnes virtutes ejus. Off. Jubilate Deo, universa terra, psalmum dicite nomini ejus. Venite et audite, et narrabo vobis, [Col. 0651D] Compend.: Vobis omnibus . . . . allel. allel. omnes qui timetis Deum, quanta fecit Dominus animae mae. Vers. 1. Reddam tibi vota mea, quae distinxerunt labia mea. Vers. 2. Locutum est os meum in tribulatione mea, holocausta medullata offeram tibi. Com. Dicit Dominus: Implete hydrias aqua, et ferte architriclino; cum gustasset architriclinus aquam vinum factam, dixit sponso: Servasti bonum vinum usque adhuc. Hoc signum fecit Jesus primum coram discipulis suis. Psal. ut supra.
Antiph. Statuit ei Dominus testamentum pacis, et principem fecit eum, ut sit illi sacerdotii dignitas in aeternum. Psal. Misericordias Domini in aeternum. cantabo. Resp. Inveni David servum meum, etc. Vers. Nihil proficiet inimicus in eo, et filius iniquitatis [Col. 0651D] Compend., non nocebit eum. non apponet nocere ei. All. Inveni David servum meum. Off. Veritas mea, et misericordia mea cum ipso, et in nomine meo exaltabitur cornu ejus. Vers. 1. Posui adjutorium meum supra potentem, et exaltavi electum de plebe mea; manus enim mea auxiliabitur ei, et brachium meum confortabit eum. Vers. 2. [Col. 0651D] Compend.: Misericordiam meam non disp. ab eo, sedes ejus in conspectu meo. Misericordia mea. Com. Domine, quinque talenta tradidisti mihi, ecce alia quinque superlucratus sum. Euge, serve bone et fidelis, quia in pauca fuisti fidelis, supra multa te constituam, [Col. 0651D] Ibid.: Intra in gaud. Dom. tui. [Col. 0651C] dicit Dominus. Psal. Misericordias Domini, ut supra.
Antiph. Loquebar de testimoniis tuis in conspectu regum, et non confundebar, et meditabar in mandatis tuis, quae dilexi nimis. Psal. Beati immaculati in via, qui ambulant in lege Domini. Resp. Specie tua et pulchritudine tua intende, prospere procede, et regna. Vers. Propterea unxit te Deus, Deus tuus, oleo laetitiae prae consortibus tuis. All. Diffusa est gratia in labiis tuis, propterea benedixit 663 te Deus in aeternum. Off. Filiae regum in honore tuo. Vers. 1. Eructavit cor meum verbum bonum. Vers. 2. Specie tua. Com. Feci judicium et justitiam. Psal. [Col. 0651D] ut supra.
Antiph. Intret in conspectu tuo, Domine, gemitus compeditorum; redde vicinis nostris septuplum in sinu eorum; vindica sanguinem servorum tuorum qui effusus est. Psal. Deus, venerunt gentes in haereditatem tuam: polluerunt templum sanctum tuum, posuerunt Jerusalem in pomorum custodiam. Resp. Gloriosus Deus in sanctis suis, mirabilis in Majestate sua. Vers. Dextera tua, Domine, magnificata est in virtute, dextera manus tua confregit inimicum. All. Sancti tui, Domine. Off. Laetamini in Domino, et exsultate. Vers. 1. Beati quorum. Vers. 2. Pro hac orabit ad te omnis sanctus in tempore opportuno. Com. Multitudo languentium, et qui vexabantur a spiritibus immundis, veniebant ad eum, quia virtus [Col. 0652B] de illo exibat, et sanabat omnes. Psal. Deus venerunt gentes.
Antiph. Me exspectaverunt peccatores ut perderent me: testimonia tua, Domine, intellexi; omnis consummationis vidi finem, latum mandatum tuum nimis. Psal. Beati immaculati in via, qui ambulant in lege Domini. Resp. Diffusa est gratia in labiis tuis. Vers. Propterea unxit te Deus, Deus tuus, oleo laetitiae prae consortibus tuis. All. Specie tua et pulchritudine tua, propterea benedixit te Deus in aeternum. Off. Offerentur regi virgines post eam, proximae ejus offerentur tibi. Com. Quinque prudentes virgines. Psal. ut supra.
[Col. 0652C] Antiph. Adorate Deum, omnes angeli ejus. Audivit, et laetata est Sion, et exsultaverunt filiae Judae. Psal. Dominus regnavit, exsultet terra, laetentur insulae multae. Respons. Timebunt gentes nomen tuum, Domine, et omnes reges terrae gloriam tuam. Vers. Quoniam aedificavit Dominus Sion, et videbitur in Majestate sua. [Col. 0652D] In Compend.: Allel. Dominus regn. exsultet terra. laet. ins. multae. All. Exsultate Deo adjutori nostro, jubilate Deo Jacob, canite psalterium cum cithara. Off. Dextera Domini fecit virtutem, dextera Domini exaltavit me; non moriar, sed vivam, et narrabo opera Domini. Vers. 1. In tribulatione invocavi Dominum, et exaudivit me in latitudine, quia Dominus adjutor meus est. Vers. 2. Impulsus versatus sum ut caderem, et Dominus suscepit me, et factus est mihi [Col. 0652D] in salutem. Comm. Mirabantur omnes de his quae [Col. 0653A] procedebant de ore Dei. Psal. Dominus regnavit, exsultet terra.
Antiph. Laetabitur justus in Domino, et sperabit in eo, et laudabuntur omnes recti corde. Psalm. Exaudi, Deus, Orationem meam cum deprecor; a timore inimici eripe animam meam. Resp. Posuisti, Domine, in capite ejus coronam de lapide pretioso. Vers. Desiderium animae ejus tribuisti ei, et voluntate labiorum ejus non fraudasti eum. Allel. 664 Beatus vir qui timet Dominum, in mandatis ejus cupit nimis. Off. Gloria et honore coronasti eum, et constituisti eum super opera manuum tuarum, Domine. Vers. Domine Dominus noster. Comm. Qui vult venire post me, abneget semetipsum, et tollat [Col. 0653B] crucem suam, et sequatur me. Psal. Exaudi Deus.
Antiph. Vultum tuum deprecabuntur omnes divites plebis. Psalm. Eructavit cor meum verbum bonum. Resp. Specie tua. Vers. Propterea unxit te Deus, Deus tuus, oleo laetitiae prae consortibus tuis. All. Diffusa est gratia in labiis tuis, propterea benedixit te Deus in aeternum. Offert. Diffusa est gratia. Comm. Simile est regnum coelorum. Psal. ut supra.
Antiph. [Col. 0653D] Quae hic Graece leguntur desirantur in Mss. Χαῖρε κεχαριτωμένη, Ave gratia plena, θεοτόκε παρθένε, Dei genitrix Virgo, ἐκ σοῦ γὰρ ἀνέτειλεν ex te enim ortus est, ὁ ἤλιος τῆς δικαιοσύνης, Sol justitiae, φωτίζων τοὺς ἐν σκότει, illuminans qui in tenebris [Col. 0653C] sunt; εὐφραίνου καὶ σὺ, laetare et tu; πρεσβῦτα δίκαιε, senior juste, δεχόμενε ἐν ὠλέναις, suscipiens in ulnis, τὸν ἐλευθερώτην, liberatorem, τῶν ψυχῶν ἠμῶν, animarum nostrarum, χαριζόμενον ἡμῖν, donantem nobis, καὶ τὴν ἀνάστασιν, et resurrectionem. Vers. Κατακόσμησον τὸν θάλαμόν σου, Σιὼν, Adorna thalamum tuum, Sion, καὶ ὑπόδεξαι τὸν βασιλέα Χριστὸν, et suscipe regem Christum, ἁσπάζου τὴν Μαρίαν, amplectere Mariam, τὴν οὐράνιον αὐλὴν, quae est coelestis porta; αὐτὴ γὰρ βαστάζει τὸν βασιλέα τῆς δόξης, ipsa enim portat portat regem gloriae, νεοφύτου φωτὸς ὑπάρχει παρθένος, novi luminis subsistit virgo, φέρουσα ἐν χερσὶν υἱὸν πρὸ ἑωσφόρου, adducens in manibus filium ante luciferum, ὃν λαβὼν Σιμεὼν ἐν ὠλέναις αὐτοῦ, quem accipiens Simeon in ulnis suis, [Col. 0653D] ἐκήρυξεν τοῖς λαοῖς, praedicavit populis, δεσπότην αὐτὸν εἶναι, Dominum eum esse, ζωῆς καὶ θανάτου, vitae et mortis, καὶ σωτῆρα τοῦ κόσμου, et Salvatorem mundi. Vers. Responsum accepit Simeon a Spiritu sancto, non visurum se mortem, nisi prius videret Christum Domini.
Antiph. Suscepimus, Deus, misericordiam tuam in medio templi tui; secundum nomen tuum, Deus, ita et laus tua in fines terrae; justitia plena est dextera tua. Ps. Magnus Dominus, et laudabilis nimis, in civitate Dei nostri, in monte sancto ejus. Resp. Suscepimus, Deus, misericordiam tuam. Vers. Sicut audivimus, sic vidimus in civitate Domini virtutum, in civitate Dei nostri, Deus fundavit eam in aeternum. Allel. Adorabo ad templum sanctum tuum, et confitebor nomini tuo in timore tuo. Adducentur Regi. Si post Septuagesimam evenerit. [Col. 0654D] Nullus assignatur Tractus in Comp. In Val. Cl. legitur: Si in Septuagesima evenerit, Tractus Jubilate. Tract. sequens dicetur: Diffusa est gratia in labiis tuis, propterea benedixit te Deus in aeternum. Specie tua et pulchritudine tua intende, prospere procede, et regna. Propter [Col. 0654B] veritatem et mansuetudinem, et justitiam, et deducet te mirabiliter dextera tua. 665 Dilexisti justitiam, et odisti iniquitatem; propterea unxit te Deus, Deus tuus, oleo laetitiae prae consortibus tuis. Audi, filia, et vide, et inclina aurem tuam, et obliviscere populum tuum, et domum patris tui. Et concupiscet Rex decorem tuum, quoniam ipse est Dominus Deus tuus, et adorabunt eum. Adducentur regi virgines post eam, proximae ejus afferentur tibi. Adducentur in laetitia et exsultatione, adducentur in templum Regi Domino. Offert. Diffusa est gratia. Vers. 1. Eructavit cor meum verbum bonum. Vers. 2. Specie tua et pulchritudine tua. Comm. Responsum accepit Simeon a Spiritu sancto, non visurum se mortem, nisi videret Christum Domini. Psal. ut supra.
Antiph. Gaudeamus omnes in Domino, diem festum celebrantes [Col. 0654D] Compend., sub honore. in honore Agathae martyris, de cujus passione gaudent angeli, et collaudant Filium Dei. Psal. Eructavit cor meum. Resp. Adjuvabit eam Deus vultu suo; Deus in medio ejus, non commovebitur. Vers. Fluminis impetus laetificat civitatem Dei, sanctificavit tabernaculum suum Altissimus. Tract. Qui seminant in lacrymis, [Col. 0654D] Compend., in gaudio metent. Et infra, portantes semina sua, pro mittentes semina sua. in exsultatione metent. Euntes ibant et flebant, mittentes semina sua: Venientes autem venient cum exsultatione, portantes manipulos suos. Offert. Offerentur Regi virgines post eam. Comm. Qui me dignatus est ab omni plaga curare, et mamillam meam meo corpore restituere, ipsum invoco Dominum vivum. Psal. ut supra.
Antiph. In virtute tua, Domine, laetabitur justus, etc. Psal. [Col. 0654D] Ibid.: Psalm. Domine, in virtute tua, etc. Vitam petiit. Resp. Beatus vir qui timet Dominum, in mandatis ejus cupit nimis. Vers. Potens in terra erit semen ejus, generatio rectorum benedicetur. Tract. Desiderium animae ejus tribuisti [Col. 0655A] ei, voluntate labiorum ejus non fraudasti eum, etc. Offert. In virtute tua, Domine, laetabitur justus. Comm. Magna est gloria ejus. Psal. XX.
Antiph. Statuit ei Dominus. Psal. Misericordias Domini. Resp. Juravit: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam. Vers. Et portae inferi non praevalebunt adversus eam, et tibi dabo claves regni coelorum. Vers. Et quodcunque ligaveris super terram, erit ligatum et in coelis. Vers. Et quodcunque solveris super terram, erit solutum et in coelis. Offert. Veritas mea. Comm. Tu es Petrus. Psalm. ut supra.
Antiph. Vultum tuum deprecabuntur omnes divites [Col. 0655B] plebis. Psalm. Eructavit. Resp. Diffusa est gratia. Vers. Propterea. Offert. Ave, Maria, gratia plena. Vers. 1. Quomodo in me fiet hoc? Vers. 2. Ideo quod nascetur ex te. Comm. [Col. 0655D] In Compend.: Com. Dilexisti justitiam. Ps. ut supra. Ecce virgo concipiet. Psalm. ut supra.
Antiph. [Col. 0655D] Ad hanc Dominicam citat Alcuinus Antiphonarium, pag. 41, et pag. 42, hoc ipsum officium interpretatur. [Col. 0656D] Qui etiam sequentia officia explicat paginis sequentibus. PAMEL. Circumdederunt me gemitus mortis, dolores inferni circumdederunt me, et in tribulatione mea invocavi Dominum, et exaudivit de templo sancto suo vocem meam. Psalm. Diligam te, Domine, fortitudo mea, Dominus firmamentum meum, et refugium meum. Resp. Adjutor in opportunitatibus, in tribulatione; sperent in te, qui noverunt te, quoniam non derelinquis quaerentes te, Domine. Vers. Quoniam non in finem oblivio erit pauperis, patientia [Col. 0655C] pauperum non peribit in aeternum. Exsurge, Domine, non praevaleat homo. Tract. [Col. 0656D] Tractus unde dicatur, et cur omittatur Alleluia tempore Septuagesimae tractat Amalarius, Antiphonarium citans; ubi etiam hoc officium explicat, et sequentia cap. sequenti. PAMEL. De profundis clamavi ad te, Domine; Domine, exaudi vocem meam. Vers. Fiant aures tuae intendentes in Orationem servi tui. Vers. Si iniquitates observaveris, Domine, Domine, quis sustinebit? Vers. Quia apud te propitiatio est, et propter legem tuam sustinui te Domine. Off. Bonum est confiteri Domino, et psallere nomini tuo, Altissime. Vers. 1. Quam magnificata sunt opera tua, Domine! nimis profundae factae sunt cogitationes tuae! Vers. 2. Ecce inimici tui, Domine, peribunt, et dispergentur omnes qui operantur iniquitatem. Vers. 3. Exaltabitur sicut unicornis cornu meum, et senectus mea in misericordia uberi, quia respexit oculus meus inimicos meos, et insurgentes [Col. 0655D] in me malignantes audivit auris tua. Comm. Illumina faciem tuam super servum tuum, et salvum me fac in tua misericordia, Domine: non confundar, quoniam invocavi te. Psal. In te, Domine, speravi.
Antiph. Exsurge, quare obdormis, Domine? exsurge, et ne repellas in finem; quare faciem tuam avertis? oblivisceris tribulationis nostrae. Adhaesit in terra venter noster; exsurge, Domine, adjuva nos, et libera nos. Psalm. Deus, auribus nostris audivimus, patres nostri annuntiaverunt nobis. Resp. Sciant gentes quoniam nomen tibi Deus, tu solus altissimus super omnem terram. Vers. Deus meus, pone illos ut rotam, et sicut stipulam ante faciem venti. Tract. Commovisti, Domine, terram, et conturbasti eam; sana contritiones ejus, quia mota est. Vers. Ut fugiant a facie arcus, ut liberentur electi tui. Off. Perfice gressus meos in semitis tuis, ut non moveantur vestigia mea; inclina aurem tuam, et exaudi verba [Col. 0656B] mea. Mirifica misericordias tuas, qui salvos facis sperantes in te, Domine. Vers. 1. Exaudi, Domine, justitiam meam; intende deprecationem meam; auribus percipe orationem meam. Vers. 2. Custodi me, Domine, ut pupillam oculi; sub umbra alarum tuarum protege me; eripe me, Domine, ab impio. Vers. 3. Ego autem cum justitia apparebo in conspectu tuo; satiabor, dum manifestabitur gloria tua. Comm. Introibo ad altare Dei, ad Deum qui laetificat juventutem meam. Psal. Judica me, Deus.
Antiph. Esto mihi in Deum protectorem, et in locum refugii, ut salvum me facias. Quoniam firmamentum meum, et refugium meum es tu; et propter [Col. 0656C] nomen tuum dux mihi eris, et enutries me. Psalm. In te, Domine, speravi, non confundar in aeternum, in justitia tua libera me, et eripe me. Resp. Tu es Deus qui facis mirabilia solus, notam fecisti in gentibus virtutem tuam. Vers. Liberasti in brachio tuo populum tuum, filios Israel et Joseph. Tract. Jubilate Domino, omnis terra, servite Domino in laetitia. Vers. Intrate in conspectu ejus in exsultatione. Vers. Scitote quod Dominus ipse est Deus [Col. 0656D] Additur in Compend.: Ipse fecit nos, et non ipsi nos. Et in Versu Nos autem, etc., subjungitur, et oves pascuae ejus. . Vers. Nos autem populus ejus. Offert. Benedictus es, Domine, doce me justificationes tuas, in labiis meis pronuntiavi omnia judicia oris tui. Vers. 1. Beati immaculati in via, qui ambulant in lege Domini. Beati qui scrutantur testimonia ejus, in toto corde exquirunt eum. Aufer a plebe tua opprobrium et contemptum, [Col. 0656D] quia mandata tua non sumus obliti, Domine. Vers. 2. In via testimoniorum tuorum delectatus sum, sicut in omnibus divitiis. Vers. 3. Viam iniquitatis, Domine, amove a me, et de lege tua miserere mei. Viam [Col. 0657A] veritatis elegi; judicia tua, [Col. 0657D] Duo haec verba desiderantur in Mss. Compend., sunt in edit. Pamel. justitiam tuam non sum oblitus. Viam mandatorum tuorum cucurri, [Col. 0657D] Compend.: Dum dilatasti cor meum. Aufer, etc. dum dilatares cor meum. Comm. Manducaverunt, et saturati sunt nimis; desiderium eorum attulit eis Dominus, non sunt fraudati a desiderio suo. Psal. Attendite populus meus legem meam.
Antiph. [Col. 0657D] Antiphonarum ad Benedictionem cinerum, fit nominatim mentio in Ordine Romano, uti est Antiph. ad Processionem: Juxta vestibulum. Item apud Alcuinum, p. 52; citat etiam Micrologus tanquam Gregorii, cap. 41. PAMEL. Exaudi nos, Domine, quoniam benigna est misericordia tua; secundum multitudinem miserationum tuarum respice nos. Psalm. Salvum me fac, Deus, quoniam intraverunt aquae usque ad animam meam. Antiph. Immutemur habitu in cinere et cilicio; jejunemus et ploremus ante Dominum, quia multum misericors est dimittere peccata nostra Deus noster. Antiph. Juxta vestibulum et altare plorabant [Col. 0657B] sacerdotes et levitae ministri Domini, dicentes: Parce, Domine, parce populo tuo, et ne dissipes ora clamantium ad te, Domine [Col. 0657D] In Compend. hic resumitur Antiph. immutemur. .
Antiph. Misereris omnium, Domine, et nihil odisti eorum quae fecisti, dissimulans peccata hominum propter poenitentiam; et parcens illis, quia tu es Dominus Deus noster. Psal. Miserere mei, Deus, miserere mei, quoniam in te confidit anima mea. Resp. Miserere mei, Deus, miserere mei, quoniam in te confidit anima mea. Vers. Misit de coelo, et liberavit me, dedit in opprobrium conculcantes me. [Col. 0657D] Tractum hunc non tam ex Romano Ordine quam consuetudine dici annotat Micrologus, cap. 50. PAMEL. Tract. Domine, non secundum peccata nostra facias nobis, neque secundum iniquitates [Col. 0657C] nostras retribuas nobis. Vers. Domine, ne 668 memineris iniquitatum nostrarum antiquarum; cito anticipent nos misericordiae tuae, quia pauperes facti sumus nimis. Vers. Adjuva nos, Deus salutaris noster, et propter gloriam nominis tui, Domine, libera nos, et propitius esto peccatis nostris propter nomen tuum. Off. Exaltabo te, Domine, quoniam suscepisti me, nec delectasti inimicos meos super me; Domine, clamavi ad te, et sanasti me. Vers. 1. Domine, abstraxisti ab inferis animam meam, salvasti me a descendentibus in lacum. Vers. 2. Ego autem dixi in mea abundantia: Non movebor in aeternum. Domine, in voluntate tua praestitisti decori meo virtutem. [Col. 0657D] In Compend. repetitur hic, Domine, clamavi, etc. Comm. Qui meditabitur in lege Domini [Col. 0658A] die ac nocte, dabit fructum suum in tempore suo. Psalm. Beatus vir.
Antiph. [Col. 0657D] Officia quintae feriae per totam Quadragesimam, [Col. 0658D] non a Gregorio I, sed II, composita, et maxime in aestivalibus Dominicis collecta, testatur Micrologus, cap. 50. PAMEL. Dum clamarem ad Dominum exaudivit vocem meam ab his qui appropinquant mihi, et humiliabit eos, qui est ante saecula, et manet in aeternum. Jacta cogitatum tuum in Domino, et ipse te enutriet. Psal. Exaudi, Deus, orationem meam, et ne despexeris deprecationem meam. Resp. Jacta cogitatum tuum in Domino, et ipse te enutriet. Vers. Dum clamarem ad Dominum, exaudivit vocem meam ab his qui appropinquant mihi. Off. Ad te, Domine, levavi animam meam; Deus meus, in te confido, non erubescam. Vers. 1. Dirige me in veritate tua, et doce me, quia tu es Deus salvator meus, et te sustinui [Col. 0658B] tota die. Vers. 2. Respice in me, et miserere mihi, quia unicus et pauper sum ego. Comm. Acceptabis sacrificium justitiae, oblationes et holocausta [Col. 0658D] Compend.: Super altare tuum, Domine. super altare tuum vitulos. Psal. L.
Antiph. Audivit, et miserus est mihi Dominus, factus est adjutor meus. Psal. Exaltabo te, Domine, quoniam suscepisti me, nec delectasti inimicos meos super me. [Col. 0658D] In Compend.: Super me, Domine, refugium factus es nobis, etc. priusquam montes fierent, aut formaretur terra, etc., unam petii. Respons. Unam petii a Domino, hanc requiram, ut inhabitem in domo Domini. Vers. Ut videam voluntatem Domini, et protegar a templo sancto ejus. Off. Domine, vivifica me secundum eloquium tuum, ut sciam testimonia tua. Vers. 1. Fac cum servo tuo, Domine, secundum magnam misericordiam tuam; et ne auferas de ore meo verbum [Col. 0658C] veritatis. Vers. 2. Servus tuus sum ego, da mihi intellectum, Domine, ut discam mandata tua, et voluntaria oris mei [Col. 0658D] Compend.: Fac mihi beneplacito, Domine. fac mihi in beneplacito. Comm. Servite Domino in timore, et exsultate ei cum tremore; apprehendite disciplinam, ne pereatis de via justa. Psal. II.
Antiph. In vocavit me, et ego exaudiam eum; eripiam eum, et glorificabo cum, longitudine dierum adimplebo eum. Psalm. Qui habitat in adjutorio Altissimi, 669 in protectione Dei coeli commorabitur. Resp. [Col. 0658D] Sic quidem vetustissimus Ms. Blandiniensis, sed Ultrajectinus habet: Respons. Angelis suis Deus mand. de te, ut cust. te in omn. viis tuis; et Vers. In manib. port. te, ne forte off. ad. lap. ped. tuum. Cui etiam consentit Alcuinus, pag. 47. PAMEL. Ita quoque legitur in Mss. Compend. et Theod. Tenuisti manum dexteram meam, in voluntate tua deduxisti me, et cum gloria assumpsisti me. Vers. Quam bonus Israel Deus rectis corde! mei [Col. 0659A] autem pene moti sunt pedes, pene effusi sunt gressus mei, quia zelavi in peccatoribus, pacem peccatorum videns. Tract. Qui habitat in adjutorio Altissimi, in protectione Dei coeli commorabitur. Vers. Dicet Domino: Susceptor meus es tu, et refugium meum, Deus meus, sperabo in eum. Vers. Quoniam ipse liberabit me de laqueo venantium, et a verbo aspero. Vers. Scapulis suis obumbrabit tibi, et sub pennis ejus sperabis. Vers. Scuto circumdabit te veritas ejus, non timebis a timore nocturno. Vers. A sagitta volante per diem, a negotio perambulante in tenebris, a ruina et daemonio meridiano. Vers. Cadent a latere tuo mille, et decem millia a dextris tuis, tibi autem non appropinquabit. Vers. Quoniam angelis suis mandavit de te, ut custodiant te in omnibus [Col. 0659B] viis tuis. Vers. In manibus portabunt te, ne unquam offendas ad lapidem pedem tuum. Vers. Super aspidem et basiliscum ambulabis, et conculcabis leonem et draconem. Vers. Quoniam in me speravit, liberabo eum; protegam eum, quoniam cognovit nomen meum. Invocavit me, et ego exaudiam eum; cum ipso sum in tribulatione. Vers. Eripiam eum, et glorificabo eum. Vers. [Col. 0659D] Compend.: Longitudinem dierum adimp. eum. Sic etiam legitur in Antiphona superiori, ad Introitum, Invocavit. Longitudine dierum adimplebo eum, et ostendam illi salutare meum. Offert. Scapulis suis obumbrabit tibi Dominus, et sub pennis ejus sperabis. Scuto circumdabit te veritas ejus. Vers. 1. Dicet Domino: Susceptor meus es, non timebis a timore nocturno, a sagitta volante per diem. Vers. 2. Quoniam angelis suis mandavit de te, ut custodiant te, ne unquam offendas ad lapidem pedem tuum. [Col. 0659C] Vers. 3. Super aspidem et basiliscum ambulabis, et conculcabis leonem et draconem; quoniam in me speravit, liberabo eum. [Col. 0659D] Repetitur in Comp. Scuto circumdabit, etc. Comm. Scapulis suis obumbrabit tibi, et sub pennis ejus sperabis. Scuto circumdabit te veritas ejus. Psal. ut supra.
Antiph. Sicut oculi servorum in manibus dominorum suorum, ita oculi nostri ad Dominum Deum nostrum, donec misereatur nostri; miserere nobis, Domine, miserere nobis. Psal. Ad te levavi oculos meos, qui habitas in coelis. Resp. Protector noster aspice, Deus, et respice super servos tuos. Vers. Domine Deus virtutum, exaudi preces servorum tuorum. Off. Revela oculos meos, et considerabo mirabilia tua, Domine, ut doceas me justitiam tuam; da [Col. 0659D] mihi intellectum, ut discam mandata tua. Vers. 1. Legem pone mihi, Domine, et viam justificationum exquiram, et in praeceptis tuis exercebor. Vers. 2. Veniant super me miserationes tuae, quia lex tua meditatio mea est, et consolatio mea justificationes [Col. 0660A] tuae sunt. Com. Voce mea ad Dominum clamavi et exaudivit me de monte sancto suo, non timebo millia populi circumdantis me. Psal. III.
Antiph. Domine, refugium factus es nobis a generatione et progenie; a saeculo et in saeculum tu es. Psal. Priusquam montes fierent, aut firmaretur terra, a saeculo et usque in saeculum tu es Deus. Resp. Dirigatur oratio mea sicut incensum in conspectu tuo, Domine. Vers. Elevatio manuum mearum sacrificium vespertinum. Off. In te speravi, Domine. Dixi: Tu es Deus meus, in manibus tuis tempora mea. Vers. 1. Illumina faciem tuam super servum tuum, et salvum me fac propter misericordiam tuam. Domine, non confundar, quoniam invocavi te. Vers. [Col. 0660B] 2. Quam magna multitudo dulcedinis tuae, Domine, quam abscondisti timentibus te! perfecisti autem sperantibus in te, in conspectu filiorum hominum. Com. Cum invocarem te, exaudisti me, Deus [Col. 0659D] Omittitur justitiae meae in Compend. justitiae meae; in tribulatione dilatasti me. Miserere mihi, Domine, exaudi orationem meam. Psal. [Col. 0659D] Compend.: Psal. Filii hominum. Miserere mei, Domine.
Antiph. [Col. 0660D] Hujus officii, ac feriae sextae, et Sabbati hujus hebdomadae, disertis verbis fit mentio apud Micrologum, c. 24, et tanquam ex Antiphon. sancti Gregorii. PAMEL. Reminiscere miserationum tuarum, Domine, et misericordiae tuae quae a saeculo sunt, ne unquam dominentur nobis inimici nostri; libera nos, Deus Israël, ex omnibus angustiis nostris. Psal. Ad te, Domine, levavi animam meam, Deus meus, in te confido, non erubescam. Resp. Tribulationes cordis [Col. 0660C] mei multiplicatae sunt; de necessitatibus meis eripe me, Domine. Vers. Vide humilitatem meam, et laborem meum, et dimitte omnia peccata mea. Tract. De necessitatibus meis eripe me, Domine. Vide humilitatem meam et laborem meum, et dimitte omnia peccata mea. Vers. Ad te, Domine, levavi animam meam; Deus meus, in te confido, non erubescam; neque irrideant me inimici mei. Vers. Etenim universi qui te exspectant non confundentur, confundantur omnes [Col. 0660D] Compend., facientes mala. facientes vana. Off. Meditabor in mandatis tuis quae dilexi valde, et levabo manus meas ad mandata tua quae dilexi. Vers. 1. Pars mea, Domine, dixi custodire legem tuam. Precatus sum vultum tuum in toto corde meo. Vers. 2. Deprecatus sum faciem tuam. Miserere mei secundum eloquium [Col. 0660D] tuum, quia [Col. 0660D] Compend., cogitavi vias meas. cogitavi vias tuas, et converti pedes meos in testimonia tua. [Col. 0660D] Hic resumitur in Compend. et levabo manus meas. Com. Intellige clamorem meum; intende voci Orationis meae, Rex meus et Deus meus, quoniam ad te orabo, Domine. Psal. Verba mea.
Antiph. Confessio et pulchritudo in conspectu ejus, sanctitas et magnificentia in sanctificatione ejus. Psal. Cantate Domino canticum novum, cantate Domino, omnis terra. Resp. Custodi me, Domine, ut pupillam oculi, sub umbra alarum tuarum, protege me. Vers. De vultu tuo judicium meum prodeat, oculi tui videant aequitatem. Off. [Col. 0661D] Compend.: Immitit angelum Dominus. Emittet angelum Dominus in circuitu timentium eum, et eripiet eos; gustate et videte quoniam suavis est Dominus. 671 Vers. 1. Benedicam Domino in omni tempore, semper laus ejus in ore meo. Vers. 2. In Domino laudabitur anima mea; audiant mansueti, et laetentur. Magnificate Dominum mecum, et exaltemus nomen ejus in invicem. Vers. 3. Accedite ad [Col. 0661B] eum, et illuminamini; et vultus vestri non erubescant; iste pauper clamavit, et Dominus exaudivit eum, et ex omnibus tribulationibus ejus liberavit eum. [Col. 0661D] In Compend. repetitur hic gustate et videte, etc. Com. Panis quem ego dedero caro mea est pro saeculi vita. Psal. ut supra.
Antiph. De necessitatibus meis eripe me, Domine, vide humilitatem meam et laborem meum, et dimitte omnia peccata mea. Psal. Ad te, Domine, levavi animam meam: Deus meus, in te confido, non erubescam. [Col. 0661D] In Compend.: Resp. Salvum fac servum tuum, Deus meus, sper. in te. Vers. Auribus percipe, Dom., Orat. m. Resp. Miserere. Resp. Miserere mei, Domine, quoniam infirmus sum, sana me, Domine. Vers. Conturbata sunt omnia ossa mea, et anima mea turbata est valde. Off. Benedic, anima mea, Domino, et noli oblivisci omnes retributiones ejus, et renovabitur sicut aquilae [Col. 0661C] juventus tua. Vers. 1. Qui propitiatur omnibus iniquitatibus tuis, et redimet de interitu vitam tuam, qui coronat te in miseratione et misericordia. [Col. 0661D] In Compend.: Vers. 2. Justitia ejus super fil. fil. custodientibus testam ejus et mand. ejus ut fac. ea Dom. in coelo par. sed. suam et reg. ejus omnium dominabitur et renovabitur, etc. Vers. 2. Miserator et misericors Dominus, patiens et multum misericors. Com. Erubescant et conturbentur omnes inimici mei; avertantur retrorsum et erubescant valde velociter. [Col. 0662D] In Comp.: Ps. Domine Dominus noster. in Edit. Vatic. et Guss. simpliciter legitur Psalmus. Adjecimus numerum ex Pamel. Psal. VI.
Antiph. Intret Oratio mea in conspectu tuo; inclina aurem tuam ad precem meam, Domine. Psal. Domine Deus salutis meae, in die clamavi et nocte coram te. [Col. 0662D] In Comp. titulus hic legitur: Respons, quatuor ad ipsum diem pertinentia et Benedictionem. Responsoria vero haec authentica esse patet ex Micrologo. Resp. 1. Protector noster aspice Deus, et respice super servos tuos. Vers. Domine Deus virtutum, exaudi preces servorum tuorum. Resp. 2. Propitius esto. Vers. Adjuva. Resp. 3. Dirigatur. [Col. 0661D] Vers. Elevatio. Resp. 4. Salvum fac populum. Vers. Ad te, Domine, clamavi. Hymn. Benedictus es, Domine [Col. 0662A] Deus patrum nostrorum, et laudab. sive Benedictus es in firmamento coeli. Vers. Benedicite, omnia opera Domini, Domino; benedicite, coeli, Domino; benedicite, angeli Domini, Domino. Vers. Benedicite, aquae quae super coelos sunt, Domino; benedicite, omnes virtutes Domini, Domino; benedicite, sol et luna, Domino. Vers. Benedicite, stellae coeli, Domino; benedicite, imber et ros, Domino; benedicite, omnes spiritus, Domino. Vers. Benedicite, ignis et aestus, Domino; benedicite, noctes et dies, Domino; benedicite, tenebrae et lumen, Domino. Vers. Benedicite, frigus et cauma, Domino; benedicite, pruina et nives, Domino; benedicite, fulgura et nubes, Domino. Vers. Benedicat terra Domino: benedicite, montes et colles, Domino; benedicite, [Col. 0662B] omnia nascentia terrae, Domino. Vers. Benedicite, maria et flumina, Domino; benedicite, fontes, Domino; benedicite, cete et omnia quae moventur in aquis, Domino. Vers. Benedicite, volucres coeli, Domino; benedicite, bestiae et universa 672 pecora, Domino; benedicite, filii hominum, Domino. Vers. Benedicat Israel Dominum; benedicite, sacerdotes Domini, Domino. Vers. Benedicite, spiritus et animae justorum, Domino; benedicite, sancti et humiles corde, Domino. Vers. Benedicite, Ananias, Azarias, Misael, Domino. Vers. Hymnum dicentes. Tract. Laudate Dominum, omnes gentes, et collaudate eum omnes populi. Vers. Quoniam confirmata est super nos misericordia ejus, et veritas Domini manet in aeternum. Off. Domine Deus salutis meae, [Col. 0662C] in die clamavi et nocte coram te. Intret Oratio mea in conspectu tuo, Domine. Vers. 1. Inclina aurem tuam ad precem meam; Domine, longe fecisti notos meos a me; clamavi ad te, Domine, tota die expandi manus meas ad te. Vers. 2. Et ego ad te, Domine, clamavi, et mane Oratio mea praeveniet te. Egens sum ego in laboribus a juventute mea. Vers 3. Factus sum sicut homo sine adjutorio inter mortuos liber, traditus sum et non egrediebar. Com. Domine. Deus meus, in te speravi; libera me ab omnibus persequentibus me, et eripe me. Psal. Ipse.
Antiph. [Col. 0662D] Hujus Dominicae officium non legitur in Comp. Val. Cl. et Theodoric., in quibus tamen assignantur Collecta, et aliae Orationes ad Missam pertinentes. Forte hac Dominica Missa quidem celebrabatur, sed ob nimium Sabbati praecedentis laborem, nihil canebatur. Reminiscere miserationum tuarum, Domine. Psal. Ad te, Domine, levavi. Tractus. De necessitatibus meis. Vers. Ad te, Domine. Vers. Etenim. [Col. 0662D] Tract. Dixit Dominus mulieri Chananaeae: Non est bonum sumere panem filiorum, et mittere canibus [Col. 0663A] ad manducandum. Vers. At illa dixit: Utique, Domine, nam et catelli edunt de micis quae cadunt de mensa dominorum suorum. Vers. Ait illi Jesus: O mulier, magna est fides tua, fiat tibi sicut petisti. Off. Meditabor. Com. Intellige clamorem.
Antiph. Redime me, Domine, et miserere mei; pes enim meus stetit in via recta, in ecclesiis benedicam Domino. Psal. Judica me, Domine, quoniam ego in innocentia mea ingressus sum; et in Domino sperans, non infirmabor. Resp. Adjutor meus et liberator meus esto, Domine, ne tardaveris. Vers. Confundantur et revereantur inimici mei, qui quaerunt animam meam. Off. Benedicam Domino qui mihi tribuit intellectum, providebam Deum in conspectu [Col. 0663B] meo semper, quoniam a dextris est mihi, ne commovear. Vers. Conserva me, Domine, quoniam in te speravi. Ego dixi: Deus meus es tu; Dominus pars haereditatis meae. Vers. Notas fecisti mihi vias vitae; adimplebis me laetitia cum vultu tuo, et delectationes in dextera tua usque in finem. Com. Domine Dominus noster, quam admirabile est nomen tuum in universa terra! Psal. Ipse.
Antiph. Tibi dixit cor meum: Quaesivi vultum tuum: vultum tuum, Domine, requiram; ne avertas faciem tuam a me. Psal. Dominus illuminatio mea 673 et salus mea, quem timebo? Resp. Jacta cogitatum. Off. Miserere mihi, Domine, secundum magnam misericordiam tuam: dele, Domine, iniquitatem [Col. 0663C] meam. Vers. 1. Quoniam iniquitatem meam ego agnosco, et delictum meum coram me est semper. Vers. 2. Tibi soli peccavi, et malum coram te feci: miserere mei, [Col. 0663D] Compend.: Ut justificeris miserationibus tui, Domine. ut justificeris, Domine, in sermonibus tuis. Com. Narrabo omnia mirabilia tua, laetabor et exsultabo in te, psallam nomini tuo, Altissime. Psal. Confitebor tibi, Domine.
Antiph. Ne derelinquas me, Domine Deus meus, ne discedas a me; intende in adjutorium meum, Domine, virtus salutis meae. Psal. Domine, ne in furore tuo arguas me, neque in ira tua corripias me. Resp. Salvum fac populum tuum, Domine, et benedic haereditati tuae. Vers. Ad te, Domine, [Col. 0663D] Compend., Clamabo. clamavi; Deus meus, ne sileas a me, et ero similis descendentibus [Col. 0663D] in lacum. Off. Ad te, Domine, levavi. [Col. 0663D] In eodem duo versus subjiciuntur. 1. Dirige. 2. Respice. Com. Justus Dominus, et justitias dilexit: aequitatem vidit vultus ejus. Psal.
Antiph. Deus, in adjutorium meum intende: Domine, [Col. 0664A] ad adjuvandum me festina. Confundantur et revereantur inimici mei, qui quaerunt animam meam. Psal. Avertantur retrorsum et revereantur, qui volunt mihi mala. Resp. Propitius esto, Domine, peccatis nostris, ne quando dicant gentes: Ubi est Deus eorum? Vers. Adjuva nos, Deus salutaris noster, et propter honorem nominis tui, Domine, libera nos. Off. Precatus est Moyses in conspectu Domini Dei sui, et dixit: Quare, Domine, irasceris in populo tuo? [Col. 0664D] Compend.: Parce irae animae tuae. parce irae animi tui. Memento Abraham, Isaac, et Jacob, quibus jurasti dare terram fluentem lac et mel. Et placatus factus est Dominus de malignitate, quam dixit facere populo suo. Vers. 1. Dixit Dominus ad Moysen: Invenisti gratiam in conspectu meo, et scio te prae omnibus. Et festinans [Col. 0664B] Moyses, inclinavit se in terram, et adoravit dicens: Scio quia misericors es in millibus, auferens iniquitatem et peccata. Vers. 2. [Col. 0664D] In hoc. Cod. legitur, Dixit Moyses ad Aaron. Ita etiam XVI Exodi, 9: Dixit quoque Moyses ad Aaron: Dic universae congreg. Dixit Moyses et Aaron ad omnem synagogam filiorum Israel: Accedite ante Deum. Majestas Domini apparuit in nube, et exaudivit murmurationem vestram in tempore. Com. Qui manducat carnem meam et bibit sanguinem meum, in me manet, et ego in eo, dicit Dominus. Psal. Deus in adjutorium meum intende.
Antiph. Ego autem cum justitia apparebo in conspectu tuo: satiabor, dum manifestabitur gloria tua. Psal. Exaudi, Domine, justitiam meam: intende ad deprecationem meam. Resp. Ad Dominum, cum tribularer, clamavi; et exaudivit me. Vers. Domine, [Col. 0664C] libera animam meam a labiis iniquis, et a lingua dolosa. Off. Domine, in auxilium meum respice: confundantur et revereantur, qui 674 quaerunt animam meam, ut auferant eam. Vers. 1. Avertantur retrorsum et erubescant, qui cogitant mihi mala. Vers. 2. Exspectans exspectavi Dominum, et respexit me, et exaudivit deprecationem meam. [Col. 0664D] In Compend. repetitur hic: Domine, in auxilium meum respice. Com. Tu, Domine, servabis nos, et custodies nos a generatione hac in aeternum. Psal. XI.
Antiph. Lex Domini irreprehensibilis, convertens animas: testimonium Dei fidele, sapientiam praestans parvulis. Psal. Coeli enarrant gloriam Dei, et opera manuum ejus annuntiat firmamentum. Resp. [Col. 0664D] Bonum est confiteri Domino, et psallere nomini tuo, Altissime. Vers. Ad annuntiandum mane misericordiam tuam, et veritatem tuam per noctem. Off. Illumina oculos meos, ne quando obdormiam in morte, ne quando dicat inimicus meus: Praevalui adversus eum. Vers. 1. Usquequo, Domine, oblivisceris me in [Col. 0665A] finem? quandiu ponam consilia in anima mea? Vers. 2. Respice in me et exaudi me: cantabo Domino qui bona tribuit mihi. Com. Oportet te, fili, gaudere, quia frater tuus mortuus fuerat et revixit, perierat [Col. 0665D] In Compend., et inventus est in aeternum. et inventus est. Psal. ut supra.
Antiph. Oculi mei semper ad Dominum, quia ipse evellet de laqueo pedes meos: respice in me, et miserere mei, quoniam unicus et pauper sum ego. Psal. Ad te, Domine, levavi animam meam: Deus meus, in te confido, non erubescam. Resp. Exsurge, Domine, non praevaleat homo, judicentur gentes in conspectu tuo. Vers. In convertendo inimicum meum retrorsum, infirmabuntur et peribunt a facie tua. Tract. Ad te levavi oculos meos, qui habitas in coelis. [Col. 0665B] Vers. Ecce sicut oculi servorum in manibus dominorum suorum. Vers. Et sicut oculi ancillae in manibus Dominae suae. Vers. Ita oculi nostri ad Dominum Deum nostrum, donec misereatur nostri. Vers. Miserere nobis, Domine, miserere nobis. Off. Justitiae Domini rectae lectificantes corda, et dulciora super mel et favum: nam et servus tuus custodiet ea. Vers. 1. Praeceptum Domini lucidum, illuminans oculos; timor Dei sanctus, permanens in saeculum saeculi: judicia Domini vera. [Col. 0665D] In Compend. additur et dulciora. Vers. 2. Et erunt ut complaceant eloquia oris mei, et meditatio cordis mei in conspectu tuo semper. [Col. 0665D] Ibid. additum et dulciora. Com. Passer invenit sibi domum, et turtur nidum, ubi reponat pullos suos. Altaria tua, Domine virtutum, Rex meus et Deus meus. Beati qui habitant in domo tua: in saeculum [Col. 0665C] saeculi laudabunt te. Psal. Quam dilecta.
Antiph. In Deo laudabo verbum, in Domino laudabo sermonem, in Deo speravi: non timebo quid faciat mihi homo. Psal. Miserere mei, Deus, quoniam conculcavit me homo: tota die impugnans, tribulavit me. Resp. Deus, vitam meam nuntiavi tibi: posuisti lacrymas meas in conspectu tuo. 675 Vers. Miserere mihi, Domine, quoniam conculcavit me homo: tota die bellans, tribulavit me. Off. Exaudi, Deus, orationem meam, et ne despexeris deprecationem meam: intende in me, et exaudi me. Vers. 1. [Col. 0665D] Compend., Conturbata sunt a voce, etc. Conturbatus sum a voce inimici, et a tribulatione peccatoris: et exspectabam eum qui me salvum faceret. Vers. 2. Ego autem ad Deum clamavi, libera [Col. 0665D] animam meam [Col. 0665D] Idem Cod., Et extendens manum tuam in retrib., [Col. 0666D] etc. et extendes manum in retribuendo illis. Com. [Col. 0666D] In Compend., Quis dabit ex Sion. Et dabit ex Sion salutare Israel: cum averterit Dominus captivitatem plebis suae, exsultabit Jacob, et laetabitur Israel. [Col. 0666D] Ibid.: Ps. Dixit insipiens. Psal. LII.
Antiph. Ego clamavi, quoniam exaudisti me, Deus: inclina aurem tuam, et exaudi verba mea: custodi me, Domine, ut pupillam oculi: sub umbra alarum tuarum protege me. Psal. Exaudi, Domine, justitiam meam, intende deprecationem meam. Resp. Ab occultis meis munda me, Domine, et ab alienis parce servo tuo. Vers. Si mei non fuerint dominati, tunc immaculatus ero, et emundabor a delicto maximo. Off. Dextera Domini fecit virtutem. Vers. 1. In tribulatione invocavi Dominum. Vers. 2. [Col. 0666D] Compend., Impulsus versatus sum. Impulsus. Com. Domine, quis habitabit in tabernaculo tuo, aut quis requiescet in monte sancto tuo! Qui ingreditur sine macula, et operatur justitiam. Psal. XIV.
[Col. 0666B] Antiph. Ego autem in Domino speravi: exsultabo et laetabor in tua misericordia, quia respexisti humilitatem meam. Psal. In te, Domine, speravi, non confundar in aeternum: in justitia tua libera me. Resp. Miserere mei, Domine, quoniam infirmus sum, sana me, Domine. Vers. Conturbata sunt ossa omnia mea, et anima mea turbata est valde. Off. Domine, fac mecum misericordiam tuam propter nomen tuum, quia suavis est misericordia tua. Vers. 1. Deus laudem meam ne tacueris, quia os peccatoris et dolosi super me apertum est. Vers. 2. Pro eo ut diligerent me, detrahebant mihi: ego autem orabam. [Col. 0666D] In Compend. additur: quia suavis est misericordia. Hoc in Codice multae sunt similes repetitiones, de quibus infra nihil adjiciemus. Vers. 3. Locuti sunt adversum me lingua dolosa, et sermonibus odii circumdederunt me, et expugnaverunt me gratis. Com. Notas mihi fecisti vias vitae, [Col. 0666C] adimplebis me laetitia cum vulto tuo, Domine. Psal. XI.
Antiph. Salus populi ego sum, dicit Dominus: De quacunque tribulatione clamaverint ad me, exaudiam eos, et ero illorum Dominus in perpetuum. Psal. Attendite, populus meus, legem meam, inclinate aurem vestram in verba oris mei. Psal. Oculi omnium in te sperant, Domine, et tu das illis escam in tempore opportuno. Vers. Aperis tu manum tuam, et imples omne animal benedictione. Off. Si ambulavero in medio tribulationis, vivificabis me, Domine, et super iram inimicorum meorum extendes manum tuam: et salvum me fecit dextera tua. Vers. 1. In quacunque die invocavero te, exaudi me, Domine: [Col. 0666D] multiplicabis in anima mea 676 virtutem tuam. Vers. 2. Adorabo ad templum sanctum tuum, et confitebor nomini tuo, Domine, super misericordiam tuam et veritatem tuam. Com. Tu mandasti [Col. 0667A] mandata tua custodiri nimis. Utinam dirigantur viae meae ad custodiendas justificationes tuas. Psal. Beati immaculati.
Antiph. Fac mecum, Domine, signum in bonum: ut videant qui me oderunt, et confundantur, quoniam tu, Domine, adjuvisti me, et consolatus es me. Psal. Inclina, Domine, aurem tuam, et exaudi me: quoniam inops et pauper sum ego. Resp. In Deo speravit cor meum, et adjutus sum: et refloruit caro mea, et ex voluntate mea confitebor illi. Vers. Ad te, Domine, clamavi: Deus meus, ne sileas, ne discedas a me. Off. Intende voci orationis meae, Rex meus et Deus meus: quoniam ad te orabo, Domine. Vers. 1. Verba mea auribus percipe, Domine: intellige clamorem meum, et exaudi me. Vers. 2. Dirige in [Col. 0667B] conspectu tuo [Col. 0667D] Compend., Vias meas. viam meam, et laetentur omnes qui sperant in te, Domine: in aeternum gloriabuntur, qui diligunt nomen tuum, Domine. Com. Qui biberit aquam quam ego dabo ei, [Col. 0667D] Idem, dicit Dominus Samaritanae. dicit Dominus, fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam. Psal. ut supra.
Antiph. Verba mea auribus percipe, Domine, intellige clamorem meum, intende voci orationis meae. Psal. Quoniam ad te orabo, Domine, mane exaudies vocem meam. Resp. Si ambulem in medio umbrae mortis, non timebo mala, quoniam tu mecum es, Domine. Vers. Virga tua et baculus tuus, ipsa me consolata sunt. Off. Gressus meos dirige secundum eloquium tuum, ut non dominetur omnis injustitia, Domine. Vers. 1. Declaratio sermonum tuorum illuminat [Col. 0667C] et intellectum dat parvulis. Vers. 2. Cognovi, Domine, quia aequitas judicia tua: et in veritate tua humiliasti me, ut non dominetur mei omnis injustitia, Domine. Com. Nemo te condemnavit, mulier? Nemo, Domine. Nec ego te condemnabo; jam amplius noli peccare. Psal. ut supra.
Antiph. Laetare Jerusalem, et conventum facite omnes qui diligitis eam: gaudete cum laetitia, qui in tristitia fuistis, ut exsultetis, et satiemini ab uberibus consolationis vestrae. Psal. Laetatus sum in his quae dicta sunt mihi: In domum Domini ibimus. Resp. Laetatus sum in his quae dicta sunt mihi: In domum Domini ibimus. Vers. Fiat pax in virtute tua, [Col. 0667D] et abundantia in turribus tuis. Tractus. Qui confidunt in Domino sicut mons Sion, non commovebitur in aeternum, qui habitat in Jerusalem. Vers. Montes in circuitu ejus, et Dominus in circuitu populi sui, ex hoc nunc et usque in saeculum. [Col. 0668A] Off. Laudate Dominum, quia benignus est Dominus: psallite nomini ejus, quoniam suavis est: omnia quaecunque voluit fecit in coelo et in terra. Vers. 1. Qui statis in domo Domini, in atriis domus Dei nostri: quia ego cognovi, quod magnus est 677 Dominus, et Deus noster prae omnibus diis. Vers. 2. Domine, nomen tuum in aeternum, et memoriale tuum in saecula saeculorum. Judicabit Dominus populum suum, et in servis suis consolabitur. Vers. 3. Qui timetis Dominum, benedicite eum. Benedictus Dominus ex Sion, qui habitat in Jerusalem. Com. Jerusalem, quae aedificatur ut civitas, cujus participatio ejus in idipsum; illuc enim ascenderunt tribus, tribus Domini, ad confitendum nomini tuo, Domine. Psal. Laetatus sum.
Antiph. Deus, in nomine tuo salvum me fac, et in virtute tua judica me. Deus, exaudi Orationem meam. [Col. 0667D] Compend. Psal. Ipse. Psal. Ecce enim Deus. Averte mala inimicis meis, et in veritate tua disperde illos. Resp. Esto mihi in Deum protectorem, et in locum refugii, ut salvum me facias. Vers. Deus, in te speravi: Domine, non confundar in aeternum. Off. Jubilate Deo, omnis terra. [Col. 0667D] Post Offertorium in Compend. assignantur duo versus: 1. Ipse fecit nos. 2. Laudate. Com. Ab occultis meis munda me, Domine, et ab alienis parce servo tuo. [Col. 0668D] In eodem Cod. Ps. Coeli enarrant. Psal. XVIII.
Antiph. Exaudi, Deus, Orationem meam, et ne despexeris deprecationem meam; intende in me, et exaudi me. Psal. [Col. 0668D] Compend.: Conturbatus sum in exerc. Contristatus sum in exercitatione [Col. 0668C] mea, et conturbatus sum a voce inimici. Resp. Exsurge, Domine, fer opem nobis, et libera nos propter nomen tuum. Vers. Deus, auribus nostris audivimus, Patres nostri annuntiaverunt nobis opus quod operatus es in diebus eorum, in diebus antiquis. Off. Exspectans exspectavi Dominum, et respexit me, et exaudivit deprecationem meam; et immisit in os meum canticum novum, hymnum Deo nostro. Vers. 1. Statuit supra petram pedes meos, et direxit gressus meos. Vers. 2. Multa fecisti tu, Deus meus, mirabilia tua, et cogitationibus tuis non est similis tibi. Bene nuntiavi justitiam tuam in Ecclesia magna. Vers. 3. Domine Deus, tu cognovisti, [Col. 0668D] Compend.: Justitiam meam. justitiam tuam non abscondi in corde meo, veritatem tuam et salutare tuum dixi: adjutor meus, Domine, et protector [Col. 0668D] meus. Com. Laetabimur in salutari tuo, et in nomine Domini Dei nostri magnificabimur. [Col. 0668D] Ibid.: Psalm. Exaudiat te. Ita in Theod. Psal. XIX.
Antiph. Dum sanctificatus fuero in vobis, congregabo [Col. 0669A] vos de universis terris; et effundam super vos aquam mundam, et mundabimini ab omnibus inquinamentis vestris, et dabo vobis spiritum novum. Psal. Benedicam Dominum in omni tempore, semper laus ejus in ore meo. Resp. [Col. 0669D] Citat haec Respons. Amalarius, lib. I, cap. 8. PAMEL. Venite, filii, audite me; timorem Domini docebo vos. Vers. Accedite ad eum, et illuminamini, et facies vestrae non confundentur. Resp. Beata gens cujus est Dominus Deus eorum, populus quem elegit Dominus in haereditatem sibi. Vers. Verbo Domini coeli firmati sunt, et spiritu oris ejus omnis virtus eorum. 678 Off. Benedicite, gentes, Dominum Deum nostrum, [Col. 0669D] Comp.: et obaudite vocem laudi ejus. et obaudite voci laudis ejus, qui posuit animam meam ad vitam, et non dedit commoveri pedes meos. Benedictus Dominus, qui non amovit deprecationem [Col. 0669B] meam et misericordiam suam a me. Vers. 1. Jubilate Deo, omnis terra. Psalmum dicite nomini ejus, date gloriam laudi ejus. Vers. 2. In multitudinem virtutis tuae mentientur tibi inimici tui; omnis terra adoret te, et psallat tibi, Altissime. Vers. 3. Venite, et videte opera Domini, quam terribilis in consiliis super filios hominum. Ad ipsum ore meo clamavi, et exsultavi sub lingua mea. Propterea exaudivit me Deus, et intendit voci Orationis meae. Com. Lutum fecit ex sputo Dominus, et linivit oculos meos, et abii, et lavi, et vidi, et credidi Deo. Psal. ut supra.
Antiph. Laetetur cor quaerentium Dominum; quaerite Dominum et confirmamini; quaerite faciem ejus semper. Psal. Confitemini Domino, et invocate nomen [Col. 0669C] ejus, annuntiate inter gentes opera ejus. Resp. Respice, Domine, in testamentum tuum, et animas pauperum tuorum ne obliviscaris in finem. Vers. Exsurge, Domine, judica causam tuam; memor esto opprobrii servorum tuorum. Off. [Col. 0669D] In Mss. Theod. et Comp.: Domine in auxilium meum respice. Domine, ad adjuvandum me respice: confundantur et revereantur, qui quaerunt animam meam, ut auferant eam. Vers. 1. Avertantur retrorsum et erubescant, qui cogitant mihi mala. Vers. 2. Exspectans exspectavi Dominum, et respexit me, et exaudivit deprecationem meam. Com. Domine, memorabor justitiae tuae solius. Deus, docuisti me a juventute mea; et usque in senectam et senium, Deus, ne derelinquas me. Psal. In te, Domine, speravi.
[Col. 0669D] Antiph. Meditatio cordis mei in conspectu tuo semper, Domine, adjutor meus et redemptor meus. Psal. Coeli enarrant gloriam Dei, et opera manuum ejus annuntiat firmamentum. Resp. Bonum est confidere [Col. 0670A] in Domino, quam confidere in homine. Bonum est sperare in Domino, quam sperare in principibus. Vers. Ad annuntiandum mane misericordiam tuam, et veritatem tuam per noctem. Off. Populum humilem salvum facies, Domine, et oculos superborum humiliabis, quoniam quis Deus praeter te, Domine? Vers. 1. Clamor meus in conspectu ejus introivit in aures ejus. Vers. 2. Liberator meus de gentibus iracundis, ab insurgentibus in me exaltabis me. Com. Videns Dominus flentes sorores Lazari ad monumentum, lacrymatus est coram Judaeis, [Col. 0669D] Ita Mss., at in Ed. Pamel. Vatic. Guss., exclamabat, legitur, pro et clamabat. et clamabat: Lazare, veni foras. Et prodiit ligatis manibus et pedibus, qui fuerat quatriduanus mortuus. Psal. XXI.
Antiph. Sitientes, venite ad aquas, dicit Dominus, [Col. 0670B] et qui non habetis pretium, venite: [Col. 0670D] Compend, edite cum laetitia. bibite 679 cum laetitia. Psal. Attendite, populus meus, legem meam, inclinate aurem vestram in verba oris mei. Resp. Tibi, Domine, derelictus est pauper, pupillo tu eris adjutor. Vers. Ut quid, Domine, recessisti longe, despicis in opportunitatibus in tribulatione? dum superbit impius, incenditur pauper. Off. Factus est Dominus firmamentum meum, et refugium meum, et liberator meus; [Col. 0670D] Post haec verba in Compend. legitur: Vers. 1. Praecinxisti me virt. ab bell. et suppl. inimic. in subtus me; et inimicorum meorum dedisti mihi dorsum, et odientes, etc. Vers. 2. Persequatur inimicos meos, et non convertar, etc. sperabo in eum. Vers. 1. Persequar inimicos meos, et comprehendam illos; et non convertar, donec deficiant. Vers. 2. Et praecinxisti me fortitudine ad bellum, et supplantasti inimicos meos subtus me, et inimicorum meorum dedisti mihi dorsum, et odientes me disperdidisti. Com. Dominus regit me, et nihil mihi deerit; in loco pascuae ibi me [Col. 0670C] collocavit, super aquam refectionis educavit me [Col. 0670D] Compend.: Psalm. deduxit me. Psal. Ipse.
Antiph. Judica me, Deus, et discerne causam meam de gente non sancta; ab homine iniquo et doloso eripe me, quia tu es Deus meus et fortitudo mea. Psal. Emitte lucem tuam, et veritatem tuam, ipsa me deduxerunt et adduxerunt in montem sanctum tuum, et in tabernacula tua. Resp. Eripe me, Domine, de inimicis meis, doce me facere voluntatem tuam. Vers. Liberator meus, Domine, de gentibus iracundis; ab insurgentibus in me exaltabis me, a viro iniquo eripies me. Tract. Saepe expugnaverunt me a juventute mea. Vers. Dicat nunc Israel: Saepe expugnaverunt me a juventute mea. Vers. Etenim [Col. 0670D] non potuerunt mihi; supra dorsum meum fabricaverunt peccatores. Vers. Prolongaverunt iniquitatem sibi; Dominus justus concidet cervices peccatorum. Off. Confitebor tibi, Domine, in toto [Col. 0671A] corde meo. Retribue servo tuo, vivam, et custodiam sermones tuos; vivifica me secundum verbum tuum, Domine. Vers. 1. Beati immaculati in via, qui ambulant in lege Domini. Beati qui scrutantur testimonia ejus, in toto corde exquirunt eum. Vers. 2. Viam veritatis elegi, da mihi intellectum, et scrutabor legem tuam, et custodiam illam in toto corde meo. Inclina cor meum in testimonia tua, et non in avaritiam. In via tua vivifica me, judicia enim tua jucunda. Deprecatus sum vultum tuum in toto corde meo, quia dilexi legem tuam. Com. Hoc corpus quod pro vobis traditur. Hic calix novi testamenti est in meo sanguine, dicit Dominus. Hoc facite, quotiescunque sumitis, in meam commemorationem. [Col. 0671D] Scilicet, Ps. Judica me, Deus, ut explicatur in Theoder. Psal. ut supra.
Antiph. Miserere mei, Domine, quoniam conculcavit me homo, tota die bellans tribulavit me. Psal. Conculcaverunt me inimici mei tota die, quoniam multi bellantes adversum me. Resp. Deus, exaudi Orationem meam, auribus percipe verba oris mei. Vers. Deus, in nomine tuo salvum me fac, et in virtute tua judica me. Off. Domine, convertere, et eripe animam meam, salvum me fac propter misericordiam tuam. Vers. 1. Domine, ne in ira tua 680 arguas me, neque in furore tuo corripias me. Vers. 2. Miserere mei, Domine, quoniam infirmus sum; sana me, Domine, quoniam conturbata sunt omnia ossa mea. Com. Dominus virtutum ipse est rex gloriae. [Col. 0671D] In Theoder.: Psal. Domini est terra. Psal. Ipse.
[Col. 0671C] Antiph. Exspecta Dominum, viriliter age, et confortetur cor tuum, et sustine Dominum. Psal. Dominus illuminatio mea et salus mea; quem timebo? Resp. Discerne causam meam, Domine, ab homine iniquo et doloso eripe me. Vers. Emitte lucem tuam et veritatem tuam, ipsa me deduxerunt et adduxerunt in montem sanctum tuum. Off. Sperent in te omnes qui noverunt nomen tuum, Domine, quoniam non derelinquis quaerentes te. Psallite Domino qui habitat in Sion, quoniam non est oblitus Orationem pauperum. Vers. 1. Sedes super thronum qui judicas aequitatem; increpasti gentes, et periit impius. Judicabit populum cum justitia, et factus est refugium pauperum. Vers. 2. Cognoscetur Dominus judicia faciens, quoniam patientia pauperum non peribit in [Col. 0671D] finem; desiderium pauperum exaudivit Deus. Com. Redime me, Deus Israel, ex omnibus angustiis meis. [Col. 0671D] Ita legitur in Mss., cum vulgati, tum Pamel. tum Vatic. et Guss., tantum habeant Psalmus, nullo designato. Psal. Ad te, Domine, levavi.
Antiph. Liberator meus de gentibus iracundis, ab [Col. 0672A] insurgentibus in me exaltabis me; a viro iniquo eripies me, Domine. Psal. Diligam te, Domine virtus mea, Dominus firmamentum meum et refugium meum. Resp. Exaltabo te, Domine, quoniam suscepisti me, nec delectasti inimicos meos super me. Vers. Domine Deus meus, clamavi ad te, et sanasti me. Domine, abstraxisti ab inferis animam meam, salvasti me a descendentibus in lacum. Off. Eripe me de inimicis meis, Deus meus, et ab insurgentibus in me libera me, Domine. Vers. 1. [Col. 0671D] Hic Versus non est in Compend. Est in Theod., [Col. 0672D] sed secundus; et Quia factus est, etc., est primus. Quia ecce captaverunt animam meam, et irruerunt fortes in me. Vers. 2. Quia factus es adjutor meus et refugium meum in die tribulationis meae. Com. Lavabo inter innocentes manus meas, et circuibo altare tuum, Domine, ut audiam vocem laudis tuae, ut enarrem [Col. 0672B] universa mirabilia tua. [Col. 0672D] In Compend.: Psalm. Eripe me de inimicis; in Theodoric.: Psal. Judica me. Psal. XXV.
Antiph. Omnia quae fecisti nobis, Domine, in vero judicio fecisti, quia peccavimus tibi, et mandatis tuis non obedivimus; sed da gloriam nomini tuo, et fac nobiscum secundum multitudinem misericordiae tuae. Psal. Magnus Dominus et laudabilis nimis in civitate Dei nostri, in monte sancto ejus. Resp. Tollite hostias, et introite, in atria ejus; adorate Dominum in aula sancta ejus. Vers. Revelabit Dominus condensa, et in templo ejus omnes dicent gloriam. Off. Super flumina Babylonis illic sedimus et flevimus, dum recordaremur tui, Sion. Vers. 1. In salicibus in medio ejus supendimus organa nostra, quoniam illic interrogaverunt nos qui captivos duxerunt [Col. 0672C] nos, 681 [Col. 0672D] Compend., verba canticorum. verba cantionum: et qui abduxerunt nos, [Col. 0672D] Compend., hymnum cantate Dei. Hymnum cantate nobis de canticis Sion. Quomodo cantabimus canticum Domini in terra aliena? Vers. 2. Si oblitus fuero tui, Jerusalem, obliviscatur me dextera mea; adhaereat lingua mea faucibus meis, si tui non meminero. Qui dixerunt: Super flumina Babylonis. Vers. 3. Memento, Domine, filiorum Edom in die Jerusalem. Qui dixerunt. Com. Memento verbi tui servo tuo, Domine, in quo mihi spem dedisti. Haec me consolata est in humilitate mea. Psal. Beati immaculati.
Antiph. Miserere mihi, Domine, quoniam tribulor: libera me, et eripe me de manibus inimicorum meorum, et a persequentibus me: Domine, non confundar, [Col. 0672D] quoniam invocavi te. Psal. In te Domine, speravi, non confundar in aeternum: in justitia tua libera me. Resp. Pacifice loquebantur mihi inimici mei, et in ira molesti erant mihi. Vers. Vidisti, Domine, Deus meus: ne sileas, ne discedas a me. Off. [Col. 0673A] Benedictus es, Domine, doce me justificationes tuas, et non tradas calumniantibus me superbis, et respondebo exprobrantibus mihi verbum. Vers. 1. Vidi non servantes pactum, et tabescebam: Domine, quando facies de persequentibus me judicium? Vers. 2. Appropinquaverunt persequentes me iniquitati: confundantur et revereantur, quia injuste iniquitatem fecerunt in me. Com. Ne tradideris me, Domine, in animas tribulantium me, quia surrexerunt in me testes iniqui, et mentita est iniquitas sibi. [Col. 0673D] Ibid.: Psalm. Dominus illuminatio mea. Psal. XXVI.
Antiph. Domine, ne longe facias auxilium tuum a me, ad defensionem meam aspice. Libera me de ore leonis [Col. 0674D] In Compend., consentiente edit. Pamel.: Et a cornibus unicornuorum. Ita quoque legitur infra in Tractu. et a cornibus unicornium humilitatem meam. Psal. Deus, Deus meus, respice in me: quare [Col. 0673B] me dereliquisti? Resp. Tenuisti manum dexteram meam: in voluntate tua deduxisti me, et cum gloria assumpsisti me. Vers. Quam bonus Israel Deus rectis corde? Mei autem pene moti sunt pedes, pene effusi sunt gressus mei. Quia zelavi in peccatoribus pacem peccatorum videns. Tract. Deus, Deus meus, respice in me, quare me dereliquisti? Vers. Longe a salute mea verba delictorum meorum. Vers. Deus meus, clamabo per diem, nec exaudies: et nocte, et non ad insipientiam mihi. Vers. Tu autem in sancto habitas, laus Israel. In te speraverunt patres nostri: speraverunt et liberasti eos. Vers. Ad te clamavesunt, et salvi facti sunt: in te speraverunt, et non sunt confusi. Vers. Ego autem sum vermis, et non homo: opprobrium hominum, et abjectio plebis. [Col. 0673C] Vers. Omnes qui videbant me, aspernabantur me: locuti sunt labiis, et moverunt caput. Vers. Speravit in Domino, eripiat eum: salvum faciat eum, quoniam vult eum. Vers. Ipsi vero consideraverunt, et conspexerunt me, diviserunt sibi 682 vestimenta mea, et super vestem meam miserunt sortem. Vers. Libera me de ore leonis, et a cornibus unicornium humilitatem meam. Vers. Qui timetis Dominum, laudate eum: universum semen Jacob magnificate eum. Vers. Annuntiabitur Domino generatio ventura, et annuntiabunt coeli justitiam ejus. Vers. Populo qui nascetur, quem fecit Dominus. Off. Improperium exspectavit cor meum, et miseriam: et sustinui qui simul contristaretur, et non fuit: consolantem me quaesivi, et non inveni: et dederunt in [Col. 0673D] escam meam fel, et in siti mea potaverunt me aceto. Vers. 1. Salvum me fac, Deus, quoniam intraverunt [Col. 0674A] aquae usque ad animam meam. Vers. 2. Adversum me exercebantur qui sedebant in porta: et in me psallebant qui bibebant vinum. Vers. 3. Ego vero orationem meam ad te, Domine: tempus beneplaciti, Deus, in multitudine misericordiae tuae. Com. Pater, si non potest hic calix transire nisi bibam illum, fiat voluntas tua. Psal. ut supra.
Antiph. Judica, Domine, nocentes me, expugna impugnantes me, apprehende arma et scutum, et exsurge in adjutorium meum, Domine, virtus salutis meae. Psal. [Col. 0674D] Compend., Effunde, framea; quasi ad frameam sermo converteretur, et sanguinem effundere juberetur. Effunde frameam, et conclude adversus eos qui persequuntur me. Resp. Exsurge, Domine, et intende judicium meum, Deus meus et Dominus meus in causam meam. Vers. Effunde frameam, et [Col. 0674B] conclude qui me persequuntur. Off. Eripe me de inimicis meis, Domine, ad te confugi: doce me facere voluntatem tuam, quia Deus meus es tu. Vers. Exaudi me in tua justitia, et ne intres in judicium cum servo tuo, Domine. Ad Com. Erubescant et revereantur simul, qui gratulantur malis meis: induantur pudore et reverentia, qui maligna loquuntur super me. [Col. 0674D] In Theod.: Ps. Judica me. In Compend.: Ps. Judica, Domine, nocentes me. Psal. XXXIV.
Antiph. Nos autem gloriari oportet in cruce Domini nostri Jesu Christi, in quo est salus, vita, et resurrectio nostra, per quem salvati et liberati sumus. Psal. Deus misereatur nostri, et benedicat nobis: illuminet vultum suum super nos, et misereatur [Col. 0674C] nostri. Resp. Ego autem dum mihi molesti essent, [Col. 0674D] Compend., induebam me cilicio. Ita opinamur legi in aliis Mss., sed eorum diversas lectiones compendiose tantum habemus. induebar cilicio: et humiliabam in jejunio animam meam, et oratio mea in sinum meum convertetur. Vers. Judica, Domine, nocentes me, expugna impugnantes me, apprehende arma et scutum, et exsurge in adjutorium mihi. Off. Custodi me, Domine, de manu peccatoris, et ab hominibus iniquis eripe me, Domine. Vers. 1. Eripe me, Domine, ab homine malo; a viro iniquo libera me. Vers. 2. Qui cogitaverunt supplantare gressus meos, absconderunt superbi laqueum mihi. Vers. 3. Dixi Domino, Deus meus es tu: exaudi, Domine, vocem deprecationis meae. Com. Adversum me exercebantur, qui sedebant in porta: et in me psallebant 683 qui bibebant vinum, ego vero orationem meam ad [Col. 0674D] te, Domine: tempus beneplaciti, Deus, in multitudine misericordiae tuae. [Col. 0674D] In Mss.: Psal. Salvum me fac, Deus. Psal. LXXIII.
Antiph. [Col. 0675D] Hujus officii fit nominatim mentio in Ord. Romano, pag. 49, et sequentium etiam officiorum paginis sequentibus. Item apud Alcuinum, pag. 54 et seq. et Amalarium l. I, c. 11, et sequentibus. PAMEL. In nomine Domini omne genu flectatur, coelestium, terrestrium et infernorum: quia Dominus factus est obediens usque ad mortem, mortem autem crucis; ideo Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris. Psal. Domine, exaudi orationem meam, et clamor meus ad te veniat. Resp. Ne avertas faciem tuam a puero tuo, quoniam tribulor, velociter exaudi me. Vers. Salvum me fac, Deus, quoniam intraverunt aquae usque ad animam meam: infixus sum in limo profundi, et non est substantia. Tract. Domine, exaudi orationem meam, et clamor meus ad te veniat. Vers. Ne avertas faciem tuam a me: [Col. 0675D] Comp.: In quocunque die tribulor, velociter exaudi me. Vers. Quia defecerunt. in quacunque die tribulor, inclina ad me aurem tuam. Vers. In quacunque die invocavero te, velociter [Col. 0675B] exaudi me. Vers. Quia defecerunt sicut fumus dies mei, et ossa mea sicut in frixorio confrixa sunt. Vers. Percussus sum sicut fenum, et aruit cor meum, quia oblitus sum manducare panem meum. Vers. Tu exsurgens, Domine, misereberis Sion, quia venit tempus miserendi ejus. Off. Domine, exaudi orationem meam, et clamor meus ad te perveniat. Vers. 1. Ne avertas faciem tuam a me. Vers. 2. Quia oblitus sum manducare panem meum. Vers. 3. Tu exsurgens misereberis Sion, quia tempus miserendi ejus, quia venit tempus. Com. Potum meum cum fletu temperabam, quia elevans allisisti me, et ego sicut fenum arui; tu autem, Domine, in aeternum permanes: tu exsurgens misereberis Sion, quia venit tempus miserendi ejus. [Col. 0675D] Compend.: Psal. Domine, exaudi orat. et clamor. Theoderic. Ps. Domine exaudi. I, hoc est primus qui ita incipit, et est. CI. Psal. CI.
Antiph. Nos autem gloriari oportet in cruce Domini nostri Jesu Christi, in quo est salus, vita et resurrectio nostra: per quem salvati et liberati sumus. Psal. Cantate Domino. Resp. Christus factus est pro nobis obediens usque ad mortem, mortem autem crucis. Vers. Propter quod et Deus exaltavit illum, et dedit illi nomen quod est super omne nomen. Off. Dextera Domini fecit virtutem, dextera Domini exaltavit me: non moriar, sed vivam, et narrabo opera Domini. Vers. 1. In tribulatione mea invocavi Dominum, et exaudivit me in latitudine Dominus. Vers. 2. Impulsus, eversus sum ut caderem, et Dominus suscepit me. Com. Dominus Jesus postquam coenavit cum discipulis suis, lavit pedes eorum, [Col. 0675D] et ait illis: Scitis quid fecerim vobis? Ego Dominus et magister exemplum dedi vobis, ut et vos ita faciatis. Psal. Beati immaculati.
Antiph. Domine, audivi auditum tuum, et timui: consideravi opera tua, et expavi. Vers. 1. In medio duorum animalium innotesceris: dum appropinquaverint 684 anni, cognosceris: dum advenerit tempus, ostenderis. Vers. 2. Operuit coelos majestas ejus, et laudis ejus plena est terra. Vers. 3. Deus a Libano veniet, et sanctus de monte umbroso, et condenso. Vers. 4. In eo dum conturbata fuerit anima mea, in ira misericordiae memor eris. [Col. 0675D] Tractus desiderabatur in Blandiniensi Cod.; hunc vero habebat Ultrajectinus Cod., sed more Romano primum cantari solitum: Tract. Qui habitat, [Col. 0676D] ut supra in die Palmarum, patet ex Ord. Rom. pag. 66, et Alcuino pag. 58, qui addit Tractum hunc, Eripe me, nuperrime fuisse compilatum. Item ex Amalar. l. I, cap. 13, ac lib. IV, c. 34. Tract. Eripe me, Domine, ab homine malo, a viro iniquo libera me. Vers. Qui cogitaverunt malitias in corde, tota die constituebant praelia. Vers. Acuerunt linguas suas sicut serpentes: venenum aspidum sub labiis eorum. Vers. Custodi me, Domine, de manu peccatoris, [Col. 0676B] et ab hominibus iniquis libera me. Vers. Qui cogitaverunt supplantare gressus meos, absconderunt superbi laqueos mihi. Vers. Et funes extenderunt in laqueum pedibus meis, juxta iter scandalum posuerunt mihi. Vers. Dixi Domino, Deus meus es tu: exaudi Domine, vocem orationis meae. Vers. Domine, Domine, virtus salutis meae, obumbra caput meum in die belli. Vers. Ne tradas me a desiderio meo peccatori: cogitaverunt adversum me; ne derelinquas me, ne unquam exaltentur. Vers. Caput circuitus eorum, labor labiorum ipsorum operiet eos. Vers. Verumtamen justi confitebuntur nomini tuo, et habitabunt recti cum vultu tuo. [Col. 0676D] In Comp. immediate post hunc Versum sequitur: Ant. Ecce lignum crucis: in quo sal. m. pep. ven. ad. Psal. Beati immac. etc. Beati qui scrutantur, etc. quantum necesse est: scilicet quandiu fiet crucis adoratio. Postea sequitur: Item. Crucem suam ador., etc. Ps. Deus misereatur, etc. Pange lingua.
[Col. 0676D] Antiphonas has reperire est etiam in Ord. Rom. p. 65 et 66. Mentio etiam harum fit, et adorandae crucis apud Alcuin. de div. Offic. pag. 57 et seq., et Amalar. de Eccles. Off. l. I, cap. 14. PAMEL. Crucem tuam adoramus, Domine, et sanctam [Col. 0676C] resurrectionem tuam laudamus, et glorificamus: ecce enim propter crucem venit gaudium in universo mundo. Psal. Deus miseratur nostri. Antiph. Ecce lignum crucis, in quo salus mundi pependit. Venite adoremus. Psal. Beati immaculati in via. Antiph. [Col. 0676D] Haec in Compend. desiderantur. Dum fabricator mundi mortis supplicium pateretur in cruce, clamans voce magna, tradidit spiritum: et ecce velum templi divisum est, monumenta aperta sunt: terrae motus enim factus est magnus, quia mortem filii Dei clamabat mundus se sustinere non posse. Vers. Aperto ergo militis lancea latere crucifixi Domini, exivit sanguis et aqua in redemptionem salutis nostrae. Vers. O admirabile pretium, cujus pondere captivitas redempta est mundi. tartarea confracta sunt claustra inferni, aperta est [Col. 0676D] nobis janua regni. Hymn. Pange lingua gloriosi praelium certaminis: et super crucis trophaeum dic triumphum nobilem, qualiter redemptor orbis immolatus [Col. 0677A] vicerit. Vers. De parentis protoplasti fraude factor condolens, quando pomi noxialis morsu in mortem corruit, ipse lignum tunc notavit, damna ligni ut solveret. Vers. Hoc opus nostrae salutis ordo depoposcerat, multiformis proditoris ars ut artem falleret, et medelam ferret inde, hostis unde laeserat. Vers. Quando venit ergo sacri plenitudo temporis, missus est ab arce Patris natus orbis conditor, atque ventre virginali homo factus prodiit. Vers. Vagit infans inter arcta conditus praesepia: membra pannis involuta, virgo mater alligat, et pedes manusque; crura stricta cingit fascia. Vers. Lustra sex qui jam peracta, tempus implens 685 corporis, se volente natus ad hoc, passioni deditus, agnus in crucis levatur immolandus stipite. Vers. Hic acetum, fel, arundo, [Col. 0677B] sputa, clavi, lancea; mite corpus perforatur; sanguis, unda profluit, terra, pontus, astra, mundus, quo lavantur flumine. Vers. Flecte ramos, arbor alta, tensa laxa viscera; et rigor lentescat ille, quem dedit nativitas, ut superni membra Regis sint mittenda stipite. Vers. Sola digna tu fuisti ferre pretium saeculi, atque portum praeparare nauta mundo naufrago, quem sacer cruor perunxit fusus agni corpore. Vers. Gloria et honor Deo usquequo Altissimo, una Patri Filioque, inclyto Paraclito, cui laus est et potestas per aeterna saecula.
1. Cantemus Domino; gloriose enim honorificatus est: equum et ascensorem projecit in mare; adjutor et proctector factus est mihi in salutem. Hic Deus [Col. 0677C] meus [Col. 0677D] Compend., et honorabo. Et infra, Dominus est nomen ejus. et honorificabo eum; Deus Patris mei, et exaltabo eum: Dominus conterens bella. Dominus nomen ejus (Exod.).
2. Attende, coelum, et loquar; et audiat terra verba ex ore meo; exspectetur sicut pluvia eloquium meum, et descendant sicut ros verba mea, et sicut nix super fenum, sicut imber super gramina, quia nomen Domini invocavi: date magnitudinem Deo nostro, Deus vera opera ejus, et omnes viae ejus judicia. Deus fidelis in quo non est iniquitas, justus et sanctus Dominus (Deut.).
3. Vinea facta est dilecto in cornu in loco uberi, [Col. 0677D] Compend., et maceriam circumdedi. et maceria circumdedi et circumfodi; et plantavi vineam Soreth, et aedificavi turrem in medio ejus, et torcular fodi in eam; vinea enim Domini Sabaoth, [Col. 0677D] domus Israel est (Isa.).
4. Sicut cervus desiderat ad fontes aquarum, ita desiderat anima mea ad te, Deus. Sitivit anima mea ad Deum vivum, quando veniam, et apparebo ante faciem Dei mei? Fuerunt mihi lacrymae meae panis die ac nocte, dum dicitur mihi [Col. 0677D] In Compend omittitur per singulos dies. per singulos dies: Ubi est Deus tuus? (Psal. XLI.)
[Col. 0677D] In Edit. Pamel. et caeteris deest Alleluia, quod [Col. 0678D] revocavimus ex Mss. Allel. Confitemini Domino, quoniam bonus, quoniam in saeculum misericordia ejus. Tract. Laudate Dominum, omnes gentes, et collaudate eum omnes populi, quoniam confirmata est super nos misericordia ejus, et veritas Domini manet in aeternum. Non cantatur nec Off. nec Agnus Dei, nec Communio; sed, omnibus expletis, dicitur: Ite, Missa est.
Antiph. Resurrexi, et adhuc tecum sum, alleluia, posuisti super me manum tuam, alleluia, mirabilis facta est scientia tua, allel. Psal. Domine, probasti me, et cognovisti me; tu cognovesti sessionem meam et resurrectionem meam. Resp. Haec dies quam fecit Dominus, exsultemus et laetemur in ea. Vers. [Col. 0678B] Confitemini Domino, quoniam bonus, 686 quoniam in saeculum misericordia ejus. Vers. 1. Dicat nunc Israel quoniam bonus, quoniam in saeculum misericordia ejus. Vers. 2. Dicat nunc domus Aaron, quoniam in saeculum misericordia ejus. Vers. 3. Dicant nunc qui timent Dominum, quoniam in saeculum misericordia ejus. Vers. 4. Dextera Domini fecit virtutem, dextera Domini exaltavit me. Vers. 5. Lapidem quem reprobaverunt aedificantes, hic factus est in caput anguli; a Domino factum est, et est mirabile in oculis nostris. Vers. 6. Benedictus qui venit in nomine Domini, Deus Dominus, et illuxit nobis. Allel. Pascha nostrum immolatus est Christus. Vers. Epulemur in azymis sinceritatis et veritatis. Off. Terra tremuit et quievit, [Col. 0678C] dum resurgeret in judicio Deus, alleluia. Vers. 1. Notus in Judaea Deus, in Israel magnum nomen ejus, alleluia. Vers. 2. Et factus est in pace locus ejus, et habitatio ejus in Sion, alleluia. Vers. 3. [Col. 0678D] Ita Ed. Pamel., Vatic., Guss., etc. In Mss. autem nostris, ibi confregit. Compendiensis habet, confregit cornu, arcum, scutum et gladium illuminans, etc. Ideo confregit potentias, arcum, scutum, gladium, et bellum; illuminans tu mirabiliter a montibus aeternis, alleluia. Com. Pascha nostrum immolatus est Christus; itaque epulemur in azymis sinceritatis et veritatis, alleluia. [Col. 0678D] Scilicet, Domine, probasti me, ut in Compend. designatur. Additur ibidem: Nam et omnes vias meas. Hoc est, addendus est hic versus. Psalm. ut supra. Expurgate.
Antiph. Introduxit vos Dominus in terram fluentem lac et mel, alleluia, et ut lex Domini semper sit in ore vestro, allel. allel. Psal. Confitemini Domino quoniam bonus, quoniam in saeculum misericordia ejus. Resp. Haec dies. Vers. Dicat nunc Israel. [Col. 0678D] Allel. Dominus regnavit, decorem. Off. Angelus Domini descendit de coelo, et dixit mulieribus: Quem quaeritis surrexit, sicut dixit, alleluia. Vers. 1. Euntes in Galilaeam, dicite discipulis ejus: Ecce praecedet vos in Galileaeam, ibi eum videbitis, sicut dixit, alleluia. Vers. 2. Jesus stetit in medio eorum, et dixit: Pax vobis; videte quia ego ipse sum, alleluia. [Col. 0679A] Ad Com. Surrexit Dominus, et apparuit Petro, alleluia. Psalm. ut supra.
Antiph. Aqua sapientiae potavit eos, alleluia: confirmabitur in illis, et non flectetur, alleluia; et exaltabit eos in aeternum, alleluia, alleluia. Psalm. Confitemini Domino, quoniam bonus. Resp. Haec dies. Vers. Dicat nunc domus Aaron. [Col. 0679D] Ita in omnibus Editis. In Compend.: All. Redemptionem misit Dominus populo suo. In Theod. nihil assignatur. Allel. quale volueris. Offert. Intonuit de coelo Dominus, et Altissimus dedit vocem suam, et apparuerunt fontes aquarum, alleluia. Vers 1. Diligam te, Domine, virtus mea, Dominus firmamentum meum et refugium meum, et liberator meus. Vers. 2. Liberator meus de gentibus iracundis, ab insurgentibus in me exaltabis me, a viro iniquo eripies me. Ad. Com. Si [Col. 0679B] consurrexistis cum Christo, quae sursum sunt quaerite, alleluia, ubi Christus est in dextera Dei sedens; quae sursum sunt, sapite, alleluia. [Col. 0679D] In Compend.: Ps. Cantate Domino 1. Psal. ut supra.
Antiph. Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum, alleluia, quod vobis paratum est ab origine mundi, alleluia, alleluia, alleluia. Psal. Cantate Domino canticum novum, cantate Domino omnis terra. Resp. Haec dies. Vers. Dicant qui timent Dominum. [Col. 0679D] Theod.: Allel. Venite benedicti. Comp.: All. Dominus regn. exsultet ter. laet. ins. multae. Allel. quale volueris. Off. Portas coeli aperuit Dominus, et pluit illis manna ut ederent, panem coeli dedit eis, panem Angelorum manducavit homo, alleluia. Vers. 1. Attendite, populus meus, legem meam, inclinate aurem vestram in verba oris mei. Vers. 2. Aperiam in parabolis os [Col. 0679C] meum, loquar propositiones ab initio saeculi. Ad Com. Christus resurgens ex mortuis jam non moritur, alleluia; mors illi ultra non dominabitur, alleluia, alleluia. Psal. ut supra.
Antiph. Victricem manum tuam, Domine, laudaverunt pariter, alleluia, quia sapientia aperuit os muti, et linguas infantium fecit disertas, alleluia, alleluia. Psal. [Col. 0679D] Theod.: Ps. Cantate Domino 2, id est secundus. In Comp.: Ps. Confitemini. Dominus regnavit, exsultet terra, laetentur insulae multae. Resp. Haec dies. Vers. [Col. 0679D] Ita Edit. Pamel et al., sed in Mss. Versus est: Lapidem quem reprobaverunt, etc. Pamelius ait in Cod. Ultraject. legi V\. Benedictus qui venit, et recte quidem ex Micrologo, c. 54. Dextera Domini fecit virtutem. Allel. [Col. 0679D] In Compend.: Allel. Quoniam Deus mag. Dom. et rex magn. sup. om. ter. In Theod.: All. in die [Col. 0680D] Resurrect. m. Lauda, Jerusalem, Dominum, lauda Deum tuum, Sion. Off. In die solemnitatis vestrae, dicit Dominus, inducam vos in terram fluentem mel et lac, alleluia. Vers. 1. Audi, populus meus, et loquar: Israel, si me audieris, [Col. 0680A] dabo vobis desideria cordis vestri. Vers. 2. [Col. 0680D] In Ed.: Non adorabis. Emendavimus ex Mss. quibus alia multa suffragantur. Non adorabitis Deum alienum, quia ego sum Dominus Deus vester, qui eduxi vos de terra Aegypti. Ad Com. Populus acquisitionis, annuntiate virtutes ejus, alleluia, qui vos de tenebris vocavit in admirabile lumen suum, alleluia. Psal. ut supra.
Antiph. Eduxit eos Dominus in spe, alleluia, et inimicos eorum operuit mare, alleluia, alleluia. Psal. Attendite, popul. Resp. Haec dies. Vers. [Col. 0680D] In omnibus Mss. Benedictus qui venit in nom. Dom, Deus Dom. et illuxit nobis. PAMEL. Lapidem quem reprobaverunt aedificantes, hic factus est in caput anguli. [Col. 0680D] In Compend.: All. Lauda, Jerusalem, Dom.; lauda Deum tuum, Sion. In Theod.: All. Angelus Domini. All. quale volueris. Off. Erit vobis hic dies memorialis, alleluia; et diem festum celebrabitis solemnem Domino in progenies vestras, legitimum sempiternum diem, alleluia. Vers. 1. In mente habete diem istum [Col. 0680B] in quo existis de terra Aegypti, de domo servitutis, in manu enim potenti liberavit vos Dominus. Vers. 2. Dixit Moyses populo: Bono animo estote, et veniet vobis salus a Domino Deo, et pugnabit pro vobis. Ad Com. Data est mihi omnis potestas in coelo et in terra, alleluia; euntes, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, alleluia, alleluia. Psal. ut supra.
Antiph. Eduxit Dominus populum suum in exsultatione, alleluia, et electos suos in laetitia, alleluia, 688 alleluia, alleluia. Psal. Confitemini Domino, et invocate nomen ejus. Resp. [Col. 0680D] In Theod. sunt duo Allel.: primum Haec dies, alterum Eduxit Dominus. Haec dies. Vers. 1. Laudate, pueri, Dominum, laudate nomen Domini; sit nomen Domini benedictum, ex hoc nunc et usque [Col. 0680C] in saeculum. Offert. Benedictus qui venit in nomine Dimini, benediximus vos de domo Domini, Deus Dominus, et illuxit nobis, alleluia, alleluia. Vers 1. [Col. 0680D] In Compend. primum Versus est Haec dies, alterum. Lapidem. Lapidem quem reprobaverunt aedificantes, hic factus est in caput anguli: a Domino factum est, et est mirabile in oculis nostris. Vers. 2. Haec dies quam fecit Dominus: exsultemus et laetemur in ea. Ad Comm. Omnes qui in Christo baptizati estis, Christum induistis, alleluia. Psal. ut supra.
Antiph. Quasi modo geniti infantes, alleluia: rationabiles, sine dolo, lac concupiscite, alleluia, alleluia, alleluia. Psal. Exsultate Deo adjutori nostro, jubilate Deo Jacob. Ad Resp. Et cibavit illos. [Col. 0680D] In Mss. primum Allel. Haec dies, alterum Pascha nostrum. All. quale volueris. Off. Angelus Domini. Ad Comm. Mitte manum tuam, et cognose loca clavorum, alleluia, [Col. 0681A] et noli esse incredulus, sed fidelis, alleluia, alleluia. Psal. ut supra.
Antiph. Misericordia Domini plena est terra, alleluia, verbo Dei coeli formati sunt, alleluia, alleluia. Psalm. Exsultate justi in Domino, rectos decet collaudatio [Col. 0681D] In Compend.: All. Surrexit Altissimus de sepulcro, qui pro nobis pep. in lig. Item: Allel. Dom. regn. decor. ind. Allel. 2. quale volueris. Off. Deus, Deus meus, ad te de luce vigilo, et in nomine tuo levabo manus meas, alleluia. Vers. 1. Sitivit in te anima mea, quam multipliciter et caro mea, ut viderem virtutem tuam et gloriam tuam. Vers. 2. In matutinis meditabor in te, quia factus es adjutor meus, et in velamento alarum tuarum exsultabo. Ad Comm. Ego sum pastor bonus, alleluia, et cognosco oves meas, et cognoscunt me meae, alleluia. Psalm. ut [Col. 0681B] supra.
Antiph. Jubilate Deo, omnis terra, alleluia: Psalmum dicite nomini ejus, alleluia: Date gloriam laudi ejus, alleluia, alleluia, alleluia. Psal. Dicite Deo: Quam terribilia sunt opera tua, Domine; in multitudine virtutis tuae mentientur tibi inimici tui. Jubilate [Col. 0681D] Ibid.: Allel. Laudate, pueri, Dominum, ut supra. . Allel. quale volueris. Offert. Lauda, anima mea, Dominum, laudabo Dominum in vita mea, psallam Deo meo quandiu fuero, alleluia. Vers. 1. Qui custodit veritatem in saeculum, facit judicium injuriam patientibus, dat escam esurientibus. Vers. 2. Dominus erigit elisos, Dominus solvit compeditos, custodit Dominus pupillum et advenam, et viduam suscipiet, et vias peccatorum exterminabit; regnabit [Col. 0681C] Dominus in aeternum, Deus tuus, Sion, in saeculum saeculi. Ad Comm. Modicum, et non videbitis me, alleluia; iterum modicum, et videbitis me, quia vado ad Patrem, alleluia, alleluia.
Antiph. Cantate Domino canticum novum, alleluia, quia mirabilia fecit Dominus, alleluia; ante conspectum gentium revelavit justitiam suam, alleluia, alleluia. Psal. Salvabit sibi dextera ejus, et brachium sanctum ejus. [Col. 0681D] In Comp.: Allel. Venite, bened. Patris mei, percip. reg. cum gaudio. Allel. 2. Quoniam Deus magnus. All. Paratum cor meum. All. Confitebor tibi, Domine, quale volueris. Off. Jubilate Deo, universa terra. Vers. 1. Reddam tibi vota. Vers. 2. Locutum est os meum. Ad Comm. Dum venerit Paracletus Spiritus veritatis, ille arguet mundum de peccato, et de justitia, et de judicio, alleluia, alleluia. [Col. 0681D] Psal. ut supra.
Antiph. Vocem jucunditatis annuntiate, et audiatur, alleluia; nuntiate usque ad extremum terrae, liberavit Dominus populum suum, alleluia, alleluia. Psal. Jubilate Deo, omnis terra, cantate et exsultate et [Col. 0682A] psallite. [Col. 0681D] In Compend.: Allel. 1. Redemptionem. Allel. 2. Qui sanat contritos. All. 1. Quoniam Deus magnus Dominus et Rex magnus. All. 2 quale volueris. Off. Benedicite gentes Dominum Deum nostrum. Vers. 1. Jubilate Deo, omnis terra. Vers. 2. In multitudine virtutis tuae. Vers. 3. Venite et videte opera Domini. Com. Cantate Domino, allel. Cantate Domino, benedicite nomen ejus, bene nuntiate de die in diem salutare, allel. allel. Psal. Ipse.
Antiph. Sancti tui, Domine, benedicent te, gloriam regni tui dicent, alleluia. Psal. Exaltabo te, Deus meus Rex, et benedicam nomini tuo in saeculum, et in saeculum saeculi. [Col. 0681D] In Compend. duplex assignatur Allel., primum: [Col. 0682D] Sancti tui, Domine; Secundum, Gaudete justi in Domino, rect. decet collaud. In Theod. unicum, Sancti tui. Offert. Laetamini in Domino, et exsultate, justi, et gloriamini, omnes recti corde. Vers. Pro hac oravit ad te omnis sanctus in tempore [Col. 0682B] opportuno. Com. Gaudete, justi, in Domino, allel. rectos decet collaudatio, allel. Psal. Ipse.
Antiph. Protexisti me, Deus, a conventu malignantium, alleluia; a multitudine operantium iniquitatem, alleluia, alleluia. Psal. Exaudi, Deus, Orationem meam cum deprecor, a timore inimici eripe animam meam. [Col. 0682D] Ante Offert. in Theod. assignatur Allel. Beatus vir. Off. Confitebuntur coeli mirabilia tua, Domine, et veritatem tuam in ecclesia sanctorum, alleluia, alleluia. Vers. 1. Misericordias tuas, Domine, in aeternum cantabo, in generatione et progenie annuntiabo veritatem tuam in ore meo, alleluia. Vers. 2. Quoniam quis in nubibus aequabitur Domino? aut quis similis erit Deo inter filios Dei? Deus qui glorificatur in concilio sanctorum, alleluia. Comm. [Col. 0682C] Laetabitur justus in Domino, et sperabit in eo; et laudabuntur omnes recti corde, alleluia. Psal. ut supra.
[Col. 0682D] Haec omnia absunt a Ms. Compend. usque ad natal. sancti Vitalis. Quaedam tamen ex his Antiphonis alibi in fine reperiuntur, ut, De Jerusalem exeunt reliq. Ambulate sancti, et similes. In eodem Ms. nulla fit mentio sancti Marci. Secus in Theoderic. Exsurge, Domine, adjuva nos, et libera nos propter nomen tuum, alleluia; salvum fac populum.
Surgite, sancti, de mansionibus vestris, loca sanctificate, plebem benedicite, et nos humiles peccatores in pace custodite, alleluia.
690 Cum jucunditate exibitis, et cum gaudio deducemini; nam et montes et colles exibunt, exspectantes vos cum gaudio, alleluia.
De Jerusalem exeunt reliquiae, et salvatio de [Col. 0682D] monte Sion; propterea protectio erit huic civitati, et salvabitur propter David famulum ejus, allel.
Ambulate, sancti, viam quam elegistis, festinate ad locum qui vobis praeparatus est; nos in terra canimus, sanctorum laudes dicimus; nos sanctos portamus, in coelis gaudent angeli, alleluia.
[Col. 0683A] In nomine Domini Dei nostri ambulabimus nos, et omnes populi; quoniam in Sion facta est lex, et verbum Domini de Jerusalem, regnabit Dominus in aeternum, alleluia.
Ego sum Deus patrum vestrorum, dicit Dominus; videns vidi afflictionem populi mei, et gemitum ejus audivi, et descendi liberare eos, alleluia.
Populus Sion, convertimini ad Dominum Deum nostrum, et dicite ei: Potens es, Domine, dimittere peccata nostra, ut non inveniant nos iniquitates nostrae, Deus noster, alleluia.
Domine Deus noster, qui cum patribus nostris mirabilia magna fecisti, et nostris glorificare temporibus, qui misisti manum tuam de alto, et liberasti nos, alleluia.
[Col. 0683B] Confitemini Domino, filii Israel, quia non est alius Deus praeter eum; ipse liberabit nos propter misericordiam suam, aspicite quae fecit nobiscum, et enarremus omnia mirabilia ejus, alleluia.
Declamemus ad Dominum, dicentes: Peccavimus tibi, Domine, patientiam habe in nobis, et erue nos a malis quae quotidie accrescunt super nos, alleluia.
Parce, Domine, parce populo tuo, quem redemisti, Christe, sanguine tuo, ut non in aeternum irascaris nobis, alleluia, alleluia.
Domine, imminuti sumus propter peccata nostra hodie, sed in animo contrito et spiritu humilitatis suscipiamur, et fac nobiscum secundum mansuetudinem tuam, quia non est confusio confidentibus in [Col. 0683C] te, all., all.
Iniquitates nostrae, Domine, multiplicatae sunt super capita nostra, delicta nostra creverunt usque ad coelos; parce, Domine, et inclina super nos misericordiam tuam.
Timor et tremor in Ninivem civitatem magnam, per quem sceleratae plebi indicitur jejunium, et fluctuosa turba induitur cilicio. Contigit autem et regem nobilem de solio suo descendere, ut esset humilior cunctis lugentibus; et praecepit per universum regnum: Omnes viri et sexus femineus non gustent quidquam, bos et pecora non pascantur herbis terrae, pueri et vituli non sugant matrum ubera, sed clament ad Deum in fortitudine ternis diebus, ne periclitemur ut Sodoma. Sed tu, Deus omnipotens, [Col. 0683D] misericors et miserator, misertus es miseris; nos sumus opera tua quae dedisti Filio tuo haereditatem sibi. Noli claudere aurem tuam ad preces nostras, sed subleva clemens afflictionem nostram, illud revolvens quod nobis pollicitus es, dicens: Convertimini ad me, et ego revertar ad vos, alleluia.
Oremus, dilectissimi nobis, Deum Patrem omnipotentem ut cunctis mundum purget erroribus 691 morbos auferat, famem repellat, aperiat carcerem, vincula dissolvat, peregrinantibus reditum, infirmantibus sanitatem, navigantibus portum salutis indulgeat, et pacem tribuat in diebus nostris, insurgentesque repellat inimicos; et de manu inferni libera nos propter nomen tuum, all. all.
[Col. 0684A] Convertimini ad Deum omnes simul mundo corde et animo, in Orationibus, in jejuniis, in vigiliis multis. Fundite preces vestras cum lacrymis, ut deleantur chirographa peccatorum vestrorum, priusquam nobis repentinus superveniat interitus, antequam nos profundum mortis absorbeat, ut cum Creator noster advenerit, paratos nos inveniat, alleluia
Dimitte nobis, Domine, debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris, et ne nos inducas in tentationem, sed libera nos a malo, ab omni malo, amen, alleluia.
Cognoscimus, Domine, quia peccavimus; veniam petimus, quam non meremur; manum tuam porrige lapsis, qui latroni confitenti paradisi januam aperuisti, [Col. 0684B] alleluia.
Propitius esto, Domine, peccatis nostris propter nomen tuum, ne quando dicant gentes: Ubi est Deus eorum?
Super populum tuum, quaesumus, Domine, benedictio copiosa descendat, indulgentia veniat, consolatio tribuatur, fides sancta succrescat, redemptio sempiterna firmetur, alleluia.
Salvator mundi, salva nos omnes. Sancta Dei genitrix, semper virgo Maria, ora pro nobis. Precibus quoque apostolorum martyrumque omnium et confessorum, atque sanctarum virginum, suppliciter petimus, ut a malis omnibus eruamur, bonisque omnibus nunc et semper perfrui mereamur, alleluia.
[Col. 0684C] Libera, Domine, populum tuum de manu mortis, et plebem istam protegat dextera tua, ut viventes, benedicamus te, Domine Deus noster.
Domine Deus Rex omnipotens, libera nos propter nomen tuum, et da nobis locum poenitentiae.
Domine, non est alius Deus praeter te, et quia tibi de omnibus cura est, et quod omnium Dominus es, parce populo tuo, qui das peccantibus largitatem, ut convertantur a malitia in bonitatem.
Miserere, Domine, plebi tuae super quam invocatur nomen tuum, ut sciant omnes qui habitant terram, quia tu es Deus populorum tuorum.
Dimitte, Domine, peccata populi tui secundum multitudinem misericordiae tuae, sicut propitius fuisti patribus nostris, propitius esto et nobis.
[Col. 0684D] Clementissime exaudi, Domine, populum tuum. Deus misereatur. Adimplebitur gloria universa terra.
Omnipotens Deus, moestorum consolatio, laborantium fortitudo, perveniant ad te preces de quacunque tribulatione clamantium, ut omnes sibi in necessitatibus suis misericordiam tuam gaudeant adfuisse, alleluia.
Deprecamur te, Domine, in omni misericordia tua, ut auferatur furor tuus, et ira tua a civitate tua ista, et de domo sancta tua, quoniam peccavimus, alleluia.
Salvator mundi, salva nos supplices tuos, defende populum tuo sanguine redemptum; libera nos, Christe, a periculis, donans nobis vitam aeternam.
[Col. 0685A] Christe, qui regnas in coelis, et sedes ad dexteram Patris, et habitas inter angelos et archangelos, thronos et dominationes, et apostoli tui te 692 laudant, et martyres tibi Hymnum cantant. Confessores in paradiso voce concordant, et dicunt: O beati omnes, qui gloriam Deo dicunt, et habitant cum eo in pace, quia omnes qui propter Deum laboraverunt in terrenis, illos perducis ad coelestia regna; nos autem oportet te laudare et benedicere, quia nos de terra ad coelos vocare dignatus es, all.
Domine Rex, Deus Abraham, dona nobis pluviam super faciem terrae, ut discat populus iste, quia tu es Dominus Deus noster. Nunquid est in idolis gentium qui pluat, nisi tu Deus? non coeli possunt dare pluviam, nisi tu volueris. Tu es Dominus Deus noster, [Col. 0685B] quem exspectabamus, dona nobis pluviam.
Ibunt sancti de virtute in virtutem, videbitur Deus Deorum, alleluia, in Sion. Juxta vestibulum. Immutemur.
Peccavimus, Domine, peccavimus tibi; parce peccatis nostris, et salva nos; qui gubernasti Noe super undas diluvii, exaudi nos; qui Jonam de abysso revocasti, libera nos; qui Petro mergenti manum porrexisti, auxiliare nobis, Christe Fili Dei.
Exaudi nos, Domine, qui exaudisti Jonam de ventre ceti; exaudi nos clamantes, qui exaudisti David prostratum et jacentem in cilicio, clamantes et dicentes: Parce, parce, defende plasma tuum, Deus noster, alleluia.
Ambulate, sancti Dei, ad locum destinatum qui [Col. 0685C] vobis praeparatus est ab origine mundi; ambulate, sancti Dei, ingredimini in civitatem Domini; aedificata est enim vobis ecclesia nova, ubi populus adorare debeat Majestatem Domini.
Ambulabat Petrus super undas maris, venit ventus validus, turbata est aqua; prae timore clamat: Jube me venire ad te. Ait illi Jesus: Veni, modicae fidei, quare dubitasti?
Placet Jerusalem civitas sancta, ornamento martyrum decorata, cujus plateae sonant laudes de die in diem.
Tu es, Domine Salvator, qui paralyticum longo tempore jacentem, solo sermone sanasti; jube ergo, Domine, ut liberemur a tempore malo; peccavimus tibi, precamur nunc, da nobis indulgentiam, piissime Pater, alleluia.
[Col. 0685D] Cum venerit Filius hominis in sede majestatis suae, et coeperit judicare saeculum per ignem, tunc assistet ante eum omnis chorus angelorum, et congregabuntur ante eum omnes gentes; tunc dicet his qui a dextris erunt: Venite, benedicti Patris mei, possidete praeparatum vobis regnum a constitutione mundi. Et ibunt impii in supplicium aeternum, justi autem in vitam aeternam, et regnabunt cum Deo in saecula.
[Col. 0686A] Annuntiate inter gentes gloriam ejus, alleluia; quoniam magnus est Dominus, alleluia; gaudebunt.
In sanctis gloriosus est Deus noster; quis similis tibi? sanctimonium tuum, Domine, quod praeparaverunt manus tuae, Domine, qui regnas in aeternum et in saeculum et adhuc, et omnia quae in eis sunt, alleluia.
Sicut pastor portabat ovem perditam, sic portabam et complectebar vos, dicit Dominus; ego feci, ego feram vos; ego creavi vos, ego redemi vos, ego reficiam vos; ego sustinui, ego dimittam peccata vestra. Sanctus, Sanctus, Sanctus, Dominus Deus Sabaoth, qui per Spiritum sanctum descendit in uterum Virginis, et natus est Dei Filius, redemptor Israel.
[Col. 0686B] 693 Salvum fac populum tuum, Domine, et benedic haereditati tuae; et rege eos, et extolle illos usque in aeternum, alleluia.
Omnipotens Deus, supplices te rogamus et petimus, ut intercessio archangelorum sit pro nobis ad Dominum, Michaelis, et Gabrielis, et Raphaelis, ut digni offeramus Domino Hostias ad altare, et appareamus ante Salvatorem per intercessionem novem ordinum angelorum. Throni, et dominationes, et principatus, et potestates, cherubim quoque et seraphim intercedant pro nobis, qui non cessant clamare voces: Sanctus, Sanctus, Sanctus, Dominus Deus exercituum, qui regnas sine fine, dignare famulos tuos hodie exaudire, alleluia.
Benedicat nos trina Majestas Domini, benedicat [Col. 0686C] nos Spiritus sanctus, qui in specie columbae in Jordane fluvio super Christum requievit; ille nos benedicat, qui de coelis dignatus est descendere in terras, et de suo sancto sanguine nos redemit; benedicat Dominus sacerdotium nostrum et introitum nostrum, alleluia [Col. 0685D] In Edit. Pamel. post hanc Benedictionem sequitur Missa, Exaudivit, etc., ut in festo sancti Marci et in Rogationibus. Post hanc Missam in illa Edit. sequitur vigilia Ascensionis. Praecesserunt autem festa seu [Col. 0686D] natal. sancti Vitalis, et sanctorum apost. Philippi et Jacobi, etc. .
Antiph. Protexisti me, Deus. Psalm. Exaudi. [Col. 0686D] Duo Alleluia quae sequuntur non sunt in Compend. In Theoderic. est unicum, sc. Beatus vir. Allel. Beatus vir qui timet Dominum, in mandatis ejus cupit nimis. Allel. Justus non conturbabitur, quia Dominus firmat manum ejus. Off. Repleti sumus mane misericordia tua, et exsultamus et delectati sumus, alleluia. Vers. 1. Domine, refugium factus es nobis a generatione et progenie. Vers. 2. Priusquam [Col. 0686D] montes fierent, aut formaretur orbis terrae, a saeculo et in saeculum tu es, Deus, alleluia. Comm. Ego sum vitis vera, et vos palmites; qui manet in me, et ego in eo, hic fert fructum multum, alleluia, alleluia Psal. Exaudi, Deus, deprecationem.
Antiph. Exclamaverunt ad te, Domine, in tempore afflictionis suae, et tu de coelo exaudisti eos, alleluia, alleluia. Psalm. Exsultate, justi, in Domino, rectos [Col. 0687A] decet collaudatio. [Col. 0687D] Haec quoque duo Alleluia desiderantur in Compend. In Theod. unicum legitur Allel. Confitebuntur. Allel. Confitebuntur. Allel. Nimis honorati sunt. Off. Confitebuntur coeli mirabilia tua, Domine, et veritatem tuam in ecclesia sanctorum. Vers. 1. Misericordias tuas, Domine. Vers. 2. Quoniam quis in nubibus. Com. Tanto tempore vobiscum sum, et non cognovistis me? Philippe, qui videt me, Videt et Patrem, alleluia. Non credis quia ego in Patre, et Pater in me est? alleluia, alleluia. Psal. ut supra.
Antiph. [Col. 0687D] Compend.: Nobis autem glor. oportet. Nos autem gloriari oportet. Psal. [Col. 0687D] Idem Ms.: Deus misereatur nostri, etc. Dominus regnavit, decorem induit; indutus est Dominus fortitudinem, et praecinxit se virtute. Allel. [Col. 0687D] Ante Allel. in Compend. legitur Resp. Christus factus est pro nobis obed., etc. Vers. Propter quod et Deus, etc. Postea: Allel. Dominus regn. a lig. Dicite in gentibus quia Dominus regnavit a ligno. Off. Dextera Domini fecit virtutem, dextera Domini exaltavit [Col. 0687B] me; non moriar, sed vivam, et 694 narrabo opera Domini. [Col. 0687D] Post Offertor. ibidem subjiciuntur duo Versus. Ad Com. Nos autum gloriari oportet in cruce Domini nostri Jesu Christi.
Antiph. Clamaverunt justi, et Dominus exaudivit eos, et ex omnibus tribulationibus eorum liberavit eos. Psalm. Benedicam Dominum in omni tempore, semper laus ejus in ore meo. Resp. Gloriosus Deus in sanctis, mirabilis in Majestate, faciens prodigia. Vers. Dextera tua, Domine, glorificata est in virtute, dextera manus tua confregit inimicum. [Col. 0687D] Theoderic. post Resp. et Versum habent: Allel. Sancti tui. Off. Repleti sumus mane misericordia tua. Vers. 1. Domine, refugium. Vers. 2. Priusquam montes fierent. Com. [Col. 0687D] Communio in Theod. est Justi autem. Justorum animae in manu Dei sunt, et non [Col. 0687C] tanget illos tormentum malitiae. Visi sunt oculis insipientium mori, illi autem sunt in pace. Psal. Exsultate justi in Domino.
Antiph. Sancti tui, Domine, benedicent te. Psal. Exaltabo te, Deus meus Rex, et benedicam nomen tuum in saeculum, et in saeculum saeculi. Resp. Justorum animae in manu Dei sunt. Vers. Visi sunt oculis. [Col. 0688D] Abest a Compend. hoc All. Legitur in Theoderic. All. Exsultabunt sancti in gloria, laetabuntur in cubilibus suis. Off. Mirabilis Deus in sanctis suis; Deus Israel ipse dabit virtutem et fortitudinem plebi suae, benedictus Deus. Vers. 1. Exsurgat Deus, et dissipentur inimici ejus, et fugiant qui oderunt eum a facie ejus. Vers. 2. Pereant peccatores a facie Dei; justi epulentur, exsultent in conspectu Dei, [Col. 0687D] delectentur in laetitia. Ad Com. Justorum animae. Psal. ut supra.
Antiph. Ecce oculi Domini super metuentes eum, sperantes in misericordia ejus, alleluia, ut eripiat a morte animas eorum, quoniam adjutor et protector noster est, alleluia, alleluia. [Col. 0688D] In Compend.: Ps. Benedicam Dominum. Psal. Exsultate, justi, in Domino. Resp. Clamaverunt justi, et Dominus exaudivit eos, et ex omnibus tribulationibus eorum liberavit eos. Vers. Juxta est Dominus his qui tribulato sunt corde, et humiles spiritu salvabit. [Col. 0688D] Ibid.: Allel. Fulgebunt justi, et tanquam scintillae in arundineto discurrent in aetern. Allel. Sancti tui, Domine, benedicent te, gloriam regni tui dicent. Off. Confitebuntur coeli. Vers. 1. Misericordias tuas, Domine. Vers. 2. Quoniam quis in nubibus. Ad Com. Gaudete, justi, in Domino. Vers. Fiat misericordia tua, Domine.
[Col. 0688B] Antiph. Terribilis est locus iste; hic domus Dei est, et porta coeli, et vocabitur aula Dei, alleluia. [Col. 0688D] In Theoder.: Psal. Fundamenta in mont. sanctis. Psal. Dominus regnavit, decorem. Resp. Locus iste a Deo factus est inaestimabile sacramentum, irreprehensibilis est. Vers. Deus, cui astat angelorum chorus, exaudi preces servorum tuorum. 695 All. Adorabo ad templum. Offert. Domine Deus, in simplicitate cordis mei laetus obtuli universa, et populum tuum qui respectus est vidi cum ingenti gaudio; Deus Israel, custodi hanc voluntatem. Domine Deus. Vers. 1. Majestas Domini aedificavit templum, et omnes filii Israel videbant gloriam. [Col. 0688D] In Compend. additur.: Gloriam Domini descendentem super domum; et adoraverunt et collaudaverunt Dominum dicentes: Deus Israel, etc. Vers. 2. Fecit Salomon solemnitatem in tempore illo. [Col. 0688D] Subditur in Compend.: Et prosperatus est; et apparuit ei Domin. Deus Israel. Ad Com. Domus mea domus Orationis vocabitur, dicit Dominus; in ea omnis qui petit accipit, et qui quaerit invenit, et [Col. 0688C] pulsanti aperietur. Psal. ut supra.
Antiph. Dilexisti justitiam, et odisti iniquitatem. Psal. Eructavit cor meum. Resp. Dilexisti justitiam. Vers. Propterea unxit. Allel. Specie tua. Off. Offerentur regi virgines. [Col. 0688D] In Compend. additur: Vers. 1. Eructavit. Vers. 2. Adducentur; et post Communionem subjicitur.: Psal. Eructavit. Ad Comm. Diffusa est gratia.
Ad Missam in litania majore et in Rogationibus.
Antiph. Exaudivit de templo sancto suo vocem meam, alleluia, et clamor meus in conspectu ejus introivit in aures ejus, alleluia, alleluia. Psal. Diligam te, Domine, fortitudo mea; Dominus firmamentum meum, et refugium meum, et liberator meus. Allel. Confitemini Domino quoniam bonus, quoniam in saeculum misericordia ejus. Offert. Confitebor Domino nimis in ore meo, et in medio multorum laudabo [Col. 0688D] eum, qui astitit ad dexteram pauperis, ut salvam faceret a persequentibus animam meam, alleluia. [Col. 0689A] Vers. 1. Adjuva me, Domine Deus meus, salvum fac propter misericordiam tuam, ut sciant quia manus tua haec; tu, Domine, fecisti eam. Vers. 2. Qui insurgunt in me, confundantur, servus tuus laetabitur; induantur qui detrahebant mihi reverentia. Ad Com. Petite et accipietis, quaerite et invenietis, pulsate et aperietur vobis; omnis enim qui petit accipit, et qui quaerit invenit, et pulsanti aperietur, alleluia.
Antiph. [Col. 0689D] Micrologus putat hac die Antiphonam Vocem jucunditatis legi debere, c. 40 et 57, qui in vigilia olim jejunari solitum tradit, cap. 55. PAMEL. Omnes gentes plaudite manibus, jubilate Deo in voce exsultationis. Psal. Subjecit populos nobis, et gentes sub pedibus nostris. Allel. Omnes gentes. Off. Viri Galilaei, quid admiramini aspicientes in coelum? Hic Jesus qui assumptus est a vobis in coelum, sic veniet, quemadmodum vidistis eum [Col. 0689B] ascendentem in coelum, alleluia. Vers. Cumque intuerentur in coelum euntem illum, ecce duo viri astiterunt juxta illos in vestibus albis, qui et dixerunt: Sic veniet, quemadmodum vidistis eum ascendentem in coelum, alleluia. [Col. 0689D] Mss. Compend. et Theoder. pro Commun. assignant Non vos relinquam. Ad Com. Pater, cum essem cum eis, ego servabam eos, quos dedisti mihi, alleluia. Nunc autem ad te venio; non rogo ut tollas eos de mundo, sed ut serves eos a malo.
Antiph. Viri Galilaei, quid admiramini aspicientes in coelum? alleluia: quemadmodum vidistis eum ascendentem in coelum, ita veniet, alleluia, alleluia, alleluia. Psalm. Omnes gentes, plaudite manibus, jub. Ad Resp. Ascendit Deus in jubilo, et Dominus in voce tubae. Vers. Psallite Deo nostro, psallite, [Col. 0689C] psallite sapienter. Allel. Ascendit Deus in jubilatione, et Dominus in voce tubae. Item aliud Allel. Dominus in Sina in sancto, ascendens in altum, captivam duxit captivitatem. Off. Ascendit Deus in jubilatione, Dominus in voce tubae, alleluia. Vers. 1. Omnes gentes, plaudite manibus, jubilate Deo in voce exsultationis. Vers. 2. Quoniam Dominus summus, terribilis, Rex magnus super omnem terram. Vers. 3. Subjecit populos nobis, et gentes sub pedibus nostris. [Col. 0689D] In Mss. non est duplex Offertorium; omniaque haec omittuntur usque ad Comm. Item aliud Off. Viri Galilaei, quid admiramini aspicientes in coelum? Vers. Cumque intuerentur, ut supra. Ad Com. Psallite Domino qui ascendit super coelos coelorum ad Orientem, alleluia. [Col. 0689D] Haec etiam minime reperiuntur in Mss., sed post Comm. legitur: Psal. Exsurgat Deus. Apud Pamelium vero, post ad Orientem, allel., sequitur: Psal. LXVII. Ad Resp. Date glor. Deo super Israel. Ad Resp. Date gloriam Deo super Israel.
[Col. 0689D] Antiph. Exaudi, Domine, vocem meam qua clamavi ad te, alleluia; tibi dixit cor meum: Quaesivi [Col. 0690A] vultum tuum, vultum tuum, Domine, requiram; ne avertas faciem tuam a me, alleluia, alleluia. Psal. Dominus illuminatio mea, et salus mea, quem timebo? [Col. 0689D] In Compend. sunt duo Alleluia, primum Regnavit Dom. super omnes, alterum Dominus regnavit decor. ind. In Theoder. quoque duplex est allel., sed [Col. 0690D] omnino diversum, nam prius est Ascendit Deus, posterius Dominus in Sina. Allel. Qui confidunt in Domino. [Col. 0690D] Offertorium in Compend. est duplex: primum Viri Gal., quid admir. aspic. in coel. Quemadmodum, etc.; alterum est Lauda, ut in Editis. Hoc solum assignant Theod. Off. Lauda, anima mea, Dominum. Ad Com. Pater, cum essem.
Antiph. Sacerdotes tui, Domine, [Col. 0690D] Compend., induant. induantur justitiam, et sancti tui exsultent. Propter David servum tuum non avertas faciem Christi tui. Psal. Memento, Domine, David, et omnis mansuetudinis ejus. Resp. Inveni David servum meum, oleo sancto meo unxi eum; manus enim mea auxiliabitur ei, et brachium meum confortabit eum. Vers. Nihil proficiet inimicus in eo, et filius iniquitatis non nocebit ei. Allel. Memento, Domine, David, etc. Off. Veritas mea et [Col. 0690B] misericordia mea cum ipso, et in nomine meo exaltabitur cornu ejus. Vers. Posui adjutorium in potente, et exaltavi electum de plebe mea. [Col. 0690D] Secundus Versus est in Compend., scilicet, Misericordia. Ad Com. Fidelis servus et prudens, quem constituit Dominus super familiam suam, ut det illis in tempore tritici mensuram. Psal. ut supra.
Ad Introitum [Col. 0690D] Meminit etiam Litaniae Ord. Rom., pag. 82. litania. Deinde
[Col. 0690D] In Comp.: Alleluia. Confitemini. Resp. Confitemini Domino quoniam bonus, quoniam in saeculum misericordia ejus. Tractus. 697 Laudate Dominum, omnes gentes: laudate eum, omnes populi. Vers. Quoniam confirmata est super nos misericordia ejus, et veritas Domini manet in aeternum. [Col. 0690C] Off. Emitte spiritum tuum, et creabuntur, et renovabis faciem terrae; sit gloria Domini in saecula. Vers. 1. Benedic, anima mea, Domino: Domine Deus meus, magnificatus es vehementer. [Col. 0690D] In fine hujus Versus ac sequentis repeti debet sit gloria Dom. in saecula, secundum Ms. Compend. Vers. 2. Confessionem et decorem induisti, amictus lumine sicut vestimento. Vers. 3. Extendens coelos sicut pellem, qui tegis in aquis superiora ejus, qui ponis nubem ascensum tuum. Ad Com. Ultimo festivitatis die dicebat Jesus: Qui in me credit, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae. Hoc autem dixit de spiritu quem accepturi erant credentes in eum, alleluia, alleluia. Psal. Benedic, anima mea, Domino.
Antiph. Spiritus Domini replevit orbem terrarum, alleluia; et hoc quod continet omnia, scientiam habet [Col. 0690D] vocis, alleluia, alleluia, alleluia. Psalm. LXVII. Ad Resp. Confirma hoc, Deus. All. Emitte spiritum tuum, [Col. 0691A] et creabuntur, et renovabis faciem terrae. [Col. 0691C] Mss. exhibent secundum Allel. Spiritus Dom. rep. orbem ter. et hoc quod cont. om. scientiam habet vocis. Resp. Haec dies quam. Off. Confirma hoc, Deus, quod operatus es in nobis; a templo tuo, quod est in Jerusalem, tibi offerent reges munera. Vers. 1. Cantate Domino, [Col. 0691D] Comp. Benedicite nomini ejus. psalmum dicite nomini ejus, iter facite ei qui ascendit super occasum, Dominus nomen illi. Vers. 2. In ecclesiis benedicite Domino Deo de fontibus Israel. [Col. 0691D] Hic Versus abest. a Ms. Compend. Vers. 3. Regna terrae, cantate Deo, psallite Domino, qui ascendit coelos coelorum ad Orientem. Ad Com. Factus est repente de coelo sonus, advenientis spiritus vehementis, ubi erant sedentes, allel.; et repleti sunt omnes Spiritu sancto, loquentes magnalia Dei, alleluia, alleluia. Psal. ut supra.
Antiph. Cibavit eos ex adipe frumenti, alleluia; [Col. 0691B] et de petra melle saturavit eos, alleluia, alleluia, alleluia. Psal. Exsultate Deo adjutori nostro, jubilate Deo Jacob. All. Venite, exsultemus Domino, jubilemus Deo salutari nostro. Vers. Praeoccupemus faciem ejus in confessione, et in psalmis jubilemus ei. [Col. 0691D] In Mss. Allel. est Emitte Spiritum. All. Laudate, pueri, Dominum. Off. Intonuit de coelo Dominus, et Altissimus dedit vocem suam, et apparuerunt fontes aquarum, alleluia. Vers. 1. Diligam te, Domine, fortitudo mea, Dominus firmamentum meum et refugium meum, et liberator meus. Vers. 2. Liberator meus de gentibus iracundis. Ad Com. Spiritus sanctus docebit vos, alleluia, quaecunque dixero vobis, allel. Psal. LXXX.
Antiph. Accipite jucunditatem [Col. 0691D] Compend.: Gloriae vestrae. laetitiae vestrae, [Col. 0691C] 698 allel., gratias agentes Deo, allel., qui vos ad coelestia regna vocavit, allel., allel., allel. Psal. Attendite, populus meus, legem meam, inclinate aurem vestram in verba oris mei. All. [Col. 0691D] Ibid.: All. Spiritus Dom. replevit. In Theod. legitur quale volueris. Lauda, Jerusalem, Dominum, lauda Deum tuum, Sion. Allel. Lauda, anima mea, Dominum, laudabo Dominum in vita mea, psallam Deo meo quandiu ero. Off. Portas coeli aperuit Dominus, et pluit illis manna ut ederent; panem coeli dedit illis, panem angelorum manducavit homo. Vers. 1. Attendite, populus meus, legem meam. Vers. 2. Aperiam in parabola os meum, loquar [Col. 0692A] propositiones ab initio. Ad Comm. Spiritus qui a Patre procedit, alleluia, ille me clarificabit, alleluia, alleluia. Psal. ut supra.
Antiph. [Col. 0691D] Ilarum feriarum 4, 6 et Sabbati (off.) citat quidem ex Antiph. divi Gregorii Microlog., c. 25 et 28; sed loco Offertor. Meditabar, astruit legi debere Emitte Spiritum tuum, sicut etiam infra, in Sabbato, loco Offert., Domine Deus. PAMELIUS. Deus cum egredereris coram populo tuo, alleluia, iter faciens eis, alleluia, habitans in illis, alleluia, alleluia. Psal. Exsurgat Deus, et dissipentur inimici ejus, et fugiant qui oderunt eum a facie ejus. [Col. 0691D] In Compend.: Allel. Sit gloria Domini. Theoder. consentiunt cum Edit. All. Quale volueris, si in diebus jejunii evenerit. Resp. [Col. 0691D] In Compend. desideratur hoc Resp. et caetera usque ad Offert. Secus in Theod. Protector noster. Vers. Domine Deus virtutum. Resp. Convertere, Domine. Vers. Domine, refugium. Off. Meditabar in mandatis tuis quae dilexi. Vers. Pars mea, Dominus, dixi custodire legem tuam. Ad Com. Pacem meam do vobis, alleluia, pacem relinquo vobis, alleluia, alleluia. Psal. ut supra.
Antiph. Repleatur os meum laude tua, alleluia, ut possim cantare, alleluia; gaudebunt labia mea cum cantavero tibi, alleluia, alleluia. Psal. In te, Domine, speravi, non confundar in aeternum; in justitia tua libera me, et eripe me. Allel. [Col. 0692D] Ita etiam Theod., at in Comp. assignatur All. Emitte Spiritum tuum. Quod volueris, si in diebus jejunii evenerit. Resp. [Col. 0692D] Responsor. hoc cum Vers. seq. abest a Comp. Bonum est confiteri Domino, et psallere nomini tuo, Altissime. Vers. Ad annuntiandum mane misericordiam tuam, et veritatem tuam per noctem. Offert. Lauda, anima mea, Dominum, laudabo Dominum in vita mea, psallam Deo meo quandiu ero. Vers. 1. Qui custodit veritatem in saeculum, facit judicium injuriam patientibus, dat escam esurientibus. Vers. 2. Dominus erigit elisos, [Col. 0692C] Dominus diligit justos. Ad Comm. Spiritus ubi vult spirat, et vocem ejus audis, alleluia: et nescis unde veniat, et quo vadat, alleluia, alleluia, alleluia Psalm. ut supra.
Antiph. Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris, alleluia, per inhabitantem spiritum ejus in nobis, alleluia, alleluia. Psalm. Domine Deus salutis meae, in die clamavi et nocte coram te. Respons. 699 [Col. 0692D] In Comp. non leguntur quatuor haec Resp. cum suis Versibus, sed tantum annotatur: Responsor. IV ad ipsum diem pertin. et Bened. quod significat quatuor dicenda Responsoria et Hymnum Benedictus, ut in aliis Sabbatis quatuor temp. In Theod. legitur R. qual. vol. hoc est, ut conjicio, Responsoria qualia volueris. Hoc loco ita monet Pamel. Micrologus astruit pro his R\ legi debere Allel., nempe Spiritus Domini Paracletus. Emitte. Verbo. Veni, sancte Spirit. Idem Pamel. in fine officii hujus diei ita monet. Desiderari hic octavam Pent. satis indicat Berno, l. de Miss., c. 5. Omissam autem constat, eo quod idem sit Antiphon, officium cum die Pentecost. Protector noster. Vers. Domine Deus virtutum. Resp. Propitius esto, Domine. Vers. Adjuva nos, [Col. 0644D] In ms. Statio ad sanctos Apostolos. [Col. 0671D] Juxta Mss., statio est ad sanctum Marcellum. [Col. 0693A] Deus salutaris noster. Resp. Convertere, Domine. Vers. Domine, refugium factus es nobis. Resp. Dirigatur Oratio. Vers. Elevatio manuum mearum sacrificium vespertinum. Resp. Benedictionem, etc. Off. Domine Deus salutis meae, in die clamavi et nocte coram te: intret Oratio mea in conspectu tuo, Domine. All. Inclina aurem tuam ad precem meam, quia repleta est malis anima mea, et vita mea in inferno appropinquavit; aestimatus sum cum descendentibus in lacum. Vers. 1. Factus sum sicut homo sine adjutorio inter mortuos liber. Vers. 2. Sicut vulnerati dormientes in sepulcris, quorum non est memor amplius, et ipsi de manu tua repulsi sunt. Ad Comm. Non vos relinquam orphanos, veniam ad vos iterum, alleluia, et gaudebit cor vestrum, alleluia, [Col. 0693B] alleluia. Psalmus. Attendite, populus meus.
Antiph. Clamaverunt justi, et exaudivit eos, et ex omnibus tribulationibus eorum liberavit eos. Psal. Benedicam Dominum in omni tempore, semper laus ejus in ore meo. Resp. Clamaverunt justi. Vers. Juxta est Dominus his qui tribulato sunt corde, et humiles spiritu salvabit. All. Sancti tui, Domine, benedicent te, gloriam regni tui dicent. Off. [Col. 0693D] In Comp. sequitur, Vers. 1. Beati quorum. Vers. 2. Pro hac orabit. Laetamini in Domino et exsultate, justi, et gloriamini, omnes recti corde. [Col. 0693D] In Theod., ad Comm., Justi autem. Ad Comm. Justorum animae in manu Dei sunt, et non tanget illos tormentum malitiae, visi sunt oculis insipientium mori, illi autem sunt in pace.
Antiph. Sapientiam sanctorum narrent populi, et [Col. 0693C] laudem eorum nuntiet Ecclesia, nomina autem eorum vivent in saeculum saeculi, alleluia. Psalm. Exsultate, justi, in Domino, rectos decet collaudatio. Resp. Exsultabunt sancti in gloria, laetabuntur in cubilibus suis. Vers. Cantate Domino canticum novum, laus ejus in ecclesia sanctorum. All. Gaudete, justi, in Domino; rectos decet collaudatio. Off. Mirabilis Deus in sanctis suis, Deus Israel ipse dabit virtutem et fortitudinem plebi suae, benedictus Deus, alleluia. Vers. 1. Exsurgat Deus, et dissipentur inimici ejus, et fugiant qui oderunt eum a facie ejus. Vers. 2. Pereant peccatores a facie Dei; justi epulentur, exsultent in conspectu Dei, delectentur in laetitia. Ad Com. Ego vos elegi de mundo ut eatis, et fructum afferatis, et fructus vester maneat.
Antiph. Gloria et honore coronasti eum, Domine, et constituisti eum super opera manuum tuarum. Psal. Domine, in virtute tua laetabitur Rex, et super salutare tuum exsultabit vehementer. Off. 700 In [Col. 0694A] virtute tua, Domine, laetabitur justus. Vers. 1. Vitam petiit. Vers. 2. Magna est gloria ejus in salutari. Ad Comm. Posuisti, Domine, in capite ejus coronam de lapide pretioso.
Antiph. Intrent in conspectu tuo, Domine, gemitus compeditorum; redde vicinis nostris septuplum in sinu eorum; vindica, Domine, sanguinem sanctorum tuorum, qui effusus est. Psal. Deus, venerunt gentes in haereditatem tuam; polluerunt templum sanctum tuum, posuerunt Jerusalem in pomorum custodiam. Resp. Vindica, Domine, sanguinem sanctorum tuorum, qui effusus est. Vers. Posuerunt mortalia servorum tuorum, escas volatilibus coeli, carnes sanctorum [Col. 0694B] tuorum bestiis terrae. Allel. [Col. 0693D] In Compend.: Allel. Justi epulentur, de toto hujus [Col. 0694D] diei officio notat Pamelius illud abesse a Cod. Blandin. Exsultabant sancti in gloria, laetabuntur in cubilibus suis. Offert. Exsultabunt sancti in gloria, laetabuntur in cubilibus suis, exsultationes Dei in faucibus eorum. Vers. Cantate Domino canticum novum, laus ejus in ecclesia sanctorum, laetetur Israel in eo qui fecit eum, et filiae Sion exsultent in rege suo. Ad Com. Posuerunt mortalia servorum tuorum, Domine, escas volatilibus coeli, carnes sanctorum tuorum bestiis terrae; secundum magnitudinem brachii tui posside filios morte punitorum.
Antiph. Salus autem justorum a Domino, et protector eorum est in tempore tribulationis. Psal. Noli aemulari in malignantibus, neque zelaveris facientes iniquitatem. Resp. Justorum animae in manu Dei [Col. 0694C] sunt, et non tanget illos tormentum malitiae. Vers. Visi sunt oculis insipientium mori, illi autem sunt in pace. Allel. [Col. 0694D] In Compend.: All. Vindica, Domine, sang . . . qui effusus est sup. ter. Theod.: Allel. Servi tui. Fortasse legendum Sancti, ut in Vulgatis. Sancti tui, Domine. Offert. Anima nostra sicut passer erepta est de laqueo venantium; laqueus contritus est, et nos liberati sumus. Vers. 1. Nisi quia Dominus. Vers. 2. Torrentem pertransiit anima nostra. Ad Comm. Amen dico vobis, quod uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis. Venite, benedicti Patris mei, possidete [Col. 0694D] Comp.: Possidete paratum vobis regn. ab origine mundi. praeparatum vobis regnum ab initio saeculi. Item alia: Ego vos elegi de mundo, ut eatis, et fructum afferatis, et fructus vester maneat. Psal. ut supra.
Antiph. Loquetur Dominus pacem [Col. 0694D] Compend., in plebem suam. in populo suo, et super sanctos suos, et in eos qui convertuntur ad [Col. 0694D] ipsum. Psal. Benedixisti, Domine, terram tuam, avertisti captivitatem Jacob. Resp. Gloriosus Deus in sanctis suis, mirabilis in Majestate, faciens prodigia. Vers. Dextera tua, Domine, glorificata est in virtute; dextera manus tua confregit inimicos. [Col. 0694D] In Compend.: All. Exsultabunt sancti in glor., laetab. in cub. suis. In Theod.: Allel. Gaudete, justi, ut habent Pamel. et Edit. Vatic. Gussanvill.: Gaudete in Domino. All. [Col. 0695A] Gaudete, justi, in Domino. Off. Laetamini in Domino et exsultate, justi, et gloriamini, omnes recti corde. [Col. 0695D] Hic Versus omittitur in Compend. Vers. Pro hac orabit ad te 701 omnis sanctus in tempore opportuno. Ad Comm. Posuerunt mortalia.
Antiph. Ne timeas, Zacharia, exaudita est Oratio tua, et Elisabeth uxor tua pariet tibi filium, et vocabis nomen ejus Joannem; et erit magnus coram Domino, et Spiritu sancto replebitur adhuc ex utero matris suae, et multi in nativitate ejus gaudebunt. Psalm. Domine, in virtute tua laetabitur Rex, et super Salutare tuum exsultabit vehementer. Resp. Fuit homo missus a Deo, cui nomen erat Joannes, hic venit. Vers. Ut testimonium perhiberet de lumine, et pararet Domino plebem perfectam. Off. Gloria et [Col. 0695B] honore. Vers. Domine Dominus noster. [Col. 0695D] Post hunc Versum in Comp. assignatur: Vers. 2. Quid est homo, quod memor es. Ad Com. Magna est gloria ejus. Psal. ut supra.
Antiph. Justus ut palma florebit, sicut cedrus Libani multiplicabitur. Plantatus in Domo Domini, in atriis domus Dei nostri. Psalm. Bonum est confiteri Domino, et psallere nomini tuo, Altissime. Resp. Justus ut palma florebit, sicut cedrus Libani multiplicabitur in domo Domini. Vers. Bonum est. Off. In virtute tua, Domine. Ad Comm. Posuisti, Domine. Psal. XX.
Antiph. De ventre matris meae vocavit me Dominus nomine meo, et posuit os meum ut gladium acutum; sub tegumento manus suae protexit me, qui posuit [Col. 0695C] me quasi sagittam electam. Psalm. Bonum est confiteri Domino. Ad Resp. Justus ut palma. Resp. Priusquam te formarem in utero, novi te; et antequam exires de ventre, sanctificavi te. Vers. Misit Dominus manum suam, et tetigit os meum, et dixit mihi. Allel. Beatus vir qui timet Dominum, in mandatis ejus cupit nimis. Off. Justus ut palma florebit. Vers. 1. Bonum est. Vers. 2. Ad annuntiandum mane. Vers. 3. Plantati in domo Domini. [Col. 0695D] Offertorium hoc et Versus seq. Elisabeth non leguntur in Comp. Item Off. Ingressus est Zacharias sacerdos in domo Domini ad horam incensi. Dixit ad eum angelus: Ne timeas, quia exaudita est Oratio tua, et Elisabeth uxor tua pariet tibi filium, et vocabis nomen ejus Joannem, quia in nativitate ejus multi gaudebunt, alleluia. Vers. Elisabeth venit tempus pariendi, et peperit filium, [Col. 0695D] quia magnificavit Dominus misericordiam suam, cum venissent ad circumcidendum puerum, et vocabant eum nomine patris sui, respondente matre ejus: Nequaquam. Innuebant patri ejus quem vellet vocari eum, scripsit dicens: Joannes nomen ejus erit; et mirati sunt omnes, quia apertum est os ejus et lingua ejus, et loquebatur, benedicens Deum, quia in nativitate ejus multi gaudebunt. Ad Com. Tu puer, [Col. 0696A] propheta Altissimi vocaberis; praeibis enim ante faciem Domini parare vias ejus. Vers. Ad dandam scientiam.
Antiph. Multae tribulationes justorum, et de his omnibus liberavit eos Dominus; Dominus custodit omnia ossa eorum, unum ex his non conteretur. Psalm. Benedicam Domino in omni tempore, 702 semper laus ejus in ore meo. Resp. Ecce quam bonum et quam jucundum habitare fratres in unum; sicut unguentum in capite, quod descendit in barbam, barbam Aaron. Vers. Mandavit Dominus Benedictionem et vitam usque in saeculum. [Col. 0695D] In Mss. nostris: Allel, Gaudete, justi, in Dom., vectos decet coll All. quale volueris. Off. Gloriabuntur in te omnes qui diligunt nomen tuum, quoniam tu, Domine, benedicis justis. [Col. 0696B] Domine, ut scuto bonae voluntatis tuae coronasti eos. Vers. 1. Verba mea auribus percipe, Domine, intellige clamorem meum; intende voci Orationis meae, Rex meus et Deus meus. Vers. 2. Quoniam ad te orabo, Domine, quoniam ad te clamabo, Domine, mane, et exaudies vocem meam. Ad. Com. Etsi coram hominibus tormenta passi sunt, Deus tentavit eos; tanquam aurum in fornace probavit eos, et sicut holocausta accepit eos. Psal. ut supra.
Antiph. Dicit Dominus Petro: Cum esses junior cingebas te, et ambulabas ubi volebas; cum autem senueris, extendes manus tuas, et alius te cinget; et ducet quo tu non vis. Hoc autem dixit, significans qua morte clarificaturus esset Deum. Psal. Coeli [Col. 0696C] enarrant gloriam Dei. Resp. In omnem terram exiit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum. Vers. Coeli enarrant gloriam Dei, et opera manuum ejus annuntiat firmamentum. Off. Mihi autem nimis honorificati sunt amici tui, Deus, nimis confortatus est principatus eorum. Vers. 1. Domine, probasti me et cognovisti me, tu cognovisti sessionem meam et resurrectionem meam. [Col. 0696D] Compend: Vers. 2. Ecce, Domine, tu cognov. etc. Vers. 3. Intellixisti cogitat. meas de longe; sem. mea investigasti. Vers. 2. Intellixisti cogitationes meas a longe, semitam meam et directionem meam investigasti. Vers. 3. Ecce tu, Domine, cognovisti omnia novissima et antiqua, tu formasti me, et posuisti super me manum tuam. Ad Com. Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam.
Antiph. Nunc scio vere quia misit Dominus angelum [Col. 0696D] suum, et eripuit me de manu Herodis, et de omni exspectatione plebis Judaeorum. Psalm. Domine probasti me. Resp. Constitues eos principes super omnem terram, memores erunt nominis tui, Domine Vers. Pro patribus tuis nati sunt tibi filii, propterea populi confitebuntur tibi. [Col. 0696D] In Compend.: All. Beatus es, Simon Barjona, quia caro et sang. non revel. tibi; sed Pat. m. qui est in coel. Theod. conveniunt cum vulgatis. All. Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam. Item All. Nimis honorati sunt amici tui, Deus, nimis confortatus [Col. 0697A] est principatus eorum. Off. Constitues eos principes super omnem terram, memores erunt nominis tui in omni progenie et generatione. Vers. 1. Eructavit cor meum verbum bonum, dico ego opera mea Regi. Vers. 2. Lingua mea calamus scribae velociter scribentis, speciosus forma prae filiis hominum, diffusa est gratia in labiis tuis. Vers. 3. Propterea benedixit te Deus in aeternum, accingere gladio tuo circa femur, Potentissime. Ad Com. Simon Joannis, diligis me plus his? Domine, tu omnia nosti, tu scis quia amo te. Pasce oves meas. Psal. ut supra.
Antiph. Scio cui credidi, et certus sum quia potens est depositum meum servare in illum diem. 703 Psal. Domine, probasti. Resp. Qui operatus est Petro [Col. 0697B] in apostolatum, operatus est et mihi inter gentes, et cognoverunt gratiam Dei, quae data est mihi. Vers. Gratia Dei in me vacua non fuit, sed gratia ejus semper in me manet. [Col. 0697D] Compend. All. Coeli enarrant. Theod. habent ut Excusi. All. Gaudete, justi, in Domino, rectos decet collaudatio. Off. Mihi autem nimis. [Col. 0697D] In Compend. tres assignantur Versus: 1. Domine, prob.; 2. Intellexisti; 3. Ecce tu, Domine. De officio hujus diei observat Pamelius illud nominatim citari ex Graduali et Sacram. divi Gregorii libris: a Micrologo, c. 42. Ad Comm. Amen dico vobis, quod vos qui reliquistis omnia, et secuti estis me, centuplum accipietis, et vitam aeternam possidebitis. Psal. ut supra.
Antiph. Judicant sancti gentes, et dominantur populis, regnabit Dominus Deus illorum in perpetuum. Psal. Exsultate, justi, in Domino. Resp. Exsultabunt sancti in gloria. Vers. Cantate Domino. [Col. 0697D] Compend.: All. Exsultabunt sancti. Theod.: All. Sancti tui, Domine. All. Mirabilis Dominus noster in sanctis suis. Off. Gloriabuntur in te omnes. Vers. Verba mea. Ad Com. Anima [Col. 0697C] nostra sicut passer erepta est de laqueo venantium. Psal. Nisi quia Dominus.
Antiph. Sapientiam sanctorum narrent populi, et laudes eorum nuntiet Ecclesia; nomina autem eorum vivent in saeculum saeculi. [Col. 0697D] Compend.: Psal. Coeli enarrant. Psal. Exsultate, justi, in Domino. Resp. Justorum animae. Vers. Visi sunt oculis. All. Sancti tui, Domine, benedicent te, gloriam regni tui dicent. Off. Exsultabunt sancti in gloria. [Col. 0697D] Huic Offertorio succedit in Compend. Versus: Cantate Dom. canticum novum, laus ejus in eccl. sanct. Laet. Isr. in eo qui fecit eum et filii Sion exsult. in rege suo; exsultationes. Annotat Pamelius Micrologum meminisse hujus Octavae, cap. 44. Ad Com. Justorum animae in manu Dei sunt. Psal. ut supra.
Antiph. Laudate, pueri, Dominum, laudate nomen Domini, qui habitare facit sterilem in domo, matrem [Col. 0697D] filiorum laetantem. Psal. Sit nomen Domini benedictum, [Col. 0698A] ex hoc nunc et usque in saeculum. Resp. Anima nostra. Vers. Laqueus contritus est. All. [Col. 0698D] Hoc Allel. abest a Mss. Compend. Laudate, pueri, Dominum. Off. Anima nostra. Vers. Nisi quia Dominus. Ad Com. Quicunque fecerit voluntatem Patris mei qui in coelis est, ipse meus frater, soror et mater est, dicit Dominus. Psal. ut supra.
Antiph. Justus ut palma. Psal. Bonum est confiteri. Resp. Inveni David servum meum, oleo sancto meo unxi eum, manus enim mea auxiliabitur ei, et brachium meum confortabit eum. Vers. Nihil proficiet inimicus in eo, et filius iniquitatis non nocebit ei. All. Disposui testamentum electis meis, juravi David servo meo. Off. Inveni David. Ad. Comm. Beatus servus quem cum venerit Dominus, invenerit illum vigilantem; [Col. 0698B] amen dico vobis, super omnia bona sua constituet eum.
Antiph. Loquebar de testimoniis tuis in conspectu regum, et non confundebar; et meditabar in mandatis tuis, quae dilexi nimis. Psal. Beati immaculati in via. Resp. Dilexisti justitiam, et odisti iniquitatem. Vers. Propterea unxit te Deus, Deus tuus oleo justitiae. [Col. 0698D] Desideratur hoc Allel. in Comp. All. Specie tua et pulchritudine tua intende, prospere procede, et regna. Offert. Diffusa est gratia. [Col. 0698D] Ibid., post Offertor., legitur: Vers. 1. Eructavit. Vers. 2. Specie tua. Ad Comm. Simile est regnum coelorum homini negotiatori, quaerenti bonas margaritas; inventa una pretiosa margarita, dedit omnia sua, et comparavit eam. Psalm. ut supra.
[Col. 0698C] Antiph. [Col. 0698D] Hoc officium ex Graduali divi Gregorii libro citat Micrologus, c. 43. PAMEL. Sacerdotes Dei, benedicite Domino, sancti et humiles corde, laudate Deum. Psalm. [Col. 0698D] In Compend.; Psal. Benedicite omnia opera. Memento, Domine, David, et omnis mansuetudinis ejus Resp. Inveni David servum meum. Vers. Nihil proficiet inimicus in eo. [Col. 0698D] Hoc Alleluia non est in Compend. Allel. Memento, Domine, David. [Col. 0698D] Post hoc Offert. in laudato Ms. sunt Vers. 1 Posui adjut. Vers. 2. Misericordia. Off. Veritas mea et misericordia. Ad Comm. Semel juravi in sancto meo, semen ejus in aeternum manebit; et sedes ejus sicut sol in conspectu meo, et sicut luna perfecta in aeternum, et testis in coelo fidelis. Psal. Misericordias Domini.
Antiph. Sacerdotes ejus induantur justitia, et Sancti ejus exsultatione exsultabunt. Psalm. Memento, Domine, David. Resp. Ecce sacerdos magnus, qui in diebus suis placuit Deo. Vers. Non est inventus similis [Col. 0698D] illi qui conservaret legem excelsi. Off. Veritas [Col. 0699A] mea et misericordia mea cum ipso, et in nomine meo exaltabitur cornu ejus. Ad Comm. Beatus servus. Psal ut supra.
Antiph. Sapientiam sanctorum narrent populi. Psalm. Exsultate, justi, in Domino. Respons. Clamaverunt justi, et Dominus exaudivit eos, et de omnibus tribulationibus eorum liberavit eos. Vers. Juxta est Dominus his qui tribulato sunt corde, et humiles spiritu salvabuntur. Allel. Sancti tui, Domine. Off. Gloriabuntur in te omnes. Ad Com. Ego vos elegi.
Antiph. Intrent in conspectu tuo, Domine, gemitus [Col. 0699B] compeditorum. Psalm. Deus, venerunt gentes. Resp. Gloriosus Deus in sanctis suis. Vers. Dextera tua, Domine, Allel. Sancti tui, Domine. Off. 705 Mirabilis Deus in sanctis suis. [Col. 0699D] In Compend. sequuntur duo versus: Exsurgat Deus, et pereant. Ad Com. [Col. 0699D] Ibid.: Comm. Beati mundo corde. Posuerunt mortalia sanctorum. Psal. [Col. 0699D] Ibid.: Psalm. Beati immaculati. Deus venerunt.
Antiph. Salus populi. Psalm. Attendite, populus meus, legem meam. Resp. Salvum fac populum. Vers. Ad te, Domine, clamavi. All. Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam. Off. Populum humilem salvum facies, et oculos superborum humiliabis. Ad Com. Domine, si tu es.
Antiph. Justus ut palma. Psal. Bonum est confiteri. Domino. Resp. Justus non conturbabitur, quia [Col. 0699C] Dominus firmat manum ejus. Vers. Tota die miseretur et commodat, et semen ejus in Benedictione erit. All. Disposui testamentum electis meis, juravi David servo meo. Off. Inveni David servum meum. Ad Com. Domine, quinque talenta tradidisti mihi, ecce alia quinque superlucratus sum; euge, serve fidelis, quia in pauca fuisti fidelis, supra multa te constituam, intra in gaudium Domini tui.
Antiph. Sacerdotes ejus induam Salutari. Psal. Memento, Domine, David. Resp. Os justi meditabitur sapientiam, et lingua ejus loquetur judicium. Vers. Lex Dei ejus in corde ipsius, et non supplantabuntur gressus ejus. Off. Inveni David. Vers. 1. Potens es, Domine. Vers. 2. Veritas mea et misericordia [Col. 0699D] mea. Ad Comm. Domine, quinque talenta tradidisti mihi. Psal. ut supra.
Antiphon. Sacerdotes Dei, benedicite Domino. Psalm. Memento, Domine, David. [Col. 0700D] In Compend.: Resp. Os justi medit. sap. Vers. Lex Dei ejus. Off. Veritas. Resp. Sacerdotes [Col. 0700A] ejus induam Salutari, et sancti ejus exsultatione exsultabunt. Vers. Illuc producam cornu David, paravi lucernam Christo meo. All. Inveni David. Off. Inveni David. Ad Com. Fidelis servus, et prudens, quem constituit Dominus super familiam suam, ut det illi in tempore tritici mensuram. Psal. ut supra.
Antiph. Salus autem justorum a Domino, et protector eorum est in tempore tribulationis. Ps. Noli aemulari in malignantibus. [Col. 0700D] In Comp.: Resp. Exsultabunt. Vers. Cantate Dom. All. Sancti tui, Domine. Idem Alleluia assignant Theod. qui in caeteris conveniunt cum Vulgatis. Resp. Justorum animae in manu Dei sunt. Vers. Visi sunt oculis insipientium mori. All. Cantate Domino canticum novum, laus ejus in ecclesia sanctorum. Offert. Gloriabuntur in te omnes qui diligunt nomen tuum, quoniam, tu, [Col. 0700B] Domine, benedices justo: Domine, ut scuto bonae voluntatis tuae coronasti nos. Vers. 1. Verba mea auribus. Vers. 2. Quoniam ad te orabo, Domine. Ad Com. Ego elegi vos de mundo. Psal. ut supra.
Antiph. Timete Dominum, omnes sancti ejus, 706 quoniam nihil deest timentibus eum; divites eguerunt, et esurierunt, inquirentes autem Dominum [Col. 0700D] Compend., non deficientur omni bono. non deficient omni bono. Psal. Benedicam Domino in omni tempore, semper laus ejus in ore meo. Resp. Timete Dominum, omnes sancti ejus, quoniam nihil deest timentibus eum. Vers. Inquirentes autem Dominum non deficient omni bono. [Col. 0700D] Ibid.: All. Gaudete, justi, in Domino. Cum Theodericensibus conveniunt Editi. All. Exsultabunt sancti in gloria, laetabuntur in [Col. 0700C] cubilibus suis. Off. Laetamini in Domino, et exsultate. Vers. 1. Beati quorum remissae. Vers. 2. Pro hac orabit ad te omnis sanctus. Ad Com. Signa eos qui in me credunt, haec sequentur: Daemonia ejicient, super aegros manus imponent, et bene habebunt.
Antiph. Dispersit, dedit pauperibus, justitia ejus manet in saeculum saeculi, cornu ejus exaltabitur in gloria. Psal. Beatus vir qui timet Dominum, in mandatis ejus cupit nimis. Resp. Dispersit, dedit pauperibus, justitia ejus manet in saeculum saeculi. Vers. Potens in terra erit semen ejus, generatio rectorum benedicetur. Off. Oratio mea munda est, et ideo peto ut detur locus voci meae in coelo, quia ibi [Col. 0700D] est judex meus, et conscius meus [Col. 0700D] Compend., in aeternum. in excelso; ascendat ad Dominum deprecatio mea. Vers. Probavit me Dominus sicut aurum, vias ejus custodivi, et a praeceptis ejus non discessi. [Col. 0700D] Abest a Mss. Item aliud. Off. Gloria et honore. Ad Com. Qui vult venire post me, [Col. 0701A] abneget semetipsum, et tollat crucem suam, et sequatur me. Psal. ut supra.
[Col. 0701D] Praemittitur in Compend. et in 2 Theoderic., in prima Missa. In Compend. vero haec Missa est: Antiph. Probasti cor . . . . et non est inv. in me iniq. Psalm. Exaudi, Dom. justitiam m. Resp. Justus ut palma fl. Vers. Ad annuntiandum. Offert. In virtute tua. Vers. Vitam petiit. Comm. Magna est gloria ejus. Altera Missa in die est. Confessio, etc. Antiph. Confessio et pulchritudo in conspectu ejus, sanctitas et magnificentia in sanctificatione ejus. Psal. Cantate Domino. Resp. Probasti, Domine, cor meum, et visitasti nocte. Vers. Igne me examinasti, et non est inventa in me iniquitas. Allel. Beatus vir. Off. Confessio et pulchritudo. Vers. 1. Cantate Domino canticum novum; cantate Domino, omnis terra. Vers. 2. Cantate Domino, et benedicite nomini ejus, annuntiate de die in diem Salutare ejus. Ad Comm. Qui mihi ministrat me sequatur; et ubi ego sum, illic et minister meus erit. Psal. ut supra.
Antiph. Justus ut palma florebit, [Col. 0701D] Compend.: Sicut cedrus Libani. sicut cedrus quae est in Libano multiplicabitur. Psal. Bonum est confiteri Domino, et psallere nomini tuo, Altissime. Resp. Os justi meditabitur sapientiam. Vers. Lex Dei ejus in corde. [Col. 0701D] Ita Theod., ad Compend.: All. Disposui. All. Gloria et honore coronasti eum, Domine. Off. In virtute tua laetabitur justus. Ad Comm. Posuisti, Domine, in capite ejus. Psal. Domine, in virtute tua.
Antiph. Justi epulentur, et exsultent in conspectu Dei, et delectentur in laetitia. Psal. Exsurgat Deus, 707 et dissipentur inimici ejus; et fugiant qui oderunt eum a facie ejus. [Col. 0701D] Compend.: Resp. Clamaverunt justi. Vers. Juxta es. Allel. Gaudete, justi, in Domino. In Theod. fit tantum officium sancti Hippolyti martyr. Antiph. Justus ut palma. Psal. Exsurgat Deus. Resp. Justorum animae, etc., ut in Excusis. Resp. Justorum animae. [Col. 0701C] Vers. Visi sunt oculis insipientium mori. All. Sancti tui, Domine. Off. Anima nostra sicut passer. Ad Com. Dico autem vobis amicis meis, ne terreamini ab his qui vos persequuntur. Item alia: Amen dico vobis, quod uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis. Psal. ut supra.
Antiph. Os justi meditabitur sapientiam et lingua ejus loquetur judicium; lex Dei ejus in corde ipsius. Psal. Noli aemulari in malignantibus. Resp. Os justi meditabitur. Vers. Lex Dei ejus. [Col. 0702D] Abest hoc Allel. a Compend., est in Theod. All. Justus non conturbabitur. Off. Desiderium animae. Vers. 1. Vitam petiit. Vers. 2. Laetificabis eum. Vers. 3. Inveniatur manus tua. Ad Com. Beatus servus. Psal. ut supra.
Antiph. Vultum tuum deprecabuntur omnes divites plebis; adducentur regi virgines post eam, proximae ejus adducentur tibi in laetitia et exsultatione. Psal. Eructavit cor meum verbum bonum. Resp. Propter veritatem et mansuetudinem, et justitiam, et deducet te mirabiliter dextera tua. Vers. Audi, filia, et vide, et inclina aurem tuam, quia concupivit Rex speciem tuam. All. Specie tua et pulchritudine tua intende, prospere procede, et regna. Offert. Offerentur Regi virgines post eam, proximae ejus offerentur tibi. Ad Com. Dilexisti justitiam, et odisti iniquitatem; propterea unxit te Deus, Deus meus. Psal. ut supra [Col. 0702D] Post hoc offic. in Compend. aliud sequitur sc. Ant. Gaudeamus. Psal. Eructavit. Resp. Propter verit. Vers. Audi fil. Allel. Adducentur. Offert. Diffusa est. Com. Beata es, Virgo. .
[Col. 0702B] Antiph. Probasti, Domine, cor meum, et visitasti nocte; igne me examinasti, et non est inventa in me iniquitas. Psal. Exaudi, Domine, justitiam meam, intende deprecationem meam. [Col. 0702D] Compend.: Resp. Justus ut palma. Versus. Ad annunt. All. Justus non conturb. Resp. Posuisti, Domine, super caput ejus coronam de lapide pretioso. Vers. Desiderium animae ejus tribuisti ei, et voluntate labiorum ejus non fraudasti eum. All. Gloria et honore coronasti eum, Domine. Off. In virtute tua, Domine, laetabitur justus, et super Salutare tuum exsultabit vehementer. Desiderium animae ejus tribuisti ei. Ad Com. Qui vult venire post me. Psal. ut supra.
Antiph. Laetabitur justus in Domino, et sperabit in eo, et laudabuntur omnes recti corde. Psal. [Col. 0702C] Exaudi, Deus, Orationem meam, cum deprecor, a timore inimici eripe animam meam. [Col. 0702D] Compend.: Resp. Posuisti. Vers. Desiderium. Resp. Justus non conturbabitur. Vers. Tota die miseretur et commodat. [Col. 0702D] Hoc Allel. abest a Comp. In Theod. idem officium assignatur ac in Excusis. All. Beatus vir qui timet Dominum. Off. In virtute tua laetabitur. Ad. Com. Beatus servus. Psal. ut supra.
Antiph. Salus autem justorum. Psal. Noli aemulari in malignantibus. Resp. Pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum ejus. Vers. Credidi, propter quod locutus sum, ego autem humiliatus sum nimis. All. Sancti tui, Domine. Off. Mirabilis Deus in sanctis suis, Deus Israel ipse dabit virtutem et fortitudinem plebi suae, benedictus Deus, alleluia. Ad Com. Ego vos elegi de mundo.
Antiph. Gloria et honore coronasti eum, Domine, et constituisti eum super opera manuum tuarum. Psal. Domine Dominus noster. Resp. Domine, praevenisti eum. Vers. Vitam petiit. All. Justus non conturbabitur, quia Dominus firmat manum ejus. Off. Desiderium animae ejus tribuisti ei, Domine, et voluntate labiorum ejus non fraudasti eum; posuisti in capite ejus coronam de lapide pretioso. Ad Com. Qui vult venire.
Antiph. Dicit Dominus: Sermones mei, quos dedi in os tuum, non deficient de ore tuo. Adest enim nomen, et munera tua accepta erunt super altare meum. Psal. Domine, exaudi. Resp. Juravit Dominus. [Col. 0703B] Vers. Dixit Dominus Domino meo. All. Memento, Domine, David, et omnis mansuetudinis ejus. Off. Inveni David. Ad Comm. Fidelis servus.
Antiph. Justus non conturbabitur, quia Dominus firmat manum ejus; tota die miseretur et commodat, et semen ejus in Benedictione erit. Psal. Noli aemulari in malignantibus. [Col. 0703D] In Comp.: Resp. Justus non conturbabitur. Vers. Tota die. Allel. Inveni. Comm. Posuisti. Resp. Justus ut palma florebit. Vers. Ad annuntiandum mane misericordiam. All. Beatus vir qui suffert tentationem. Off. In virtute tua, Domine. Ad Com. Multitudo languentium, et qui vexabantur a spiritibus immundis, veniebant ad eum, quia virtus de illo exibat, et sanabat omnes. Psal. ut supra.
[Col. 0703C] Antiph. In virtute tua, Domine, laetabitur justus. Psalm. Vitam petiit. Resp. Domine, praevenisti. Vers. Vitam petiit. All. Beatus vir. Off. Justus ut palma. Ad Com. Magna est gloria ejus.
Antiph. Cognovi, Domine, quia aequitas judicia tua, et in veritate tua humiliasti me; confige timore tuo carnes meas, a mandatis tuis non me repellas. Psal. Beati immaculati in via. [Col. 0703D] In Compend.: Resp. Dilexisti justit. Vers. Propterea. Allel. Adducentur. Theod. favent Excusis. Resp. Specie tua. Vers. Propter veritatem et mansuetudinem. All. Diffusa est gratia. Off. Filiae regum in honore tuo; astitit regina a dextris tuis in vestitu deaurato, 709 circumdata varietate. Ad Comm. Principes persecuti sunt me gratis et a verbis tuis formidavit cor meum, laetabor ego super eloquia tua, sicut qui invenit spolia [Col. 0703D] multa; concupivit anima mea testimonia tua, Domine, et dilexit ea vehementer. Psal. ut supra.
Antiph. Sapientiam sanctorum. Psal. Exsultate, justi, [Col. 0704A] in Domino. [Col. 0703D] Compend.: Resp. Exsultabunt. Vers. Cantate Dom. Theod. non discrepant ab Excusis; ubi dissentient, annotabimus. Resp. Gloriosus Deus in sanctis suis. Vers. Dextera tua, Domine. All. Gaudete, justi, in Domino, rectos decet collaudatio. Off. Laetamini, justi, in Domino. Ad Com. Quod dico vobis in tenebris, dicite in lumine, dicit Dominus; et quod in aure auditis, praedicate super tecta.
Antiph. Vultum tuum, Domine. Psal. Eructavit cor meum. Resp. Dilexisti justitiam. Vers. Propter veritatem. Allel. Adducentur regi virgines post eam, proximae ejus offerentur tibi in laetitia. Off. Offerentur regi. Ad Com. Diffusa est gratia.
Antiph. Laetabitur justus in Domino. Psal. Exaudi, [Col. 0704B] Deus, Orationem. Resp. Domine, praevenisti. Vers. Vitam petiit a te. All. [Col. 0704D] In Compend.: All. Justus ut palma; infra: Offert. Desiderium. Beatus vir. Off. Gloria et honore coronasti eum. Ad Comm. Posuisti, Domine.
Antiph. Gloria et honore coronasti eum, et constituisti eum super opera manuum tuarum. Psalm. Domine Dominus noster. Resp. Posuisti, Domine. Vers. Desiderium animae. All. Gloria et honore. Off. Posuisti, Domine, in capite ejus coronam de lapide pretioso, vitam petiit a te, et tribuisti ei. Vers. Desiderium animae ejus tribuisti ei, et voluntate labiorum ejus non fraudasti eum. Vers. Magna est gloria ejus in salutari tuo, gloriam et magnum decorem impones super eum. Ad Com. Posuisti, Domine.
Antiph. Judicant sancti gentes, et dominabuntur populis; regnabit Dominus eorum in perpetuum. Psal. Exsultate, justi, in Domino. Resp. [Col. 0704D] In Compend.: Resp. Justorum animae. Vers. Visi sunt. Allel. Justi epulentur. Offert. Gloria et hon. Ad Comm. Qui vult venire. Vindica, Domine, sanguinem sanctorum tuorum, qui effusus est. Vers. Posuerunt mortalia servorum tuorum escas volatilibus coeli, carnes sanctorum tuorum bestiis terrae. All. Gaudete, justi, in Domino, rectos decet collaudatio. Off. Gloriabuntur in te omnes qui diligunt nomen tuum, quoniam tu, Domine, benedices justo: Domine, ut scuto bonae voluntatis tuae coronasti nos. Ad Com. Anima nostra sicut passer erepta est de laqueo venantium. Vel Qui vult venire post me.
[Col. 0704D] Antiph. Nos autem gloriari oportet in cruce 710 Domini nostri Jesu Christi, in quo est salus, vita et resurrectio nostra, per quem salvati et liberati sumus. Psal. Dominus regnavit, decorem. Resp. Christus [Col. 0705A] factus est. Vers. Propter quod et Deus. [Col. 0705D] In Compend.: Allel. Dominus regn. decorem ind. Offertor. Deus enim firmavit. All. Dicite in gentibus, quia Dominus regnavit a ligno. Off. Dextera Domini. Ad Comm. Nos autem gloriari oportet.
Antiph. Sacerdotes Dei. Psal. [Col. 0705D] Comp.: Psal. Benedicite. Memento, Domine, David. Resp. Sacerdotes ejus. Illuc producam cornu David. All. [Col. 0705D] Hoc Allel. non est in Compend. Disposui testamentum electis meis. Off. Veritas mea. Ad Com. Domine, quinque talenta tradidisti mihi, ecce alia quinque superlucratus sum; euge, serve fidelis, quia in pauca fuisti fidelis, supra multa te constituam, intra in gaudium Domini tui. Psal. ut supra.
Antiph. Laetabitur justus in Domino. Psalm. [Col. 0705D] In Compend.: Psal. Exaudi Deus III. [Col. 0705B] Beati quorum remissae sunt iniquitates. Resp. Posuisti, Domine. Desiderium animae ejus. All. [Col. 0705D] Abest a Compend. Justus non conturbabitur. Off. Gloria et honore. Ad Comm. Qui vult venire post me. Psal. ut supra.
Antiph. Vultum tuum deprecabuntur. Psalm. Eructavit cor meum. Resp. Diffusa est gratia. Vers. Propter veritatem et mansuetudinem. All. Specie tua. Off. [Col. 0705D] Compend. Afferentur, etc. Offerentur regi virgines. Ad Com. Simile est regnum coelorum. [Col. 0705D] Codex Compend. haec non habet. Item alia: In salutari tuo anima mea. Psalm. Beati immaculati in via.
Antiph. Ego autem sicut oliva [Col. 0705D] Compend., fructificavi. fructifera in domo Domini, speravi in misericordia Dei mei, et expectabo [Col. 0705C] nomen tuum, quoniam bonum est ante conspectum sanctorum tuorum. Psal. Quid gloriaris in malitia, qui potens es in iniquitate? Resp. Justus ut palma florebit. Vers. [Col. 0705D] Ibid.: Vers. Ad annuntiandum. Bonum est confiteri Domino. Off. Gloria et honore. Ad Com. Posuisti, Domine.
Antiph. Os justi meditabitur sapientiam, et lingua ejus loquetur judicium, lex Dei ejus in corde ipsius. Psalm. Noli aemulari in malignantibus, neque zelaveris facientes iniquitatem. Psalm. Beatus vir qui timet Dominum. Vers. Potens in terra erit semen ejus. All. Inveni David. Off. Posuisti, Domine. Vers. 1. Desiderium animae ejus. Vers. 2. Magna est gloria. Ad Com. Magna est gloria. Ps. XX.
[Col. 0705D] Antiph. Intret in conspectu tuo, Domine. Psal. Deus, venerunt gentes. Resp. Gloriosus Deus. Vers. Dextera tua, Domine. All. Exsultabunt sancti in [Col. 0706A] gloria. Off. Laetamini in Domino. Ad Com. Posuerunt mortalia.
Antiph. Sapientiam sanctorum narrent populi. Psalm. Exsultate, justi, in Domino. Resp. Clamaverunt justi, et Dominus exaudivit eos. Vers. Juxta est Dominus. All. Sancti tui, Domine. Off. Gloriabuntur. Ad Comm. Posuerunt mortalia.
Antiph. Benedicite Dominum, omnes angeli ejus, potentes virtute, qui facitis verbum ejus, ad audiendam vocem sermonum ejus. Psalm. Benedic, anima mea, Domino, et omnia quae intra me sunt nomini sancto ejus. Resp. Benedicite Domino, omnes angeli ejus, potentes virtute, qui facitis verbum ejus. Vers. [Col. 0706B] Benedic, anima mea, Domino, et omnia interiora mea nomini sancto ejus. All. Laudate Dominum, omnes angeli ejus, laudate eum omnes virtutes ejus. [Col. 0705D] In Compend. desideratur hoc Allel. All. Confitebor tibi, Domine. Offert. [Col. 0705D] Ibid.: Offertor. Stetit Anq. juxta aram templi, [Col. 0706D] habens thuributum aureum in manu sua, et data sunt ei incensa multa, et ascendit fumus arom. in conspectu Dei. Allel. Vers. 1. In conspectu angel. psallam tibi, Domine, et adorabo ad templum sanctum tuum, et confit. nomini tuo, Domine, et ascendit, etc. In conspectu angelorum psallam tibi. Vers. 1. Confitebor tibi, Domine. Vers. 2. Confiteantur tibi, Domine, omnes reges terrae. Ad Com. Benedicite, omnes angeli Domini, Domino [Col. 0706D] Compend.: Bene nuntiate et super. Additur in fine: Psal. Benedicite, omnia. hymnum dicite, et superexaltate eum in saecula.
Antiph. Sacerdotes Dei, benedicite Domino. Psal. Benedicite omnia opera Domini Domino. Resp. Inveni David. Vers. Nihil proficiet. [Col. 0706D] In Compend.: Allel. Disposui, ut supra. All. Memento David. Off. Veritas mea. Ad Com. Beatus servus.
[Col. 0706C] Antiph. Salus autem justorum a Domino, et protector eorum est in tempore tribulationis. Psal. Noli aemulari in malignantibus. Resp. Vindica, Domine. Vers. Posuerunt mortalia.
Antiph. Intret in conspectu tuo, Domine. Psal. Deus, venerunt gentes. Respons. Gloriosus Deus. Vers. Dextera tua, Domine. All. [Col. 0706D] In Compend.: All. exsultabunt sancti. Gaudete, justi, in Domino. Off. Mirabilis Deus. Ad Comm. Anima nostra.
Antiph. Sacerdotes ejus. Psal. Memento, Domine, David. Resp. Sacerdotes ejus. Vers. Illuc producam cornu. Allel. Inveni David servum meum. Off. Inveni David servum. Ad Com. Beatus servus.
Antiph. Intret in conspectu. Psal. Deus, venerunt gentes. Resp. Vindica, Domine, sanguinem servorum [Col. 0707A] tuorum. Vers. Posuerunt mortalia servorum tuorum. 712 Offert. Exsultabunt sancti. Ad Comm. Justorum animae.
Antiph. Mihi autem nimis honorati sunt amici tui, Deus, nimis confortatus est principatus eorum. Psal. Domine, probasti me, et cognovisti me, tu cognovisti sessionem meam et resurrectionem meam. Resp. Nimis honorati sunt amici tui, Deus, nimis confortatus est principatus eorum. Vers. Dinumerabo eos, et super arenam multiplicabuntur. [Col. 0707C] Ibid.: Allel. Nimis honorati sunt. All. Sancti tui, Domine. Off. In omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum. Vers. Coeli enarrant gloriam Dei, et opera manuum ejus annuntiat firmamentum. Ad Comm. Vos qui secuti estis [Col. 0707B] me, sedebitis super sedes, judicantes duodecim tribus Israel. Psal. ut supra.
Antiph. Confessio et pulchritudo in conspectu ejus. Psal. Cantate Domino. Resp. Justus non conturbabitur, quia Dominus firmat manum ejus. Vers. Quotidie miseretur et commodat, et semen ejus in Benedictione erit. [Col. 0707C] In eodem Ms. ante Offert. assignatur: Allel. Inveni David. Et post offert. duo versus sequuntur, [Col. 0707D] Vitam petiit et Magna est. Offert. In virtute tua, Domine. Ad Comm. Qui vult venire post me. Psal. ut supra.
Antiph. [Col. 0707D] In Compend.: Ant. Sapientiam sanctorum, ut supra. Resp. Timete Domin. Vers. Inquirentes. All. Justi epulentur. Ad Com. Justorum animae. Judicant sancti gentes. Psal. Exsultate, justi, in Domino. Vers. Gloriosus Deus. Vers. Dextera tua, Domine. Offert. Exsultabunt sancti in gloria. Ad Com. Dico autem vobis amicis meis, ne terreamini ab his qui vos persequuntur.
Antiph. Gaudeamus omnes in Domino, diem festum celebrantes sub honore sanctorum omnium; de quorum solemnitate gaudent angeli, et collaudant filium Dei. Psal. [Col. 0707D] In Cod. Compend.: Psal. Eructavit. Resp. Gloriosus. Vers. Dextera tua, Domine. Exsultate justi in Domino, rectos decet collaudatio. Resp. Timete Dominum, omnes sancti ejus, quoniam nihil deest timentibus eum. Vers. Inquirentes autem Dominum non deficient omni bono. All. [Col. 0707D] Abest a nostro Cod. Compend. Justi epulentur, et exsultent in conspectu Dei, et delectentur in laetitia. [Col. 0707D] Offert, Laetamini, cum Vers. 1 Beati quorum, et Vers. 2. Proba cor, assignatur in Compend. Off. Deus in sanctis suis. Ad Com. Gaudete, justi, in Domino.
Antiph. Intret in conspectu tuo, Domine, gemitus. [Col. 0708A] Psal. Deus, venerunt gentes. Resp. Vindica, Domine, sanguinem servorum tuorum. Vers. Posuerunt mortalia. All. Sancti tui, Domine. Offert. Anima nostra sicut. Ad Com. Posuerunt mortalia.
Antiph. In virtute tua, Domine, Psalm. Vitam petiit. Resp. Domine, praevenisti. Vers. Vitam petiit. Allel. [Col. 0707D] In Comp.: All. Sancti tui. Offertor. Posuisti, Domine, in cap., etc., cum Versibus Desiderium et Magna est. In Theod. omnia ut in Vulgatis annotantur, praeter Alleluia Beatus servus. Beatus vir. Offert. Gloria et honore. Ad Com. Posuisti, Domine.
Antiph. Os justi meditabitur. Psal. Noli aemulari in malignantibus. [Col. 0707D] In Compend.: Resp. Inveni. Vers. Nihil proficiet. [Col. 0708C] Allel. Disposui. Offert. Gloria et honore. In Theod.: Resp. Inveni, ut in Compend., caetera ut in vulgatis. Respons. Gloria et honore. Vers. Et constituisti eum. All. Justus non conturbabitur. Off. Desiderium animae ejus. Ad Com. Magna est gloria ejus.
Antiph. Sacerdotes tui. Psal. Memento, Domine, David. Resp. Inveni David. Vers. Nihil proficiet. All. Disposui testamentum. Off. Inveni David servum meum. Ad Com. Domine, quinque talenta tradidisti mihi.
Antiph. Loquebar de testimoniis tuis in conspectu regum, et non confundebar; et meditabar in mandatis tuis, quae dilexi nimis. Psal. Beati immaculati in via. Resp. Audi, filia, et vide. Vers. Specie tua. [Col. 0708D] In Compend.: Allel. Adducentur. In Theod.: Allel. Specie tua. Off. Offerentur regi virgines. Ad Com. Confundantur superbi, quia injuste iniquitatem fecerunt in me; ego autem in mandatis tuis excercebor in tuis justificationibus, ut non confundar. Item alia: Fecit judicium [Col. 0708C] et justitiam; Domine, non calumnientur mihi superbi; ad omnia mandata tua dirigebar, omnem viam iniquitatis odio habui.
[Col. 0708D] Compend.: Ant. Dicit Dominus, sermones quos dedi in os tuum, non deficient de ore tuo; adest enim nomen tuum, et munera tua accepta erunt super altari meo. Antiph. Dicit Dominus: Si quis testimonium meum servaverit. Psal. Misericordias Domini in aeternum cantabo. Resp. Juravit Dominus. Vers. Dixit Dominus Domino meo. All. [Col. 0708D] Compend.: All. Inveni David. Conveniunt Theod cum Editis, attamen pro Psal. Misericordias assignan Domine exaudi. Disposui. Off. Veritas mea et misericordia mea. Ad Com. Beatus servus. Item alia: Domine, quinque talenta. Psal. ut supra.
Antiph. Laetabitur justus. Psalm. Exaudi, Deus, [Col. 0709A] Orationem meam, cum deprecor. Resp. [Col. 0709D] Compend.: Resp. Justus non conturbabitur. Vers. Tota die. Allel. Inveni David. Offert. Desiderium. Com. Qui vult venire. Beatus vir. Vers. Potens in terra. All. Justus non conturbabitur. Off. Gloria et honore. Comm. Posuisti, Domine.
Antiph. Dominus secus mare Galileae vidit duos fratres, Petrum et Andream, et vocavit eos: Venite post me, faciam vos fieri piscatores hominum. Psalm. Coeli enarrant. Resp. Nimis honorati sunt. Vers. Dinumerabo eos. Off. Gloria, et honore. Ad Com. Venite post me, [Col. 0709D] Compend.: Faciam vos piscatores hominum. faciam vos piscatores fieri hominum. Psal. ut supra.
Antiph. Mihi autem nimis. Vers. Domine, probasti [Col. 0709B] me. Resp. Constitues eos principes super omnem terram; memores erunt nominis tui, Domine. 714 Vers. Pro patribus tuis nati sunt tibi filii, propterea populi confitebuntur tibi. Allel. Nimis honorati sunt amici tui, Deus, nimis confortatus est principatus eorum. Off. Mihi autem nimis. Ad Com. Dicit Andreas Simoni fratri suo: Invenimus Messiam, qui dicitur Christus, et adduxit eum ad Jesum. Psal. ut supra.
Antiph. Invocavit me. Psal. Qui habitat in adjutorio Altissimi. Resp. Inveni David. [Col. 0709D] Aliud Offertorium huic jungit Compend., scilicet, Veritas mea. Off. Inveni David servum meum. Ad Comm. Fidelis servus et prudens, quem constituit Dominus super familiam suam.
[Col. 0709C] Antiph. Elegit te Dominus. Psal. Exaudiat te Dominus in die tribulationis, protegat te nomen Dei Jacob. Resp. Memor sit Dominus omnis sacrificii tui, et holocaustum tuum pingue fiat. Vers. Mittat tibi auxilium de sancto, et de Sion tueatur te. All. Elegit te Dominus. Si in Quadragesima evenerit. Tract. Desiderium animae ejus tribuisti ei, et voluntate labiorum ejus non fraudasti eum. Off. Memor sit Dominus. Vers. Exaudiat te Dominus. Ad Com. [Col. 0709D] Quae hic et infra notantur in Vulgatis, ex primis verbis, integra reperiuntur in Ms. Compend. Monet [Col. 0710D] quoque Pamelius latius omnia haec officia videri in Ordine Romano, pag. 97 et seq., usque ad pag. 107. Unguentum in capite.
Antiph. Sicut fuit cum Moyse. Psal. Exaudiat te Dominus. Resp. Mittat tibi Dominus. Vers. Exaudiat te Dominus. All. Disposui testamentum electis [Col. 0709D] meis, juravi David servo meo. Off. Veritas mea et misericordia mea cum ipso. Ad Com. Laetabimur.
Antiph. Benedixit te hodie. Psalm. Deus deorum Dominus locutus est, et vocavit terram. Resp. Immola Deo sacrificium laudis, et redde Altissimo vota tua. Vers. Congregate illi sanctos ejus, qui ordinant testamentum ejus super sacrificia. Allel. Diffusa est gratia. Si in Quadragesima evenerit. Tract. Desiderium animae ejus. Off. Benedic, anima mea, Domino, et omnia quae intra me sunt, nomini sancto ejus. Ad Com. Euntes praedicate Evangelium omni creaturae: Qui crediderit, et baptizatus fuerit, salvus erit; qui vero non crediderit condemnabitur.
Antiph. Congregate illi. Psalm. Deus deorum Dominus locutus est. Resp. Immola Deo sacrificium [Col. 0710B] laudis. Vers. Congregate illi sanctos. Allel. Sancti tui, Domine. Off. Benedic anima. Ad Com. Messis quidem multa, operarii vero pauci. Rogate ergo Dominum messis, ut mittat operarios in messem suam [Col. 0710D] Post Missas istas sequitur in Compend. Missa de nuptiis. .
Antiph. [Col. 0710D] Monet Pamelius Bernonem meminisse hujus officii lib. de Missis, cap. 5, et Micrologum, cap. 59. Domine, in tua misericordia speravi, exsultavit cor meum in salutari tuo; cantabo Domino qui bona tribuit mihi. Psalm. Usquequo, Domine, oblivisceris me in finem? Usquequo avertis faciem tuam a me? Resp. Ego dixi, Domine, miserere mei, sana animam meam, quoniam peccavi tibi. Vers. Beatus qui intelligit super egenum et pauperem, in die mala liberavit cum Dominus. [Col. 0710D] Hoc Resp. et Vers. seq. desiderantur in Comp. Ibid.: Allel. Deus judex fortis et patiens. Item aliud Resp. Miserere mei, Domine, quoniam infirmus sum; sana me, Domine. Vers. Conturbata sunt omnia ossa mea, [Col. 0710C] et anima mea turbata est valde. All. Dominus regnavit, decorem indutus est; indutus est Dominus fortitudinem, et praecinxit se virtute. Offert. Intende voci orationis meae. Vers. 1. Verba mea auribus percipe, Domine. Vers. 2. Dirige in conspectu tuo viam meam. Ad Com. Narrabo omnia mirabilia tua, laetabor et exsultabo in te; psallam nomini tuo, Altissime. Psal. IX.
Antiph. Factus est Dominus protector meus, et eduxit me in latitudine; salvum me fecit, quoniam voluit me. Psalm. Diligam te, Domine, fortitudo mea, Dominus firmamentum meum, et refugium meum, et liberator meus. Psalm. Ad Dominum, dum tribularer, clamavi, et exaudivit me. Vers. Domine, libera [Col. 0710D] animam meam a labiis iniquis, et a lingua dolosa. Item [Col. 0710D] Resp. hoc et Versus sequens omittuntur in Mss Resp. Domine, Dominus noster, quam admirabile est nomen tuum in universa terra! Vers. [Col. 0711A] Quoniam elevata est magnificentia tua super coelos. Allel. [Col. 0711D] In Compend.: Allel. Diligam te, Domine, virtus mea, etc. Deus judex justus, fortis et patiens, nunquid irascitur per singulos dies? Offert. Domine, convertere, et eripe animam meam, salvum me fac propter misericordiam tuam. Vers. 1. Domine, ne in ira tua arguas me, neque in furore tuo corripias me. Vers. 2. Miserere mihi, Domine, quoniam infirmus sum; sana me, Domine, quoniam conturbata sunt omnia ossa mea. Ad Com. Cantabo Domino qui bona tribuit mihi, et psallam nomini Domini Altissimi. Psalm. XII.
Antiph. Respice in me, et miserere mei, Domine, quoniam unicus et pauper sum ego; vide humilitatem meam, et laborem meum, et dimitte omnia peccata mea, Deus meus. Psalm. Ad te, Domine, levavi [Col. 0711B] animam meam; Deus meus, in te confido, non erubescam. Resp. Jacta cogitatum tuum in Domino, et ipse te enutriet. Vers. Dum clamarem ad Dominum, exaudivit vocem meam ab his qui appropinquant mihi. Item [Col. 0711D] Hoc Resp. cum Versu seq. abest a Mss. quod de caeteris officiis est intelligendum, nisi aliter notetur. Resp. Adjutor in opportunitatibus, in tribulatione, sperent in te, qui noverunt te, quoniam non derelinques quaerentes te, Domine. Vers. Quoniam non in finem oblivio erit pauperis, patientia pauperum non peribit in aeternum; exsurge, Domine, non praevaleat homo. Allel. [Col. 0711D] Compend.: Allel. In te, Domine, speravi. Diligam te, Domine, virtus mea, Dominus firmamentum meum, et refugium meum, et liberator meus. Off. Sperent in te omnes 716 qui noverunt nomen tuum, Domine, quoniam non derelinquis quaerentes te. Psallite Domino qui habitat in Sion, quoniam non est oblitus [Col. 0711C] orationem pauperum. Vers. 1. Sedes super thronum qui judicas [Col. 0711D] Compend., aequitatem. Sunt aliae plurimae diversae [Col. 0712D] lectiones quas omnes observare operae pretium non est. justitiam; increpasti gentes, et periit impius; nomen eorum delesti in aeternum, et in saeculum saeculi; periit memoria eorum cum sonitu, et Dominus in aeternum permanet. Vers. 2. Cognoscetur Dominus judicia faciens, in operibus manuum suarum comprehensus est peccator. Ad Com. Ego clamavi, quoniam exaudisti me, Deus; inclina aurem tuam, et exaudi verba mea. Psalm. Exaudi, Domine, justitiam meam.
Antiph. Dominus illuminatio mea et salus, quem timebo? Dominus defensor vitae meae, a quo trepidabo? qui tribulant me inimici mei, infirmati sunt, et ceciderunt. Psal. Ipse. Si consistant adversum [Col. 0711D] me castra, non timebit cor meum. Resp. Propitius esto, Domine, peccatis nostris, ne quando dicant gentes: Ubi est Deus eorum? Vers. Adjuva nos, Deus salutaris noster, et propter honorem nominis tui, Domine, libera nos. Item Resp. Exsurge, Domine, non praevaleat homo, judicentur gentes in conspectu tuo. Vers. In convertendo inimicum meum retrorsum, infirmabuntur, et peribunt a facie tua, quoniam fecisti judicium meum et causam meam. [Col. 0712D] In Comp.: Allel. Omnes gentes plaudite man. All. [Col. 0712A] Lauda, anima mea, Dominum; laudabo Dominum in vita mea, psallam Deo meo quandiu ero. Off. Illumina oculos meos, ne unquam obdormiam in morte, ne quando dicat inimicus meus: Praevalui adversus eum. Vers. 2. Respice et exaudi me, Domine Deus meus. Ad Com. Dominus firmamentum meum, et refugium meum, et liberator meus, Deus meus, adjutor meus. Psal. X.
Antiph. Exaudi, Domine, vocem meam qua clamavi ad te; adjutor meus esto, ne derelinquas me, neque despicias me, Deus salutaris meus. Psal. Dominus illuminatio mea et salus mea; quem timebo? Resp. Protector noster aspice, Deus, et respice super servos tuos. Vers. Domine Deus virtutum, exaudi [Col. 0712B] preces servorum tuorum. Item Resp. Ab occultis meis munda me, Domine, et ab alienis parce servo tuo. Vers. Si mei non fuerint dominati, tunc immaculatus ero, et emundabor a delicto maximo. All. [Col. 0712D] Ibid.: Allel. Te decet Hymnus, Deus in Sion. In te, Domine, speravi, non confundar in aeternum. Off. Benedicam Domino qui tribuit mihi intellectum; providebam Deum in conspectu meo semper, quoniam a dextris est mihi, ne commoveat. Vers. 1. Conserva me, Domine, dixi Domino: Deus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges. Vers. 2. Notas fecisti mihi vias vitae, adimplebis me laetitia cum vultu tuo, delectationes in dextera tua usque in finem. Ad Com. Unam petii a Domino, hanc requiram, ut inhabitem in domo Domini omnibus diebus vitae meae. Psalm. XXXII.
Antiph. Dominus fortitudo plebis suae, et protector salutarium Christi sui est. Salvum fac populum tuum, Domine, et benedic haereditati tuae, et rege eos usque in saeculum. Psal. Ad te, Domine, clamabo; Deus meus, ne sileas a me, ne quando taceas a me, et assimilabor descendentibus in lacum. Resp. Convertere, Domine, aliquantulum, et deprecare super servos tuos. Vers. Domine, refugium factus es nobis a generatione et progenie. Item Resp. Unam petii a Domino, hanc requiram, ut inhabitem in domo Domini omnibus diebus vitae meae. Vers. Ut videam voluntatem Domini, et protegar a templo sancto ejus. [Col. 0712D] Compend.: Allel. Attendite, populus meus, legem meam. Allel. Omnes gentes, plaudite manibus, jubilate Deo in voce exsultationis. Offert. Perfice [Col. 0712D] gressus meos in semitis tuis, ut non moveantur vestigia mea; inclina aurem tuam, et exaudi verba mea; mirifica misericordias tuas, qui salvos facis sperantes in te, Domine. Vers. 1. Exaudi, Domine, justitiam meam, intende deprecationem meam. Vers. 2. Custodi me, Domine, ut pupillam oculi, sub umbra alarum tuarum protege me, a facie impiorum qui me affixerunt. Vers. 3. Ego autem cum justitia apparebo conspectui tuo, satiabor cum apparuerit [Col. 0713A] gloria tua. Ad Com. Circuibo, et immolabo in tabernaculo ejus hostiam jubilationis, cantabo, et psalmum dicam Domino. Psal. XXVI.
Ista hebdomada non est in Antiphonario Romano.
Antiph. [Col. 0713D] Haec Dom. notatur in Compend., Val. Cl. et al. At in Theoderic. officium hujus Dominicae est pro Dominica octava, et officium Domin. 8 est pro Domin. 9. Sicque consequenter. Omnes gentes, plaudite manibus, jubilate Deo in voce exsultationis. Psalm. [Col. 0713D] In Compend.: Psalm. subjecit pop. nob. Quoniam excelsus, terribilis, Rex magnus super omnem terram. Resp. Venite, filii, audite me, timorem Domini docebo vos. Vers. Accedite ad eum et illuminamini, et facies vestrae non confundentur. Item Resp. Beata gens, cujus est Dominus Deus ejus, populus quem elegit Dominus in haereditatem sibi. All. [Col. 0713D] Ibid: Allel. Exsultate Deo adj. nostro, etc. Eripe me de inimicis meis, etc. Off. [Col. 0713D] Hujus Offertorii concordiam cum lectione Dominicae 7 post Octavam Pentec. annotat. Berno, lib. de Miss. Item cum Orat. Deus cujus providentia. Ibid., et Microlog., cap. 61. Pamel. Sicut in holocausto arietum et taurorum, et sicut in millibus agnorum [Col. 0713B] pingnium, sic fiat sacrificium nostrum in conspectu tuo hodie, ut placeat tibi, quia non est confusio confidentibus in te, Domine. Vers. Et nunc sequimur in toto corde, et timemus te, et quaerimus faciem tuam, Domine, ne confundas nos; sed fac nobis juxta mansuetudinem tuam, et secundum multitudinem misericordiae tuae, quia non est confusio confidentibus in te, Domine. Ad Com. Inclina aurem tuam, accelera ut eruas me. Psalm. XXX.
Antiph. Suscepimus, Deus, misericordiam tuam in medio templi tui; secundum nomen tuum, Deus, ita et laus tua in fines terrae; justitia plena est dextera tua. Psalm. Magnus Dominus et laudabilis nimis in civitate Dei nostri, in monte sancto ejus. Resp. [Col. 0714D] Compend.: Resp. Esto mihi. Vers. Deus in te sper. All. Domine Deus salut. m. Liberasti [Col. 0713C] nos, Domine, ex affligentibus nos, et eos qui nos oderunt confudisti. Vers. In deo laudabimur 718 tota die, et nomini tuo confitebimur in saecula. Resp. Esto mihi in Deum protectorem et in locum refugii, ut salvum me facias. Vers. Deus, in te speravi, Domine, non confundar in aeternum. All. Te decet hymnus, Deus, in Sion, et tibi reddetur votum in Jerusalem. Vers. Replebimur in bonis domus tuae; sanctum est templum tuum, mirabile in equitate. Off. Populum humilem salvum facies, Domine, et oculos superborum humiliabis, quoniam quis Deus praeter te, Domine? Vers. 1. Liberator meus de gentibus iracundis, et ab insurgentibus in me exaltabis me, a viro iniquo eripies me. Vers. 2. Clamor meus. Ad Com. Gustate et videte, quoniam suavis est Dominus. [Col. 0713D] Beatus vir qui sperat in eo. Psalm. Benedicam Domino.
Antiph. Ecce Deus adjuvat me, et Dominus susceptor est animae meae. Averte mala inimicis meis, in veritate tua [Col. 0714D] Compend.: Disperge illos. disperde illos, protector meus, Domine. [Col. 0714A] Psal. Deus, in nomine tuo salvum me fac, et in virtute tua judica me. [Col. 0714D] Compend: Resp. Domine, Dominus noster. Vers. Quoniam elevata, etc. Theoder. consentiunt. Resp. Esto mihi in Deum protectorem, et in locum refugii, ut salvum me facias. Vers. Deus, in te speravi. Item Resp. Speciosus forma prae filiis hominum, diffusa est gratia in labiis tuis, propterea benedixit te Deus in aeternum. Vers. Eructavit cor meum verbum bonum, dico ego opera mea Regi. All. Attendite, populus meus, legem meam: inclinate aurem vestram in verba oris mei. Off. Justitiae Domini rectae laetificantes corda, et dulciora super mel et favum; nam et servus tuus custodit ea. Vers. 1. Praeceptum Domini lucidum, illuminans oculos; timor Domini sanctus, permanens in saeculum saeculi; judicia Domini vera, justificata in semetipsa. Vers. 2. Et erunt ut complaceant eloquia [Col. 0714B] oris mei, et meditatio cordis mei in conspectu tuo semper. Ad Com. Primum quaerite regnum Dei, et omnia adjicientur vobis, dicit Dominus. Psal. ut supra.
Antiph. Dum clamarem ad Dominum, exaudivit vocem meam ab his qui appropinquant mihi, et humiliavit eos, qui est ante saecula, et manet in aeternum. Jacta cogitatum tuum in Domino, et ipse te enutriet. Psal. Exaudi, Deus, Orationem meam, et ne despexeris deprecationem meam; intende mihi, et exaudi me. Resp. [Col. 0714D] Theoder. et Compend.: Resp. Custodi me, Domine. Vers. De vultu tuo. Domine, Dominus noster, quam admirabile est nomen tuum in universa terra. Vers. Quoniam elevata est magnificentia tua super coelos. Item Resp. Benedictus Dominus Deus Israel, [Col. 0714C] qui facit mirabilia magna solus a saeculo. Vers. Suscipiant montes pacem populo tuo, et colles justitiam. [Col. 0714D] In Comp.: Allel. Venite exsultemus, Dom. All. Exsultate Deo adjutori nostro, jubilate Deo Jacob, sumite psalmum jucundum cum cithara. Off. Ad te, Domine, levavi animam meam, Deus meus, in te confido, non erubescam; neque irrideant me inimici mei, etenim universi qui te exspectant non confundentur. Ad Com. Acceptabis sacrificium justitiae, oblationes et holocausta super altare tuum, Domine. Psal. L.
Antiph. Deus in loco sancto suo, Deus qui inhabitare facit unanimes in domo, ipse dabit virtutem et fortitudinem plebi suae. Psalm. Exsurgat Deus, et dissipentur inimici ejus, et fugiant qui oderunt eum a facie ejus. [Col. 0714D] In Theod. et Comp.: Resp. In Deo speravit cor meum, et adjut. Vers. Ad te, Domine. clamabo. Resp. Custodi me, Domine, ut [Col. 0714D] pupillam oculi. Vers. De vultu tuo judicium meum prodeat, oculi tui videant aequitates. Item Resp. Sciant gentes, quoniam nomen tibi Deus, tu solus Altissimus super omnem terram. Vers. Deus meus, pone illos ut rotam et sicut stipulam ante faciem [Col. 0715A] venti. [Col. 0715D] Compend.: Allel. Quoniam Deus magnus Dom. In Compend. et Theod.: Resp. Benedicam Dom. in omni temp., etc. Vers. In Domino laud. an. m. Id convenit cum observatione Pamelii ad offic. hujus Dominicae; ait enim Bernonem meminisse hujus officii, et citare Resp. Benedicam Domin., etc. All. Domine Deus salutis meae, in die clamavi et nocte coram te. Off. Exaltabo te, Domine, quoniam suscepisti me, nec delectasti inimicos meos super me. Domine, clamavi ad te, et sanasti me. Vers. Domine, abstraxisti ab inferno animam meam, salvasti me a descendentibus in lacum. Ad Com. Honora Dominum de tua substantia, et de primitiis frugum tuarum, ut impleantur horrea tua saturitate, et vino torcularia redundabunt. Psal. ut supra.
Antiph. Deus, in adjutorium meum intende; Domine, ad adjuvandum me festina; confundantur et revereantur inimici mei, qui quaerunt animam meam. Psalm. Avertantur retrorsum et erubescant, qui volunt mihi mala. Resp. In Deo speravit cor meum, [Col. 0715B] et adjutus sum; et refloruit caro mea, et ex voluntate mea confitebor illi. Vers. Ad te, Domine, clamavi; Deus meus, ne sileas, ne discedas a me. Item Resp. Protector noster. Vers. Domine Deus virtutum. [Col. 0715D] Cur caret Alleluia haec Dominica? Certe in Compend. assign.: All. Dominus regnavit decorem ind. et in Theod.: Domine, refugium. Offert. Precatus est Moyses in conspectu Domini Dei sui, et dixit: Quare, Domine, irasceris in populo tuo? parce irae animi tui. Memento Abraham, Isaac, Jacob, quibus jurasti dare terram fluentem lac et mel. Et placatus factus est Dominus de malignitate, quam dixit facere populo suo. Vers. Dixit Dominus ad Moysen: Invenisti gratiam in conspectu meo, et scio te prae omnibus. Et festinans Moyses, inclinavit se in terram, et adoravit, dicens: Scio quia Misericors es in millibus, auferens iniquitatem et peccata. Dixit Moyses et [Col. 0715C] Aaron ad omnem synagogam filiorum Israel: Accedite ante Deum; Majestas Domini apparuit in nube, et exaudivit murmurationem vestram in tempore. Ad Com. De fructu operum tuorum, Domine, satiabitur terra, ut educas panem de terra, et vinum laetificet cor hominis; ut exhilaret faciem in oleo, et panis cor hominis confirmet. Psalm. CIII.
Antiphon. Respice, Domine, in testamentum tuum, et animas pauperum tuorum ne derelinquas in finem. Exsurge, Domine, et judica causam tuam, et ne obliviscaris voces quaerentium te. Psalm. Ut quid, Deus, repulisti in finem? Iratus est furor tuus super oves pascuae tuae? Resp. [Col. 0715D] Compend. et Theod.: Respons. Respice, Domine. Vers. Exsurge, Domine, et judicia causam [Col. 0716D] tuam. Benedicam Domino in omni tempore, semper laus ejus in ore meo. 720 [Col. 0715D] Vers. In Domino laudabitur anima mea; audiant mansueti, et laetentur. Item Resp. Convertere, Domine, aliquantulum, et deprecare super servos tuos. Vers. Domine, refugium factus es nobis a generatione et progenie. All. [Col. 0716D] Abest a Compend. In Theod. Allel. est Venite exsultemus Dom. Dominus regnavit, decorem. [Col. 0716A] Offert. In te speravi, Domine, dixi: Tu es Deus meus; in manibus tuis tempora mea. Vers. 1. Illustra faciem tuam super servum tuum, et salvum fac filium ancillae tuae. Vers. 2. Quam magna multitudo dulcedinis tuae, Domine, quam abscondisti timentibus te. Ad. Comm. Panem de coelo dedisti nobis, Domine, habentem omne delectamentum, et omnem saporem suavitatis. Psalm. ut supra.
Antiph. Protector noster aspice, Deus, et respice in faciem Christi tui, quia melior est dies una in atriis tuis super millia. Psal. Quam dilecta tabernacula tua, Domine virtutum? concupiscit et deficit anima mea in atria Domini. Resp. [Col. 0716D] In Comp.: Resp. Bonum est confid. in Domino. Vers. Bonum est sperare. In Theod. idem est Resp., sed Versus est ad Annuntiandum. Respice, Domine, in testamentum tuum, et animas pauperum [Col. 0716B] tuorum ne obliviscaris in finem. Vers. Exsurge, Domine, judica causam tuam; memor esto opprobrii servorum tuorum. Item Resp. Domine, exaudi orationem meam. All. [Col. 0716D] In Compend.: All. Confitemini Domino. In Theod.: All. Quoniam Deus magnus. Venite, exsultemus Domino, jubilemus Deo salutari nostro. Vers. Praeoccupemus faciem ejus in confessione et in Psalmis jubilemus ei. Off. Immittet angelum Dominus in circuitu timentium eum, et eripiet eos. Gustate et videte, quoniam suavis est Dominus. Ad Com. Panis quem ego dedero, caro mea est, pro saeculi vita. Psalm. ut supra.
Antiph. Inclina, Domine, aurem tuam ad me et exaudi me; salvum fac servum tuum, Deus meus, sperantem in te; miserere mihi, Domine, quoniam [Col. 0716C] ad te clamavi tota die. Psal. Laetifica animam servi tui, quoniam ad te, Domine, animam meam levavi. Resp. Bonum est confiteri Domino, et psallere nomini tuo, Altissime. Vers. Ad annuntiandum mane misericordiam tuam, et veritatem tuam per noctem. Item Resp. Timebunt gentes nomen tuum, Domine, et omnes reges terrae gloriam tuam. Vers. Quoniam aedificavit Dominus Sion, et videbitur in majestate sua. All. [Col. 0716D] Compend.: All. Paratum cor meum, Deus, paratum cor meum; cantabo et psal. dicam in gl. m. Theod.: All. Dominus regnavit. Quoniam Deus magnus Dominus, et Rex magnus super omnem terram. Off. Exspectans exspectavi Dominum, et respexit me, et exaudivit deprecationem meam; et misit in os meum canticum novum, Hymnum Deo nostro. Ad Com. Qui manducat carnem meam, et bibit sanguinem meum, in me manet, et ego in eo, dicit Dominus. Psal. ut [Col. 0716D] supra.
Antiph. Miserere mihi, Domine, quoniam ad te clamavi tota die; quia tu, Domine, suavis ac mitis es, et copiosus in misericordia omnibus invocantibus [Col. 0717A] te. Psal. Inclina, Domine, aurem tuam mihi, et exaudi me, quoniam inops et pauper sum ego. 721 Resp. [Col. 0717D] Compend. et Theod.: Resp. Timebunt gentes. Vers. Quoniam aedificavit. Bonum est confidere in Domino, quam confidere in homine. Vers. Bonum est sperare in Domino, quam sperare in principibus. Item Resp. Misit Dominus verbum suum. Vers. Confiteantur Domino. [Col. 0717D] Compend.: All. Qui timent Dominum, sperant in eum, adjutor et protector eorum. Theod.: All. Confitemini Domino. All. Dominus regnavit, exsultet terra, laetentur insulae multae. Offert. Domine, in auxilium meum respice. Confundantur et revereantur, qui quaerunt animam meam ut auferant eam. Domine, in auxilium meum respice. Vers. Avertantur retrorsum et erubescant, qui volunt mihi mala. Ad Com. Domine, memorabor justitiae tuae solius. Deus, docuisti me a juventute mea, et usque in senectam et senium; Deus, ne derelinquas me. Psal. LXX.
Antiph. Justus es, Domine, et rectum judicium tuum. Fac cum servo tuo secundum misericordiam tuam. Psalm. Beati immaculati in via, qui ambulant in lege Domini. Resp. [Col. 0717D] Juxta Compend. Resp. est Vitam petiit, et Vers. Ut videam. At in Theod. Resp. est Beata gens, et Vers. Verbo Domini. Timebunt gentes. Vers. Quoniam aedificavit. Item Resp. Bonum est confidere in Domino. Vers. Bonum est sperare. All. [Col. 0717D] Compend. et Theod. assignant pro Alleluia Laudate Dominum, omnes gentes. Jubilate Deo, omnis terra, servite Domino in laetitia. Offert. Oravi Deum meum ego Daniel, dicens: Exaudi, Domine, preces servi tui, illumina faciem tuam super sanctuarium tuum, et propitius intende populum istum, super quem invocatum est nomen tuum, Deus. Vers. 1. Adhuc me loquente, et orante, et narrante peccata mea, et delicta populi mei Israel. Vers. 2. Audivi vocem dicentem mihi: Daniel, intellige [Col. 0717C] verba quae loquor tibi, quia ego missus sum ad te; nam et Michael venit in adjutorium meum. Ad Com. Vovete et reddite Domino Deo vestro omnes qui in circuitu ejus affertis munera, terribili et ei qui aufert spiritum principum, terribili apud omnes reges terrae. Psal. Notus in Judaea Deus.
[Col. 0717D] Officiorum horum trium jejunii mensis septimi meminit Micrologus, cap. 28. PAMELIUS. Antiph. Exsultate Deo adjutori nostro, jubilate Deo Jacob; sumite psalmum jucundum cum cithara, canite initio mensis tuba, quia praeceptum in Israel est, et judicium Deo Jacob. Psalm. Testimonium in Joseph posuit illud, cum exiret de terra Aegypti. Resp. Quis sicut Dominus Deus qui in altis habitat, et humilia respicit in coelo et in terra? Vers. Suscitans a terra inopem, et de stercore erigens pauperem. Resp. [Col. 0717D] [Col. 0717D] Hoc Respons. abest a Ms. Comp. Tribulationes. Offert. Meditabar in mandatis tuis, quae dilexi valde; et levabo manus meas ad mandata tua, quae dilexi. Vers. 1. Pars mea Dominus. Vers. 2. [Col. 0718A] Miserere mei secundum eloquium tuum. Ad Comm. Comedite pinguia, et bibite mustum, et mittite partes eis qui non praeparaverunt sibi; sanctus enim dies Domini est; nolite contristari, gaudium etenim Domini est fortitudo nostra. Psal. ut supra.
Antiph. Laetetur cor quaerentium Dominum, et confortamini, quaerite faciem ejus semper. Psalm. Confitemini 722 Domino, et invocate nomen ejus, annuntiate inter gentes opera ejus. Resp. Convertere, Domine, aliquantulum, et deprecare super servos tuos. Vers. Domine, refugium factus es nobis a generatione et progenie. Offert. Benedic, anima mea, Domino, et noli oblivisci omnes retributiones ejus, et renovabitur sicut aquilae juventus tua. Vers. Dominus [Col. 0718B] in coelo. Ad Com. Aufer a me opprobrium et contemptum, quia mandata tua exquisivi, Domine; nam et testimonia tua meditatio mea est. Psal. Beati immaculati in via.
Antiph. [Col. 0718D] Codex Blandin. hic nihil aliud habet quam Antiphonam, Offert. et Commun., tanquam subindicans eadem Responsoria hic legi debere quae supra habentur in jejunio mensis primi; nempe, Propitius. Protector. Dirigatur et Salvum fac populum, quae hic repetenda censet Micrologus, cap. 28. Quare Responsoria nova quae notat Codex Ultrajectin. tanquam minus authentica lineis inclusimus. PAMEL. Venite, adoremus Deum, et procidamus ante Dominum, ploremus ante eum qui fecit nos, quia ipse est Dominus Deus noster. Psal. Venite, exsultemus Domino, jubilemus Deo salutari nostro. [ Resp. Ego dixi: Domine, miserere mei, sana animam meam, quia peccavi tibi. Vers. Beatus qui intelligit super egenum et pauperem, in die mala liberabit eum Dominus. Resp. Timebunt gentes. Vers. Quoniam aedificavit. Resp. Bonum est confidere in Domino. Vers. Bonum est sperare in Domino. Resp. [Col. 0718C] Liberasti nos, Domine. Vers. In Deo laudabimur. [Col. 0718D] Hymnus hic non est in Compend., qui tamen caetera exhibet quae minus authentica censet Pamelius. Hymn. Benedictus es, Domine. Tract. Laudate Dominum, omnes gentes.] Offert. Domine, Deus salutis meae, in die clamavi et nocte coram te; intret Oratio mea in conspectu tuo, Domine. Ad Com. Mense septimo festa celebrabitis, cum in tabernaculis habitare fecerim filios Israel, cum eduxerim eos de terra Aegypti, ego Dominus Deus vester. Psal. ut supra.
Antiph. Da pacem, Domine, sustinentibus te, ut prophetae tui fideles inveniantur; exaudi preces servi tui, et plebis tuae Israel. Psalm. Dilexi, quoniam exaudiet Dominus vocem Orationis meae. Resp. Laetatus sum in his quae dicta sunt mihi: In domum Domini ibimus. Vers. Fiat pax in virtute tua, et abundantia [Col. 0718D] in turribus tuis. All. [Col. 0718D] Alleluia in Compend. est Dextera Domini fecit virt. Confitemini Domino, et invocate nomen ejus; annuntiate inter gentes opera ejus. Offert. Sanctificavit Moyses altare Domino, offerens [Col. 0719A] super illud holocausta; et immolans victimas, fecit [Col. 0719D] Compend., fecit sacrificium matutinum. sacrificium vespertinum in odorem suavitatis Domino Deo, in conspectu filiorum Israel. Vers. 1. Locutus est Dominus ad Moysen, dicens: Ascende ad me in montem [Col. 0719D] Compend., Sinai. Sina, et stabis super cacumen ejus. Surgens Moyses ascendit in montem ubi constituit ei Deus; et descendit ad eum Dominus in nube, et assitit ante faciem ejus. Videns Moyses, procidens adoravit, dicens: Obsecro, Domine, dimitte peccata populi tui, et dixit ad eum Dominus: Faciam secundum verbum tuum. Vers. 2. Oravit Moyses Dominum, et dixit: Si inveni gratiam in conspectu tuo, ostende mihi teipsum manifeste ut videam te. Et locutus est ad eum Dominus, dicens: Non enim videbit me homo, et vivere potest, sed esto super altitudinem lapidis, [Col. 0719B] 723 et protegat te dextera mea, donec pertranseam. Dum pertransiero, auferam manum meam, et tunc videbis gloriam meam. Facies autem mea non videbitur tibi, quia ego sum Deus ostendens mirabilia in terra. Ad Comm. Tollite hostias, et introite in atria ejus, adorate Dominum in aula sancta ejus. Psal. LXXXXV.
[Col. 0719D] Etiam hujus officii concordiam cum lectione Dominicae 19 et Oratione Omnipotens et misericors Deus, universa, etc., vide apud Bernon., loco citato. PAMEL. Antiph. Salus populi ego sum, dicit Dominus. De quacunque tribulatione clamaverint ad me, exaudiam eos, et ero illorum Dominus in perpetuum. Psalm. [Col. 0719D] In Compend. Ps. est Beati immaculati. Attendite, populus meus, legem meam, inclinate aurem vestram in verba oris mei. Resp. [Col. 0719D] Respons. hoc et Versus subsequens non habentur in Compend. et Theod. sed Resp. Dirigatur, et vers. Elevatio. Laetatus sum in his quae dicta sunt mihi: In domum Domini ibimus. Vers. Fiat pax in virtute tua, et abundantia in [Col. 0719C] turribus tuis. Item Resp. Dirigatur Oratio mea sicut incensum in conspectu tuo, Domine. Vers. Elevatio manuum mearum sacrificium vespertinum. [Col. 0720D] In Compend., pro Allel. assign. Laetatus sum. In Theod.: Confitebor. All. Paratum cor meum, Deus, paratum cor meum; cantabo et psallam tibi in gloria mea. Offert. Si ambulavero in medio tribulationis, vivificabis me, Domine, et super iram inimicorum meorum extendes manum tuam, et salvum me fecit dextera tua. Vers. 1. In quacunque die invocavero te, exaudi me, multiplicabis in anima mea virtutem. Vers. 2. Adorabo ad templum sanctum tuum, et confitebor nomini tuo. Ad Com. Tu mandasti mandata tua custodiri nimis; utinam dirigantur viae meae ad custodiendas justificationes tuas! Psal. CXVIII.
[Col. 0719D] Antiph. Omnia quae fecisti nobis, Domine, in vero judicio fecisti, quia peccavimus tibi, et mandatis tuis non obedivimus; sed da gloriam nomini tuo, et fac nobiscum secundum multitudinem misericordiae tuae. Psal. Beati immaculati in via. Resp. Oculi omnium in te sperant, Domine, et tu das illis escam in tempore [Col. 0720A] opportuno. Vers. Aperis tu manum tuam, et imples omne animal benedictione. Item Resp. Eripe me, Domine, de inimicis meis. Vers. Liberator meus. All. [Col. 0720D] Compend.: Allel. De profundis. Theod. Allel. Confitebor tibi. Redemptionem misit Dominus populo suo, mandavit in aeternum testamentum suum. Offert. Super flumina Babylonis illic sedimus et flevimus, dum recordaremur tui, Sion. Vers. 1. Si oblitus fuero tui, Jerusalem, oblivioni detur dextera mea. Vers. 2. Memento, Domine, filiorum Edom in die Jerusalem. Ad Com. Memento verbi tui servo tuo, Domine, in quo mihi spem dedisti; haec me consolata est in humilitate mea. Psal. CXVIII, ut supra.
Antiph. In voluntate tua, Domine, universa sunt posita, et non est qui possit resistere voluntati tuae; [Col. 0720B] tu enim fecisti omnia, coelum, et terram, et universa quae coeli ambitu continentur. [Col. 0720D] Additur in Comp. Dominus universorum tu es. Psal. Beati immaculati. Resp. Domine, refugium factus es nobis, a generatione et progenie. Vers. Priusquam montes 724 fierent, aut formaretur terra et orbis, a saeculo et in saeculum tu es Deus. [Col. 0720D] In Theod.: Allel. est Lauda anima. In Compend. Confitebor, tibi, Domine. All. Laudate, pueri, Dominum, laudate nomen Domini. Vers. Sit nomen Domini benedictum, ex hoc nunc et usque in saeculum. [Col. 0720D] Pulcherrime hujus Offertorii cum suis Vers. etiam Antiphon. mentionem faciunt, Alcuinus, pag. 70, et Amalarius l. III, cap. 39. PAMEL. Offert. Vir erat in terra nomine Job, simplex et rectus, ac timens Deum, quem Satan petiit ut tentaret, et data est ei potestas a Domino in facultate et in carne ejus, perdiditque omnem substantiam ipsius, et filios, carnem quoque ejus gravi ulcere vulneravit. Vers. 1. Utinam appenderentur peccata mea, utinam appenderentur peccata mea, quibus iram [Col. 0720C] merui, quibus iram merui, et calamitas, et calamitas, et calamitas quam patior, haec gravior appareret. Vers. 2. Quae est enim, quae est enim, quae est enim fortitudo mea, ut sustineam? aut quis finis meus, ut patienter agam? Vers. 3. Nunquid fortitudo lapidum est fortitudo mea? aut caro mea aenea est? aut caro mea aenea est? Vers. 4. Quoniam, quoniam, quoniam non revertetur oculus meus, ut videam bona, ut videam bona, ut videam bona, ut videam bona, ut videam bona, ut videam bona, ut videam bona, ut videam bona, ut videam bona. Ad Comm. In salutari tuo defecit anima mea, et in verbum tuum speravi, quando facies de persequentibus me judicium? Iniqui persecuti sunt me, adjuva me, Domine Deus meus. Psal. ut supra.
Antiph. Si iniquitates observaveris, Domine, Domine, quis sustinebit? quia apud te propitiatio est, Deus Israel. Psalm. De profundis clamavi ad te, Domine, Domine, exaudi vocem meam. Resp. Ecce quam bonum et quam jucundum habitare fratres in [Col. 0721A] unum. Vers. Sicut unguentum in capite, quod descendit in barbam, barbam Aaron. Vers. [Col. 0721D] Hic Versus abest a Compend. Mandavit Dominus benedictionem et vitam usque in saeculum. [Col. 0721D] In Compend.: Allel. Lauda, anima mea, Dominum. In Theod.: Allel. Qui sanat contritos. Concordiam hujus officii cum lectione et Oratione Deus refugium, legi apud Bernon., l. de Miss., c. 5, monet Pamelius. Repetendum vero esse hoc off. si plures occurrant Dominicae, tradit Micrologus, c. ult., ita tamen ut sequens officium semper dicatur proxima ante adventum Dominica. All. Qui timent Dominum, sperent in eo; adjutor et protector eorum est. Off. Recordare mei, Domine, omnipotentia tua dominans; da sermonem rectum et bene sonantem in os meum, ut placeant verba mea in conspectu principis. Vers. Everte cor ejus in odium repugnantium nobis, et in eos qui consentiunt eis. Nos autem libera in manu tua, Deus noster, in aeternum. Ad Com. Dico vobis, gaudium est angelis Dei super uno peccatore poenitentiam agente. Psal. ut supra.
Antiph. Dicit Dominus: Ego cogito cogitationes pacis, [Col. 0721B] et non afflictionis; invocabitis me, et ego exaudiam vos, et reducam captivitatem vestram de cunctis locis. Psal. Benedixisti, Domine, terram tuam, avertisti captivitatem Jacob. [Col. 0721D] Hoc Respons. et Vers. sequens non sunt in Theod. et Comp. Resp. Timebunt gentes. Vers. Quoniam aedificavit. Item Resp. Liberasti nos, Domine, ex affligentibus nos, et eos qui nos oderunt, confudisti. Vers. In Deo laudabimur tota die, et nomini tuo confitebimur in saecula. [Col. 0721D] In Comp.: All. Laudabuntur. In Theod., Qui posuit. All. Dilexi, quoniam exaudiet Dominus vocem Orationis meae. Off. De profundis clamavi ad te, 725 Domine, Domine, exaudi vocem meam. Vers. 1. Fiant aures tuae intendentes in Orationem servi tui. Vers. 2. Si iniquitates observaveris, Domine, Domine, quis sustinebit? Ad Com. Amen dico vobis, quidquid orantes petitis, credite quia accipietis, et fiet vobis. Psal. [Col. 0721C] De profundis.
Antiph. [Col. 0722D] Hoc offic. Gregorianum non esse, sed ab Albino et Stephano Leodiensi compositum satis constat ex Microl., cap. 60, PAMEL. Exstat in Theod. et in Compend. qui videtur esse ejusdem aetatis ac Stephanus Leod. Benedicta sit sancta Trinitas, atque indivisa unitas; confitebimur ei, quia fecit nobiscum misericordiam suam. Psal. Benedicamus Patrem et Filium cum sancto Spiritu, laudemus et superexaltemus eum in saecula. Resp. Benedictus est Domine, qui intueris abyssos, et sedes super cherubim. Vers. Benedicite Deum coeli. All. Benedictus es Domine Deus patrum nostrorum, et laudabilis in saecula. Off. Benedictus sit Deus Pater, unigenitusque Dei Filius, sanctus quoque Spiritus, quia fecit nobiscum misericordiam suam. Vers. Benedicamus Patrem et Filium cum sancto Spiritu, laudemus et superexaltemus eum in saecula. Ad Com. Benedicite Deum coeli, et coram [Col. 0721D] omnibus viventibus confitemini ei, quia fecit nobiscum misericordiam suam [Col. 0722D] In Theoderic. 2 post Dominicam ubi fit offic. de Trinit. notatur adhuc alia Dominica, cui succedunt quinque Dominicae ante Natale Dom. Postea legitur Missa in dedicatione. .
Antiph. Benedictus Dominus Deus. Psal. Exsurgat [Col. 0722A] Deus, et dissipentur inimici ejus, et fugiant qui oderunt eum, a facie ejus. Resp. Si ambulem in medio umbrae mortis, non timebo mala, quoniam tu mecum es, Domine. Vers. Virga tua et baculus tuus ipsa me consolata sunt. Resp. Eripe me de inimicis meis, Deus meus, et ab insurgentibus in me libera me. Vers. Liberator meus de gentibus iracundis. Off. Perfice gressus meos in semitis tuis, ut non moveantur vestigia mea. Vers. Gressus meos dirige secundum eloquium tuum, ut non dominetur mei omnis injustitia. Ad Com. Tu mandasti mandata tua custodiri nimis. Utinam dirigantur viae meae ad custodiendas justificationes tuas.
Antiph. Requiem aeternam dona eis, Domine, et [Col. 0722B] 726 lux perpetua luceat eis. Psal. Te decet hymnus, Deus, in Sion, et tibi reddetur votum in Jerusalem: exaudi Orationem meam, ad te omnis caro veniet Resp. Requiem aeternam dona eis, Domine, et lux perpetua luceat eis. Vers. Anima ejus in bonis demoretur, et semen ejus haereditet terram. Off. Erue, Domine, animas eorum ab omni vinculo delictorum, ut in resurrectionis gloria inter sanctos tuos resuscitari mereantur. Vers. Tuam, Deus piissime Pater, deposcimus pietatem, ut eis tribuere digneris placitas et quietas mansiones. Ad Com. Audivi vocem de coelo, dicentem mihi: Scribe, beati mortui qui in Domino moriuntur; amodo jam dicit spiritus ut requiescant a laboribus suis. Opera enim illorum sequuntur illos.
Antiph. Subvenite, sancti Dei, succurrite angeli Domini, suscipientes animam ejus, offerentes eam in conspectu Altissimi. Psalm. Anima ejus in bonis demoretur, et semen ejus haereditet terram. Resp. Convertere, anima mea, in requiem tuam, quia Dominus benefecit tibi. Vers. Quia eripuit animam meam de morte, oculos meos a lacrymis, pedes meos a lapsu. Off. Miserere mihi, Deus, secundum. Vers. 1. Quoniam iniquitatem meam ego. Vers. 2. Tibi soli peccavi. Item Off. Dextera Domini fecit virtutem, dextera Domini exaltavit me; non moriar, sed vivam et narrabo opera Domini. Vers. 1. In tribulatione mea invocavi Dominum, et exaudivit me in latitudine Dominus. Vers. 2. Impulsus versatus sum ut caderem, [Col. 0722D] et Dominus suscepit me. Item Off. Convertere, Domine, et eripe animam meam, salvum me fac propter misericordiam tuam. Vers. 1. Domine, ne in [Col. 0723A] ira tua arguas me, neque in furore tuo corripias me. Vers. 2. Miserere mihi, Domine, quoniam infirmus sum; sana me, Domine, quoniam conturbata sunt [Col. 0724A] omnia ossa mea. Ad Comm. Ego sum resurrectio et vita, dicit Dominus. Qui credit in me, etiamsi mortuus fuerit, vivet.
Appendix
[Col. 0723A] Feria secunda, pro peccatis.
Ant. Si iniquitates, ut sup. Psalm. De profundis. Resp. Propitius esto. Vers. Adjuva nos. All. Domine, refugium. Off. Sicut in holocaust. Ad Comm. Amen. dico vobis.
Feria tertia, de angelis.
Antiph. Adorate Dominum, omnes angeli. Psal. Dominus regnavit, exsultet. Resp. Benedicite Dominum. Vers. Benedic, anima. All. Laudate Deum. Offert. In conspectu angelorum. Ad Com. Benedicite, omnes angeli.
Feria quarta, de sapientia.
Antiph. O sapientia. Psalm. et Resp. Domine Dominus noster. Vers. Quoniam elevata est. All. Quoniam [Col. 0723B] Deus magnus Off. Dominus possedit me. Ad Com. O sapientia.
Feria quinta, de charitate.
Antiph. Domine Deus Patrum nostrorum. Resp. Charitas Dei diffusa est. Vers. Charitas non quaerit. Allel. Charitas Dei. Off. Diligamus nos invicem. Ad Com. Charitas Dei.
Feria sexta, de sancta cruce.
Antiph. Nobis autem gloriari. Psalm. Dominus regnavit, decorem. Resp. Christus factus est. Vers. Propter quod. Allel. Dominus regnavit a ligno. Off. Deus enim firmavit. Ad Com. Nos autem.
[Col. 0724A] Feria septima, de virginibus.
Antiph. Vultum tuum deprecabuntur. Psalm. Eructavit. 727 Resp. Diffusa est. Vers. Propter veritatem. All. Specie tua. Off. Diffusa est. Ad Com. Dilexisti.
Gaude Eia unica columba speciosa.
Sponsa superno regi consociata. Beata semper Dei genitrix pia virgo Maria.
[Col. 0723B] Haec notulis ad cantus modulationem dispositis sunt inscripta. Quae edenda putavimus, quia inde erui potest tempus scripti Codicis, ut diximus in praefat. Praeclara dies nobis instat quae temporum affert orbita revoluta. Haec solemnitas est animae festivitas nostrae merito veneranda. Celebremus eam lingua vocifera. Decantantes laudes Domino debitas voce clara. Gratulemur in ea corde pio, Dominum rogantes mente pura. Ut delicta nostra tergat manu sua. [Col. 0724B] Quibus expediti cantica psallamus in excelsa. Summa pia gratia nostra conservando corpora 728 custodita. De gente fera Normanica nos libera, quae nostra vastat Deus regna. Senum jugulat et juvenum ac virginum puerorum quoque catervam. Repelle precamur cuncta a nobis mala. Converte, rogamus, Domine, supplices nos ad te Rex gloriae, es qui vera pax, salus pia, spes et firma. Dona nobis pacem atque concordiam. Largire nobis spem et integram fidem, simul veram charitatem continuam concede nobis et perfectam. Sanctorum precibus nos adjuvemur ad haec impetranda. De quorum passione gratulamur gloriosa. Sit laus pax et gloria Trinitati quam maxima cuncta per saecula. Amen [Col. 0723B] Postea legitur Incipiunt All. (id est, Alleluias) de [Col. 0723C] circulo anni, sunt autem numero 79. Deinde Ans (id est [Col. 0724B] Antiphonas) in litania majore, Ans. de quacunque tribulatione, Ans. de siccitate, Ans. de nimia pluvia, de mortalitate; Ans. de tempore belli, Ans. de liberatione, de poenitentibus; continent gratiarum actiones pro liberatione; Ans. de natalitiis sanctorum, Ans. ad reliquias deducendas, [Col. 0724C] Ans. de passione Domini, Ans. de resurrectione. .
Observationes praeviae
730. Cum a paucis praevideamus legendam Collectionem hanc, quae notatu digniora in ea nobis occurrerunt hic indicare non pigebit.
In Codice Compendiensi nullum nomen praefert hic liber. Ex Responsoriis Responsalis a quibusdam dicitur (Mabil., de Cursu Gall., pag. 398) . Ab Amalario Fortunato Antiphonarius, propter Antiphonas, ut ex ejusdem libro de Ordine Antiphonarii manifestum est; ob integrum officium ecclesiasticum, sive cursum tam nocturnum quam diurnum in eo descriptum, nonnulli Codicem hunc Officialem appellavere. Porro etsi libri hujus multi passim meminerint (Amalar., l. IV, de eccl. Off., c. 29, et passim) , nemo tamen veterum Respons., Antiph., etc., complexionem adhuc publici juris fecit. Eam autem in lucem emittendam duximus, et quidem ex vetustissimo Codice, licet mendorum non experte, ut esset omnium liturgic ω n veluti complementum. Qui haec conferre voluerit cum hodiernis Antiphonariis, nihil fere de novo invectum in libros nostros ecclesiasticos observare gratissimum habebit, cum inter certissimas Ecclesiae catholicae notas, ea quae ab antiquitate petitur non ultimum aut inferiorem locum obtineat.
Ad cujus Ecclesiae usum fuerit descriptus Codex noster Compendiensis, obscurum est. Certe quamvis officium de sancto Benedicto exhibeat (quod nonnullis fortasse argumentum erit, monachos Benedictinos illo usos esse) in numero, tamen et distributione Psalmorum, tam pro nocturnis quam pro diurnis horis, et in multis aliis a sancti Benedicti regula non raro recedit. Multorum sanctorum in Gallia praesertim Belgica celebrium officia propria complectitur, ut sanctorum Remigii, Vedasti, Medardi, martyrum Crispini et Crispiniani, Quintini, etc. Unde conjicitur ad alicujus in Galliis Ecclesiae sacram supellectilem primum pertinuisse. Aliunde vero quae leguntur in ordine ad Vesperas die sanctissimo Paschae, exscripta videntur ex Ordine Romano, ut eo loci observavimus. His omnibus trutinatis, existimamus veterem officii divini celebrandi ritum in Ecclesia Romana observatum, ex priorum summorum pontificum, maxime vero ex sancti Gregorii praescripto, hic exhiberi, Gallicanae cujusdam Ecclesiae usui accommodatum, accersitis propriis officiis sanctorum, quorum praesertim in Galliis celebris est memoria.
Hoc in libro, non solum majoribus solemnitatibus proprii Psalmi, tum in nocturnis tum in matutinis et vespertinis horis assignantur; sed etiam ubi officium praescribitur de communi sive apostolorum, sive [Col. 0725] martyrum, aut confessorum, etc., omissis Psalmis de feria, praescribuntur alii qui praemissis Antiphonis conveniunt, uti etiam nunc in Ecclesia Romana usitatum.
Quemadmodum in libro Sacramentorum assignantur Orationes nonnullae ad crucem, ad fontes; ita etiam hac in Collectione indicantur Antiphonae, ad crucem, vel ad fontes, pro octava Theophaniae, forte quod in Theophania Baptismi Christi memoria celebraretur, et baptismus solemniter daretur.
In officio Purificationis, quod integrum est de sanctissima Virgine, observatione dignum Responsorium hoc: Gaude, Maria; cunctas haereses sola interemisti, quae Gabrielis, etc.
In Dominica 5 Quadragesimae, de Passione, jam tum nuncupata, Versus isti: Eripe me ab homine malo, Eripe me de inimicis meis, Erue a framea, De ore leonis, appellantur Versi declinatorii. Multi alii alibi occurrunt, ut in sanctissimo Paschae die, cum eodem titulo. Cur vero ita dicantur, nondum assequi potuimus, nisi ex mera conjectura; quam timide proferimus, donec certius aliquid nobis suppetat. Hi versus omnino discrepant ab illis qui in Responsoriis inseruntur; idque habent singulare quod psalmodiam seu Psalmorum cantum claudant. Quando vero canuntur, facies ad altare convertitur, quem ritum observat Amalarius. Itaque dici potuerunt hi versus declinatorii, tum propter inclinationem seu conversionem vultus, et totius corporis ad Orientem aut altare; tum propter psalmodiae finem quem indicant; quae enim ad finem vergunt, ea declinare dicuntur.
In Dominica Palmarum Versus Gloria, laus, et honor, etc., minime leguntur.
In Ordine ad Vesperas diei Paschae legitur: Et tunc vadunt ad sanctum Joannem ad Vestem; cui loco illustrando adhibuimus conjecturam doctissimi Mabillonii in notis ad 1 Ordinem Romanum tomo II Musei Ital., pag. 37. Aliam hic accipe. Lib. III, epist. 3, sanctus Gregorius jubet ad se transmitti tunicam sancti Joannis, quae penes quemdam episcopum erat. Eam, ut optaverat, Romam delatam, et sub altari sancti Joannis in basilica Constantiniana collocatam narrat Joannes Diaconus, lib. III Vitae sancti Gregorii, 731 cap. 57 ac seq. Quae quidem vestes, inquit Joannes, usque hactenus tantis miraculis coruscare probantur, etc. Ab hac fortasse sacra tunica, basilica sancti Joannis, in qua asservabatur, dicta est sanctus Joannes ad vestem.
Non me latet Joannis Diac. testimonium a doctissimo Tillemontio reprobari (Tom. I, Hist. eccl., in notis, pag. 640) , tanquam ipsi Gregorio contrarium. Verum in minime probat.
Post officium Ascensionis et Pentecostes legitur: Añs in matutinis de sancto Germano. De Antissiodorensi, an de Parisiensi, aut de alio quopiam Germano id sit intelligendum non liquido constat. Circa id tempus, nimirum maii die 28, celebratur natalis sancti Germani Parisiensis antistitis. De hoc festo in Codice Compendiensi agi vero propius videtur.
In officio de sancto Petro, Responsorium ultimum secundi nocturni praetereundum non est: Tu es pastor ovium, princeps apostolorum; tibi tradidit Deus omnia regna mundi et ideo tibi traditae sunt claves regni coelorum.
Amplissimum est, et ex solemnioribus officium de sancto Hippolyto martyre, die 13 augusti.
Quae canuntur in festo sanctorum Dionysii et sociorum martyrum Antiphonae et Responsoria, omnia desumuntur ex eorum Actis, in quibus sanctus Dionysius a sancto Clemente Petri apostoli successore missus traditur.
In nostro Codice legitur officium de sancto Andrea ex ejusdem Actis consarcinatum, quale fere nunc etiam in Breviario Romano habetur.
In festo sancti Thomae apostoli, ejus praedicationis et martyrii apud Indos fit mentio.
Inter Responsoria hic collecta quaedam inscribuntur de auctoritate. Quid hoc significet explicare conatur Amalarius, lib. de Ord. Antiphonarii, c. 53. At difficultatem tangit, non tollit, imo vix tantisper elevat. De re autem ita obscura silere malumus quam temere opinari.
Multa alia observatione non indigna in brevibus notis calci columnarum inscriptis offendes, quae ideo hic repetenda et retractanda non credimus.
Liber responsalis
Antiph. Ecce nomen Domini venit de longinquo, et claritas ejus replet orbem terrarum.
Antiph. Ecce venit Rex, occurramus obviam Salvatori nostro. Item Antiph. Regem venturum Dominum, venite adoremus. Ant. Angelus Domini nuntiavit [Col. 0727A] Mariae, et concepit de Spiritu sancto, alleluia. Ant. Jerusalem, respice ad Orientem, et vide, alleluia.
Antiph. Antequam convenirent, inventa est Maria habens in utero de Spiritu sancto, allel. Ant. Quaerite Dominum dum inveniri potest, invocate eum dum prope est, alleluia.
Antiph. De Sion exivit lex, et Verbum Domini de Jerusalem. Ant. Veniet fortior post me, cujus non sum dignus solvere corrigiam calceamentorum ejus.
Antiph. Benedicta tu in mulieribus, et benedictus fructus ventris tui. Ant. Exspectabo Dominum Salvatorem meum, et praestolabor eum, dum prope est, alleluia.
[Col. 0727B] Antiph. Ecce veniet Deus, et homo de domo David sedere in throno, allel. Ant. Ex Aegypto vocavi filium meum; veniet ut salvet populum suum.
Antiph. Sion, noli timere, ecce Deus tuus veniet, 734 alleluia. Ant. Ecce in nubibus coeli Filius hominis veniet, alleluia. Ant. Omnis vallis implebitur, et omnis mons et collis humiliabitur, et videbit omnis caro Salutare Dei. Ant. Veni, Domine, visitare nos in pace, ut laetemur coram te corde perfecto. Ant. Leva, Jerusalem, oculos, et vide potentiam Regis. Ecce Salvator venit solvere te a vinculo. Ant. Gaude et laetare, Jerusalem, quia Rex tuus venit tibi, de quo prophetae praedixerunt, angeli adoraverunt, quem cherubim et seraphim Sanctus, Sanctus, Sanctus proclamant.
[Col. 0727D] Sunt Responsoria quae canuntur post lectiones nocturnorum. Resp. Jerusalem, cito veniet salus tua; quare [Col. 0727C] moerore consumeris? Nunquid consiliarius non est tibi, quia [Col. 0727D] Pro innovavit, sicuti in alio Respons. regnavit pro regnabit, usurpato v pro b, et vice versa . . . Consule scholia Angeli Roccae in librum Sacram., [Col. 0728D] col. 612, A. innovabit te dolor. Salvabo te, et liberabo te, noli timere. Vers. Israel, si me audieris, non erit in te deus recens, neque adorabis deum alienum; ego enim Dominus. Salvabo te, etc. Resp. Ecce Dominus veniet, et omnes sancti ejus cum eo; et erit in die illa lux magna. Et exibunt de Jerusalem, sicut aqua munda; et regnavit Dominus in aeternum super omnes gentes. Vers. A solis ortu et occasu, ab aquilone et mari. Et regnavit. Resp. Docebit nos Dominus vias suas, et ambulavimus in semitis ejus, quia de Sion exivit lex, et Verbum Domini de Jerusalem. Vers. Ex Sion species decoris ejus; Deus noster manifeste veniet. Quia de Sion. Resp. Jerusalem, surge et sta in excelso; et vide jucunditatem quae veniet tibi a Deo tuo. Vers. Leva in circuitu oculos tuos, et vide et contemplare. Vers. Civitas Jerusalem, noli flere, quoniam doluit Dominus super te, et auferet a te omnem tribulationem. [Col. 0727D] Vers. Ecce dominator Dominus. Et auferet. Resp. Ecce Dominus veniet, protector noster, Sanctus Israel, coronam regni habens in capite suo. Vers. Ecce dominator Dominus. Coronam. Resp. Sicut mater consolatur filios suos, ita consolabor vos, dicit Dominus; et de Jerusalem civitate 735 quam elegi, veniet vobis auxilium; et videbitis et gaudebit cor vestrum. Vers. Deus a Libano veniet, et sanctus. Resp. Jerusalem, plantabis vineam in montibus tuis et exaltabis, quia dies Domini veniet. Surge, Sion, convertere a Deo tuo, gaude et laetare, Jacob, quia de medio gentium Salvator tuus [Col. 0728A] veniet. Vers. Deus a Libano veniet, et sanctus de monte umbroso et condenso. Gaude. Resp. Egredietur Dominus de Samaria, a porta quae respicit ad Orientem, et veniet in Bethlehem ambulans super aquas redemptionis Judae. Tunc salvus erit omnis homo, quia ecce veniet. Vers. Deus a Libano veniet. Tunc. Resp. Rex noster adveniens Christus, quem Joannes praedicavit Agnum esse venturum. Vers. Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi. Quem Joannes.
Antiph. Ecce in nubibus coeli Dominus veniet cum potestate magna, all. Ant. Urbs fortitudinis nostrae Sion, Salvator ponetur in ea murus et antemurale. Aperite portas quia nobiscum Deus, allel. Ant. Ecce apparebit Dominus, et non mentietur. Si moram fecerit, exspecta eum, quia veniet et non tardabit, all. Ant. Montes et colles cantabunt coram Deo laudem, et omnia ligna silvarum plaudent manibus, [Col. 0728B] quoniam veniet Dominus, dominator in regnum aeternum, alleluia, alleluia.
Antiph. Super solium David, et super regnum ejus sedebit in aeternum, allel. Antiph. Beata es, Maria, quae credidisti; perficientur in te quae dicta sunt tibi a Domino, alleluia.
Antiph. De coelo veniet dominator Dominus, et in manu ejus honor et imperium. Ant. Ecce Rex venit Dominus terrae, et ipse auferet jugum captivitatis nostrae. Ant. Ego baptizavi vos aqua; ille baptizabit vos Spiritu sancto, alleluia.
Antiph. Super te, Jerusalem, orietur Dominus; et gloria ejus in te videbitur. Ant. Vox clamantis in deserto, parate viam Domini, rectas facite semitas Dei nostri.
Antiph. Ecce mitto angelum meum, qui praeparavit viam tuam ante faciem tuam. Ant. Sion, renovaberis et videbis justum tuum, qui venturus est in te. Ant. Rex noster adveniet Christus, quem Joannes praedicavit Agnum esse futurum.
Antiph. Tu es qui venturus es, Domine, quem exspectavimus, ut salvum facias populum tuum. Ant. Qui post me venit ante me factus est, cujus non sum dignus calceamenta solvere. Ant. Juxta est salus mea, ut veniat; et justitia mea, ut reveletur, dicit Dominus.
Antiph. Dicite, pusillanimes, confortamini, ecce Dominus Deus noster veniet. Ant. Cantate Domino canticum novum, laus ejus ab extremis terrae.
Antiph. Levavit Dominus signum in nationibus, et congregavit dispersos Israel. Ant. Ante me non est formatus Deus, et post me non erit, quia mihi curvabitur omne genu, et confitebitur omnis lingua.
Resp. Ecce apparebit Dominus super nubem candidam, et cum eo sanctorum millia. Et habens in vestimento, et in femore suo scriptum: Rex Regum et Dominus dominantium. Vers. Ecce dominator Dominus cum virtute veniet. Et habens. Resp. Bethlehem [Col. 0729A] civitas Dei summi, ex te exiet dominator Israel, et egressus ejus, sicut a principio dierum aeternitatis. Et magnificabitur in medio universae terrae. Et pax erit in terra nostra dum venerit. Vers. Deus a Libano. Et egressus. Resp. Qui venturus est veniet et non tardabit. Jam non erit timor in finibus nostris, quoniam ipse est Salvator noster. Vers. Ex Sion species decoris ejus, Deus noster manifeste veniet. Quoniam ipse est. Resp. Suscipe Verbum, virgo Maria, quod tibi a Domino per angelum transmissum est. Concipies per aurem Dominum pariter et hominem, ut benedicta dicaris inter omnes mulieres. Vers. Ave, Maria, gratia plena; Dominus tecum. Ut benedicta. Resp. Aegypte, noli flere, quia dominator tuus veniet tibi; ante cujus conspectum movebuntur abyssi; liberare populum tuum de manu potentis. Vers. Ecce Dominus. Resp. Prope est ut veniat tempus ejus, et dies ejus non elongabuntur; miserebitur Dominus Jacob, et Israel salvabitur. Vers. Qui venturus est veniet et non tardabit. Jam [Col. 0729B] non erit timor in finibus nostris. Resp. Descendit Dominus sicut pluvia in vellus; orietur in diebus ejus justitia et abundantia pacis. Vers. A solis ortu et occasu. Orietur. Resp. Veni, Domine, et noli tardare; relaxa facinora plebi tuae, et revoca dispersos in terram suam. Vers. A solis ortu. Et revoca. Vers. Ecce Dominus. Resp. Ecce radix Jesse, ascendit in salutem populorum; ipsum gentes deprecabuntur, et erit nomen ejus gloriosum. Vers. Deus a Libano veniet. Et erit. Resp. Docebit vos Dominus vias suas, et ambulavit [Col. 0729] Forte, et ambulabimus. In multis aliis locis corruptus est hic Codex, crassa forsitan scriptoris inscitia. vos in semitis ejus, quia de Sion exivit lex, et Verbum Domini de Jerusalem. Vers. Ex Sion species. Et Verbum.
Antiph. Veniet Dominus, et non tardabit. Et illuminat abscondita tenebrarum, et manifestabit se ad omnes gentes, alleluia. Ant. Jerusalem, gaude gaudio magno, quia veniet tibi Salvator, alleluia. Ant. [Col. 0729C] Dabo in Sion salutem, et in Jerusalem gloria mea, alleluia. Ant. Montes et colles humiliabuntur, et erunt prava in directa, et aspera in vias planas. Veni, Domine, et noli tardare, alleluia. Ant. Juste et pie vivamus, exspectantes beatam spem et adventum Domini. In Evangel. Antiph. Joannes autem cum audisset vinculis opera Christi, mittens duos de discipulis suis, ait illi; Tu es qui venturus es, an alium exspectamus? Ant. Ite, dicite Joanni: Caeci vident, surdi audiunt, claudi curantur, leprosi mundantur. Ant. Tu es qui venturus es, an alium exspectamus? Dicite Joanni 737 quae vidistis: Ad lumen redeunt caeci, mortui resurgunt, pauperes evangelizantur, alleluia.
Antiph. Dicit Dominus, poenitentiam agite; appropinquavit enim regnum coelorum, alleluia. Ant. Beatam me dicent omnes generationes, quia ancillam humilem respexit Dominus.
Antiph. Consurge, consurge, induere fortitudinem, brachium Domini. Ant. Elevare, elevare, consurge, Jerusalem; solve vincula colli tui, captiva filia Sion.
Antiph. Omnis vallis implebitur, et omnis mons et collis humiliabitur, et videbit omnis caro Salutare Dei. Ant. Ponam in Sion salutem, et in Jerusalem gloria mea, alleluia. Ant. Ponent Domino gloriam, et laudem ejus in insulis nuntiabunt, quia ecce veniet et non tardabit. Ant. Consolamini, consolamini, popule meus, dicit Deus vester. Ant. Laetamini cum Jerusalem, et exsultate in ea, omnes qui diligitis eam in aeternum. Ant. Docebit nos de viis suis Dominus, et ambulabimus in semitis ejus.
Antiph. Dies Domini sicut fur ita in nocte veniet, et vos estote parati, quia qua hora non putatis, Filius hominis veniet. Ant. Quomodo fiet istud, angelus Dei, quia virum in concipiendo non pertuli?
Antiph. Audis, Maria virgo, Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi. Ant. Hoc est testimonium quod perhibuit Joannes: Qui post me venit ante me factus est. Ant. Multiplicabitur ejus imperium, et pacis non erit finis. Ant. Dabit ei Dominus sedem David Patris sui, et regnabit in aeternum. Ant. Ecce virgo concipiet et pariet filium; et vocabitur nomen ejus Emmanuel. Ant. Gaudete in Domino semper, iterum dico, gaudete, Dominus enim prope est. Ant. Venite, ascendamus ad montem Domini, quia de Sion exivit lex, et verbum Domini de Jerusalem.
Resp. Canite tuba in Sion; vocate gentes, annuntiate populis, et dicite: Ecce Deus Salvator noster adveniet. Vers. A solis ortu et occasu. Salvator. Resp. Octava decima die decimi mensis jejunabitis, dicit Dominus, et mittam vobis Salvatorem et propugnatorem pro vobis, qui vos praecedat, et introducat in terra quam juravi patribus vestris. Vers. Ego sum Dominus Deus vester, qui eduxi vos de terra Aegypti. Resp. Non auferetur sceptrum de Juda, et dux de femore ejus, donec veniat qui mittendus est, et ipse erit exspectatio gentium. Vers. Pulchriores sunt oculi ejus vino, et dentes ejus lacte candidiores. Et ipse. Resp. Me oportet minui, illum autem crescere. Qui post me venit ante me factus est, cujus non sum dignus corrigiam calceamenti ejus solvere. Vers. Hoc est testimonium quod perhibuit Joannes. Qui. Resp. Ecce jam venit plenitudo temporum [temporis], in quo misit Deus Filium suum in terris natum de [Col. 0730C] Virgine, factum sub lege, ut eos qui sub lege erant redimeret. 738 Vers. Prope est ut veniat tempus ejus, et dies ejus non elongabuntur. Ut eos. Resp. Virgo Israel, revertere in civitatibus tuis. Usquequo dolens averteris? Generabis Dominum Salvatorem oblationem novam in terra. Ambulabunt homines in Salvatione. Vers. A solis ortu. Ambulabunt. Resp. Juravi, dicit Dominus, ut [ne] ultra jam irascar super terram. Montes et colles suscipiant justitiam meam. Ecce firmamentum pacis erit in Jerusalem. Vers. A solis ortu. Suscipiant. Resp. Non discedimus a te, vivificabis nos, Domine, et nomen tuum invocabimus. Ostende faciem tuam, et salvi erimus. Vers. Domine Deus virtutum, converte nos. Ostende. Resp. Intuemini quantus sit iste qui ingreditur ad salvandas gentes; ipse est sol justitiae, cujus generatio non habet finem. Vers. Ecce dominabuntur [dominabitur] a mari usque ad mare. Cujus generatio.
[Col. 0730D] Antiph. Canite tuba in Sion, quia prope est dies Domini. Ecce veniet ad salvandum nos, alleluia, alleluia. Ant. Ecce veniet desideratus cunctis gentibus, et replebitur gloria domus Domini, alleluia. Antiph. Erunt prava in directa et aspera in vias planas. Veni, Domine, et noli tardare, alleluia. Ant. Dominus veniet, occurrite illi, dicentes: Magnum principium et regni ejus non erit finis; Deus fortis, dominator, princeps pacis, alleluia, alleluia. Ant. Omnipotens sermo tuus, Domine, a regalibus sedibus venit, alleluia. Ant. Exsulta satis, filia Sion, quia ecce Rex tuus venit tibi justus et Salvator, alleluia, Ant. Ecce concipiens in utero et paries filium, et vocabis nomen ejus Jesum. Hic erit magnus, et Filius Altissimi vocabitur.
Antiph. Ecce Deus noster, exspectamus eum, et salvabit nos, alleluia. Ant. Ave Maria, gratia plena, Dominus tecum, benedicta tu in mulieribus, alleluia. Ant. Ex quo facta est vox salutationis tuae in auribus meis, exsultavit in gaudio infans in utero meo, alleluia. Ant. Estote parati, similes hominibus exspectantibus Dominum, quando revertatur ad nuptias.
Resp. Clama in fortitudine, qui annuntias pacem; dic civitatibus Judae et habitatoribus Sion: ecce Deus noster quem exspectabamus adveniet. Vers. Ecce dominator Dominus. Quem. Resp. Orietur stella ex Jacob, et exsurget homo de Israel; et confringet omnes duces alienigenarum. Et erit omnis terra possessio ejus. Vers. A solis ortu. Resp. Egredietur Dominus, et praeliabitur contra gentes; et stabunt pedes ejus supra montes Olivarum ad Orientem. [Col. 0731B] Vers. Ex Sion species decoris. Et stabunt. Resp. Praecursor pro nobis ingreditur agnum [Agnus] sine macula secundum ordinem Melchisedech, Pontifex factus est in aeternum, et in saeculum saeculi. Vers. Ecce dominator Dominus. Pontifex. Resp. Videbunt gentes justum tuum, et cuncti reges inclytum tuum. Et vocabitur tibi nomen novum, quod os Domini nominavit. Vers. Ecce dominator Dominus. Quod os. Resp. Emitte Agnum, Domine, dominatorem terrae, de petra deserti, ad montem filiae Sion. Vers. Ex Sion species. De petra. Resp. Germinaverunt campi eremi, germen odoris Israel; quia ecce Deus noster cum virtute veniet, 739 splendor ejus cum eo. Vers. Ecce dominator. Resp. Rorate, coeli, desuper, et nubes pluant justum: aperiatur terra, et germinet Salvatorem. Vers. Emitte Agnum, Domine. Resp. Veniet nobis salus a Domino gloriae, et conteret jugum grave, et solvet vincula peccatorum nostrorum, quia potens est. Vers. Ecce dominator. Resp. Egredietur [Col. 0731C] Dominus de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet, et erit justitia cingulum lumborum ejus, et fides cinctorium renum ejus. Vers. Ex Sion species. Et erit. Resp. Paratus esto, Israel, in occursum Domini, quoniam venit firmans montes, et creans Spiritus et annuntians in hominibus Christum esse venturum. Vers. Ecce dominator. Resp. Annuntiatum est per Gabriel archangelum ad Mariam virginem: de introitum regis [Da introitum Regi]. Et ingressus est per splendidam regionem, aurem Virginis, visitare palatium uteri; et regressus est per auream virginis portam. Ant. Ave, Maria. Et. Resp. Radix Jesse qui exsurgat judicare gentes; in eum gentes sperabunt, et erit nomen ejus gloriosum. Vers. Ex Sion species.
Antiph. Ecce veniet Dominus princeps regum terrae: beati qui parati sunt occurrere illi. Antiph. Dum venerit Filius hominis, putas inveniet fidem super [Col. 0731D] terram? Ant. Ecce jam venit plenitudo temporis in quo misit Deus Filium suum in terris. Ant. Haurietis aquas in gaudio de fontibus Salvatoris. Ant. Egredietur Dominus de loco sancto suo; veniet et [ut] salvet populum suum.
Antiph. Egredietur virga de radice Jesse, et replebitur omnis terra gloria Domini, et videbit omnis caro Salutare Dei. Ant. Ecce Dominus noster cum virtute veniet, et ipse conteret jugum captivitatis nostrae. Ant. Vox clamantis in deserto: Parate viam Domini, rectas facite vias Dei nostri.
Antiph. Rorate, coeli, desuper, et nubes pluant justum; aperiatur terra, et germinet Salvatorem. Antiph. Emitte Agnum, Domine, dominatorem terrae, de petra deserti, a monte filiae Sion. Ant. Ut [Col. 0732A] cognoscamus, Domine, in terra viam tuam; in omnibus gentibus Salutare tuum. Ant. Da mercedem, Domine, sustinentibus te, ut prophetae tui fideles inveniantur. Ant. Lex per Moysen data est, et veritas per Jesum Christum facta est.
Antiph. Vocabitur nomen ejus Emmanuel, quod interpretatur nobiscum Deus. Ant. Ecce ancilla Domini, fiat mihi secundum verbum tuum. Ant. Maria autem conservabat omnia verba haec conferens in corde suo. Ant. Tu, Bethlehem terra Juda, non eris minima inter principes Juda. Ex te enim exiet qui regat populum meum Israel.
Noli [Nolite] timere; quinta enim die veniet ad vos Dominus noster. Ant. Prophetae praedicaverunt nasci Salvatorem de virgine Maria. Ant. Spiritus Domini super me, evangelizare pauperibus misit me. Ant. Ecce veniet Dominus, ut sedeat cum principibus, et [Col. 0732B] solium gloriae teneat. Ant. Annuntiate populis et dicite: Ecce Deus Salvator noster 740 veniet. Ant. Propter Sion non tacebo, donec egrediatur, ut splendor justus ejus.
Antiph. Missus est Gabriel angelus ad Mariam virginem desponsatam Joseph. Ant. Joseph, fili David, noli timere accipere Mariam conjugem tuam; quod enim in ea natum est, de Spiritu sancto est, alleluia.
Antiph. De Sion veniet Dominus omnipotens, ut salvum faciat populum suum. Ant. Convertere, Domine, aliquantulum, et ne tardas [tarda, vel tardes] venire ad servos tuos. Ant. De Sion veniet qui regnaturus est Dominus Emmanuel; magnum nomen ejus. Ant. Ecce Dominus meus et honorabo eum; Deus Patris mei, et exaltabo eum. Ant. Dominus legifer noster, [Col. 0732C] Deus Rex noster, ipse veniet et salvabit nos.
Antiph. Dominus in potestate magna, et videbit eum omnis caro. Ant. Dicite: Pusillanimes, confortamini. Ant. Estote parati, similes hominibus exspectantibus Dominum, quando revertatur ad nuptias. Ant. Vigilate animo; in proximo est Dominus Deus noster. Ant. Veniet iterum angelus tuus, et docebit nos vias tuas, Domine. Ant. Intuemini quantus sit iste gloriosus, qui ingreditur ad salvandos populos.
Antiph. Constantes estote, videbitis auxilium Domini super vos, Ant. Ad te, Domine, levavi animam meam; veni, et eripe me, Domine, ad te confugi. Ant. Veni, Domine, et noli tardare; relaxa facinora plebi tuae Israel. Ant. Deus a Libano veniet, et splendor ejus sicut lumen erit. Ant. Ego autem ad Dominum [Col. 0732D] aspiciam, et exspectabo Dominum Salvatorem meum. Ant. Completi sunt dies Mariae ut pareret filium suum primogenitum. Ant. Ecce completa sunt omnia quae dicta sunt per angelum de virgine Maria.
Antiph. O Sapientia! quae ex ore Altissimi prodiisti, attingens a fine usque ad finem fortiter, suaviter, disponensque omnia, veni ad docendum nos viam prudentiae. Ant. O Adonai, dux domus Israel! qui Moysi in igne flammae rubi apparuisti, et ei in Sina legem dedisti, veni ad redimendum nos in brachio extento. Ant. O radix Jesse! qui stas in signum populorum, super quem reges continebunt os suum, quem gentes deprecabuntur, veni ad liberandum nos, jam noli tardare. Ant. O clavis David, et sceptrum domus Israel! qui aperis et nemo claudit, claudis et nemo aperit, veni et educ vinctum de domo carceris, [Col. 0733A] sedentem in tenebris, et umbra mortis. Ant. O Oriens splendor lucis aeternae, et Sol justitiae! veni et illumina sedentem in tenebris et umbra mortis. Ant. O Rex gentium, et desideratus earum, lapisque angularis! qui facis utraque unum, veni, salva hominem quem de limo formasti. Ant. O Emmanuel Rex et legifer noster, exspectatio gentium et Salvator earum! veni ad salvandum nos, Dominus Deus noster. Ant. O Virgo virginum! quomodo fiet istud, quia nec primam similem visa es, nec habere sequentem? 741 Filiae Jerusalem, quid admiramini? Divinum mysterium hoc quod cernitis. Ant. Orietur sicut sol Salvator mundi, et descendet in utero Virginis sicut imber super gramen, alleluia.
Vers. Ex Sion species. Vers. Egredietur Dominus. Vers. Egredietur virga. Vers. Constantes estote. Vers. Ostende nobis, Domine. Vers. Rorate, coeli, desuper. Vers. Emitte Agnum, Domine. Vers. Super [Col. 0733B] te, Jerusalem. Vers. Excita, Domine. Vers. Hodie scietis. Vers. Crastina die delebitur. Vers. Crastina erit vobis.
Resp. Sanctificamini hodie, et estote parati, quia die crastina videbitis majestatem Dei in vobis. Vers. Hodie scietis quia veniet Dominus, et mane videbitis gloriam Dei. Majestatem. Resp. Constantes estote, videbitis auxilium Domini super vos. Judaea et Jerusalem, nolite timere, cras egrediemini, et Dominus erit vobiscum. Vers. Vos qui in pulvere estis, expergiscimini et laudate, ecce Dominus veniet cum salute. Cras. Resp. Die illa occulta habitationis suae egressus est Filius Dei; descendit visitare et consolare omnes, qui cum de toto corde desiderabant. Vers. Ex Sion species. Descendit. Resp. Sanctificamini, filii Israel, dicit Dominus, in die enim crastina descendet Dominus, et auferet a vobis omnem languorem. Vers. Ecce Dominus veniet, et [ut] salvos nos [Col. 0733C] faciat et illuminat abscondita tenebrarum. Et auferet.
Antiph. Judaea et Jerusalem, nolite timere; cras egrediemini, et Dominus erit vobiscum, alleluia. Ant. Hodie scietis quia veniet Dominus, et mane videbitis gloriam ejus. Ant. Crastina die, delebitur iniquitas terrae, et regnabit super nos Salvator mundi. Ant. Exspectetur sicut pluvia eloquium Domini, et descendit super nos sicut ros, Deus noster. Antiph. Crastina erit vobis salus, dicit Dominus exercituum. Ant. Magnificatus est, cujus vultum desiderat universa terra. Ant. Magnificatus est Rex pacificus super omnes reges universae terrae.
Antiph. Orietur Sol, ut supra. Ant. Scitote, quia prope est regnum Dei; amen dico vobis quia non tardabit. Ant. Levate capita vestra, ecce appropinquavit redemptio vestra. Ant. Dum ortus fuerit Sol [Col. 0733D] de coelo, videbitis Regem regum procedentem a Patre tanquam sponsus de thalamo suo.
Vers. Tanquam sponsus. Ant. Dum ortus, ut supra. Ad Invitator. Ant. Christus natus est nobis. Venite. Ant. Dominus dixit ad me: Filius meus es tu, ego hodie genui te. Psalm. Quare fremuerunt gentes? Tanquam sponsus Dominus procedens de thalamo suo. Psal. Coeli enarrant gloriam. Ant. Diffusa est gratia. [Col. 0733D] Tres tantum Psalmi pro singulis nocturnis assignati probant Codicem Compendiensem non fuisse scriptum ad usum alicujus monasterii, ubi regula sancti Benedicti servaretur, cum juxta regulam hanc [Col. 0734D] in singulis nocturnis sex Psalmi cani debeant. Cursum seu officium hic praescribi juxta ritum Ecclesiae Romanae suadere videtur conformitas cum Ordine Rom., quae infra probatur in officio Paschae. Psal. Eructavit. Vers. Tanquam sponsus.
Resp. unde supra.
[Col. 0734A] Resp. Hodie nobis coelorum Rex de Virgine nasci 742 dignatus est, ut hominem perditum ad regna coelestia revocaret. Gaudet exercitus angelorum, quia salus aeterna humano generi apparuit. Vers. Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis. Gaudet. Resp. Hodie nobis de coelo pax vera descendit, hodie per totum mundum melliflui facti sunt coeli. Vers. Gloria in excelsis Deo. Hodie per. Resp. Descendit de coelis missus ab arce Patris. Introivit per aurem Virginis in regionem nostram, indutus stolam purpuream. Et exivit per auream portam lux et decus universae fabricae mundi. Vers. Tanquam sponsus Dominus procedens de thalamo suo. Indutus.
Antiph. Suscepimus, Deus, misericordiam tuam in medio templi tui. Psalm. Magnus Dominus. Ant. Orietur in diebus Domini abundantia pacis, et dominabitur. Psal. Deus, judicium tuum Regi da. Ant. [Col. 0734B] Veritas de terra orta est, et justitia de coelo prospexit. Psal. Benedixisti, Domine. Vers. Diffusa est gratia.
Resp. unde supra.
Resp. Quem vidistis, Pastores, dicite? Annuntiate nobis in terris quis apparuit? Natum vidimus in choro angelorum Salvatorem Dominum. Vers. Natus est nobis hodie Salvator, qui est Christus Dominus in civitate David. Natum. Resp. O magnum mysterium, et admirabile sacramentum, ut animalia viderent Dominum natum jacentem in praesepio! Beata Virgo, cujus viscera meruerunt portare Christum Dominum. Vers. Domine, audivi auditum tuum et timui; consideravi opera tua, et expavi in medio duorum animalium. Jacentem. Resp. Beata Dei genitrix Maria, cujus viscera intacta permanent. Hodie genuit Salvatorem saeculi. Vers. Ave, Maria, gratia plena, Dominus tecum. Hodie.
[Col. 0734C] Antiph. Ipse invocabit me, alleluia. Pater meus es tu, alleluia, alleluia. Psal. Misericordias Domini in aeternum. Ant. Laetentur coeli, et exsultet terra ante faciem Domini, quoniam venit. Psal. Cantate Domino. Ant. Notum fecit Dominus, alleluia, Salutare suum, alleluia, alleluia. Psalm. Cantate 2. Vers. Ipse invocavit me. Resp. Sancta et immaculata virginitas, quibus te laudibus referam nescio, quia quem coeli capere non poterant, tuis gremiis contulisti. Vers. Benedicta tu in mulieribus, et benedictus fructus ventris tui. Quia quem. Resp. Beata viscera Mariae virginis, quae portaverunt aeterni Patris Filium, et beata ubera quae factaverunt Christum Dominum; quia hodie pro salute mundi de Virgine nasci dignatus est. Vers. Ave, Maria. Quia hodie. Resp. Ecce Agnus Dei, qui tollit peccata mundi, ecce de quo dicebam vobis: Qui post me venit ante me factus, cujus non sum dignus corrigiam calceamenti solvere. Vers. Hoc est testimonium quod perhibuit Joannes. Resp. Benedictus qui venit in nomine Domini, [Col. 0734D] Deus Dominus et illuxit nobis, alleluia, alleluia. Vers. Lapidem quem reprobaverunt aedificantes, hic factus est in caput anguli. A Domino factum est istud, et est mirabile in oculis nostris, alleluia. Resp. Congratulamini mihi omnes qui diligitis Dominum, quia cum essem parvula, placui Altissimo, 743 et de meis visceribus genui Deum et hominem. Vers. Beatam me dicent omnes generationes. Quia. Vers. Casta parentis viscera, coelestis intrat gratia, venter puellae bajulat, secreta quae non noverat. Resp. Beata et venerabilis Virgo, quae sine tactu pudoris, mater inventa est Salvatoris. Jacebat in praesepio, et fulgebat in coelo. Vers. Domine, audivi auditum [Col. 0735A] tuum, et expavi. Jacebat. Resp. Continet in gremium coelum terramque regentem. Virgo Dei genitrix, proceres comitantur haeredem, per quos orbis ovans Christo sub principe pollens. Vers. Virgo Dei genitrix, quem totus non capit orbis, in tua se clausit viscera factus homo. Per quem. Resp. Confirmatum est cor Virginis, in quo divina mysteria angelo narrante concepit, reforma [speciosum forma] prae filiis hominum castis suscepit visceribus; et benedicta in aeternum Deum nobis protulit et hominem. Vers. Domus pudici pectoris templum repente fit Dei, intacta nesciens virum, Virgo concepit Filium. Deum. Resp. Nesciens mater Virgo virum, peperit sine dolore. Salvatorem saeculorum ipsum Regem angelorum, sola Virgo lactabat ubera de coelo plena [ubere pleno]. Vers. Ave, Maria. Vers. Beata viscera. Resp. O Regem coeli cui talia famulantur obsequia! Stabulo ponitur qui continet mundum; jacet in praesepio et in coelis regnat. Vers. Domine, audivi [Col. 0735B] auditum tuum, et timui. Consideravi opera tua, et expavi; in medio duorum animalium. Jacentem. Resp. In Patre manet aeternitas, quia non peribit in matre virginitas; et per intactum corpus egressus, qui in salutem omnium natus est, invisibilis non dedignatus est carne nasci. Non dereliquit imperium. Vers. Tanquam sponsus Dominus. Non. Resp. Te laudant angeli, sancta Dei genitrix, quae virum non cognovisti, et Dominum in tuo utero bajulasti. Concepisti per aurem Dominum nostrum, ut benedicta dicaris inter omnes mulieres. Vers. Ipsum genuisti, quem in praesepe posuisti, quem adorat multitudo angelorum. Ut benedicta. Resp. Verbum caro factum est, et habitavit in nobis; et vidimus gloriam ejus, gloriam quasi Unigeniti a Patre plenum gratiae et veritatis. Vers. Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil. Et vidimus. Resp. Hodie Dominus ex utero Virginis nasci dignatus est, in quem regnandus egressus est ut nos redimeret. Vers. Hodie saeculorum Rex de Virgine natus apparuit. In [Col. 0735C] quem. Resp. Hic est dies, in quo ad salvanda omnia lux orta est mundo, de qua nuntiante angelo impletum est utero Virginis. Natus est nobis Salvator omni populo, quem Regis gentium prophetae attestati sunt. Vers. Natus est nobis, ut supra. Resp. Hic qui advenit nemo scit naturam ejus, nisi ipse solus. Vocatur Verbum Domini, habens vestem praeclaram, et omnis chorus angelorum in albis sequuntur eum. Vers. Tanquam sponsus. Et omnis. Item Vers. Ecce advenit dominator Dominus; et regnum in manu ejus, et potestas, et imperium. Habens. Resp. Ecce advenit dominator Dominus sempiternus, et regnum in manu ejus, et potestas, et imperium. Vers. Et factus est principatus super humerum ejus. Et regnum.
Antiph. Quem vidistis, pastores, dicite, annuntiate nobis in terris, quis apparuit. Natum vidimus in choro angelorum Salvatorem Dominum, alleluia, 744 alleluia. Ant. Genuit puerpera Regem, cui nomen [Col. 0735D] aeternum, et gaudia matris habens cum virginitate pudoris, nec primam similem visa est, nec habere sequentem, alleluia. Ant. Facta est cum angelo multitudo coelestis exercitus laudantium et dicentium: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis, alleluia. Ant. Angelus ad Pastores ait: Annuntio vobis gaudium magnum, quia natus est nobis hodie Salvator mundi, alleluia. Ant. Parvulus filius hodie natus est nobis, et vocabitur Deus fortis, alleluia, alleluia. Vers. Benedictus qui venit.
Antiph. Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis, alleluia, alleluia. Ant. Ecce advenit dominator Dominus; et regnum in [Col. 0736A] manu ejus, et potestas, et imperium, alleluia, alleluia. Ant. Dum medium silentium tenerent omnia, et nox in suo cursu iter ageret, omnipotens sermo tuus, Domine, a regalibus sedibus venit, alleluia. Ant. Virgo verbo concepit. Ant. Nesciens mater Virgo. Ant. Beatus venter qui te portavit, Christe; et beata ubera quae te lactaverunt Dominum et Salvatorem mundi, alleluia. Ant. Verbum caro factum est, et habitavit in nobis; et vidimus gloriam ejus, gloriam quasi Unigeniti a Patre, plenum gratiae et veritatis. Alleluia, alleluia, alleluia. Ant. Natus est nobis hodie Salvator, qui est Christus Dominus in civitate David. Ant. Virgo Dei genitrix quem totus non capit orbis, in tua se clausit viscera factus homo. Vera fide genitus purgavit crimina mundi, et tibi virginitas inviolata manet. Ant. Ecce de quo Joannes dixit: Christus natus est in Israel, et regni ejus non erit finis. Ant. Beata mater, et innupta Virgo gloriosa regina mundi.
Antiph. Verbum caro factum est, alleluia, alleluia. Vers. Et habitavit in nobis, alleluia, alleluia. Vers. Ipse invocavit me.
Resp. Notum fecit Dominus, alleluia, alleluia. Vers. Salutare suum, alleluia, alleluia. Vers. Verbum caro factum est.
Resp. Revelabitur gloria Domini, alleluia, alleluia. Vers. Et videbit omnis caro Salutare Dei nostri, alleluia, alleluia. Vers. Notum fecit.
Antiph. Tecum principium in die virtutis tuae, in splendoribus sanctorum. Ex utero ante luciferum genui te. [Col. 0735] Ex illorum Psalmorum designatione constat in majoribus saltem solemnitatibus alios olim Psalmos quam feriales fuisse cantatos. Psalm. Dixit Dominus. Ant. Redemptionem misit Dominus populum suum [populo suo]. Mandavit in aeternum testamentum suum. Psalm. Confitebor [Col. 0736C] tibi, Domine. Ant. Exortum est in tenebris lumen rectis corde, misericors et miserator et justus Dominus. Psalm. Beatus vir. Ant. Apud Dominum misericordia et copiosa apud eum redemptio. Psal. De profundis. Ant. De fructu ventris tui ponam super sedem tuam. Psal. Memento. Vers. Verbum caro factum est.
Antiph. Lux orta est super nos, quia hodie natus est 745 Salvator, alleluia. Ant. Virgo hodie fidelis, etsi verbum genuit incarnatum, Virgo mansit et post partum, quem laudantes omnes dicimus: Benedicta tu in mulieribus. Ant. Gaudeamus omnes fideles: Salvator noster natus est in mundo. Hodie processit proli [proles] magnifici germinis, et perseverat pudor virginitatis, alleluia. Ant. Hodie Christus natus est. Ant. Hodie intacta. Ant. Magnum nomen Domini.
Resp. Puer natus est nobis, alleluia, alleluia. Vers. [Col. 0736D] Et filius datus est nobis, alleluia, alleluia. Vers. Tecum principium.
Resp. Verbum caro factum est, alleluia, alleluia. Vers. Et habitavit in nobis, alleluia, alleluia. Vers. Verbum caro factum est.
Resp. Notum fecit Dominus, alleluia, alleluia. Vers. Salutare suum, alleluia, alleluia, Vers. Ipse invocavit me.
Resp. Benedictus qui venit in nomine Domini. Vers. Deus Dominus, et illuxit nobis, alleluia, alleluia. Vers. Verbum caro factum est.
Antiph. Regem martyrum Dominum. Antiph. Beatus vir qui in lege Domini meditatur, voluntas ejus permanet die ac nocte, et omnia quaecunque faciet semper prosperabuntur. Psal. Ipsum [Col. 0737D] Id est, idem psalmus Beatus vir. . Ant. Beatus iste sanctus, qui confisus est in Domino, praedicavit praeceptum Domini, constitutus est in monte sancto ejus. Psal. Quare fremuerunt gentes. Ant. Tu es gloria mea, tu es susceptor meus, Domine, tu exaltans caput meum; et exaudisti me de monte sancto tuo. Psal. Domine, quis habitabit. Vers. Voce mea.
Resp. unde supra.
Resp. Lapidabant Stephanum invocantem et dicentem: Domine Jesu, accipe spiritum meum, et ne statuas illis hoc peccatum. Vers. Positis autem genibus Stephanus orabat, dicens: Domine Jesu. Resp. Videbant omnes Stephanum qui erant in concilio, et intuebantur vultum ejus, tanquam vultum angeli stantem inter illos. Vers. Stephanus autem plenus [Col. 0737B] gratiae et veritatis, faciebat prodigia et signa magna in populo. Et intuebantur. Resp. Video coelos apertos, et Jesum stantem a dextris virtutis Dei. Domine Jesu, accipe spiritum meum, et ne statuas illis hoc peccatum, quia nesciunt quid faciunt. Vers. Ejicientes eum extra civitatem lapidabant Stephanum invocantem et dicentem: Domine Jesu.
Antiph. Invocantem exaudivit Dominus Sanctum suum; Dominus exaudivit eum et constituit eum in pace. Psal. Cum invocarem. Ant. Laetentur omnes qui sperant in te, Domine, quoniam tu benedices justo. Scuto bonae voluntatis coronasti cum. Psal. Verba mea. Ant. Domine Dominus noster, quam admirabile est nomen tuum in universa terra. Quia gloria et honore coronasti sanctum tuum, et constituisti eum super opera manuum tuarum. Psal. Ipsum. Vers. Gloria et honore.
[Col. 0737C] Resp. Stephanus plenus gratiae et veritatis, faciebat prodigia et signa magna in populo. Vers. Stephanus vidit coelos apertos, vidit et introivit. Faciebat. Resp. Stephanus servus Dei quem lapidabant Judaei, vidit coelos apertos; vidit, et introivit; beatus homo cui coeli patebunt. Vers. Stephanus autem plenus gratia et fortitudine, faciebat prodigia et signa magna in populo. Beatus homo cui. Resp. Hesterna die Dominus natus est in terris, ut Stephanus nasceretur in coelis; ingressus est Dominus mundum, ut Stephanus ingrederetur in coelis. Vers. Stephanus vidit coelos apertos, vidit et introivit. Ingressus.
Antiph. Domine, iste sanctus habitabit in tabernaculo tuo, operatus est justitiam, requiescet in monte sancto tuo. Psal. Domine, quis. Ant. Vitam petiit a te, et tribuisti ei, Domine; gloriam et magnum decorem imposuisti super eum. Posuisti in capite ejus coronam de lapide pretioso. Psal. Domine in virtute. [Col. 0737D] Ant. Hic accipiet benedictionem a Domino, et misericordiam a Deo Salutari suo, quia haec est generatio quaerentium Dominum. Psal. Domini est terra. Vers. Posuisti, Domine.
Resp. unde supra.
Resp. Intuens in coelum beatus Stephanus vidit gloriam Dei, et ait: Ecce video coelos apertos, et filium hominis stantem a dextris virtutis Dei. Vers. Vidit beatus Stephanus coelos apertos, vidit et introivit. Ecce video. Resp. Impii super justum jacturam fecerunt, ut eum morti traderent; at ille gaudens suscepit lapides, ut mereretur accipere coronam gloriae. Vers. Stephanus autem plenus gratia et fortitudine faciebat prodigia et signa magna in populo. Ut mereretur. Resp. Stephanus vidit coelos apertos, vidit, et introivit; beatus homo cui coeli patebunt. [Col. 0738A] Vers. Positis autem genibus, Stephanus orabat, dicens: Domine Jesu Christe, accipe Spiritum meum. Beatus homo. Resp. Impetum fecerunt unanimes in eum; ejecerunt eum extra civitatem invocantem et dicentem: Domine, accipe spiritum meum. Vers. Positis autem genibus Stephanus orabat, dicens: Domine. Resp. Lapides torrentis illi dulces fuerunt, ipsum sequuntur omnes animae justae. Vers. Justum deduxit Dominus per vias rectas, et ostendit illi regnum Dei. Ipsum. Resp. Patefactae sunt januae coeli Christi martyri beato Stephano, qui in numero sanctorum inventus est primus; et ideo triumphat in coelis coronatus. Vers. Vidit beatus Stephanus coelos apertos, vidit, et introivit. Et ideo.
Antiph. Lapidaverunt Stephanum, et ipse invocabat Dominum, dicens: Ne statuas illis hoc peccatum. Ant. Lapides torrentis illi dulces fuerunt; ipsum sequuntur omnes animae justae. Ant. Adhaesit anima [Col. 0738B] mea post te, quia caro mea lapidata est pro te, Deus meus. Ant. Stephanus vidit coelos apertos; vidit, et introivit; beatus homo cui coeli patebunt. Ant. Ecce video coelos apertos, et Jesum stantem a dextris Dei.
Antiph. Stephanus autem plenus gratia et veritate, faciebat signa magna in populo. Ant. Positis genibus 747 Stephanus orabat dicens: Domine Jesu Christe, ne statuas illis hoc peccatum. Ant. Impii super justum jacturam fecerunt, ut eum morti traderent; at ille gaudens suscepit lapides, ut mereretur accipere coronam gloriae, alleluia. Ant. Dicit Dominus, Saule, Saule, quid me persequeris? Martyrem meum Stephanum ego te faciam servo meo. Ant. Stephanus servus Dei quem lapidabant Judaei, vidit coelos apertos, vidit, et introivit; beatus homo cui coeli patebunt. Ant. Impetum fecerunt unanimiter in eum, et ejicientes eum extra civitatem lapidabant invocantem et dicentem: Domine, suscipe spiritum [Col. 0738C] meum. Ant. Sepelierunt Stephanum viri timorati, et fecerunt planctum magnum super eum. Ant. Patefactae sunt januae coeli Christi martyri beato Stephano, alleluia.
Vers. In omnem terram. Ant. Valde honorandus est beatus Joannes, qui supra pectus Domini in coena recubuit.
Antiph. In sanctorum confessorum.
Antiph. In omnem terram. Psal. Coeli enarrant. Ant. Clamaverunt. Psal. Benedicam Dominum. Ant. Constitues, eos principes. Psalm. Eructavit. Vers. In omnem terram.
Responsoria unde supra.
Resp. Valde honorandus est beatus Joannes, qui supra pectus Domini in coena recubuit; cui Christus [Col. 0738D] in cruce matrem Virginem virgini commendabat. Vers. Mulier, ecce filius tuus; ad discipulum autem: Ecce mater tua. Cui Christus. Resp. In illa die suscipiam te, serve meus, et ponam te sicut signaculum in conspectu meo, quoniam ego elegi te, dicit Dominus. Vers. In tribulatione invocasti me, exaudivi te, et liberavi te. Quoniam ego. Resp. Qui vicerit, faciam illum columnam in templo meo, dicit Dominus, et scribam super eum nomen tuum [meum], et nomen civitatis novae Jerusalem. Vers. In illum diem suscipiam te, servo meo [serve meus]. Et scribam.
Antiph. Principes populorum congregati sunt cum Deo Abraham. Psal. Omnes gentes. Ant. Dedisti haereditatem timentibus nomen tuum, Domine. Psal. Exaudi, Deus, deprecationem. Ant. Annuntiaverunt [Col. 0739A] opera Dei, et facta ejus intellexerunt. Psal. Exaudi, Deus, orationem. Vers. Dedisti haereditatem.
Resp. Hic est discipulus ille qui testimonium perhibet de his, et scripsit haec, et scimus quia verum est testimonium ejus. Vers. Valde honorandus est beatus Joannes, qui supra pectus Domini in coena recubuit. Resp. Ecce honorandus es in conspectu meo. Coronavi te, dicit Dominus, noli timere, quia tecum sum semper et adjuvi te. Vers. In tribulatione. Resp. Iste est Joannes qui supra pectus Domini in coena recubuit. Beatus apostolus, cui revelata sunt secreta coelestia. Vers. Iste est Joannes, cui Christus in cruce. Vers. Ecce puer meus electus quem elegi; posui super eum Spiritum meum. Beatus.
Antiph. Exaltabuntur cornua justi, allel. Psalm. Confitebimur. Ant. Lux orta est justo, allel. rectis corde, alleluia, alleluia. Psalm. Dominus regnavit, [Col. 0739B] exsultet. Ant. Custodiebant testimonia ejus et praecepta ejus alleluia. Psal. Dominus regnavit, irascantur. Vers. Annuntiaverunt opera ejus.
Responsoria unde supra.
Respons. Iste est Joannes, cui Christus in cruce matrem Virginem virgini commendabat. Vers. Mulier, ecce filius. Resp. In medio Ecclesiae aperuit os ejus, et implevit eum Dominus Spiritus sapientiae et intellectus. Vers. Misit Dominus manum suam, et tetigit os ejus. Et implevit. Resp. Cibavit illum panem vitae et intellectus, et aqua sapientiae salutaris potavit illum: et exsultavit [exaltavit] cum apud proximos suos. Vers. In medio Ecclesiae aperuit os ejus. Et exsultavit. Resp. Ecce ego. Resp. Tollite. Resp. Fuerunt.
Antiph. Hic est discipulus ille qui testimonium perhibuit, scimus quia verum est testimonium ejus. Ant. Hic est discipulus meus, sic eum volo manere [Col. 0739C] donec veniam. Ant. Ecce puer meus electus quem elegi, posui super eum spiritum meum. Ant. Sunt de hic stantibus, qui non gustabunt mortem, donec videant filium hominis in regno suo. Ant. Sic eum volo manere donec veniam. Vers. Justus ut palma florebit.
Antiph. In medio Ecclesiae. Ant. Iste est Joannes, qui supra pectus Domini in coena recubuit; beatus apostolus cui revelata sunt secreta coelestia. Antiph. Iste est Joannes, qui supra pectus Domini in coena recubuit, quem diligebat Jesus. Antiph. Iste est Joannes, cui Christus in cruce matrem Virginem commendabat. Ant. Virgo est electus a Domino, atque inter caeteros magis dilectus, allel. Ant. Virgo electus a Domino vir [Virgo] in aevum permansit, allel.
Vers. Justorum animae. Antiph. Istorum est enim [Col. 0739D] regnum coelorum, qui contempserunt vitam mundi, et pervenerunt ad praemia regni, et laverunt stolas suas in sanguine agni.
Antiph. Mirabilem Dominum. Ant. Regem martyrum.
Antiph. In lege Domini fuit voluntas ejus die ac nocte. Psalm. Beatus vir. Ant. Praedicans praeceptum Domini, constitutus est in monte sancto ejus. Psal. Quare fremuerunt. Ant. Voce mea ad Dominum clamavi, et exaudivit me de monte sancto suo. Psal. Domine, quid multiplicati sunt. Vers. Voce mea.
Resp. Sub altare Dei audivi voces occisorum; quare non defendis sanguinem nostrum? et acceperunt divinum responsum: adhuc sustinete modicum, [Col. 0740A] donec impleatur numerus fratrum vestrorum. Vers. Vidi sub altare Dei animas sanctorum, propter verbum Domini quod habebant, et clara voce 749 dicebant. Quare non. Resp. Effuderunt sanguinem sanctorum velut aquam in circuitu Jerusalem, et non erat qui sepeliret. Vers. Vindica, Domine, sanguinem servorum tuorum qui effusus est. In circuitu. Resp. Adoraverunt viventem in saecula saeculorum, mittentes coronas suas ante thronum Domini Dei sui. Vers. Venientes autem venient cum exsultatione, portantes manipulos suos. Mittentes.
Antiph. Filii hominum, scitote quia Dominus Sanctum suum mirificavit. Psal. Cum invocarem. Ant. Scuto bonae voluntatis tuae coronasti eum, Domine. Psal. Verba mea. Ant. In universa terra gloria et honore coronasti eos. Psal. Domine, Dominus noster. Vers. Gloria et honore.
Responsoria unde supra.
[Col. 0740B] Resp. Isti sunt sancti qui passi sunt propter te Domine, vindica eos quia clamant ad te tota die. Vers. Vindica, Domine, sanguinem. Resp. Ecce vidi Agnum stantem supra montem Sion, et cum eo sanctorum millia. Et habebant nomen ejus, et nomen patris ejus scriptum in frontibus suis. Vers. In excelso throno vidi sedere virum. Resp. Ambulabunt mecum in albis, quoniam digni sunt, et non delebo nomina eorum de libro vitae. Vers. Hi sunt qui cum mulieribus non sunt coinquinati, virgines enim sunt. Et non.
Antiph. Justus Dominus, et justitias dilexit, aequitatem vidit vultus ejus. Psal. In Domino confido. Ant. Habitabit in tabernaculo tuo, requiescet in mente sancto tuo. Psalm. Domine, quis habitabit. Ant. Sanctis qui in terris sunt ejus, mirificavit omnes voluntates in eis. Psalm. Conserva me.
Responsoria unde supra.
[Col. 0740C] Resp. Istorum est enim regnum coelorum qui contempserunt vitam mundi, et pervenerunt ad praemia regni, et laverunt stolas suas in sanguine agni. Vers. Isti sunt qui venerunt ex magna tribulatione, et laverunt. Resp. Centum quadraginta quatuor millia, qui empti sunt de terris; hi sunt qui cum mulieribus non sunt coinquinati, virgines enim permanserunt; ideo regnant cum Deo, et Agnus Dei cum illis. Vers. Vidi supra montem Sion, Agnum stantem, et cum eo centum quadraginta quatuor millia. Hi sunt. Vers. Vide angelum Dei volantem. Resp. Viri sancti. Resp. Tradiderunt corpora. Resp. Verbera carnificum. Resp. Haec est vera fraternitas. Resp. Sancti mei, qui.
Antiph. Herodes iratus occidit multos pueros in Bethlehem Judae civitate David. Ant. Angeli eorum semper vident faciem Patris. Ant. Vox in Rama audita est, ploratus et ululatus, Rachel plorans filios [Col. 0740D] suos. Ant. Sub throno Dei omnes sancti clamant: Vindica sanguinem nostrum, Deus noster. Ant. Cantabant sancti canticum novum, ante sedem Dei, et resonabat terra in voces illorum. Vers. Justi autem.
Antiph. Sinite parvulos venire ad me; talium est enim regnum coelorum. Ant. Laverunt stolas suas, et candidas eas fecerunt in sanguine agni. Ant. A 750 bimatu et infra, occidit multos pueros Herodes propter Dominum. Ant. Ambulabunt mecum in albis, quoniam digni sunt; et non delebo nomina eorum de libro vitae. Ant. Hi sunt qui cum mulieribus non sunt coinquinati, virgines enim sunt, et sequuntur agnum quocunque ierit. Ant. Innocentes pro Christo infantes occisi sunt. Ab iniquo Rege lactantes interfecti sunt. Ipsum laudantes agnum sine macula, et dicunt semper: Gloria tibi, Domine. Ant. Hi empti [Col. 0741A] sunt ex hominibus primitiae Deo et agno, et in ore ipsorum non est inventum mendacium.
Vers. Tanquam Sponsus. Ant. O admirabile commercium! Creator generis humani animatum corpus sumens, de Virgine nasci dignatus est. Et procedens homo sine semine, largitus est nobis suam deitatem.
Antiph. Regem natum Dominum venite adoremus. Ant. Dominus dixit ad me: Filius meus es tu, ego hodie genui te. Psalm. Quare fremuerunt. Ant. In sole posuit tabernaculum suum, et ipse tanquam Sponsus procedens de thalamo suo. Psal. Coeli enarrant. Ant. Elevamini, portae aeternales, et introibit Rex gloriae. Psal. Domini est terra.
Antiph. Speciosus forma prae filiis hominum, diffusa [Col. 0741B] est gratia in labiis tuis. Psal. Eructavit. Ant. Homo natus est in ea, ipse fundavit eam Altissimus. Psal. Fundamenta. Ant. Exsultabunt omnia ligna silvarum ante faciem Domini, quoniam venit. Psal. Cantate Domino.
Antiph. In principio et ante saecula, Deus erat verbum; ipse natus est hodie Salvator mundi. Psal. Dominus regnavit. 1. Ant. Ante luciferum genitus, et ante saecula Dominus Salvator noster, hodie nasci dignatus est. Psal. Cantate Domino. 2. Ant. Nato Domino angelorum chorus canebat dicens: Salus Deo nostro sedenti super thronum et Agno. Psal. Dominus regnavit 2.
Antiph. O admirabile commercium! ut supra Antiph. Quando natus es ineffabiliter ex Virgine, tunc impletae sunt Scripturae: sicut pluvia in vellus descendisti, ut salvum faceres genus humanum; te laudamus, [Col. 0741C] Deus noster. Antiph. Rubum quem viderat Moyses incombustum, conservatam agnovimus tuam laudabilem virginitatem. Dei genitrix, intercede pro nobis. Ant. Germinavit radix Jesse, orta est stella ex Jacob, Virgo peperit Salvatorem. Te laudamus, Dei genitrix. Ant. Ecce Maria genuit nobis Salvatorem, quem Joannes vidit et exclamabat dicens: Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi, alleluia. Ant. Mirabile mysterium declaratur hodie; innovantur naturae, Deus homo factus est, in quo fuit [id quod fuit] permansit, et quod non erat assumpsit, non commistionem passus, neque divisionem. Ant. Magnum haereditatis mysterium; templum Dei factus est uterus nescienti [virum] viro. Non est pollutus ex eo carnem assumens. Omnes gentes venient dicentes: gloria tibi, Domine. Ant. Beatus venter. Ant. Qui de terra est, 751 de terra loquitur, qui de coelo venit, super omnes est. Et quod vidit et audivit, hoc testatur, et testimonium ejus nemo [Col. 0741D] accepit; qui autem acceperit ejus testimonium signatum, quia Deus verax est, allel.
Vers. Omnes de Saba venient. Ant. Venit lumen tuum, Jerusalem, et gloria Domini super te orta est, et ambulabunt gentes in lumine tuo, alleluia.
Antiph. Afferte Domino, Filii Dei, adorate Dominum in aula sancta ejus. Psal. Ipsum. Antiph. Psallite Deo nostro, psallite; psallite Regi nostro, psallite sapienter. Psal. Omnes gentes. Ant. Omnis terra adoret te, et psallat tibi, psalmum dicat nomini tuo, Domine. Psal. Juhilate. Vers. Omnis terra adoret te Deus.
Respons. Hodie in Jordane baptizato Domino aperti [Col. 0742A] sunt coeli; et sicut columba super eum spiritus mansit, et vox Patris intonuit: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacui. Vers. Coeli aperti sunt, et vox Patris audita est. Hic est Filius. Resp. Omnes de Saba venient aurum et thus deferentes, et laudem Domino annuntiantes, alleluia, alleluia, alleluia. Vers. Reges Tharsis et Insulae munera offerent, reges Arabum et Saba dona adducent, alleluia. Resp. Stella quam viderant Magi in Oriente antecedebat eos, donec venirent ad locum ubi puer erat. Videntes autem eam gavisi sunt gaudio magno. Vers. Et intrantes domum invenerunt puerum cum Maria matre ejus, et procidentes adoraverunt eum. Gavisi sunt.
Antiph. Reges Tharsis et Insulae munera offerent Regi Domino. Psal. Deus, judicium tuum. Ant. Omnes gentes quascunque fecisti venient, et adorabunt coram te, Domine. Psal. Inclina, Domine. Ant. Venite, [Col. 0742B] adoremus eum, quia ipse est Dominus Deus noster. Psal. Venite exsultemus.
Responsoria unde supra.
Resp. Interrogabat magos Herodes: Quod signum vidistis super natum Regem? Stellam magnam fulgentem, cujus splendor illuminat mundum; et nos cognovimus, et venimus adorare Dominum, Vers. Magi veniunt ab Oriente inquirentes faciem Domini, et dicentes. Et nos. Resp. Illuminare, illuminare, Jerusalem; venit lux tua, et gloria Domini super te orta est. Vers. Et ambulabunt gentes in lumine tuo, et reges in splendore ortus tui. Et gloria. Resp. Magi veniunt ab Oriente Jerosolymam quaerentes et dicentes: ubi est qui natus est, cujus stellam vidimus, et venimus adorare Dominum. Vers. Magi veniunt ab Oriente inquirentes faciem Domini et dicentes. Ubi est?
Antiph. Fluminis impetus laetificat, alleluia, civitatem Dei, alleluia. Psal. Deus noster. Ant. Adorate [Col. 0742C] Dominum, allel. in aula sancta ejus, alleluia, alleluia. Psal. Cantate 1. Ant. Adorate Dominum, allel. omnes angeli ejus, alleluia, alleluia. Psal. Dominus regnavit 1.
Resp. Tria sunt munera pretiosa quae obtulerunt 752 magi Domino in die ista; et habent in se divina mysteria: in auro ut ostendatur regis potentia, in thure sacerdotem magnum considera, et in myrrha Dominicam sepulturam. Vers. Reges Tharsis, ut supra. Resp. Dies sanctificatus illuxit nobis: venite, gentes, et adorate Dominum, quia hodie apparuit lux magna in terra. Vers. Venite adoremus eum, quia ipse est Dominus Deus noster. Quia hodie. Resp. Videntes stellam magi gavisi sunt gaudio magno, et intrantes domum invenerunt puerum cum Maria matre ejus; et procidentes adoraverunt eum, et apertis thesauris suis obtulerunt ei munera aurum, thus et myrrham. Vers. Reges Tharsis. Aurum. Resp. Hic [Col. 0742D] est dies praeclarus, in quo Salvator mundo apparuit; quem prophaete praedixerunt, angeli adoraverunt; cujus stellam magi videntes gavisi sunt, et munera ei obtulerunt. Vers. Et intrantes domum. Et munera. Resp. De paradiso vocatus currit cum gaudio, interrogatus ab avis. Quid festinas, Jordanis? Ut Christus baptizetur, et Joannes coronetur. Vers. Quid est tibi mare, quod fugisti, et tu Jordanis quia conversus es retrorsum? Ut Christus. Resp. Hodie coeli aperti sunt, et mare dulce factum est. Terra exsultat, montes et colles faetantur, quia a Joanne in Jordane Christus baptizatus est. Vers. Quid est tibi, mare. Resp. In columbae specie Spiritus sanctus visus est, paterna vox audita est: Hic est Filius meus dilectus in quo mihi bene complacui; ipsum audite. Vers. Vox Domini super aquas, Deus Majestatis intonuit, Dominus super aquas multas. Paterna. Vers. Coeli aperti sunt. Resp. Pastores prae claritate luminis non [Col. 0743A] intuebantur videre angelum; magis turbabantur. Et facta est vox de coelo dicens: Nolite timere; pax vobiscum. Ego sum Gabriel angelus ad Virginem missus. Vers. Annuntio vobis gaudium magnum quod erit omni populo. Ego sum. Resp. Stella fulgens in Oriente. Occurrunt Regi offerentes ei thesaurum magnum, aurum, thus, et myrrham. Vers. Reges Tharsis. Resp. Rex magnus natus est in Israel, et venerunt reges terrae adorare eum. Et obtulerunt ei munera aurum, thus et myrrham. Vers. Et intrantes domum. Ut supra. Et obtulerunt.
Antiph. Ante luciferum genitus, et ante saecula, Dominus Salvator noster hodie mundo apparuit. Ant. Tria sunt munera quae obtulerunt magi Domino, aurum, thus, et myrrham, Filio Dei, Regi magno, alleluia. Ant. Apertis thesauris suis, obtulerunt magi Domino, aurum, thus et myrrham, alleluia. Ant. Maria et flumina, benedicite Domino, hymnum dicite, [Col. 0743B] fontes, Domino, alleluia. Ant. Magi viderunt stellam, dixerunt ad invicem: hoc signum magnum [magni] Regis est, eamus et inquiramus eum, et offeramus ei munera, aurum, thus, et myrrham. Vers. Omnes de Saba venient.
Antiph. Hodie coelesti sponso juncta est Ecclesia, quoniam in Jordane lavit Christus ejus crimina. Current cum muneribus magi ad regales nuptias, et ex aqua facto vino laetantur convivae, alleluia. Ant. Ordines angelorum videntes invisibilem venientem in aquis, timore perterriti cogitabant quomodo invisibilis Deus formam servi suscepit, et apparescens mundum illuminavit. Benedictus es, Domine Deus Israel. Ant. Clamabat 753 Joannes ad Dominum; tibi flectunt genu coelestium, terrestrium, quomodo in me flectis verticem? Si enim praecipis angelis, baptizabunt. Ant. Ipsi enim ex pennis cooperiens vultus suos. Nam ego quomodo ausus? non possum, [Col. 0743C] o Domine; formido, misericors. Et iterum compellit me jussio tua irreprehensibilis, Domine, gloria tibi. Ant. Videntes stellam magi gavisi sunt gaudio magno; et intrantes domum obtulerunt Domino aurum, thus et myrrham. Ant. Stella ista sicut flamma coruscat, et Regem regum Deum demonstrat. Magi eam viderunt, et Regi munera obtulerunt. Ant. Stella quam viderant magi antecedebat eos, donec veniret supra ubi erat puer. Ant. Ab Oriente venerunt magi in Bethlehem adorare Dominum; et apertis thesauris suis, pretiosa munera obtulerunt, aurum sicut regi magno; thus sicut Dominum verum [Domino vero]; myrrha sepultura ejus, alleluia. Ant. Omnes de Saba venient, aurum et thus deferentes, alleluia, alleluia. Ant. Omnes nationes venient a longe portantes munera sua, alleluia. Ant. Admoniti magi in somnis ab angelo, per aliam viam reversi sunt in regionem suam. Ant. Vidimus stellam ejus in Oriente, et venimus cum muneribus adorare Dominum. Ant. Magi viderunt stellam, obtulerunt [Col. 0743D] Domino aurum, thus et myrrham. Ant. [Deest. Ant. in Ms.] Lux de luce apparuisti, Christe, cui magi munera offerunt, alleluia, alleluia, alleluia. Ant. Venient ad te qui detrahebant tibi, et adorabunt vestigia pedum tuorum.
Antiph. Veterem hominem renovans Salvator venit ad baptismum, ut naturae quae corrupta est per aquam recuperaret incorruptibili [ Forte incorruptibilitatem], vestem circumamictans nobis. Ant. Te qui in spiritu et igne purificas humana contagia, Deum et Redemptorem omnes glorificamus. Ant. Baptista contremuit et non audet tangere Sanctum tuum, sed clamat cum tremore: Sanctifica, me, Salvator. Ant. Caput draconis Salvator contrivit in Jordane flumine; ab ejus potestate omnes eripuit. Ant. Magnum mysterium declaratur hodie, quia Creator omnium [Col. 0744A] in Jordane expurgat nostra facinora. Ant. Praecursor Joannes exsultat cum in Jordane baptizato Domino facta est orbis terrarum exsultatio, facta est peccatorum nostrorum remissio sanctificans aquas. Ipsi omnes clamemus Miserere nobis. Ant. Baptizat miles Regem, servus Dominum suum, Joannes Salvatorem. Aqua Jordanis stupuit, columba protestata est, paterna vox audita est: Hic est Filius meus. Ant. Coeli aperti sunt super eum, et vox facta est de coelo dicens: Hic est Filius meus dilectus in quo mihi complacui. Ant. Vox de coelo sonuit, et vox Patris audita est: Hic est Filius meus in quo mihi complacui, ipsum audite.
Antiph. Aqua comburit peccatum hodie, apparens Liberator et roret omnem mundum divinitatis ope. Ant. Pater de coelo Filium testificat, Spiritus sancti praesentia advenit, unum edocens qui baptizatur Christus. Ant. Baptizatur Christus et sanctificatur omnis mundus, [Col. 0744B] et tribuit nobis remissionem peccatorum. Aqua et Spiritu omnes purificamur. Ant. Super ripam Jordanis stabat beatus Joannes; indutus est splendore baptizans Salvatorem. Baptiza me, Joannes. Baptizo, benedico te, et tu, Jordanis, congaudens suscipe me. Ant. Peccati aculeo [ Leg. aculeus] 754 conteretur hodie, baptizato Domino; et nobis data est regeneratio. Ant. Fontes aquarum sanctificati sunt, Christo apparente in gloria orbis terrarum. Haurite aquas de fonte Salvatoris; sanctificavit enim nunc omnem creaturam Christus Deus noster. Ant. Christo datus est principatus, et honor regni. Omnis populus, tribus et linguae servient ei in aeternum. Ant. Praedicator veritatis timorem supplex praeceptum Domini sine peccato baptizare dubitabat, et ad eum respondebat: te Redemptorem scio; tu me, Salvator, sanctifica cum eos [ Leg. eis] qui in fide sunt clamant tibi: Benedictus es, Domine Deus noster.
Antiph. Fili, quid fecisti nobis sic? Ego et pater tuus dolentes quaerebamus te. Quid est quod me quaerebatis? Nesciebatis quia in his quae Patris mei sunt oportet me esse. Ant. Puer Jesus proficiebat aetate et sapientia coram Deo et hominibus.
Antiph. Nuptiae factae sunt in Cana Galileae, et erat ibi Jesus cum Maria matre ejus. Ant. Deficiente vino jussit Jesus implere hydrias aqua [aquis] quae in vino conversae sunt, alleluia. Ant. Omnis homo primum. Ant. Hoc signum fecit Jesus primum coram discipulis suis. Ant. Quid mihi et tibi est, mulier? Nondum venit hora mea. Ant. Exibant autem daemonia a multis, clamantia et dicentia: Quia tu es Filius Dei. Et increpans non sinebat ea loqui, quia sciebant ipsum esse Christum.
[Col. 0744D] Antiph. Cum autem descendisset Jesus de monte, ecce leprosus veniens adorabat eum dicens: Domine, si vis, potes me mundare. Et extendens manum tetigit eum dicens. Volo, mundare. Ant. Domine, si tu vis, potes me mundare. Et ait illi Jesus: Volo, mundare. Ant. Domine, puer meus jacet paralyticus in domo, et male torquetur. Amen dico tibi, ego veniam et curabo eum. Ant. Domine, non sum dignus ut intres sub tectum meum; sed tantum dic verbo, et sanabitur puer meus. Ant. Multi ab Oriente et Occidente venient, et recumbent cum Abraham, Isaac et Jacob in regno coelorum.
Antiph. Abeunte Jesu in navicula, ecce motus magnus factus in mari. Et suscitaverunt eum discipuli ejus, dicentes; Domine, salva nos, perimus. Ant. Domine, salva nos, perimus; impera et fac, [Col. 0745A] Deus, tranquillitatem. Ant. Domine, salva nos, perimus; impera et fac, Deus, tranquillitatem. Porro homines cum vidissent quod fecerat signum, dicebant: Qualis est hic, quia et ventis imperat, et obediunt ei? Ant. Modicae fidei, quare dubitasti? Quia ego tecum sum, dicit Dominus. Ant. Surgens Jesus imperavit ventis et mari, et facta est tranquillitas magna, et mirati sunt universi. Ant. Illi autem homines videntes signa quae faciebat Jesus, mirabantur, et dicebant ad invicem: Quis est hic? [ventis et mari imperat et] Et mari obediunt ei.
Antiph. Domine, nonne bonum semen seminasti in agro tuo? Unde ergo habet zizania? Et ait 755 illis Jesus: Hoc fecit inimicus homo. Ant. Si vis, imus et colligimus ea. Et ait illis Jesus: Non, ne forte colligentes zizania. Ant. [Caetera desunt in Ms.] In tempore messis dicam messoribus: Colligite primum zizania, et alligate ea in fasciculos ad comburendum; [Col. 0745B] triticum autem congregate in horreum meum. Resp. Vere famulus Dei, in quo dolus non est inventus, qui dum esset summus pontifex, terrena non metuit, sed ad coelestia desiderans, ideoque in humilitate positus Domini Jesu Christi confessor effectus est. Vers. Non est inventus similis illi qui conservaret legem excelsi. Ideoque. Vers. Qui dum esset summus pontifex, terrena non metuit, sed ad coelestia regna gloriosus migravit.
Vers. Responsum accepit Simeon. Ant. Cum inducerent puerum Jesum parentes ejus, accepit eum Simeon in ulnas suas, et benedixit Deum, dicens: Nunc dimittis, Domine, servum tuum in pace.
[Col. 0745C] Antiph. Regem virginum Dominum, venite, adoremus. Ant. Benedicta tu in mulieribus, et benedictus fructus ventris tui. Psal. Domine Dominus noster. Ant. Sicut myrrha electa odorem dedisti suavitatem [suavitatis], sancta Dei Genitrix. Psal. Coeli enarrant. Ant. Ante thorum hujus Virginis, frequentate nobis dulcia cantica drammatis. Psalm. Domini est terra. Vers. Specie tua.
Responsoria unde supra.
Resp. Adorna thalamum tuum, Sion, et suscipe Regem Christum, quem Virgo concepit, Virgo peperit, Virgo post partum, quem genuit adoravit. Vers. Accipiens Simeon in manibus, gratias agens, benedixit puerum Dominum. Quem Virgo, Resp. Senex puerum portabat, puer autem senem regebat; quem Virgo, ut supra. Vers. Accipiens Simeon. Quem Virgo. Resp. Responsum accepit Simeon a Spiritu sancto, non visurum se mortem, nisi videret Christum Domini. Vers. Nunc dimittis, Domine, servum tuum in pace, quia viderunt oculi mei Saluzare [Col. 0745D] tuum.
Antiph. Specie tua et pulchritudine tua intende, prospere procede et regna. Psal. Eructavit. Ant. Adjuvabit eam Deus vultu suo, Deus in medio ejus non commovebitur. Psal. Deus noster refugium. Ant. Sicut laetantium omnium nostrum, habitatio est in te, sancta Dei Genitrix. Psal. Fundamenta ejus. Vers. Diffusa est gratia.
Resp. Suscipiens Jesum in ulnas suas Simeon, exclamavit, et dixit: Tu es vere lumen ad illuminationem Gentium, et gloriam plebis tuae Israel. Vers. Responsum accepit Simeon a Spiritu sancto non visurum se mortem nisi videret Christum Domini. Ad illuminationem. Resp. Responsum accepit Simeon a Spiritu sancto non visurum se mortem nisi videret [Col. 0746A] Christum Domini. Et benedixit eum et dixit: Nunc dimittis, Domine, servum tuum in pace; quia viderunt oculi mei Salutare tuum, Domine. Vers. Lumen ad revelationem gentium, et 756 gloriam plebis tuae Israel. Quia viderunt. Resp. Videte miraculum, matrem Domini. Concepit Virgo virilem [virile] ignorans consortium. Stans honorata nobili onere Maria, matrem se Dei cognoscit, quae se nescit uxorem. Vers. Casta parentis viscera coelestis intrat gratia; venter puellae bajulat secreta quae non noverat. Et matrem.
Antiph. Haec est quae nescivit thorum in delicto; habebit fructum in respectione animarum sanctarum. Psalm. Cantate 1. Ant. Speciosa facta es et suavis in deliciis tuis, sancta Dei Genitrix. Psal. Dominus regnavit. Exsultet. Ant. Post partum virgo inviolata permansisti; sancta Dei Genitrix, intercede pro nobis. Psal. Cantate 2. Vers. Adjuvabit eam. Vers. [Col. 0746B] Elegit eam Dominus.
Responsoria unde supra.
Resp. Beata es, Maria, quae omnium portasti Creatorem mundi. Genuisti qui te fecit, et in aeternum permanes virgo. Vers. Ave, Maria, gratia plena. Genuisti. Resp. Benedicta et venerabilis, Virgo Maria, cujus viscera meruerunt portare Dominum Christum. Vers. Benedicta tu in mulieribus, et benedictus fructus ventris tui. Cujus Resp. Gaude, Maria virgo, cunctas haereses sola interemisti, quae Gabrielis archangeli dictis credidisti; dum virgo Deum et hominem genuisti, et post partum virgo inviolata permansisti. Vers. Gabrielem archangelum credimus divinitus tibi esse affatum. Uterum tuum de Spiritu sancto credimus impraegnatum. Erubescat Judaeus infelix, qui dicit Christum ex Joseph semine esse natum. Dum Virgo. Resp. Simeon justus et timoratus exspectans redemptionem Israel, et Spiritus sanctus erat in eo. Vers. Accipiens Simeon, ut supra. Vers. Responsum acceperat, ut supra. Resp. Tolle [Col. 0746C] puerum et matrem ejus, et vade in terram Judam; defuncti sunt enim qui quaerebant animam pueri. Vers. Venit angelus Domini ad Joseph in somnis, dicens. Defuncti. Resp. Cum essem puella in domo patris mei, desponsavit me vir Judaeus, et amavit me Christus Deus. Vers. Ecce enim ex hoc beatam me dicent omnes generationes. Et amavit me. Resp. Accipiens Simeon puerum in manibus, gratias agens benedixit Dominum. Vers. Lumen ad revelationem.
Antiph. Responsum accepit Simeon a Spiritu sancto, non visurum se mortem, nisi videret Dominum. Ant. Accipiens Simeon puerum in manibus, gratias agens benedixit Dominum. Ant. Revertere in terram Judam; mortui sunt enim qui quaerebant animam pueri. Ant. Obtulerunt pro eo Domino par turturum, aut duos pullos columbarum. Ant. Simeon justus et timoratus exspectabat redemptionem Israel; et Spiritus sanctus erat in eo. Vers. Responsum accepit [Col. 0746D] Simeon.
Antiph. Simeon puerum portabat, puer autem senem regebat. Quem Virgo peperit, et post partum virgo permansit. Ipsum quem genuit adoravit. Ant. Tolle puerum et matrem ejus, et vade in terram Juda. Ant. Nunc dimittis, Domine, servum tuum in pace. Quia quod parasti ante faciem omnium populorum. Ant. Lumen ad revelationem gentium, 757 et gloriam plebis tuae Israel. Ant. Cum inducerent puerum Jesum, ut supra. Ant. Puer Jesus proficiebat aetate et sapientia, coram Deo et hominibus.
Resp. Per beatum Valentinum fiunt hic divina mysteria. Per Orationes ejus caeci illuminantur, et natale ejus daemoni [in natali ejus daemonia] effugantur, [Col. 0747A] et infirmi sanantur. Vers. Justum deduxit Dominus per vias rectas, et ostendit illi regnum Dei. Et natali. Resp. Beatus Valentinus Asterio tribuno dixit: Tu crede unum esse Deum, et salva erit filia tua. Vers. Si dictis factis compensas, faciam quae oraveris. Tu crede.
Antiph. Beata progenies unde Christus natus est, quam gloriosa est Virgo, quae coeli Regem genuit, ut sup. Ant. Sanctus Valentinus Asterio tribuno dixit: Tu crede unum esse Deum, et salva erit filia tua. Ant. Beatus Valentinus dedit Orationem dicens: Deus qui dispersa congregas, et congregata separas, auge fidem et fiduciam servis tuis. Per Christum Dominum nostrum.
Resp. Alleluia. Dum praesens est imitantur illam, [Col. 0747B] et desiderant eam dum se eduxerit, et in perpetuum coronata triumphat ante Dominum, allel. Vers. Sola namque tenes principatum in conspectu Domini; propterea revertere in thesauros tuos. Ante. Resp. Multiplicantur a Domino anni tui, alleluia. Per viam sapientiae incedas, et per semitam justitiae revertaris ad nos, alleluia, allel. Vers. Sola namque, ut supra. Et per semitam. Resp. Allel. Revertere in thesauros tuos, te benedicent angeli, allel., allel. Vers. Sola namque, ut supra. Te benedicent. Resp. Allel. Sola tenes principatum in conspectu Domini; propterea revertere in thesauros tuos, te benedicent angeli, quia placuisti Domino, allel., allel. Vers. Angelus Domini bonus comitetur tecum, et bene disponat itinere tuo. Quia placuisti. Resp. Angelus Domini bonus comitetur tecum, allel.; et bene disponat itinere tuo, ut iterum cum gaudio revertaris ad nos, allel. allel. Vers. Sola namque, ut supra. Ut iterum. Resp. Allel. Delectatio bona in operibus manuum illius, divitiae [Col. 0747C] multae, allel., allel. Vers. Speciosa facta est et suavis in deliciis suis. Divitiae. Resp. Allel. Nomen bonum melius est quam divitiae multae. Super aurum et argentum gratia bona est, allel. allel. Vers. Quam dulcia faucibus meis eloquia tua, Domine, super mel et favum ori meo, ut sup. Resp. Judica judicium meum et redime me, allel.; a calumniantibus me, allel. Vers. Vide humilitatem meam et eripe me. A calumniantibus. Resp. Allel. Mane apud nos hodie, et crastina proficisceris, allel.; et dum ortus fuerit dies, ambulabis via tua, allel., allel. Vers. Angelus Domini, ut supra.
Antiph. Quem vidistis, allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel. Ant. Puer Jesus proficiebat, allel., allel., allel., allel., allel. 758 Ant. Omnes sitientes, allel., allel., allel., allel., allel. Ant. Germinavit radix Jesse, allel., allel., allel., allel., allel. Ant. Benedicat terra [Col. 0747D] Dominum, et omnia nascentia hymnum dicant, allel., allel., allel. Ant. Apertis thesauris suis, allel., allel., allel., allel., allel. Ant. In Domino laudabitur anima mea, alleluia, alleluia, alleluia, alleluia.
Antiph. Allel. Sola tenes principatum in conspectu Domini, propterea revertere in thesauros tuos, te benedicent angeli, alleluia, alleluia.
Antiph. Simile erit regnum coelorum homini patrifamilias, qui exiit primo mane conducere operarios in vineam suam. Ant. Ite et vos in vineam meam, et quod justum fuerit dabo vobis. Antiph. Circa undecimam vero horam exiit paterfamilias foras, et invenit alios in foro otiosos, et dixit illis: Ite et vos in vineam meam. Ant. Dicit paterfamilias operariis suis: [Col. 0748A] Quid hic statis tota die otiosi? At illi respondentes dixerunt, Quia nemo nos conduxit. Ite et vos in vineam meam, et quod justum fuerit dabo vobis. Ant. Quid hic statis tota die otiosi? Ite et vos in vineam meam. Ant. Quid hic statis tota die otiosi? Responderunt et dixerunt: Nemo nos conduxit. Ant. Cum autem sero esset factum, coepit paterfamilias suis mercedem dare cultoribus, incipiens a novissimis usque ad primos. Ant. Voca operarios, et redde illis mercedem suam, dicit Dominus. Ant. Illi novissimi una hora fecerunt, et pares illos nobis fecisti, qui portavimus pondus diei et aestus. Ant. Dicit autem paterfamilias: Amice, non facio tibi injuriam; nonne ex denario convenisti mecum? Tolle quod tuum est, et vade. Ant. Amice, non facio tibi injuriam, nonne ex denario convenisti mecum? Tolle quod tuum est, et vade. Ant. Tolle quod tuum est et vade, quia ego bonus sum, dicit Dominus. Ant. Non licet mihi facere quod volo? An oculus tuus nequam est quia ego bonus sum? dicit Dominus. Antiph. Sic erunt novissimi [Col. 0748B] primi, et primi novissimi; multi enim sunt vocati, pauci vero electi. Ant. Erunt primi novissimi, et novissimi primi; multi enim sunt vocati, pauci vero electi, dicit Dominus. Ant. Multi erunt primi novissimi, et novissimi primi, dixit Jesus discipulis suis. Ant. Multi enim sunt vocati, pauci vero electi, dicit Dominus.
Antiph. Praeoccupemus faciem Domini, et in Psalmis jubilemus ei.
Responsoria unde supra.
Resp. In principio fecit Dominus coelum et terram, et creavit in ea hominem ad imaginem et similitudinem suam. Vers. Formavit igitur Dominus hominem de limo terrae, et inspiravit in faciem ejus spiraculum vitae. Ad imaginem. Resp. In principio fecit Deus [Col. 0748C] coelum et terram, et creavit in ea hominem ad imaginem et similitudinem suam. Vers. Igitur perfecti sunt coeli et terrae, et omnis ornatus eorum. 759 Ad imaginem. Resp. Formavit igitur Dominus hominem de limo terrae, et inspiravit in faciem ejus spiraculum vitae; et factus est homo in animam viventem. Vers. Plantaverat autem Deus paradisum voluptatis a principio, in quo posuit hominem quem formavit. Et factus est. Resp. Tulit ergo Dominus hominem, et posuit eum in paradisum voluptatis, ut operaretur et custodiret illum. Vers. Formavit igitur, ut supra. Resp. Dixit Dominus Deus, non est bonum hominem [esse] solum. Faciamus ei adjutorium similem sibi. Vers. Adae vero non inveniebatur similem [simile] sibi. Dixit vero Deus, Faciamus. Resp. Immisit Dominus soporem in Adam, et tulit unam de costis ejus, et aedificavit costam quam tulerat Dominus in mulierem, et adduxit eam ad Adam ut videret quid vocaret eam. Et vocavit eam virago, quia de viro sumpta est. Vers. Hoc nunc os ex ossibus meis, et [Col. 0748D] caro de carne mea. Et vocavit. Resp. Dixit Dominus ad Adam: De ligno quod est in medio paradisi ne comedas, in qua hora comederis, morte morieris. Vers. Ex omni ligno paradisi comede, de ligno autem scientiae boni et mali ne comedas. In qua hora. Resp. Dum ambularet Dominus in paradisum, ad auram, post meridiem, clamavit, et dixit: Adam, ubi es? Audivi, Domine, vocem tuam, et abscondi me. Vers. Domine, audivi auditum tuum et timui, consideravi opera tua et expavi. Et abscondi. Resp. In sudore vultus tui vesceris panem tuum, dixit Dominus ad Adam; cum operatus fueris terram, non dabit fructus suos, sed spinas et tribulos germinabit tibi. Vers. Pro eo quod obedisti [obaudisti] vocem uxoris tuae plusquam me, maledicta terra in opere tuo. Non dabit fructus. Resp. Ecce Adam quasi [unus] ex nobis factus est, sciens bonum et malum. Videte ne forte sumat de ligno vitae, et vivat in aeternum [Col. 0749A] Vers. Cherubim et flammeum gladium atque versatilem ad custodiendam viam lignum vitae. Videte. Resp. Ubi est Abel frater tuus? dixit Dominus ad Cain. Nescio, Domine, nunquid custos fratris mei sum ego? Et dixit ad eum: Quid fecisti? Ecce vox sanguinis fratris tui Abel clamat ad me de terra. Vers. Maledicta terra in opere tuo, quae aperuit os suum et suscepit sanguinis [sanguinem] fratris tui de manu tua. Ecce vox.
Antiph. Miserere mei, Deus, et a delicto meo munda me, quia tibi soli peccavi. Ant. Confitebor tibi, Domine, quoniam exaudisti me. Ant. Deus, Deus meus, ad te de luce vigilo; quia factus es adjutor meus. Ant. Benedictus es in firmamento coeli, et laudabilis in saecula, Deus noster. Ant. Laudate Dominum de coelis.
Antiph. Semen cecidit in terram bonam, et attulit [Col. 0749B] fructum in patientia. Ant. Semen cecidit in terram bonam, et tulit fructum aliud centesimum, et aliud sexagesimum. Ant. Jesus haec dicens clamabat: Qui habet aures audiendi, audiat. Ant. Vobis datum est nosse mysterium regni Dei, caeteris autem in parabolis, dixit Jesus discipulis suis. Ant. Qui verbum Dei retinet, corde perfecto et optimo, fructum afferet in patientia. Ant. Si vere, fratres, divites esse cupitis, veras divitias amate. Ant. Si culmen veri honoris quaeritis, ad illam coelestem patriam quantocius properate.
Antiph. Quoniam Deus magnus Dominus, et Rex magnus super omnem terram.
Resp. Quadraginta dies et noctes aperti sunt coeli, et ex omni carne habentem [habentium] spiritum vitae [Col. 0749C] ingressi sunt in arcam. Et clausit a foris ostium Dominus. Vers. Noe vero et uxor ejus et uxores filiorum ejus. Ingressi. Resp Dixit Dominus ad Noe: Finis universae carnis venit coram me; repleta est terra iniquitate eorum, et ego disperdam eos cum terra. Vers. Fac tibi arcam de lignis levigatis, mansiunculas in arca facies. Repleta. Resp. Noe vir justus atque perfectus cum Deo ambulavit, et fecit omnia quaecunque praecepit ei Deus. Vers. Et fecit sibi Noe arcam ut salvaretur cum universo semine. Resp. Ponam arcum meum in nubibus coeli, dicit Dominus ad Noe, et recordabor foederis mei quod pepigi tecum. Vers. Cumque obduxero nubibus coelum, apparebit arcus meus in nubibus. Resp. Per memetipsum juravi, dicit Dominus, non adjiciam ultra aquas diluvii super terram. Pacti mei recordabor, ut non perdam aquis diluvii omnem carnem. Vers. Ponam arcum meum in nubibus coeli, et jurabo per dexteram meam. Resp. Aedificavit Noe altare Domino, offerens super illud holocaustum: odoratus [Col. 0749D] est Dominus odorem suavitatis, et benedixit eis; crescite, et multiplicamini, et replete terram. Vers. Ecce ego statuam pactum meum vobiscum, et cum semine vestro post vos. Crescite.
Resp. Locutus est Dominus ad Abraham dicens: Egredere de terra, et de cognatione tua, et veni in terram quam monstravero tibi, et faciam te crescere in gentem magnam. Vers. Benedicens benedicam tibi et multiplicabo te. Et faciam te. Resp. Apparuerunt tres viri Abraham ad flumen [ilicem] Mambre, et dixit ad eos: Domine, si inveni gratiam in oculis tuis, transite et requiescite in loco isto. Vers. Auferam pauxillum aquae, et laventur pedes vestri. Et requiescite. Resp. Dum staret Abraham ad radicem Mambre, vidit tres pueros descendentes per viam tres vidit et unum adoravit. Vers. Dixit Dominus [Col. 0750A] ad Abraham: Ecce Sara uxor tua pariet tibi filium, et vocabis nomen ejus Isaac. Tres vidit. Resp. Tentavit Deus Abraham, et dixit ad eum: Tolle filium tuum quem diligis Isaac, et offeres illum ibi holocaustum super unum montium quem dixero tibi. Vers. Immola Deo sacrificium laudis, et redde Altissimo vota tua. Resp. Angelus Domini vocavit Abraham dicens: Ne extendas manum tuam super puerum, eo quod timeas Dominum. Vers. Et benedicentur in te omnes tribus terrae. Eo quod. Resp. Vocavit angelus Domini Abraham de coelo dicens: Benedicam tibi, et multiplicabo te sicut stellas coeli. Vers. Et benedicentur in semine tuo omnes gentes terrae, quia obedesti voci meae. Et multiplicabo. Resp. Deus Domini mei Abraham, dirige viam meam, ut cum salute revertar in domum Domini mei. Vers. Angelus qui fuit cum Abraham, ipse sit et mecum. Vers. Deus in cujus conspectu ambulaverunt Patres mei, Domine qui pascis me a juventute mea. Ut cum salute. Resp. Veni hodie ad fontem aquae, et oravi Dominum, [Col. 0750B] 761 dicens: Domine Deus Abraham, tu prosperum fecisti desiderium meum. Vers. Igitur puella cui dixero: Da mihi aquam de hydria tua ut bibam, et illa dixerit: Bibe, Domine, et camelis tuis potum tribuam, ipsa est quam praeparavit Dominus filio Domini mei. Domine Deus. Resp. Caecus sedebat secus viam, transeunte Domino, et exclamavit ad eum. Ait illi Dominus: Quid vis faciam tibi? Rabboni, ut videam lumen. Vers. Et qui praeibant increpabant eum ut taceret, at ille magis ac magis clamabat: Rabboni. Resp. Domine, puer meus jacet paralyticus in domo, et male torquetur. Amen dico tibi, ego veniam et curabo eum. Vers. Domine, non sum dignus ut intres sub tectum meum; sed tantum dic verbo, et sanabitur puer meus. Amen dico.
Antiph. Secundum multitudinem miserationum tuarum, Domine, dele iniquitatem meam. Antiph. Deus meus es tu, et confitebor tibi: Deus meus es [Col. 0750C] tu, et exaltabo te. Antiph. Ad te de luce vigilo, Deus, ut videam virtutem tuam. Ant. Hymnum dicite, et superexaltate eum in saecula. Benedicite. Ant. Omnes angeli ejus, laudate Dominum de coelis.
Ant. Iter faciente Jesu [cum] deambularet Jericho, caecus clamabat ad eum, ut lumen recipere mereretur. Ant. Transeunte Domino, clamabat caecus ad eum: Miserere mei, fili David. Ant. Miserere mei, fili David. Quid vis faciam tibi? Domine, ut videam. Antiph. Et qui praeibant increpabant eum, ut taceret; ipse autem magis ac magis clamabat: Fili David, miserere mei. Caecus sedebat, secus viam et clamabat: Miserere mei, fili David. Ant. Quid vis faciam tibi? Domine, ut videam. Ait Jesus: Vade, fides tua te salvum fecit. Ant. Cum audiret quod Jesus Nazarenus transiret, clamabat dicens: Jesu fili David, miserere mei.
Ant. Caecus magis ac magis clamabat, ut eum Dominus illuminaret. Ant. Omnis plebs ut vidit, dedit laudem Deo.
Antiph. Domine, puer meus jacet paralyticus in domo, et male torquetur. Amen dico tibi, ego veniam et curabo eum. Ant. Domine, non sum dignus ut intres sub tectum meum. Sed tantum die verbo, et sanabitur puer meus. Ant. Domine, si tu vis, potes me mundare, et ait Jesus: Volo, mundare.
Antiph. Cum jejunatis, nolite fieri sicut hypocritae tristes. Ant. Thesaurizate vobis thesauros in coelo, ubi nec erugo, nec tinea exterminat. Antiph. Ubi est thesaurus tuus, ibi est et cor tuum.
Antiph. Me etenim de die in diem quaerunt, et scire vias meas volunt. Ant. Quare jejunavimus et non aspexisti, humiliavimus animas nostras, et nescisti?
Antiph. Cum facis eleemosynam, nesciat sinistra tua quid faciat dextera tua. Ant. Nesciat sinistra tua quid faciat dextera tua. Tu autem cum oraveris, intra in cubiculum, et clauso ostio ora Patrem tuum.
Antiph. Tunc invocabis, et Dominus exaudiet: clamabis, et dicet: Ecce adsum. Ant. Quis scit si convertatur et ignoscat Deus, et relinquat post se Benedictionem. Ant. Orate pro persequentibus et calumniantibus vos, ut sitis filii Patris vestri qui in coelis est, dicit Dominus. Ant. Estote ergo vos perfecti, sicut et Pater vester coelestis perfectus est.
Antiph. In manu tua, Domine, omnes fines terrae. Item Ant. Si vocem Domini audieritis, nolite obdurare corda vestra.
Responsoria unde supra.
Resp. Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis. Commendemus nosmetipsos in multa patientia, in jejuniis multis, per arma justitiae virtutis Dei. Vers. In omnibus exhibeamus nosmetipsos sicut Dei ministros, ut non vituperetur ministerium nostrum. Per arma. Resp. Paradisi portas aperuit nobis jejunii tempus. Suscipiamus illud orantes et deprecantes, ut in die Resurrectionis cum Domino gloriemur. Vers. Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis; nemini dantes ullam offensionem Ut in die. Resp. Emendemus in melius quae ignoranter peccavimus, ne subito praeoccupati die mortis quaeramus spatium poenitentiae, et invenire non possimus. Attende, Domine, et miserere, quia peccavimus tibi. Vers. Peccavimus cum patribus nostris, injuste egimus, iniquitatem fecimus. Attende. [Col. 0751C] Resp. In jejunio et fletu orabant sacerdotes, et dicentes: Parce, Domine, parce populo tuo, et ne des haereditatem tuam in perditionem. Vers. Inter vestibulum et altare plorabant sacerdotes, dicentes: Parce. Resp. In omnibus exhibeamus nos sicut Dei ministros, in multa patientia, ut non vituperetur ministerium nostrum. Resp. Ecce nunc tempus, ut supra. Ut non vituperetur. Resp. Abscondite eleemosynam in sinu pauperis, et ipsa orabit pro vobis ad Dominum, quia sicut aqua exstinguit ignem, ita eleemosyna exstinguit peccatum. Vers. Honora Dominum de tua substantia, et de primitiis frugum tuarum da pauperibus. Quia sicut. Resp. Tribularer si nescirem misericordias tuas, Domine; tu dixisti: Nolo mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat, qui Chananaeam et publicanum vocasti ad poenitentiam. Vers. Et Petrum lacrymantem Dominus suscepit, misericors Dominus. Qui Chananaeam. Resp. Angelis suis mandavit de te, ut custodiant te in omnibus viis tuis. In manibus portabunt te, ne unquam [Col. 0751D] offendas ad lapidem pedem tuum. Vers. Super aspidem et basiliscum ambulabis, et conculcabis leonem et draconem. In manibus. Resp. Pater, peccavi in coelum et coram te: jam non sum dignus vocari filius tuus. Fac me sicut unum ex mercenariis tuis. Vers. Quanti mercenarii in domo Patris mei abundant panibus; ego autem hic fame pereo? Surgam et ibo ad Patrem meum, et dicam ei: Fac me. Resp. In te, 763 Domine, sperent omnes animae, dicentes: Cito Deus miserebitur nostri, quia tu, Domine, locutus es dicens: Gaudeo [magis] super unum poenitentem quam supra nonaginta novem justos qui non indigent poenitentia. Vers. Invoca me in die tribulationis tuae. Eripiam te et magnificabis me. Peccatori [Col. 0752A] autem dixit Deus: Gaudeo. Resp. Dicam Deo: Susceptor meus es; Deus meus, sperabo in eum, quoniam ipse liberavit me de laqueo venantium, et a verbo aspero. Vers. Scuto circumdabit te veritas ejus, non timebis a timore nocturno. Deus meus. Resp. Scapulis suis obumbrabit tibi, et sub pennis ejus sperabis. Scuto circumdabit te veritas ejus. Vers. Cadent a latere tuo mille, et decem millia a dextris ejus. Scuto.
Antiph. Cor mundum crea in me, Deus, et spiritum rectum innova in visceribus meis. Antiph. O Domine, salvum me fac, o Domine, bene prosperare. Ant. Sic benedicam te in vita mea, et in nomine tuo levabo manus meas. Ant. In spiritu humilitatis, et in anima contrita suscipiamur, Domine, ad te: et sic fiat sacrificium nostrum, ut ad te suscipiamur hodie, et placeat tibi, Domine Deus. Ant. Laudate Deum, coeli coelorum et aquae omnes.
Antiph. Ductus est Jesus in desertum, ut tentaretur a diabolo, et cum jejunasset quadraginta diebus et quadraginta noctibus, postea esuriit. Ant. Jesus autem cum jejunasset quadraginta diebus et quadraginta noctibus, postea esuriit. Ant. Et accedens tentator, [ait] Si Filius Dei es, dic ut lapides isti panes fiant. Ant. Non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo quod procedit de ore Dei. Antiph. Non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo Dei. Ant. Tunc assumpsit eum diabolus in sanctam civitatem, et statuit ei [eum] super pinnaculum templi et dixit ei: Si Filius Dei es, mitte te deorsum. Ant. Tentans diabolus Dominum, ostendit ei omnia regna mundi, et gloriam eorum: Haec omnia tibi dabo, si procedens adoraveris me. Ant. Vade, Satanas, non tentabis Dominum Deum tuum. Ant. Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies. Ant. Reliquit eum tentator, et angeli accesserunt, et ministrabant ei.
Antiph. Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis. In his ergo diebus exhibeamus nos sicut Dei ministros in multa patientia, in jejuniis et vigiliis, et in charitate non ficta. Ant. Commendemus nosmetipsos in multa patientia, in jejuniis multis, per arma justitiae. Ant. Per arma justitiae virtutis Dei commendemus nosmetipsos in multa patientia. Ant. Advenerunt nobis dies poenitentiae ad redimenda peccata, sed [ad] salvandas animas. Ant. Agite poenitentiam, appropinquavit regnum coelorum.
Antiph. Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum quod vobis paratum est ab origine mundi. Ant. Quod uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis, dicit Dominus.
Antiph. Scriptum est enim quia domus mea domus Orationis est cunctis gentibus, vos autem fecistis illam [Col. 0752D] speluncam latronum. Et erat quotidie docens in templo. Ant. Domus mea domus Orationis vocabitur.
Antiph. Hosanna Filio David; benedictus qui venit in nomine Domini. Ant. Generatio haec prava et perversa signum quaerit; et signum non dabitur ei, nisi signum Jonae prophetae. Ant. Sicut fuit Jonas in ventre ceti, tribus diebus et tribus noctibus, ita erit Filius hominis in corde terrae. Ant. Sedere autem mecum, non est meum dare vobis, sed quibus paratum est a Patre meo.
Antiph. Dixit Dominus mulieri Chananeae: Non [Col. 0753A] est bonum sumere panem filiorum, et mittere canibus ad manducandum. Utique, Domine, nam et catelli edunt de micis quae cadunt de mensa dominorum suorum. Ait illi Jesus: Mulier, magna est fides tua; fiat tibi sicut petisti. Ant. Mulier, non est bonum sumere panem filiorum, et mittere canibus. Utique, Domine; nam et catelli edunt de micis quae cadunt de mensa dominorum suorum. Ant. O mulier! magna est fides tua. Fiat tibi sicut petisti. Ant. Vade, mulier, semel tibi dixi, si credideris, videbis mirabilia Dei.
Antiph. Angelus Domini descendit de coelo. Movebatur aqua, et sanabatur unus. Ant. Domine, non habeo hominem, ut dum mota fuerit aqua, mittat me in piscinam. Ant. Qui me salvum fecit, ille mihi praecepit: Tolle grabatum tuum, et ambula in pace. Ant. Vade, jam noli peccare, ne deterius tibi aliquid contingat. Ant. Assumpsit Jesus discipulos suos, [Col. 0753B] ascendit in montem, et transfiguratus est ante eos. Ant. Domine, bonum est nos hic esse. Si vis, faciamus hic tria tabernacula, tibi unum, Moysi unum, et Eliae unum. Ant. Domine, non habeo hominem ut, cum mota fuerit aqua, mittat me in piscinam. Ant. Domine, si vis, faciamus hic tria tabernacula. Ant. Descendentibus illis de monte praecepit Jesus dicens: Nemini dixeritis visionem. Ant. Nemini dixeritis visionem, donec Filius hominis a mortuis resurgat. Ant. Visionem quam vidistis nemini dixeritis, donec a mortuis resurgat Filius hominis.
Antiph. Adoremus Deum, quia ipse fecit nos. Item Ant. Dominum qui fecit nos, venite, adoremus.
Resp. Tolle arma tua, pharetram, et arcum, et affer de venatione tua, ut comedam; et benedicat [Col. 0753C] tibi anima mea. Vers. Cumque venatu aliquid attuleris, fac mihi inde pulmentum ut comedam. Et benedicat. Resp. Ecce odor filii mei sicut odor agri pleni, 765 quem benedixit Dominus. Crescere [te] faciat Deus meus sicut arena maris, et donet tibi de rore coeli Benedictionem. Vers. Qui maledixerit tibi sit ille maledictus; et qui benedixerit tibi, Benedictionibus repleatur. Et donet. Resp. Det tibi Deus de rore coeli et de pinguedine terrae abundantiam. Serviant tibi populi; esto Dominus fratrum tuorum. Vers. Et incurventur ante te filii matris tuae. Esto Dominus. Resp. Dum iret Jacob de Bersabee, et pergeret Aran, locutus est ei Deus dicens: Terra in qua dormis tibi dabo et semini tuo. Vers. Aedificavit Jacob ex lapidibus altare Domino, fundens oleum desuper, et benedixit ei, dicens. Resp. Dum exiret Jacob de terra sua, vidit gloriam Dei, et dixit: Quam terribilis est locus iste! non est hic aliud nisi domus Dei, et porta coeli. Vers. Vere Dominus est in loco isto, et ego nesciebam. Quam terribilis. Resp. Si Dominus [Col. 0753D] Deus fuerit mecum in via ista qua ego ambulo, et custodierit me, et dederit mihi panem ad edendum et vestimentum quo operiar, et revocaverit me cum salute. Erit mihi in refugium et lapis iste in signum. Vers. Vere Dominus est. Erit mihi. Resp. Erit mihi Dominus in Deum, et lapis iste, quem erexi in titulum vocabitur domus Dei. Et de universis quae dederis mihi decimas et hostias pacificas offeram tibi. Vers. Si Dominus Deus meus fuerit mecum in via ista qua ego ambulo, et custodierit me. Decimas. Resp. Oravit Jacob et dixit: Domine, qui dixisti mihi, revertere in terram nativitatis tuae, erue me de manu fratris mei, quia valde eum timeo. Vers. Deus, in cujus conspectu ambulaverunt patres mei; Domine, qui pascis me a juventute mea. Erue me. Resp. Dixit angelus ad Jacob: Dimitte me, aurora est. Respondit ei: Non dimittam te, nisi benedixeris mihi. Et benedixit eum in eodem loco. Vers. Benedicens benedicam [Col. 0754A] tibi, et multiplicabo te. Et benedixit. Resp. Vidi Dominum facie ad faciem, et salva facta est anima mea. Vers. Et dixit, nequaquam vocaberis Jacob, sed Israel erit nomen tuum. Et salva facta est. Resp. Dum irem de terra mea, oravi Dominum Deum meum, et perduxit me in portum voluntatis suae, gubernavit me advenam. Vers. Erit mihi Dominus in Deum, et lapis iste, quem erexi in titulum, vocabitur domus Dei. Et. Resp. Apparuit Deus Jacob, et benedixit eum, et dixit: Ego sum Deus Bethel, ubi unxisti lapidem, et votum vovisti mihi. Crescere te faciam, et multiplicabo te. Vers. Ego sum Dominus omnipotens. Crescere. Vers. Benedicens benedicam tibi, et multiplicabo te. Vers. Minor sum cunctis miserationibus tuis, Domine Abraham. In baculo meo transivi Jordanem istum; et nunc cum duabus turmis regredior. Libera me, Domine, de manu Esau, quia valde contremens cor meum illum timet. Vers. Eripe me, Domine, ab homine malo, a viro iniquo eripe me. Quia. Vers. Ne forte veniens percutiat [Col. 0754B] matrem cum filiis. Tu locutus es quod mihi benefeceris. Libera.
Antiph. Domine, labia mea aperies, et os meum annuntiabit laudem tuam. Ant. Dextera Domini fecit virtutem, dextera Domini exaltavit me. Ant. Factus es adjutor meus, Deus meus. Ant. Trium puerorum cantemus hymnum, quod cantabant in camino ignis, benedicebant [benedicentes] Dominum. Ant. Statuit ea in aeternum, et in saeculum saeculi; praeceptum posuit, et non praeteribit. Vers. Domine, refugium.
Antiph. Nemini dixeritis. Ant. Descendentibus illis. Ant. Assumpsit Jesus.
Antiph. Ego principium, qui et loquor vobis. Ant. Qui me misit mecum est, et non reliquit me solum, [Col. 0754C] quia quae placita sunt ei facio semper.
Antiph. Unus est enim magister vester, qui in coelis est, Christus Dominus. Ant. Qui major est vestrum, erit minister vester, quia omnis qui se exaltat humiliabitur, dicit Dominus.
Antiph. Ecce ascendimus Jerusalem, et Filius hominis tradetur ut crucifigatur. Ant. Tradetur enim gentibus ad illudendum, et flagellandum, et crucifigendum. Ant. Sedere autem non est meum dare vobis, sed quibus paratum est a Patre meo.
Antiph. Factum est autem ut moreretur. Ant. Pater Abraham, miserere mei, et mitte Lazarum, ut intingat extremum digiti sui in aqua, et refrigeret linguam meam. Ant. Dives ille guttam aquae petiit, qui micas panis Lazaro negavit. Fili, recordare quia [Col. 0754D] recepisti bona in vita tua, et Lazarus similiter mala. Ant. Fili, recordare quia recepisti. Ant. Rogo te, Pater, ut mittas.
Antiph. Malos male perdet, et vineam suam locabit agricolis. Ant. Malos male perdet, et vineam suam locabit aliis agricolis, qui reddant ei fructum temporibus suis. Ant. Quaerentes eum tenere, timuerunt turbas, quia sicut prophetam eum habebant.
Antiph. Oportet te, fili, gaudere, quia frater tuus mortuus fuerat et revixit; perierat, et inventus est in aeternum. Ant. Vadam ad Patrem meum et dicam ei: Pater, fac me sicut unum ex mercenariis tuis. Ant. Pater, peccavi in coelum et coram te. Jam non sum dignus vocari Filius tuus. Ant. Dixit autem pater ad servos suos: Cito proferte stolam primam, et [Col. 0755A] induite illum, et date annulum in manu ejus, et calceamenta in pedibus ejus. Ant. Dedit pater poenitenti filio stolam primam pariter et annulum; nam et calceamenta ei tribuit. Celebravit magnum convivium. Ant. Fili, tu semper mecum fuisti, et omnia mea tua sunt.
Antiph. Dominum qui fecit nos. Ant. Populus Domini et oves pascuae ejus. Resp. Videntes Joseph a longe, loquebantur mutuo fratres, dicentes: Ecce somniator venit, venite occidamus eum, et videamus si prosint illi somnia sua. Vers. Cumque vidissent Joseph fratres sui, quod a patre cunctis fratribus plus amaretur, oderant eum, nec poterant ei quidquam pacifice loqui, unde et dicebant: Venite. Resp. Dixit Judas fratribus suis: Ecce Ismaelitae transeunt; venite, venundetur, et manus nostrae non polluantur; caro enim et frater noster est. Vers. Cumque abiisset [Col. 0755B] Ruben ad puteum, et non invenisset eum, scissis vestibus, pergensque ad fratres, ait: Puer non comparet, et ego quo ibo? Caro. 767 Resp. Extrahentes Joseph de lacu vendiderunt Ismaelitis viginti argenteis; reversusque Ruben ad puteum, et cum non invenisset eum, scidit vestimenta sua cum fletu, et dixit: Puer non comparet, et ego quo ibo? Vers. At illi intincta tunica Joseph sanguine, et mittentes qui ferrent eam ad patrem, et dicerent: Vide si tunica filii tui sit, an non. Puer non comparet. Resp. Videns Jacob vestimenta Joseph, scidit vestimenta sua cum fletu, et dixit: Fera pessima devoravit filium meum Joseph. Vers. Vide si tunica filii tui sit, an non; et cum vidisset pater, ait: Fera pessima. Resp. Joseph, dum intraret in terram Aegypti, linguam quam non noverat audivit: manus ejus in laboribus servierunt, et lingua ejus inter principes loquebatur sapientiam. Vers. Divertit ab oneribus dorsum ejus. Manus Resp. Memento mei dum bene [Col. 0755C] tibi fuerit, ut suggeras Pharaonem, ut educat me de isto carcere, quia furtim sublatus sum, et hic innocens in lacum missus sum. Vers. Tres enim adhuc dies sunt post quos recordabitur Pharao ministerii tui, et revocet te in gradum pristinum; tunc memento mei. Ut suggeras. Resp. Tollite hinc vobiscum munera, et ite ad Dominum terrae; et dum inveneritis, adorate eum super terram. Deus autem meus faciat vobis eum placabilem, et reducat et hunc fratrem vestrum vobiscum, et eum quem tenet in vinculis. Vers. Tollite de fructibus terrae in vasis vestris; et ferte viro munera. Deus autem. Resp. Iste est frater vester minimus de quo dixeratis mihi? Deus misereatur tibi, fili mi; festinavitque in domum et ploravit, quia erumpebant lacrymae, et non poterat se continere. Vers. Attollens autem Joseph oculos, vidit Benjamin stantem. Commota sunt omnia viscera ejus super fratrem suum. Quia erumpebant. Resp. Dixit Ruben fratribus suis: Nunquid non dixi vobis, Nolite peccare in puerum; et non [Col. 0755D] audistis me? En sanguis ejus exquiritur. Vers. Merito haec patimur, quia peccavimus in fratrem nostrum, videntes angustiam animae ejus, dum deprecaretur nos, et non audivimus. Idcirco venit super nos tribulatio. En sanguis. Resp. Merito haec patimur, quia peccavimus in fratrem nostrum, videntes angustias animae ejus, dum deprecaretur nos; et non audivimus. Idcirco venit super nos tribulatio. Vers. Dixit Ruben fratribus suis: Nunquid non dixi vobis: Nolite peccare in puerum, et non audistis me? Idcirco. Resp. Dixit Joseph undecim fratribus: Ego sum Joseph quem vendidistis in Aegyptum. Adhuc vivit pater noster senior, de quo dixeratis mihi? Ite, adducite eum ad me, ut possit vivere. Vers. Biennium est quod coepit esse fames in terram; adhuc restant alii quinque. Ite, adducite. Resp. Ite, dicite patri meo Jacob: Joseph filius tuus vivit, et ipse dominatur totam terram Aegypti. Quo audito revixit spiritus [Col. 0756A] ejus et dixit: Sufficit mihi, vadam et videbo eum antequam moriar. Vers. Cumque audisset Jacob quod filius suus viveret, quasi de gravi somno evigilans, ait: Sufficit. Resp. Loquens Joseph fratribus suis, ait: Pax vobis, nolite timere; pro salute enim vestra misit me Dominus ante vos. Vers. Nolite timere, ne durum vobis esse videatur quod vendidistis me in his regionibus. Pro salute. Resp. Salus nostra in manu tua est, Domine; respiciat super nos misericordia tua, et securi serviemus tibi. Vers. Domine Deus virtutum, converte nos, et ostende faciem tuam, et salvi erimus. Et securi. Vers. Vivat, Domine, anima tua, ut non videamus mortem neque parvulos nostros deficientes. Et securi.
Antiph. Fac benigne in bona voluntate tua, et aedificentur, Domine, muri Jerusalem. Ant. Dominus mihi adjutor est, non timebo quid faciat mihi homo. Ant. Deus misereatur nostri, et benedicat nobis. [Col. 0756B] Ant. Vim virtutis suae oblitus est ignis, ut pueri tui liberarentur illaesi. Ant. Sol et luna laudate Deum, quia exaltatum est nomen ejus solius.
Antiph. Dum fortis armatus custodit atrium suum, in pace sunt omnia quae possidet. Ant. Si in digito Dei ejicio daemonia, profecto venit in vos regnum Dei. Ant. Et cum ejecisset daemonium, locutus est mutus, et admiratae sunt turbae. Ant. Cum immundus spiritus exierit ab homine, ambulat per loca inaquosa, quaerens requiem, et non invenit. Ant. Accepit Jesus panes, et cum gratias egisset, distribuit discumbentibus.
Antiph. Amen dico vobis, quia nemo propheta susceptus est in patria sua. Ant. Jesus autem transiens per medium eorum ibat. Ant. Auferte ista hinc, et nolite facere domum Patris mei, domum generationis [Col. 0756C] [negotiationis],
Antiph. Ubi duo vel tres congregati fuerint in nomine meo, in medio eorum sum, dicit Dominus. Ant. Si duo ex vobis consenserint de eorum [omnibus] quaecunque petierint, fiet illis a Patre meo, dicit Dominus. Ant. Non dico tibi septies, sed usque septuagesies septies. Ant. Quandiu in mundo sum, lux sum mundi dicit Dominus.
Antiph. Audite et intelligite traditiones quas Dominus dedit vobis. Ant. Non lotis manibus manducare, non coinquinat hominem. Ant. Accepit autem omnes timor, et magnificabant Deum, dicentes: Quia propheta magnus surrexit in nobis, et quia Deus visitavit plebem suam.
Antiph. Omnes qui habebant infirmos ducebant [Col. 0756D] illos ad Jesum, et sanabantur. Ant. Ego sum qui testimonium perhibeo de me ipso, et testimonium perhibet de me qui misit me Pater. Ant. Exibant autem daemonia a multis, clamantia et dicentia: Quia tu es Filius Dei. Et increpans non sinebat ea loqui, quia sciebant ipsum esse Christum.
Antiph. Qui biberit aquam quam ego do, dicit Dominus Samaritanae, fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam. Ant. Aqua quam ego dedero, qui biberit ex ea, non sitiet ultra. Ant. Domine, ut video propheta es tu. Patres nostri in monte hoc adoraverunt. Ant. Mulier, venient dies quando veri adoratores adorabunt patrem in spiritu et veritate. Ant. Veri adoratores adorabunt Patrem in spiritu et veritate. Ant. Venite et videte hominem, qui dixit mihi omnia quaecunque feci. Ant. Meus cibus est ut faciam voluntatem Patris mei. Ant. Dixit Samaritana [Col. 0757A] mulier: Domine, da mihi hanc aquam, ut non sitiam in aeternum. Ant. Dicit Dominus: Si quis biberit aquam quam ego dabo ei, non sitiet in aeternum.
Antiph. Inclinavit se Jesus; scribebat in terra: Si quis sine peccato est, mittat in eam lapidem. Ant. Nemo te condemnavit, mulier? nemo te condemnavit. Ant. Qui non colligit mecum, dispergit; et qui non est mecum, contra me est. Ant. Cum immundus spiritus exierit ab homine, ut supra.
Antiph. Non sit vobis vanum surgere ante lucem, quia promisit Dominus coronam vigilantibus. Ant. Populus Domini et oves pascuae ejus.
Resp. Locutus est Dominus ad Moysen, dicens: [Col. 0757B] Descende in Aegyptum; dic Pharaoni ut dimittat populum meum. Induratum est cor Pharaonis, non vult dimittere populum meum, nisi in manu forti. Vers. Videns vidi afflictionem populi mei, qui est in Aegypto; et gemitum eorum audivi, et descendi liberare eos. Induratum. Resp. Stetit Moyses coram Pharaone, et dixit: Haec dicit Dominus: Dimitte populum meum, ut sacrificet mihi in desertum. Vers. Dominus Deus Hebraeorum misit me ad te, ait tibi: Dimitte. Resp. Cantemus Domino, gloriose enim honorificatus est: equum et ascensorem projecit in mare. Adjutor et protector factus est mihi Dominus in salutem. Vers. Currus Pharaonis et exercitus ejus projecit in mari. Adjutor. Resp. In mari viae tuae, et semitae tuae in aquis multis. Deduxisti sicut oves populum tuum in manu Moysi et Aaron. Vers. Illuxerunt coruscationes tuae orbi terrae; commota est et contremuit terra. In manu Moysi. Resp. Ecce mitto angelum meum, qui praecedat et custodiat semper. Observa et audi vocem ejus, et inimicus ero inimicis tuis, et affligentes te [Col. 0757C] affligam; et praecedet te angelus meus. Vers. Israel, si audieris me, non erit in te Deus recens, neque adorabis Deum alienum; ego enim Dominus. Et praecedet. Resp. Qui persequebantur populum tuum, Domine, demersisti eos in profundum, et in columna nubis ductor eorum fuisti, Domine. Vers. Exclamaverunt filii Israel in angustia sua ad te, Domine, et misisti eis Salvatorem. Et in columna. Resp. Moyses famulus Domini jejunavit quadraginta diebus et quadraginta noctibus, ut legem Domini mereretur accipere. Vers. Ascendit Moyses in montem Sinai. Ut legem. Resp. Splendida facta est facies Moysi, dum respiceret in eum Dominus. Videntes seniores claritatem vultus ejus, admirantes timuerunt valde. Vers. Descendit Moyses de monte portans duas tabulas lapideas in manibus suis, scriptas utrasque digito Dei. Videntes. Resp. Attendite, popule meus, legem meam, inclinate aurem vestram in verba oris mei. Vers. Aperiam in parabolis os meum; loquar propositiones [Col. 0757D] ab initio saeculi. Inclinate. Resp. Audi, Israel, praecepta Domini, et ea in corde tuo quasi in libro scribe; et dabo tibi terram fluentem lac et mel. Vers. Israel, si me audieris, non erit in te Deus recens, neque adorabis Deum alienum. Et dabo tibi. Resp. Vos qui transituri estis Jordanem, aedificate altare Domino de lapidibus quos ferrum non tetigit, et offerte super illud holocaustum et hostias pacificas Deo vestro. Vers. Cumque intraveritis terram, quam Dominus Deus vester daturus est vobis, 770 aedificate ibi altare Deo vestro. Resp. Adduxit eos Dominus in fortitudine terrae; cibavit eos nascentibus agros [in agris], suxerunt mel de petra, et oleum de firma petra. Vers. Butyrum boum et lac ovium cum adipe agnorum et filiorum taurorum et hircorum. Suxerunt.
Resp. Sicut fui cum Moyse, ita ero tecum, dicit [Col. 0758A] Dominus. Confortare et esto robustus; introduces populum meum ad terram lacte et melle manantem. Vers. Ego sum Dominus Deus vester, qui eduxi vos de terra Aegypti. Confortare. Vers. Quoniam tecum est Dominus Deus in omnibus, ad quaecunque perrexeris. Confortare. Resp. Sicut fui cum Moyse, ita ero tecum, dicit Dominus. Confortare populum meum, neque timeas. Ecce Dominus Deus tuus, et non te derelinquet. Vers. Quoniam tecum est, ut supra. Resp. Popule meus, quid feci, aut quid molestus fui tibi? Responde mihi. Quoniam ego eduxi vos de terra Aegypti, et de domo servitutis. Quadraginta annos manna plui vobis, et obliti estis me, dicit Dominus. Vers. Adduxi vos per desertum quadraginta annos, ego Dominus. Et obliti. Resp. Adduxi vos per desertum quadraginta annos, ego Dominus; non sunt attrita vestimenta vestra. Manna de coelo plui vobis, et obliti estis me, dicit Dominus. Vers. Popule meus, quid feci, aut quid molestus fui tibi? Responde mihi. Quoniam ego eduxi vos de terra Aegypti. Manna de [Col. 0758B] coelo.
Antiph. Tunc acceptabis sacrificium justitiae, si averteris faciem tuam a peccatis meis. Ant. Bonum est sperare in Domino, quam sperare in principibus. Ant. Benedicat nos Deus, Deus noster, benedicat nos Deus. Ant. Potens es, Domine, eripere nos de manu mortis, liberare nos, Deus noster. Ant. Reges terrae, et omnes principes, laudate Deum.
Antiph. Nemo te condemnavit, mulier? Nemo, Domine. Nec ego te condemnabo. Jam amplius noli peccare. Ant. Mulier, nemo te condemnavit? Nec ego te condemnabo. Jam amplius noli peccare. Antiph. De quinque panibus et duobus piscibus satiavit Dominus quinque millia hominum. Ant. Satiavit Dominus quinque millia hominum de quinque panibus, et duobus piscibus. Ant. Cum sublevasset oculos Jesus, [Col. 0758C] et vidisset maximam multitudinem venientem ad se, dixit ad Philippum: Unde ememus panes ut manducent hi? Ipse enim sciebat quid esset facturus. Ant. Cum vidissent turbae signum quod fecerat Jesus, dicebant: Vere hic est propheta, qui venturus est in mundum. Ant. Hic est vere propheta qui venturus est in mundum.
Antiph. Omnis qui petit accipit, et qui quaerit invenit, pulsanti aperietur. Ant. Auferte ista hinc, dicit Dominus, et nolite facere domum Patris mei domum negotiationis. Ant. Dicebat Jesus Judaeis: Solvite templum hoc, et in tribus diebus excitabo illud. Ant. Solvite templum hoc, dicit Dominus et post triduum excitabo illud. Hoc autem dicebat de templo corporis sui.
Antiph. Quid me quaeritis interficere hominem qui vera locutus est vobis? Ant. Unum opus feci et admiramini, quia totum hominem salvum feci in Sabbato. [Col. 0758D] Ant. Nonne Moyses dedit vobis legem? et nonne [nemo] ex vobis facit legem. Quid me quaeritis interficere? Ant. Et me scitis, et unde sim scitis; et a me ipso non veni, sed Pater meus misit me. Ant. Nemo in eum misit manus, quia nondum venerat hora ejus.
Antiph. Rabbi, quis [quid] peccavit homo iste quod caecus natus est? Respondit Jesus, et dixit: Neque hic peccavit, neque parentes ejus, sed ut manifestentur opera Dei in eo. Ant. Interrogatus caecus: Quis te illuminavit? At ille clamabat dicens: Filius Dei. Ant. Ille homo qui dicitur Jesus, lutum fecit ex sputo, et linivit oculos meos, et modo video. Ant. Lutum fecit ex sputo Dominus, et linivit oculos meos, et abii, et lavi, et credidi Deo. Ant. Dixi vobis jam et audistis; lutum mihi posuit ille homo qui dicitur Jesus. Ant. A saeculo non est auditum quia quis aperuit oculos caeci nati, nisi Christus Filius Dei.
Antiph. Ibat Jesus in civitatem quae vocatur Naim. Ant. Propheta magnus surrexit in nobis, quia Deus visitavit plebem suam. Ant. Accepit autem omnes timor, et magnificabant Deum dicentes: Quia propheta magnus surrexit in nobis, et quia Deus visitavit plebem suam. Antiph. Diligebat Jesus Martham et sororem ejus Mariam, et Lazarum fratrem earum. Ant. Lazarus amicus noster dormit, eamus et a somno excitemus eum. Ant. Domine, si hic fuisses, Lazarus non esset mortuus. Ecce jam fetet quatriduanus in monumento. Ant. Ad monumentum Lazari clamabat Dominus, dicens: Lazare, veni foras. Ant. Qui sequitur me non ambulat in tenebris, sed habebit lumen vitae, dicit Dominus. Ant. Ego sum qui testimonium perhibeo de me ipso, et testimonium perhibet de me, qui misit me Pater.
Antiph. Hodie si vocem Domini audieritis, nolite [Col. 0759B] obdurare corda vestra. Resp. Isti sunt dies quos observare debetis temporibus suis. Quarta decima die ad vesperum Pascha Domini est, et in quintadecima solemnitatis [solemnitatem] celebrabitis Altissimo Domino. Vers. Locutus est Dominus ad Moysen dicens: Loquere filiis Israel, et dices ad eos. Quarta. Resp. Multiplicati sunt qui tribulant me, et dicunt: Non est salus illi in Deo ejus. Exsurge, Domine, salvum me fac, Deus meus. Vers. Ne quando dicat inimicus meus: Praevalui adversus eum. Exsurge. Resp. Qui custodiebant animam meam, consilium fecerunt in unum, dicentes: Deus dereliquit eum; persequimini et comprehendite eum, quia non est qui liberet eum. Deus meus, ne elongeris a me; Deus meus, in adjutorium meum intende. Vers. Omnes inimici mei adversum me cogitabant mala mihi: verbum iniquum mandaverunt adversum me, 772 dicentes. Persequimini. Resp. Adjutor et susceptor meus tu es, Domine, et in verbum tuum speravi. Declinate a me, [Col. 0759C] maligni, et scrutabor mandata Dei mei. Vers. Eripe me de inimicis meis, Deus meus, et ab insurgentibus in me libera me. Declinate. Resp. Judica me, Deus, et discerne causam meam de gente non sancta. Ab homine iniquo et doloso eripe me, quia tu es Deus meus et fortitudo mea. Vers. Emitte lucem tuam, et veritatem tuam. Quia tu es. Resp. Deus meus es tu, ne discedas a me, quoniam tribulatio proxima est, et non est qui adjuvet. Vers. Deus meus, respice in me; quare me dereliquisti? Longe a salute mea. Quoniam trib. Resp. Deus meus, eripe me de manu peccatoris, et de manu contra legem agentis et iniqui, quoniam tu es patientia mea. Vers. Eripe me de inimicis meis, ut supra. Quoniam. Resp. Ne perdas cum impiis, Deus, animam meam, et cum viris sanguinum vitam meam; redime me, Domine. Vers. Eripe me, Domine, ab homine malo, a viro iniquo libera me. Redime. Resp. Tota die contristatus ingrediebar, Domine, quoniam anima mea completa est illusionibus, et vim faciebant qui quaerebant animam [Col. 0759D] meam. Vers. Et qui inquirebant mala mihi locuti sunt vanitates, et dolos tota die meditabantur. Et vim. Resp. Non avertas faciem tuam a puero tuo, Domine, quoniam tribulor, velociter exaudi me. Vers. Eripe me ab homine malo, quoniam tribulor. Resp. In proximo est tribulatio mea, Domine, et non est qui adjuvet; ut fodiant manus meas et pedes meos. Libera me de ore leonis, ut narrem nomen tuum fratribus meis. Vers. Deus, Deus meus, respice in me; quare me dereliquisti? longe a salute mea. Libera me. Resp. In te jactatus sum ex utero, de ventre matris meae Deus meus es tu; ne discedas a me, quoniam tribulatio proxima est, et non est qui adjuvet. Vers. Erue a framea, Deus, animam meam, et de manu canis unicam meam. Quoniam tribulatio. Resp. Vide quia tribulor, velociter exaudi me; intende animae meae et libera eam, propter inimicos meos. Eripe me, Domine. Vers. Eripe me de inimicis meis, ut [Col. 0760A] supra. Resp. Pacifice loquebantur mihi inimici mei, et in ira molesti erant mihi. Vidisti, Domine, ne sileas, ne discedas a me. Vers. Omnes inimici mei adversum me. Resp. Fac mecum, Domine, signum in bono, ut videant qui me oderunt et confundantur, quoniam tu, Domine, adjuvisti me, et consolatus es me. Vers. Respice in me, et miserere mei, quia unicus et pauper sum ego. Resp. Doceam iniquos vias tuas, et impii ad te convertentur. Libera me de sanguinibus, Deus salutis meae. Vers. Domine, labia mea aperies, et os meum annuntiabit laudem tuam. Libera me. Resp. Praecinxisti me virtute ad bellum, et suplantasti inimicos meos subtus me. Et inimicorum meorum dedisti mihi dorsum, et odientes me disperdidisti. Vers. Persequar inimicos meos, et comprehendam illos, et non convertar donec deficiant. Et inimicorum. Resp. Liberator meus de gentibus iracundis, ab insurgentibus in me libera me. Vers. Eripe me de inimicis meis. Ab insurgentibus. Resp. Erue a framea, Deus, animam meam, et de manu canis unicam [Col. 0760B] meam, humilitatem meam. Vers. Eripe me, Domine, ab homine. Resp. De ore leonis libera me, Domine, et a cornibus unicornium humilitatem meam. Vers. Erue a framea. Resp. Principes persecuti sunt me gratis, et a verbis tuis formidavit cor meum. Laetabor ego super eloquia tua. Vers. Quasi qui invenit spolia multa. 773 Laetabor. Resp. Usquequo exaltabitur inimicus meus super me? Respice et exaudi me, Domine Deus meus. Vers. Qui tribulant me exsultabunt si motus fuero. Ego autem in misericordia tua speravi. Respice.
Vers. Eripe me ab homine malo. Vers. Eripe me de inimicis meis, Deus meus. Vers. Erue a framea. Vers. De ore leonis.
Antiph. Vide, Domine, afflictionem meam, quoniam erectus est inimicus meus. Ant. In tribulatione [Col. 0760C] invocavi Dominum, et exaudivit me in latitudine. Ant. Judicasti, Domine, causam animae meae; defensor vitae meae, Domine, Deus meus. Ant. Popule meus, quid feci tibi? Aut quid molestus fui? responde mihi. Ant. Nunquid redditur pro bono malum, quia foderunt foveam animae meae.
Antiph. Qui est ex Deo verba Dei audit, vos non auditis quia ex Deo non estis. Ant. Ego daemonium non habeo, sed honorifico patrem meum, dicit Dominus. Ant. Ego gloriam meam non quaero; est qui quaerat et judicet. Ant. Amen, amen dico vobis, si quis sermonem meum servaverit, mortem non videbit in aeternum. Ant. Abraham pater vester exsultavit ut videret diem meum; vidit et gavisus est. Ant. Quinquaginta annos nondum habes, et Abraham vidisti? Amen dico vobis, antequam Abraham fieret, Ego sum. Ant. Tulerunt lapides ut jacerent in Jesum. Jesus autem abscondit se, et exivit de templo. Ant. [Col. 0760D] Libera me, Domine, et pone me juxta te; et cujusvis magnus pugnet contra me. Ant. Animae impiorum fremebant adversum me; et gravatum est cor meum super eos.
Antiph. Ego sum Pastor bonus, qui pasco oves meas, et pro ovibus meis pono animam meam. Ant. Vulpes foveas habent, et volucres coeli nidos; Filius autem hominis non habet, ubi caput reclinet. Ant. Narrabitur quid fecit mulier illa, in generationes saeculorum. Ant. Sicut exaltatus est serpens in eremo, ita exaltari oportet Filium hominis. Ant. Pater sancte, serva eos in nomine tuo, quod [quos] dedisti mihi. Ant. Rogavi Patrem meum, ne deficiat fides tua, Petre. Ant. Si mihi non creditis, operibus credite, quae ego facio in nomine ejus. Ant. Pastor bonus animam suam posuit pro ovibus suis. Ant. Si oportuerit me mori tecum, non te negabo, Domine Deus [Col. 0761A] meus, et patris mei. Ant. Pater, si non potest hic calix transire nisi bibam illum, fiat voluntas tua.
Antiph. In die magno festivitatis, stabat Jesus e clamabat dicens: si quis sitit, veniat ad me et bibat. Ant. Qui sitit veniat et bibat, et ventre ejus fluent aquae vivae.
Antiph. Tempus meum nondum advenit, tempus vestrum semper est paratum, dicit Dominus. Ant. Vos ascendite ad diem festum hunc. Ego non ascendam, quia tempus meum nondum advenit. Ant. Quidam autem Judaei dicebant quia bonus est, alii autem dicebant: Non, sed seducit turbas.
Antiph. Circumdantes Judaei Dominum, dixerunt: Quousque animam nostram tollis? Si tu es Christus, dic nobis palam. Ant. Oves meae vocem meam audiunt; et ego Dominus agnosco eas. Ant. Multa bona [Col. 0761B] opera operatus sum vobis; propter quod opus vultis me occidere?
Antiph. Principes sacerdotum consilium fecerunt ut Jesum occiderent. Dicebant autem: Non in die festo, ne forte tumultus fieret in populo. Ant. Quid molesti estis huic mulieri? Opus enim bonum operata est in me. Ant. Mittens haec mulier in corpus meum hoc unguentum, ad sepeliendum me fecit. Ant. Ubicunque fuerit praedicatum hoc Evangelium in toto mundo, erit memoria ejus. Ant. Magister dicit: Tempus meum prope est; apud te facio pascha cum discipulis meis. Ant. Si oportuerit, ut supra. Ant. Pater, si non potest hic calix, ut supra. Ant. Desiderio desideravi pascha manducare vobiscum, antequam patiar. Ant. Appropinquabat autem dies festus, ut supra. Ant. Principes sacerdotum, ut supra.
Antiph. Clarifica me, Pater, apud temetipsum, claritate quam habui, priusquam mundus fieret. Ant. [Col. 0761C] Christus factus est pro nobis obediens usque ad mortem, mortem autem crucis.
Antiph. Ipsi vero non cognoverunt vias meas, quibus juravi in ira mea, si introibunt in requiem meam. Resp. In die qua invocavi te, Domine, dixisti: Noli timere. Judicasti causam meam, et liberasti me. Deus meus. Vers. Deus meus, eripe me de manu peccatoris, et de manu contra legem agentis et iniqui. Judicasti. Resp. Fratres mei elongaverunt a me, et noti mei quasi alieni recesserunt a me. Vers. Amici mei et proximi appropinquaverunt, et steterunt. Quasi. Resp. Attende, Domine, ad me, et audi voces adversariorum meorum. Nunquid redditur pro bono malum, quia foderunt foveam animae meae? Vers. Homo pacis meae in quo sperabam, ampliavit adversum me supplantationem. Nunquid. Resp. Conclusit vias meas inimicus, insidiator factus est mihi [Col. 0761D] sicut leo in abscondito, replevit et inebriavit me amaritudine. Deduxerunt in lacum mortis vitam meam, et posuerunt lapidem contra me. Vide, Domine, iniquitates illorum, et judica causam animae meae, defensor vitae meae. Vers. Omnes inimici mei adversum me cogitabant mala mihi; verbum iniquum mandaverunt adversum me. Vide. Resp. Salvum me fac, Deus, quoniam intraverunt aquae usque ad animam meam. Ne avertas faciem tuam a me, quoniam tribulor, exaudi me, Deus meus. Vers. Intende animae meae, et libera eam; propter inimicos meos eripe me. Quoniam tribulor. Resp. Noli esse mihi, Domine, alienus. Parce mihi, Domine, in die mala: confundantur omnes qui me persequuntur, et non confundar ego. Vers. Confundantur omnes inimici mei. Et non confundar. Resp. Ingrediente Domino in sanctam civitatem, Hebraeorum pueri resurrectionem vitae praenuntiantes, 775 cum ramis palmarum, [Col. 0762A] hosanna clamabant in excelsis. Vers. Ex ore infantium et lactantium perfecisti laudem. Cum ramis. Resp. Dominus mecum est tanquam bellator fortis; propterea persecuti sunt me, et intelligere non potuerunt. Domine, probans renes et corda, tibi revelavi causam meam. Vers. Et vim faciebant qui quaerebant animam meam, et qui inquirebant mala mihi locuti sunt vanitates. Et intelligere. Resp. Dixerunt impii apud se non recte cogitantes: Circumveniamus justum, quoniam contrarius est operibus nostris. Promittit se scientiam Dei habere, Filium Dei se nominat, et gloriatur Patrem se habere Deum. Videamus si sermones illius veri sint; et si est verus Filius Dei, liberet illum de manibus nostris; morte turpissima condemnemus eum. Vers. Viri impii dixerunt: Opprimamus virum justum injuste, et de spoliis ejus sortem mittamus. Videamus. Resp. Viri impii dixerunt: Opprimamus virum justum injuste, et deglutiamus eum tanquam infernus vivum. Auferamus memoriam illius de terra, et de spoliis ejus sortem [Col. 0762B] mittamus inter nos. Ipsi enim homicidae thesaurizaverunt sibi malum, insipientes et maligni oderunt sapientiam, et rei facti sunt in cogitationibus suis. Vers. Dixerunt impii apud se non recte cogitantes: Circumveniamus justum. Et rei. Resp. Opprobrium factus sum nimis inimicis meis; viderunt me et moverunt capita sua: Adjuva me, Domine, Deus meus. Vers. Persequar inimicos meos et comprehendam illos, et non convertar, donec deficiant. Adjuva me, Domine. Resp. Insurrexerunt in me viri iniqui absque misericordia; quaesierunt me interficere, et non pepercerunt in faciem meam spuere. Et lanceis suis vulneraverunt me; et concussa sunt omnia ossa mea. Ego autem aestimabam me tanquam mortuum super terram. Vers. Dederunt in escam meam fel, et in siti mea potaverunt me aceto. Ego autem. Resp. Animae impiorum fremebant adversum me, et gravatum est cor meum super eos; et constituerunt pretium triginta argenteis, quod appretiatus sum ab eis. Vers. [Col. 0762C] Contumelias et terrores passus sum ab eis qui erant pacifici mei. Et constituerunt. Resp. Contumelias et terrores passus sum ab eis qui erant pacifici mei, et custodientes latus meum, dicentes: decipiamus eum, et praevaleamus illi. Sed tu, Domine, mecum es tanquam bellator fortis. Cadent in opprobrium sempiternum. Et videam vindictam in eos, quia tibi revelavi causam meam. Vers. Omnes inimici mei, ut supra. Dicentes. Resp. Sicut agnus ductus sum ut occiderer, et nesciebam: super me autem cogitaverunt consilium. Tu autem, Domine, liberasti animam meam. Vers. Omnes inimici mei, ut supra. Resp. Deus Israel, propter te sustinui improperium, operuit reverentia faciem meam; extraneus factus sum fratribus meis, et hospes filiis matris meae; quoniam zelus domus tuae comedit me. Vers. Intende animae meae, et libera eam; propter inimicos meos eripe me. Quoniam zelus. Vers. Deus, Deus meus, respice, ut supra. Resp. Synagogae populorum circumdederunt me; et non reddidi retribuentibus mihi mala. Consumetur, Domine, nequitia [Col. 0762D] peccatorum, et dirige justum. Vers. Tu autem, Domine, susceptor meus es, gloria mea, et exaltans caput meum. Consumetur.
Antiph. Dominus Deus auxiliator meus, et ideo non sum confusus. Ant. Circumdantes circumdederunt me, 776 et in nomine Domini vindicabo in eis. Ant. Judica causam meam, defende, quia potens es, Domine. Ant. Cum Angelis et pueris fideles inveniantur triumphatores [inveniamur triumphatori] mortis clamantes hosanna in excelsis. Ant. Confundantur qui me persequuntur, et non confundar ego, Domine, Deus meus. Vers. Erue a framea.
Ant. Turba multa quae convenerat ad diem festum, clamabat [ad] Dominum: Benedictus qui venit in nomine Domini, hosanna in excelsis. Ant. Hosanna [Col. 0763A] Filio David; benedictus qui venit in nomine Domini, Rex Israel, hosanna in excelsis. Ant. Occurrunt turbae cum floribus et palmis Redemptori obviam, et victori triumphanti digna dant obsequia. Filium Dei ore gentes praedicant, et in laudem Christi voces sonant per nubila. Hossana. Antiph. Hodie namque Christo cum humana lingua coma servivit arboria. Et quamvis fuerint rigida, miserunt Regi spolia arborum flexus. Hosanna. Ant. Pueri Hebraeorum vestimenta prosternebant in via, et clamabant, dicentes: Hosanna Filio David. Benedictus qui venit in nomine Domini. Ant. Pueri Hebraeorum, tollentes ramos olivarum, obviaverunt Domino, clamantes et dicentes: Hosanna in excelsis. Ant. Tibi revelavi causam meam, defensor vitae meae, Dominus Deus meus. Ant. Invocabo nomen tuum, Domine; ne avertas iram [faciem] tuam a clamore meo. Ant. Missus sum ad oves quae perierant domus Israel, dicit Dominus. Ant. Omnes collaudant nomen tuum, et dicent: Benedictus qui venit in nomine Domini, hosanna in excelsis. [Col. 0763B] Ant. Coeperunt omnes turbae descendentium gaudentes laudare Deum voce magna, super omnibus quae viderant virtutibus, dicentes: Benedictus qui venit Rex in nomine Domini. Pax in coelo, et gloria in excelsis. Ant. Rex Israel, hosanna in excelsis.
Antiph. Faciem meam non averti ab increpantibus et conspuentibus in me. Ant. Framea, suscitare adversus eos qui dispergunt gregem meum. Ant. Appenderunt mercedem meam triginta argenteis, quod appretiatus sum ab eis. Ant. Inundaverunt aquae super caput meum; dixi: Perii, invocabo nomen tuum, Domine Deus meus. Ant. Labia insurgentium et cogitationes eorum vide, Domine. Vers. Erue a framea, Deus, animam meam.
Antiph. Appropinquabat autem dies festus, et quaerebant [Col. 0763C] principes sacerdotum quomodo Jesum interficerent, sed timebant plebem. Ant. Non haberes in me potestatem, nisi desuper tibi datum fuisset. Ant. Recordare mei, Domine, et erue me ab his qui persequuntur me. Ant. Infirmata est virtus mea, in manibus inimicorum meorum. Ant. Ante diem festum Paschae sciens Jesus quia venit hora, cum dilexisset suos, in finem dilexit eos.
Ant. Vide, Domine, et considera, quoniam tribulor, velociter exaudi me. Ant. Discerne causam meam, Domine; ab homine iniquo et doloso eripe me. Ant. Dum tribularer, clamavi ad Dominum, de ventre inferi exaudivit me. Ant. Domine, vim patior, responde pro me, quia nescio quid dicam inimicis meis. Ant. Dixerunt impii: Opprimamus 777 virum justum, quia contrarius est operibus nostris.
[Col. 0763D] Antiph. Principes sacerdotum, ut supra. Ant. Nemo tollet animam meam, sed ego pono eam et iterum sumo eam. Ant. Quia ego tecum sum, de manu pessimorum liberabo te, dicit Dominus. Ant. Potestatem habeo ponendi animam meam, et iterum sumo eam. Ant. Scriptum est enim: Percutiam pastorem et dispergentur oves gregis. Postquam autem surrexero, praecedam vos in Galilaeam; ibi me videbitis, dicit Dominus. Ant. Nunc clarificatus Filius hominis, et Deus clarificatus est in eo. Ant. Collegerunt pontifices et Pharisaei concilium, et dicebant: Quid faciemus quia hic homo multa signa facit? si dimittimus eum sic, omnes credent in eum. Ne forte veniant Romani, et tollent nostrum locum et gentem. Vers. Unus autem ex illis, Caiphas nomine, cum esset pontifex anni illius, prophetavit dicens: Expedit nobis ut unus moriatur homo pro populo, et non tota gens pereat.
Antiph. Libera me de sanguinibus, Deus Deus salutis meae, et exaltabit lingua mea justitiam tuam. Ant. Contumelias et terrores passus sum ab eis, et Dominus mecum est tanquam bellator fortis. Ant. Ipsi vero in vanum quaesierunt animam meam. Introibunt in inferiora terrae. Ant. Omnes inimici mei audierunt malum meum, Domine. Laetati sunt quoniam tu fecisti. Ant. Alliga, Domine, in vinculis nationes gentium, et reges eorum in compedibus. Vers. Erue a framea.
Antiph. Simon, dormis; non potuisti una hora vigilare mecum. Ant. Concilium fecerunt inimici mei, dicentes: Conteramus eum de terra viventium. Ant. Dominus mecum est tanquam bellator fortis, propterea persecuti sunt me inimici mei. Ant. Tanto tempore vobiscum eram docens in templo, et non me tenuistis, modo flagellatum ducitis ad crucifigendum. [Col. 0764B] Ant. Quotidie apud vos eram in templo docens, et non me tenuistis. Modo flagellatum ducitis ad crucifigendum. Ant. Ancilla dixit Petro vere et tu ex illis es, nam et loquela tua manifestum te facit. Ant. Amen dico vobis, quia unus ex vobis tradet me in manus peccatorum quaerentium me. Vae autem illi per quem tradar ego. Ant. Tradetur enim gentibus ad illudendum, et flagellandum, et crucifigendum.
Antiph. Zelus domus tuae comedit me, et opprobria exprobrantium tibi ceciderunt super me. Psal. Salvum me fac, Deus. Ant. Avertantur retrorsum et erubescant, qui cogitant mihi mala. Psal. Deus, in adjutorium. Ant. Deus meus, eripe me de manu peccatoris. Psalm. In te, Domine, 2. Vers. Deus meus, eripe me. Resp. In montem oliveti oravi ad Patrem: Pater, si fieri potest, transeat a me calix iste. Spiritus quidem promptus est, caro autem infirma; fiat [Col. 0764C] voluntas tua. Vers. Verumtamen non sicut ego volo, sed sicut tu vis. Fiat. Resp. Tristis est anima mea usque ad mortem; sustinete hic, et vigilate mecum; nunc videbitis turbam quae circumdat me, vos fugam capietis, et ego vadam 778 immolari pro vobis. Vers. Vigilate et orate, dicit Dominus. Nunc. Resp. Ecce vidimus eum non habentem speciem, neque decorem; aspectus ejus in eo non est. Hic peccata nostra portavit, et pro nobis dolet; ipse autem vulneratus est propter iniquitates nostras, cujus livore sanati sumus. Vers. Vere languores nostros ipse tulit, et infirmitates nostras ipse portavit. Cujus. Ant. Liberavit Dominus pauperem a potente, et inopem cui non erat adjutor. Psalm. Deus, judicium tuum. Ant. Cogitaverunt impii et locuti sunt nequitiam: iniquitatem in excelso locuti sunt. Psalm. Quam bonus. Ant. Exsurge, Domine, et judica causam meam. Psal. Ut quid Deus. Vers. Exsurge, Domine.
[Col. 0764D] Resp. Amicus meus osculum [osculi] me tradidit signo; quem osculatus fuero ipse est, tenete eum; hoc malum fecit signum, qui per osculum adimplevit homicidium. Infelix praetermisit pretium sanguinis, et in finem laqueo se suspendit. Vers. Melius illi fuerat si natus non fuisset. Qui per. Resp. Judas mercator pessimus, osculum petit Domino. Ille ut Agnus innocens non negat Judae osculum. Denariorum numero Christum Judaeis tradidit. Vers. Melius fuerat. Resp. Unus ex discipulis meis tradet me hodie. Vae illi per quem tradar ego. Melius illi fuerat si natus non fuisset. Vers. Qui intingit mecum manum in paropside, hic me traditurus est in manus peccatorum. Melius fuerat. Resp. Eram quasi Agnus innocens, ductus sum ad immolandum, et nesciebam; consilium fecerunt inimici mei adversum [me] dicentes; Mittamus lignum in pane ejus, et conteramus eum de terra viventium. Vers. Omnes inimici mei [Col. 0765A] adversum me cogitabant mala mihi; verbum iniquum mandaverunt adversum me, dicentes. Resp. Una hora non potuistis vigilare mecum, qui exhortabamini mori pro me. Vel Judam non videtis, quomodo non dormit, sed festinat tradere me Judaeis. Vers. Dormite jam, et requiescite, ecce appropinquabit qui me traditurus est. Vel Judam.
Antiph. Dixi iniquis: Nolite loqui adversus Deum iniquitatem. Psal. Confitebimur. Ant. Terra tremuit et quievit, dum resugeret in judicium Deus. Psal. Notus in Judaea. Ant. In die tribulationis meae, Deum exquisivi manibus meis. Psal. Voce mea. Vers. Homo pacis meae.
Resp. Senories populi consilium fecerunt, ut Jesum dolo tenerent et occiderent. Cum gladiis et fustibus exierunt, tanquam ad latronem. Vers. Congregaverunt [Col. 0756B] iniquitatem sibi, et egrediebantur foras. Cum gladiis. Resp. Revelabunt coeli iniquitatem Judae, et terra adversus eum consurget, et manifestum erit peccatum illius in die furoris Domini, cum eis qui dixerunt Domino meo: Recede a nobis, scientiam viarum tuarum nolumus. Vers. Fiat mensa eorum coram ipsis in laqueum, et in retributiones et in scandalum. Cum eis. Resp. Ecce turba, et qui vocabatur Judas, venit, et dum appropinquaret ad Jesum ut eum oscularetur, Jesus dixit ad eum: Juda, osculo tradis Filium hominis ad crucifigendum. Vers. Filius quidem hominis vadit, sicut scriptum est de illo: Vae homini illi per quem tradar. Ad crucifigendum. Resp. O Judas. 779 qui dereliquisti consilium pacis; et cum Judaeis consiliatus es, triginta argenteis vendidisti sanguinem justum, et pacis osculum ferebas, quae [quam] in pectore non habebas. Vers. Verax datur fallacibus, pium flagellat impius. Et pacis. Resp. Facta est lingua iniquorum fraudulenta in ore ipsorum, et loquebantur mendacium. Omnes in sanguine [Col. 0765C] insidiati sunt, virum justum venundati sunt ad mortem. Ipse autem pacifica verba loquebatur ad Judaeos. Vers. Quid me quaeritis interficere, hominem qui vera locutus sum vobis? Ipse autem.
Antiph. Justificeris, Domine, in sermonibus tuis, et vincas cum judicaris. Psalm. Miserere mei. Ant. Dominus tanquam ovis ad victimam ductus est, et non aperuit os suum. Psal. Domine, refugium. Ant. Contritum est cor meum in medio mei, contremuerunt omnia ossa mea. Psalm. Deus, Deus meus. Ant. Exhortatus es in virtute tua, et in refectione sancta tua, Domine. Psal. Cantemus. Ant. ipse portavit. Oblatus est, quia ipse voluit, et peccata nostra. Psal. Laudate Dominun de coelis. Vers. Christus factus est pro nobis obediens.
Antiph. Traditor autem dedit eis signum, dicens: quem osculatus fuero ipse est, tenete eum. Ant. In [Col. 0765D] humilitate judicium ejus sublatum est. Generationem ejus quis enarrabit? Ant. Ait Pilatus: Mundae sunt manus meae a sangnine hujus justi, vos videritis. Ant. Petrus autem sequebatur Jesum a longe ut videret exitum rei.
Antiph. Calicem Domini accipiam, et nomen Domini invocabo. Psalm. Credidi. Ant. Cum his qui oderunt pacem eram pacificus; cum loquebar fillis, impugnabant me gratis. Psal. Ad Dominum cum tribularer. Ant. Ab hominibus iniquis libera me, Domine. Psal. Eripe me, Domine. Ant. Custodi me a laqueo quem statuerunt mihi, et ab scandalis operantium iniquitatem. Psalm. Domine, clamavi. Ant. Considerabam ad dexteram, et videbam, et non erat qui cognosceret me. Psal. Voce mea. Ant. De manu filiorum alienorum libera me, Domine. Psal. Benedictus Dominus Deus meus
Vers. Homo pacis meae. Vers. Acuerunt linguas suas. Vers. Christus factus est pro nobis.
Antiph. Coenantibus autem, accepit Jesus panem; benedixit ac fregit, dedit discipulis suis. Ant. Accepto pane Judas tradidit Dominum, sicut promiserat principibus sacerdotum. Ant. Si male locutus sum, perhibe testimonium; si autem bene, quid me caedis? Ant. Coena facta est, dixit Jesus discipulis suis: Amen, amen dico vobis, unus vestrum hic, qui me traditurus est in hac nocte. Ant. Mandatum novum do vobis, ut diligatis invicem sicut dilexi vos, dicit Dominus. Ant. Diligamus nos invicem, quia charitas ex Deo est; et qui diligit fratrem suum, ex Deo natus est, et vidit Dominum. Ant. Si ego Dominus et Magister vester lavi vobis pedes, quanto magis vos debetis alter alterius lavare pedes? Ant. In diebus illis mulier quae erat in civitate peccatrix, ut cognovit [Col. 0766B] quod Jesus accubuit in domo Simonis leprosi, attulit alabastrum unguenti: et stans retro secus pedes Domini Jesu, lacrymis coepit rigare pedes ejus, et capillis capitis sui tergebat, 780 et osculabatur pedes ejus, et unguento ungebat. Ant. Postquam surrexit Dominus a coena, misit aquam in pelvim, coepit lavare pedes discipulorum. Hoc exemplum dedit [ Dele dedit], reliquit eis. Ant. Ubi fratres in unum glorificant Dominum, ibi dabit Dominus Benedictionem. Ant. Congregavit nos Christus ad glorificandum se ipsum. Reple, Domine, animas nostras sancto Spiritu.
Antiph. Astiterunt reges terrae, et principes convenerunt in unum, adversus Dominum et adversus Christum ejus. Psalm. Quare fremuerunt. Ant. Diviserunt sibi vestimenta mea, et super vestem meam miserunt sortem. Psalm. Deus, Deus meus. Ant. Insurrexerunt in me testes iniqui, et mentita est iniquitas [Col. 0766C] sibi. Psal. Dominus, illuminatio. Vers. Diviserunt sibi vestimenta mea.
Resp. unde supra.
Resp. Omnes amici mei dereliquerunt me, et praevaluerunt insidiantes mihi. Tradidit me quem diligebam, et terribilibus oculis plaga crudeli percutiens, aceto potabant me. Vers. Et dederunt in escam meam fel, et in siti mea. Resp. Velum templi scissum est, et omnis terra tremuit; latro de cruce clamavit, dicens: Memento mei, Domine, dum veneris in regnum tuum. Vers. Amen dico tibi, hodie mecum eris in paradiso. Latro. Vers. Ait latro ad latronem: Nos quidem digna factis recipimus, hic autem quid fecit? Memento. Resp. Vinea mea electa, ego te plantavi; quomodo conversa es in amaritudinem ut me crucifigeres, et Barabbam dimitteres? Vers. Ego quidem plantavi te vinea mea electa, omne semen verum. Quomodo.
[Col. 0766D] Antiph. Vim faciebant qui quaerebant animam meam. Psalm. Domine, ne in furore, 2. Ant. Confundantur et revereantur qui quaerunt animam meam ut auferant eam. Psalm. Exspectans. Ant. Alieni insurrexerunt in me, et fortes quaesierunt animam meam. Psalm. Deus, in nomine tuo. Vers. Insurrexerunt in me.
Resp. Tanquam ad latronem exiistis cum gladiis comprehendere me. Quotidie apud vos eram in templo docens, et non me tenuistis. Et ecce flagellatum ducitis ad crucifigendum. Vers. Filius quidem hominis vadit sicut scriptum est de illo. Vae homini illi per quem tradetur. Ad crucifigendum. Resp. Tenebrae factae sunt dum crucifixissent Jesum Judaei, et circa horam nonam exclamavit Jesus voce magna: Deus, Deus, ut quid me dereliquisti? Tunc unus ex militibus lancea latus ejus perforavit, et inclinato capite [Col. 0767A] emisit spiritum. Vers. Et velum templi scissum est a summo usque deorsum, et omnis terra tremuit. Tunc unus. Resp. Animam meam electam tradidi in manus iniquorum, et facta est mihi haereditas mea, sicut leo in silva. Dedit contra me vocem adversarius, dicens: Congregamini et properate ad devorandum illum. Posuerunt me in desertum solitudinis, et luxit super me omnis terra, quia non est inventus qui me agnosceret et faceret bene. Vers. Omnes inimici mei adversus me cogitabant mala mihi, verbum iniquum mandaverunt adversum me. Quia Resp. Barabbas latro 781 dimittitur, et innocens Christus occiditur, nam et Judas armidoctus sceleris, qui per pacem didicit facere bellum, osculando tradidit Dominum Jesum Christum. Vers. Ecce turba, et qui vocabatur Judas venit. Et dum appropinquaret ad Jesum.
Antiph. Ab insurgentibus in me libera me. Domine, quia occupaverunt animam meam. Psalm. Eripe me, [Col. 0767B] Domine, de inimicis. Ant. Longe fecisti notos meos a me; traditus sum, et non egrediebar. Psal. Domine, Deus salutis. Ant. Captabunt in animam justi, et sanguinem innocentem condemnabunt. Psal. Deus ultionum. Vers. Captabunt in animam justi.
Resp. Tradiderunt me in manus impiorum, et inter iniquos projecerunt me, et non pepercerunt animae meae. Congregati sunt adversum me fortes, et sicut gigantes steterunt contra me. Vers. Astiterunt reges terrae, et principes convenerunt in unum. Et sicut gigantes. Resp. Me tradidit impius summis principibus sacerdotum, et senioribus populi; Petrus autem sequebatur a longe, ut videret finem. Vers. Et ingressus Petrus in atrium principis sacerdotum. Ut videret. Resp. Caligaverunt oculi mei a fletu meo, quia elongatus est a me, qui consolatur me. Videte, omnes populi, si est dolor similis sicut dolor meus. Vers. O vos omnes qui transitis per viam, attendite et videte. Si est. Resp. Viderunt in quem transfixerunt, et plangent super eum omnes tribus terrae, dicentes: [Col. 0767C] Vere Filius Dei erat iste, Vers. In humilitate judicium Dei sublatum est: generationem illius quis enarrabit? Resp. Principes sacerdotum concilium fecerunt, ut Jesum dolo tenerent et occiderent; dicebant autem: Non in die festo, ne forte tumultus fieret in populo. Vers. Omnes inimici mei, ut supra. Ut Jesum.
Antiph. Proprio Filio suo non pepercit Deus, sed pro nobis omnibus tradidit illum. Psalm. Miserere mei, Deus. Ant. Anxiatus est in me spiritus meus, in me turbatum est cor meum. Psal. Domine, exaudi. Ant. Ait latro ad latronem: nos quidem digna factis recipimus, hic autem quid fecit? Memento mei, Domine, dum veneris in regnum tuum. Psal. Deus, Deus meus, ad te. Ant. Dum conturbata fuerit anima mea, Domine, misericordiae memor eris. Psal. Domine, audivi. Ant. Memento mei, Domine, cum veneris in regnum tuum. Psal. Laudate Dominum. Vers. Christus [Col. 0767D] factus est pro nobis.
Antiph. Posuerunt super caput ejus causam ipsius scriptam: Jesus Nazarenus Rex Judaeorum. Ant. Replevit et inebriavit me inimicus meus. Ant. Jesus clamans voce magna emisit spiritum, et velum templi scissum est. Ant. Cum accepisset acetum dixit: Consummatum est; et, inclinato capite, tradidit Spiritum. Ant. Eloi, Eloi, Lamasabactani; Deus, Deus meus, ut quid me dereliquisti? Ant. Tristis est anima mea usque ad mortem; sustinete hic et vigilate mecum. Ant. Recordatus est Petrus verbi Jesu, quod dixerat ei, et egressus foras flevit amare.
Antiph. In pace in idipsum dormiam et requiescam. 782 Psalm. Cum invocarem. Ant. Habitabit in tabernaculo tuo, requiescet in monte sancto tuo. Psal. [Col. 0768A] Domine, quis habitabit. Ant. Caro mea requiescet in spe. Psalm. Conserva me. Vers. Ne derelinquas me, Domine. Vers. In pace in idipsum.
Responsoria unde supra.
Resp. Sepulto Domino signatum est monumentum, volventes lapidem ad ostium monumenti, ponentes milites qui custodirent illud. Vers. Ne forte veniant discipuli ejus et furentur eum, et dicant plebi: Surrexit a mortuis. Ponentes. Resp. Jerusalem, luge, et exue te vestibus jucunditatis. Induere cinere cum cilicio, quia in te est occisus Salvator Israel. Vers. Montes Gelboe, nec ros, nec pluvia super vos descendat. Quia. Resp. Plange quasi virgo plebs mea: ululate, pastores, in cinere et cilicio, quia veniet dies Domini magna et amara valde. Vers. Ululate, pastores, et clamate, aspergite vos cinere. Quia.
Antiph. Elevamini, portae aeternales, et introibit Rex gloriae. Psal. Domini est terra. Ant. Credo videre [Col. 0768B] bona Domini in terra. Psal. Dominus illuminatio. Ant. Domine, abstraxisti ab inferis animam meam. Psal. Exaltabo te. Vers. Tu autem, Domine, miserere.
Resp. Recessit Pastor noster, fons aquae vivae, ad cujus transitum sol obscuratus est; nam et ille captus est, qui captivum tenebat primum hominem. Hodie portas mortis et seras pariter Salvator noster disrupit. Vers. Ante cujus conspectum mors fugit, ad cujus vocem mortui resurgunt, videntes autem eum portae mortis confractae sunt. Hodie. Resp. O vos omnes qui transitis per viam, attendite et videte si est dolor similis sicut dolor meus. Vers. Attendite, universi populi, et videte dolorem meum. Si est dolor. Resp. Ecce quomodo moritur justus, et nemo percipit corde. Et viri justi tolluntur, et nemo considerat. Ant. A facie iniquitatis oblatus est justus, et erit in pace memoria ejus. Vers. In pace factus est [Col. 0768C] locus ejus, et in Sion habitatio ejus. Et erit.
Antiph. Deus adjuvat me, et Dominus susceptor est animae meae. Psal. Deus, in nomine tuo. Ant. In pace factus est locus ejus, ut supra. Psal. Notus in Judaea Deus. Ant. Factus sum sicut homo sine adjutorio inter mortuos liber Psal. Domine Deus salutis. Vers. Collocavit me in obscuro.
Resp. unde supra.
Resp. Aestimatus sum cum descendentibus in lacum. Factus sum sicut homo sine adjutorio, inter mortuos liber. Vers. Et sicut vulnerati dormientes, projecti in monumentis, quorum non es memor amplius, et ipsi de manu tua repulsi sunt. Factus sum. Resp. Agnus Dei Christus immolatus est pro salute mundi. Nam de parentis protoplasti fraude factor condolens, quando pomi noxialis morte morsu corruit; ipse lignum tunc notavit, damna ligni ut solveret. Vers. Christus factus est pro nobis obediens usque ad mortem, [Col. 0768D] mortem autem crucis. Ipse lignum. Resp. Domine, post passionem tuam et post discipulorum fugam, Petrus plorabat dicens: Latro confessus est, et ego te negavi. Mulieres te praedicaverunt, et ego te timui [ Forte renui]. Putas jam vocabis me discipulum tuum ut iterum constituas me piscatorem mundi. Sed re poenitentem suscipe me, 783 Domine, et miserere mei. Vers. Ego dixi in excessu meo: Omnis homo mendax. Resp. Scindite vestimenta vestra, et induimini saccis, et plangite, quia Princeps Jerusalem super montes ejus interfectus est; flete super eum, filii Israel, quia non timuerunt occidere Christum Domini. Vers. Ululate, pastores, et clamate, ut supra. Resp. Sicut ovis ad occisionem ductus est, et dum male tractaretur non aperuit os suum. Traditus est ad mortem, ut vivificaret populum suum. Vers. In pace factus est, ut supra. Vers. Vadis propitiator ad immolandum.
Antiph. O mors, ero mors tua; morsus tuus ero, inferne. Psal. Miserere mei. Ant. Plangent eum quasi unigenitum, quia innocens Dominus occisus est. Psal. Judica me, Deus. Ant. Attendite, universi populi, et videte dolorem meum. Psalm. Deus, Deus meus. Ant. A porta inferi erue, Domine, animam meam. Psal. Ego dixi in dimidio. Ant. O vos omnes qui transitis per viam, attendite et videte si est dolor sicut dolor meus. Psal. Laudate Dominum de coelis.
Antiph. Mulieres sedentes ad monumentum, lamentabantur flentes Dominum. Ant. Sepulto Domino signatum est monumentum, ponentes milites qui custodirent illud. Ant. Ululate, pastores, et clamate; aspergite vos cinere, quia completi sunt dies Domini. Ant. Videbunt in quem transfixerunt, et plangent super eo omnes tribus terrae. Ant. Joseph ab Arimathia petiit corpus Jesu, et sepelivit eum in sepulcro [Col. 0769B] suo. Vers. Christus factus est.
Antiph. Vespere autem Sabbati, quae lucescit in prima Sabbati, venit, Maria Magdalene et altera Maria videre sepulcrum, alleluia. Ant. Et ecce terrae motus factus est magnus. Angelus enim Domini descendit de coelo, alleluia. Ant. Angelus enim Domini descendit de coelo, et accedens revolvit lapidem, et sedebat super eum, alleluia, alleluia. Ant. Erat autem aspectus ejus sicut fulgur, et vestimenta ejus sicut nix, alleluia, alleluia. Ant. Prae timore autem ejus exterriti sunt custodes, et facti sunt velut mortui, alleluia. Ant. Respondens autem angelus dixit mulieribus: Nolite timere; scio enim quod Jesum quaeritis, alleluia. Ant. Scio quod Jesum quaeritis crucifixum; surrexit, alleluia. Ant. Jesum quem quaeritis non est hic, sed surrexit; recordare qualiter locutus sit vobis, dum adhuc in Galilaea esset, alleluia. Ant. Venite et videte locum ubi positus erat Dominus, [Col. 0769C] alleluia. Ant. Cito euntes, dicite discipulis, quia surrexit Dominus, alleluia, alleluia.
Antiph. Alleluia, alleluia, alleluia. Praeoccupemus faciem Domini in confessione.
Antiph. [Col. 0769D] Has Antiphonas esse Antiphonarii Metensis, non vero Romani, docet Amalarius, l. de Ordine Antiph., c. 45. Ego sum qui sum, et consilium meum 784 non est cum impiis, sed in lege Domini voluntas mea est, alleluia. Psal. Beatus vir. Ant. Postulavi Patrem meum, alleluia. Dedit mihi gentes, alleluia, in haereditatem, alleluia. Psal. Quare fremuerunt. Ant. Ego dormivi et somnum cepi, et resurrexi, quoniam Dominus suscepit me, alleluia, alleluia. Vers. Resurrexit Dominus.
Resp. Angelus Domini descendit de coelo, et accedens [Col. 0769D] revolvit lapidem; et super eum sedit, et dixit mulieribus: Nolite timere; scio enim quia crucifixum quaeritis. Jam surrexit. Venite et videte locum ubi positus erat Dominus, alleluia. Vers. Angelus Domini locutus est mulieribus dicens: Quem quaeritis, an Jesum quaeritis? Jam. Resp. Angelus Domini locutus est mulieribus dicens: Quem quaeritis, an Jesum quaeritis? Jam surrexit, venite et videte, alleluia, alleluia. Vers. Ecce praecedet vos in Galilaeam, ibi [Col. 0770A] eum videbitis, sicut dixit vobis. Jam. Resp. Dum transisset Sabbatum, Maria Magdalene, et Maria Jacobi et Salome emerunt aromata, ut venientes ungerent Jesum, alleluia, alleluia. Vers. Et valde mane una Sabbatorum veniunt ad monumentum, orto jam sole. Ut venientes. Resp. Super lapidem monumenti sedebant angeli, et psallebant de resurrectione Domini; et ante sepulcrum Jesu stabat Maria dicens: Domine, si tu sustulisti eum, dic ubi posuisti eum, alleluia. Vers. At illa existimans, quod hortulanus esset, dicit ei. Domine, si.
Antiph. Et valde mane una Sabbatorum, veniunt ad monumentum, orto jam sole, alleluia. Ant. Et dicebant ad invicem: Quis revolvet nobis lapidem ab ostio monumenti? Alleluia, alleluia. Ant. Et respicientes viderunt revolutum lapidem; erat quippe magnus valde, alleluia. Ant. Nolite expavescere; Jesum Nazarenum quaeritis crucifixum, non est hic; surrexit, [Col. 0770B] alleluia. Ant. Praecedam vos in Galilaeam; ibi me videbitis sicut dixi vobis, alleluia. Ant. Cito euntes, dicite discipulis quia surrexit Dominus, alleluia, alleluia. Post passionem Domini factus est conventus, quia non est corpus in monumentum. Lapis sustinuit perpetuam vitam, monumentum reddidit coelestem margaritam, alleluia. Ant. Venerunt ad monumentum Maria Magdalene, et altera Maria videre sepulcrum, alleluia
Vers. Oportebat pati Christum. Vers. In resurrectione tua, Christe. Vers. Quem quaeris, mulier. Vers. Cantate Domino. Vers. Surrexit Dominus vere. Vers. Ecce ego vobiscum sum. Vers. Jubilate Domino, omnis. Vers. Surrexit Dominus de sepulcro. Vers. Tulerunt Dominum meum. Vers. Noli flere, Maria. Vers. Dicite in nationibus. Vers. Gavisi sunt discipuli. Vers Cognoverunt Dominum. Vers. Resurrexit Dominus. Vers. Omnis terra adoret te, Deus.
[Col. 0769D] Eadem fere leguntur in Ordine Romano 1, quem edidit Mabillonius Musei Italici tom. II. Vide pag. 36 et seq. Conveniente schola temperius cum episcopis et diaconibus 785 in ecclesiam majorem [Col. 0769D] Scilicet ubi Christi cruci affixi statua posita erat, ut etiam nunc est in inferiori chori parte. ad locum crucifixi incipiunt Kyrie eleison, et veniunt usque ad altare; et ascendentibus diaconibus in [Col. 0770D] Seu podium. Intelligit Cangius lectrum, analectrum in ecclesia, ad quod gradibus ascenditur, laudatque hunc ipsum locum ex Ordine Rom. depromptum. Juxta Mabillonium, in notis ad Ord. Rom. 1, pogium est locus cancellorum, quibus sanctuarium a choro dirimitur, sic dictum quod per gradus sensim assugeret. pogium, episcopi et presbyteri statuantur in locis suis, et schola ante altare. Finito vero Kyrie eleison, annuit archidiaconus primo scholae [Col. 0770D] Est cantorum chorus. , et ille inclinans se incipiat allel. cum Psalmo Dixit Dominus Domino meo. Post hunc annuit secundo, vel alii cui voluerit, sed et omnibus incipientibus hoc modo praecipiat. Dicatur iterum alleluia cum Psalmo Confitebor tibi. Sequatur post hunc primus scholae cum paraphonistis in fontibus, alleluia. Et respondeant paraphonistae. Sequantur subdiaconi cum infantibus. Alleluia. Dominus regnavit decorem: et semper respondent paraphonistae, et annuunt verba infantibus. Vers. Parata sedes tua. Vers. Elevaverunt flumina. Post hos versus salutet primus scholae archidiaconum, et illo annuente incipiat alleluia, cum melodiis infantibus. Qua expleta respondeant paraphonistae primum, et finitur. [Col. 0770D] Post hanc incipiat tertius alleluia cum Psal. Beatus vir. Hunc sequitur Pascha nostrum. Vers. Epulemur. Hac expleta Oratione, quo supra, incipiat archidiaconus. Ant. Scio quod Jesum quaeritis crucifixum; surrexit, alleluia. Ant. Jesum quem quaeritis, non est hic; sed surrexit. Recordare qualiter locutus sit vobis, dum adhuc in Galilaea esset, alleluia. Post hoc det sacerdos Orationem, et descendant ad fontes cum [Col. 0771A] Antiphon. Ant. In die resurrectionis meae, dicet Dominus, alleluia: congregabo gentes, et colligam regna, et effundam super vos aquam mundam, alleluia. Quam ut finierint dicit primus scholae alleluia cum Psal. Laudate, pueri, Dominum, sequitur allel. In Graeco: O Chirius Dynamin, etc., finito ordine quo supra. Postea sequitur diaconi secundus in Evangelio. Ant. Venite et videte locum ubi positus erat Dominus, alleluia. Deinde dicat sacerdos Orationem, et tunc vadunt ad sanctum Joannem [Col. 0771D] Apud Vulgatum Alcuinum, ad fontes seu ad vestem. Hoc loco forsitan baptizandi vestem deponebant, aut baptizati vestem albam induebant. ad vestem, canentes Ant. Lapidem quem reprobaverunt aedificantes, alleluia. Hic factus est in caput anguli. A Domino factum est istud, et est mirabile in oculis nostris, alleluia, alleluia. Deinde alleluia cum Psal. In exitu Israel. Deinde primus scholae dicit cum pueris allel. Venite exsultemus Domino. Vers. 1. Praeoccupemus. Vers. 2. Hodie si vocem Domini. Post hanc sequitur diaconus Ant. Cito euntes, dicite discipulis quia surrexit Dominus, alleluia, alleluia. Deinde oret semper sine Kyrie eleison. Et tunc vadunt [Col. 0771D] Sancti Andreae basilica proxima erat Vaticanae. ad sanctum Andream ad [Col. 0771B] crucem, canentes Ant. Vidi aquam egredientem de templo a latere dextro, alleluia: et omnes ad quos pervenit aqua ista, salvi facti sunt, alleluia, alleluia. Post hoc dicant, alleluia. Dilexi quoniam exaudiet Dominus. Quo finito primus scholae incipit alleluia. Venite exsultemus, ut supra. Ant. Cito euntes dicite discipulis. Deinde Orat. Deinde descendunt primates ecclesiae ad accubitum, invitante notario vicedomini, et bibant [Col. 0771D] In Ord. Rom. jam laudato, de Graeco, de pactis, de procoma. Ad quem locum plurimas variantes lect. affert Mabillonius. His vocibus indicantur loca, ubi haec vini genera nascebantur. ter de Graeco vino depactissi et de procantu. Postquam biberint omnes presbyteri et omnes diaconi seu subdiaconi, vel omnes acolyti per singulos titulos, redeant ad faciendum Vesperas, et bibant de dato presbyteri. Haec ratio per totam hebdomadam servabitur usque in Dominicam in Albis.
Psalm. Cum invocarem. Psal. Verba mea. Psal. Domine, ne in furore. Vers. Surrexit Dominus vere. [Col. 0771C] Vers. In resurrectione tua, Christe. Resp. Maria Magdalene, et altera Maria ibant diluculo ad monumentum. Jesum quem quaeritis non est hic; surrexit sicut locutus est, praecedet vos in Galilaeam, ibi eum videbitis, alleluia, alleluia. Vers. Cito cuntes dicite discipulis ejus et Petro quia surrexit Dominus. Praecedet. Resp. Surgens Jesus Dominus noster, et stans in medio discipulorum suorum dixit: Pax vobis, alleluia. Gavisi sunt discipuli viso Domino, alleluia, alleluia. Vers. Surrexit Dominus de sepulcro, qui pro nobis pependit in ligno. Gavisi sunt. Resp. Congratulamini mihi omnes qui diligitis Dominum, quia quem quaerebam apparuit mihi, et dum flerem ad monumentum, vidi Dominum meum, alleluia. Vers. Tulerunt Dominum meum, et nescio ubi posuerunt eam; situ sustulisti cum, dicito mihi. Et dum flerem.
( Hic desunt tres lineae in Ms. )
Antiph. Qui sunt hi sermones quos confertis ad invicem ambulantes, et estis tristes? alleluia, alleluia. Respondens autem unus, cui nomen Cleophas, dixit ei: [Col. 0771D] Tu solus peregrinus es in Jerusalem, et non cognovisti quae facta sunt in illa his diebus? alleluia. Quibus ille dixit: Quae? Et dixerunt de Jesu Nazaraeno, qui fuit vir propheta, potens in opere et sermone, coram Deo et omni populo, alleluia, alleluia. Ant. Et incipiens a Moyse et omnibus prophetis interpretabatur illis Scripturas in omnibus quae de ipso erant, alleluia. Ant. Et coegerunt illum dicentes; Mane nobiscum, Domine, quia advesperascit, alleluia. Ant. [Col. 0772A] Et intravit cum illis, et factum est cum recumberet cum illis, accepit panem, benedixit ac fregit, et porrigebat illis, alleluia. Ant. Mane nobiscum, quoniam advesperascit, et inclinata est jam dies, alleluia, alleluia.
Alleluia. Domine, refugium. Vers. Priusquam montes. Ant. Nonne sic oportuit pati Christum, et intrare in gloriam suam, alleluia. Data Oratione descendant ad fontes cum Antiph. Lapidem quem reprobaverunt aedificantes, et reliq. Deinde post Psal. CXII sequitur alleluia. [Col. 0772D] Lege ὁ ποιμαίνων τὸν Ἰσραὴλ, qui regis Israel; et pro Apolon Ἄμπελον ἐξ Αἶγύπτου, Vineam de Aegypto. Ita legitur in Ordine Rom., de quo jam saepe diximus. Opymenonthon, etc. Vers. Apolon et Egyptom, etc. Ant. Cognoverunt Dominum, alleluia, in fractione panis, alleluia. Et data Oratione cum Antiph. quale voluerit, descendant ad sanctum Andream, dictoque Psalmo CXIII, sequitur alleluia. In exitu Israel. Vers. 1. Facta est Judaea. Vers. 2. Mare vidit.
Ant. Surrexit Dominus vere, alleluia, et apparuit Simoni, alleluia. Sequitur Oratio.
Psal. Domine Deus meus. Psal. Domine Dominus noster. Psal. In Domino confido. Vers. Surrexit Dominus vere. Resp. Virtute magna reddebant apostoli testimonium resurrectionis Jesu Christi Domini nostri, alleluia. Vers. In omnem terram exivit sonus eorum. Resp. Tulerunt Dominum meum, et nescio ubi posuerunt eum. Ait ei angelus: Noli flere, Maria. Surrexit sicut dixit, praecedet vos in Galilaeam, ibi eum videbitis, alleluia, alleluia. Vers. Cito euntes dicite discipulis ejus et Petro quia surrexit Dominus. Praecedet. Resp. Expurgate vetus fermentum ut sitis nova conspersio; etenim Pascha nostrum immolatus est Christus. Itaque epulemur in Domino, alleluia. Vers. Non in fermento malitiae et nequitiae, sed in azymis sinceritatis et veritatis. Itaque.
Ant. Obtulerunt discipuli Domino partem piscis assi, et favum mellis, alleluia, alleluia. Ant. Spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videtis habere. Jam credite, alleluia.
Post psalmum CXI alleluia. Paratum cor meum. Vers. 1. Exsurge, gloria mea. Vers. 2. Ut liberentur.
Ant. Stetit Jesus in medio discipulorum suorum, et dixit eis: Pax vobis, alleluia, alleluia. Et data Orat., descendant ad fontes cum Antiph. Post Psal. CXII sequitur [Col. 0772D] Hoc loco nihil corruptius in Codice ms. Legendum, ut in Ordine Rom. 1 a Mabill. dato: Προσέχετε, λαός μου, τῷ νόμῳ, μου, κλίνατε τὸ οὖς ὑμῶν εἶς τὰ ῥηματα τοῦ στόματός μου Attendite, populus meus, legem meam, etc. alleluia.
Ant. Videte manus meas, et pedes meos, quia ipse ego sum, alleluia, alleluia. Data. Orat., itur ad sanctum Andream; post Psal. CXIII dicitur alleluia. Confitebor [Col. 0772D] tibi, Domine. Vers. 1. Adorabo ad templum. Vers. 2. Super misericordiam.
Ant. Isti sunt sermones quos dicebam vobis, cum essem vobiscum, alleluia, alleluia. Ant. Oportebat pati Christum, et resurgere a mortuis.
Psal. Salvum me fac, Domine. Psal. Usquequo. [Col. 0773A] Psal. Dixit insipiens. Vers. Surrexit Dominus de sepulcro. Resp. Ecce vicit leo de tribu Juda, radix David, aperire librum, et solvere septem signacula ejus, alleluia, alleluia, alleluia. Vers. Et unus de senioribus dixit mihi: Ne fleveris, dignus est Agnus qui occisus est accipere potestatem et fortitudinem, alleluia. Resp. Isti sunt agni novelli qui annuntiaverunt, alleluia, modo venerunt ad fontes, repleti sunt claritate, alleluia, alleluia. Vers. Ecce praecedet vos in Galilaeam; ibi eum videbitis sicut dixit vobis. Modo in omnem terram, ut sup. Resp. De ore prudentis procedit mel, 788 alleluia; dulcedo mellis est lingua ejus, alleluia: favus distillans labia ejus, alleluia, alleluia. Vers. Quam dulcia faucibus meis eloquia tua, Domine, super mel et favum in ore meo. Favus.
Ant. Et recordatae sunt verborum ejus, et regressae a monumento nuntiaverunt haec omnia illis undecim et caeteris omnibus, alleluia.
Post. Psal. CXI alleluia. Te decet [Hymnus, Deus, Vers. 1. Replebimur.
Ant. Mittite in dexteram navigii rete, et invenietis, alleluia, data Orat., itur ad fontes. Post. Psalm. CXII alleluia. Confitemini Domino. Vers. 1. Cantate ei. Vers. 2. Laudamini. Ant. Dicit discipulus quem diligebant Jesu Petro, Dominus est, alleluia.
Data Orat., itur ad sanctum Andream. Post Psal. CXIII Inchoantes. Resp. Haec dies. Et respondent omnes, quem fecit Dominus, usque in finem. Ant. Hoc jam tertio manifestatus est Jesus, postquam resurrexit a mortuis, alleluia.
Psal. Domine, quis habitabit. Psal. Conserva. Psal. [Col. 0773C] Exaudi, Domine. Vers. Quem quaeris, mulier. Resp. Ego sum vitis vera, et vos palmites; qui manet in me et ego in eum, hic fert fructum multum, alleluia, alleluia. Vers. Manete in dilectione mea, dicit Dominus. Qui manet. Resp. Tanto tempore vobiscum sum, et non cognovistis me. Philippe, qui videt me, videt et Patrem, alleluia. Jam creditis quia ego in Patre, et Pater in me est, alleluia, alleluia. Vers. Domine, ostende nobis Patrem, et sufficit nobis. Non creditis. Resp. Surrexit pastor bonus qui animam suam posuit pro ovibus suis, et pro suo grege mori dignatus est, alleluia, alleluia, alleluia. Vers. Surrexit Dominus de sepulcro, qui pro nobis pependit in ligno. Et pro grege.
Ant. Maria stans ad monumentum plorans, vidit angelum in albis sedentem, et sudarium quod fuerat super caput Jesu, alleluia.
[Col. 0773D] Per circulum Psalm. cum all. dicant et reliq. Resp. Haec dies quam fecit Dominus. Ant. Tulerunt Dominum meum, et nescio ubi posuerunt eum. Si tu sustulisti eum, dicito mihi, alleluia, et ego eum tollam, alleluia, alleluia. Ant. Venit Maria nuncians discipulis: Quia vidi Dominum, alleluia. Ant. Ardens est cor meum, desidero videre Dominum meum, quaero et non invenio ubi posuerunt eum, alleluia.
Psal. Coeli enarrant. Psal. Exaudiat te Dominus. [Col. 0774A] Psal. Domine, in virtute tua. Vers. Ecce ego vobiscum sum.
Resp. Maria Magdalene, ut supra. Vers. Cito euntes dicite discipulis. Resp. Surgens Dominus noster. Vers. Surrexit Dominus de sepulcro. Resp. Congratulamini mihi omnes. Vers. Tulerunt Dominum meum. Ant. Ecce ego vobiscum sum, alleluia, omnibus diebus, alleluia. Post. Psal. CXI alleluia. Laetatus sum. Vers. Stantes erant pedes nostri. Vers. Rogate quae ad pacem sunt. Ant. Undecim discipuli in Galilaea videntes Dominum adoraverunt, alleluia. Data Orat., descendant cum Antiph . . . . . . . Resp. Haec dies quam fecit Dominus. Ant. Data est mihi omnis potstas in coelo et in terra, alleluia. In pace post Orationes descendant ad fontes. Post Psal. CXIII alleluia. Qui confidunt. Vers. 1. Montes in circuitu ejus. Vers. 2. Ut non extendant justi. Ant. Euntes in mundum, [Col. 0774B] docete omnes gentes, baptizantes eos, alleluia, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, alleluia. Ant. Dixit Jesus discipulis suis: Afferte de piscibus quos prendidistis nunc; ascendit autem Simon Petrus, et traxit rete in terram plenum magnis piscibus, alleluia.
Psal. Dominus regit me. Psal. Domin. est terra. Psal. Judica me, Domine, quoniam unicus, alleluia, ut supra. Vers. Tulerunt Dominum meum, et nescio ubi posuerunt eum, alleluia, allel., allel.
Ant. Jesum qui crucifixus est quaeritis, alleluia. Non est, surrexit enim sicut dixit vobis, alleluia. Post Psal. CXI. All. Cantate Domino canticum novum, quia mirabilia fecit Dominus. Vers. Notum fecit Dominus salutare suum, in conspectu gentium revelabit justitiam suam.
Ant. Gavisi sunt discipuli, alleluia, viso Domino, alleluia. Data Orat., descendant ad fontes. Post Psal. CXII.
In Graeco, alleluia [Col. 0773D] Lege: Οἱ οὐρανοὶ διηγοῦνται δόξαν Θεοῦ· ποίησιν δὲ χειρῶν αὐτοῦ ἀναγγέλλει τὸ στερέωμα. ut exstat in Ordine Rom. a nobis commemorato; id est: Coeli enarrant gloriam Dei, et opera manuum ejus annuntiat firmamentum. yorinu degente doxon teupi esse detheron authu angelithon stercona. Ant. Accipite spiritum sanctum; quorum remiseritis peccata, remittuntur eis, alleluia, absque Psal. CXIII.
Pro Versibus et Responsis, a Pascha usque in Octavam, ad Tertiam, Sextam, Nonamque R. G. Haec dies, tantum prima sine Kyrie eleison.
Psal. Beatus vir, usque, Domine, in virtute tua sicut aliis dominicis noctibus canantur. Vers. Jubilate Deo, omnis terra. Vers. Cantate Domino. Vers. Noli flere, Maria. Vers. Dicite in nationibus. Vers. Dominus regnavit, decorem. Isti sunt dicendi in omnibus diebus per totam Resurrectionem.
Responsoria requiruntur a Pascha, usque in octav. [Col. 0774D] Ipsos debes canere usque in tert. hebdom. Ant. Post dies octo januis clausis, ingressus Dominus, dixit cis: Pax vobis, allel., allel. Ant. Pax vobis, ego sum, nolite timere, alleluia, alleluia.
Post. Psalm. CX, allel. [Col. 0773D] Lege: Δεῦτε ἀγαλλιασώμεθα τῷ κυρίῳ, ἀλαλάξωμεν τῷ Θεῷ τῷ σωτῆρι ἡμῶν. Προφθάσωμεν τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ἐν ἐξομολογήσει, καὶ ἐν ψαλμοῖς ἀλαλάξωμεν αὐτῷ· ὅτι Θεός μέγας κύριος καὶ βασιλεὺς μέγας ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν. Id est: Venite exsultemus, etc., usque et Rex magnus super omnem terram. Deutha Galtoa southa 790 heiria alla laxamente theotho sotori ymon. Vers. Protasome propasome theopropason autuonsomo logificen. Vers. 2 Othitheus megasterrius hehebasymegas orypason tingis etmenden. Alleluia sequitur [Col. 0775A] Ant. Quia vidisti me, Thoma, credidisti; beati qui non viderunt, et crediderunt, alleluia, alleluia. Beatus vir. Post hanc Alleluia. Omnes gentes, plaudite. Vers. 1. Quoniam Dominus sumnus. Vers. 2. Ascendit Deus in jubilatione. Ant. Misi digitos meos in fixuram clavorum, et manus meas in latus ejus, et dixi: Dominus meus, et Deus meus, alleluia.
Ant. Mitte manum tuam, et cognosce loca clavorum, alleluia, et noli esse incredulus, sed fidelis, alleluia. Ant. Haec autem scripta sunt, ut credatis quia Jesus est Christus Filius Dei, et ut credentes vitam habeatis in nomine ipsius, allel. Data Orat. et finita, post hanc bibant ecunacum primo [ Forte bibant, una cum primo] scholae pergant canentes ad Later. Antiph. Antepono.
Super Psal. in Evangelium et versoria, et in sanctorum, alleluia, dicendae sunt item Antiph. de Resurrectione [Col. 0775B] Domini, ubieunque volueris. Ant. Exeuntes duo ex discipulis Jesu, ibant ipso die in castellum nomine Emmaus, alleluia. Ant. Pax vobis, ego sum, nolite timere, alleluia. Ant. Conturbati vero et conterriti, existimabant se spiritum videre. Et ait illis: Quid turbati estis [et cogitationes] ascendunt in corda vestra, alleluia, alleluia. Ant. Spiritus carnem et ossa non habent sicut me videtis habere. Jam credite, alleluia. Ant. Et dixit ad eos, alleluia, haec sunt verba quae locutus sum ad vos, alleluia. Ant. Manifestavit se Jesus ad mare Tiberiadis, alleluia, alleluia, stans Jesus in littore, vocavit discipulos suos, alleluia. Ant. Cum audisset Petrus quia Dominus est, tunica succinxit se, et misit in mare, et clamavit voce magna dicens: Exi a me, Domine, quia homo peccator sum. Ant. Dum flerem ad monumentum, vidi Dominum meum, alleluia. Ant, Inclinavit se Maria, prospexit in monumentum, vidit duos angelos in albis sedentes, alleluia. Ant. Tulerunt [Col. 0775C] Dominum meum, et nescio ubi posuerunt eum. Noli flere, Maria, resurrexit Dominus sicut dixit, alleluia. Ant. Maria, noli jam flere Dominum Deum quem quaeris, surrexit a mortuis, alleluia. Ant. Videntes eum adoraverunt, alleluia. Et locutus est eis, alleluia. Ant. Docentes eos servare omnia quaecunque mandavi vobis, alleluia. Ant. Una autem Sabbati valde diluculo venerunt ad monumentum, portantes quae paraverant aromata, alleluia, alleluia. Ant. Currebant duo simul, et ille alius discipulus praecucurrit citius Petro; et venit prior ad monumentum, alleluia. Ant. Gavisi sunt discipuli, alleluia, viso Domino, alleluia. Ant. Sicut misit me Pater, et ego mitto vos, alleluia. Ant. Quomodo tradiderunt justum summi sacerdotum, et principes nostri in damnationem mortis ejus consenserunt, et crucifixerunt eum, alleluia. Ant. Jesus junxit se discipulis suis in via, et ibat cum illis; oculi eorum tenebantur ne eum agnoscerent, et increpavit eos dicens: O stulti et tardi corde, ad credendum in his quae locuti sunt 791 prophetae, [Col. 0775D] alleluia. Ant. Ardens erat cor nostrum, dum loqueretur nobis in via, et aperiret nobis Scripturas, alleluia. Ant. Surgens autem mane prima Sabbati, apparuit primo Mariae Magdalenae, de qua ejecerat septem daemonia, alleluia, alleluia, alleluia. Ant. Praecedam vos in Galilaeam; ibi me videbitis sicut dixi vobis, alleluia. Ant. Et ingressi, non invenerunt corpus Jesu, alleluia. Ant. Quem quaeris, mulier, alleluia. Viventem cum mortuis, alleluia. Ant. Noli flere, Maria, alleluia, resurrexit Dominus, alleluia, alleluia. Ant. Surrexit Christus, et illuxit populo suo quem redemit sanguinem suum [sanguine suo], alleluia. Ant. Ardens est cor meum, desidero videre Dominum meum; quaero et non invenio ubi posuerunt eum, alleluia. Ant. Crucifixus resurrexit a mortuis, redemit nos, alleluia. Ant. Ego sum vitis vera, [Col. 0776A] alleluia; vos palmites veri, alleluia. Ant. Dixit Jesus discipulis suis: Afferte de piscibus quos prendidistis nunc. Ascendit autem Simon Petrus, et traxit rete in terram plenum magnis piscibus, alleluia. Tu solus peregrinus es, et non audisti de Jesu, quomodo tradiderunt eum ad damnationem mortis, alleluia. Ant. Et ecce Jesus occurrit illis, dicens: Averte. Illae autem accesserunt, et tenuerunt pedes ejus, allel. Ant. Tunc ait illis Jesus: Nolite timere, nuntiate fratribus meis, alleluia, ut eant in Galilaeam, ibi me videbunt, alleluia. Ant. Surrexit enim sicut dixit Dominus, et praecedet vos in Galilaeam, alleluia. Ibi eum videbitis, alleluia, alleluia, alleluia. Ant. Ite, nuntiate fratribus meis, ut eant in Galilaeam. Ibi me videbunt allel., allel., allel. Ant. Mitte manum tuam, et cognosce loca clavorum, alleluia, et noli esse, ut supra. Ant. Misi digitos meos, ut supra. Ant. Videte manus meas, et pedes meos, quia ipse ego sum, allel., allel. Ant., Christus surrexit a mortuis, jam non moritur, alleluia. Ant. Euntes in mundum, alleluia, docete [Col. 0776B] omnes gentes, alleluia. Ant. Ecce ego vobiscum sum, alleluia, omnibus diebus, alleluia. Ant. Surrexit Christus, et illuxit populo suo, alleluia. Ant. Christus via, veritas et vita, allel., allel. Ant. Ego sum via, veritas et vita, allel., allel. Ant. Nonne cor nostrum ardens erat in nobis de Jesu, quod non tenuimus eum in via, alleluia. Ant. In Galilaea Jesum videbitis, sicut dixit vobis, alleluia. Ant. Surrexit Dominus de sepulcro, qui pro nobis pependit in ligno, alleluia. Ant. Multa quidem et alia signa fecit Jesus in conspectu discipulorum suorum, alleluia, quae non sunt scripta in libro hoc, alleluia. Ant. Cum esset sero die illo, una Sabbatorum, et fores essent clausae, ubi erant discipuli congregati, stetit Jesus in medio, et dixit eis pax vobis. Alleluia.
( Desunt tres lineae in Ms. )
Ant. Rabbi, scimus quia a Deo venisti magister. [Col. 0776C] Nemo potest haec signa facere nisi fuerit Deus cum eo. Ant. Dixit Jesus Nicodemo: Tu es magister in Israel, et haec ignoras? quia dixi vobis, oportet vos nasci denuo, alleluia. Ant. Nemo ascendit in coelum, nisi qui de coelo descendit, Filius hominis qui est in coelo, alleluia.
Ant. Ego sum pastor ovium; ego sum via, et veritas, 792 ego sum pastor bonus, et cognosco meas, et cognoscunt me meae, allel., allel. Ant, Mercenarius est . . . . caetera desunt. Ant. Sicut misit me Pater, et ego agnosco Patrem; et animam meam pono pro ovibus meis, alleluia. Ant. Alias oves habeo, quae non sunt ex hoc ovili. Et illas oportet me adducere; et vocem meam audient, et fiet unum ovile, et unus pastor.
Ant. Modicum et non videbitis me, dicit Dominus, et iterum modicum et videbitis me, quia vado ad [Col. 0776D] Patrem, allel., allel. Ant. Amen dico vobis, plorabitis et flebitis vos, mundus autem gaudebit. Tristitia vestra vertetur in gaudium, allel., allel. Ant. Amen dico vobis, mundus plorabit, et vos gaudebitis, et gaudium vestrum nemo tollet a vobis, alleluia. Ant. Tristitia implevit cor vestrum, et gaudium vestrum nemo tollet a vobis, allel., allel. Iterum autem videbo vos, et gaudebit cor vestrum: et gaudium vestrum nemo tollet a vobis, alleluia.
Ant. Vado ad eum qui misit me; sed quia haec locutus sum vobis, tristitia implevit cor vestrum, alleluia. Ant. Ego veritatem dico vobis, expedit vobis ut ego vadam. Si enim non abiero, Paracletus non veniet, alleluia. Ant. Si enim non abiero . . . . Caetera desunt.
Ant. Adhuc multa habeo vobis dicere, sed non potestis portare modo. Cum autem venerit Spiritus ille veritatis, docebit vos omnem veritatem, allel. Ant. Cum autem venerit ille Spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem; et quae ventura sunt annuntiabit vobis, alleluia. Ant. Ille me clarificabit, quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis, alleluia. Ant. Omnia quaecunque habet Pater, mea sunt, alleluia; propterea dixi quia de meo accipiet et annuntiabit vobis, alleluia.
Ant. Usque modo non petistis quidquam? petite et accipietis, alleluia. Ant. Petite et accipietis, ut gaudium vestrum plenum sit. Ipse enim Pater amat vos, quia vos me amastis et credidistis, allel. Ant. Haec in proverbiis locutus sum vobis; venit hora cum jam non in proverbiis loquar vobis, sed palam de Patre annuntiabo vobis, alleluia. Ant. Illo die in nomine [Col. 0777B] meo petetis, et non dico vobis quia rogabo Patrem de vobis, alleluia. Ant. Rogabo de vobis Patrem; ipse enim pater amat vos, quia vos me amatis, alleluia. Ant. Exivi a Patre et veni in mundum. Iterum relinquo mundum, et vado ad Patrem, allel., allel. Ant. Ecce nunc palam loqueris . . . . . Caetera desunt. Ant. Nunc scimus quia scis omnia, et non est opus tibi ut quis te interroget, in hoc credimus quia a Deo existi, allel.
Ant. Cum venerit Paracletus, quem ego mittam vobis Spiritum veritatis, qui a Patre procedit, ille testimonium perhibebit de me, alleluia. Ant. Sed venit hora ut omnis qui interficit vos, allel., arbitretur obsequium se praestare Deo.
Antiph. Si manseritis in me, et verba mea in vobis manserint, quodcunque petieritis fiet vobis, alleluia. [Col. 0777C] Ant. Haec locutus sum vobis, ut gaudium meum in vobis sit, et gaudium vestrum impleatur, alleluia.
Antiph. Petite et dabitur vobis, quaerite et invenietis, pulsate et aperietur vobis, allel. Ant. Omnis enim qui petit accipit; et qui quaerit invenit, et pulsanti aperietur, allel. Ant. Quis scit si convertatur. Ant. Clementissime, exaudi, Domine, populum tuum. Ant. Vivo ego, dicit Dominus, nolo mortem peccatoris, sed ut magis convertatur et vivat. Ant. Nos sumus qui peccavimus, Domine, et inique egimus. Munda nos a peccatis nostris, quia pius es. Ant. Omne datum optimum, et omne donum perfectum desursum est, descendens a Patre luminum, allel. Ant. Maneat in nobis spes, fides, charitas, tria haec; major autem his est charitas, alleluia.
[Col. 0777D] Resp. Dignus es, Domine, accipere librum et aperire signacula ejus; quoniam occisus es, et redemisti nos in sanguine tuo, allel. Vers. Parce, Domine, parce populo tuo, quem redemisti, Christe, in sanguine tuo. Resp. Ego sicut vitis, fructificavi suavitatem odoris, alleluia. Transite ad me omnes qui concupiscitis me, et a generationibus meis adimplemini, allel., allel. Vers. Ego diligentes me diligo, et qui mane vigilaverint ad me, invenient me. Transite. [Col. 0777] Alius est ordo respons. apud Amalarium, lib. de Ord. Antiph., c. 56. Resp. Audivi vocem in coelo tanquam vocem tonitrui magni, alleluia. Regnavit Dominus noster in aeternum, alleluia, quia facta est salus, et virtus, et potestas Christi ejus, allel., allel. Vers. Vidi angelum Dei volantem per medium coelum, voce magna clamantem et dicentem. Regnavit. Resp. Locutus est ad me unus ex septem angelis, dicens: Veni, ostendam tibi novam [Col. 0778A] nuptam sponsam Agni. Et vidi Jerusalem descendentem de coelo ornatam monilibus suis, allel., allel., allel. Vers. Ego diligentes me, ut supra. Resp. Audivi vocem in coelo angelorum multorum dicentium: Timete Dominum, et date gloriam illi, et adorate eum qui fecit coelum et terram, mare et fontes aquarum, allel., allel. Vers. Vidi angelum Dei, ut supra. Resp. Decantabat populus in Israel, alleluia, et universa multitudo Jacob canebat legitime, et David cum cantoribus citharam percutiebat in domo Domini; et laudem Deo canebat, allel., allel. Vers. Moyses et Aaron in sacerdotibus ejus, et Samuel inter eos. Et laudem. Resp. Vidi portam civitatis ad Orientem positam, et apostolorum nomina et Agni super eam scripta; et super muros ejus angelorum custodia, alleluia. Vers. Vidi sanctam civitatem Jerusalem descendentem de coelo, ornatam tanquam sponsam viro suo. Et super muros. Resp. Ostendit mihi angelus fontem aquae vivae, et dixit ad me, alleluia, Hic Deum adora, alleluia, alleluia. Vers. Vidi angelum Dei, ut [Col. 0778B] supra. Resp. Vidi Jerusalem descendentem de coelo ornatam auro mundo, et lapidibus pretiosis intextam, allel., allel. Vers. Ab intus in fimbriis aureis circumamictam varietate et lapidibus. Resp. Speciosa facta es et suavis in deliciis tuis, 794 allel. Altitudo tua similis est palmae insufficienti, in plenitudine charitatis, allel., allel., allel. Vers. Ego diligentes, ut supra. Resp. In diademate capitis Aaron lapides pretiosi fulgebant, dum perficeretur opus Dei, allel., allel., allel. Vers. Corona aurea super caput ejus, expressa signo sanctitatis. Dum perficeretur. Resp. Plateae tuae, Jerusalem, sternentur auro mundo, alleluia; et cantabitur in te canticum laetitiae, alleluia; et per omnes vicos tuos ab universis dicetur, allel., allel. Vers. Quoniam confortavit seras portarum tuarum, benedixit filiis tuis in te. Et per omnes. Resp. Veniens a Libano quam pulchra facta est, alleluia; et odor vestimentorum ejus super omnia aromata, allel., allel. Vers. Speciosa facta est et suavis in deliciis [Col. 0778C] suis. Et odor. Resp. Haec est Jerusalem civitas magna coelestis, ornata tanquam sponsa Agni, quoniam tabernaculum facta est, allel. Vers. Vidi Jerusalem descendentem, ut supra. Resp. Docete filios vestros, alleluia, ut memoriter teneant, alleluia, et ore decantent, alleluia. Vers. Confiteantur Domino misericordiae ejus, et mirabilia ejus filiis hominum. Et ore. Resp. Candidi facti sunt Nazaraei ejus, alleluia, splendorem Deo dederunt, alleluia, et sicut lac coagulati sunt, allel., allel. Vers. In omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum. Et sicut lac.
Hi sunt canendi usque in Ascensione Domini.
Resp. Si oblitus fuero tui, allel., obliviscatur me dextera mea. Adhaereat lingua mea faucibus meis, si non meminero tui, allel., allel. Vers. Super flumina Babylonis illic sedimus et flevimus, dum recordaremur tui, Sion. Adhaereat. Resp. Viderunt te [Col. 0778D] aquae, Deus, viderunt te aquae et timuerunt; multitudo sonitus aquarum, vocem dederunt nubes, allel., allel., allel. Vers. Illuxerunt coruscationes tuae orbi terrae, vidit et commota est terra. Resp. In toto corde meo, alleluia, exquisivi te, alleluia; ne repellas me a mandatis tuis, allel., allel. Vers. Vide humilitatem meam et eripe me, quia legem tuam non sum oblitus. Ne repellas. Resp. Alleluia. Audivimus et in effrata [eum in Ephrata], invenimus eam in campis silvae; introibimus in tabernaculum ejus, adorabimus in loco ubi steterunt pedes ejus, allel. Vers. Et requiem temporibus meis, donec inveniam locum. Ubi. Vers. Surge, Domine, in requiem tuam, tu et arca sanctificationis tuae. Adorabimus. Resp. Deduc me in semitam mandatorum tuorum, allel., quoniam ipsam volui, alleluia. Inclina cor [Col. 0779A] meum in testimonia tua, allel., allel., allel. Vers. Averte oculos ne videant vanitatem, in via vivifica me. Inclina. Resp. Narrabo nomen tuum fratribus meis; in medio Ecclesiae laudabo te, allel., allel. Vers. Qui timetis Dominum, laudate eum; universum semen Jacob, magnificate eum. In medio. Resp. In Ecclesiis benedicite Deo Domino, de fontibus Israel, all., all., all. Vers. Cantate Domino canticum novum, cantate Domino omnis terra. Domino. Resp. Hymnum novum cantate nobis, alleluia; quomodo cantabimus canticum Domini in terra aliena, allel., allel. Vers. Super flumina, ut supra. Resp. Deus, canticum novum cantabo tibi, alleluia, in psalterio decem chordarum psallam tibi, allel., allel. Vers. Qui dat salutem regibus, qui redemit David servum suum de gladio maligno. In psalterio. Resp. Allel. Judica judicium meum, et redime me, allel. Ant. Calumniantibus me, alleluia. Vers. Vide humilitatem meam, ut supra. Et redime. Resp. Alleluia. Delectatio bona 795 in operibus manuum illius, divitiae [Col. 0779B] multae, allel., allel. Vers. Speciosa facta est et suavis in deliciis suis. Divitiae. Resp. Cantate Deo, allel. Psalmum dicite, allel. Vers. Date gloriam laudi ejus. Psalmum. Resp. Alleluia. Nomen bonum melius est quam divitiae multae; super aurum et argentum gratia bona est, allel., allel. Vers. Quam dulcia faucibus meis eloquia tua, Domine! super mel et favum ori meo. Super. Resp. Alleluia. Fac cum servo tuo secundum mirabilia tua, Domine, allel., allel., allel. Vers. Servus tuus ego sum, da mihi intellectum ut discam mandata tua, alleluia. Resp. Bonum est confiteri Domino, allel., et psallere, allel., allel. Vers. Ad annuntiandum mane misericordiam tuam, et veritatem tuam per noctem. Et psallere. Resp. Dicant nunc qui redempti sunt a Domino, allel. Vers. Quos redemit de manu inimici, de regionibus congregavit eos. A Domino.
( Desunt quatuor lineae in Ms. )
[Col. 0779C] Resp. Beatus vir qui timet Dominum, alleluia, in mandatis ejus qui cupit nimis, allel., allel., allel. Vers. Potens in terra, ut supra. In mandatis. Resp. Tristitia vestra, alleluia, convertetur in gaudium, allel., allel. Vers. Mundus autem gaudebit, vos autem plorabitis, dicit Dominus, alleluia. Resp. Pretiosa in conspectu Domini, allel., mors sanctorum ejus, allel. Vers. In conspectu omnis populi ejus, in atriis domus Domini, in medio tui, Jerusalem. Resp. Filiae Jerusalem, venite et videte martyres cum coronis, quibus coronavit eos Dominus, in die solemnitatis et laetitiae, alleluia. Vers. Quoniam confortavit seras portarum tuarum, benedixit filiis tuis in te. In die solemnitatis. Resp. Lux perpetua lucebit sanctis tuis, Domine, et aeternitas temporum, alleluia, alleluia. Vers. Lux orta est justo, et rectis corde laetitia. Et aeternitas. Resp. Justorum animae, ut supra. Vers. Vidi civitatem sanctam Jerusalem ornatam et compositam decorationibus sanctorum; et ibi cantant omnes [Col. 0779D] sancti canticum novum, allel., allel. Vers. Magnus Dominus et laudabilis nimis, in civitate Dei nostri in monte sancto ejus.
( Desunt octo lineae in Ms. )
Antiph. Alleluia. Ego sum vitis vera. Ant. Si manseritis in me. Ant. [Col. 0779D] Hoc officium videtur esse de sancto Philippo apostolo, Kalendis Maii, quem a Philippo diacono non discerni probant quae seq.: Angelus Domini loculus est ad Philippum, etc. Non turbetur cor vestrum. Ant. Si cognovissetis me, et Patrem meum utique cognovissetis; et amodo cognoscetis eum et vidistis eum, allel., allel., allel. Ant. Tanto tempore vobiscum sum, alleluia, et non cognovistis me, Philippe, alleluia. Ant. Non turbetur cor vestrum neque formidet; [Col. 0780A] creditis in Deum, et in me credite: 796 In domo Patris mei mansiones multae sunt, alleluia, alleluia. Ant. Angelus Domini locutus est ad Philippum; surge et vade contra meridianum ad viam quae descendit a Jerusalem in Gaza, alleluia. Ant. Ecce quomodo computati sunt inter filios, et inter sanctos sors illorum est, alleluia. Ant. Domine, ostende nobis Patrem, et sufficit nobis, allel. Ant. Tanto tempore vobiscum sum, et non cognovistis me? Philippe, qui videt me, videt et Patrem meum, allel., allel. Ant. Philippe, qui videt me, videt et Patrem meum, alleluia. Ant. Manete in dilectione mea sicut dilexi vos, alleluia. Ant. Si manseritis in me, et verba mea in vobis manserint, quodcunque petieritis fiet vobis, allel., allel., allel. Ant. Erat autem Philippus a Betsaida civitate, alleluia. Ant. Sancti et justi, in Domino gaudete. Ant. In coelestibus regnis. Ant. In velamento clamabant. Ant. Sancti tui, Domine.
( Deest una linea in Ms. )
Resp. Nomen et glorios. [Col. 0780D] Ordine praepostero videtur hoc loco sancti Georgii officium positum post offic. de sancto Philippo, nam festum sancti Georgii in lib. Sacram. et aliis vet. monumentis notatur nono Kalendas Maii. Georgius est martyr [Col. 0780B] Christe, praestans Orationibus suis beneficia hominibus, usque in praesentem diem, allel., allel. Vers. Potens in terra erit semen ejus, generatio rectorum benedicetur. Usque in presentem diem.
( Desunt quinque lineae in Ms. )
Vers. Ascendens Christus in altum, captivam duxit captivitatem, allel., allel., allel. Ant. Pater, manifestavi nomen tuum hominibus quos dedisti mihi, nunc autem pro eis rogo, non pro mundo, quia ad te vado, alleluia.
Antiph. Elevata est magnificentia tua super coelos, Deus, allel. Psal. Domine Dominus noster. Ant Dominus in templo sancto suo, Dominus in coelo, alleluia. Psal. In Domino confido, Ant. A summo coelo egressio ejus, et occursus ejus, alleluia. Psal Coeli enarrant. Vers. Ascendit Deus. Resp. Post passionem [Col. 0780C] suam per dies quadraginta apparens eis, loquens de regno Dei, alleluia, et videntibus illis elevatus est, allel. Et nubes suscepit eum ab oculis eorum, alleluia. Vers. Et convescens praecepit eis ab Jerosolymis ne discederent, sed exspectarent promissionem Patris. Et videntibus. Resp. Omnis pulchritudo Domini exaltata est super sidera; species ejus in nubibus coeli, et nomen ejus in aeternum permanet, alleluia. Vers. Nisi ego abiero, Paracletus non veniet; dum assumptus fuero, mittam vobis eum. Et nomen. Resp. Non turbetur cor vestrum. Ego vado ad Patrem, et dum assumptus fuero a vobis, mittam vobis, alleluia, Spiritum veritatis, et gaudebit cor vestrum, alleluia. Vers. Nisi ego, ut supra.
Antiph. Exaltare, Domine, in virtute tua; cantabimus et psallemus, alleluia. Psal. Domine, in virtute. 797 Ant. Exaltabo te, Domine, quoniam suscepisti me, allel. Psal. Ipsum. Ant. Ascendit Deus [Col. 0780D] in jubilatione; Dominus in voce tubae, allel. Psal. Omnes gentes. Vers. A summo coelo.
Resp. unde supra.
Resp. Ascendens in altum, allel., captivam duxit captivitatem; dedit dona hominibus, allel., allel. Vers. Ascendit Deus in jubilatione, allel. Dominus in voce tubae. Resp. Ascendens Christus in altum, captivam duxit captivitatem. In voce. Resp. Modicum et non videbitis, ut supra. Vers. Ascendo ad Patrem meum et Patrem vestrum, Deum meum et Deum vestrum. Quia vado. Resp. Psallam Domino, quia, ut supra. Vers. Ecce dabit voci suae vocem virtutis; [Col. 0781A] date honorem Deo. Quia. Ant. Nimis exaltatus est Deus super omnes coelos, allel. Psalm. Dominus regnavit, exsultet. Ant. Deus in Sion, allel., magnus et excelsus, allel. Psal. Dominus regnavit, irascantur. Ant. Dominus in coelo, allel., paravit sedem suam, allel. Psal. Benedic, anima mea. 2. Vers. Nimis exaltus est super omnes Deos, allel., allel., allel.
Responsoria unde supra.
Resp. Ponis nubem ascensum tuum, Domine, qui ambulas super pennas ventorum, allel. Vers. Qui facis angelos tuos spiritus, et ministros tuos ignem urentem. Qui ambulas. Resp. exaltare, Domine, allel., in virtute tua, allel. Vers. Cantabimus et psallemus virtutes tuas. In virtute. Resp. Tempus est ut revertar ad eum qui misit me, dicit Dominus; nolite contristari, nec turbetur cor vestrum; rogo pro vobis Patrem, ut ipse vos custodiat, allel., allel. Vers. Nisi ego abiero, ut supra. Rogo. Vers. Ascendo ad Patrem meum, ut supra. Resp. Non conturbetur [Col. 0781B] cor vestrum. Ego vado ad Patrem, et mittam vobis Spiritum veritatis, et ipse vos docebit, quae sunt praecepta vitae, allel. Vers. Nisi ego, ut supra. Resp. Eduxit Dominus discipulos suos foras in Bethaniam, et benedixit eis, allel. Vers. Et factum est dum benediceret eos, recessit ab eis, et ferebatur in coelum, allel. Resp. Pacem meam do vobis, ut supra. Vers. Non vos relinquam orphanos, dicit Dominus. Veniam ad vos iterum. Pacem. Resp. Non vos relinquam orphanos, ut supra. Vers. Pacem meam do vobis, dicit Dominus, pacem relinquo vobis. Et gaudebit. Resp. Pater, cum essem cum eis, ut supra. Vers. Pater sancte, serva eos in nomine tuo quos dedisti mihi. Non rogo
Antiph. Viri Galilaei, quid aspicitis in coelum? Hic Jesus qui assumptus est a vobis in coelum, sic veniet, allel. Ant. Cumque intuerentur in coelum, cuntem illum, dixerunt, allel. Ant. Elevatis manibus benedixit [Col. 0781C] eis et ferebatur in coelum, allel. Ant. Exaltate Regem regum et hymnum dicite Deo, allel. Ant. Videntibus illis elevatus est, et nubes suscepit eum, allel.
Antiph. Ascendo ad Patrem meum et Patrem vestrum, Deum meum et Deum vestrum, alleluia. Ant. Sic veniet quemadmodum vidistis eum euntem in coelum, alleluia. Ant. Nisi ego abiero, Paracletus non veniet, dum assumptus, ut supra. Ant. Non turbetur cor vestrum, allel. Ego vado ad Patrem, allel. Ant. Rogavi Patrem meum, et alium 798 Paracletum mittet vobis, allel. Ant. Dominus quidem Jesus, postquam locutus est, ascendit in coelum, et sedet a dextris Dei, allel. Ant. Pacem meam do vobis, allel. Pacem, ut supra. Ant. Illi autem profecti praedicaverunt ubique, Deo cooperante, [et] sermonem confirmante sequentibus signis, allel., allel. Ant. Vado parare vobis locum, et iterum veniam ad vos, [Col. 0781D] allel., et gaudebit cor vestrum, allel., allel. Ant. Euntes praedicate Evangelium regni. Gratis accepistis, gratis date, allel. Ant. Pater sancte, serva eos in nomine tuo, quos dedisti mihi, allel. Ant. Etsi mortiferum quid biberint, non eos nocebit, allel. Ant. O rex gloriae, Domine virtutum, qui triumphator hodie super omnes coelos ascendisti, ne derelinquas nos orphanos; sed mitte promissum Patris in nos spiritum veritatis, allel. Ant. Pater sancte, haec est vita aeterna, ut cognoscant te solum verum Deum, et quem misisti Jesum Christum. Ego te clarificavi super terram; opus consummavi quos [quod] dedisti mihi, ut faciant, allel. Ant. Pater juste, mundus te non cognovit. Ego autem te cognovi; et hi cognoverunt, [Col. 0782A] quia tu me misisti; et notum feci eis nomen tuum, et notum faciam, ut dilectio qua dilexisti me in ipsis sit, et ego in ipsis. Ant. Nunc autem ad te venio . . . . . Caetera desunt in Ms.
( Duae lineae desunt in Ms. )
Vers. Spiritus Domini replevit orbem terrarum, allel., allel., allel. Ant. Si diligitis me, mandata mea servate, et Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus, allel. Non vos relinquam orphanos, allel. Vado et venio ad vos, allel. Et gaudebit cor vestrum, alleluia.
Antiph. Alleluia, spiritus Domini replevit orbem terrarum, alleluia.
Antiph. [Col. 0781D] Tres sequentes Antiphonas Romanos non canere, sed ex Antiphonario Metensi prodiisse ait Amalarius, de Ordine Antiphon., c. 57. Cur hac die [Col. 0782D] tres tantum Psalmi canantur, ex eodem Amalario repete, ibid. Factus est repente de coelo sonus advenientis spiritus vehementis, allel., allel. Psalm. Magnus [Col. 0782B] Dominus et laudabilis. Ant. Confirma hoc, Deus, quod operatus es in nobis, a templo sancto tuo, quod est in Jerusalem, alleluia, alleluia. Psal. Exsurgat Deus. Ant. Emitte spiritum tuum et creabuntur, et renovabis faciem terrae, alleluia, alleluia. Psal. Benedic, anima mea. 2. Vers. Emitte Spiritum tuum.
Resp. Dum complerentur dies Pentecostes, erant omnes pariter dicentes, allel.; et subito factus est de coelo sonus, allel., tanquam spiritus torrens replevit totam domum, allel., allel. Vers. Repleti sunt omnes Spiritu sancto, et coeperunt loqui. Tanquam Spiritus. Resp. Repleti sunt omnes Spiritu sancto, et coeperunt loqui, prout Spiritus sanctus dabat eloqui illis. Et convenit multitudo dicentium, allel. Vers. Loquebantur variis linguis apostoli magnalia Dei. Et convenit. Resp. Jam non dicam vos servos, sed amicos meos, quia omnia cognovistis quae operatus [Col. 0782C] sum in medio vestri, allel. Accipite Spiritum sanctum in vobis Paracletum; 799 ille est quem Pater mittet vobis, allel. Vers. Quorum remiseritis peccata, remittuntur eis. Accipite. Resp. Ultimo festivitatis die dicebat Jesus: Qui in me credit, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae. Hoc autem dixit de Spiritu, quem accepturi erant credentes in eum, allel., allel. Vers. Qui sitit, veniat et bibat, et de ventre ejus fluent aquae vivae. Hoc autem. Resp. Disciplinam et sapientiam docebit eos Dominus, allel.; firmavit in illis gratiam Spiritus sui, et intellectus implevit corda eorum, allel., allel. Vers. Spiritus Domini replevit orbem terrarum, et hoc quod continet omnia scientia. Et intellectus. Resp. Spiritus sanctus procedens a throno, apostolorum pectora invisibiliter penetravit, novum [novo] sanctificationis signum, ut in ore eorum omnium genera nascerentur linguarum, allel. Vers. Loquebantur variis, ut supra. Ut in ore. Resp. Dum venerit Paracletus, ut supra. Vers. Nisi ego abiero, ut supra. Ille arguet. Resp. Non vos relinquam [Col. 0782D] orphanos. Vers. Pacem meam. Et gaudebit. Resp. Ite in orbem universum, et praedicate dicentes, allel.; et qui crediderit, et baptizatus fuerit, salvus erit, allel., allel., allel. Vers. Signa eos qui in me credunt haec sequentur: In nomine meo daemonia ejicient, linguis loquentur novis. Et qui crediderit. Vers. In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Et qui. Resp. Apparuerunt apostolis dispertitiae linguae tanquam ignis, alleluia. Seditque supra singulos eorum Spiritus sanctus, allel., allel. Vers. Et coeperunt loqui variis linguis, prout Spiritus sanctus dabat eloqui illis. Seditque. Resp. Loquebantur variis linguis apostoli magnalia Dei, prout Spiritus sanctus dabat eloqui illis, allel. Vers. Repleti sunt [Col. 0783A] omnes Spiritu sancto, ut supra. Resp. Facta autem hac voce convenit multitudo, et mente confusa est, quia audiebat unusquisque lingua sua illos loquentes magnalia Dei, alleluia. Vers. Nonne omnes ecce isti qui loquuntur Galilaei sunt, et quomodo nos audivimus unusquisque linguam nostram. Illos loquentes. Resp. Advenit ignis divinus non comburens, sed illuminans, non consumens, sed lucens; et invenit corda discipulorum receptacula munda, et tribuit eis charismatum dona, allel., allel. Vers. Loquebantur variis, ut supra. Et tribuit. Resp. In servis suis, allel.; consolabitur Deus, allel. Vers. Loquebantur, ut supra.
Antiph. Dum complerentur dies Pentecostes, erant omnes pariter dicentes, allel. Ant. Spiritus Domini replevit orbem terrarum, allel. Ant. Repleti sunt omnes Spiritu sancto, et coeperunt loqui, allel. Ant. Fontes et omnia quae moventur in aquis, Hymnum dicite Deo, allel. Ant. Loquebantur variis linguis apostoli magnalia [Col. 0783B] Dei, allel., allel., allel. Vers. Repleti sunt omnes Spiritu sancto.
Antiph. Accipite Spiritum sanctum; quorum remiseritis peccata, remittuntur eis, allel. Ant. Si quis diligit me, sermonem meum servabit. Et Pater meus, ut supra. Ant. Spiritus Paracletus, allel. Docebit vos omnia, allel. Ant. Verba quae locutus sum vobis, allel. Spiritus et vita sunt. Ant. Spiritus qui a Patre procedit, allel., ille me clarificabit, allel., allel. Ant. Et si mortiferum quid biberint, non eos nocebunt, allel. Ant. Spiritus sanctus docebit vos, allel., quaecunque dixero vobis, allel. Ant. Sicut misit me Pater, allel., et ego mitto vos, allel. 800 Ant. Audistis, quia dictum est: Vado et venio ad vos. Si diligeretis me, gauderetis quia ad Patrem vado, quia Pater major me est, allel. Ant. Hi qui linguis loquuntur novis, Galilaei sunt. Et serpentes tollent, alleluia.
Antiph. Sic Deus dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum daret, ut omnis qui credit in eum non pereat, sed habeat vitam aeternam, allel. Ant. Omnis enim qui male agit odit lucem; et non venit ad lucem, ut non arguantur opera ejus, alleluia. Ant. Qui autem facit veritatem, venit ad lucem, ut manifestentur ejus opera, quia in Deo sunt facta, alleluia.
Ant. Amen, amen dico vobis quia ego sum ostrum ovium. Omnes quotquot venerunt fures sunt et latrones, sed non audierunt eos oves, allel. Ant. Ego sum ostium, dicit Dominus, per me si quis introierit salvabitur; et pascua inveniet, alleluia.
Antiph. Scriptum est in prophetis: Et erunt omnes docibiles Dei, allel. Ant. Amen, amen dico vobis, [Col. 0783D] qui credit in me habet vitam aeternam, allel.
Antiph. Ut autem sciatis quia Filius hominis habet potestatem in terra dimittendi peccata, allel.
Antiph. Turba autem increpabat eos, ut tacerent; at illi magis clamabant dicentes: Miserere nostri, Fili David, alleluia. Ant. Stetit Jesus, et ait: quid vultis ut faciam vobis? Dicunt illi: Ut aperiantur oculi nostri, allel. Ant. Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis, allel.
Antiph. Si quis diligit me, ut supra. Ant. Si manseritis, ut supra. Ant. Si cognovissetis me, ut supra.
Antiph. Beatissimi Germani hodie solemnitas veneranda recolitur, christianis populis exsultatio. Ant. Cum Patrem festa instaurator discipulorum corda laetificat, veneratio impensa magistri. Ant. Cumque beatus Germanus in omnibus Christi mandatis ambularet, circumquaque regiones, vel urbes exhortationis gratia perlustrabat. Ant. Ad sepulcrum beati Germani aegri veniunt et sanantur; ubi benedicunt Deum dicentes: Benedictus es, Domine. Ant. Laudemus Dominum in beata antistitis Germani memoria gloriosa, ad sepulcrum ejus aegri veniunt et sanantur.
Antiph. Visitavit nos Deus Patrum vestrorum, allel. Ferte vobiscum hinc ossa mea, allel., et collocate me in sepulcro patrum meorum, alleluia, alleluia.
( Desunt tres lineae in Ms. )
801 Antiph. Beatissimi Medardi antistitis vita, quae per universum orbem virtutum propalatur insignibus, silentio nequivimus praeterire. Psal. Beatus vir qui non abiit. Ant. Crescat in universorum pectoribus pro fidei ardore devotio, dum sanctorum tuorum panditur magnitudo. Psal. Quare fremuerunt. Ant. Ita sanctus Medardus, hoc quod praedixerat, quasi propheta divino Spiritu jam probavit. Psal. Domine, quid multiplicati sunt. Vers. Voce mea ad Dominum clamavi.
Responsoria unde supra.
Resp. Beatissimi Medardi antistitis vita, quae per universum orbem virtutum propalatur insignibus, solemnitatis ejus diem veneratione expetere depositionis suae commemoratio principalis invitat. Vers. Crescat in universorum pectoribus pro fidei ardore devotio, dum sanctorum tuorum panditur magnitudo. Solemnitatis. Resp. Sanctus Medardus parvus et innocens, [Col. 0784C] dum adhuc esset in scholis, dixit ad Eleutherium quemdam comparem suum, ipsum esse futurum summum Dei pontificem. Vers. Ita sanctus Medardus, hoc quod praedixerat, quasi propheta divino Spiritu jam probavit. Ipsum esse futurum. Resp. Cinctus ergo fidei fervore, dum ad templorum oracula discurreret, et patientiae moribus temperaret propriae voluntatis arbitrium, officium sacerdotis excepit. Vers. Conversus pariter animo et habitu morum charitate praecellens.
Antiph. Occurrunt sanctissimo viro Medardo, et data Oratione discoriantes quae tulerant laxari, pergunt itinera. Psal. Cum invocarem. Ant. Nec hoc praetereat inter reliqua miranda signa: quidam, Tasio nomine, adamantis gravatur oppressus infestatione; curari meruit, expressoque viri Dei signaculo, surrexit incolumis. Psal. Verba mea. Ant. Sed cum jam [Col. 0784D] multimodis virtutum fulgeret studiis, per diversa orbis spatia, gratia crescente, fama ejus praecelluit. Psalm. Domine Dominus noster. Vers. Gloria et honore.
Responsoria unde supra.
Resp. Confestim claruit apud urbis pontificem, conversatione praecipuus apud cunctos, puritate mentis sincerus. Nunquam se ubertate laetitiae plus extulit, nunquam acerbitate moeroris turbavit. Vers. Cunctos tamen faciat ejus intercessio potiores. Nunquam. Resp. Beatus Medardus fuit semper tolerans in adversis, mitis in prosperis, cunctos sibi obedientiae sedulitate praeferens, egentibus larga miseratione succurrens. Vers. Ex omnibus calcato vitiorum fomite angusti callis tramitem sanctae conversationis gressu surgente conscendens. Cunctos sibi. Resp. Sanctae conversationis tramitem gressu surgente conscendens, beatus Medardus quidquid pretiosum [Col. 0785A] fuit, elegit, ut hospes cerneretur in saeculo, et jam possessor esset in coelo. Vers. Ecclesiastici moris tenore percurrens presbyterii officium electus, excepit.
Antiph. Defuncto namque Vermandensium pontifice, in ejus loco beatus Medardus consecratur episcopus. Psal. Domine, quis habitabit. Ant. Conversatione coelesti sanctimonia ejus officii sacerdos exstitit pretiosus. Psal. Domine, in virtute. Ant. Sustinuit jugiter diabolo praeliante calumniam, sed pervenit victor meritis ad coronam. Psal. Domini est terra. Vers. Posuisti, Domine.
802 Resp. unde supra.
Resp. Sanctissimus Medardus ecclesiastici moris tenore percurrens presbyterii officium electus excepit, probatus obtinuit, et ita se [ Verbum deest in Ms. ] cepit in virtutibus, ut Christi merito putaretur alumnus. Vers. Sed cum jam multimodis virtutum fulgeret [Col. 0785B] studiis, per diversa orbis spatia gratia crescente fama ejus praecelleret. Et ita. Resp. Beatus Medardus conversatione coelesti, sanctimonia ipsius officii sacerdos exstitit pretiosus; et nisi quod percussor corporis defuit, nam martyrium confessor implevit. Vers. Sustinuit jugiter diabolo praeliante calumniam, pervenit victor meritis ad coronam. Et nisi quod. Resp. Tunc sanctus Medardus longae vitae defessus, requiem deprecatus, Spiritum amisit [emisit], et convexa coeli athleta triumphalis ascendit. Vers. Conversatione coelesti sanctimonia ejus sacerdos exstitit pretiosus. Resp. Sanctus Medardus quando accepit transitum corporis ipsius ore [horae] momento coeli aperti sunt, et sancti corpusculum divina luminaria cunctis videntibus adfuerunt. Vers. Moxque in terra grande luxit diluvium; ita ut multum plueret aqua calida de nubilo coeli aperti. Resp. Cumque ad tumulandum ducerentur sancta membra beati Medardi, quidam obviam factus est damnatis aurium auditibus, dum pretiosi velaminis peplum osculans, mox [Col. 0785C] recipere auditum fide promeruit. Vers. Psallentiumque illico stupens melos audivit. Dum. Resp. Prolixum est enarrare quantis se virtutibus debilium beato Medardo clamor attollat, sed, fusis precibus, quidquid expetitur incunctanter ejus effectibus et Oratione obtinetur. Vers. Postquam igitur devotione fidelium maximo decore praefulta ejus tumuli urna exornata surrexit. Resp. Inter Christicolas quos actio vexit in astris, pars tibi pro meritis magna, Medarde, patet. Vers. Exsilium tibi mundus erat coenosa caventa [caverna]. Resp. Exsilium tibi mundus erat coenosa caventa, et modo te gaudet cive manente polus. Exutus tenebris, vestitur tegmine lucis, post obitum frueris liberiore die. Vers. Inter Christicolas, ut supra. Resp. Quid referam mutus verbo, qui verba dedisti, quod gravat ejiciens, quod juvat omne locans, cuncta nec enumero; tua me praeconia vincunt. Vers. Quidam caecus ad eum venit, rapuit palpando salutem. In mediis tenebris fulsit aperta dies. Cuncta.
Antiph. Sanctus Medardus requiem deprecatus Spiritum amisit [emisit], et convexa coeli athleta triumphalis ascendit. Ant. Postquam igitur devotione fidelium maximo decore praefulta ejus tumuli urna exornata surrexit. Ant. Fusis precibus quidquid expetitur incunctanter ejus effectibus obtinetur. Ant. Beatus Medardus sacerdos exstitit pretiosus, martyrium confessor implevit, pervenit victor meritis ad coronam.
Antiph. Inter Christicolas quos actio vexit in astris, pars tibi pro meritis magna, Medarde patet. Ant. Quidam caecus ad eum venit, rapuit palpando salutem, in mediis tenebris fulsit aperta dies. Ant. Alius quidam veniens jum veherentur membra sancta, [Col. 0786A] substratus meruit caecus habere diem. Ant. Ad sepulcrum sancti Medardi aegri veniunt et sanantur, ubi benedicunt Dominum dicentes: benedictus es, Domine. Ant. Compedibus validis alter manicisque ligatus, mox tetigit peplum, ferrea vincla 803 cadunt. Ant. Conferat vinctis pro indulgentia delictorum generale praesidium, qui speciale solemnitatis suae hodie mundo praestitit ornamentum.
Antiph. E coelo calida aqua produxit nubilo, in ejus transitu magnum fuit mysterium.
( Deest linea in Ms. )
Antiph. Solemnitatis ejus diem veneratione expetere depositionis suae commemoratio principalis innituit. Antiph. Quando sanctus Medardus accepit transitum corporis ipsius ore [horae] momento coeli prorsus aperti sunt, et ante sancti corpusculum, quasi per tres horas divina luminaria astiterunt; et magnum fuit mysterium. Ant. Cujus corporis solemne [Col. 0786B] pignus Suessionensium urbs tanti muneris praemio ditata promeruit, ut cum omnium populorum fidem [ Forte fidelium) solemni ambitione gratissima sancti Medardi membra tradenda essent sepulturae, amore gestandi onus leve sentirent. Ant. Cumque sancta membra beati Medardi tumulo condirentur [conderentur], coelum apertum est, et duae columbae visae sunt descendisse, quasi nubes, et de ore ejus egressa est columba candida sicut nix. Ant. Beatus Medardus per Trinitatis auxilium regis exercitum . . . . vestigium. Ant. Sanctus Medardus nobilis natus, cum esset adhuc aetate parvus, jam bonitate maturus praedixit. Ant. Solemnitatem beati Medardi debita veneratione percolere depositionis ejus commemoratio principalis invitat. Crescat ergo in universorum pectoribus pro fidei ardore devotio, dum sancti confessoris Dei panditur magnitudo. Ant. Solemne itaque pignus corporis beatissimi Medardi Suessionensium urbs tanti muneris praemio ditata promeruit, et cum omnium populorum solemni ambitione gratissima membra [Col. 0786C] tradenda sepulturae feretro veherentur, unanimi voce vel clamore gestiendi onus leve senserunt.
Vers. Fuit homo missus, ut supra, Ant. Ingresso Zacharia templum Domini, apparuit ei Gabriel angelus stans a dextris altaris incensi.
Antiph. Regem praecursoris Dominum venite adoremus.
Antiph. Priusquam te formarem in utero, novi te, et antequam progredereris sanctificavi te. Psal. Beatus vir qui non. Ant. Ad omnia quae mittam te, dicit Dominus, ibis, ne timeas et [quae] mandavero tibi loqueris ad eos. Psalm. Quare fremuerunt. Ant. Ne timeas a facie eorum, quia ego tecum sum dicit Dominus. Psalm. Domine, quid multiplicati sunt. Vers. Posuisti, Domine.
Resp. Fuit homo missus a Deo, cui nomen Joannes erat. Hic venit ut testimonium perhiberet de lumine, et pararet Domino plebem perfectam. Vers. Erat Joannes praedicans in deserto baptismum poenitentiae. Et pararet. Vers. Tu puer Propheta Altissimi vocaberis. Resp. Elizabeth Zachariae magnum virum genuit, Joannem Baptistam praecursorem Domini, qui viam Domini praeparavit 804 in eremo. Vers. Fuit homo missus a Deo, cui nomen Joannes erat. Qui viam. Resp. Priusquam te formarem in utero, novi te; et antequam exires de ventre sanctificavi te, et prophetam in gentibus dedi te. Vers. Ad omnia quae mittam te ibis, et universa quae mandavero tibi loqueris. Et Prophetam.
Antiph. Misit Dominus manum suam, et tetigit os [Col. 0787A] meum, et prophetam in gentibus fecit mihi [me] Dominus. Psal. Cum invocarem. Ant. Ecce dedi verba mea in ore tuo, et constitui te super gentes et regna. Psal. Verba mea auribus. Ant. Dominus ab utero vocavit me; de ventre matris meae recordatus est nominis mei. Psal. Domine Dominus noster.
Resp. Tu puer, propheta Altissimi vocaberis; praeibis enim ante faciem Domini, parare vias ejus. Vers. Ad dandam scientiam salutis plebi ejus, in remissionem peccatorum eorum. Parare. Resp. Descendit angelus Domini ad Zachariam dicens: accipe puerum in senectute tua, et habebit nomen Joannes Baptista. Vers. Iste puer magnus coram Domino; nam et manus ejus cum ipso est. Et habebit. Resp. Hic praecursor directus, et lucerna ardens ante Dominum; ipse est enim Joannes, qui viam Domino praeparavit in eremo, sed et Agnum Dei demonstravit, et illuminavit mentes hominum. Vers. Ipse praeibit [Col. 0787B] ante illum in Spiritu et virtute Eliae. Ipse est. Resp. Innuebant patri ejus, quem vellet vocari eum. Et postulans pugillarem scripsit, dicens: Joannes est nomen ejus. Vers. Apertum est os Zachariae, et prophetavit dicens: Joannes est. .
Antiph. Posuit os meum Dominus, quasi gladium acutum; sub umbra manus suae protexit me. Psal. Domine, quis habitabit. Ant. Formans me ex utero servum sibi Dominus in lucem gentium, ut sim salus ejus ab extremis terrae. Psal. Domine, in virtute. Ant. Reges videbunt, et consurgent principes, et adorabunt Dominum Deum tuum, qui elegit te. Psal. Benedicam Dominum. Vers. Justum deduxit Dominus.
Responsoria unde supra.
Resp. Praecursor Domini venit, de quo ipse testatur: Nullus major inter natos mulierum Joanne Baptista. Vers. Ipse praeibit ante illum in spiritu et [Col. 0787C] virtute Eliae. Nullus. Resp. Gabriel angelus apparuit Zachariae dicens: Nascetur tibi filius, nomen ejus Joannes vocabitur, et multi in nativitate ejus gaudebunt. Vers. Erit enim magnus coram Domino, vinum et siceram non bibet. Et multi. Resp. Ecce constitui te hodie super gentes et regna, dicit Dominus, ut evellas et dissipes, aedifices et plantes in nomine Domini. Vers. Tu, puer, propheta Altissimi vocaberis; praeibis enim ante faciem Domini, parare vias ejus. Ut evellas. Resp. Inter natos mulierum non surrexit major Joanne Baptista, quia viam Domini praeparavit in eremo. Vers. Fuit homo missus a Deo, cui nomen Joannes erat. Qui viam. Resp. Ipse praecedet ante illum in spiritu et virtute Eliae, ut convertat corda Patrum, in filios et incredulos ad prudentiam. Parare Domino plebem perfectam. Vers. Tu puer Propheta, ut supra. Resp. Puer qui natus est nobis, plusquam propheta 805 est; hic est enim de quo Salvator ait: inter natos mulierum [Col. 0787D] non surrexit major Joanne Baptista. Vers. Angelus ad Zachariam locutus est, dicens: Uxor tua Elisabeth pariet tibi filium, et vocabis nomen ejus Joannem.
Antiph. Elisabeth Zachariae magnum virum genuit, Joannem Baptistam praecursorem Domini. Ant. Innuebant Patri ejus, quem vellet vocari eum; et scripsit dicens: Joannes nomen ejus. Ant. Joannes vocabitur nomen ejus; et multi in nativitate ejus gaudebunt. Ant. Joannes est nomen ejus; vinum et siceram non bibet, et multi in nativitate ejus gaudebunt. Ant. Iste puer magnus coram Domino nam et manus ejus cum ipso est. Vers. Fuit homo.
Antiph. Apertum est os Zachariae, et prophetavit dicens: benedictus Deus Israel. Ant. Ipse praeibit [Col. 0788A] ante illum in spiritu et virtute Eliae, parare Domino plebem perfectam. Ant. Inter natos mulierum non surrexit major Joanne Baptista. Ant. Tu puer, propheta Altissimi vocaberis; praeibis ante Dominum parare vias ejus. Ant. Angelus ad Zachariam est locutus dicens: Uxor tua Elisabeth pariet tibi filium, et vocabis nomen ejus Joannem. Ant. Nazaraeus vocabitur puer iste, vinum et siceram non bibet. Et omne immundum non manducabit ex utero matris suae. Ant. Fuit homo missus a Deo, cui nomen Joannes erat. Ant. Hic venit Joannes, ut testimonium perhiberet de lumine, et pararet Domino plebem perfectam. Ant. Ex utero senectutis et sterilis Joannes natus est praecursor Domini. Ant. Pro eo quod non obedisti verbis meis, eris tacens, et non poteris loqui usque in diem nativitatis ejus. Ant. Inter natos mulierum non est major Joanne Baptista. Ant. Puer qui natus est nobis, plusquam propheta est. Hic est enim de quo Salvator ait; inter natos mulierum non surrexit major Joanne Baptista.
[Col. 0788B] ( Deest linea in Ms. )
Resp. Isti sunt duo viri misericordiae, qui assistunt ante Dominum dominatorem universae terrae. Vers. Isti sunt duae olivae, et duo candelabra lucentia ante Dominum. Dominatorem. Resp. Vidi conjunctos viros habentes splendidas vestes et angelus Domini locutus est ad me dicens: Isti sunt viri sancti facti amici Dei. Vers. Vidi angelum Dei volantem per medium coelum, voce magna clamantem et dicentem. Isti. Resp. Haec est vera fraternitas, quae nunquam potuit violari certamine, qui effuso sanguine secuti sunt Dominum, contemnentes aulas regias pervenerunt ad regna coelestia. Vers. Ecce quam bonum et quam jucundum habitare fratres in unum. Contemnentes Resp. Beati martyres Christi Joannes et Paulus dixerunt Juliano: nobis autem aliud non est, nisi unus Deus Pater et Filius et Spiritus sanctus. Vers. Una [Col. 0788C] fides, unum baptisma, unus spiritus erat in eis Pater. Resp. Beati eritis cum maledixerint vobis homines, et persecuti vos fuerint, et dixerint omne malum adversum vos mentientes, propter me. Gaudete et exsultate, quoniam merces vestra copiosa est in coelis. Vers. [Deest in Ms. ]
Antiph. Paulus et Joannes dixerunt ad Julianum: Nos unum Deum colimus, qui fecit coelum et terram. Ant. Paulus et Joannes dixerunt ad Terentianum: Si tuus Dominus est Julianus, habeto pacem cum illo. Nobis aliud [alius] non est nisi unus Dominus Jesus Christus. Ant. Joannes et Paulus cognoscentes tyrannidem Juliani, facultates suas pauperibus erogare coeperunt. Ant. Sancti Spiritus et animae Justorum, Hymnum dicite Deo in aeternum. Ant. Joannes et Paulus dixerunt ad Gallicanum: Tu crede unum esse Deum, et eris victor melior [melius] [Col. 0788D] quam fuisti.
Antiph. Astiterunt justi ante Dominum, et ab invicem non separati sunt; gloriam Domini viderunt [Calicem Domini biberunt], et amici Dei appellati sunt.
Vers. In omnem terram. Ant. Beatus Petrus apostolus vidit sibi Christum occurrere. Adorans [adoravit] eum et dixit: Domine quo vadis? Venio Romam iterum crucifigi.
Antiph. Regem apostolorum Dominum venite adoremus. Ant. In omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum. Psalm. Coeli enarrant. Ant. Clamaverunt justi, et Dominus exaudivit eos. Psalm. Benedicam Dominum. Ant. Constitues [Col. 0789A] eos principes super omnem terram; memores erunt nominis tui, Domine. Psalm. Eructavit. Vers. In omnem terram.
Resp. Simon Petre, antequam de navi vocarem te, novi te; et super plebem meam principem te constitui, et claves regni coelorum tradidi tibi. Vers. Quodcunque ligaveris super terram, erit ligatum et in coelis; et quodcunque solveris super terram, erit solutum et in coelis. Et claves. Resp. Si diligis me, Simon Petre, pasce oves meas. Domine, tu nosti, quia amo te, et animam meam pono pro te. Vers. Si oportuerit me mori tecum, non te negabo. Et animam. Resp. Tu es Petrus, et super hanc Petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam; et tibi dabo claves regni coelorum. Vers. Quodcunque, ut sup. Et tibi.
Ant. Principes populorum congregati sunt cum [Col. 0789B] Deo Abraham. Psal. Omnes gentes. Ant. Dedisti haereditatem timentibus nomen tuum, Domine. Psal. Exaudi, Deus, deprecationem. Ant. Annunt averunt opera Dei, et facta ejus intellexerunt. Psal. Exaudi, Deus, Orationem meam cum deprecor. Vers. Dedisti haereditatem.
Responsoria unde supra.
Resp. Domine, si tu es, jube me venire ad te super aquas. Et extendens manum apprehendit eum; et dixit ad eum: Modicae fidei, quare dubitasti? Vers. Cumque vidisset ventum validum venientem timuit, et cum coepisset, mergi clamavit dicens: Domine, salvum me fac. Et extendens. Resp. Surge, Petre, et indue te vestimentis tuis; accipe fortitudinem ad salvandas gentes, quia ceciderunt catenae de manibus tuis. Vers. Angelus autem Domini astitit, et lumen refulsit in habitaculo carceris, 807 percussoque latere Petri excitavit eum dicens, surge velociter. Quia. Resp. Tu es pastor ovium, [Col. 0789C] princeps apostolorum: Tibi tradidit Deus omnia regna mundi; et ideo tibi traditae sunt claves regni coelorum Vers. Quodcunque, ut supra. Et ideo.
Antiph. Exaltabuntur cornua justi, alleluia. Psal. Confitebimur. Ant. Lux orta est justo, alleluia, rectis corde laetitia, allel. Psalm. Dominus regnavit, exsultet. Ant. Custodiebant testimonia ejus, et praecepta ejus, alleluia. Psal. Dominus regnavit, irascantur. Vers. Custodiebant testimonia ejus.
Responsoria unde supra.
Resp. Quem dicunt homines esse Filium hominis? Dixit Jesus discipulis suis. Respondens Petrus, dixit: Tu es Christus Filius Dei vivi. Et ego dico tibi, quia tu es Petrus; et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam. Vers. Beatus es, Simon Petre, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus qui est in coelis. Et ego dico. Resp. Ego pro te rogavi, Petre, [ut] non deficiat fides tua; et tu [Col. 0789D] aliquando conversus confirma fratres tuos. Vers. Caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus qui est in coelis. Et tu aliquando. Resp. Beatus est, Simon Petre, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus qui est in coelis. Vers. Et ego dico tibi, quia tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam. Resp. Petre, amas me? Tu scis, Domine, quia amo te. Pasce oves meas. Resp. Simon Joannis, diligis me plus his? Tu scis, Domine, quia amo te. Vers. Etsi oportuerit, ut sup. Quia. Resp. Solve, jubente Deo terrarum, Petre, catenas, qui facis ut pateant coelestia regna beatis. Vers. Quodcunque. Resp. Qui regni claves et curam tradit ovilis; qui coeli terraeque Petro commisit habenas, ut reseret clausis, et solvat vincla ligatis. Vers. Quodcunque. Vers. Ipsa tua, Petre, dissipare vincula [Col. 0790A] jussit, qui te mundanos jussit dissolvere nexus. Ut reseret. Resp. Petrus et Joannes ascendebant in templum, ad horam Orationis nonam. Et quidam vir qui erat claudus ex utero matris suae, quem ponebant quotidie ad portam templi. Vers. Argentum et aurum non est mecum, quod autem habeo hoc tibi dabo. Quem ponebant.
Antiph. Petrus et Joannes ascendebant in templum, ad horam Orationis nonam. Ant. Argentum et aurum non est mecum; quod autem habeo, hoc tibi dabo. Ant. Dixit angelus ad Petrum: Circumda tibi vestimentis tuis et sequere me. Ant. Misit Dominus angelum suum, et liberavit me de manu Herodis, alleluia. Ant. Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam. Vers. Constitues eos principes.
Antiph. Quodcunque ligaveris super terram, erit [Col. 0790B] ligatum et in coelis; et quodcunque solveris super terram, erit solutum et in coelis, dicit Dominus Simoni Petro. Ant. Beatus es, Simon Petre. Ant. Significavit Dominus Petro qua morte clarificaturus esset Deum, alleluia. Ant. Ego pro te rogavi, Petre, ut non deficiat fides tua. Et tu aliquando conversus, confirma fratres tuos. Ant. Si diligis me, Simon Petre, pasce oves meas. Tu scis, 808 Domine, quia amo te. Ant. Tu es pastor ovium, princeps apostolorum; tibi traditae sunt claves regni coelorum. Ant. Tu es Christus Filius Dei vivi; et tu beatus, Simon Barjona. Ant. Simon Joannis, diligis me plus his? tu scis, Domine, quia amo te. Ant. Dixit Dominus Petro: Tibi dabo claves regni coelorum. Ant. Beatus Petrus apostolus, ut supra. Ant. Commendo tibi oves quas tradidisti mihi, alleluia. Ant. Solve, jubente Deo terrarum, Petre, catenas, qui facis ut pateant coelestia regna beatis. Ant. Super aquas ambulans Dominus Petro manum porrexit mergenti in pelagus. [Col. 0790C] Ant. Cum respexisset Petrus crucem, lacrymis [lacrymas] fundebat prae gaudio. [ Caetera desunt. ] Non sum dignus. Ant. Petrus et Paulus militantes Romam venerunt. Circumdantes Simonem invenerunt [Col. 0789] Haec ita corrupta sunt, ut vix sanari posse videantur. cum Nerone fidem permanserunt Salvatorem. Ant. Beatus Petrus dum penderet in cruce, alacri vultu Dominum deprecatur: Domine Jesu Christe, commendo tibi oves quas tradidisti mihi.
Antiph. Juravit Dominus et non poenitebit eum: Tu es sacerdos in aeternum. Psal. Dixit Dominus. Ant. Collocet eum Dominus cum principibus populi sui. Psal. Laudate, pueri. Ant. Dirupisti, Domine, vincula mea, tibi sacrificabo hostiam laudis. Psal. Credidi. Ant. Euntes ibant et flebant mittentes semina sua. Psal. In convertendo. Ant. Confortatus est principatus eorum, et honorati sunt amici tui, Deus. Psal. Domine, probasti me. Ant. Gloriosi principes terrae, quomodo in vita sua dilexerunt se, ita et in [Col. 0790D] morte non sunt separati.
Antiph. Qui operatus est Petro in apostolatum, operatus est et mihi inter gentes; et cognoverunt gratiam quae data est mihi a Christo Domino. Psal. Coeli enarrant. Vers. Qui me segregavit ex utero matris suae [meae], et vocavit per gratiam suam. Ant. Scio cui credidi, et certus sum quia potens est depositum meum servare in illa die justus judex. Psal. Benedicam Dominum. Vers. De reliquo reposita est mihi corona justitiae. Ant. Mihi vivere Christus est, et mori lucrum, gloriari me oportet in cruce Domini mei Jesu Christi. Psal. Eructavit. Vers. Per quem mihi mundus crucifixus est, et ego mundo. Vers. In omnem terram.
[Col. 0791A] Responsoria unde supra.
Resp. Qui operatus est Petro in apostolatum, operatus est et mihi inter gentes. Et cognoverunt gratiam Dei, quae data est mihi. Vers. Gratia Dei in me vacua non fuit, sed gratia ejus semper in me manet. Et cognoverunt. Resp. Scio cui credidi, et certus sum quia potens est depositum meum servare in illum diem. Vers. Reposita est mihi corona justitiae. Quia. Resp. Bonum certamen certavi, cursum consummavi, fidem servavi; ideoque reposita est mihi corona justitiae. Vers. Scio cui credidi, et certus sum quia potens est depositum meum servare. Ideoque. Resp. Damasci praepositus gentis Arethae regis, voluit comprehendere. A fratribus per murum submissus sum in sporta, et sic evasi manus ejus in nomine Domini. Vers. Deus et Pater Domini mei Jesu Christi scit quia non mentior. Et sic evasi.
Antiph. Tu es vas electionis, sancte Paule apostole, [Col. 0791B] praedicator veritatis in universo mundo. Psal. Omnes gentes. Vers. Per quem omnes gentes cognoverunt gratiam Dei. Ant. Magnus sanctus Paulus vas electionis vere digne est glorificatus; qui et meruit thronum duodecimum possidere. Psalm. Exaudi, Deus, deprecationem. Vers. In regeneratione, cum sederit Filius hominis in sede Majestatis suae. Ant. Bonum certamen certavi, cursum consummavi, fidem servavi. Psal. Exaudi, Deus, Orationem meam cum dep. Vers. De caetero reposita est mihi corona justitiae. Vers. Annuntiaverunt opera Dei.
Responsoria unde supra.
Resp. Reposita est mihi corona justitiae, quam reddet mihi Dominus in illa die justus Judex. Vers. Scio cui credidi, et certus sum quia potens est depositum meum servare in illum diem. Justus. Resp. Isti sunt duae olivae, [et duo] candelabra lucentia ante Dominum, habent potestatem claudere coelum nubibus, et aperire portas ejus. Quia linguae eorum claves coeli factae sunt. Vers. In omnem terram exivit [Col. 0791C] sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum. Habent. Resp. Constitues eos principes super omnem terram, memores erunt nominis tui, Domine, in omni progenie et generatione. Vers. In omnem terram, ut supra.
Antiph. Saulus qui et Paulus magnus praedicator, a Deo confortatus convalescebat, et confundebat Judaeos. Psal. Confitebimur tibi, Deus. Vers. Ostendens quia hic est Christus Filius Dei vivi. Ant. Ne magnitudo revelationum extollat me, datus est mihi stimulus, angelus Satanae qui me colaphizet. Propter quod ter Dominum rogavi, ut auferretur a me; et dixit mihi Dominus: Sufficit tibi, Paule, gratia mea. Psal. Dominus regnavit, exsultet. Vers. Nam virtus in infirmitate perficitur. Ant. Reposita est mihi corona justitiae, quam reddet mihi Dominus in illa die Judex. Psal. Dominus regnavit, irascantur. Vers. [Col. 0791D] Cooperante gratia Spiritus sancti. Vers. Dedisti haereditatem.
Resp. unde supra.
Resp. Isti sunt duo viri misericordiae. Vers. Isti sunt duae olivae. Dominatorem. Resp. Stolam jucunditatis induit eum Dominus, et coronam pulchritudinis posuit super caput ejus. Vers. Cibavit illum pane vitae et intellectus, et aqua sapientiae salutaris potavit eum. Et coronam. Resp. Corona aurea super caput ejus, expressa signo sanctitatis, gloriae, honoris, et opus fortitudinis. Vers. Quoniam praevenisti eum in Benedictionibus dulcedinis; posuisti in capite ejus coronam de lapide pretioso. Gloriae. Resp. Posuit coronam capiti meo, et circumdedit me muro salutis, ad expugnandas gentes et omnes inimicos. Vers. [Col. 0792A] Judica, Domine, nocentes me, expugna impugnantes me; apprehende arma et scutum. Ad expugnandas. Resp. Gloria et honore coronasti eum, Domine; et constituisti eum super opera manuum tuarum; omnia subjecisti sub pedibus ejus. Vers. Quoniam praevenisti eum 810 in Benedictionibus. Resp. Ecce ego mitto vos. Resp. Tollite jugum. Resp. Dum steteritis. Resp. Egregie Dei Paule, doctor gentium, et divinorum propagator praeceptorum, ecce nomen tuum in libro vitae coelestis ascriptum est, et memoriale tuum non derelinquetur in saecula. Vers. Magnus sanctus Paulus vas electionis, vere digne est glorificatus.
Antiph. Ego plantavi, Apollo rigavit; Deus autem incrementum dedit, allel. Vers. Unusquisque propriam mercedem accipiet, secundum suum laborem. Ant. Libenter gloriabor in infirmitatibus meis, ut inhabitet in me virtus Christi. Vers. Quando autem [Col. 0792B] infirmor, tunc fortior sum. Ant. Sancte Paule apostole, praedicator veritatis, et doctor gentium, intercede pro nobis ad Dominum, qui te elegit. Vers. Ut digni efficiamur gratia ejus. Ant. Gratia Dei in me vacua non fuit, sed gratia ejus semper in me manet. Vers. Gratia Dei sum id quod sum. Ant. Damasci praepositus gentis Arethae regis, voluit me comprehendere. A fratribus per murum submissus sum in sporta, et sic evasi manus ejus in nomine Domini. Vers. Deus et Pater Domini mei Jesu Christi scit quia non mentior. Vers. Constitues eos principes
Antiph. Vos qui secuti estis me, sedebitis super sedem judicantes duodecim tribus Israel, alleluia. Vers. Dum venerit Filius hominis in sede Majestatis suae. Ant. Ter virgis caesus sum, semel lapidatus sum, ter naufragium pertuli pro Christi nomine. Ant. Nocte et die in profundum maris fui. Ant. Petrus apostolus et Paulus praedicator gentium, ipsi [Col. 0792C] nos docuerunt legem tuam, Domine. Ant. In omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum. Ant. Vos qui reliquistis omnia, et secuti estis me, centuplum accipietis, et vitam aeternam possidebitis. Ant. Nolite timere eos qui corpus occidunt, animam autem non possunt occidere, dicit Dominus.
Antiph. Fuit vir vitae venerabilis gratia abbas Benedictus. Psalm. Beatus vir. Ant. Ab ipso pueritiae suae [tempore] cor gerens senile, aetatem moribus transiens, nulli animum dedit voluptati. Psalm. Quare fremuerunt. Ant. Dum in hac terra esset, quo temporaliter uti potuisset, jam quasi aridum mundum cum flore despexit. Psalm. Cum invocarem. Ant. Nursiae provincia exortus, Romae liberalibus litterarum studiis traditus a parentibus fuerat. Psalm. Verba mea. Ant. Relicta domo rebusque patris soli [Col. 0792D] Deo placere [cupiens], sanctae conversationis habitum quaesivit. Psal. Domine Dominus noster. Ant. Recessit igitur scienter nescius, et sapienter indoctus. Psalm. In Domino confido.
Responsoria unde supra.
Resp. Fuit vir vitae venerabilis gratia Benedictus et nomine, ab ipso pueritiae tempore cor gerens senile, aetatem quippe moribus transiens, nulli 811 animum voluptati dedit. Vers. Recessit igitur scienter nescius, et sapienter indoctus. Ab ipso. Resp. Hic itaque cum, relictis litterarum studiis, petere deserta decrevisset, nutrix, quae hunc amabat, sola secuta est. Vers. Recessit igitur, ut supra. Resp. Igitur beatus Benedictus, cum conspiceret nutricem suam flere, moxque se cum lacrymis in Orationem [Col. 0793A] dedit; et ei sanum capisterium reparavit. Resp. Ipsum quoque capisterium in ecclesiae ingressu suspenso [suspensum], quatenus et praesentis et secuturi omnes agnoscerent Benedictus puer conversationis gratia a quanta perfectione coepisset. Moxque inito consilio venenum vino miscuere; quo accepto signavit, sicque confractum est, ac si pro signo lapidem dedisset. Vers. Intellexit protinus vir Dei, quia potum mortis habuerat, quod non potuit portare signum vitae. Sicque.
Antiph. Hic itaque cum jam, relictis litterarum studiis, petere deserta decrevisset, nutrix quae hunc arctius amabat, secuta est. Psalm. Domine, quis habitabit. Ant. Praedicta nutrix illius, ad purgandum triticum a vicinis mulieribus praestari sibi capisterium petiit, quod casu accidere [ Dele accidere] confractum est. Psal. Conserva me. Ant. Compassus nutrici Orationem dedit Benedictus puer cum lacrymis; [Col. 0793B] capisterium reparavit. Psalm. Domine, in virtute. Ant. Benedictus Dei famulus, magnum fecit miraculum; preces fudit ad Dominum, rejunxit capisterium. Psal. Domini est terra. Ant. Qui dum eremum peteteret, Romanum [Romanus] monachum obviavit, cujus cum desiderium cognovisset, et secretum tenuit, et adjutorium impendit. Psalm. Beati quorum remissae. Vers. Cumque in spem positus submitti panem diabolus conspiceret, jactavit lapidem, et tintinnabulum fregit. Resp. Convocatis discipulis, beatus Benedictus dixit: Misereatur vobis sempiternus Deus; nunquid non prius dixi vobis, quia meis ac vestris moribus minime conveniret? Vers. Itaque juxta mores vestros vobis patrem quaerite, quia me habere minime potestis. Nunquid. Resp. Quidam rusticus defuncti corpus filii in ulnis ferens, orbitatis luctu aestuans ad monasterium venit. Benedictum Patrem quaesivit. Mox ut aspexit, clamare coepit: Redde filium meum, redde filium meum. Vers. Vir [Col. 0793C] autem Domini in hac voce substitit dicens: Nunquid ego filium tuum abstuli? cui ille respondit: Mortuus est, veni resuscita eum. Redde. Resp. Domine, non respicias peccata mea, sed fidem hujus hominis, qui rogat resuscitari filium suum; et redde in hoc corpusculo animam quam tulisti. Et completa Oratione revixit, et sanum reddidit patri suo. Vers. Et regrediente anima ita corpusculum omne contremuit, et sub oculis omnium qui aderant vivus apparuit. Et sanum. Resp. Pater sanctus dum intentam oculorum aciem in splendore coruscae lucis habere videretur, vidit Germani animam Capuani episcopi in sphaera ignea ab angelis in coelum deferri. Vers. Factumque est, ut reverendissimum Germanum is qui missus fuerat defunctum reperit. Resp. Eodem vero anno quod [quo] de hac vita erat exiturus, quibusdam discipulis secum conversantibus, quibusdam longe manentibus sanctissimi sui obitus denuntiavit diem. Vers. [Supple praesentibus indicans.] Ut audita per silentium tegerent, absentibus indicens quale eis signum [Col. 0793D] fieret quando ejus anima de corpore exiret. Sanctissimi. Resp. Ante sextum vero sui exitus diem aperire sepulturam 812 sibi jubet; qui mox correptus febribus acri coepit dolore fatigari usque ad mortem. Vers. Cumque per singulos dies languor ingravesceret, sexto die portari se in oratorium a discipulis fecit. Qui mox. Resp. Sexto namque die portari se in oratorium a discipulis fecit, ibique exitum suum dominicis sacramentis munivit, atque inter discipulorum manibus [manus] expiravit. Vers. Erectis in coelum manibus fecit [stetit], et ultimum spiritum inter verba Orationis efflavit. Atque. Resp. Hodie sanctus Benedictus per viam Orientis tramitem videntibus discipulis coelum tetendit, et ab angelis in gloria suscepturus est [susceptus est]. Vers. Tunc itaque sancti viri obitum sicut praesentes discipuli viderunt, ita absentes hoc signum quod eis praedictum fuerat agnoverunt. Videntibus. Resp. Factum [Col. 0794A] est post obitum sanctissimi viri, mulier mente capta venit ad specum ejus, et ingressa mansit in eo, et sana facta est ex illa hora. Vers. Et in ea sanitate quam acceperat permansit omnibus diebus vitae suae. Vers. Via recta Orientis tramite ab ejus cella ad coelum usque tendebatur, cui venerando habitu vir desuper clarus assistens, cui esset via quam cernerent discipulis inquisivit; ipsi vero nescire se professi sunt.
Antiph. Intempesta nocte oravit Benedictus. [ Adjiciendum forte vidit] Fusam lucem desuper cunctas noctis tenebras effugasse tantoque splendore clarescere, ut diem vinceret lux illa. Ant. Sicut discipulis ipse referebat, quasi sub uno solis radio omnis mundus collectus ante ejus oculos momento adductus est. Ant. Orabat sanctus Benedictus: Domine, non aspicias peccata mea, sed fidem hujus hominis, qui rogat resuscitari filium suum. Et sub oculis omnium [Col. 0794B] viventem puerum reddidit patri suo. Ant. Frater Maure, curre velociter, quia puer Placidus in amne flumen [ Redundat flumen] mergitur. Ant. Dumque super undas Placidus traheretur, Maurus occurrit in mediis fluctibus. Emerso pede puerum liberavit, Ant. Intempestae noctis cuncta sub silentio, quasi sub solis radio omnem mundum conspexit. Ant. Benedictus Dei famulus per Spiritus sancti indagia praecognoscens quae ventura sunt omnia.
Antiph. Hodie sanctus Benedictus per viam Orientis tramitem [recto tramite] videntibus discipulis coelum tetendit; hodie erectis manibus inter verba Orationis migravit. Hodie in gloria ab angelis susceptus est. Ant. Sanctimonialis autem femina, cum negantis verba audisset, orationem fudit, et inundatio pluviarum erupit.
Vers. Justum deduxit Dominus. Ant. Beatus Laurentius [Col. 0794C] cum in craticula supra positus ureretur, ad impiissimum tyrannum dixit: Assatum est jam, versa et manduca; nam facultates Ecclesiae quas requiris, in coelestibus thesauris manus pauperum deportaverunt.
Antiph. Regem martyrum Dominum venite adoremus. Ant. Quo progrederis sine filio, pater? Quo, sacerdos sancte, sine ministro properas? Psal. Beatus vir. Vers. Beatus Laurentius dixit. Ant. Noli me derelinquere, pater sancte, quia thesauros tuos jam expendi, quos tradidisti mihi. Psal. Quare 813 fremuerunt. Vers. Quid in me ergo displicuit paternitati tuae? Ant. Non ego te desero, fili, neque derelinquo, sed majora tibi debentur pro Christi fide certamina. Psalm. Domine, quid multip. Vers. Beatus Sixtus dixit. Vers. Gloria et honore.
Responsoria unde supra.
Resp. Levita Laurentius bonum opus operatus est, [Col. 0794D] qui per signum crucis caecos illuminavit; et thesauros Ecclesiae dedit pauperibus. Vers. Dispersit dedit pauperibus, justitia ejus manet in saeculum saeculi. Et thesauros. Resp. Puer meus, noli timere, quia ego sum tecum, dicit Dominus; si transieris per ignem, flamma non nocebit te, et odor ignis non erit in te. Vers. Donec ponam inimicos tuos, ut supra. Resp. Strinxerunt corporis membra posita in craticula. Superjectis prunis insultat levita Christi. Beate Laurenti martyr Christi, intercede pro nobis. Vers. Hic est vir qui non est derelictus a Domino in die certaminis sui. Beate. Vers. Carnifices vero ministrabant carbones subter cratem ferream. Resp. Quo progrederis sine filio, Pater? quo, sacerdos sancte, sine diacono properas? tu nunquam sine ministro sacrificium offerre consueveras. Vers. Quid in me ergo displicuit paternitati tuae? Nunquid degenerem probasti? Experire certe utrum [idoneum] ministrum elegeris, cui [Col. 0795A] commisisti dominici sanguinis consecrationem. Tu nunquam.
Antiph. Beatus Laurentius orabat, dicens: Domine Jesu Christe, Deus de Deo, miserere mihi servo tuo. Psal. Cum invocarem. Vers. Quia accusatus non negavi nomen sanctum tuum, interrogatus te Christum confessus sum. Ant. Dixit Romanus ad beatum Laurentium: video ante te juvenem pulcherrimum; festina me baptizare. Psalm. Verba mea. Vers. Afferens autem urceum cum aqua, misit se ad pedes ejus. Ant. Beatus Laurentius dixit: Mea nox obscurum non habet, sed omnia in luce clarescunt. Psal. Domine, Dominus noster. Vers. Quia ipse Dominus novit, quia accusatus non negavi, interrogatus Christum confessus sum. Vers. Posuisti, Domine, super caput ejus.
Responsoria unde supra.
Resp. Noli me derelinquere, pater sancte, quia thesauros tuos jam expendi. Non ego te desero, fili, [Col. 0795B] neque derelinquo; sed majera tibi debentur pro fide Christi certamina. Vers. Nos enim quasi senes levioris pugnae cursum accipimus; te quasi juvenem gloriosior de tyranno triumphus exspectat. Post triduum sequeris sacerdotem levita. Sed majora. Resp. Beatus Laurentius clamavit, et dixit: Deum meum colo, et illi soli servio; et ideo non timeo tormenta tua. Vers. Mea nox obscurum non habet, sed omnia in luce clarescunt. Et ideo. Resp. In craticula te Deum non negavi, et ad ignem applicatus te Dominum Jesum confessus sum. Vers. Probasti, Domine, cor meum, et visitasti nocte. Et ad ignem.
Antiph. Strinxerunt corporis membra posita super craticulam; subjectis prunis insultat levita Christi. Psal. Domine, quis habitabit. Vers. Carnifices vero ministrabant carbones subtus cratem ferream. Ant. Igne me examinasti, et non est inventa in me iniquitas. Psal. Exaudi, Domine. Vers. Probasti, Domine, [Col. 0795C] cor meum, et visitasti nocte. Ant. Interrogatus 814 te Dominum confessus sum. Assatus gratias ago. Psal. Domine, in virtute. Vers. Gratias tibi ago, Domine, quia januas tuas ingredi merui. Vers. Justum deduxit Dominus per vias rectas.
Responsoria unde supra.
Resp. O Hippolyte, si credis in Dominum Jesum Christum, et thesauros tibi ostendo, et vitam aeternam promitto. Vers. Dispersit dedit pauperibus, justitia ejus manet in saeculum saeculi. Et thesauros. Resp. Gaudeo plane, quia januas Christi tuas ingredi merui, quia accusatus non negavi, interrogatus Christum confessus sum, assatus gratias ago. Vers. Probasti, Domine, cor meum, et visitasti nocte. Assatus. Resp. Voluit esse hostia levita Laurentius, qui dum assaretur non negavit Dominum, et ideo inventus est sacrificium laudis. Vers. In craticula depositus Deum non negavit; et ad ignem applicatus Christum confessus. Et ideo. Resp. Hic est vir, qui non est derelictus a Deo, [Col. 0795D] in die certaminis sui; et ipse conculcavit caput serpentis antiqui. Modo coronabitur, quia fideliter vicit in mandatis Domini. Vers. Iste est qui contempsit vitam mundi, et pervenit ad coelestia regna. Modo. Resp. Beatus Laurentius dixit: Ego me obtuli sacrificium Deo, in odorem suavitatis. Vers. Quoniam ad te orabo, Domine, mane exaudies vocem meam. Vers. Gratias tibi ago, Domine. Resp. Protector tuus ego sum, noli timere, dicit Dominus; cum transieris per ignem, non combureris, et flamma non comburet te, quia tenebo manum tuam. Vers. Liberasti, Domine, corpus meum a perditione, et a pressura flammae, quae circumdedit me. Et in medio ignis non aestuatus, quia tenebo. Resp. Beatus vir Laurentius, qui post aurum non abiit, nec speravit in thesauris pecuniae. Fecit enim mirabilia in vita sua. Vers. Hic est vere martyr, qui pro Christi nomine sanguinem suum fudit. Fecit.
Antiph. Laurentius ingressus est martyr, et confessus est nomen Domini Jesu Christi. Ant. Gaudeo plane quia januas Christi ingredi merui. Ant. Laurentius bonum opus operatus est, qui per signum crucis caecos illuminavit. Ant. Probasti, Domine, cor meum, et visitasti nocte. Ant. Adhaesit anima mea post te, quia caro mea igne cremata est pro te, Deus meus. Ant. Misit Dominus Angelum suum, et liberavit me de medio ignis, et non sum aestuatus. Ant. Beatus Laurentius orabat dicens: gratias tibi ago, Domine, quia januas tuas ingredi merui. Ant. Accusatus non negavi nomen sanctum tuum. Interrogatus te Dominum confessus sum. Vers. Posuisti, Domine.
Antiph. In craticula sanctum Dominum non negavi, et ad ignem applicatus Christum confessus sum. Probasti cor meum, et visitasti nocte; igne me examinasti, et non est inventa in me iniquitas. Ant. [Col. 0796B] Gratias tibi ago, Domine, quia januas tuas ingredi merui. Ant. Gratias ago Deo meo, quia hostia Christi effici merui. Assutus non negavi, et interrogatus Christum confessus sum. Ant. O Hippolyte, si credideris in Dominum Jesum Christum et thesauros tibi ostendo, et vitam aeternam promitto? Ant. Si quis mihi ministraverit, honorificabit eum Pater meus qui est in coelis, dicit Dominus. Ant. Volo, Pater, ut ubi ego sum, illic sit et minister meus.
Antiph. Inclytus martyr Tiburtius, cum nudatis plantis super prunas ferventes incederet, Fabiano praefecto dixit: Videtur mihi quod super roseos flores incedam, in nomine Domini mei Jesu Christi.
Vers. Justum deduxit Dominus. Ant. Si quis mihi ministraverit, ut supra.
[Col. 0796C] Antiph. Regem martyrum Dominum, venite adoremus.
Antiph. Valerianus tradidit beato Hippolyto Laurentium, ut eum custodiret. Psal. Beatus vir qui non abiit. Ant. Vidit Hippolytus a beato Laurentio caecum illuminatum, statim credidit. Psal. Quare fremuerunt. Ant. Impositas [ Forte imposuit] manus Hippolytus super oculos caecorum, et sanabantur. Psal. Domine, quid multip. Vers. Gloria et honore.
Resp. Beatissimus Christi martyr Hippolytus, dum baptismi gratiam accepisset a beato Laurentio, ponebat manus super oculos caecorum, et sanabantur. Vers. Caeco illuminato a beato Laurentio Hippolytus credidit, et percipi [percipere] meruit baptismi sacramentum. Ponebat. Ant. Multi caeci et imbecilles venientes ad custodiam beati Laurentii, oranda sanctus [Col. 0796D] Hippolytus ponebat manus, et curavit eos; propterea a militibus comprehensus, ducebatur ad Decium. Vers. Justinus et Hippolytus rapuerunt corpus Laurentii, et sepelierunt. Propterea. Resp. Requisitus a Decio sanctus Hippolytus de corpore Laurentii, et quid sepelisset, respondens Hippolytus dixit: Christianus ego sum, et Christi martyrem diligenter sepelivi. Vers. Miror mihi valde, praeses, pro quid ore polluto martyrem nominasti. Respondens.
Ant. Decius Caesar vocavit Hippolytum, et interrogavit, corpora sanctorum pro quid rapuisset. Psal. Cum invocarem. Ant. Ingressus itaque Hippolytus in domum suam, dedit pacem omnibus. A militibus comprehensus ducebatur ad praesidem. Psal. Verba mea. Ant. Dum venisset Hippolytus in praesentiam Decii, subridens Decius dixit: Tu magus factus es, [Col. 0797A] qui abstulisti corpus Laurentii. Psalm. Domine Dominus noster. Vers. Posuisti, Domine.
Responsoria unde supra.
Resp. Regressus itaque Hippolytus post diem tertuum, venit in domum suam, et dedit pacem omnibus servis suis, et communicavit de sacrificio altaris Laurentii martyris. Vers. Et posita mensa prius quam cibum sumeret, a militibus comprehensus pervenit ad praetoria. Et communicavit. Resp. Dum Hippolytus in domum suam convivia cibus [ Forte convivii cibos] poneret, missi a Decio milites tenuerunt eum, et adduxerunt ad Decium; quem videns Caesar subridens dixit: Nunquid tu magus effectus es, qui corpus Laurentii abstulisti. Vers. Decius dixit: Fruere mihi licite; esto noster amicus. Hippolytus dixit: Miles Christi ego sum, et ejus praecepta custodire 816 desidero. Quem videns. Resp. Expoliavit vestem Hippolytum Decius, qua induebatur in habitu Christiano, et dicit ei: Sacrifica diis et acquiesce praeceptis nostris, et vive militiae palmae. Vers. Gratias ago [Col. 0797B] Deo meo, qui me confortavit in conspectu principum. Et dicit.
Antiph. Respondit Hippolytus ad Decium, dicens: Non sum ego magus, nisi Christianus. Psal. Domine, quis habitabit. Ant. Quo audito, Decius, furore arreptus, jussit Hippolytum lapidibus obtundi. Psal. Exaudi, Domine. Ant. Exspoliavit Decius Hippolyto [vestem] qua induebatur in habitu Christiano. Psal. Domine, in virtute.
Resp. Oravit sanctus Hippolytus voce magna, et dixit: Gratias tibi ago, Domine meus Jesu Christe, quia famulos meos in conspectu tuo pati video. Resp. Suadens Decius Hippolyto dixit: Nunquid tu cultor deorum fuisti? sacrifica diis, fruere palma militiae. Et respondens Hippolytus dixit: Christianus ego [Col. 0797C] sum et vestigium [ Verbum deest in Ms. ] adipisci cupio. Vers. Tunc beatus Hippolytus voce clara dicebat: Militia mea fides christiana. Resp. Jussit Dectus militibus dicens: Exuite Hippolytum vestem, et fustibus caedite. Ut [ Forte et] cum caederetur, dixit: Miles Christi ego sum, et verbera tua non reveresco. Vers. Utere militia pristina quam semper habuisti: respondens [respondit] Hippolytus dicens. Resp. Postquam in praesentia Hippolyti famuli sui martyrizati sunt, dixit Hippolytus: Gratias tibi ago, Domine Jesu Christe, quia famulos meos in conspectu sanctorum [ Verbum deest in Ms.] Vers. Miles Christi Hippolytus, armatus fide, in conspectu judicum dixit.
Antiph. Dixit Hippolytus ad Decium: Non me exspoliasti, sed magis vestisti. Ant. Praeses dixit ad Hippolytum: Factus es insipiens ut nuditatem tuam non crubescis [erubesceres]. Ant. Dixit Caesar ad Hippolytum: Nunc magus factus es. Respondens [Col. 0797D] Hippolytus dixit ad Decium: Non sum ego magus, sed servus Domini mei Jesu Christi. Ant. Tunc Valerianus in conspectu Hippolyti, famulos illius martyrizare praecepit. Ant. Exemplum meretur fieri. Vers. Justum deduxit Dominus. [ Caeterae desunt in Ms. ]
Antiph. Oravit sanctus Hippolytus voce magna, et dixit: Gratias tibi ago, Domine meus Jesu Christe, quia famulos meos in conspectu tuo pati video. Ant. Beatus Hippolytus obtulit se in conspectu Romuli, et voce clara dixit: Ego Christum confiteor. Ant. Hippolytus famulus Christi Dominum deprecabatur: Domine Jesu Christe, accipe spiritum meum. Ant. Audita est vox infantium et dicentium: Gloria in excelsis Deo, allel. Ant. Decius Caesar vocavit Hippolytum, et interrogavit, corpora sanctorum pro quid rapuisset. Ant. Ingressus itaque Hippolytus in domum suam, dedit pacem omnibus. Ant. A militibus [Col. 0798A] comprehensus ducebatur ad Decium. Ant. Dum venisset Hippolytus in praesentiam Decii, subridens Decius dixit: Magus factus es, quia abstulisti corpus Laurentii.
Resp. Vidi speciosam sicut columbam ascendentem desuper rivos aquarum, cujus inaestimabilis odor erat nimis in vestimentis ejus. Et sicut dies verni circumdabant eam flores rosarum, et lilia convallium. Vers. Quae est ista quae ascendit per desertum sicut virgula fumi, ex aromatibus myrrhae et thuris? Et sicut. Resp. Sicut cedrus exaltata sum in Libano, et sicut cypressus in monte Sion; quasi myrrha electa dedi suavitatem odoris. Et sicut cinnamomum et balsamum aromatizans. Resp. Diffusa est gratia in labiis tuis, propterea benedixit te, Deus, in aeternum. Vers. Speciosa facta es et suavis in deliciis tuis. Propterea. Vers. Myrrha et gutta, et casia a [Col. 0798B] vestimentis tuis, a domibus eburneis, ex quibus delectaverunt te filiae regum in honore tuo. Propterea. Resp. Veni, electa mea, et ponam in te thronum meum, quia concupivit Rex speciem tuam. Vers. Specie tua et pulchritudine tua, intende, prospere procede, et regna. Quia. Resp. Quae est ista quae processit sicut sol, et formosa tanquam Jerusalem? Viderunt eam filiae Sion, et beatam dixerunt, et reginae laudaverunt eam. Vers. Quae est ista, ut supra. Resp. Ista est speciosa inter filias Jerusalem. Sicut vidistis eam plenam charitatem et dilectionem [charitate et dilectione] in cubilibus et in hortis aromatum. Vers. Specie tua, ut supra. Resp. Beatam me dicent omnes generationes, quia fecit mihi Dominus magna qui potens est, et sanctum nomen ejus. Vers. Et misericordia ejus a progenie in progenies, timentibus eum. Resp. Ornatam in monilibus filiam Sion Dominus concupivit, et dicentes [videntes] eam filiae Sion, beatissimam praedicaverunt dicentes, unguentum effusum nomen tuum. Vers. Adfuit regina [Col. 0798C] a dextris tuis in vestitu deaurato circumdata varietate. Resp. Haec est dies praeclara hodie, in qua beata virgo genitrix Christi Maria felici cursu migravit ad Christum. Et interroga . . . . [ Desunt duo verba in Ms. ] virginum obtinens principatum. Vers. Haec est beata virgo Maria ad cujus transitum apostoli praestaverunt obsequium. Et interroga. Resp. Gaude, Maria, ut supra. Vers. Gabrielem archangelum. Resp. Beata es, virgo Maria Dei genitrix, quae credidisti Dominum. Perfecta sunt in te quae dicta sunt tibi. Ecce exaltata es super choros angelorum, intercede pro nobis ad Dominum Deum nostrum. Vers. Ave, Maria, gratia plena, Dominus tecum. Inter cede. Resp. O quam pulchra et speciosa est Maria virgo Dei, quae de mundo migravit ad Christum; inter choros Virginum fulget sicut sol in virtute coelesti. Vers. Gaudent angeli, exsultant archangeli in Maria virgine. Quae. Resp. Beata et venerabilis. Vers. Benedicta tu in mulieribus. Resp. Beata es, [Col. 0798D] Maria, quae non. Vers. Ave, Maria. Resp. Ista est Sion quam elegit Dominus in haereditatem sibi, haec requies mea in saeculum saeculi, hic habitabo, dicit Dominus.
( Deest linea in Ms. )
Resp. Super salutem et omnem pulchritudinem dilecta es a Domino, et regina coelorum vocari digna es. Gaudet chorus angelorum consortes et concives nostri. Vers. Valde eam nobis oportet venerari quae nunc sancta [ Verbum deest in Ms. ] et intacta Virgo. Resp. Haec est Virgo sapiens, prudens et humilis, 818 quae in aula Regis enutriri meruit, propter quod et meruit vocari regina coelorum. Vers. Diffusa est, ut supra.
Antiph. Exaltata es, sancta Dei genitrix, super choros angelorum ad coelestia regna. Psal. Domine Dominus noster. Ant. Paradisi portae per te nobis [Col. 0799A] apertae sunt, quas [quae] hodie gloriosa cum angelis triumphas. Psal. Coeli enarrant. Ant. Benedicta tu in mulieribus, et benedictus fructus ventris tui. Psal. Domini est terra. Vers. Specie tua et pulchritudine tua.
Antiph. Specie tua et pulchritudine tua, intende prospere procede et regna. Psal. Eructavit. Ant. Adjuvabit eam Deus vultu suo, Deus in medio ejus non commovebitur. Psal. Deus noster refugium. Ant. Sicut laetantium omnium nostrum habitatio est in te, sancta Dei genitrix. Psal. Fundamenta.
Antiph. Gaude, Maria virgo, cunctas haereses sola interemisti in universo mundo. Psal. Cantate 1. Ant. Dignare me laudare te, Virgo sacrata, da mihi virtutem contra hostes tuos. Psal. Dominus regnavit, exsultet. Ant. Post partum virgo inviolata permansisti; Dei genitrix, intercede pro nobis. Psal. [Col. 0799B] Cantate 2. Vers. Elegit eam Dominus.
Antiph. Assumpta est Maria in coelo; gaudent angeli; laudantes benedicunt Dominum. Ant. Maria virgo assumpta est ad aetherem thalamum, in quo Rex regum stellato sedet solio. Ant. In odore unguentorum tuorum currimus; adolescentulae dilexerunt te nimis. Ant. Benedicta filia tu a Domino, quia per te fructum vitae communicavimus. Ant. Pulchra es et decora, filia Jerusalem, terribilis ut castrorum acies ordinata. Vers. Specie tua.
Antiph. Quae est ista quae ascendit sicut aurora consurgens, pulchra ut luna, electa ut sol, terribilis ut castrorum acies ordinata? Antiph. Hodie Maria virgo coelos ascendit; gaudete, quia cum Christo regnat in aeternum. Ant. Maria virgo, semper laetare, quae meruisti Christum portare coeli et terrae conditorem, [Col. 0799C] quia de tuo utero protulisti mundi Salvatorem. Ant. O quam pulchra et casta generatio cum claritate. Ant. Haec est quae nescivit thorum in delicto, habebit fructum in respectione animarum sanctarum. Ant. Bonorum enim laborum gloriosus est fructus. Ant. Speciosa facta es, et suavis in deliciis tuis, sancta Dei genitrix. Ant. Revertere, revertere Sunamitis; revertere, revertere, ut intueamur te. Ant. Ante thorum hujus Virginis frequentate nobis dulcia capita dragmis [cantica dramatis]. Ant. Optimam partem elegit sibi Maria, quae non auferetur ab ea in aeternum. Ant. Unguentum effusum est nomen tuum, Dei genitrix; et recte [recti] diligunt te. Ant. Oculi tui, sancta Dei genitrix, sicut piscina in Hesebon, quae sunt in porta filiae multitudinis in aeternum. Ant. Nigra sum, sed formosa, filiae Jerusalem; ideo dilexit me Rex, et introduxit me in cubicula sua. Ant. Sicut myrrha electa 819 odorem dedisti suavitatem, sancta Dei genitrix. Ant. Hortus conclusus es, sancta Dei genitrix, hortus conclusus, fons [Col. 0799D] signatus. Ant. Sub tua protectione confugimus, ubi infirmi acceperunt virtutem; et propter hoc tibi psallimus, Dei genitrix Virgo. Ant. Paradisi porta per Evam cunctis clausa est, et per Mariam virginem iterum patefacta est, alleluia. Ant. Beata mater [Col. 0799D] Hoc est intacta; nam aliquando verbum nubere significat copulam habere, aut a virginitate excidere. Hinc Tertullianus, lib. de Carne Christi, c. 23, de [Col. 0800D] sanctissima Virgine ait: Si virgo concepit, in partu suo nupsit; hoc est virgo esse desiit, quod errans Tertullianus censuit. et innupta Virgo gloriosa regina mundi. Ant. In flore mater, in partu virgo, gaude et laetare, Virgo mater Domini. Ant. Sub tuum praesidium confugimus, sancta Dei genitrix, nostras deprecationes ne despicias in necessitatibus, sed a periculis libera nos semper, Virgo benedicta. Ant. Surge, aquilo, et veni, Auster; perfla hortum meum, et fluant aromata illius. Ant. Viderunt illam filiae, et beatissimam praedicaverunt; [Col. 0800A] et reginae et concubinae, et laudaverunt eam in aeternum. Ant. Dilecte mi, apprehendam te, et ducam in domum matris meae, et in cubiculum genitricis meae. Ibi me docebis praecepta Domini. Ant. Trahe me post te, in odorem curremus unguentorum tuorum. Oleum effusum nomen tuum. Ant. Jam hiems transiit, imber abiit et recessit; surge, amica mea, et veni. Ant. Aquae multae non potuerunt exstinguere charitatem. Ant. Laeva ejus sub capite meo, et dextera illius amplexabitur me. Ant. Adjuro vos, filiae Jerusalem, si inveneritis dilectum meum, ut annuntietis ei, quia amore langueo. Ant. Maria exsultavit in spiritu, et dixit: benedico te, qui dominaris super omnem Benedictionem. Benedico habitaculum gloriae tuae, benedico te, cui factum est habitaculum in utero meo; et benedico omnia opera manuum tuarum, quae obediunt tibi in omni subjectione. Benedico dilectionem tuam qua nos dilexisti. Benedico omnia verba quae exierunt de ore tuo, quae data sunt nobis. In veritate enim credam, quia [Col. 0800B] sicut dixisti sic fiet, alleluia.
Antiph. Illustrabat enim eum coelestis sapientia, et spiritualibus gemmis ornata simplicitas. Ant. Resume constantiam, fili, timere non possumus mortem, quae sine dubio perducit ad vitam, allel. Ant. Sursum corda, suspende, fili, aspice illum qui regnat in coelis. Ant. Symphorianus traditus ad coronam martyrii, beata mater sua, votum vovit Deo. Ant. Tu vir Symphoriane, mentem el oculos tuos ad astra suspende, alleluia, alleluia. Ant. In tormenta fortis inventus in infantia meruit coronam de manu Domini. Ant. Beata Augusta de muro sedulo orabat dicens: Domine Deus, respice filium meum, quia Judaei amputaverunt caput ejus.
Antiph. Sanctus Symphorianus extra murum auctus et apertus se reproferatus voto habuit. Ant. Gloriosa genitrix Symphoriano dixit: Sursum corda, [Col. 0800C] suspende fili, tibi vita non tollitur, sed mutatur in melius. Ant. Beata Augusta sanctum Symphorianum exhortabatur cum lacrymis dicens: Fili, vade gaudens, hodie accipies coronam regni, alleluia. Ant. Petrus exorcista dixit ad Artemium: Tu crede in Deum vivum Dominum Jesum Christum. Ant. Artemi, si credideris in unigenitum Filium Dei, 820 salvatur filia tua. Ant. Tu crede in Christum et videbis opera Domini. Ant. Candida dixit ad Artemium: Si factum fuerit quod mihi asseris, quis dubitet verum Deum esse Christum. Ant. Adest homo Dei Petrus exorcista habens triumphum sanctae crucis in manu sua.
Antiph. Exclamavit Artemius: Verus Deus unus est, per quem daemonia ejiciuntur. Ant. Apparuit angelus Domini Marcellino presbytero orante nudo, et induit eum vestimentis suis, et dixit ei: Sequere me, ubi Petrus erat exorcista, alleluia.
Vers. Justum deduxit Dominus.
Antiph. Regem martyrum Dominum.
Resp. Misit Herodes rex manus, ac tenuit Joannem, et vinxit eum in carcerem, quia metuebat eum propter Herodiadem quam tulerat fratri suo Philippo uxorem. Vers. Herodes enim tenuit, et ligavit Joannem, et posuit in carcerem. Quia metuebat. Resp [Col. 0801A] Dicebat enim illi Joannes: Non licet tibi accipere uxorem. Quia. Resp. Joannes Baptista arguebat Herodem propter Herodiadem, quam tulerat fratri suo Philippo uxorem. Vers. Misso Herodes spiculatore, praecepit amputari caput Joannis in carcere. Propter. Resp. Puellae saltanti imperavit mater: Nihil aliud petas, nisi caput Joannis Baptistae. Et contristatus est rex propter jusjurandum et propter simul discumbentes. Vers. Quae cum exisset puella dixit matri suae: Quid petam? At illa dixit: Caput Joannis Baptistae. Resp. Petiit puella caput Joannis in carcere, quo ablato dedit matri suae. Vers. Puellae saltanti imperavit mater: Nihil aliud petas, nisi caput Joannis Baptistae. Quo ablato. Resp. Metuebat Herodes Joannem, sciens eum virum justum et sanctum; et audito eo multa signa facientem, et caecos illuminantem, et daemones effugantem. Vers. Pro eo, ut me diligerent detrahebant mihi, ego autem orabam. Resp. Quid petam, mater? Nihil aliud petas, nisi caput Joannis. Quae cum introisset cum festinatione [Col. 0801B] ad regem, petivit dicens: Precor te, domine rex, ut des mihi caput Joannis in disco. Vers. Rex Herodes ait puellae: Pete a me quid vis, et dabo tibi. Caput. Resp. Contristatus est rex Herodes propter jusjurandum, et propter simul discumbentes, noluit eam contristari. Vers. Herodes funestus praecepit interficere et amputare jussit. Caput. Resp. In medio carceris stans beatus Joannes voce magna clamavit et dixit: Domine Deus meus, in manus tuas commendo spiritum meum. Vers. Quoniam tu es protector meus, Domine. Resp. Misit rex incredulus ministros de estabiles, et amputari jussit caput Joannis in carcere. Vers. Ego non prohibeo, si Christus te permisit capiti meo paratus. Resp. Misso Herodes spiculatore, praecepit amputari caput Joannis in carcere; quo audito, 821 discipuli ejus venerunt et tulerunt corpus ejus, et posuerunt illud in monumento. Vers. Accedentes autem discipuli sancti Joannis Baptistae venerunt, et tulerunt corpus ejus. Et posuerunt. [Col. 0801C] Resp. Accedentes discipuli sancti Joannis Baptistae tulerunt corpus ejus, et sepelierunt illud. Vers. Misso Herodes spiculatore, praecepit amputari caput Joannis in carcere; quo audito, discipuli ejus venerunt, et tulerunt corpus ejus. Et sepelierunt.
Antiph. Interrogatus Joannes ab Herode dicens: Si licitum est fratris conjugem accipere? Ant. Dicebat enim regi Joannes Baptista: Non licet tibi habere uxorem fratris tui. Ant. Arguebat Herodem Joannes propter Herodiadem, quam tulerat fratri suo Philippo uxorem. Ant. Herodes enim tenuit et ligavit Joannem, et posuit in carcerem propter Herodiadem. Ant. Petiit puella caput Joannis in disco; quo accepto, dedit matri suae. Ant. Da mihi in disco caput Joannis Baptistae. Et contristatus est rex propter juramentum. Ant. Domine mi rex, da mihi in disco caput Joannis Baptistae. Ant. Major prophetis, et minor angelis, qui praeparavit corda fidelium. Ant. In medio [Col. 0801D] carceris stans beatus Joannes, voce magna clamavit et dixit: Domine Deus meus, in te commendo spiritum meum. Ant. Contristatus est rex propter juramentum, et propter simul discumbentes noluit eam contristari; caput Joannis jussit afferre. Ant. Puellae saltanti imperavit mater: Nihil aliud petas, nisi caput Joannis. Ant. Herodes funestus praecipit interficere, et amputari jussit caput Joannis in carcere. Ant. Misso Herodes spiculatore, praecepit amputari caput Joannis in carcere; quo audito discipuli ejus venerunt, et tulerunt corpus ejus, et posuerunt illud in monumento.
Antiph. In memoria aeterna erit justus; ab auditione mala non timebit. Psal. Beatus vir qui timet. Ant. Collocet eum Dominus cum principibus populi sui. Psal. Laudate, pueri. Ant. Dirupisti, Domine, [Col. 0802A] vincula mea. Psal. Credidi propter quod. Ant. Paravi lucernam Christo meo. Inimicos ejus induam confusione. Psal. Memento. Ant. Educ de carcere animam ad confitendum nomini tuo, Domine. Psal. Voce mea ad Dominum.
Accedentes sancti Joannis Baptistae [discipuli] tulerunt corpus ejus, et sepelierunt illud. Ant. Herodes enim tenuit, ut supra. Ant. Puellae saltanti. Ant. Domine mi rex Israel. Ant. Arguebat Herodem. Ant. Da mihi in disco. Vers. Posuisti, Domine. Ant. Tenens spiculator gladium in manibus, tertio ictu percussit caput Joannis, et amputare non potuit.
Antiph. Sub tua protectione confugimus, ubi infirmi acceperunt virtutem; et propter hoc tibi psallimus, Dei genitrix Virgo.
[Col. 0802B] Responsoria unde supra.
Resp. Hodie nata est beata virgo Maria ex progenie David, per quam salus mundi apparuit, cujus vita gloriosa lucem dedit saeculo. Vers. Beatissimae virginis Mariae nativitatem devotissime celebremus. 822 Resp. Beatissimae virginis Mariae nativitatem devotissime celebremus, ut ipsa pro nobis intercedat ad Dominum Jesum Christum. Vers. Hodie nata est virgo Maria ex progenie David. Resp. Gloriosae virginis Mariae ortum dignissimum recolentes, cujus Dominus humilitatem respiciens, angelo nuntiante, concepit Redemptorem mundi. Vers. Beatissimae virginis Mariae. Resp. Nativitas tua, Dei genitrix Virgo, gaudium annuntiavit universo mundo. Ex te enim ortus est sol justitiae Christus Deus noster. Exsolvens maledictionem, dedit Benedictionem; et confundens mortem, donavit nobis vitam sempiternam.
[Col. 0802C] Antiph. Nativitas virginis Mariae ortae de tribu Juda, clara ex stirpe David. Ant. Nativitas est hodie sanctae Mariae virginis, cujus vita inclyta cunctas illustrat Ecclesias. Ant. Regali ex progenie Maria exorta refulsit, cujus precibus nos adjuvari mente et spiritu devotissime poscimus. Ant. Corde et animo Christo canamus gloriam, in his sacris solemniis praecelsae genitricis Dei Mariae. Ant. Cum jucunditate nativitatem beatae Mariae celebremus, ut ipsa pro nobis intercedat ad Dominum Deum nostrum. Vers. Diffusa est.
Antiph. Nativitatem hodiernam perpetuae virginis genitricis Dei Mariae solemnitatem celebremus, [qua] quam celsitudo throni processit, allel. Ant. Nativitas tua, Dei genitrix Virgo, gaudium annuntiavit universo mundo; ex te enim ortus est sol justitiae Christus Deus noster. Exsolvens maledictionem, dedit Benedictionem, et confundens mortem donavit nobis vitam sempiternam.
Resp. Ego praefecturam non perdidi, sed mutavi. Nam dignitas terrena aut tollitur, aut mutatur; dignitas vero coelestis aeterna est et persistit. Vers. Domine Deus meus Hermes, respice praefecturam tuam, et respice patrimonium tuum. Tua domus ornata est. Dignitas. Resp. Domine Jesu Christe, qui me in cathedra apostoli tui sedere fecisti, praesta mihi ut mittas angelum tuum, qui me hodie vespertino tempore perducat ad famulum tuum Hermen. Vers. Et iterum matutino hic revocet nemine sentiente donec aggrediar. Ad famulum.
( Desunt sex lineae in Ms. )
Ego praefecturam non perdidi, sed mutavi in nomine Domini. Ant. Domine Deus meus Hermes praefecturam [Col. 0803A] tuam tuae domus ornatum. Ant. Sanctus Alexander qui tenetur in vinculis, hic me docuit praecepta tua, Domine. Ant. Expansis manibus orabat ad Dominum, ut eum eriperet de inimicis. Ant. Dignitas vero coelestis aeternae sublimitatis subsistit.
Antiph. Domine Jesu Christe, qui me in cathedra apostoli tui sedere fecisti, praesta mihi ut mittas angelum tuum, qui me hodie vespertino tempore perducat ad famulum tuum Hermen.
Vers. Hoc signum crucis erit in coelo, cum Dominus. Antiph. Helena sancta Constantini mater Jerosolymam petit, alleluia.
Antiph. Regem magnum Dominum venite adoremus.
Responsoria unde supra.
Resp. Dulce lignum, dulcem clavum, dulce pondus [Col. 0803B] sustinuit, quae digna fuit portare pretium hujus saeculi. Vers. Hoc signum crucis erit in coelo, cum Dominus ad judicandum venerit. Quae digna. Resp. Hoc signum crucis erit in coelo, cum Dominus ad judicandum venerit. Tunc manifesta erunt abscondita cordis nostri. Vers. Cum sederit Filius hominis in sede Majestatis suae, et coeperit judicare saeculum per ignem. Tunc. Resp. O Crux benedicta, quae sola fuisti digna portare Regem coelorum et Dominum. Vers. Mihi autem absit gloriari, nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi. Quae sola. Resp. O crux gloriosa! o crux adoranda! o lignum pretiosum, et immutabile signum, per quod et diabolus est vinctus, et mundus Christi sanguine redemptus. Vers. Dulce lignum, dulcem clavum, dulce pondus sustinuit, quae digna fuit portare pretium hujus saeculi. Per quod. Resp. O crux admirabilis, in cujus ramis pependit thesaurus et redemptio captivorum. Per quem mundus est redemptus sanguine [Col. 0803C] Domini sui. Vers. O laudabilis crux, quae in corpore Christi dedicata es. Ex ejus membrorum componens.
Antiph. Helena Constantini mater, ut supra. Ant. Helena desiderio plena orabat cum lacrymis dicens: Tu, Domine, ostende lignum in quo salus nostra fuit suspensa, allel., allel. Ant. Tunc praecepit omnes igne cremari; at illi tenentes tradiderunt Judam. Ant. Helena sancta dixit ad Judam: Comple desiderium meum, et vive super terram, ut ostendas mihi super terram qui dicitur Calvariae locum, ubi absconditum est pretiosum lignum dominicum, alleluia. Ant. Mors et vita appositae sunt tibi, vide, ostende mihi crucem Christi.
Antiph. Cumque ascendisset Judas de lacu, perrexit ad locum, ubi jacebat sancta crux, alleluia. Ant. Orabat Judas, Deus Deus meus, ostende mihi [Col. 0803D] lignum sanctae crucis, alleluia. Ant. Cum orasset Judas, commotus est lacus ille, in quo sancta crux jacebat, alleluia. Ant. Ecce crucem Domini, fugite, partes adversae. Vicit Leo de tribu Juda, radix David, alleluia.
( Desunt quatuor lineae in Ms. )
Antiph. O magnum pietatis opus! mors mortua tunc est, quando in hoc ligno mortua vita fuit. Ant. Salva nos, Christe Salvator, per virtutem crucis, qui salvasti Petrum in mari, miserere nobis. Ant. O crux admirabilis, evacuatio vulneris, restitutio sanitatis. Ant. Nos autem gloriari oportet. Ant. Crux benedicta nitet, Dominus qua carne pependit, atque cruore suo vulnera nostra lavit. Ant. Crucem tuam adoramus, Domine, et sanctam resurrectionem laudamus et glorificamus, quia venit salus in universo mundo. Ant. Nos autem gloriari oportet in cruce Domini [Col. 0804A] nostri Jesu Christi, in quo est salus, vita et resurrectio nostra, per quem salvati et liberati sumus. Ant. Crux fidelis inter omnes, arbor una nobilis, nulla sylva talem profert fronde, flore, germine: dulce lignum, dulcem clavum, dulce pondus sustinens. Ant. Dulce lignum, dulcem clavum, dulce pondus sustinuit: quae digna fuit portare pretium saeculi. Ant. Per signum crucis, de inimicis nostris libera nos, Deus Israel, allel. Ant. Tuam crucem adoramus, Domine, tuam gloriosam recolimus passionem. Miserere nostri, qui passus es pro nobis. Ant. Lignum vitae, crux tua, Domine, manifestata est; mors enim per ipsam damnata est, et mundus omnis per ipsam illuminatus est. Omnipotens Domine, gloria tibi. Ant. Super omnia ligna cedrorum, tu sola excelsior, in qua vita mundi pependit, in qua Christus triumphavit, et mors mortem superavit, allel. Ant. Crucem tuam adoramus, Domine, et sanctam resurrectionem tuam laudamus et glorificamus. Ecce enim propter crucem venit gaudium in [Col. 0804B] universo mundo. Ant. Adoramus te, Christe, et benedicimus tibi, quia per crucem tuam redemisti mundum. Ant. O crux benedicta, quia in te pependit Salvator mundi, et in te triumphavit Rex angelorum, alleluia. Ant. Ecce lignum crucis, in quo salus mundi pependit; venite, adoremus. Antiph. Crux Jesu Christi adaperiat nobis januas coeli. Crux, solve vinculum mortis; per hoc vitae lignum signum sit salutis nostrae. Defende nos, Jesu Christe, hic et in futuro.
Antiph. Sanctus Mauritius legionem sanctam praemonuit, ut ad coelestia regna properarent. Beatus Exuperius miles, Candidus et Victor, junctis meritis, se sociaverunt. Ant. Sancta legio Auganensium [Agaunensium] martyrum, dum resisteret adversariis, sacro duce Mauritio interveniente, immortalitatis [Col. 0804C] compendium acquisierant. Ant. Pretiosa sunt Thebaeorum martyrum vulnerata [vulnera] sancti Mauritii cum sociis suis, qui sub Maximiano mortem decreverunt suscipere. Ant. Ecce factus est sacer ille Auganensium [Agaunensium] locus, per suffragia sanctorum salus praesentium, praesidium futurorum. Ant. Sanctorum corpora sacri sanguinis unda perfudit, pretiosorum martyrum societas consecravit. Quod novit Redonus, in pugnando refugit. Ant. Flagrabat in beatissimis martyribus gloriosus odor, quia trucidati ferro, collis submissis, a Maximiano perempti sunt, quos multitudo angelorum cum gaudio suscepit. Ant. Triumphant sancti martyres Christi, qui sub Maximiano mortem decreverunt suscipere, et cum sancto Mauritio regna coelestia acceperunt.
Antiph. Cosmas et Damianus, Artimus, Leontius, Euprepius; hi quinque fratres a Deo coronati [Col. 0804D] sunt.
( Deest linea in Ms. )
Vers. Stetit angelus super aram templi. Ant. Dum sacrum mysterium cerneret Joannes, archangelus Michael tuba cecinit: Ignosce, Domine Deus noster, qui aperis librum, et solvis signacula ejus, alleluia.
( Deest linea in Ms. )
Antiph. Regem archangelorum Dominum venite adoremus. Ant. Stetit angelus super aram templi, habens thuribulum aureum in manu sua. Psal. In Domino confido. Ant. Ascendit fumus aromatum in conspectu Domini, de manu angeli. Psal. Domine quis habitabit. Ant. Michael archangelus venit in adjutorium [Col. 0805A] populo Dei. Psal. Afferte. Vers. Stetit angelus.
Responsoria unde supra.
Resp. Factum est silentium in coelo, cum committeret bellum draco cum Michael archangelo: et audita est vox millia millium dicentium: Salus, honor et virtus omnipotenti Deo. Vers. Millia millium ministrabant ei, et decies millies centena millia assistebant ei. Resp. Stetit angelus super aram templi, habens thuribulum aureum in manu sua, et data sunt ei incensa multa, et ascendit fumus aromatum in conspectu Domini, de manu angeli. Vers. In conspectu angelorum psallam tibi, adorabo ad templum sanctum tuum, et confitebor nomini tuo. Et ascendit. Resp. In conspectu angelorum nolite metuere; vos enim in cordibus vestris adorate et timete Dominum; angelus enim ejus vobiscum est. Vers. Stetit angelus juxta aram templi, habens thuribulum aureum in manu sua. Resp. In conspectu angelorum psallam tibi, et adorabo ad templum sanctum tuum, et confitebor nomini tuo. Vers. Angelus qui fuit [Col. 0805B] cum Jacob, ipse sit mecum in terra perigrinationis meae. Et benedixit vias meas Deus meus. Et adorabo.
Antiph. Michael praepositus paradisi, quem honorificat angelorum civis. Psal. Magnus Dominus. Ant. Gloriosus apparuisti in conspectu Domini; propterea decorem induit te Dominus. Psal. Te decet Hymnus. Ant. Angelus archangelus Michael Dei nuntius de animabus justis, allel. Psal. Quam dilecta. Vers. Ascendit fumus aromatum.
Responsoria unde supra.
Resp. Hic est Michael archangelus princeps militiae angelorum, cujus honor praestat beneficia populorum, et Oratio perducit ad regna coelorum. Vers. In conspectu angelorum, ut supra. Vers. Angeli, archangeli, throni, et dominationes, principatus et potestates, virtutes coelorum. Resp. Venit Michael archangelus cum multitudine angelorum, cui tradidit Deus animas sanctorum ut perducat eas in paradisum exsultationis. [Col. 0805C] Vers. Emitte, Domine, spiritum tuum de coelis, spiritum sapientiae 826 et intellectus. Ut perducat. Resp. Locutus est ad me unus, ut supra. Vers. Ego diligentes me diligo, et qui mane vigilaverint.
Antiph. Concussum est mare, et contremuit terra, ubi archangelus Michael descendebat de coelo. Psal. Fundamenta. Ant. Laudemus Dominum quem laudant angeli, quem cherubim et seraphim: Sanctus, Sanctus, Sanctus proclamant. Psal. Cantate 1. Ant. Data sunt ei incensa multa, ut adoleret ea ante altare aureum, quod est ante oculos Domini. Psal. Benedic, anima. Vers. Gloriosus apparuisti in conspectu Domini.
Responsoria unde supra.
Resp. Audivi vocem in coelo angelorum, ut supra. Vers. Vidi angelum Dei fortem. Resp. Ostendit mihi [Col. 0805D] angelus. Resp. Docebat quae ventura sunt. Require in prophetis. Vers. Ego sum angelus ille qui offero Orationes vestras. Resp. Nunquid scis quare non venerint ad te? Nunc revertar ut praelier adversus principem Persarum contradicentem tuis precibus, et mea legationis [meae legationi]. Verumtamen Michael archangelus princeps vester. Adjutor meus ad Dominum Deum tuum. Vers. Benedicite Dominum, omnes angeli ejus, potentes virtutes [virtute] qui facitis verbum ejus. Resp. In tempore illo consurgens [consurget] Michael princeps vester, qui stat pro filiis vestris, et veniet tempus quale non fuit, ex eo ex quo gentes esse coeperunt, usque ad tempus illud. Vers. In tempore illo salvabitur populus tuus omnis qui inventus fuerit in libro vitae. Et veniet. Resp. Fidelis sermo et omni acceptione dignus. Michael archangelus qui pugnavit cum diabolo; gratia Dei ille [Col. 0806A] victor in coelis exstitit, et ille hostis antiquus patuit ruinae magnae. Vers. Gaudent angeli, exsultant archangeli, laetantur sancti, congratulantur martyres. Et ille. Resp. Hic est praepositus paradisi archangelus Michael. Non dimittat animas, donec assignet eas ante tribunal Christi. Vers. Vidi angelum Dei, ut supra. Non dimittat.
Antiph. Dum praeliaretur Michael archangelus cum dracone antiquo, dedit ei Dominus victoriam sempiternam. Ant. Cum committeret bellum draco cum Michael archangelo, audita est vox millia millium dicentium: Salus Deo nostro. Ant. Archangele Michael, constitui te principem super omnes animas suscipiendas. Ant. Angeli Domini, Dominum benedicite in aeternum. Ant. Angeli, archangeli, throni, et dominationes, principatus et potestates, virtutes coelorum, laudate Dominum de coelis, alleluia.
Antiph. Factum est silentium in coelo, dum draco committeret bellum, et Michael pugnavit cum eo, et fecit victoriam, allel. Ant. Michael, Gabriel, cherubim, et seraphim, qui non cessant clamare quotidie: Dignus es, Domine, accipere gloriam, alleluia. Ant. Angeli et omnes virtutes, laudate Dominum. Ant. Hic est praepositus paradisi archangelus Michael. Non dimittit animas, donec assignet eas ante tribunal Christi.
( Deest. linea in Ms. )
Antiph. Justus ut palma florebit. Praesulis summi ac doctoris egregii.
( Deest pagina integra in Manuscripto. )
827 Doctor eximius Atrebatum, Vedastus, sacris praeconiis celebretur; ut quos in carne verbis, exemplis instruxit, sedulus pro eis ad Dominum intercedat. Ne lupus insidians oves Christi incursare praesumat. Vers. Ut quos spiritali studio informavit, monitis ac miraculis animavit. Sedulus. Resp. Hic est Vedastus Aulescorum sensibus [ Forte Aulercorum [Col. 0806C] sentibus] ortus, quem fama celebrior verbum praedicaturum [Col. 0805] Ludovicus is est Clodovaeus primus regum Francorum qui Christo credidit. Ludovico regi socium itineris ascivit. Vers. Quatenus per singulos itineris sui gressus saluberrimis ab eo imbueretur doctrinis. Quem fama. Resp. Vedastus igitur festinantem ad vitae fontem deducebat regem. Remigius pontifex venientem abluebat. Vers. Ambo pene pari pietate pares, sed Vedastus monita salutis dabat. Remigius. Resp. Dum ergo iter caperet cum rege sacer Vedastus, nec mortale sonans coelestia pertractaret, et occurrenti caeco lumen restituit, et cor principis in fide solidavit. Vers. Sensit itaque vir Dei virtutem sibi adesse supernam, et totum se in sacras effudit preces. Et occurrenti. Resp. Qui de rupe arida sitienti populo fontem aquae vivae produxit, ipse per beatum Vedastum de sicco vase vinum manare concessit, ac suos poculo mirabili satiavit. Vers. Cum pocula vitae vir Domini cuidam propinaret amico, qui in Cana Galileae aquas convertit in vinum. [Ipse per beatum] praedicator [Col. 0806D] egregius vir Domini Vedastus urbi Atrebatum destinatus, in ipsa urbis porta duos a clade relevavit aegrotos; nam, et claudo gressum, et caeco lumen reddidit oculorum. Vers. Antequam verbis plueret, miraculis coruscaret, qui caducis carebat, munera est superna largitus. Nam et claudo. Resp. Mos ubi quondam fuerat ferarum, ibi pontifex summus beatus Vedastus chorum fecit resonare psallentium. Nam et ursi specum in aulam vertit sacrorum. Vers. Ut sicut mores bestiales in usu mutavit agnorum, ita ex foedis et turpibus pulchra reddidit et honesta. Nam et ursi. Resp. Invitatus ad prandium sanctus Dei sacerdos, Christi exemplum secutus, assensum praebere non abnuit, ut verbum vitae convivarum cordibus artium [ Forte altius] infunderet, et daemonum commenta fugaret. Vers. Extenta namque dextera crucis signum vasis impressit, fugans larvam ex liquore fuso, miraculo [Col. 0807A] coruscavit. Et Verbum. Resp. O beatum virum Vedastum pontificem, cujus exitum columna lucis edocuit, ut verus Israel ab Aegypti aerumnis ad promissa regna percepturus praemia festinaret. Vers. Vita est igitur spatio duarum horarum columna lucis a domo pontificis usque ad coelum fastigium eminere. Ut verus.
Antiph. Sanctus Dionysius, qui, tradente beato Clemente Petri apostoli successore, verbi divini semina 828 gentibus parturienda susceperat. Psal. Beatus vir qui non. Ant. Quo amplius gentilitatis fervere cognovit errorem, illuc intrepidus et calore fidei flammatus accessit. Ad Parisios, Domino ducente, pervenit. Psal. Quare fremuerunt. Ant. Non veritus incredulae gentis experiri feritatem, quia virtutem suam praeteritarum poenarum recordatio roborabat. Psal. Domine, quid. Vers. Laetamini in Domino. [Col. 0807B] Resp. Post passionem Domini in universis gentibus praedicatio profutura successit; ita ut fide crescente multi mererentur fieri confessores, quos catholica postmodum gaudet Ecclesia meruisse martyres. Vers. Qui cum imminere suas cernerent passiones, quae Domino Jesu Christo donante didicerant, repleti Spiritus sancti gratia, docuerunt. Postmodum. Vers. Beatus Dionysius divini verbi semina gentibus tradente Clemente profutura successit. Resp. Gratias tibi, Domine, qui infestantis inimici jacula probationem fidelium tuorum praestitisti esse, et non vulnera, et talem tuis martyribus tribuis pro labore mercedem, ut nullum tuorum fuisse gaudeat hostis imbellem. Vers. Justorum autem animae. Resp. Beatissimus Dionysius Christi martyr tradente beato Clemente parturienda gentibus semina divina suscepit. Et quo amplius gentilitatis errorem fervere cognovit, illuc intrepidus et virtute fidei armatus advenit. Vers. Et Parisios Domino ducente pervenit, non veritus incredulae gentis expetere feritatem. Illic intrepidus.
Antiph. Tunc memorata civitas et conventu Germanorum et nobilitate pollebat, quia aura salubris, aere jucunda, fluminibus fecunda, terris arboribus nemorosa uberrima. Psal. Cum invocarem. Ant. Hunc ergo locum Dei famulus elegit exspectando. Psal. Verba mea. Ant. Tantas per illum Dominus dignabatur exercere virtutes, ut rebellium corda non minus miraculis quam praedicationibus obtineret. Psal. Domine, Dominus noster. Vers. Exsultate justi in Domino.
Resp. Adest namque beati Dionysii sacratissima dies, in qua triumphans agonem explevit, et coronam victoriae accipere meruit de manu Domini. Vers. Justum deduxit Dominus per vias rectas, et ostendit illi regnum Dei. Et coronam. Resp. In hoc ergo loco experiuntur infirmi quantum Dei famulos conveniat [Col. 0807D] honorari, ubi recipit caecitas visum, debilitas gressum, et obstructae aures recipere merentur auditum. Vers. Hunc ergo locum Dei famulus elegit exspectando. Ubi recipit. Resp. Per beatum Dionysium fiunt hic divina mysteria. Per Orationes ejus caeci illuminantur, et natale ejus daemones effugantur, et infirmi sanantur. Vers. Justorum autem animae in manu Dei sunt, et non tanget illos tormentum malitiae.
Antiph. Ecclesia illis necdum in locis erat. Populus ille novam construxit, in qua officia servientium clericorum ex more constituit, probatasque personas honore secundi ordinis ampliavit. Psal. In Domino confido. Ant. Miroque modo 829 inermi viro non valebat [Col. 0808A] plebs armata resistere. Psal. Domine, quis habitabit. Ant. Cinctus ergo fide, et misericordiam anteponens, paulatim sociabat Deo, quos diabolo subtrahebat. Psal. Domine, in virtute. Vers. Posuisti, Domine.
Resp. Tantas per illum Dominus dignabatur exercere virtutes, ut rebellium corda non minus miraculis quam praedicationibus obtineret. Vers. Miroque modo inermi viro non valebat plebs armata resistere. Quam praedicationibus. Resp. Isti sunt viri sancti. [Col. 0807D] Hoc est: Require hoc Responsorium in officio de apostolis. Require in apostolor. Resp. Beatus Dionysius, Rusticus et Eleutherius, in hac ergo fidei pertinacia permanentes, reddentes terrae corpora, animas coelo cum gaudio intulerunt. Vers. Tali namque ad Dominum meruerunt professione migrare, ut amputatis capitibus adhuc putaretur lingua palpitans Dominum confiteri.
Antiph. Hi sancti viri a beati Dionysii nunquam [Col. 0808B] sustinuerunt abesse praesentia, quos in unum interrogatio percussoris invenit. Ant. Tali namque ad Dominum meruerunt professione migrare, ut amputatis capitibus adhuc putaretur lingua palpitans Dominum confiteri. Ant. In hac ergo fidei constantia permanentes, reddentes terrae corpora, beatas coelo animas intulerunt. Ant. Beata nimium et Deo grata societas, inter quos nec primus alter potuit esse nec tertius; sed Trinitatem confitentes, trium meruerunt decorare martyrio. Ant. Eligunt Sequanae profundisque gurgitibus martyrum corpora perdenda committere. Ant. In hoc ergo loco experiuntur infirmi quantum Dei famulos conveniat honorari, ubi recipiet caecitas visum, debilitas gressum, et obstructae aures recipere merentur auditum. Vers. Justorum animae.
Antiph. Adest namque beati Dionysii sacratissima dies, in qua triumphans agonem explevit, et coronam victoriae accipere meruit de manu Domini. Ant. [Col. 0808C] O beate Dionysi, magna est fides tua. Intercede pro nobis ad Dominum Deum nostrum. Ant. Metuentes igitur percussores, ne conversi populi Christiani sanctorum corpora sibi ad patrocinium tumularent. Ant. Tunc matrona quaedam, quae licet paganorum implicata teneretur errore, conversione se desiderare facere aliquid cogitans Domino placitura. Ant. Usa subtilitate consilii ad convivium postulabat percussores, et dum copiam ablata humanitatis extendit a memoria eorum quae susceperunt agenda discurrit Ant. Sanctum Dionysium cum sociis suis contra incredulos dimicantem Parisiis repererunt. Ant. Deus omnipotens, qui electis tuis in agone certantibus gloriae coronam largiris, et sortitis praemium regni coelestis tradidisti, inter quos athleta tuus Dionysius atque beatissimus Eleutherius seu Rusticus in tua confessione palma martyrii consecrasti, praesta, Redemptor mundi, ut si meritis non valemus, per eorum suffragia veniam consequamur.
Antiph. Oriundi sunt Romae sancti Dei Crispinus 830 et Crispinianus. In Galliam devoti venerunt, et sub Maximiano crudeli examinatione certaverunt. Psal. Beatus vir qui non. Ant. Sancti martyres in Oratione dixerunt: Potens es, Domine, ab impiis liberare tormentis, et ab hoc igne illaesos educere. Psal. Quare fremuerunt. Ant. Martyres sancti inter acerrimos dolores spe gaudentes in tribulatione orabant Dominum, et dicebant: Judica, Domine, judicium nostrum, et libera nos ab homine iniquo et doloso. Psal. Domine, quid.
Resp. Oriundi sunt Romae sancti Dei Crispinus et [Col. 0809A] Crispinianus; in Galliam devoti venerunt; et sub Maximiano crudeli examinatione certaverunt. Vers. ( Deest in Ms.) Resp. Isti sunt duo viri pretiosi martyres, qui Roma pro Christi nomine ad praedicandum venerunt, et sub Maximiano crudeli principe mortem gloriosam decreverunt suscipere. Vers. Romae nobili ortu progeniti, in Gallia autem pro Christi amore venerunt. Resp. Beatissimi martyres respondentes Maximiano: Honores quos polliceris nobis dare, tuis dona. Nobis vivere Christus est et mori lucrum. Vers. Pecunia vero et honores quos polliceris nobis dare, tuis dona. Ista olim pro Christi amore nos gaudemus reliquisse. Nobis.
Antiph. Quibus haec orantibus, exsiliens gutta plumbi ferventis in oculum Rictiovari, gravi illum dolore crucians excaecavit afflictum. Psal. Cum invocarem. Ant. Mox, oratione finita, reduxit eos pariter angelus Domini sine dolore ab igne. Psal. [Col. 0809B] Verba mea. Ant. O mirum divinae aequitatis judicium, ut qui multos martyres per ignem peremit ad coelestia properantes, ipse in igne vitam finivit, et ad ignem aeternum cruciatus pervenit. Psal. Domine Dominus noster.
Resp. Cum essent in tormentis martyres Christi Crispinus et Crispinianus, coelestia contemplantes dicebant: Adjuva nos, Domine, ut perficiamus opus tuum sine macula. Vers. Respice in servos tuos, et in opera tua, Domine, et adjuva nos. Ut perficiamus. Resp. Judica, Domine, judicium nostrum, et libera nos ab homine iniquo. Tunc illis orantibus exsilierunt sudes de ungulis eorum, et ministros percutientes interfecerunt illos. Vers. Martyres inter acerrimos dolores spe gaudentes, in tribulatione patientes. Tunc. Resp. Sancti martyres in Oratione dixerunt: Potens es, Domine, ab impiis liberare tormentis, et ab hoc igne illaesos educere. Vers. Mox [Col. 0809C] Oratione finita eduxit eos angelus Domini sine dolore ab igne. Et ab hoc.
Antiph. Impius Maximianus jussit eos ambos capite truncari. Psal. Exaudi, Domine, justitiam. Ant. Qui juxta [ Forte quibus jussu] regis amputata sunt capita, amborum pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum. Psal. Domine, in virtute. Ant. Relicta sancta corpora Crispini et Crispiniani, quae Christo custodiente permanserunt intacta. Psal. Benedicam Dominum.
Resp. O mirum divinae aequitatis judicium, ut qui multos martyres per ignem peremit, ad coelestia properantes, ipse in igne vitam finivit, et eos de colluctatione sui certaminis ad se venire jubet propitius. Ipse. Resp. Relicta sancta corpora Crispini et Crispiniani, quae Christo custodiente a morsu orum [Col. 0809D] [ Forte ferarum] permanserunt intacta. Vers. Quorum animae coelis ab angelis translatae, corpora vero a carnificibus bestiis sunt relicta. Quae. Resp. Angelica admonitione sepelierunt corpora sanctorum cum gaudio, ubi populus hodie adorat Majestatem Dei. Vers. In quo loco Christiani postea magnam aedificaverunt basilicam. Ubi.
Antiph. Sancti vero martyres Crispinus et Crispinianus audacter regi impio responderunt, dicentes: Pro Christi amore nos venisse fatemur, qui est verus Deus in Trinitate unus, cui servimus in fide ac dilectione devoti. Ant. Beatissimi martyres responderunt Maximiano, dicentes: Honores quos polliceris nobis dare, tuis dona; nobis vivere Christus est, et mori lucrum. Ant. Cum essent in tormentis martyres Christi, coelestia contemplantes dicebant: Adjuva nos, Domine, ut perficiamus opus tuum sine [Col. 0810A] macula. Ant. Beata et gloriosa mors sanctorum, qui deambulabant in flammarum incendia, decantabant hymnum dicentes: Adjuva nos, Deus salutaris noster. Ant. Orabant sancti martyres dicentes: Gratias tibi agimus, Domine, qui nos de hoc saeculo eripiens ad te venire praecipis.
Antiph. Sancti Dei Crispinus et Crispinianus submissa colla percussoribus tradiderunt, animas sanctas Creatori Domino reddiderunt. Et ideo coronantur et accipiunt palmam, et vivunt in aeternum. Ant. Isti sunt sancti Dei Crispinus et Crispinianus nobili progenie rebusque ditati. Egressi sunt Roma propter amorem Christi. Reliquerunt omnia, secuti sunt Dominum, et pervenerunt ad praemia regni, quae promisit Dominus diligentibus se. Ant. Angelica admonitione sepelierunt corpora sanctorum cum gaudio, ubi populus hodie adorat Majestatem Dei. Ant. Ad locum properat senex, ubi sancti martyres decollati [Col. 0810B] jacebant. Ant. Oblatus est a parentibus puer variis infirmitatibus caecus, surdus, mutus, et claudus, quae largiente Christo martyrum precibus recepit.
Antiph. Sanctus vir Quintinus cum beato Lucio ab urbe Roma se in hanc transtulerunt regionem. Ant. Cumque pervenissent ad loca municipii, quae Augusta Veremandorum nuncupatur. Ant. Tunc Rictiovarus furore plenus, jussit cum tendi et quaternionibus caedi. Ant. Beatus Quintinus orabat dicens: Domine Deus, miserere mei servi tui. Ant. Et cum vidisset, cervices suas percussoribus obtulit, dicens: Facite nunc quod vobis praeceptum est.
Antiph. Et vox de coelo dicens: Quintine, famule meus, veni, accipe coronam quam tibi praeparavi. 832 Ant. Beatus Quintinus ad Rictiovarum dixit: [Col. 0810C] Christianus sum, et Christum confiteor. Et tamen si certissime scire vis nomen meum, Quintinus vocor.
Antiph. Praeoccupemus faciem Domini in confessione sanctorum.
Antiph. Ave, Maria. Psal. Eructavit. Ant. Laudemus Dominum. Psal. Domine, Dominus noster. Ant. Custodiebant. Psal. Dominus regnavit, irascantur. Vers. Justorum animae.
Resp. Beata es, virgo Maria. Vers. Ave, Maria. Resp. Audivi vocem. Vers. Vidi angelum. Resp. Sancti tui, Domine. Vers. Quoniam percussit.
Antiph. In omnem terram. Psal. Coeli enarrant. Ant. Clamaverunt. Psal. Benedicam Dominum. Ant. [Col. 0810D] Exsultabunt sancti. Psal. Exsultate, justi. Vers. Justi autem.
Resp. Fuerunt sine querela. Vers. Tradiderunt corpora. Resp. O veneranda martyrum. Vers. Isti sunt qui venerunt. Isti sunt viri sancti. Vers. Sancti per fidem.
Antiph. In odore. Psal. Deus noster. Ant. Laetamini in Domino. Psal. Beati quorum. Ant. Cantabant sancti. Psal. Dominus regnavit, exsultet. Vers. Mirabilis Deus.
Resp. Quinque prudentes. Vers. Tunc surrexerunt. Resp. Sancti mei. Vers. Venite, benedicti. Resp. Beati estis. Vers. Gaudete, et exsultate.
Antiph. Post partum virgo. Ant. Justi autem. Ant. Vos qui secuti estis. Ant. Spiritus et animae. Ant. Angeli, archangeli. Capit. Benedictio et claritas. Vers. Laetamini in Domino.
Antiph. Laudem dicite Deo nostro. Ant. Fulgebunt justi. Ant. Adoremus Dominum, qui in sanctis gloriosus est. Ant. Te trina deitas unaque poscimus, ut culpas abluas, noxia subtrahas; des pacem famulis, nos quoque gloria per cuncta tibi saecula. Psal. Domine, Dominus noster. Ant. Laudemus Dominum. Psal. Domine, quis habitabit. Ant. Exaltata est sancta Dei. Psal. Coeli enarrant. Vers. Laetamini in Domino.
Responsoria unde supra.
Resp. In patre manet. Vers. Tanquam sponsus. Resp. In conspectu angelorum. Vers. Angelus qui fuit. Resp. Beata es, Virgo. Vers. Ave, Maria. Resp. [Col. 0811B] Inter natos. Vers. Fuit homo.
Antiph. Inter natos. Psal. Domine, in virtute. Ant. Vos amici mei. Psal. Eructavit. Ant. Dabo sanctis. Psal. Omnes gentes. Vers. Exsultent justi.
Resp. Inter natos. Vers. Fuit. Resp. Cives apostolorum. Vers. In omnem terram. Resp. O veneranda. Vers. Isti sunt qui venerunt.
Ant. Sint lumbi vestri. Psal. Fundamenta. Ant. Tunc surrexerunt. Psal. Cantate 1. Ant. Omnes sancti. Psal. Dominus regnavit, exsultet. Vers. Justi autem.
Resp. Sacerdotes ejus. Vers. Illuc producam. Resp. Audivi vocem. Vers. Media autem. Resp. Omnes sancti. Vers. Effugerunt.
Angeli, archangeli. Ant. Vos qui secuti estis. Ant. Sacerdotes Dei. Ant. Prudentes virgines. Ant. Fulgebunt justi.
Antiph. Istorum est enim regnum. Ant. Astiterunt justi ante Dominum. Ant. Vestri capilli capitis. Ant. Sancti per fidem vicerunt regna.
Vers. Justum deduxit Dominus. Ant. Ora pro nobis, beate Martine, ut digni efficiamur promissione Christi.
Antiph. Regem confessorum Dominum, venite adoremus.
Antiph. Martinus adhuc catechumenus hac me [Col. 0811D] veste contexit. Psal. Beatus vir. Ant. Sanctae Trinitatis fidem Martinus confessus est, baptismi gratiam percepit. Psal. Quare fremuerunt. Ant. Ego signo crucis non clypeo protectus aut galea, hostium cuneos penetrabo securus. Psal. Domine, quid multiplicati sunt. Vers. Voce mea.
Responsoria unde supra.
Resp. Hic est Martinus electus Dei pontifex, cui Dominus post apostolos tantam gratiam conferre dignatus est, ut in virtute Trinitatis Deificae mereretur fieri trium mortuorum suscitator magnificus. Vers. Sanctae Trinitatis fidem Martinus confessus est. Ut trium. Vers. Iste homo ab adolescentia sua partim meruit infirmos curare, dedit illi Dominus gratiam. Ut. Resp. Domine, si adhuc populo tuo sum necessarius, non recuso subire propter eos labores. Fiat voluntas tua. Vers. Bonum certamen certavi, cursum consummavi, fidem servavi. Fiat. Vers. Oculis ac [Col. 0812A] manibus in coelum semper intentus invictum ab Oratione spiritum non relaxabat. Fiat. Resp. O Beatum virum Martinum antistitem, qui nec mori timuit, nec vivere recusavit. Vers. Domine, si adhuc populo tuo sum necessarius, non recuso laborem; fiat voluntas tua. Qui nec.
Confido in Domino, quod filia mea precibus tuis reddenda sit sanitati. Psal. Cum invocarem. 834 Ant. Tetradius, cognita Dei virtute, ad baptismi gratiam pervenit. Psal. Verba mea. Ant. O ineffabilem virum, per quem nobis tanta miracula coruscant. Psal. Domine, Dominus noster. Vers. Gloria et honore.
Responsoria unde supra.
Resp. Oculis ac manibus in coelum semper intentus, invictum ab Oratione spiritum non relaxabat. Vers. O virum ineffabilem, nec labore victum nec morte vincendum, qui nec mori timuit, nec vivere recusavit. Invictum. Vers. Dum sacramenta offerret [Col. 0812B] beatus Martinus, globus igneus apparuit super caput ejus. Spiritum. Resp. Dum sacramenta offerret beatus Martinus, globus igneus apparuit super caput ejus. Vers. Orante sancto Martino, apparuit ei angelus Domini. Vers. Oculis ac manibus, ut supra. Resp. Beatus Martinus obitum suum longe ante praescivit, dixitque fratribus dissolutionem sui corporis imminere, quia judicabat se jam resolvi. Vers. Dixerunt discipuli. Vers. Viribus corporis coepit repente destitui, convocatisque discipulis in unum, dixit. Dissolutionem. Resp. Dixerunt discipuli ad beatum Martinum: Cur nos, Pater, deseris, aut cui nos desolatos relinquis? Invadent enim gregem tuum lupi rapaces. Vers. Domine, si adhuc populo tuo. Vers. Scimus quidem desiderare te Christum, sed salva tibi sunt tua praemia, nec dilata minuentur; nostri potius miserere quos deseris. Invadent.
Antiph. Dominus Jesus Christus non se inquit purpuratum, [Col. 0812C] nec diademate renitentem se venturum esse praedixit. Psal. In Domino confido. Ant. Sacerdos Dei, Martine, pastor egregie, ora pro nobis Dominum. Psal. Domine, quis. Ant. Sacerdos Dei Martine, aperti sunt tibi coeli, et regnum Patris mei. Psal. Domine, in virtute tua. Justum deduxit Dominus. Vers. Posuisti, Domine.
Responsoria unde supra.
Resp. O beatum virum, in cujus transitu sanctorum canit numerus, angelorum exsultat chorus, omniumque coelestium virtutum occurrit psallentium exercitus. Vers. Ecclesia Domini virtutum roboratur, sacerdotes revelatione glorificant, quem Michael assumpsit cum angelis. Virtutum. Resp. Martinus Abrahae sinu laetus excipitur. Martinus hic pauper et modicus, coelum dives ingreditur; Hymnis coelestibus honoratur. Vers. Oculis ac manibus, ut supra. Vers. Martinus episcopus migravit a saeculo, vivit in Christo gemma sacerdotum. Hymnis. Resp. Ora pro nobis, beate Martine, ut digni efficiamur promissione [Col. 0812D] Christi. Vers. Tu autem, confessor sancte, beate Martine, ora pro nobis Dominum. Ut digni. Vers. Dum sacramenta, ut supra. Ut digni. Resp. O quantus erat luctus omnium, quanta praecipue moerentium lamenta monachorum! quia et pium est gaudere Martino, et pium est flere Martinum. Vers. Beati viri corpus usque ad locum sepulcri, hymnis canora coelestibus turba prosequitur. Quia. Vers. Tanta erat de sancti illius meritis exsultatio, quam pia de morte confusio. Ignosceris [ignosce] flentibus, gratulare gaudentibus. Quia. Resp. Cum videret beatus Martinus discipulos suos flentes, motus his fletibus, conversus ad Dominum, dixit: Domine, si adhuc populo tuo sum necessarius, non recuso laborem. [ Caetera desunt in Ms. ]
Antiph. Dixerunt discipuli ad beatum Martinum: 835 Cur nos, Pater, deseris? aut cui nos desolatos [Col. 0813A] relinquis? Invadent enim gregem tuum lupi rapaces. Ant. Domine, si adhuc populo tuo sum necessarius, non recuso laborem, fiat voluntas tua. Ant. O virum ineffabilem! nec labore victum, nec morte vincendum; qui nec mori timuit, nec vivere recusavit. Ant. Oculis ac manibus in coelum semper intentus, invictus ab Oratione spiritum non relaxabat, alleluia, alleluia. Ant. Martinus Abrahae sinu laetus excipitur; Martinus, hic pauper et modicus, coelum dives ingreditur, Hymnis coelestibus honoratur. Vers. Ecce sacerdos magnus.
Antiph. O quantus luctus omnium! quanta praecipue lamenta monachorum et virginum chorus [ Dele chorus, aut lege chori]. Quia et pium est gaudere Martino, et pium est flere Martinum. Ant. O sanctissima anima! quam si gladius persecutoris non abstulit, tamen palmam martyrii non amisit. Ant. Dum esset summus pontifex, terrena non metuit, sed ad coelestia regna gloriosus migravit. Ant. Beatus Martinus [Col. 0813B] dixit Juliano, Christi enim suum miles, pugnare mihi non licet. Ant. Martine, audit nos Dominus tibi auxilium ferre, et rusticam multitudinem effugasse. Ant. Dum sacramenta offerret beatus Martinus, globus igneus apparuit super caput ejus. Ant. Sacerdotes Dei, benedicite Dominum, servi Domini Hymnum dicite Deo, alleluia. Ant. Imposita manu puero beatus Martinus, immundum spiritum ab eo ejecit. Ant. Arborius stupens ad miraculum, gratias referebat Deo. Vers. Ecce sacerdos. Ant. O beatum virum: cujus anima paradisum possidet, unde exsultant angeli, laetantur archangeli, chorus sanctorum proclamat, turba virginum invitat; mane nobiscum in aeternum. Ant. Orante beato Martino, apparuit ei angelus Domini. Ant. Tu crede in Christo, et videbis opera Domini. Ant. Unus est Dominus Deus invisibilis per quem daemones ejiciuntur.
[Col. 0813C] Antiph. Post excessum beatissimi Martini episcopi, beatus Briccius cathedram episcopalem suscepit. Antiph. Trigesimo ordinationis suae anno oritur contra eum lamentabile crimen. Nam quaedam mulier quae cubiculariis vestimenta abluebat, concepit et peperit et omne [ Forte omnes] crimen episcopo objiciunt. Ant. Illo quoque negante, jussit afferri infantem. Cumque oblatus fuisset triginta ab ortu dies habens, ait ad eum Briccius: Adjuro te per Deum, et si ego te generavi coram cunctis edicas. Ant. Respondens autem infans coram omni populo, beato viro dixit: Non es tu, inquit, Pater meus. Ant. Sanctus Briccius satisfaciens populo prunas ardentes ab urbe in birro suo deferens, et ante sepulcrum beati Martini coram populo projiciens, vestimentum ejus inustum apparuit. Vers. Ecce sacerdos magnus.
Antiph. Populis autem non credentibus, et ab episcopatu eum ejicientibus, Romam petiit, flens et [Col. 0813D] ejulans, atque dicens: Merito haec patior, quia 836 peccavi in sanctum Dei.
Vers. In omnem terram. Ant. Venite post me, dicit Dominus, faciam vos fieri piscatores hominum.
Responsoria unde supra.
Resp. Dum perambularet Dominus supra mare, secus littus Galileae, vidit Petrum et Andream retia mittentes in mare, et vocavit eos dicens: Venite post me, faciam vos piscatores hominum. Vers. Exaudi, Deus, deprecationem meam, intende Orationi meae. A finibus terrae. Vocavit. Resp. Venite post me, faciam vos piscatores hominum. At illi, relictis [Col. 0814A] retibus et navi, secuti sunt Dominum. Vers. Dum perambularet Dominus supra mare secus littus Galileae, vidit duos fratres Petrum et Andream, et vocavit eos. At illi. Resp. Mox ut vocem Domini praedicantis audivit beatus Andreas, relictis retibus, quorum usu actuque vivebat, aeternae vitae secutus est largitorem. Vers. Ad unius jussionis vocem Petrus et Andreas, relictis retibus, secuti sunt Redemptorem. Praemia. Resp. [Col. 0813D] Haec et sequentia desumuntur ex Actis sancti Andreae, de quorum antiquitate et sinceritate dubitatur. [Col. 0814D] Ea totis viribus propugnat Andreas du Saussay. Oravit sanctus Andreas, dum respiceret coelum; voce magna clamavit, et dixit: Tu es Deus meus quem vidi, ne me patiaris ab impio judice deponi, quia virtutem sanctae crucis agnovi. Vers. Tu es magister meus, Christe, quem dilexi, quem cognovi, quem confessus sum; tantummodo in ista voce exaudi me. Ne me permittas. Resp. Homo Dei ducebatur ut crucifigerent eum. Populus autem clamabat voce magna, dicens: Innocens ejus sanguis sine causa damnatur. Vers. Filii alieni mentiti sunt mihi, filii alieni inveteraverunt et claudicaverunt a semitis suis, vivit Dominus. Innocens. Resp. [Col. 0814B] O bona crux, quae decorem et pulchritudinem de membris Domini suscepisti. Accipe me ab hominibus, et redde me magistro meo, ut per te me recipiat, qui per te me redemit. Vers. Salve, crux, quae in corpore Christi dedicata es, et ex membris ejus tanquam margaritis ornata. Resp. Doctor bonus et amicus Dei Andreas ducitur ad crucem, aspiciens a longe vidit crucem: Salve, crux, suscipe discipulum ejus, qui pependit in te, magister meus Christus. Vers. Salve, crux, ut supra. Qui pependit. Resp. Expandi manus meas tota die in cruce, ad populum non credentem, sed contradicentem mihi, qui ambulat vias non bonas, sed post peccata sua. Vers. Deus ultionum Dominus, Deus ultionum libere egit. Exaltare qui judicas terram, redde retributionem superbis. Resp. Vir iste in populo suo mitissimus apparuit, sanctitate autem et gratia plenus. Iste est qui assidue orat pro populo, et pro civitate ista. Vers. Pro eo ut me diligerent, detrahebant mihi; ego autem [Col. 0814C] orabam. Pro populo. Resp. Dilexit Andream Dominus in odorem suavitatis. Dum penderet in cruce, dignum sibi computavit martyrem, quem vocavit apostolum, dum esset in mari, et ideo amicus Dei appellatus est. Vers. Tu es magister meus, Christe, ut supra. Et ideo. Resp. Beatus Andreas de cruce clamabat, dicens: Domine, Jesu Christe, non jubeas me deponi de ista cruce, nisi prius accipias spiritum meum. Vers. Domine, exaudi Orationem meam, et clamor meus ad te veniat. 837 Resp. Beatus Andreas vidit crucem. Exclamavit ad eam: Suscipe discipulum ejus, qui pependit in te, quem vidi, quem amavi, quem secutus sum mundo corde; quapropter laetus pergo ad te, quia secretum agnovi, qua de causa fixa es. Vers. Vidit crucem Andreas, exclamavit et dixit: Suscipe, beata crux, humilem propter Dominum, suscipe discipulum ejus. Qui pependit. Resp. Cum videret beatus Andreas crucem, exclamavit et dixit: Salve, crux, quandiu fatigaris, exspectans me sicut exspectasti Dominum et magistrum [Col. 0814D] meum. Vers. Suscipe, beata crux, humilem propter Dominum; suscipe discipulum ejus, qui pependit in te. Resp. Salve, crux, quae in corpore Christi dedicata es, et ex membris ejus tanquam margaritis ornata es, suscipe discipulum ejus qui pependit in te. Vers. Quoniam tu es protector, ut supra. Vers. Salve, crux pretiosa, suscipe discipulum ejus, qui pependit in te magister meus Christus. Suscipe. Resp. Dum penderet beatus Andreas in cruce, non cessavit praedicare verbum Dei die ac nocte. Et populus irruebat ad impium judicem dicentes: Solve hominem justum, dimitte hominem innocentem. Vers. Ut et nos mereamur patria, et omnis patria habet pacem, missus sum praedicare in omnibus ut cognoscar [ Forte cognoscant] recti corde secreta crucis Domini mei. [Col. 0815A] Vers. Videns crucem Andreas, exclamavit dicens: O crux admirabilis! o crux quae per totum mundum fulgida es, suscipe discipulum Christi, non me dimittas errare sicut ovem non habentem pastorem. Vers. Vivens pendebat in cruce pro Christi nomine beatus Andreas, et docebat populum. Vers. Salve, crux, ut supra. Non me dimittas.
( Deest linea in Ms. )
Antiph. Salve, crux pretiosa, suscipe discipulum ejus qui pependit in te magister meus Christus. Ant. Beatus Andreas orabat, dicens: Domine Rex aeternae gloriae, suscipe me pendentem in patibulo. Ant. Andreas Christi famulus, dignus Deo apostolus, germanus Petri et in passione socius. Ant. Maximilla Christo amabilis, tulit corpus apostoli; optimo loco cum aromatibus sepelivit. Ant. Qui persequebantur justum, demersisti eos, Domine, in infernum, et in ligno crucis dux justi fuisti. Vers. Constitues eos principes.
Antiph. Unus ex duobus qui secuti sunt Dominum, erat Andreas frater Simonis Petri, alleluia. Ant. Christus me misit ad istam provinciam, ubi non parvum populum acquisivi. Ant. Non me permittas, Domine, famulum tuum a te separari; tempus est ut commendes terrae corpus meum. Ant. Biduo vivens pendebat in cruce pro Christi nomine beatus Andreas, et docebat populum. Ant. Dignum sibi Dominus computavit martyrem, quem vocavit apostolum, dum esset in mari, alleluia. Ant. Sancte Andreas apostole Christi, deprecare pro nobis ad Dominum Jesum. Intercede pro nobis. Ant. Andreas apostolus Domini, magnum operatus est miraculum; templum Dei praedicando jugiter, convertit populum Myrmidonem. Ant. Dixit Andreas Simoni fratri suo: Invenies Messiam, qui dicitur Christus. Ant. Videns Andreas crucem cum gaudio dicebat: Quia amator tuus 838 semper fui, et desideravi. Ant. Continuo, relictis retibus [Col. 0815C] et patre, secuti sunt Salvatorem. Ant. Vidit Dominus Petrum et Andream, et vocavit eos. Ant. Relictis retibus suis, secuti sunt Dominum Jesum Christum. Ant. Dilexit Andream Dominus in odorem suavitatis, allel. Ant. Salve, crux, quae in corpore Christi dedicata es, et ex membris ejus tanquam margaritis ornata. Ant. Recipe me ab hominibus, et redde me magistro meo, ut per te me recipiat, qui per te me redemit, allel. Ant. Tu es Deus meus, in quo complacui et dilexi, quia virtutem sanctae crucis agnovi, alleluia. Ant. Dum perambularet Dominus supra mare, secus littus Galileae. Ant. Venite post me, dicit Dominus, faciam vos fieri piscatores hominum.
Antiph. Juravit Dominus, et non poenitebit eum: Tu es sacerdos in aeternum. Psal. Dixit Dominus. Ant. Potens in terra erit semen ejus, generatio rectorum benedicetur. Psal. Beatus vir qui timet. Ant. [Col. 0815D] Collocet eum Dominus cum principibus populi sui. Psal. Laudate, pueri. Ant. Dirupisti, Domine, vincula mea, tibi sacrificabo hostiam laudis. Psal. Credidi propter. Ant. Confortatus est principatus eorum, et honorati sunt amici tui, Deus. Psal. Domine, probasti me. Ant. Nimis honorati sunt amici tui, Deus, nimis confortatus est principatus eorum.
Antiph. Concede nobis hominem justum, redde nobis hominem sanctum; ne interficias hominem Deo charum, justum, mansuetum et pium.
Antiph. Virgo gloriosa semper Evangelium Christi [Col. 0816A] gerebat in pectore suo, non diebus neque noctibus a colloquiis divinis, et oratione vacabat.
Antiph. Regem virginum Dominum venite adoremus.
Antiph. Caecilia virgo Almachium exsuperabat, Tiburtium et Valerianum ad coronas vocabat. Psal. Beatus vir. Ant. Expansis manibus orabat ad Dominum, ut eam eriperet de inimicis. Psal. Quare fremuerunt. Ant. Cilicio Caecilia membra domabat, Deum gemitibus exorabat. Psal. Domine, quid multiplicati sunt. Vers. Specie tua et pulchritudine.
Responsoria unde supra.
Resp. Cantantibus organis Caecilia virgo in corde suo soli Domino decantabat, dicens: Fiat, Domine, cor meum, et corpus meum immaculatum, ut non confundar. Vers. Biduanis ac triduanis jejuniis orans suam Domino pudicitiam commendabat. Fiat. Resp. [Col. 0816B] O beata Caecilia, quae duos fratres convertisti, Almachium judicem superasti, Urbanum episcopum in vultu angelico demonstrasti. Vers. Caecilia me misit ad vos, ut ostendatis mihi Urbanum. Resp. Virgo gloriosa semper Evangelium Christi gerebat in pectore; et non diebus neque noctibus vacabat a colloquiis divinis et oratione. Vers. Est secretum, Valeriane, quod tibi volo dicere: 839 Angelum Dei habeo amatorem, qui nimio zelo custodit corpus meum. Et non diebus. Vers. Fiat, Domine, cor meum et corpus meum immaculatum, ut non confundar.
Antiph. Domine Jesu Christe, seminator casti consilii, suscipe seminum fructus, quos in Caecilia seminasti. Psal. Cum invocarem. Ant. Beata Caecilia dixit ad Tiburtium: Hodie te fateor esse meum cognatum, quia amor Dei te fecit esse me contemptum. [Col. 0815D] Forte sicut me contemptum. Vulgo legitur te fecit contemptorem idolorum, quod etiam infra habet [Col. 0816D] Codex. Psal. Verba mea. Ant. Fiat, Domine, cor meum et corpus meum immaculatum, ut non confundar. Psal. Domine [Col. 0816C] Dominus noster. Vers. Adjuvabit eam.
Responsoria unde supra.
Resp. Cilicio Caecilia membra domabat, Deum gemitibus exorabat, Almachium exsuperabat, Tiburtium et Valerianum ad coronas vocabat. Vers. Ecce quam bonum et quam jucundum habitare fratres in unum. Tiburtium. Resp. Caeciliam intra cubiculum orantem invenit, et juxta eam angelum Domini, quem videns Valerianus nimio terrore correptus est. Vers. Angelus Domini descendit de coelo, et lumen refulsit in habitaculo. Quem videns. Resp. Domine Jesu Christe, Pastor bone, seminator casti consilii, suscipe seminum fructus, quos in Caeciliam seminasti. Caecilia famula tua, quasi ovis [apis] tibi argumentosa deservit. Vers. Nam sponsum quem quasi leonem accepit, tibi quasi agnum mansuetissimum sociavit. Caecilia famula.
Antiph. Credimus Christum Filium Dei verum [Col. 0816D] Deum esse, qui te talem accepit famulam. Psal. In Domino. Ant. Nos scientes sanctum nomen omnino negare non possumus. Psal. Domine, quis habitabit. Ant. Tunc Valerianus perrexit ad antistitem, et [ad] signum quod acceperat invenit sanctum Urbanum. Psal. Eructavit. Vers. Elegit eam Dominus.
Responsoria unde supra.
Resp. Beata Caecilia dixit ad Tiburtium: Hodie fateor te esse meum cognatum, quia amor Dei te fecit esse contemptorem idolorum. Vers. Suscipe, Domine, seminum fructus, quos in Caecilia seminasti. Quia amor. Resp. Caecilia me misit ad vos, ut ostendatis mihi sanctum Urbanum, quia ad ipsum habeo secreta quae perferam. Vers. Ostende nobis, Domine, misericordiam tuam, et salutare tuum da nobis. Quia. Vers. [Col. 0817A] Tunc Valerianus perrexit ad antistitem, et [ad] signum quod acceperat invenit sanctum Urbanum. Quia. Resp. Dum aurora finem daret, Caecilia dixit: Eia, milites Christi, abjicite opera tenebrarum, et induimini arma lucis. Vers. Caecilia valedicens fratribus, et exhortans eos ait: Eia.
Antiph. Cantantibus organis, Caecilia Domino decantabat dicens: Fiat cor meum immaculatum, ut non confundar. Ant. Est secretum, Valeriane, quod tibi volo dicere: Angelum Dei habeo amatorem, qui nimio zelo custodit corpus meum. Ant. Valerianus in cubiculo Caeciliam cum angelo orantem invenit. 840 Ant. Benedico te, Pater Domini mei Jesu Christi, quia per Filium tuum ignis exstinctus est a latere meo. Ant. Caecilia famula tua, Domine, quasi ovis tibi argumentosa deservit. Vers. Diffusa est.
Antiph. Dum aurora finem daret Caecilia sancta [Col. 0817B] dixit: Eia, milites Christi, abjicite opera tenebrarum, et induimini arma lucis. Ant. Triduanas a Domino poposci inducias, ut domum meam Ecclesiam consecrarem. Ant. Caecilia me misit ad vos, ut ostendatis mihi sanctum Urbanum, quia ad ipsum habeo secreta quae perferam. Ant. Suscipe, Domine, seminum fructus, quos in Caeciliam seminasti. Ant. Caeciliam intra cubiculum orantem invenit.
Vers. Justum deduxit Dominus. Ant. Dum iter maris coepisset populus, voce magna clamabat: Domine, salva eum. Et Clemens cum lacrymis dicebat: Accipe, Pater, spiritum meum.
Responsoria unde supra.
Resp. Orante sancto Clemente, apparuit ei Agnus Dei, de sub cujus pede fons vivus emanat; fluminis impetus laetificat civitatem Dei. Vers. Vidi supra montem Sion Agnum stantem. De sub cujus. Resp. Ora [Col. 0817C] pro nobis, beate Clemens, ut digni efficiamur promissione Christi. Vers. Sperate in eo omnis conventus plebis, effundite coram illo corda vestra. Ut digni. Resp. Dedisti, Domine, habitaculum martyri tuo Clementi in mari, in modum templi marmorei angelicis manibus praeparatum; iter praebens populo terrae, ut enarrent mirabilia Dei. Vers. Venientes autem venient cum exsultatione, portantes manipulos suos. Iter praebens. Resp. Foebus et Cornelius discipuli beati Clementis dixerunt ad populum: Oremus omnes ad Dominum, ut ostendat nobis martyris sui corpus.
Antiph. Orante sancto Clemente, apparuit ei Agnus Dei. Ant. Non meis meritis ad vos me misit Dominus, ad vestras coronas participem fieri. Ant. Vidi supra montem Agnum stantem, de sub cujus pede fons vivus emanat. Ant. De sub cujus pede fons vivus emanat; fluminis impetus laetificat civitatem Dei. Ant. Omnes gentes per gyrum crediderunt Christum [Col. 0817D] Domini.
Antiph. Oremus omnes ad Dominum Jesum Christum, ut confessoribus suis fontis venas aperiat. Ant. Invenerunt in modum templi marmorei habitaculum a Deo paratum. Ant. Oremus ad Dominum, ut ostendat nobis martyris sui corpus. Ant. Dedisti, Domine, habitaculum martyri tuo Clementi in mari in modum templi marmorei angelicis manibus praeparatum; iter praebens populo terrae, ut enarrent mirabilia Dei.
Vers. In omnem terram. Ant. Dum perambularet Dominus supra mare secus littus Galileae, alleluia.
Antiph. Regem apostolorum Dominum, venite, adoremus.
Antiph. Vidit Dominus Petrum et Andream, et vocavit eos. Psal. Coeli enarrant. Ant. Venite post me, dicit Dominus, faciam vos fieri piscatores hominum. Psal. Benedicam Dominum. Ant. Relictis retibus suis secuti sunt Dominum Jesum Christum. Psal. Eructavit. Vers. In omnem terram.
Responsoria unde supra.
Resp. Dum perambularet Dominus, ut supra. Vers. Exaudi Deus. Resp. Venite post me, ut supra. Vers. Dum perambularet. Resp. Mox ut vocem, ut supra. Vers. Ad unius jussionis. Resp. Oravit sanctus Andreas, ut supra. Vers. Tu es magister meus.
Antiph. Dilexit Andream Dominus in odorem suavitatis. [Col. 0818B] Psal. Omnes gentes. Ant. Dignum sibi Dominus computavit martyrem, quem vocavit apostolum dum esset in mari, allel. Psal. Exaudi, Deus, deprecat. Ant. Salve, crux, quae in corpore Christi dedicata es, et ex membris ejus tanquam margaritis ornata. Psal. Exaudi, Deus, Orat. cum dep. Vers. Dedisti haereditatem.
Responsoria unde supra.
Resp. Homo Dei ducebatur, ut supra. Vers. Filii alieni. Resp. O bona crux, ut supra. Vers. Salve, crux. Resp. Doctor bonus, ut supra. Vers. Salve, crux. Vers. Cum vero pervenisset ad locum, ubi crux parata erat, videns eam a longe, exclamavit voce magna, dicens: Salve, crux.
Antiph. Accipe me ab hominibus, et redde me magistro meo; ut per te me recipiat, qui per te me redemit, alleluia. Psal. Confitebimur. Ant. Tu es Deus meus in quo complacui et dilexi, quia virtutem [Col. 0818C] sanctae crucis agnovi. Psal. Fundamenta. Ant. Non me permittas, Domine, famulum tuum a te separari. Tempus est ut commendes terrae corpus meum. Psal. Dominus regnavit, irascantur. Vers. Annuntiaverunt opera Dei.
Responsoria unde supra.
Resp. Expandi manus meas, ut supra. Vers. Deus ultionum Dominus. Resp. Salve, crux, quae in corpore, ut supra. Vers. Quoniam tu es protector meus. Resp. Dilexit Andream Dominus. Vers. Tu es magister meus. Resp. Vir iste in populo suo, ut supra. Vers. Pro eo ut me diligerent. Resp. Cum vidisset beatus Andreas, ut supra. Vers. Suscipe, beata crux. Resp. Dum penderet beatus Andreas, ut supra. Vers. Ut et nos mereamur. Resp. Videns crucem Andreas, ut supra. Vers. Vivens pendebat. Vers. Salve, crux, ut supra.
Antiph. Unus ex duobus, ut supra. Ant. Videns [Col. 0818D] Andreas crucem, cum gaudio dicebat: Quia amator tuus semper fui et desideravi. Amplector te, o bona crux. Ant. Ego si patibulum crucis expavescerem, crucis gloriam non praedicarem. Ant. Non me permittas, ut supra. Ant. Christus me misit.
Antiph. Juravit, cum reliquis, ut supra.
Antiph. Concede nobis, ut supra. Ant. Biduo vivens pendebat in cruce, ut supra. Ant. Andreas apostolus Domini magnum operatus est miraculum in templo Dei. Praedicandum [ Forte praedicando] jugiter convertit populum Mirmidonium.
Antiph. Orante sancta Lucia, apparuit ei beata Agathes, et consolabatur ancillam Christi.
Responsoria unde supra.
Resp. Lucia virgo, quid a me petis quod ipsa poteris praestare continuo? Nam et matri tuae fides tua subveniat, et ecce salva est, quia jucundum Domini in tua virginitate habitaculum praeparasti. Vers. Sicut per me civitas Cathanensium sublimatur a Christo, ita per te civitas Syracusana decorabitur. Quia jucundum. Resp. Rogavi Dominum meum Jesum Christum, ut ignis iste non dominetur mihi. Et impetravi a Domino inducias martyrii mei. Vers. Pro eo ut me diligerent detrahebant mihi, ego autem orabam. Resp. Grata facta est a Domino in certamina, quia apud Deum et apud homines glorificata est. In conspectu principum loquebatur sapientiam, et Dominus omnium dilexit illam. Vers. Erecta namque in virtutis [virtute] tormenta derisit. Et Dominus. Vers. Adjuvabit eam.
Antiph. Orante sancta Lucia, ut supra. Ant. Lucia virgo, quid a me petis, quod ipsa poteris praestare continuo matri tuae? Ant. Per te, Lucia virgo, civitas Syracusana decorabitur a Domino Jesu Christo. Ant. Soror mea Lucia, virgo Deo devota, quid a me petis quod ipsa poteris praestare continuo matri tuae? Ant. Benedico te, Pater Domini, ut supra. Ant. Ego rogavi Dominum meum Jesum Christum, ut ignis iste non dominetur mihi, sed credentibus in Domino timorem auferam passionum. Ant. Tanto pondere eam fixit Spiritus sanctus, ut virgo Domini immobilis permaneret. Vers. Diffusa est gratia.
Antiph. Columna es immobilis, Lucia martyr Christi, quia omnis plebs te exspectat, ut accipias coronam regni, allel. Ant. In tua patientia possedisti animam tuam, Lucia martyr Christi. Odisti quae in [Col. 0819C] mundo sunt, et coruscas cum angelis. Sanguinem proprium inimicis fudisti. Ant. Ego cognovi virtutem Domini mei Jesu Christi, secure contemno minas tuas.
( Deest linea in Ms. )
Antiph. Apparuit Thomae Dominus in visu nocte dicens ei: Ne timeas descendere in India, quia ego non te derelinquo. Ant. Rex autem rogabat apostolum: Peto tibi, vir Dei, ut eas, atque benedicas puero cum filia mea. Ant. Thomas orabat ad Dominum: Deprecor te, Domine, ut benedicas hos innocentes, et spira eis quae agi oporteat. Ant. Vos autem estote fortes, et custodite quae 843 a me accepistis, quia non videbitis ultra faciem meam. Ant. Circumdet hodie famulum tuum gloria tua, Domine Jesu Christe.
Antiph. Orabat sanctus Thomas ad Dominum: [Col. 0819D] Respice in me, Domine, exspectantem ac revertentem a nuptiis. Ant. Adesto, Domine, servo tuo, et cum pace dirigas me ad sedem tuam, alleluia, alleluia. Ant. Advenientes milites qui percusserunt eum lanceis; et ille gaudens migravit ad Dominum.
Vers. In omnem terram. Ant. Tradent enim vos in conciliis, et in synagogis suis flagellabunt vos; et ante reges et praesides ducemini propter me, in testimonium illis et gentibus. Ant. Estote fortes in bello, et pugnate cum antiquo serpente, et accipietis regnum aeternum, alleluia.
Antiph. Regem apostolorum Dominum, venite, adoremus.
Antiph. In omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum. Psal. Coeli enarrant. Ant. Clamaverunt justi, et Dominus exaudivit eos. Psal. Benedicam Dominum. Ant. Constitues eos principes super omnem terram, memores erunt nominis tui, Domine. Psal. Eructavit. Vers. In omnem terram.
Responsoria unde supra.
Resp. Ecce ego mitto vos sicut oves in medio luporum, dicit Dominus; estote ergo prudentes sicut serpentes, et simplices sicut columbae. Vers. Dum lucem habetis, credite in lucem ut filii lucis sitis, dicit Dominus. Estote. Resp. Tollite jugum meum super vos, dicit Dominus, et discite quia mitis sum et humilis corde. Jugum enim meum suave est, et onus meum leve. Vers. Et invenietis requiem animabus vestris. Jugum enim. Resp. Dum steteritis ante reges et praesides, nolite cogitare quomodo aut [Col. 0820B] quid loquamini; dabitur enim vobis in illa hora quid loquamini. Vers. Non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri, qui loquitur in vobis. Dabitur.
Antiph. Principes populorum congregati sunt cum Deo Abraham. Psal. Omnes gentes. Ant. Dedisti haereditatem timentibus nomen tuum, Domine. Psal. Exaudi, Deus, deprecationem. Ant. Annuntiaverunt opera Dei, et facta ejus intellexerunt. Psal. Exaudi, Deus, Orat. meam cum dep. Vers. Dedisti haereditatem.
Responsoria unde supra.
Resp. Vidi conjunctos viros habentes splendidas vestes, et angelus Domini locutus est ad me, dicens: Isti sunt viri sancti facti amici Dei. Vers. Vidi angelum Dei volantem per medium coelum, voce magna clamantem, et dicentem: Isti sunt. Resp. Isti sunt triumphatores et amici Dei, qui contemnentes jussa principum meruerunt praemia aeterna. Modo coronantur [Col. 0820C] et accipiunt palmam. Vers. Isti sunt qui venerunt ex magna tribulatione, et laverunt stolas suas in sanguine agni. Modo. Resp. Isti sunt qui viventes in carne plantaverunt Ecclesiam 844 sanguine suo: non sunt de terris corpora eorum separata, quorum merito sunt in coelis animae sanctorum coaequales. Vers. In omnem terram exivit sonus eorum, ut supra.
Antiph. Exaltabuntur cornua justi, allel. Psal. Confitebimur. Ant. Lux orta est justo, allel. rectis corde laetitia, allel. Psal. Dominus regnavit, exsultet. Ant. Custodiebant testimonia ejus, et praecepta ejus, allel. Psal. Dominus regnavit, irascantur. Vers. Annuntiaverunt.
Resp. Isti sunt viri quos elegit Dominus in charitate non ficta, et dedit illis gloriam sempiternam, [Col. 0820D] quorum doctrina fulget Ecclesia, ut sol et luna. Vers. Sancti per fidem vicerunt regna, operati justitiam. Quorum. Resp. Fuerunt sine querela ante Dominum, et ab invicem non sunt separati. Calicem Domini biberunt, et amici Dei facti sunt. Vers. Tradiderunt corpora sua ad supplicia, ideo coronantur et accipiunt palmam. Resp. In omnem terram exivit sonus eorum. Et in fines orbis terrae verba eorum. Vers. Non sunt loquelae, neque sermones quorum non audiantur voces eorum. Et in fines. Resp. Constitues eos principes super omnem terram, memores erunt nominis tui, Domine, in omni progenie et generatione. Vers. In omnem terram, ut supra. Resp. Cives apostolorum et domestici Dei advenerunt hodie, portantes pacem, illuminantes patrias; dare pacem gentibus, et liberare populum Domini. Vers. In omnem terram. Resp. Non vos me elegistis, sed ego elegi vos, et posui vos ut eatis, et fructum afferatis, et fructus [Col. 0821A] vester maneat. Vers. Non enim vos estis qui loquimini, ut supra. Et fructus vester.
( Desunt duae lineae in Ms. )
Antiph. Hoc est praeceptum meum ut diligatis invicem sicut dilexi vos. Ant. Majorem charitatem nemo habet, ut animam suam ponat quis pro amicis suis. Ant. Vos amici mei estis, si feceritis quae praecipio vobis, allel. Ant. Beati mundo corde, quoniam Deum videbunt. Ant. In patientia vestra possidebitis animas vestras. Vers. Constitues eos principes.
Antiph. Vos qui reliquistis omnia, et secuti estis me, centuplum accipietis, et vitam aeternam possidebitis. Ant. Vos qui secuti estis me, sedebitis super sedes judicantes duodecim tribus Israel, allel.
Antiph. Ego vos elegi de mundo, ut eatis et fructum [Col. 0821B] plurimum afferatis. Ant. Qui manet in me, et ego in eo, hic fert fructum multum, allel. Ant. Non vos me elegistis, sed ego elegi vos, et posui vos ut eatis, et fructum afferatis, et fructus vester maneat. Ant. Beati pacifici, beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt. Ant. Jam non dicam vos servos, sed amicos meos, quia omnia quaecunque audivi a Patre meo, nota feci vobis.
Antiph. Vos estis lux hujus mundi. In patientia 845 possidebitis animas vestras. Ant. Vestri capilli capitis omnes numerati sunt; nolite timere, multis passeribus meliores estis vos. Ant. Non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri, qui loquitur in vobis, dicit Dominus. Ant. Quodcunque petieritis Patrem in nomine meo, dabitur vobis a Patre meo, dicit Dominus.
[Col. 0821C] Antiph. Ego vos elegi de mundo, quia mundus odio vos habuit. Ant. Manete in dilectione mea, sicut dilexi vos, dicit Dominus. Ant. Tollite jugum meum super vos, quia mitis sum et humilis corde. Ant. Jugum enim meum suave est, et onus meum leve. Ant. Beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam. Ant. Nolite timere eos qui occidunt corpus, animam autem occidere non possunt, dicit Dominus.
Antiph. Amen dico vobis, mundus plorabit, et vos gaudebitis, et gaudium vestrum nemo tollet a vobis. Ant. Ego sum via, veritas et vita; nemo vadit ad Patrem nisi per me, allel. Ant. Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum quod vobis paratum est ab origine mundi. Vers. Vos estis qui permansistis mecum in tentationibus meis. Ego autem in medio vestri sum sicut qui ministrat, alleluia.
( Deest linea in Ms. )
Antiph. Ecce adest tempus, venite ad me, omnes sancti, quia paravi vobis regnum, ut maneatis mecum in aeternum. Ant. Astiterunt justi ante Dominum, et ab invicem non sunt separati, gloriam Domini viderunt, et amici Dei appellati sunt.
Antiph. Regem martyrum Dominum, venite, adoremus.
Antiph. Secus decursus aquarum. Psal. Beatus vir. Ant. Praedicans. Psal. Quare fremuerunt. Ant. Filii hominum, scitote quia. Psal. Cum invocarem. Vers. Laetamini in Domino.
Responsoria unde supra.
Resp. Absterget Deus omnem lacrymam ab oculis [Col. 0822A] sanctorum; et jam non erit amplius neque luctus, neque clamor, sed nec ullus dolor, quoniam priora transierunt. Vers. Justorum animae in manu Dei sunt, et non tanget illos tormentum malitiae. Quoniam priora. Resp. Viri sancti gloriosum sanguinem fuderunt pro Domino, amaverunt Christum in vita sua, imitati sunt eum in morte sua; et ideo coronas triumphales meruerunt. Vers. Unus spiritus et una fides erat in eis. Et ideo. Resp. Tradiderunt corpora sua propter Deum ad supplicia, et meruerunt habere coronas perpetuas. Vers. Isti sunt qui venerunt ex magna tribulatione, et laverunt stolas suas in sanguine Agni. Et meruerunt.
Antiph. Filii hominum. Psal. Cum invocarem. Ant. Scuto bonae. Psal. Verba mea. Ant. In universa terra. Psal. Domine Dominus noster.
846 Resp. unde supra.
Resp. Sancti tui, Domine, mirabile consecuti sunt [Col. 0822B] iter, servientes praeceptis tuis, ut invenirentur illaesi in aquis validis. Terra apparuit arida, et in mari Rubro via sine impedimento. Vers. Quoniam percussit petram, et fluxerunt aquae, et torrentes inundaverunt. Terra. Resp. Verbera carnificum non timuerunt sancti Dei, morientes pro Christi nomine, ut haeredes fierent in domo Domini. Vers. Magnus Dominus et laudabilis valde, in civitate Dei nostri, in monte sancto ejus. Ut haeredes. Resp. Haec est vera fraternitas, quae nunquam potuit violari certamine, qui effuso sanguine secuti sunt Dominum, contemnentes aulam regiam pervenerunt ad regna coelestia. Vers. Ecce quam bonum et quam jucundum, ut supra.
Antiph. Sancti qui in terra sunt. Psal. Conserva me, Domine. Ant. Haec est generatio. Psal. Domini est terra. Ant. Laetamini in Domino. Psal. Beati quorum. Vers. Justi autem.
[Col. 0822C] Resp. unde supra.
Resp. Propter Testamentum Domini et leges paternas; ideoque steterunt in amore fraternitatis, quia unus fuit semper spiritus in eis et una fides. Vers. Ecce quam bonum, ut supra. Quia unus. Resp. Sancti mei qui in isto saeculo certamen habuistis, mercedem laborum ego reddam vobis. Vers. Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum quod vobis paratum est ab origine mundi. Resp. Sancti Dei, dedit vobis Dominus locum istum ut faciatis in eo mirabilia. Vers. Sancti et justi, in Domino gaudeto, vos elegit Dominus in isto loco. Ut faciatis. Resp. In circuitu tuo, Domine, lumen est quod nunquam deficiet, ubi constituisti lucidissimas mansiones, ubi requiescunt sanctorum animae. Vers. Magnus Dominus, ut supra. Vers. Lux perpetua lucebit sanctis tuis, Domine, et aeternitas temporum. Resp. Certamen magnum habuerunt sancti; transierunt per ignem et aquam, et coronas acceperunt a Domino Deo. Vers. Isti sunt sancti, qui pro Testamento Dei [Col. 0822D] sua corpora tradiderunt. Et coronas. Resp. Coronavit eos Dominus corona justitiae, quia passi sunt pro Domino. Vers. Et adjuvavit eos Dominus, et liberavit eos, et eripuit eos. Quia. Resp. O veneranda martyrum gloriosa certamina, qui in suis corporibus pro Christo immania pertulerunt tormenta, et ideo percipere meruerunt immarcessibilem aeternae gloriae coronam. Vers. Isti sunt qui venerunt. Resp. Isti sunt sancti, qui pro Testamento Dei corpora sua tradiderunt, et in sanguine Agni laverunt stolas suas. Vers. Justi in perpetuo vivent, et apud Dominum est merces sanctorum. Et in sanguine. Resp. Omnes sancti per fidem vicerunt regna, operati sunt justitiam, adepti sunt promissiones, obturaverunt ora leonum, et fortes facti sunt in bello. Vers. Effugerunt aciem gladii, convaluerunt de infirmitate. Et fortes. Resp. Qui, pro Christi amore minas hominum contemnentes, Christi amici facti sunt in regno [Col. 0823A] coelorum. Vers. Sancti per fidem, ut supra. Resp. Beati estis, sancti Dei omnes, qui meruistis consortes fieri coelestium virtutum, et perfrui aeternae claritatis gloria; ideoque precamur ut memores nostri intercedere dignemini pro nobis ad Dominum Deum nostrum. Vers. Gaudete et exsultate, quia merces vestra multa est in coelo.
Antiph. Omnes sancti quanta passi sunt tormenta, ut securi pervenirent ad palmam martyrii! Ant. De palma ad regna pervenerunt sancti; coronas decoris meruerunt de manu Dei. Ant. Corpora sanctorum in pace sepulta sunt, et vivunt nomina eorum. Ant. Martyres Domini, Domino benedicite in aeternum. Ant. Martyrum chorus, laudate Dominum, alleluia.
Antiph. Dabo sanctis meis locum nominatum in regno Patris mei. Ant. Hi sunt qui venerunt ex magna tribulatione, et laverunt stolas suas in sanguine [Col. 0823B] Agni. Ant. Hi sunt qui pro lege Dei sui morti se tradere non dubitaverunt. Ab iniquis interfecti sunt, et in aeternum vivunt cum Christo. Agnum secuti sunt, et acceperunt palmam. Ant. Sancti per fidem vicerunt regna, operati sunt justitiam, adepti sunt promissiones.
Antiph. Justorum autem animae in manu Dei sunt, et non tanget illos tormentum malitiae. Ant. Si coram hominibus tormenta passi sunt, spes electorum est immortalis in aeternum. Ant. Tradiderunt corpora sua ad supplicia, ideo coronantur, et accipiunt palmam. Ant. Tanquam aurum in fornace probavit electos Dominus, et quasi holocausta accepit illos in aeternum. Ant. Spiritus et animae Justorum, Hymnum dicite Deo nostro, allel., allel. Ant. Exsultabunt sancti in gloria, laetabuntur in cubilibus suis.
[Col. 0823C] Antiph. Fulgebunt justi, et tanquam scintillae in arundineto discurrent. Judicabunt nationes, et regnabunt in aeternum. Ant. Isti sunt sancti, qui pro Dei amore minas hominum contempserunt. Christi martyres in regnum coelorum exsultant cum angelis. O quam pretiosa est mors sanctorum, qui assidue assistunt ante Dominum, et ab invicem non sunt separati. Ant. Nomen sempiternum dabo sanctis meis, dicit Dominus, gaudium et laetitiam obtinebunt in aeternum.
Antiph. In coelestibus regnis sanctorum habitatio, et in aeternum requies eorum. Ant. Dabo sanctis meis, ut supra. Ant. Via justorum recta facta est. Sanctorum iter praeparatum est in aeternum. Ant. Sancti spiritus et animae Justorum, Hymnum dicite Deo in aeternum. Ant. Justi autem in perpetuum vivent, et apud Dominum est merces eorum. Ant. Sancti qui sperant in Domino, mutabunt fortitudinem, [Col. 0823D] assument pennas ut aquilae; volabunt et non deficient.
Antiph. Ecce merces sanctorum copiosa est apud Deum; ipsi vero mortui sunt pro Christo, et vivunt in aeternum. Ant. Isti sunt sancti qui pro Testamento Dei sua corpora tradiderunt, et in sanguine Agni laverunt stolas suas. Ant. Haec est vera fraternitas, quae nunquam potuit violari certamine. Qui effuso sanguine secuti sunt Dominum, contemnentes aulam regiam, pervenerunt ad regna coelestia. 848 Ant. Propter Testamentum Domini, ut supra.
Antiph. Super nivem dealbabuntur sancti tui, Domine. Ant. Sancti estis, dicit Dominus; multiplicabo numerum vestrum, ut oretis pro populo meo in loco sto. Ant. Sic in sancto apparuit tibi, ut viderent [Col. 0824A] virtutem tuam, Domine. Ant. In velamento sancti tui, Domine, clamabunt dicentes: Deus, Deus meus, allel., allel. Ant. Sancti Domini; Domino benedicite in aeternum. Ant. Hymnus omnibus sanctis ejus. Ant. In sanctis et in firmamento virtutis ejus laudate Dominum omnes angeli ejus.
Antiph. O quam gloriosum est regnum, in quo cum Christo gaudent omnes sancti! Amicti stolis albis, sequuntur Agnum quocunque ierit. Ant. In tabernaculis justorum vox laetitiae, allel. Ant. Sanctorum sicut aquilae juventus renovabitur. Florebunt sicut lilia in civitate Domini. Ant. Sanguis sanctorum martyrum pro Christo effusus est in terris, ideo adepti sunt praemia sempiterna. Ant. Istorum est enim regnum coelorum, ut supra. Ant. Beati estis, sancti Dei omnes, qui meruistis consortes fieri coelestium virtutum, et perfrui claritatis gloriae; ideoque precamur, ut memores nostri intercedere dignemini pro nobis ad Dominum Deum nostrum. Ant. Gaudent in [Col. 0824B] coelis animae sanctorum, qui Christi vestigia sunt secuti. Et quia pro ejus amore sanguinem suum fuderunt, ideoque cum Christo exsultant sine fine. Ant. O viri misericordiae, quorum non acceperunt oblivionem justitiae, et semen eorum et filii propter eos usque in aeternum cum gloria permanent. Corpora eorum in pace sepulta, non derelinquentur virtutibus plena; vivunt nomina eorum in saecula. Ant. O veneranda martyrum certamina, qui in suis corporibus pro Christo immania pertulerunt tormenta! Ideo percipere meruerunt immarcessibilem aeternae gloriae coronam, allel. Ant. Justorum animae in manu Dei sunt, et non tanget illos tormentum mortis. In pace sunt ea quae possident, allel. Ant. Beati eritis cum vos oderint homines; et cum spreverint vos, et exprobraverint, et ejecerint nomen vestrum tanquam malum, propter Filium hominis. Gaudete et exsultate, ecce enim merces vestra multa est in coelo. Ant. Sancti mei qui in isto saeculo certamen habuistis, [Col. 0824C] mercedem laborum ego reddam vobis. Ant. Sancti tui, Domine, florebunt sicut lilia, et sicut odor balsami erunt ante te, allel.
Vers. Justus ut palma florebit. Ant. Hic est vere martyr, qui pro Christi nomine sanguinem suum fudit; qui minas judicum non timuit, nec terrenae dignitatis gloriam quaesivit; sed ad coelestia regna feliciter pervenit.
Antiph. Regem martyrum Dominum.
Antiph. In lege Domini. Psal. Beatus vir. Ant. Praedicans. 849 Psal. Quare fremuerunt. Ant. Voce mea. Psal. Domine, quid multiplicati sunt. Vers. Voce mea.
[Col. 0824D] Responsoria unde supra.
Resp. Iste sanctus pro lege Dei sui certavit usque ad mortem, et a verbis impiorum non timuit; fundatus enim erat supra firmam petram. Vers. Iste est qui contempsit vitam mundi, et pervenit ad coelestia regna. Fundatus. Resp. Domine, praevenisti eum in Benedictionibus dulcedinis, posuisti in capite ejus coronam de lapide pretioso. Vers. Vitam petiit a te, et tribuisti ei longitudinem dierum in saeculum, et in saeculum saeculi. Resp. Justus germinabit sicut lilium, et florebit in aeternum ante Dominum. Vers. Plantatus in domo Domini, in atriis domus Dei nostri. Et florebit. Resp. Iste cognovit justitiam, et vidit mirabilia magna; et exoravit Altissimum, et inventus est in numero sanctorum. Vers. Iste est qui contempsit, ut supra. Et inventus.
Antiph. Filii hominum. Psal. Cum invocarem. [Col. 0825A] Ant. Scuto bonae voluntatis. Psal. Verba mea. Ant. In universa terra. Psal. Domine, Dominus noster. Vers. Gloria et honore.
Resp. unde supra.
Resp. Stolam jucunditatis induit eum Dominus, et coronam pulchritudinis posuit super caput ejus. Vers. Cibavit illum pane vitae et intellectus, et aqua sapientiae salutaris potavit eum. Et coronam. Resp. Corona aurea super caput ejus, expressa signo sanctitatis, gloriae, honoris, et opus fortitudinis. Vers. Quoniam praevenisti eum in Benedictionibus dulcedinis, posuisti in capite ejus coronam de lapide pretioso. Expressa. Resp. Hic est vere martyr, qui pro Christi nomine sanguinem suum fudit, qui minas judicum non timuit, nec terrenae dignitatis gloriam quaesivit, sed ad coelestia regna pervenit. Vers. Justum deduxit Dominus per vias rectas, et ostendit illi regnum Dei. Qui minas.
[Col. 0825B] Antiph. Justus Dominus. Psal. In Domino confido. Ant. Habitabit. Psal. Domine, quis habitabit. Ant. Posuisti, Domine. Psal. Domine, in virtute. Vers. Posuisti, Domine.
Responsoria unde supra.
Resp. Posuit coronam capiti meo, et circumdedit me vestimento salutis, ad expugnandas gentes et omnes inimicos. Vers. Judica, Domine, nocentes me, expugna impugnantes me. Apprehende arma et scutum, et exsurge in adjutorium mihi. Ad expugnandas. Resp. Hic est vir, qui non est derelictus a Deo in die certaminis sui. Et ipse conculcavit caput serpentis antiqui. Modo coronabitur, quia fideliter vicit in mandatis Domini. Vers. Armis divinis percutiens saevitiam persequentium supervicit. Modo. Vers. Iste est qui contempsit. Resp. Desiderium animae ejus tribuisti ei, Domine, et voluntate labiorum ejus non fraudasti eum. Vers. Vitam petiit. Resp. Gloria et honore coronasti eum, Domine, et constituisti eum [Col. 0825C] super opera manuum tuarum, omnia subjecisti sub pedibus ejus. Vers. Quoniam elevata est magnificentia tua super coelos, Deus. Omnia. Vers. Quoniam praevenisti eum. Resp. Qui me confessus fuerit coram hominibus, dicit Dominus, et ego confitebor eum coram Patre meo qui in coelis est. Vers. Qui mihi ministrat, me sequatur; et ubi ego sum, illic et minister meus erit.
Antiph. Qui me confessus fuerit coram hominibus, confitebor et ego eum coram Patre meo. Ant. Qui sequitur me non ambulat in tenebris, sed habebit lumen vitae, dicit Dominus. Ant. Si quis mihi ministraverit, honorificabit eum Pater meus, qui est in coelis, dicit Dominus. Ant. Qui mihi ministrat me sequatur; et ubi ego sum, illic erit et minister meus. Ant. Volo, Pater, ut ubi ego sum, illic si et minister meus. Vers. Justus ut palma.
Antiph. Si quis per me introierit, salvabitur, et pascua inveniet, dicit Dominus. Ant. Qui vult venire post me, dicit Dominus, abneget semetipsum, et tollat crucem suam, et sequatur me. Ant. Amavit eum. Ant. Qui odit animam suam in hoc mundo, in vitam aeternam custodit eam. Ant. Iste sanctus pro lege Dei sui certavit usque ad mortem, et a verbis impiorum non timuit; fundatus enim erat supra firmam petram. Ant. Iste est qui contempsit vitam mundi, et pervenit ad coelestia regna. Ant. Nisi granum frumenti cadens in terra mortuum fuerit, ipsum solum manet. Ant. Beatus vir qui suffert tentationem, quia cum probatus fuerit, accipiet coronam vitae, quam repromisit Deus diligentibus se. Ant. Hic vir despiciens mundum et terrena triumphans, divitias coelo condidit ore, manu.
( Duae lineae desunt in Ms. )
Vers. Ecce sacerdos magnus. Ant. Similabo eum viro sapienti, qui aedificavit domum suam super petram. Ant. Amavit eum Dominus, et ornavit eum, stolam gloriae induit eum, et ad portas paradisi coronavit eum.
Antiph. Regem confessorum Dominum.
Antiph. Beatus vir qui in lege Domini meditatur, voluntas ejus permanet die ac nocte; et omnia quaecunque faciet, semper prosperabuntur. Psal. Beatus vir. Antiph. Beatus iste sanctus, qui confisus est in Domino, praedicavit praeceptum Domini, constitutus est in monte sancto ejus. Psal. Quare fremuerunt. Ant. Tu es gloria mea, tu es susceptor meus, Domine. Tu exaltans caput meum, et exaudisti me de monte sancto tuo. Psal. Domine, quid multiplicati [Col. 0826B] sunt. Vers. Voce mea.
Responsoria unde supra.
Resp. Euge, serve bone et fidelis, quia in pauca fuisti fidelis, supra multa te constituam; intra in gaudium Domini tui. Vers. Domine, quinque talenta tradidisti mihi, ecce alia quinque superlucratus sum. Intra. Resp. Ecce sacerdos magnus, qui in diebus suis placuit Deo. Ideo jurejurando fecit illum Dominus crescere in plebem suam. Vers. Benedictionem omnium gentium dedit illi, et Testamentum suum confirmavit super caput ejus. Resp. Juravit Dominus, et non poenitebit eum, 851 Tu es sacerdos in aeternum, secundum ordinem Melchisedech. Vers. Dixit Dominus Domino meo, sede a dextris meis. Secundum.
Antiph. Invocantem exaudivit Dominus sanctum suum; Dominus exaudivit eum et constituit eum in pace. Psal. Cum invocarem. Ant. Laetentur omnes [Col. 0826C] qui sperant in te, Domine, quoniam tu benedixisti Justo. Scuto bonae voluntatis coronasti eum. Psal. Verba mea. Ant. Domine Dominus noster, quam admirabile est nomen tuum in universa terra! Quia gloria et honore coronasti sanctum tuum, et constituisti eum super opera manuum tuarum. Psal. Ipsum. Vers. Gloria et honore.
Resp. Posui adjutorium super potentem, et exaltavi electum de plebe mea; manus enim mea auxiliabitur ei. Vers. Inveni David servum meum, oleo sancto meo unxi eum. Manus enim. Resp. Iste est qui ante Deum magnas virtutes operatus est, et omnis terra doctrina ejus repleta est. Ipse intercedat pro peccatis omnium populorum. Vers. Iste est qui contempsit. Resp. Iste homo ab adolescentia sua partim meruit infirmos curare. Dedit illi Dominus claritatem magnam, caecos illuminare et daemones effugare. Vers. Ecce homo sine querela, verus Dei cultor, [Col. 0826D] abtinens se ab omni opere malo, et permanens in innocentia sua. Dedit.
Antiph. Domine, iste sanctus habitabit in tabernaculo tuo; operatus est justitiam, requiescet in monte sancto tuo. Psalm. Qui ingreditur sine macula. Ant. Vitam petiit a te, tribuisti ei gloriam, et magnum decorem imposuisti super eum. Posuisti in capite ejus coronam de lapide pretioso. Psal. Domine, in virtute. Ant. Hic accipiet benedictionem a Domino, et misericordiam a Deo salutari suo, quia haec est generatio quaerentium Dominum. Psal. Domini est terra. Vers. Posuisti, Domine.
Responsoria unde supra.
Resp. Amavit eum Dominus et ornavit, stolam gloriae induit eum, et ad portas paradisi coronavit eum. Vers. Induit eum Dominus loricam fidei, et coronavit eum. Et ad portas. Resp. Iste homo perfecit [Col. 0827A] omnia quae locutus est ei Deus, et dixit ad eum: Ingredere in requiem meam, quia vidi te justum coram me ex omnibus gentibus. Vers. Iste est qui contempsit vitam mundi. Resp. Cibavit illum pane vitae et intellectus, et aqua sapientiae salutaris potavit eum. Vers. Custodivit eum ab inimicis, et a seductoribus tutavit eum. Vers. Justum deduxit Dominus per vias rectas, et ostendit illi regnum Dei, et dedit scientiam sanctorum, honestavit illum in laboribus suis. Vers. Cibavit illum. Vers. Magnificavit eum in conspectu regum, et dedit illi coronam gloriae. Honestavit. Resp. Sacerdotes ejus induant justitiam, et sancti ejus exsultatione exsultabunt. Vers. Illuc producam cornu David. Paravi lucernam Christo meo. Et sancti.
Antiph. Ecce sacerdos magnus, qui in diebus suis placuit Deo, et inventus est justus. Ant. Beatus ille servus quem cum venerit Dominus ejus, 852 et [Col. 0827B] pulsaverit januam invenerit vigilantem. Ant. Fidelis servus et prudens, quem constituit dominus super familiam suam. Ant. Sacerdotes Dei, benedicite Domino. Servi Domini, Hymnum dicite Deo in aeternum. Ant. Serve bone et fidelis, intra in gaudium Domini tui. Vers. Justum deduxit Dominus.
Antiph. Euge, serve bone et fidelis, quia super pauca fuisti fidelis, supra multa te constituam, dicit Dominus. Ant. Euge, serve bone, in modico fidelis, intra in gaudium Domini tui. Ant. Domine, quinque talenta tradidisti, ecce alia quinque superlucratus sum.
Antiph. Euge, serve bone, in modico fidelis. Ant. Non est inventus similis illi, qui conservaret legem Excelsi. Ant. Ideo jurejurando fecit illum Dominus crescere in plebem suam. Ant. Magnificavit illum in [Col. 0827C] conspectu regum, et dedit illi coronam gloriae. Ant. Servi Domini, Dominum benedicite in aeternum. Ant. Et Testamentum suum confirmavit super caput ejus, et invenit gratiam coram oculis Domini. Ant. Statuit illi Testamentum sempiternum; et dedit illi sacerdotium magnum.
Antiph. Sint lumbi vestri praecincti, et lucernae ardentes in manibus vestris. Ant. Iste est qui ante Deum magnas virtutes operatus est; et omnis terra doctrina ejus repleta est. Ipse intercedat pro peccatis omnium populorum. Ant. Sacerdotes tui induant justitiam, et sancti tui exsultent, Domine. Ant. Vigilate itaque, quia nescitis diem neque horam, quando Dominus vester venturus sit. Ant. Hoc autem scitote, quia si sciret paterfamilias qua hora fur veniret, vigilaret utique et non sineret perfodi domum suam.
Antiph. Exaudita est Oratio tua, dicit Dominus, et [Col. 0827D] eleemosynae tuae ascenderunt in conspectu Domini Dei tui. Ant. Honora Dominum de tua substantia, et de primitiis frugum tuarum da pauperibus. In conspectu. Ant. Famulo meo ego praestiti honorem magnum, dicit Dominus, et omnes inimicos ejus humiliavi, et coronam vitae dedi ei. Ant. Inimicos ejus induam confusione, super ipsum autem efflorebit sanctificatio mea. Ant. Erit Dominus adjutor tuus contra omnes inimicos tuos. Et sicut argentum igne probatum mundum faciet te. Tunc orando habebis fiduciam, et dum oraveris ad eum, exaudiet te. Ant. Multitudinem dierum et annos vitae apponet tibi Dominus, misericordia et veritas non te deserent, quia Dominus erit in latere tuo, et custodiet te. Et dum. Vers. Erit Dominus adjutor tuus contra inimicos tuos. Resp. Inveni David servum meum, oleo sancto meo unxi eum; manus enim mea auxiliabitur ei. Vers. Nihil proficiet inimicus in eo, et filius iniquitatis [Col. 0828A] non nocebit eum. Resp. Sicut fui cum Moyse, ita ero tecum, dicit Dominus. Conforta populum meum, neque timeas. Ecce Dominus Deus tuus ante te est; non te derelinquet. Vers. Quoniam tecum est Dominus Deus tuus in omnibus ad quaecunque perrexeris. Et non te. Resp. Dominus qui 853 elegit me, ipse me confortavit corona justitiae. Via enim mea recta est coram te, Domine. Vers. Via justorum, ut supra. Vers. Elegisti, Domine, principem et judicem populo tuo, ut aedificarem templum nomini tuo in civitate habitationis tuae. Resp. Doctrinam sapientiae dedi in corde tuo, dicit Dominus, et exaudivi te. Et protegam civitatem istam. Et sit pax in diebus tuis. Vers. Inquisivi sapientem, et sacerdotem similem sibi non inveni. Ut video, Spiritum Dei habes in te; ideo magnus es in domo Domini; et de ore tuo audiet omnis populus, qui tibi commissus est. Vers. Beatum dixerunt populum cui haec sunt, beatus populus. Qui tibi. Resp. Elegit te Dominus sacerdotem sibi, ad sacrificandum ei hostiam laudis. Vers. Tunc [Col. 0828B] acceptabis sacrificium justitiae, oblationes, et holocausta. Ad sacrificandum. Vers. Immola Deo sacrificium laudis, et redde Altissimo vota tua. Resp. Ego te tuli. Resp. Da mihi, Domine. Resp. Posui adjutor.
Antiph. Ecce virum prudentem qui aedificavit supra petram. Et in ore ejus non est inventus dolus, quia Deus elegit eum sacerdotem sibi. Ant. Ecce vere Israelita, ut supra. Ant. Justus florebit sicut rosa plantata juxta rivos. Et sicut lilium dans suavitatem odoris. Ant. Plantatus in domo Domini, in atriis Dei nostri florebit. Ant. Iste est fidelis et prudens dispensator, quem constituit Dominus super familiam suam, ut daret illis in tempore tritici mensuram. Ant. Dispersit, dedit pauperibus, justitia ejus manet in saeculum saeculi. Ant. Erit Dominus adjutor tuus contra omnes inimicos tuos. Mundum te faciet, et dum oraveris ad eum, exaudiet [Col. 0828C] te. Ant. Elegisti, Domine, principem judicem populo tuo in civitate tua. Ant. Doctrinam sapientiae dedi in corde tuo, dicit Dominus, et exaudivi te ut protegas gregem istum, et sit pax in diebus tuis. Ant. Benedictus tu in civitate. Benedictus in agro. Benedictus sermo oris tui. Ant. Multitudinem dierum et annos apponat tibi Dominus; misericordia et veritas non te deserant. Ant. Statuit illi Testamentum sempiternum, et dedit illi sacerdotium magnum. Vers. Justum deduxit Dominus. Ant. Qui me dignatus es de stercore erigere, miserere mihi servo tuo; et concede mihi gratiam ad regendam plebem tuam. Ant. Luce splendida fulgebis, et omnes fines terrae adorabunt te; nomen magnum invocabunt te.
Antiph. Virgam virtutis tuae. Psal. Dixit Dominus. Ant. In concilio justorum. Psal. Confitebor. Ant. Potens in terra erit semen. Psal. Beatus vir. Ant. Pretiosa in conspectu. Psal. Credidi. Ant. Justi [Col. 0828D] confitebuntur. Psal. Eripe me, Domine. Vers. Ecce sacerdos magnus.
Antiph. Hodie huic domui salus a Deo facta est, atque supra firmam petram aedificata est Ecclesia Dei. Ant. Architectus fundavit domum istam, et sanctificavit eam, alleluia, quia sancta sanctorum manebunt in ea, alleluia.
Vers. Specie tua. Ant. Simile est regnum coelorum homini negotiatori quaerenti bonas margaritas; 854 inventa una pretiosa, dedit omnia sua, et comparavit eam.
Antiph. Regem virginum Dominum, venite, adoremus.
Antiph. Ante thorum. Psal. Domine, Dominus noster. Ant. Haec est quae nescivit. Psal. Coeli enarrant. Ant. O quam pulchra est. Psal. Domini est terra. Vers. Specie tua.
Responsoria unde supra.
Resp. Diffusa est gratia. Vers. Myrrha et gutta. Resp. Veni, electa mea. Vers. Specie tua. Resp. Pulchra facie, sed pulchrior. Vers. Specie tua et pulchritudine.
Antiph. Specie tua et pulchritudine. Psal. Eructavit. Ant. Adjuvabit eam. Psal. Deus noster refugium. Ant. Dignare me laudare. Psal. Fundamenta. Vers. Adjuvabit eam.
Responsoria unde supra.
Resp. Virgo gloriosa semper. Vers. Fiat, Domine, cor meum. Resp. Haec est virgo sapiens, quam Dominus vigilantem invenit, quae, acceptis lampadibus, [Col. 0829B] sumpsit secum oleum, et veniente Domino introivit cum eo ad nuptias. Vers. Media autem nocte clamor factus: Ecce Sponsus venit, exite obviam ei. Et veniente. Resp. Induit me Dominus vestimento. Vers. Induit me Dominus cycladem in gyro textam, et immensis monilibus ornavit me. Et tanquam.
Antiph. Revertere, revertere. Psal. Cantate Domino. 1. Ant. Haec est virgo sapiens. Psal. Dominus regnavit, exsultet. Ant. Tunc surrexerunt omnes. Psal. Dominus regnavit, irasc. Vers. Elegit eam Dominus.
Responsoria unde supra.
Resp. Veni, sponsa Christi, accipe coronam quam tibi Dominus praeparavit; pro cujus amore sanguinem tuum fudisti, et cum angelis in paradisum introibis. Vers. Veni, electa mea, et ponam in te thronum meum, quia concupivit Rex speciem [Col. 0829C] tuam. Et cum angelis. Vers. Propter veritatem, ut supra. Resp. Quinque prudentes virgines. Vers. Tunc surrexerunt. Resp. Ista est speciosa. Vers. Ista est quae ascendit. Resp. Haec est virgo sapiens et una. Vers. Media autem nocte. Resp. Specie tua et pulchritudine tua, intende, prospere procede, et regna. Dilexisti justitiam et odisti iniquitatem.
Antiph. Haec est virgo sapiens, et una de numero prudentum. Ant. Haec est virgo sapiens, quam Dominus invenit vigilantem. Ant. Veni, sponsa Christi, accipe coronam quam tibi Dominus praeparavit in aeternum. Ant. Media nocte clamor factus est: Ecce Sponsus venit, exite obviam ei. Ant. Benedico te, Pater, ut supra. Ant. Inventa una pretiosa margarita, dedit omnia sua, et comparavit eam. Vers. Diffusa est.
[Col. 0829D] Antiph. Veniente Sponso, virgo prudens praeparata, 855 introivit cum eo ad nuptias. Ant. Et quae paratae erant intraverunt cum eo ad nuptias. Ant. Et clausa est janua. Ant. Prudentes virgines, aptate vestras lampades, ecce Sponsus venit; exite obviam ei. Ant. Quinque prudentes.
Vers. Domum tuam, Domine. Ant. Fundamenta templi hujus sapientia sua fundavit Deus, in quo Dominum coeli collaudant angeli. Si irruant venti, et fluant flumina, non poterunt illud movere unquam. Fundatum enim est supra petram. Ant. Lapides pretiosi. Ant. Vere locus iste sanctus est, et porta coeli.
Antiph. Regem magnum Dominum.
Antiph. Tollite portas principes vestras, et elevamini, portae aeternales. Psal. Domini est terra. Ant. Erit mihi Dominus in Deum, et lapis iste vocabitur domus Dei. Psal. Deus noster refugium. Ant. Aedificavit Moyses altare Domino Deo. Psal. Magnus Dominus. Vers. Domum tuam, Domine.
Responsoria unde supra.
Resp. In dedicatione templi decantabat populus laudem, et in ore eorum dulcis resonabat sonus. Vers. In Hymnis et confessionibus benedicebant Dominum. Et in ore. Resp. Fundata est domus Domini super verticem montium, et exaltata est super colles, et venient ad eam omnes gentes, et dicent: Gloria tibi, Domine. Vers. Benedic, Domine, domum istam, quam aedificavi nomini tuo. Et venient. Vers. Venientes autem, ut supra. Resp. Si Dominus meus fuerit. Vers. Vere Dominus est in loco. Vers. Surgens ergo mane Jacob tulit lapidem quem supposuerat [Col. 0830B] capiti suo, et erexit in titulum, fundens oleum desuper, dixit: Erit mihi.
Antiph. Non est hic aliud, nisi domus Dei, et porta coeli. Psal. Quam dilecta. Ant. Vidit Jacob scalam, summitas ejus coelos tangebat, et descendentes angelos, et dixit: Vere locus iste sanctus est. Psal. Fundamenta. Ant. Erexit Jacob lapidem in titulum, fundens oleum desuper. Psal. Domine, Deus salutis. Vers. Domus mea.
Responsoria unde supra.
Resp. Erit mihi Dominus in Deum. Vers. Si Dominus Deus. Vers. Si reversus fuero. Resp. Exaudisti, Domine, Orationem meam. Vers. Qui regis. Vers. Domine, qui custodis pactum. Resp. Domine, si conversus. Vers. Qui regis. Vers. Si peccaverit in te populus.
[Col. 0830C] Antiph. Qui habitat in adjutorio Altissimi, in protectione Dei coeli commorabitur. Psal. Ipsum. Ant. Templum Domini sanctum est, Dei cultura est, Dei aedificatio est. Psal. Cantate. 1. Ant. Benedicta gloria Domini de loco suo. Psal. Dominus regnavit, exsultet. Vers. Haec est domus Domini.
Responsoria unde supra.
Resp. Tu, Domine universorum. Vers. Qui regis. Resp. Audi, Domine, Hymnum. Vers. Respice de sanctuario. Resp. Respice, Domine, domum istam, quam aedificavi nomini tuo. Venientium in loco isto exaudi, Domine, preces in excelso solio gloriae tuae. 856 Vers. Audi, Domine, preces quas fundit famulus tuus coram te, ut aperias oculos tuos super domum istam. Quam aedificavi. Vers. Beati qui habitant in domo tua, Domine, in saecula saeculorum laudabunt te. Exaudi. Resp. Adduxisti sanctos tuos in praeparationem, quam praeparaverunt manus tuae, Domine. Vers. Haec est domus Domini, et porta coeli. Resp. Fundata est domus Domini super [Col. 0830D] verticem montis Sion, et super cacumen ejus mater exsultet Ecclesia, et venient ad eam omnes gentes et laetabuntur, quia in ea decantet vox laetitiae. Vers. Mater Sion dicet: Homo, et homo natus est in ea. Et ipse fundavit eam Altissimus. Resp. Lapides pretiosi omnes muri tui, et turres gemmis aedificabuntur, et propugnacula ejus auro mundo. Vers. Duodecim portae, duodecim margaritae sunt, et ipsae duodecim margaritae lapides pretiosi. Vers. Haec est domus Domini, et porta coeli. Et vocabitur aula Dei. Resp. In montem Dei Oreb vidit tabernaculum Dei magnam lucem fulgentem, in quo cantent angeli, dicentes: Vere domus Dei hic, est habitatio sanctorum. Vers. Magnus Dominus.
Antiph. Domum tuam, Domine, decet sanctitudo [Col. 0831A] in longitudine dierum. Ant. Domus mea, domus Orationis vocabitur. Ant. Haec est domus Domini firmiter aedificata, bene fundata est supra firmam petram. Ant. Bene fundata est domus Domini supra firmam petram. Ant. Lapides pretiosi omnes muri tui, et turres Jerusalem gemmis aedificabuntur. Vers. Fundata est domus.
Antiph. O quam metuendus est locus iste! vere non est hic aliud nisi domus Dei, et porta coeli. Ant. Zachaee, festinans descende, quia hodie in domo tua oportet me manere. At ille festinans descendit, et suscepit illum gaudens in domo sua. Hodie huic domui salus a Deo facta est, alleluia. Ant. Mane surgens Jacob, erigebat lapidem in titulum, fundens oleum desuper, votum vovit Deo. Vere locus iste sanctus est, et ego nesciebam. Ant. Sanctificavit Dominus tabernaculum suum, quia haec est domus Dei, in qua invocetur nomen ejus de quo scriptum est: Et erit ibi nomen meum, [Col. 0831B] dicit Dominus. Ant. Asperges me, Domine, hyssopo, et mundabor, lavabis me, et super nivem dealbabor. Psal. Miserere mei, Deus. Ecce odor filii mei sicut odor agri quem benedixit Dominus. Ant. Sanctificavit Dominus tabernaculum suum: Deus in medio ejus non commovebitur. Psal. Deus noster.
Antiph. Tres in fornace ignis deambulabant, et collaudabant Dominum regem, canentes ex uno ore Hymnum dicebant: Benedictus es Deus, alleluia. Ant. Video virum similem Filio Dei confortantem pueros in camino ignis, alleluia. Ant. Tres ex uno ore canebant regi magno: Gloria in excelsis Deo, allel. Ant. Tres ex uno ore clamabant in camino ignis, et psallebant: Benedictus Deus. Ant. Laudemus viros gloriosos, qui vicerunt regna mundi, alleluia. Ant. Tres video viros ambulantes per medium ignis, et aspectus quarti similitudo est [Col. 0831C] Filii Dei, alleluia. Ant. Hymnum dicamus, 857 alleluia, Domino Deo nostro, alleluia. Ant. Benedictus es, Domine, qui intueris abyssos, et sedes super cherubim, allel. Ant. Benedictus Dominus Sidrac, Misac, et Abdenago, qui eruit servos suos de camino ignis ardentis, allel. Ant. Ambulabant in camino ignis pueri tres, et in medio eorum Filius Dei, et Hymnum Deo dicebant, allel. Ant. Sidrac, Misac et Abdenago, quasi ex uno ore Hymnum canebant Regi magno, allel. Ant. In camino ignis pueri tres uno ore collaudabant Deum, allel. Ant. Ambulabant in camino ignis pueri tres, et inter illos Deus erat Rex; et dicebant: Deum Regem habemus. Ant. Non cessabant ministri regis succendentes flammam, ut sanctos Dei pueros comburerent. De coelo venit tanquam spiritus roris flantis; refrigerium praestabat sanctis. Ant. Tres pueri in camino Trinitatem figurantes, et ignis minas conculcantes, haec laudantes cantabant: Benedictus es, deus Patrum nostrorum, alleluia. Ant. Tres [Col. 0831D] pueri jussu regis in caminum missi sunt, non timentes flammam ignis, dicebant: Benedictus Deus. Ant. Anania, Azaria, Misael, Dominum benedicite in aeternum. Ant. Sidrac, Misac, Abdenago, magni servi Dei excelsi. Ant. Hymnum dicite, et superexaltate eum in saecula, et benedicite. Ant. Laudate, et superexaltate Dominum in saecula, et benedicite. Ant. Benedictus es in firmamento coeli, et laudabilis et gloriosus et superexaltatus in omnia saecula. Ant. In camino ignis ardentis pueri tres, et in medio eorum Deus erat Rex. Una voce dicebant: Benedictus es, Deus. Ant. Est Deus in coelis [Col. 0832A] cujus [cui] nos servimus. Potens est eripere nos de camino ignis, et de manibus tuis, o rex, liberare nos.
( Desunt quinque lineae in Ms. )
Resp. Deus omnium exauditor est, ipse misit angelum suum, et tulit me de ovibus patris mei, et unxit me unctione misericordiae suae. Vers. Dominus qui eripuit me de ore leonis, et de manu bestiae liberavit me. Et unxit. Resp. Dominus qui eripuit me de ore leonis, et de manu bestiae liberavit me, ipse me eripiet de manibus inimicorum meorum. Vers. Misit Deus misericordiam suam et veritatem suam, animam meam eripuit de medio catulorum leonum. Ipse. Resp. Praevaluit David in Philistaeo, in funda et lapide, in nomine Domini agminum Dei Israel. Vers. Ut sciat omnis terra quia est Deus in Israel, quia non in gladio, nec in hasta salvat Dominus. Agminum. Resp. Ego te tuli de domo patris tui, dicit Dominus, [Col. 0832B] et posui te facere [pascere] gregem populi mei, et fui tecum in omnibus ubicunque ambulasti, firmans regnum tuum in aeternum. Vers. Qui regis Israel, intende, qui deducis velut ovem Joseph. Et fui tecum. Resp. Montes Gelboe, nec ros, nec pluvia veniat super vos, ubi ceciderunt fortes Israel. Vers. Omnes montes, qui in circuitu ejus sunt, visitet Dominus, a Gelboe transeat, ubi ceciderunt. Resp. Peccavi super numerum arenae maris, 858 et multiplicata sunt peccata mea; et non sum dignus videre altitudinem coeli, prae multitudine iniquitatis meae, quoniam irritavi iram tuam, et malum coram te feci. Vers. Quoniam iniquitatem meam ego agnosco, et delictum meum coram me est semper; tibi soli peccavi. Resp. Recordare, Domine, Testamenti tui, et dic angelo percutienti: Cesset jam manus tua, ut non desoletur terra, et ne perdas omnem animam vivam. Vers. Quiescat, Domine, ira tua a populo tuo, et a civitate sancta tua. Ut non. Resp. Exaudisti, Domine, Orationem servi tui, ut aedificarem templum nomini tuo. Benedic et [Col. 0832C] sanctifica domum istam in sempiternum, Deus Israel. Vers. Qui regis, ut supra. Resp. Domine, si conversus fuerit populus tuus, et oraverit ad sanctuarium tuum, tu exaudies in coelo, Domine; et libera eos de manibus inimicorum eorum. Vers. Si peccaverit in te populus tuus, et conversus egerit poenitentiam; veniensque oraverit in loco isto. Tu exaudies. Resp. Audi, Domine, Hymnum et Orationem, qua servus tuus orat coram te hodie, ut sint oculi tui aperti, et aures tuae intentae super domum istam die ac nocte. Vers. Qui regis, [Col. 0832D] Hoc est, usque ad appare coram Ephraim, etc., in eodem Psalm. Qui regis. usque appare. Resp. Praeparate corda vestra Domino, et servite illi, et liberabit vos de manibus inimicorum vestrorum. Vers. Auferte deos alienos de medio vestri. Et liberabit. Resp. Factum est dum tolleret Dominus Eliam per turbinem in coelum, Eliseus clamabat dicens: Pater mi, Pater mi, currus Israel et auriga ejus. Vers. Oro, Domine, ut fiat duplex spiritus tuus in me. At ille, si videris, quando tollar a te, erit quod petisti. Eliseus.
Antiph. Loquere, Domine, quia audivit servus tuus. Ant. Cognoverunt omnes a Dan usque Bersabee, quod fidelis Samuel propheta esset Domini. Ant. Praevaluit David in Philistaeo in funda et lapide, in nomine Domini. Ant. Nonne iste est David, de quo canebant in choro dicentes: Saul percussit mille, et David decem millia in millibus suis. Ant. Iratus Saul dixit: Mihi mille dederunt, et filio Isai dederunt decem millia. Ant. Quis enim in omnibus [Col. 0832D] In Ms. saepe usurpatur d pro t, et vice versa. sicud [sicut] David fidelis inventus est in regno tuo, egrediens et regrediens, et pergens ad imperium regis. Ant. Dixitque [Col. 0833A] universus populus ad Samuel: Ora pro nobis ad Dominum Deum tuum, ut non moriamur universi pro peccatis nostris. Ant. Dixitque David ad Dominum, cum vidisset angelum caedentem populum: Ego sum qui peccavi, ego inique egi; isti qui oves sunt quid fecerunt? Avertatur, obsecro, Domine, ira tua a populo tuo, allel. Ant. Rex autem David cooperto capite incedens lugebat filium, dicens: Absalon fili mi, fili mi Absalon, quis mihi det ut ego moriar pro te, fili mi Absalon.
Resp. Emitte, Domine, sapientiam de sede magnitudinis tuae; ut mecum sit, et mecum laboret: ut sciam quid acceptum sit coram te omni tempore. Vers. Da mihi, Domine, sedium tuarum assistricem sapientiam. Ut. Resp. Domine Pater, et Deus vitae meae, ne derelinquas me in cogitatu maligno. 859 Extollentiam oculorum meorum ne dederis mihi, et desiderio [desiderium] maligno averte a me, Domine. [Col. 0833B] Aufer a me concupiscentiam, et animo irreverenti et infrunito ne tradas me, Domine. Vers. Da mihi, Domine, ut supra. Et animo. Resp. Da mihi, Domine, sedium tuarum assistricem sapientiam; et noli me reprobare a pueris tuis, quoniam servus tuus sum ego, et filius ancillae tuae. Vers. Domine Pater, et Deus vitae meae, ne derelinquas me in cogitatu maligno. Resp. Gyrum coeli circuivi sola, et in fluctibus maris ambulavi. In omni gente et in omni populo primatum tenui, superborum et sublimium colla propria virtute calcavi. Vers. Ego in altissimis inhabitavi, et thronus meus in columna nubis. Superborum. Resp. Initium sapientiae timor Domini; intellectus bonus facientibus eam: laudatio ejus manet in saeculum saeculi. Vers. Dispersit, dedit pauperibus. Laudatio. Resp. Verbum iniquum et dolosum longe fac a me, Domine; divitias et paupertates ne dederis mihi, sed tantum victui meo tribue necessaria. Vers. Ne forte satiatus evomam illud, et perjurem nomen Dei mihi. Sed. Resp. [Col. 0833C] Ne derelinquas me, Domine Pater, et dominator vitae meae, ut non corruam in conspectu adversariorum meorum, ne gaudeat de me inimicus meus. Vers. Apprehende arma et scutum, ut supra. Ne gaudeat. Resp. Magna enim sunt judicia tua, Domine et inenarrabilia verba tua: magnificasti populum, et honorasti. Vers. Deduxisti sicut oves populum tuum, in manu Moysi et Aaron. Magnificasti. Resp. Super salutem et omnem pulchritudinem dilexi sapientiam, et proposui pro luce habere illam. Venerunt mihi omnia bona pariter cum illa. Vers. Dixi sapientiae: Soror mea es, et prudentiam vocavi, anima mea. Venerunt. Resp. Quae sunt in corde hominum oculi tui vident, Domine, et in libro tuo omnia scribentur. Homo videt in facie, Deus autem in corde. Vers. Imperfectum meum viderunt oculi tui. Et in. Resp. Praebe, fili, cor tuum mihi, et oculi tui vias meas custodiant, ut addatur gratia capiti tuo. Vers. Attende, fili mi, sapientiam meam, et ad eloquium meum inclina aurem tuam. Ut addatur. Resp. In principio Deus antequam [Col. 0833D] terram faceret, priusquam abyssos constitueret priusquam produceret fontes aquarum, antequam montes collocarentur, ante omnes colles generavit me Dominus. Vers. Ego in altissimis habito. Ante omnes colles.
( Desunt tres lineae in Ms. )
Antiph. Salomon fili, scito Deum Patris tui, et servi ei corde perfecto, et animo humiliato. Ant. Sapientia aedificavit sibi domum, excidit columnas septem. Subdidit sibi gentes, superborumque et sublimium colla propria virtute calcavit. Ant. Ego in altissimis inhabitavi, et thronus meus in columna nubis. Ant. Sapientia clamitat in plateis: Si quis diligit sapientiam, ad me declinet, et eam inveniet; et eam dum invenerit, [Col. 0834A] beatus est si tenuerit illam. Ant. Dominus possedit me initio viarum suarum, antequam quidquam faceret a principio: necdum erant abyssi, et ego parturiebar; quando praeparabat coelos, aderam, cum eo componens 860 omni tempore. Ant. Omnis sapientia a Domino Deo est, et cum illo fuit semper, et est ante aevum.
Resp. Si bona suscipimus de manu Domini, mala autem quare non sustineamus? Dominus dedit, Dominus abstulit; sicut Domino placuit, ita factum est. Sit nomen Domini benedictum. Vers. In omnibus his non peccavit Job labiis suis, neque stultum quid contra Deum locutus est. Resp. Antequam comedam suspiro, et tanquam inundantes aquae sic rugitus meus, quia timor quem timebam evenit mihi, et quod verebar accidit. Nonne dissimulavi, nonne silui, et jam quievi, et venit super me misericordia tua, Domine. Vers. Nolo multa fortitudine contendat mecum, [Col. 0834B] nec magnitudinis suae mole me premat; aequitatem proponat contra me. Resp. Utinam appenderentur peccata mea quibus iram merui, et calamitas quam patior, in statera! Vers. Quasi arena maris haec gravior appareret; unde et verba mea dolore sunt plena. Et calamitas. Resp. Quare detraxistis sermonibus veritatis? ad increpandum verba componitis, et subvertere nitimini amicum vestrum. Verumtamen quae cogitastis explete. Vers. Militia est vita hominis super terram, et sicut dies mercenarii dies ejus. Verumtamen. Resp. Induta est caro mea putredine, et sordibus pulveris cutis mea aruit et contracta est. Memento mei, Domine, quia ventus est vita mea. Vers. Dies mei sicut umbra declinaverunt, et ego sicut fenum arui. Memento. Resp. Memento mei, Deus quia ventus est vita mea; nec aspiciat me visus hominis. Vers. De profundis clamavi ad te, Domine, Domine, exaudi vocem meam. Nec aspiciat. Resp. Paucitas dierum meorum finitur brevi. Dimitte me, Domine; sine, plangam paululum dolorem meum, [Col. 0834C] antequam vadam ad terram tenebrosam et opertam mortis caligine. Vers. Ecce in pulvere sedeo, et in pulvere dormio; et si mane me quaesieris, non subsistam. Antequam. Resp. Ne abscondas me, Domine, a facie tua. Manum tuam longe fac a me, et formido tua non me terreat. Vers. Voca me, et respondebo tibi; aut certo loquar, et tu responde mihi. Manum. Resp. Quis mihi tribuat ut in inferno protegas me, et abscondas me, donec pertranseat furor tuus, Domine; nisi tu qui solus es Deus, ut constituas tempus in quo recorderis mei. Vers. Nunquid sicut dies hominis dies tui, ut quaeras iniquitatem meam, cum sit nemo qui de manu tua possit eruere. Nisi. Resp. Nunquid Dominus supplantat judicium, aut omnipotens subvertit quod justum est? Libera me, Domine, et pone me juxta te, et cujusvis manus pugnet contra me. Vers. Apprehende arma et scutum, et exsurge in adjutorium mihi. Libera. Resp. Nocte os meum perforatur doloribus, et qui me comedumt non dormiunt. [Col. 0834D] A multitudine eorum consumitur vestimentum. Comparatus sum luto, et assimilatus sum favillae et cineri. Vers. O custos hominum! quare posuisti me contrarium tibi, et factus sum mihimetipsi gravis? Parce mihi, Domine, nihil enim sunt dies mei. Comparatus. Resp. Scio, Domine, quia morti me traditurus es, ubi constituta est omnis domus viventium; spero in te, Domine, quia non ad consumptionem meam emittis manum tuam, et si in profundo inferni demersus fuero, 861 inde me liberabis. Vers. Si ascendero in coelum, tu illic es, si descendero in infernum. Inde me.
Antiph. Cum audisset Job nuntiorum verba, sustinuit patienter et ait: Si bona suscepimus de manu [Col. 0835A] Domini, mala autem quare non sustineamus? In omnibus his non peccavit Job labiis suis, neque aliquid stultum contra Deum locutus est. Ant. In omnibus his non peccavit Job labiis suis, neque stultum quid contra Deum locutus est. Ant. Quantas habeo iniquitates et peccata, ostende mihi. Cur faciem tuam abscondis, et arbitraris me inimicum tibi?
( Deest linea in Ms. )
Resp. Peto, Domine, ut de vinculo improperii hujus absolvas me, aut certe desuper terram eripias me. Ne reminiscaris delicta mea, vel parentum meorum; neque vindictam sumas de peccatis meis, quia eruis sustinentes te, Domine. Vers. Qui regis Israel intende, qui deducis velut ovem Joseph. Ne reminiscaris. Resp. Omni tempore benedic Deum, et pete ab eo ut vias tuas dirigat, et omni tempore consilia tua in ipso permaneant. Vers. Memor esto, fili, quoniam pauperem vitam gerimus. Habebis multa bona [Col. 0835B] si timueris Deum. Et omni. Resp. Memor esto, fili, quoniam pauperem vitam gerimus. Habebis multa bona si timueris Deum. Vers. Fiducia magna est coram summo Deo eleemosyna omnibus qui faciunt eam. Habebis. Resp. Sufficiebat nobis paupertas nostra, ut divitiae computarentur. Nunquam fuisset pecunia illa pro qua emisisti filium nostrum baculum senectutis nostrae. Vers. Heu me! fili mi, ut quid te misimus peregrinari lumen oculorum nostrorum. Baculum. Resp. Benedicite Deum, coeli, et coram omnibus viventibus confitebimur ei, quia fecit nobiscum misericordiam suam. Vers. Tempus est ut revertar ad eum qui me misit; vos autem benedicite Deum, et enarrate omnia mirabilia ejus. Vers. Benedicite Deum, coeli, et coram omnibus viventibus confitemimi ei. Et enarrate.
Antiph. Ne reminiscaris, Domine, delicta mea, vel parentum meorum, neque vindictam sumas de peccatis [Col. 0835C] meis. Ant. Memor esto, fili, quoniam pauperem vitam gerimus. Habebis multa bona si timueris Deum. Ant. Omni tempore benedic Deum.
Resp. Adonai, Domine Deus magne et mirabilis, qui dedisti salutem in manu feminae, exaudi preces servorum tuorum. Vers. Qui regis, ut supra. Resp. Tribulationes civitatum audivimus, quas passae sunt, et defecimus. Timor et hebetudo mentis cecidit super nos, et super liberos nostros. Ipsi montes nolunt recipere fugam nostram. Domine, miserere. Vers. Qui regis, ut supra. Vers. Peccavimus cum patribus nostris, injuste egimus, iniquitatem fecimus. Domine, miserere. Resp. Benedixit te Dominus in virtute sua, qui per te ad nihilum 862 redegit inimicos nostros, ut non deficiat laus tua de ore hominum. Vers. Benedicta es tu a Domino Deo excelso, prae omnibus mulieribus. Ut non deficiat. Resp. Nos alium Deum nescimus praeter Dominum in quo speramus, qui non [Col. 0835D] despicit nos, nec amovet salutem a genere nostro. Vers. Quoniam omnes dii gentium daemonia, Dominus autem coelos fecit. Qui non. Resp. Dominator Domine coelorum et terrae, Creator aquarum, Rex universae creaturae tuae, exaudi Orationem servorum tuorum. Vers. Qui regis. Vers. Tu, Domine, cui humilium semper et mansuetorum placuit deprecatio. Exaudi. Resp. Domine Deus qui conteris bella ab initio, eleva brachium tuum super gentes, quae cogitant servis tuis mala, et dextera tua glorificetur in nobis. Vers. Qui regis. Vers. Allide virtutem eorum in virtute tua, cadat virtus eorum in iracundia tua. Et dextera. Resp. Vos qui in turribus estis, aperite portas. Dominus omnipotens fecit virtutem, et victoriam dedit de inimicis [Col. 0836A] nostris. Vers. Laudate Dominum Deum nostrum, qui non deseruit sperantes in se, et in me adimplevit misericordiam suam, quam promisit domui Israel. Vers. Laudate Dominum, omnes gentes, et collaudate eum, omnes populi.
Antiph. Adonai, Domine Deus magne et mirabilis, qui dedisti salutem in manu feminae, exaudi preces servorum tuorum.
Resp. Domine Rex omnipotens, in ditione tua cuncta sunt posita, et non est qui possit resistere voluntati tuae. Libera nos propter nomen tuum. Vers. Qui regis. Vers. Exaudi Orationem nostram, et converte luctum nostrum in gaudium. Propter. Resp. Conforta me, Rex sanctorum, principatum tenens, et da sermonem rectum in ore meo. Vers. Da nobis, Domine, locum poenitentiae, et ne claudas ora canentium te, Domine. Et da. Resp. Miserere, Domine, [Col. 0836B] populo tuo, quia volunt nos inimici nostri perdere, et haereditatem tuam delere, ne despicias partem tuam, quam redemisti ex Aegypto. Sed converte luctum nostrum in gaudium, ut viventes laudemus te, Domine. Vers. Qui regis. Vers. Exaudi deprecationem nostram, et propitius esto sorti et funiculo haereditatis tuae. Sed converte. Resp. Da nobis, Domine, locum poenitentiae, et ne claudas ora canentium te, Domine. Vers. Ne tradas, Domine, sceptrum tuum his qui non sunt, ne redeant ad ruinam nostram. Et ne claudas. Resp. Recordare mei, Domine, ut sup. Vers. Qui regis. Resp. Spem in alium nunquam habui praeter te, Deus Israel, qui irasceris, et propitius eris; et omnia peccata hominum in tribulatione dimittis. Vers. Domine Deus coeli et terrae, respice ad humilitatem nostram.
Antiph. Domine Rex omnipotens, in ditione tua cuncta sunt posita, et non est qui possit tuae resistere [Col. 0836C] voluntati.
Resp. Memento mei, Deus, in bono, et ne deleas 863 miserationes meas, quas feci in domo Dei mei, et in caeremoniis ejus. Vers. Memento verbi tui servo tuo, Domine, in quo mihi spem dedisti. In. Vers. Recordare mei, Domine Deus meus. Et ne deleas.
Antiph. Memento, Domine, et ostende nobis in tempore tribulationis.
Resp. Adaperiat Dominus cor vestrum in lege sua, et in praeceptis suis; et faciat pacem in diebus nostris. Concedat vobis salutem, et redimat vos a malis. Vers. Exaudiat Dominus orationes vestras, et reconcilietur vobis. Concedat. Resp. Tua est potentia, tuum regnum, Domine. Tu es super omnes gentes. [Col. 0836D] Da pacem, Domine, in diebus nostris. Vers. Qui regis, Tu es. Vers. Creator omnium Deus, terribilis et fortis, justus et misericors. Da pacem. Resp. Refulsit sol in in clypeis aureis, et resplenduerunt montes ab eis, et fortitudo gentium dissipata est. Vers. Dirumpam vincula populi mei, dicit Dominus, et disperdam omnia mala quae induxi super cum. Et fortitudo. Resp. Impetum inimicorum ne timueritis. Memores estote, quomodo salvi facti sunt patres nostri. Et nunc clamemus in coelum, et miserebitur nostri Deus noster. Vers. Mementote mirabilium ejus quae fecit Pharaoni et exercitui ejus [quos] projecit in mari. Et nunc. Resp. Ornaverunt faciem templi coronis aureis, et dedicaverunt altare Domino; et facta est laetitia [Col. 0837A] magna in populo. Vers. In Hymnis et confessionibus benedicebant Deum. Et facta est. Resp. In Hymnis et confessionibus benedicebant Dominum, quia magna fecit in Israel, et victoriam dedit illis Dominus omnipotens. Vers. Ornaverunt faciem templi coronis aureis, et dedicaverunt altare Domino. Qui magna. Resp. Congregati sunt inimici nostri, et gloriantur in virtute sua. Contere fortitudinem illorum, Domine, et disperge illos, ut cognoscant quia non est alius qui pugnat pro nobis, nisi tu, Deus noster. Vers. Disperge illos in virtute tua, et destrue eos, protector noster, Domine. Ut cognoscant. Resp. Dixit Judas fratribus suis: Elige tibi viros, et vade, libera fratres tuos in Galilaeam. Ego autem et Jonathas frater meus ibimus in Galaaditim. Sicut fuerit voluntas in coelo, sic fiat. Vers. Et nunc clamemus in coelum, et miserebitur nostri. Sicut fuerit. Resp. Hic est fratrum amator, et populi Israel; hic est qui multum orat pro populo, et universa sancta civitate Jerusalem. Vers. Ecce quam bonum et quam jucundum habitare fratres in [Col. 0837B] unum. Et universa. Resp. Exaudiat Dominus Orationes vestras, et reconcilietur vobis; nec vos deserat in tempore malo Dominus Deus vester. Vers. Adaperiat Dominus cor vestrum in lege sua, et in praeceptis suis; et faciat pacem Dominus. Resp. Congregatae sunt gentes in multitudine, ut dimicent contra nos, et ignoramus quid agere debeamus. Domine Deus, ad te sunt oculi nostri, ne pereamus. Vers. Qui regis. Vers. Tu scis quae cogitant in nos, quomodo poterimus subsistere ante faciem illorum, nisi tu adjuves nos. Domine Deus. Resp. Tu, Domine universorum, qui nullam habes indigentiam, voluisti templum tuum fieri in nobis. Conserva domum istam immaculatam in aeternum, Domine. Vers. Qui regis. Conserva.
Antiph. Lugebat autem Judam Israel planctum magnum, et dicebat: Quomodo cecidit potens, qui salvum [faciebat] populum Domini. Ant. Adaperiat Dominus [Col. 0837C] cor vestrum in lege sua, et in praeceptis suis, et faciat pacem. Ant. Tua est potentia, tuum regnum, Domine. Tu es super omnes gentes. Da pacem, Domine, in diebus nostris. Ant. Disrumpam vincula populi mei, dicit Dominus, et disperdam omnia mala quae induxi super eum.
Resp. Vidi Dominum sedentem super solium excelsum et elevatum. Et plena erat omnis terra Majestate ejus; et ea quae sub ipso erant replebant templum. Vers. Seraphim quoque stabant juxta illud, sex alae uni, et sex alae alteri. Et plena. Resp. Aspice, Domine, de sede sancta tua, et cogita de nobis. Inclina, Deus meus, aurem tuam et audi, aperi oculos tuos, et vide tribulationem nostram. Vers. Qui regis Israel, intende, qui deducis velut ovem Joseph, qui sedes super cherubim. Aperi. Resp. Aspice, Domine, quia facta est desolata civitas plena divitiis. [Col. 0837D] Sedet in tristitia domina gentium, Non est qui consoletur eam nisi tu Deus. Vers. Qui dicunt, exinanite, exinanite, quoadusque fundamentum in ea, filia Babylonis misera. Resp. Super muros tuos, Jerusalem, constitui custodes, tota die et nocte non tacebunt laudare nomen Domini. Vers. Qui reminiscimini Domini, ne taceatis, et ne detis silentium ei. Tota die. Resp. Muro tuo inexpugnabili circumcinge nos, Domine, et armis tuae potentiae protege nos semper. Libera, Domine Deus Israel, clamantes ad te. Vers. Qui regis. Vers. Erue nos in mirabilibus tuis, et da gloriam nomini tuo. Et armis. Resp. Sustinuimus pacem et non venit. Quaesivimus bona et ecce turbatio. Cognovimus, Domine, peccata nostra; non in perpetuum obliviscaris nos. Vers. Peccavimus cum patribus nostris, injuste egimus, iniquitatem fecimus. [Col. 0838A] Non in perpetuum. Resp. Oravi Deum meum ego Daniel, dicens: Exaudi, Domine, preces servi tui; illumina faciem tuam super sanctuarium tuum, et propitius intende populum istum, super quem invocatum est nomen tuum, Deus. Vers. Qui regis. Resp. Misit Dominus angelum suum, et conclusit ora leonum; et non contaminaverunt, quia coram eo justitia inventa est in me. Vers. Misit Deus misericordiam suam, ut supra. Resp. Angustiae mihi undique, et quid eligam ignoro. Melius est mihi incidere in manus hominum, quam derelinquere legem Dei mei. Vers. Si enim hoc egero mors mihi est, si autem non egero non effugiam manus vestras. Resp. Laudabilis populus, quem Dominus exercituum benedixit dicens: Opus manuum mearum tu es, haereditas mea, Israel. Vers. Qui regis. Opus. Vers. Beata gens cujus Dominus Deus ejus, populus electus in haereditate. Opus. Resp. Redemit Dominus populum suum; et venient, et exsultabunt in monte Sion, et gaudebunt de bonis Domini, super frumentum, vinum, et oleum; et ultra [Col. 0838B] non esurient. Vers. A fructu frumenti, vini et olei, multiplicati sunt. Et ultra. Resp. A facie furoris tui, Deus, conturbata est omnis terra; sed tu, Domine, miserere. Et ne facias consummationem. Vers. Qui regis. Vers. Converte nos, Deus salutaris noster, et averte iram tuam a nobis. Et ne.
( Desunt tres lineae in Ms. )
Antiph. Vidi Dominum sedentem super solium excelsum; et plena erat omnis terra majestate ejus. Et ea quae sub ipso erant replebant templum. Ant. Aspice, Domine, de sede sancta tua, et cogita de nobis. Inclina, Deus meus, aurem tuam, et audi; aperi oculos tuos et vide tribulationem nostram. Ant. Muro tuo inexpugnabili circumcinge nos, Domine, et armis tuae potentiae protege nos semper. Libera, Domine Deus Israel, clamantes ad te. Ant. Qui coelorum contines thronos, et abyssos intueris, Domine Rex regum; montes ponderas, terram palmo [Col. 0838C] concludis. Exaudi nos, Domine, in gemitibus nostris.
Antiph. Venite, exsultemus Domino.
Antiph. Jubilemus Deo salutari nostro.
Antiph. In manu tua, Domine, omnes fines terrae.
Antiph. Adoremus Dominum, quoniam ipse fecit nos.
Antiph. Dominum qui fecit nos, venite, adoremus.
Antiph. Dominum Deum nostrum, venite, adoremus.
[Col. 0838D] ( Desunt duae lineae in Ms. )
Antiph. Regem venturum Dominum, venite, adoremus. Ant. Christus natus est nobis, venite, adoremus. Ant. Regem magnum Dominum, venite, adoremus. Ant. Praeoccupemus [faciem] Domini, et in Psalmis. Ant. In manu tua, Domine, omnes fines terrae. Ant. Venite adoremus, et procidamus ante Deum. Ant. Dominum qui fecit nos, venite, adoremus. Ant. Hodie si vocem Domini audieritis, nolite. Ant. Ipsi vero non cognoverunt vias meas. Ant. Ecce venit Rex, occurramus obviam Salvatori nostro. Ant. Christus apparuit nobis, venite, adoremus, [Col. 0839A] Ant. Praeoccupemus faciem Domini, venite, adoremus eum. Ant. Quoniam Deus magnus Dominus, et Rex magnus super omnes. Ant. Venite, 866 adoremus Dominum, qui in sanctis gloriosus. Ant. Adoremus Deum, quia ipse fecit nos. Ant. Populus Domini et oves pascuae ejus, venite, adoremus. Ant. Non sit vobis vanum mane surgere ante lucem.
Antiph. Alleluia, de [Deum] praeoccupemus, allel. Ant. Surrexit Dominus vere, allel. Ant. Christum ascendentem in coelum. Ant. Alleluia. Spiritus Domini replevit orbem terrarum. Ant. Regem apostolorum Dominum, venite, adoremus. Ant. Regem martyrum Dominum, venite, adoremus. Ant. Regem confessorum Dominum, venite, adoremus. Ant. Regem virginum Dominum, venite, adoremus. Ant. Regem archangelorum Dominum, venite, adoremus. Ant. Regem praecursoris Dominum, venite, adoremus. Ant. Mirabilem Dominum in sanctis suis, venite, [Col. 0839B] adoremus.
Antiph. Benedictus Deus Israel. Ant. Benedictus Dominus, quia visitavit nos, et ab inimicis nostris liberavit nos. Ant. Benedictus Dominus, quia visitavit plebem suam; et benedictus Deus meus, qui liberavit eam de tenebris, et umbra mortis, allel. Ant. Benedictus Dominus Deus Israel, et benedictum nomen Domini Jesu de die in diem. Benedictus Deus. Ant. Visitavit et fecit redemptionem Dominus plebis suae. Ant. Visita, et libera plebem tuam, Domine. Antiph. Visita, Domine, plebem tuam; et libera eam a tenebris, et umbra mortis, sicut locutus es. Ant. Visitavit nos Dominus et illuminavit nos, et liberavit nos ab inimicis nostris. Ant. Erexit Dominus nobis cornu salutis, in domo David pueri sui. Ant. Erexit nobis Dominus cornu, allel., in domo David pueri sui, allel. Sicut locutus est, allel., allel. Ant. In domo David pueri sui fecit redemptionem Dominus plebis suae. [Col. 0839C] Ant. Sicut locutus es per os sanctorum, Domine, recordare Testamenti tui. Ant. Salutem ex inimicis nostris, et de manu omnium qui nos oderunt, libera nos, Domine. Ant. Liberati ab inimicis nostris, serviamus Domino in sanctitate. Ant. Liberavit nos Dominus ab inimicis nostris, et de manu omnium qui oderunt nos. Ant. De manu omnium qui nos oderunt, libera nos, Domine. Ant. Ad faciendam nobis, Domine, misericordiam, liberati serviamus Domino. Ant. Liberati serviamus Domino in sanctitate. Ant. Memorare, Domine, Testamenti sancti tui; et fac nobiscum redemptionem. Ant. Jusjurandum quod juravit Dominus, daturum se nobis. Ant. Sine timore et de manibus inimicorum nostrorum liberati. Ant. In sanctitate serviamus Domino; et liberabit nos ab inimicis nostris. Ant. Ad dandam scientiam plebi tuae, Domine, in remissionem peccatorum eorum. Ant. Da scientiam plebi tuae, Domine, in remissionem peccatorum eorum. Ant. Per viscera misericordiae Dei nostri, visitavit nos Oriens ex alto. Ant. Visitavit nos Oriens [Col. 0839D] ex alto, benedictus Dominus. Ant. Oriens ex alto, redemit nos Deus Israel, alleluia. Ant. Illuminare, Domine, de his qui in tenebris sedent, et dirige pedes nostros in viam pacis, alleluia, alleluia. Ant. Illumina, Domine, sedentes 867 in tenebris, et umbra mortis. Ant. Sedentes in tenebris, et umbra mortis, illumina, Domine, Deus Israel. Ant. Visitare et illuminare. Ant. Ad dirigendos pedes nostros in viam pacis, Deus Israel. Ant. Dirige pedes nostros. Ant. Dirige pedes nostros in viam pacis, sicut locutus es. Ant. In viam pacis dirige nos, Domine.
Antiph. Benedictus Dominus, qui visitavit. Ant. Visita, Domine, plebem tuam. Ant. Erexit nobis [Col. 0840A] Dominus cornu. Ant. Memorare, Domine, allel., alleluia. Ant. Oriens ex alto redemit nos. Ant. Illuminare, Domine. Ant. Dirige, Domine, alleluia. Ant. Allel. Fecit Dominus redemptionem.
Antiph. Magnificat anima mea Dominum. Ant. Magnificat anima mea Dominum, et sanctum nomen ejus. Ant. Magnificet te semper anima mea, Deus meus. Ant. Magnificat anima mea Dominum, quia respexit Deus humilitatem meam. Ant. Magnificamus te, Domine, quia fecisti nobiscum magnalia, sicut locutus es. Ant. Magnificemus Christum Regem Dominum, qui superbos humiliat, et exaltat humiles. Ant. Exsultavit spiritus meus, in Deo salutari meo. Ant. Exsultat spiritus meus, in Domino Deo salutari meo. Ant. In Deo salutari meo exsultavit spiritus meus. Ant. Respexisti humilitatem meam, Domine Deus meus. Ant. Respice humilitatem meam, Domine. Ant. Respexit Dominus humilitatem meam, et fecit [Col. 0840B] in me magna, qui potens est. Ant. Quia respexit Deus humilitatem meam, beatam me dicent omnes generationes. Ant. Quia fecit mihi Dominus magna quia potens est, et sanctum nomen ejus. Ant. Qui fecit in me magna, potens est; recordatus Dominus misericordiae suae. Ant. Recordatus mei Deus, fecit in me magna quia potens est. Ant. Fecit in me Deus meus magna quia potens est, et sanctum nomen ejus. Ant. Fac nobiscum, Domine, magna, quia potens es, sicut locutus es. Ant. Sanctum est nomen tuum, Domine, a progenie in progenies. Ant. Misericordia Dei et sanctum nomen ejus, super timentibus eum. Ant. Misericordia Domini a progenie in progenies, timentibus eum. Ant. A progenie in progenies misericordia tua, Domine. Ant. Super timentes Dominum misericordia ejus. Ant. Fecit potentiam Dominus in brachio suo, et exaltavit humiles. Ant. Deposuit potentes sanctos persequentes, et exaltavit humiles Christum confitentes. Ant. Deposuit Dominus [Col. 0840C] potentes de sede, et exaltavit humiles. Ant. Exalta, Domine, humiles, sicut locutus es. Esurientes, Domine, reple bonis, sicut locutus es patribus nostris. Ant. Suscepit Israel puerum suum: recordatus Dominus misericordiae suae. Ant. Suscepit Israel puerum suum, sicut juravit Abraham et semini ejus. Exaltavit humiles usque in saeculum. Ant. Sicut locutus es ad patres nostros, Domine, memorare misericordiae tuae. Ant. Ad patres nostros, Dominus locutus est, a progenie in progenies. Ant. Abraham et semen ejus usque in saeculum magnificans Dominum.
( Desunt duae lineae in Ms. )
Antiph. In omnem terram, allel., allel., allel., allel., allel. 868 Ant. Clamaverunt justi, allel., allel., allel., allel. Ant. Constitues eos, allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel. Ant. Dedisti haereditatem, allel., allel., allel., allel. Ant. Annuntiaverunt, allel., allel., allel., allel., allel., allel. Ant. Exaltabuntur cornua justi, allel., allel., allel. Ant. [Col. 0840D] Dominus Jesus postquam locutus, allel., allel., alell., allel., allel., allel., Ant. Dives ille, allel., allel., allel., allel., allel. Ant. Sursum corda suspendi, fili, allel., allel., allel., allel. Ant. Petrus et Joannes, allel., allel., allel., allel., allel. Ant. Ego pro te rogavi, Petre, allel., allel., allel., allel., allel., allel. Ant. Et recordatae sunt, allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel. Ant. Significavit Dominus Petro, allel., allel., allel., allel., allel. Ant. Ite, dicite Joanni, alleluia, allel., allel., allel., allel., allel., allel. Ant. Simon Joannis, diligis me plus his, allel., allel., allel., allel., allel. Ant. Gloriosa genitrix, alleluia, alleluia, allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel. Ant. Argentum et aurum, allel., allel., allel. Ant. Estote [Col. 0841A] fortes in bello, allel., allel., allel., allel., allel. Ant. Juravit Dominus, allel., allel., allel. Ant. Benedictus Dominus, quia visitavit, allel., allel., allel., allel., allel., allel. Ant. In velamento clamabant, allel., allel., allel., allel., allel., allel. Ant. Unus ex duobus, allel., allel. allel., allel., allel., allel., Ant. Hymnum dicamus, allel., allel., allel., allel., allel. Ant. Dum venerit Filius hominis, allel., allel., allel., allel. Ant. Inter natos mulierum, allel., allel., allel., allel. Ant. Potens in terra erit semen ejus, allel., allel., allel., allel. Ant. Ante thorum hujus Virginis, allel., allel., allel., allel., allel. Ant. Media nocte clamor, allel., allel., allel., allel., allel. Ant. Secus decursus aquarum, allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel. Ant. Volo, Pater, allel., allel., allel., allel. Ant. Quem vidistis, allel., allel., allel., allel., allel., allel., alle., allel., allel., allel., allel. Ant. Puer Jesus, allel., allel., allel., allel., allel., allel. Ant. Germinavit radix Jesse, allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel. Ant. Apertis thesauris suis, allel., [Col. 0841B] allel., allel., allel., allel., allel. Ant. Non in solo pane vivit homo. allel., allel., allel., allel., allel. Ant. Posuerunt super caput ejus, allel., allel., allel., allel. Ant. Data est mihi omnis potestas, allel., allel., allel., allel. Ant. Jusjurandum quod juravit, allel., allel., allel., allel. Ant. Nato Domino angelorum, allel., allel., allel., allel., allel., allel. Ant. Post passionem Domini, allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel. Ant. Misi digitos meos, allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel. Ant. Venientes venient, allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel. Ant. Tulit ergo lectum suum, allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel. Ant. Ecce vir Israelita, allel., allel., allel, allel. Ant. O sapientia, allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel. allel. Ant. Beatus vent., allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel. Ant. Ecce veniet Deus et homo, allel., allel., allel., [Col. 0841C] allel., allel., allel. Ant. Nesciens mater Virgo virum, allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel. Ant. Dabit ei Dominus sedem David, allel., allel., allel., allel., allel., allel. Ant. Pastor bonus, allel., allel, allel., allel., allel., Ant. Illuminare, Domine, allel., allel., allel., allel., allel., allel. Ant. Memorare, Domine, allel., allel., allel., allel., allel. Ant. Magnum haereditatis, allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel. Ant. Et respicientes, allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel. Ant. Isti sunt sermones, allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel. Ant. Modicum et non 869 videbitis, allel., allel., allel., allel. allel., allel., allel. allel., allel., allel., Ant. Qui sequitur me, allel., allel., allel., allel., allel., allel., allel.
( Deest linea in Ms. )
Antiph. Homo quidam erat dives et induebatur purpura et bysso, et epulabatur quotidie splendide. Et erat quidam mendicus nomine Lazarus. Factum est autem ut moreretur mendicus, et portaretur ab angelis in sinu Abrahae. Ant. Factum est autem ut moreretur mendicus, et portaretur ab angelis in sinu Abrahae. Ant. Pater Abraham, ut supra. Ant. Dives ille. Ant. Fili, recordare.
( Desunt duae lineae in Ms. )
Antiph. Quidam homo fecit coenam magnam, et vocavit multos; et misit servum suum hora coenae dicere invitatis ut venirent, quia omnia parata sunt, dicit Dominus. Ant. Exi cito in plateas et vicos civitatis, et pauperes ac debiles, caecos et claudos compelle intrare, ut impleatur domus mea, alleluia. [Col. 0842A] Ant. Dico autem vobis quod nemo virorum illorum gustabit coenam meam.
Antiph. Quis ex vobis homo qui habet centum oves, et si perdiderit unam ex illis, nonne dimittit nonaginta novem in deserto, et vadit ad illam quae perierat donec inveniet eam. Ant. Congratulamini mihi, quia invenio ovem meam quae perierat, dicit Dominus. Ant. Quae mulier habens drachmas decem, et si perdiderit drachmam unam, nonne accendit lucernam et evertit domum; et quaerit diligenter donec inveniat. Ant. Dico vobis, gaudium est angelis Dei super uno peccatore poenitentiam agente.
Antiph. Estote ergo misericordes sicut et Pater vester misericors est, dicit Dominus. Ant. Nolite judicare, ut non judicemini; in quo enim judicio judicaveritis, judicabimini, dicit Dominus. Ant. Mensuram bonam, et confertam, et coagitatam et supereffluentem [Col. 0842B] dabunt in sinu vestro.
Antiph. Cum turbae irruerent ut audirent Verbum Domini, et ipse stabat secus stagnum Genesar. Piscatores autem descenderant et lavabant retia in capturam. Ant. Ascendens Jesus in navem, et sedens, docebat turbas, allel. Ant. Praeceptor, per totam noctem laborantes nihil cepimus, in verbo autem tuo laxabo rete. Ant. Cum audisset Simon Petrus quia Dominus est, tunica succinxit se, et misit se in mare, et clamavit voce magna dicens: Exi a me, quia homo peccator sum, Domine. Ant. Dixit autem Dominus Simoni: Noli timere, ex hoc enim homines eris capiens. Ant. Ambulabat Petrus super undas maris: venit ventus validus, turbata est aqua; prae timore clamans: Domine, jube me venire ad te; ait illi Jesus; Veni, modicae fidei, 870 quare dubitasti?
[Col. 0842C] ( Desunt duae lineae in Ms.
Antiph. Nisi abundaverit justitia vestra plus quam Scribarum et Pharisaeorum, non intrabitis in regnum coelorum. Ant. Audistis quia dictum est antiquis: Non occides; qui autem occiderit, reus erit judicio. Ant. Si offers munus tuum ad altare, et recordatus fueris quia frater tuus habet aliquid adversum te, relinque ibi munus tuum ante altare, et vade prius reconciliari fratri tuo. Et tunc veniens offeres munus tuum, alleluia.
Antiph. Misereor super turbam, quia jam triduo sustinent me, nec habent quod manducent; et si dimisero eos jejunos, deficient in via, alleluia. Ant. Et accipiens Jesus septem panes, gratias agens fregit, et dabat discipulis suis ut apponerent, et apposuerunt turbae, allel. Ant. Erant autem qui manducaverunt quasi quatuor millia, et dimisit eos, alleluia, [Col. 0842D] alleluia.
Antiph. Attendite a falsis prophetis, qui veniunt ad vos in vestimentis ovium, intrinsecus autem sunt lupi rapaces. A fructibus eorum cognoscetis eos. Ant. Non potest arbor bona fructus malos facere, neque arbor mala fructus bonos facere. Ant. Non omnis qui dicit mihi, Domine, Domine, intrabit in regnum coelorum, sed qui facit voluntatem Patris mei, qui in coelis est, ipse intrabit in regnum coelorum, allel. Ant. Si quis fecerit voluntatem Patris mei.
Antiph. Dixit Dominus villico: Quid hoc audio de te? Redde rationem villicationis tuae, allel. Ant. Laudavit Dominus villicum iniquitatis, eo quod prudenter fecisset. Ant. Facite vobis amicos de mammona [Col. 0843A] iniquitatis, ut cum defeceritis, recipiant vos in aeterna tabernacula.
Antiph. Videns Dominus civitatem Jerusalem, flevit, super illam, dicens: Quia si cognovisses et tu quae ad pacem tibi sunt, nunc autem abscondita sunt ab oculis tuis. Ant. Scriptum est enim quia domus mea domus Orationis est cunctis gentibus, vos autem fecistis illam speluncam latronum. Et erat quotidie docens in templo. Ant. Domus mea domus Orationis vocabitur, dicit Dominus.
Antiph. Stans a longe publicanus, nolebat oculos ad coelum levare, sed percutiebat pectus suum, dicens: Deus, propitius esto mihi peccatori. Ant. Deus, propitius esto mihi peccatori. Ant. Descendit hic justificatus in domum suam ab illo, quia omnis qui se humiliat exaltabitur. Ant. Omnis qui se exaltat humiliabitur, et qui se humiliat exaltabitur.
Antiph. Dum transiret Dominus per medios fines Tyri, surdos fecit audire, et mutos loqui. 871 Ant. Bene omnia fecit, et surdos fecit audire, et mutos loqui. Ant. Quanto eis praecipiebat, tanto magis plus praedicabant, et eo amplius admirabantur dicentes: surdos fecit audire, et mutos loqui.
Antiph. Beati oculi qui vident quae vos videtis . . . . . Caetera desunt. Ant. Magister bone, quid boni faciam ut habeam vitam aeternam, allel. Ant. Homo quidam descendebat a Jerusalem in Jericho; et incidit in latrones, qui etiam despoliaverunt eum, et plagis impositis abierunt semivivo relicto. Ant. Accidit autem ut descenderet quidam sacerdos eadem via, et viso illo praeterivit. Ant. Quis tibi videtur proximus fuisse illi qui incidit in latrones? et ait illi: Qui fecit misericordiam in illum. Vade, et tu fac similiter, allel.
Antiph. Dum transisset Jesus quoddam castellum, occurrerunt ei decem viri leprosi, qui steterunt a longe, levaverunt vocem dicentes: Jesu praeceptor, miserere nostri. Ant. Decem viri leprosi steterunt a longe, levaverunt vocem, dicentes: Jesu praeceptor, miserere nostri. Ant. Unus autem ex illis ut vidit quia mundatus est, regressus est cum magna voce magnificans Deum, allel. Ant. Nonne decem mundati sunt, et novem ubi sunt? Non est inventus qui rediret et daret gloriam Deo, nisi hic alienigena. Vade, quia fides tua te salvum fecit, alleluia.
Antiph. Respicite volatilia coeli, quoniam non serunt neque metunt, sed Pater vester coelestis pascit illa, allel. Ant. Considerate lilia agri quomodo crescunt. Non laborant neque nent. Dico autem vobis, quoniam nec Salomon in omni gloria sua coopertus [Col. 0843D] est sicut unum ex istis. Ant. Ideo dico vobis, ne solliciti sitis animae vestrae quid manducetis, neque corpori vestro quid induamini. Ant. Nolite solliciti esse dicentes: Quid manducabimus, aut quid bibemus? Scit enim Pater vester coelestis, quid vobis necesse sit, alleluia. Ant. Quaerite ergo primum regnum Dei et justitiam ejus, et haec omnia adjicientur vobis.
Antiph. Accessit autem Jesus, et tetigit loculum. Hi autem qui portabant steterunt. Et ait: Adolescens tibi dico, surge. Et resedit qui erat mortuus, et coepit loqui, allel. Ant. Accepit autem omnes timor, et magnificabant Deum dicentes: Quia propheta magnus surrexit in nobis, et quia Deus visitavit plebem suam.
Antiph. Cum intrasset Jesus in domum principis [Col. 0844A] Pharisaeorum Sabbato manducare panem, et ipsi observabant eum. Ant. Cum invitatus fueris ad nuptias, recumbe in novissimo loco, ut dicat tibi qui te invitavit: Amice, ascende superius. Tunc erit tibi gloria coram simul discumbentibus, allel. Ant. Omnis qui se exaltat humiliabitur, et qui se humiliat exaltabitur.
Antiph. Magister, quod est mandatum magnum in lege? Ait illi Jesus: Diliges Dominum Deum tuum 872 ex toto corde tuo, allel. Ant. Quid vobis videtur de Christo? cujus filius est? dicunt omnes: David. Respondens Jesus dixit: Quomodo David in Spiritu vocat eum Dominum, dicens: Dixit Dominus Domino meo, sede a dextris meis? Ant. Omnes enim vos fratres estis, et Patrem nolite vocare vobis super terram, unus est enim Pater vester qui in coelis est. Nec vocemini magistri, quia magister vester unus est Christus. Ant. Unus est enim magister vester qui [Col. 0844B] in coelis est Christus Dominus. Ant. Qui major est vestrum erit minister vester, quia omnis qui se exaltat humiliabitur, dicit Dominus.
Antiph. Dixit Dominus paralytico: Confide, fili, remittuntur tibi peccata tua, alleluia. Ant. Dixit Dominus Jesus: Quid est facilius dicere, dimittuntur tibi peccata tua, an dicere: surge et ambula? Ant. Ut autem sciatis, quia filius hominis habet potestatem in terra dimittendi peccata, allel. Ant. Dicit ei Jesus: Fili, remittuntur tibi peccata tua; surge, tolle lectum tuum, et vade in domum tuam. Ant. Tulit ergo paralyticus lectum suum in quo jacebat, magnificans Deum. Et omnis plebs ut vidit, dedit laudem Deo. Ant. Videntes autem turbae timuerunt et glorificaverunt Deum, qui dedit potestatem talem hominibus.
Antiph. Dixit autem Dominus ad cultorem vineae: [Col. 0844C] Ecce tres anni sunt, ex quo venio quaerens fructum in ficulnea et non inveni. Ant. Dicite invitatis: Ecce prandium paravi, venite ad nuptias, allel. Ant. Nuptiae quidem paratae sunt, sed qui invitati sunt non fuerunt digni. Ant. Ite ergo ad exitus viarum, et quoscunque inveneritis, vocate ad nuptias, allel. Ant. Amice, quomodo huc intrasti non habens vestem nuptialem? at ille obmutuit. Rex autem dixit: Ligatis manibus et pedibus mittite eum in tenebras exteriores, ibi erit fletus et stridor dentium, allel. Ant. Multi enim sunt vocati, pauci vero electi, dicit Dominus.
Antiph. Erat quidam regulus cujus filius infirmabatur Capharnaum. Hic cum audisset, quia Jesus veniret in Galilaea, rogabat eum ut sanaret filium ejus. Domine, descende, ut sanes filium meum priusquam moriatur. Et dixit ei Jesus: Vade, filius [Col. 0844D] tuus vivit, allel. Ant. Cognovit autem Pater quia illa hora erat in qua dixit Jesus: Filius tuus vivit. Et credidit ipse et domus ejus tota.
Ant. Dixit autem Dominus servo: Redde quod debes. Procidens autem servus ille, orabat eum dicens: Patientiam habe in me, et omnia reddam tibi. Ant. Serve nequam, omne debitum dimisi tibi, nonne ergo oportuit, et te misereri conservi tui, sicut et ego tui misertus sum? Ant. Misertus autem Dominus servo, dimisit eum, et debitum dimisit ei.
Antiph. Magister, scimus quia verax es, et viam Dei in veritate doces, allel. Ant. Interrogatus a Pharisaeis Dominus, si licet censum dari Caesari, an non? quibus ille respondit: Reddite ergo quae sunt Caesaris 873 Caesari, et quae sunt Dei Deo, allel. [Col. 0845A] Ant. Reddite ergo quae sunt Caesaris Caesari, et quae sunt Dei Deo, allel.
Antiph. Domine, filia mea modo defuncta est; sed veni, impone manum tuam super eam, et vivet. Ant. Dicebat enim intra se: Si tetigero fimbriam vestimenti ejus tantum, salva ero. Ant. Si tetigero fimbriam vestimenti ejus, salva esse potero ab infirmitate mea. Ant. At Jesus conversus, videns eam, dixit: Confide filia, fides tua te salvam fecit, alleluia.
Antiph. Domine, nonne bonum semen seminasti in agro tuo? unde ergo zizania? Ait illis Jesus: inimicus homo hoc facit. Ant. Si vis imus et colligimus ea? et ait illis Jesus: Non, ne forte colligentes zizania, eradicetis simul et triticum.
Antiph. Cum sublevasset oculos Jesus, et vidisset maximam multitudinem venientem ad se, dicit ad Philippum: Unde ememus panes ut manducent hi? Ipse enim sciebat quid esset facturus. Ant. Cum vidissent turbae signum quod fecerat Jesus, dicebant: Vere hic est propheta, qui venturus est in mundum.
( Deest linea in Ms. )
Perfecti estote; pacem habete; et Deus dilectionis et pacis erit vobiscum, alleluia. Confortamini in gratia Dei, quae est in Christo Jesu Domino nostro, alleluia. Existimo enim quod non sunt condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam quae revelabitur in nobis. Glorificate et portate Deum in corpore vestro. Vigilate et orate, viriliter agite, et omnia vestra in charitate fiant. Sit vobis cor unum in Deum, et anima una. Scitis quoniam cum gentes essetis, ad simulacra muta, prout ducebamini euntes. [Col. 0845C] Ideo notum vobis facio quod nemo in spiritu Dei loquens dicit anathema Jesu. Et nemo potest dicere Dominus Jesus, nisi in Spiritu sancto, allel. Maneat in nobis spes, fides, charitas tria haec; major autem his est charitas, allel. Pax Domini, quae praecellit omnem intellectum, custodit corda vestra et intelligentias vestras in Christo Jesu Domino nostro. Consepulti enim sumus cum Christo per baptismum in mortem, ut quomodo ipse surrexit a mortuis, ita et nos in novitate vitae ambulemus, allel. Deus charitas est, et qui manet in charitate in Deo manet, et Deus in eo. Mundemus nos ab omni inquinamento carnis et spiritus, perficientes sanctificationem in timore Dei, alleluia. Stipendia enim peccati mors, gratia autem Dei vita aeterna, alleluia.
( Deest linea in Ms. )
Resp. Verbum caro factum est, allel., allel., Vers. [Col. 0845D] Et habitavit in nobis, allel., allel. Vers. Ipse invocabit.
Resp. Notum fecit Dominus, allel., allel. Vers. Salutare suum, allel., allel.
Resp. Ipse invocabit me, allel., allel. Vers. Pater meus es tu, allel., allel. Resp. Revelabitur gloria Domini, allel., allel. Vers. Et videbit omnis caro salutare Dei nostri, allel., allel. Vers. Viderunt omnes fines terrae.
Resp. Benedictus qui venit in nomine Domini, allel., allel. Vers. Deus Dominus et illuxit nobis, allel., allel. Vers. Verbum caro factum est.
Resp. Adorate Dominum, allel., allel. Vers. In aula sancta ejus, allel., allel. Vers. Omnis terra adoret te Deus.
Resp. Fluminis impetus laetificat, allel., allel. Vers. Civitatem Dei, allel., allel. Vers. Adorate Dominum.
Resp. Adorate Dominum, allel., allel. Vers. Omnes angeli ejus, alleluia, allel. Vers. Omnes gentes quascunque fecit.
Resp. Omnis terra adoret te, Deus, et psallat tibi, allel., allel. Vers. Psalmum dicat nomini tuo, allel., allel. Vers. Omnes de Saba venient.
[Col. 0846B] Resp. Ascendit Deus in jubilatione, allel., allel. Vers. Dominus in voce tubae, allel., allel. Vers. Ascendens Christus in altum.
Resp. Elevata est magnificentia tua, allel., allel. Vers. Super coelos Deus, allel., allel. Vers. Dominus in templo sancto suo.
Resp. Ascendens Christus in altum, allel., allel. Vers. Captivam duxit captivitatem, allel., allel. Vers. Ascendit Deus in jubilatione.
Resp. Loquebantur variis linguis apostoli, allel., allel. Vers. Magnalia Dei, allel., allel. Vers. Repleti sunt.
[Col. 0846C] Resp. Spiritus Domini replevit orbem terrarum, allel., allel. Vers. Et hoc quod continet omnia. Vers. Emitte Spiritum.
Resp. Repleti sunt omens Spiritu sancto, allel., allel. Vers. Et coeperunt loqui, allel., allel. Vers. Spiritus sanctus docebit vos.
Resp. Spiritus sanctus docebit vos, allel., allel. Vers. Quaecunque dixero vobis, allel., allel. Vers. Loquebantur variis linguis apostoli. Vers. Spiritus Domini. Vers. Repleti sunt omnes Spiritu sancto. Vers. Emitte Spiritum tuum. Vers. Confirma hoc Deus. Vers. Spiritus paracletus.
( Deest linea in Ms. )
Resp. Sana animam meam, quia peccavi tibi. Vers. Ego dixi, Domine, miserere mei. Vers. Adjutor meus esto.
Resp. Benedicam Dominum in omni tempore. Vers. Semper laus ejus. Vers. Dominus regit me.
Resp. Redime me, Domine, et miserere mei. Vers. Pes enim meus stetit in via recta, in Ecclesiis benedicam Dominum. Et miserere. Vers. Ab occultis meis.
Resp. Adjutorium nostrum in nomine Domini. [Col. 0847A] Vers. Qui fecit coelum et terram. In nomine Domini. Vers. Qui fecit coelum et terram.
( Deest linea in Ms. )
Resp. Usque ad Vesperum, quam magnificata sunt opera tua, Domine. Vers. Omnia in sapientia fecisti, repleta est terra. Opera. Vers. Vespertina Oratio. Ascendat ad te, Domine.
( Desunt tres lineae in Ms. )
Resp. Inclina cor meum, Deus, in testimonia tua. Vers. In coelo, et in saeculum saeculi vanitatem; in via tua vivifica me. In testimonia. Vers. Ego dixi, Domine.
Resp. In aeternum, Domine, permanet verbum tuum. Vers. In coelo, et in saeculum saeculi veritas tua. Permanet. Vers. Cantate Domino canticum novum. Cantate.
[Col. 0847B] Resp. Clamavi in toto corde meo, exaudi me, Domine. Vers. Justificationes tuas requiram. Exaudi me. Vers. Jubilate Deo, omnis terra.
Resp. Magnus Dominus noster, magnaque virtus ejus; et sapientiae ejus non est numerus. Vers. Qui numerat multitudinem stellarum, et omnibus eis nomina vocans. Et sapientiae. Vers. Suscipiens mansuetos Dominus, humilians autem peccatores usque ad terram. Et sapientiae. Resp. Quam magnificata sunt opera tua, Domine. Vers. Omnia in sapientia 876 fecisti; repleta est terra. Opera. Vers. Dirigatur, Domine.
Resp. Justum deduxit Dominus per vias rectas. Vers. Et ostendit illi regnum Dei. Vers. Voce mea.
Resp. Gloria et honore coronasti eum. Vers. Et [Col. 0847C] constituisti eum super opera manuum. Vers. Justus ut palma.
Resp. Amavit eum Dominus, et ornavit eum. Vers. Stolam gloriae induit eum. Et ornavit. Vers. Posuisti, Domine.
Resp. Posuisti, Domine, super caput ejus. Vers. Coronam de lapide pretioso. Super. Vers. Amavit eum Dominus.
Resp. In omnem terram exivit sonus eorum. Vers. Et in fines orbis terrae verba eorum. Vers. Dedisti haereditatem.
Resp. Constitues eos principes super omnem terram. Vers. Memores erunt nominis tui, Domine. Vers. In omnem terram.
Resp. Nimis honorati sunt amici tui. Deus. Vers. Nimis confortatus est principatus eorum. Vers. Annuntiaverunt opera Dei.
Resp. Diffusa est gratia in labiis tuis. Vers. Propterea benedixit te Deus in aeternum. Vers. Specie tua.
Resp. Specie tua et pulchritudine tua. Vers. Intende, prospere procede, et regna. Vers. Adjuvabit.
Resp. Adjuvabit eam Deus vultu suo. Vers. Deus in medio ejus non commovebitur. Vers. Diffusa.
Resp. Sancti tui laetentur propter David servum tuum. Vers. Sacerdotes tui induantur justitiam, et sancti tui exsultent. Vers. Justi autem.
Resp. Sancti tui, Domine, benedicent te. Vers. Gloriam regni tui dicent, et potentiam tuam loquentur. Benedicent. Vers. Gloria et honore.
Resp. Sancti tui, Domine, sicut psalma florebunt. Vers. Plantati in domo Domini, in atriis domus Dei nostri. Vers. Justus Dominus.
Resp. Laetamini in Domino, et exsultate justi. Vers. Et gloriamini omnes recti corde. Vers. Justorum animae.
[Col. 0848B] Resp. Exsultent justi in conspectu Dei. Vers. Delectentur in laetitia. Vers. Laetamini in Domino.
Resp. Justi autem in perpetuum vivent. Vers. Et apud Dominum est merces eorum. Vers. Exsultent justi.
( Deest linea in Ms. )
Vers. Justorum animae. Vers. Justi autem. Vers. Ecce sacerdos magnus. Vers. Justum deduxit Dominus. Vers. Adoremus Dominum. Vers. Domus mea. Vers. Omnis terra adoret te, Deus. Vers. In conspectu angelorum.
Resp. Specie tua et pulchritudine tua. Vers. Intende, prospere procede, et regna. Vers. Elegit eam Dominus.
Resp. Adjuvabit eam Deus vulto suo. Vers. Deus in medio ejus non commovebitur. Vers. Specie tua.
Resp. Elegit eam Dominus, et praeelegit eam. Vers. In tabernaculo suo habitare fecit eam. Vers. Adjuvabit eam.
( Deest linea in Ms. )
Antiph. Mandatum novum do vobis, ut diligatis invicem sicut dilexi vos, dicit Dominus. Psal. Beati immaculati. Ant. Postquam surrexit Dominus a coena, misit aquam in pelvim, coepit lavare pedes discipulorum. Hoc exemplum reliquit eis. Psal. Deus misereatur nostri. Ant. Dominus Jesus Christus postquam coenavit cum discipulis suis, ut supra. Psal. Laudate Dominum, quoniam bonus. Ant. Cum surrexisset Dominus Jesus Christus a coena, posuit vestimenta sua. Coepit lavare pedes discipulorum suorum, et tergere linteo quo erat 878 praecinctus. Imitemur ergo eum ut habeamus pacem in regno suo. Psal. Benedicam Dominum. Ant. In diebus [Col. 0848D] illis mulier quae erat in civitate peccatrix, ut cognovit quod Jesus accubuit in domo Simonis leprosi, attulit alabastrum unguenti. Et stans retro secus pedes Domini Jesu, lacrymis coepit rigare pedes ejus, et capillis capitis sui tergebat, et osculabatur pedes ejus, et unguento ungebat. Psal. Miserere mei, Deus, secundum. Ant. Diligamus nos invicem, quia charitas ex Deo est, et qui diligit fratrem suum ex Deo natus est. Et vide [videt] Deum. Psal. Ecce quam bonum. Ant. Si ego Dominus et magister lavi vobis pedes, quanto magis vos debetis alter alterius lavare pedes. Psal. Quam dilecta. Ant. In hoc cognoscent omnes, quia mei estis discipuli, si dilectionem habueritis in invicem. Psal. Confitemini Domino, et invocate. Ant. Locutus est omnipotens discipulis suis, dicens: Venite et videte pacem fallacem quam [Col. 0849A] protulit proditor; fingit amare me labiis, et odium cordis protulit mortem. Anathema Aramachamatale [Maranatha] discipulum. Ant. Discumbens Dominus accepit panem, et dedit discipulis suis, dicens: Accipite et manducate hunc panem, et sciatis quia hoc est corpus meum. Et hunc calicem, et bibite ex illo, et sciatis quia hic est sanguis meus novi Testamenti; effunditur pro universis [in] remissionem peccatorum. Ant. Locutus est Dominus discipulis suis: Exemplum enim dedi vobis, ut alter alterius pedes vestros lavetis, quia in hoc cognoscent omnes homines quod mei estis discipuli, si vos invicem dilexeritis. Ant. Ubi est charitas et dilectio, ibi sancta est congregatio, [Col. 0850A] ibi nec ira est nec indignatio, sed firma charitas in perpetuum. Christus descendit mundum redimere, ut liberaret a morte hominem. Exemplum praebuit suis discipulis, ut sibi invicem pedes abluerent. Ant. Domine, tu mihi lavas pedes. Respondit Jesus, et dixit ei: Et si non lavero tibi pedes, non habebis partem mecum. Ant. Domine, non tantum pedes, sed et manus et caput. Ant. Vos vocatis me Magister et Domine. Ant. Mulier quae erat in civitate peccatrix. Ant. Maria autem unxit pedes Jesu. Ant. Congregavit nos Christus ad glorificandum seipsum. Reple, Domine, et animas nostras sancto Spiritu, alleluia.
Hymni
Commentarius praevius
Cum Romana Ecclesia aliarum, maxime Occidentis, Ecclesiarum norma sit et exemplar, non parum interest rei publicae Christianae ut sacri ritus quibus ab initio fundatae religionis Deum opt. max. coluit omnibus cogniti ac perspecti habeantur. Proxima quippe est fidei divinae religio, quae quam illa credit ac suspicit supremam Majestatem certis signis et caeremoniis communi consilio institutis colit veneraturque. Et quemadmodum a Romana Ecclesia fidei suae originem repetunt pleraeque, ne dicam omnes, Occidentis Ecclesiae, sic etiam ab eadem modum ac formam divini cultus derivari par est. Certe cum animo recogito varios ritus quos in praecipuis Galliarum Ecclesiis majorum nostrorum pietas instituit; atque hactenus illibatos ad nos usque magna [Col. 0851B] ex parte transmisit, videre mihi videor [II] quamdam Romanorum rituum imaginem, qualem scilicet in antiquis libris animadvertimus.
Non immerito itaque viri pii ac docti (quod notavit Cassander) judicant «nihil hoc in genere praestantius inveniri posse, quam ipsum Romani Ordinis libellum, quem omnes qui de ecclesiasticis ritibus et officiis divinis scripserunt tanquam principem et caput agnoscunt, summamque ei auctoritatem deferunt, sic ut omnia ejus generis scripta nihil aliud sint quam hujus libelli commentaria.» Non ergo audiendi, si qui minus periti existiment hoc argumentum non ejus esse dignitatis, quod cum tanto apparatu tractari mereatur. Meminerint si qui in ea erunt persuasione, hominibus etiam sapientissimis non indignam esse hanc operam et cogitationem in nova lege, quando in illa veteri, mysteriorum nostrorum gravitatem tantum adumbrante, Deus ipse sacrorum rituum descriptionem, quibus coli et honorari [Col. 0851C] volebat, non infra se posuit.
Et quidem magni nominis viri hoc genus argumenti adeo non despexerunt, ut studia sua eo contulerint. Ut enim Cassandrum, Hittorpium, Radulfum decanum Tungrensem, aliosque similes interim sileamus, Onufrius Panvinius hanc ritualem materiam scriptis suis illustravit, haberemusque ea de re Salmasii lucubrationem, nisi mors ejus consilium praevertisset. Huc testem appello Salmasium ipsum, qui in praefatione ad Solinum ait se huic auctori illustrando adjecisse animum, sepositis tantisper quae in mente ac manibus habebat in universam priscae Ecclesiae ritualem historiam commentationibus; quae commentationes an ab eo perfectae fuerint et absolutae, fateor me ignorare.
[Col. 0852A] Ad Onufrium quod attinet, opus ejus integrum exstat manu descriptum in bibliotheca Vaticana, ejusdemque exemplum in bibliotheca regia habetur. Hoc vero non tam Onufrii commentationem exhibet quam collectionem veterum librorum ritualium Romanae Ecclesiae. Collectioni praemittitur Onufrii epistola nuncupatoria, Alexandro Farnesio, episcopo cardinali Sabino, summae et apostolicae sedis cancellario, quae epistola prolixam continet praefationem ad illustrandam ex antiquis sacrae synaxeos actionem. Sequuntur libelli de Ordine Romano quatuor, prout ab Hittorpio vulgati sunt, tum Micrologus, deinde interpretatio vocum ecclesiasticarum, [III] quae obscurae vel barbarae videntur; quibus succedit index stationum quae nostro tempore in singulis Urbis ecclesiis per annum celebrantur. Haec omnia excipit liber Ritualis Censii cardinalis S. R. E. camerarii, quem librum, mutato auctoris ordine, dividit Onufrius in tres partes. Demum totum opus concludit [Col. 0852B] Missae expositio, quam idem ex Patrum dictis et sententiis contexuit, excurrendo in communes locos, quos alii postea sunt persecuti.
Non defuerunt etiam ex antiquis quibus idem consilium idemque animus fuit, illustrandi scilicet ritus Romanos. Plerosque in unum corpus redegit Melchior Hittorpius, cujus Editio est in omnium manibus, ut necesse non sit auctorum illorum nomina hoc loco recensere. His adjungendi sunt Rupertus, Joannes Belethus, et Durandus uterque, quos magno agmine sequitur turba recentiorum, sed insignior prae caeteris piae memoriae cardinalis Bona. Ex illis antiquis auctoribus Amalarius, et qui sub humili nomine latere voluit Micrologus, libellos de Ordine Romano studiosius rimati sunt, atque ex eis aliarum Ecclesiarum ritus aut correxerunt, aut illustrarunt.
Amalarius, Mettensis, ut videtur, Ecclesiae clericus, Lugdunensis chorepiscopus fuit. Hujus sententiae [Col. 0852C] auctorem habemus Florum ejusdem Ecclesiae diaconum, qui in priori epistola adversus eumdem Amalarium inedita tria ejus opera commemorat, nempe magnum quemdam Codicem quatuor voluminibus, id est libris, diffusum, quem Officialem nuncupavit; deinde Antiphonarium velut a se digestum ac correctum; novissime novum volumen, quod Embolim opusculorum suorum appellavit, quodque apud Lugdunum ornate induit, ac vittis sericeis distingui fecit. Haec ex prima Flori epistola contra falsiloquas adinventiones Amalarii, quondam Lugdunensis chorepiscopi, de corpore Domini tripartito; qua in epistola Florus Amalarium durius carpit, uti et Agobardus et ipse Lugdunensis antistes. Nam etsi fortasse longius progressus est Amalarius in quaerendis [Col. 0853A] mysticis significationibus sacrorum rituum, quibus Ecclesia utitur, non ea tamen acerbitate tractandus erat vir ut illis temporibus doctus, qui pia religione et studio res sacras illustrandi utique ducebatur. Typis vulgata sunt priora duo ejus opuscula, nempe Officialis, et liber de Antiphonario; at Embolim adhuc in tenebris [IV] latere credimus. Edita illa duo non sine fructu terunt rerum ecclesiasticarum studiosi, qui longe aliis oculis haec legunt quam Florus et Agobardus. Libellum Officialem appellavit Amalarius post Patres concilii IV Toletani, in canone 26.
Agobardi libri tres exstant adversus Amalarium scripti. Primus est liber de Psalmodia, in quo Amalarium quasi stultum et improbum calumniatorem arguit, quod in nocturnis officiis quaedam humani ingenii figmenta adhiberet. Idem explicat in altero libro de correctione Antiphonarii, in quo nonnullas Antiphonarum et Responsoriorum emendationes ab Amalario factas reprehendit: correctus et ipse a [Col. 0853B] viro modestissimo Josepho Maria Thomasio in notis ad Responsorialia et Antiphonaria Romana, ubi quasdam Amalarii restitutiones vindicantur ad fidem veterum Codicum Ecclesiae Romanae. Sic rigidi censores aliquando in se provocant justam censuram aliorum. Tertius denique Agobardi fetus est contra libros quatuor Amalarii abbatis, id est contra librum ejus officialem, in quo nonnullas morales interpretationes sugillat Agobardus.
Non minus Amalario infensus fuit Florus diaconus, ac demum presbyter Ecclesiae Lugdunensis, a quo Amalarius in medium provocatus fuit in synodo Carisiacensi; ab eodemque in concilio episcoporum apud Theodonis Villam accusatus, quod Christi corpus triforme dixisset, et quod ritus sacros passim traduceret ad mysticas significationes. Quid in utraque synodo gestum sit, explicat Florus ipse tum in epistola mox laudata, tum in opusculo subsequenti, tum in alia epistola ad Patres concilii apud Theodonis Villam congregati. Prima epistola Drogoni sacri [Col. 0853C] concilii magistro et pontifici clarissimo, Hetti Trevirorum antistiti, Aldrico reverendissimo Cenomanorum episcopo, Rabano abbati venerabili, et ex provincia Lugdunensi prima Alberico Lingonensi episcopo nuncupata est. Primum ac praecipuum caput accusationis est quod doceret praeceptor ipse Amalarius egregius ita corpus Christi esse triforme et tripartitum, ut tria sint Christi corpora, primum quod ipse suscepit, secundum in nobis qui super terram ambulamus, tertium in illis qui sepulti jacent; atque ideo in sacrificio Missae tres debere fieri partes, unam in calice pro Christo, alteram in patena pro vivis, tertiam in altari pro mortuis. Alterum accusationis caput est quod idem Amalarius [V] plerosque sacrificii ritus ad morales et figuratas, uti mox dicebam, significationes transferret. Tertium denique est quod libellum Romani Ordinis tantae auctoritatis haberet, ut cum pene ad verbum niteretur exponere, tametsi hunc libellum Romano archidiacono, cujus traditionibus gloriabatur, ignotum fuisse fateretur. Verum tantum abest ut [Col. 0853D] Amalarius ob expositum Romani Ordinis libellum de Ecclesia male meruerit, ut contra multum ei obstrictissimus, quod hujus libelli antiquitatem dignitatemque nobis unus ex priscis auctoribus comprobaverit.
Praeter superius memorata opuscula idem Amalarius composuit eglogam de Ordine Romano, quae ab eruditissimo Baluzio publici juris facta est in appendice ad Capitularia. In hujus opusculi titulo Amalarius vocatur abbas, cum in Codice sancti Galli, ad quem Baluziana Editio accurata est, tum in Einsidlensi, quemadmodum etiam in titulo tertii libelli, quem Agobardus condidit adversus Amalarium, de quo haec modo dicta sufficiant.
Micrologi obscurior est notitia quam aetas. In quibusdam exemplaribus hic liber Micrologus Joannis, aliis Joannis episcopi inscriptus legitur; sed quis sit [Col. 0854A] Joannes ille, incertum. Gallum fuisse conjectura est ex cap. 11, in quo refert quamdam Orationem juxta Gallicanum Ordinem. Sane Germanum eum non fuisse inde colligitur, quod concilii Moguntiacensis decretum de jejunio quatuor temporum designando parvi pendat. Eumdem titulum operi suo de Musica imposuit Guido Aretinus; sed alius est sine dubio, quisquis sit, hic Micrologus, quem tempore Gregorii VII et Anselmi Lucensis vixisse intelligitur ex capitibus 14 et 17. Is Ordinem Romanum laudat interpretaturque multis in locis, ut in capitibus 9, 10, 11, 17, et aliis.
Ordinem Romanum Coloniae anno 1561 primus typis excudi curavit Georgius Cassander, et post annos septem Melchior Hittorpius ibidem recudit una cum aliis antiquis rerum ecclesiasticarum scriptoribus. Verum ante utrumque Christophorus Marcellus, archiepiscopus Corcyrensis electus, Venetiis in lucem emiserat Rituum ecclesiasticorum, sive sacrarum caeremoniarum S. R. E. libros tres; et quidem cum [Col. 0854B] pontificio privilegio Leonis X, dato sub finem anni 1516.
Hanc Editionem graviter tulit Paris de Crassis, caeremoniarum [VI] tunc in Urbe magister, ratus arcanos ejusmodi Ecclesiae ritus non esse proferendos in vulgus, ne in contemptum tandem veniant. Unde querelas de hac Editione deposuit apud pontificem, apud quem accusavit plagii archiepiscopum Corcyrensem, propterea quod Augustini Piccolominei opus de sacris caeremoniis sub suo nomine vulgasset. Paris factum hoc modo narrat in Caeremoniali suo. Reverendus electus Corcyrensis hoc anno, cum librum caeremonialem imprimendum Venetiis tradidisset, vel potius, ut ita dicam, in vulgus prostituisset, forte (quod pace sua dictum sit) quia rituum ecclesiasticorum admodum ignarus est, quippe qui per pauculos ante dies clericali professione ex mercatore Veneto addictus fuerat, necdum forte talium dogmatum capax, eosque libros sic impressos ad diversos Italiae locos et extra eam, ut mos est mercatorum, etiam ad Urbem vendendos [Col. 0854C] transmisisset, ego ubi id intellexi, illico ad pontificem accedens condolui, supplicavique, ut pro justitia tanto sacrilegio occurrere dignaretur, ne suae sacrosanctae sedis apostolicae caeremonias, quae semper in secretiori bibliotheca Palatina custoditae fuerunt, nunc suo sub pontificatu contaminari per illarum divulgationem pateretur. Cumque sanctitas sua juste benigneque annuisset, forte nonnulli ipsius Corcyrensis compatriotae tum praesentes, quia id in mercaturae damnum cederet, e contra intercedere ausi, petierunt, quas ob causas etiam caeremonialia sacra non possent, sicut Missalia et Pontificalia, publicari. Quibus, quia tunc in paucis non licuit, tandem in hunc qui sequitur modum prolixiorem tam scilicet praefatae rationi, quam illorum petitioni satisfecisse puto. Sed et ipse quoque mihi satisfecit pro honore collegae, immo magistri mei episcopi Pientini, veri ipsius libri Caeremonialis auctoris; cujus abraso nomine et titulo, iste Corcyrensis falsi sibi titulum et nomen auctoris vindicare non erubuit. Quae inde consecuta sint non habet Codex manu exaratus, ex [Col. 0854D] quo nonnullos quaterniones nonnemo detraxit.
Verum ex diario ejusdem auctoris, etsi non omnia, quaedam nihilominus supplentur, quae hic paucis delibanda sunt. Paris audito librum Caeremonialem Augustini Pientini episcopi, suppresso veri auctoris nomine, ab electo Corcyrensi Venetiis editum esse, rem primo retulit ad cardinales; ex quibus multi commoti sunt, quod caeremoniae sacrae et mysteria eorum divulgata fuerint. Deinde querelae ad pontificem delatae, qui, prima facie turbatus, dixit se facturum quod cardinalibus placeret. [VII] At quia cardinalis sanctae Crucis forsan fuerat causa, quod imprimeretur liber ille, dixit non malum esse. Sed tamen cavit ne ullum ejus exemplar divenderetur, dum in proximo consistorio super hoc negotio statutum fuisset. Haec facta sunt anno 1517, die 11 Martii. Mense sequenti post festum sancti Marci, Paris prolixam hac de re epistolam [Col. 0855A] a se scriptam legit in consistorio, in qua eorum sententiam refellere conatur qui existimant religionis Christianae caeremonias ad publicam mortalium utilitatem esse divulgandas, aitque, si haec semel licentia in valuerit, summi pontificis venerationi magnopere detractum iri, quem, cum ut deus aliquis in terris ob haec arcana sacra, quae tum rerum magnitudine, tum varietate divinitatem quamdam prae se ferre videantur, existimetur et credatur, iis publicatis mox hac opinione cadere necesse sit, reducique in caeterorum mortalium classem. Gravi itaque poena dignum esse electum illum Corcyrensem, qui librum Caeremoniarum S. R. E. furto subripuisset, atque in lucem emisisset temere, suppresso etiam veri auctoris nomine; imo ad mille et supra corruptiones admisisset in editis libris. Ad extremum petiit Paris librum caeremoniarum nuper impressum omnino comburi simul cum falso auctore; aut saltem ipsum auctorem corrigi et castigari. Pontifex vero Paridis petitiones jussit communicari tribus cardinalibus, ut eas expenderent. [Col. 0855B] Haec summatim referre visum est, quae plenius ex ipsa Paridis tum epistola, tum narratione, ad calcem hujusce tomi referendis intelligentur.
Quod attinet ad Paridis postulata, sane in hoc correptione dignus erat electus ille Corcyrensis, quod alienum opus vero ac genuino detractum auctori tribuisset sibi; at tantas iras non merebatur ob vulgatum librum caeremoniarum, quasi reus esset violatae pontificiae majestatis. Non enim ex arcanis ejusmodi caeremoniis metimur summi Pontificis venerationem, quicunque in religione christiana recte sapimus, sed ex eo quod Ecclesiae catholicae caput sit, ac beati Petri in prima sede successor, maxime ubi supremam illam dignitatem congrua morum sanctitate (quod in beatissimo Pontifice Innocentio XI nunc suspicimus) exornat. Neque sane Paridis postulatio pro ejus votis successit, cum neque liber editus, neque ejus Editor ignis poenam sustinuerint. Cur autem arsissent ambo, [VIII] quos pontifex privilegio munierat? Tantaene animis coelestibus irae?
Nullum antiquiorem librum habemus de ritibus Ecclesiae Romanae, quam illum, qui vulgo inscribitur Ordo Romanus. Ejus antiquitatem plerique referunt ad saeculum octavum; nec eam sane serius differri posse constat ex Amalario, saeculi noni auctore, qui libellos de Ordine Romano passim laudat, eosque commentatus est. Verum Ordinem illum saeculo octavo antiquiorem esse, atque ad tempora vel Gelasii pontificis, vel saltem Gregorii Magni revocandum existimo. Certe rubricae quae de hebdomada sancta praescribuntur in libro Sacramentorum Gregoriano totidem verbis occurrunt in primo, quem hic edituri sumus, Ordine Romano. Ne porro eum ad Innocentii primi pontificatum rejiciamus, illud obstat, quod in eo nulla mentio fiat de fermento ad titulos Urbis mittendo ex praescripto Innocentii in epistola ad Decentium, tametsi Eucharistia ipsa fermenti nomine [Col. 0855D] donatur in primo nostro Ordine Romano.
Non unum, sed plures olim fuisse Ordinis Romani libellos ex Amalario intelligimus, cujus haec verba in Antiphonarii capite 52, ubi de Officio hebdomadae paschalis. Notum solemniter est canere matrem nostram Romanam Ecclesiam tres psalmos ante hymnum Evangelii, et post hymnum duos per diversa altaria diversorum locorum, saepissime tamen ad crucem et ad fontes, ut ex scripturis discimus, qui continent per diversos libellos Ordinem Romanum. Diversi erant hi libelli, non modo pro diversis argumentis, ut libellus de Missa pontificali, libellus de Missa episcopali secundum ritum Ecclesiae Romanae, libellus de baptismo, libellus de ordinibus sacris, etc., sed etiam pro uno eodemque argumento, id quod ex hoc Amalarii loco manifestum est, ubi diversos libellos citat Amalarius pro uno eodemque officio hebdomadae paschalis. [Col. 0856A] Hinc est quod nos, veterum sententiam secuti, totidem libellos Ordinis Romani distinguimus, quot ejusdem diversive de ritibus Romanis argumenti adducimus scriptiones.
[IX] Tres omnino vetustissimos de Missa pontificali libellos primo loco exhibemus, quibus alii duo succedunt de Missa episcopali secundum ritum Ecclesiae Romanae. Post hos sequuntur libelli de ordine baptismi, ac de ordinationibus sacris. Quae omnia scripta sunt ante saeculum nonum aut decimum. Succedunt auctores a saeculo duodecimo. Benedictus canonicus sancti Petri sub Innocentio II, Cencius de Sabellis cardinalis sub Coelestino III; ad haec Caeremoniale jussu Gregorii X editum, Ordinarium Jacobi Gaietani cardinalis, ac demum liber caeremoniarum Petri Amelii episcopi Senogalliensis. Haec omnia claudent varia fragmenta ex Historia Joannis Diaconi de basilica Lateranensi, ex diariis Romanorum pontificum, aliaque vetera monumenta.
De variis libellis Ordinis Romani a nobis hic editis praefari in praesens nihil juvat, quando singulis singulae [Col. 0856B] praemissae sunt admonitiones ad informandum studiosum lectorem. Quale vero de his judicium ac de vulgato Ordine Romano ferendum sit, nos docet earum rerum peritissimus Josephus Maria Thomasius, in scholiis ad Responsorialia. «Ordo Romanus antiquitus, inquit, non eo modo quo apud nos editus est circumferebatur. Discretis namque libellis continebatur, quibus potiora per annum explicabantur officia. Caeterum Ordo ille Romanus, editus ab Hittorpio, farrago potius est diversorum rituum secundum varias consuetudines, ita ut antiquiores germanioresque ritus in tanta varietate discernere sine eorum libellorum ope pene sit impossible.»
Fatendum est tamen non insuper habendam esse illam Hittorpii Editionem, nec omnino destitui commendatione antiquitatis. Haec enim reperitur, nonnullis quidem additis aut detractis, tum in Codice Romano bibliothecae Vallicellanae, tum in nostro Vindocinensi, iis exceptis quae ad priorem Hittorpii [Col. 0856C] partem, id est, ad Missae pontificalis et episcopalis ritum, pertinent. Atqui Codex Vallicellanus Ottonum tempore scriptus fuit; Vindocinensis autem ante annos fere sexcentos, et quidem Goffridi abbatis Vindocinensis tempore, qui fortasse hoc exemplar ex Urbe attulerit. Etsi porro multa ex duplici illo Codice in Vulgatis emendari possent, totum id operis recudere non visum est nobis operae pretium, quibus satis fuerit veteres libellos qui de Missa, baptismo et ordinationibus sacris agunt, aut nondum editos aut ad fidem [X] exemplarium castigatos, exhibere.
De Benedicto canonico, Cencio, aliisque auctoribus, quos antiquioribus illis libellis subjicimus, hic modo agere supersedemus, de eis acturi suo loco. Legatur ipsius Cencii in librum censuum S. R. E. praefatio, apud Baronium, sub finem anni 1192, sub hoc titulo: Incipit liber sensuum S. R. E. a Cencio camerario compositus secundum antiquorum Patrum regesta et memorialia diversa, anno Incarnationis dominicae millesimo centesimo nonagesimo secundo, pontificatus [Col. 0856D] Coelestini papae tertii anno secundo. Et paulo infra: Ego Cencius quondam felic. record. Clementis papae tertii, nunc vero domini Coelestini papae tertii camerarius, sanctae Mariae Majoris canonicus, etc. Haec de Cencio. Animus erat Petri Mallii de Vaticana sancti Petri basilica opusculum, Alexandro tertio inscriptum, praedictis auctoribus adjungere; sed quia pauca continet ritualis argumenti, quaedam tantum ex eo fragmenta, quae ad nostrum institutum pertinent, referemus. Omnino vero locum in his ritualibus libris merebatur Caeremoniale Romanum Augustini Patricii ad Innocentium VIII. Verum quia jam ab Electo Corcyrensi episcopo, paucis mutatis, editum est, saepiusque recusum, aliis novae ejus Editionis curam permittimus, contenti proferre nuncupatoriam auctoris epistolam ad Innocentium VIII, quae et tempus scripti operis praefert, id est, annum 1488, Kal. Martii, [Col. 0857A] et ipsum opus genuino vindicat auctori, praeter ea quae ex Paride superius retulimus. Caeterum Augustinus Patricius, antea Piccolomineus appellatus per adoptionem, ex magistro caeremoniarum Innocentii VIII renunciatus fuit Pientis episcopus anno 1483 obiitque anno 1496, Alexandro VI pontifice, quod ascriptum legimus in Codice Chigiano, qui Lactantii opera complectitur. Idem Augustinus in opere suo quaedam de se ipse commemorat. Scilicet quatuor annos servivit Pio secundo, a quo Piccolominei cognomen habuit. Eidem adfuit morienti, cujus extrema verba refert. Memoratu dignum est id quod scribit in libri tertii cap. 13 de reverentia episcoporum erga cardinales. Ait quippe «se audivisse quosdam ex cardinalibus permittere episcopos ante se loqui genuflexos; et in mensa, dum lavant manus, serviliter mantile ministrare, quod ipsi valde absurdum videtur. Et quamvis saepe, inquit, apud plerosque reverendissimos dominos in conviviis fuerim, et ante, [XI] et postquam inter episcopos, quamvis indignus, ascriptus [Col. 0857B] sim, nunquam tamen id servari vidi. Ascribendum est hoc (pace illorum dixerim) ignaviae ac vecordiae praelatorum qui talia faciunt, qui supremam in Ecclesia Dei episcopalem dignitatem non cognoscunt; sive eorumdem ambitioni atque adulationi, qui ut gratiam cardinalium aucupentur, dignitatis suae rationem non habent, quam serviliter deturpant. Cardinales autem qui talia, sive ex inadvertantia, sive alid causa patiuntur; in charitate Dei, ait, obsecro, ut importunas hujusmodi adulationes rejiciant, et cogitent summum pontificem non alio titulo quam episcopali decorari; et cum hic publice, etiam in re divina, lavat manus, non episcopus aliquis, sed capellanus suus, auditor Rotae, mantile subministrat. Quod si forte aliquos mei similes indignos tanto fastigio viderint, non personam, sed sacrosanctam dignitatem in eis venerentur, et opera illorum utantur in illis rebus quae dignitati utriusque congruunt. Addit idem auctor: Decet tamen episcopos in rebus omnibus publice et privatim, quantum per dignitatem licet, reverendissimos dominos cardinales honorare, venerari, et [Col. 0857C] eis pro viribus assistere, obsequi, et inservire; nec minus convenit cardinales ipsos benigne suscipere episcopos; et quos pontifex summus Fratres appellat, non ut servos, sed ut conservos honorare. » Ita apposite religiosus auctor.
Qui de Ordine Romano libellos ediderunt primi, quasi pro necessario fundamento, praemiserunt septem esse regiones ecclesiasticas in urbe Roma, et quem quisque ordinem in eis teneret, presbyteri scilicet, diaconi, caeterique ministri sacri. Eorumdem auctorum vestigiis insistentes, operae pretium duximus quaedam hic in antecessum observare de antiquis basilicis ac clero Romano, ut magis dilucide lector in his ritibus legendis procedat.
Atque ut ab ecclesiis ordiamur, earum quadruplex in Urbe classis distingui potest. Aliae quippe erant [Col. 0857D] patriarchales, aliae titulares; aliae diaconiae, aliae oratoria seu coemeteria. Patriarchales sine titulo erant, quod essent proprie summi pontificis, quae definitum populum non habebant, sed omnium censebantur. [XII] Ejusmodi erant basilica Lateranensis, Vaticana, basilicae sanctae Mariae Majoris, sancti Pauli, et sancti Laurentii in agro Verano. His patriarchalibus accensebantur aliae majores ecclesiae, quae itidem titulo destitutae erant, quales erant basilicae sanctae Crucis in Jerusalem, sancte Agnetis extra muros, sanctae Mariae ad Martyres, et si quae aliae ejusmodi nonnullae. Honorius Augustus in rescripto ad Symmachum praefectum adversus Eulalium, distinguit titulos et loca quae conventu celebri frequentantur, et ante eum Arcadius, cum lege lata haereticis omnia Urbis loca interdicit, sive sub ecclesiarum nomine, inquit, [Col. 0858A] teneantur, sive quae diaconica appellantur, vel etiam decanica; ubi quid decanicorum vocabulo intelligat non satis constat, nam hoc loco, ut alicubi alias, carceres significari haud simile veri est.
Titulos appellabant paroeciales ecclesias quibus animarum cura addicta erat, singulisque singuli primo presbyteri hanc curam gerentes; deinde plures, quorum qui principalior erat, cardinalis dicebatur. Tituli habebant dioeceses seu parochias sibi praefixas ac definitas. Horum porro titulorum numerum sensim ad XXVIII accrevisse, et circa tempora Innocentii primi, vel Zozimi, expletum fuisse affirmat cum multis Onufrius Panvinius in libello de episcopatibus, titulis et diaconiis urbis Romae; eumque numerum ad nostra fere tempora perseverasse, quod propius considerandum.
Cornelius papa, in epistola ad Fabium praesulem Antiochensem ab Eusebio relata testatur, «suo tempore, id est, medio seculo tertio, Romae fuisse presbyteros quatuor et quadraginta, septem vero diaconos, [Col. 0858B] totidemque subdiaconos, acolythos duos et quadraginta, exorcistas et lectores cum ostiariis quinquaginta duos, viduas denique cum infirmis et egentibus plusquam mille et quingentas, quibus universis gratia et benignitas Dei alimenta suppeditabat.» Ita apud Eusebium, in lib. VI, cap. 43. Ex hoc autem loco vir magnae eruditionis, Henricus Valesius, colligit basilicas tunc Romae exstitisse quatuor et quadraginta. Cum enim tunc singuli presbyteri suas regerent basilicas, si quadraginta quatuor fuere presbyteri, totidem basilicas fuisse dicendum est. Et quidem Optatus (quod ipse Valesius observat) lib. VI agens de basilicis quae Romae exstabant tempore persecutionis Diocletiani, quo tempore Macrobius Donatista illuc accessit, quadraginta [XIII] et amplius ibidem fuisse tradit basilicas, ad quas accedere non permittebantur Donatistae, qui ïnter quadraginta, et quod excurrit, basilicas locum ubi colligerent non habebant. Quem locum si cum Cornelii epistola conferas, qui presbyteros Romae quatuor supra quadraginta [Col. 0858C] fuisse tradit, totidem ex Optato basilicas tempore Diocletiani, id est, post annos a Cornelio quadraginta, illic exstitisse intelliges. Unde non immerito Cyprianus in epistola ad ipsum Cornelium, quae est novae Editionis 58, clerum Romanum florentissimum vocat.
Jam vero basilicae illae, quae suos quaeque presbyteros habebant, titulares haud dubie erant. Nam tituli nihil aliud sunt quam basilicae, quibus certi sacerdotes ac ministri ascripti et addicti habentur. Longe ergo supra XXVIII tituli ante Innocenti I tempora in Urbe erant. Id vero luculenter probatur, tum ex ordinatione Bonifacii papae I, quae subscribentibus plus minus septuaginta presbyteris anno 419 facta est, praeter alios qui per seditionem Eulalium tumultuarie elegerant; tum ex synodo Romana sub Symmacho anno 499 habita, cui subscripserunt Romani presbyteri numero LXVI, et quidem omnes titulati. Neque tamen tot eo tempore exstabant in Urbe tituli; sed jam tunc usus invaluerat ut uni titulo plures presbyteri essent ascripti. Unde in illa synodo aliquando [Col. 0858D] unus, aliquando duo, tres, quatuorve unius ejusdemque tituli presbyteri subscripti inveniuntur, duo quidem tituli sanctae Caeciliae, Pudentis, Cyriaci, Pammachii, Nicomedis, Julii, sancti Clementis, sanctae Savinae, sancti Cyriaci, Tigridae, Gaii, Lucinae, Laurentii, et Marcelli; tres vero tituli Vestinae, sancti Chrysogoni, Aequitii, Aemilianae, Crescentiae, Eusebii, Anastasiae, et Apostolorum, et Marci: quatuor autem tituli Fasciolae. Sed quia istae subscriptiones aliquanti sunt momenti ad cognoscendos veteres Urbis titulos eas exhibere juvat, prout illas descripsimus ex Codice Vallicellano, apposito ad caput numero cujusque tituli, praeterquam ubi repetendus aliquis erit qui plures presbyteros habuerit.
1. Caelius Laurentius archipresbyter tt. Praxidae hic [Col. 0859A] subs. 2. Januarius presb. tt. Vestinae. 3. Marcianus praesb. tt. sanctae Caeciliae. 4. Gordianus presb. tt. Pammachii. 5. Petrus presb. tt. sancti Clementis. [XIV] Urbicus presb. tt. sancti Clementis. 6. Paulinus presb. tt. Juli. 7. Valens presb. tt. sanctae Savinae. 8. Petrus presb. tt. Chrysogoni. Seranus presb. tt. Vestinae. 9. Asterius presb. tt. Pudentis. Justinus presb. tt. Pudentis. 10. Felix presb. tt. Aequitii. Redemptus presb. tt. Chrysogoni. 11. Projectitius presb. tt. Damasi. 12. Jobinus presb. tt. Aemilianae. 13. Bonus presb. tt. Crescentianae. 14. Paschasius presb. tt. Eusebii. Joannes presb. tt. Pammachii. 15. Sebastianus presb. tt. Nicomedis. 16. Martinus presb. tt. Cyriaci. Epiphanius presb. tt. Cyriaci. 17. Andreas presb. tt. sancti Matthaei. Servus dei presb. tt. sancti Clementis. Opilio presb. tt. Vestinae. Petrus presb. tt. Chrysogoni. 18. Romanus presb. tt. Tigridae. 19. Marcellinus presb. tt. Juli. Domninus presb. tt. Criscentinae. Abundantius presb. tt. Savinae. 20. Marcellinus presb. tt. Romani. 21. Asellus presb. tt. Bizantis. Sebastinus presb. tt. [Col. 0859B] Aequitii. Valentinus presb. tt. Eusebii. 22. Anastasius presb. tt. Anastasiae Genesius presb. tt. Nicomedis. Dionysius presb. tt. Aemilianae. 23. Eiphanius presb. tt. Apostolorum. Paulinus presb. tt. Fasciolae. Adeodatus presb. tt. Aequitii. 24. Dominicus presb. tt. Priscae. Severus presb. tt. Gaii. Crescentius presb. tt. Apostolorum. Septimus presb. tt. Julii. Epiphanius presb. tt. Fasciolae. [XV] 25. Petrus presb. tt. Praxedis. 26. Hilarus presb. tt. Lucinae. 27. Laurentius presb. tt. sancti Laurentii. Julianus presb. tt. Anastasiae. Vincemalus presb. tt. Crescentiae. 28. Venantius presb. tt. Marci. Paulus presb. tt. sancti Laurentii. Acontius presb. tt. Fasciolae. Agapitus presb. tt. Apostolorum. Benedictus presb. tt. Gaii. Redemptus presb. tt. Tigridae. 29. Stephanus presb. tt. Marcelli. Julianus presb. tt. Anastasiae. Cyprianus presb. tt. Marci. Bonifacius presb. tt. Caeciliae. Timotheus presb. tt. Marcelli. Victorius presb. tt. Savinae. Eutyches presb. tt. Aemilianae. 30. Marcus presb. tt. Lucinae. Abundius presb. tt. Marci. Stephanus presb. tt. Eusebii. [Col. 0859C] Subscripserunt presbyteri numero LXVI.
In tanto subscribentium numero triginta duntaxat numerantur tituli, nempe quod presbyteri aliorum abessent, aut tituli ipsi vacarent. In illis titulis non computantur quinque patriarchales ecclesiae, nequidem intramuranae, Lateranensis et Liberiana; nedum extramuranae, Vaticana, sancti Pauli, et sancti Laurentii in agro Verano. Desunt etiam basilicae titulares sancti Silvestri, sanctae Susannae, sancti Xysti, sanctae Balbinae, sanctorum Marcellini et Petri, et sanctorum quatuor Coronatorum, quorum titulorum presbyteri in synodo Romana sub Gregorio Magno testes fuerunt, ubi titulus Pammachii appellatur sanctorum Joannis et Pauli. Desunt etiam tituli sanctae Priscae, sanctae Potentianae, nedum sanctae Mariae, qui in alia synodo subscribunt sub Zacharia pontifice.
Duas ob causas tituli illi instituti fuerunt, nempe propter baptismum et poenitentiam eorum qui ex paganis ad fidem Christianam convertebantur, et propter sepulturas [Col. 0859D] martyrum, ut loquitur vulgatus Anastasius in Marcello papa XXXV, [XVI] qui XXV titulos in Urbe constituisse dicitur, quasi dioeceses, quod postremum etsi non est tantae auctoritatis, ut huic adhiberi possit certa fides, nihilo minus duplex illa instituendorum titulorum causa assignari potest. Atque adeo non omnes forte tituli erant paroeciales ecclesiae, sed quidam instituti fuerunt, ut sepulturis martyrum honor haberetur. Unde in concilio Chalcedonensi martyria, id est, basilicae martyrum, inter titulos censentur. Archipresbyter autem dicebatur qui prior erat ordinatione inter presbyteros illorum titulorum, qui catholicae ecclesiae ab Anastasio dicuntur in actis Benedicti III. Verum quia Innocentius primus in epistola ad Decentium manifeste distinguit titulos a coemeteriis, id est, ab ecclesiis super martyrum sepulcra constructis, quod tituli plebem haberent, non [Col. 0860A] vero coemeteria; et quod ad titulos fermentum seu eucharistia, non vero ad coemeteria martyrum mitterentur, id asserere licet, duplicis generis titulos fuisse, majores videlicet, id est parochiales ecclesias; et minores, qui solitariis basilicis Martyrum competebant.
In illis omnibus ecclesiis Missae publicae nonnunquam dicebantur, imo etiam nonnunquam in aliis, quae titulorum nomine insignitae non erant, ubi scilicet populi concursus ob reliquias vel cultum martyrum id exigebat. Sic in basilicam sancti Pancratii, quae titularis non fuit ante Leonem X, dominico die populi Missarum solemnia audituri conveniebant, testante Gregorio Magno in lib. III, epist. 18, qui et ibidem homiliam ad populum habuit, quae est 27 in Evangelia. Observat autem Pancirolus ideo non tributum fuisse a principio tituli honorem praedictae basilicae, propterea quod extra Urbem sita esset; tituli vero non tribuerentur basilicis extramuranis, neque etiam stationes, nisi essent ecclesiae patriarchales. [Col. 0860B] Unde passim leguntur assignatae stationes ad sanctum Petrum, item ad sanctum Paulum, et ad sanctum Laurentium extra muros; de quibus ecclesiis Simplicius papa constituit, ut per unam hebdomadam presbyteri manerent ibi propter poenitentes et baptismum. Neque tamen in solis titulis aut ecclesiis patriarchalibus stationes fiebant, sed etiam (ut ex dicendis constabit) in diaconiis, de quibus modo paucis agendum est.
Apud Romanos, ait Sozomenus in lib. I, cap. 15, diaconi non plures sunt hactenus quam septem, instar eorum qui ab [XVII] apostolis primum ordinati sunt. Apud alios vero haud quaquam definitus est numerus diaconorum. Id certum est de Romanis diaconis, qui regionarii appellabantur; sed alii diaconi erant in illis ecclesiis quae titulorum nomine erant insignes. Regionarii praecipui censebantur, neque presbyteris titularibus, ut alii, sed archidiacono, qui primus inter illos septem erat, subjiciebantur. Hi sub cura sua singuli illas diaconias habebant, quae in sibi assignata [Col. 0860C] regione erant sitae. In diaconiis nosocomia et pauperum diversoria erant, ubi viduae aliique egentes ecclesiastica stipe alebantur. Cuilibet hospitio adjuncta erat ecclesia, cui praeerat Pater diaconiae, de quo mentio est in primo Ordine Romano hic edito, et in Itinere nostro Italico, pag. 151, ubi Ustathius dux quosdam fundos diaconiae sanctae Mariae in Cosmedin legat ea conditione, ut presbyter, qui pro tempore fuerit facturus quotidianas Missas, accipiat a Patre solidos tres. Pater ille temporalium rerum curam sub diacono regionario habebat, eratque aliquando ex ordine clericorum, aliquando saecularis. In his fuit Theodatus olim dux, tunc primicerius sanctae sedis apostolicae, id est primicerius notariorum, et Pater diaconiae sancti Angeli in Piscina sub Gregorio II, ut legitur in veteri inscriptione apud Torrigium de cryptis Vaticanis. Temporum decursu in collegia clericorum conversae sunt ejusmodi diaconiae, inde adeo facultatibus deminutae, ut nihil subsidii afferant pauperibus, in quorum gratiam primitus [Col. 0860D] institutae fuerant. Nunc tituli dicuntur diaconorum cardinalium, tametsi quando cardinales diaconi nomen suum subscribunt a tituli vocabulo abstinent, sed omissa regione ecclesiam solam exprimunt. Antiqui porro diaconi regionarii, cum nomen suum in conciliis apponerent, non servabant ordinem regionum, sed suae ordinationis, ut patet ex synodo Romana sub Symmacho, cui primus subscripsit Cyprianus diaconus S. R. E. regionis 7, secundus Anastasius regionis 1, tertius Citonatus reg. 5, quartus Joannes diaconus reg. 2, quintus Tarrensis diac. reg. 1, sextus Tertullus diaconus reg. 4. Ubi cum legimus diaconos duos regionis primae, Anastasium et Tarrensem, id argumento est, unum fuisse regionarium, alium titularem ejusdem regionis. Nam principio septem tantummodo diaconi regionarii erant pro numero septem regionum ecclesiasticarum; [Col. 0861A] postea vero, nimirum a tempore Honorii II, numerus [XVIII] ad XVIII accrevit, cui duae aliae demum additae diaconiae numerum XX constituerunt. In isto diaconorum augmento, alii regionarii dicebantur, numero duodecim; alii palatini, numero sex, regionariis praefecti. Omnes diaconias numero octodecim comprehendit Cencius, pag. 173, quas enumerat Petrus Mallius, hic, pag. 160.
Subdiaconos in tres ordines distinguit vetus libellus a Baronio laudatus, ad annum 1057, in haec verba: Subdiaconi sunt omnes numero viginti et unus; septem regionarii, qui epistolas et lectiones cantant in stationibus; septem palatini, qui idem munus praestant in ecclesia Lateranensi; septem alii, qui dicuntur schola cantorum, qui cantant tantummodo quando summus pontifex celebrare consuevit. Ex primis erat Joannes ille subdiaconus primae regionis, qui e collo Silverii papae pallium abstulisse perhibetur, et exutum veste monastica induisse, quod Sixtus subdiaconus regionis [Col. 0861B] sextae clero nuntiavit.
Denique erant etiam acolythi regionarii, erant et titulares, de quibus plura dicturi sumus, cum nonnulla praemiserimus de distinctione regionum ecclesiasticarum, quarum notitia ad hunc locum necessaria est.
Explorata est Urbis divisio in septem regiones ecclesiasticas, cum ex Augusti decreto in quatuordecim fuisset distributa; sed longe obscurior est, quae tamen longe posterior fuit, divisio illa ecclesiastica, utpote modo obsoleta, quam civilis, hactenus retenta. Omnium optime Nardinus situm ac limites cujusque regionis ecclesiasticae assignavit ex Anastasio, qui montem Aventinum in prima, in secunda viam Mamertinam, basilicam sancti Laurentii super sanctum Clementem in tertia, et caput Tauri in quinta collocat. Alias designat idem auctor ex conjectura. His adde in regione quarta titulum Vestinae, ex veteri inscriptione quae legitur in Romae subterraneae, [Col. 0861C] tomo II, seu lib. IV, cap. 25, ubi laudatur Abundantius acolythus reg. quartae tt. Vestinae, qui titulus sanctorum Gervasii et Protasii, seu sancti Vitalis postea est appellatus.
Ad hunc locum Paulus Aringhus observat acolythorum tria genera Romae olim fuisse: palatinos, qui pontifici maximo in apostolico palatio ac Lateranensi basilica inserviebant; stationarios, quorum id potissimum munus erat, eidem pontifici in ecclesiis in quibus stationes de more haberentur ministerium exhibere; regionarios demum, qui diaconis [XIX] in titularibus eorumdem regionibus ad sacra obeunda munia sedulo ministrabant, ex quorum numero fuerit Abundantius mox laudatus. Verum duo tantum acolythorum genera primis illis temporibus fuisse ex Ordine Romano primo et tertio manifeste intelligitur, regionarios scilicet ac titulares, quorum illi diaconis regionariis et pontifici, hi presbyteris titularibus serviebant. Palatini erant Lateranenses, stationarii ex regionariis assumpti. Ordo Romanus ab Hittorpio vulgatus [Col. 0861D] parochianos clericos vocat, pag. 31. Idem agens de ordinatione eorumdem, pag. 89, singulos ad titulum fuisse ordinatos aperte declarat; idemque de subdiaconis, diaconis et presbyteris, pag. 91. Gregorius Magnus, referente Joanne Diacono, in lib. II Vitae ejus, cap. 11, remotis a cubiculo suo saecularibus, clericos et monachos sibi consiliarios familiaresque delegit, cum quibus Gregorius, diu noctuque versatus, nihil monasticae perfectionis in palatio, nihil pontificalis institutionis in ecclesia dereliquit.
Post titulos et diaconias res exigit ut de oratoriis quaedam hic observemus. Ea duplicis generis erant: quaedam cardinali, alia nulli presbytero addicta. Gregorius Magnus in epistolis suis, ubi de oratoriis dedicandis agit, quinque conditiones passim requirit: nempe ut nullum corpus eo in loco sit humatum; ut dos sufficiens assignetur; ut nullum ibi constituatur baptisterium; nullus etiam presbyter cardinalis, ac proinde nullae ibidem Missae publicae celebrarentur, [Col. 0862A] quas solis presbyteris cardinalibus celebrare licebat: Adeo ut si quando sacra in ejusmodi oratoriis fierent, ab episcopo presbyter deberet impetrari, quatenus nihil alia a quolibet sacerdote alio ullatenus praesumeretur, quae omnia leguntur in lib. II, epist. 9, ind. 10, et in aliis. Verum quaedam oratoria erant in quibus licebat presbyterum habere cardinalem, non qui parochus esset, sed veluti capellanus. Hujus generis erat oratorium illud, quod idem pontifex Passivo episcopo Firmano dedicare permittit in lib. X, epistola 12: Presbyterum quoque te illic constituere volumus cardinalem, ut quoties praefatus conditor fieri sibi Missas voluerit, vel fidelium concursus exegerit, nihil sit quod ad Missarum sacra exhibenda solemnia valeat impedire.
Ejusmodi tituli minores dici possunt, alii majores, quibus scilicet animarum cura annexa erat. In his presbyter unus, aliquando plures, cum aliis ministris; in illis unicus incardinatus erat, [XX] quo nomine Gregorius [Col. 0862B] utitur in lib. I, epistola 81. Anastasium, qui in ordinem redactus est a Leone papa IV in synodo Romana, ob relictam parochiam suam, id est urbis Romae, presbyterum cardinis nostri appellat pontifex in ipsis synodi actis ab Holstenio vulgatis. Sic Gregorius Magnus Petrum acolythum ecclesiae Romanae, quem Sabiniano diacono in legatione socium dederat, postea fugitivum communione privat, ex lib. VII, epist. 7, ind. 1.
Hic opportune agendum esset de ecclesiis Urbis, earumque numero, quas ad trecentas et decem numerat Cencius, quem hic consulat qui volet, a pag. 190. Nec praetermittendum id quod ea de re scribit saeculo undecimo Arnoldus ex comite monachus Ratisponensis, ubi de cultu religionis, qui tunc in Urbe vigeret, agens: in tantum crevit, inquit, in divino cultu, ut pro ruinis murorum et veterum fanorum surgant quotidie innumera aedificia ecclesiarum, sive monasteriorum, e quorum incredibili numero, ut audivi a quodam sene, qui se dixit nutritum in eadem civitate, [Col. 0862C] viginti possidentur a sanctimonialibus, quadraginta a monachis, exceptis iis quae extra civitatem sunt, et in aliis ecclesiis sive capellis, quae in eadem urbe abundant. Verum non tot virorum monasteria, neque tot canonicorum collegia tunc fuisse colligere licet ex Cencii et Petri Mallii enumeratione, qui non ultra viginti duas virorum abbatias numerant. Saeculo ipso undecimo canonicorum coetus erat in ecclesia Lateranensi. Unde Petrus Damiani Petro Lateranensis canonicae archipresbytero scribens, eum sancti conventus rectorem vocat, quod quidem de canonicis regularibus forsan intelligendum. Idem auctor alibi canonicam sanctae Caeciliae laudat.
Etsi vero apud Lateranum erant eo tempore canonici regulares, hi tamen illius ecclesiae titulos non ita occupabant, ut alii clerici, imo et monachi ab ejusmodi titulis excluderentur. Quippe Oderisius monachus Casinas a Nicolao II factus est diaconus ecclesiae Lateranensis, teste Leone Marsicano, atque Alexander II Todinum itidem Casinatem, Romam [Col. 0862D] accersitum, in Lateranensi patriarchio levitam constituit, ex eodem auctore. Alia exempla afferre licet, sed haec longius nos ferunt.
Antequam tamen ulterius progrediamur, juvat in transcursu ob oculos ponere formam veterum Urbis basilicarum. Pleraeque Orienti, [XXI] quaedam Occidenti obversae erant. Navis columnis fulta, aut tabulato picto, aut ipsa tecti fabrica terminata: in qua viri ad Austrum, mulieres ad Septentrionem residebant. Sequebatur schola cantorum, nobis chorus appellatus, cujus peribolum seu saeptum ex marmore constabat, ad hominis ferme altitudinem. Ambon sive lectorium unum aut alterum adjunctum erat, quatuor aut quinque hinc inde gradus duplices habens pro ascensu et descensu. Ex quo videas, longe disparem fuisse formam ambonum a forma odeorum nostrorum, quorum situs etiam diversus, cum ambones illi plurimum ad Septentrionem positi essent, [Col. 0863A] odea vero nostra ea parte quae chorum a navi disterminat. Ambones illi Romani ad eum modum accedebant quem describit Gregorius Turonensis antistes, in lib. de Gloria martyrum, cap. 94, ubi agit de beatissimo Cypriano episcopo Carthaginensi, in cujus basilica, inquit, analogius, in quo libro supra posito cantatur aut legitur, mirabiliter compositus esse refertur. Nam ex uno lapide marmoris totus sculptus aseritur, id est, mensa desuper, ad quam per quatuor gradus ascenditur. Cancelli in circuitu; subter columnae, quia et pulpitum habet, sub quo octo personae recipi possunt. Haec Gregorius Turonicus antistes, cujus descriptioni consentit Ordo Romanus nono loco a nobis editus, in quo ordinandi sub pogii seu ambonis gradibus constitisse dicuntur num. 2 et 8, dum lectiones legebantur. Pulpitum, id est, tribunal ecclesiae, vocat Cyprianus in epistola ad presbyteros et diaconos ecclesiae, quae epistola est 34 in Editione Pameliana, in Oxoniensi 39, ne quid dicam de canone 14 concilii IV Toletani, in cujus canone 39 duplex [Col. 0863B] chorus, primus et secundus, distinguitur, ut apud Romanos.
Post chorum cantorum, sensim assurgebant gradus sanctuarii, quod ab eodem choro dirimebant cancelli. Rugas seu regias appellabant vel cancellorum aditus seu portas, vel cancellos ipsos, easque acolythi observabant, ut in primo nostro libello legitur, ubi pontificis in secretarium post Missam reditus describitur. De rugis plura inferius in c. 20. Sub ciborio erectum erat altare, sub altari vero confessio, et post altare in coronae modum dispositum erat presbyterium seu chorus sacerdotum, in quo sedebant episcopi a dextris, a sinistris presbyteri, in capite habentes pontificis thronum, passim ex marmore; cum duobus accubitis, [XXII] tantisper aliis sedibus altiorem, et linteo ornatum. Unde apud Pacianum linteata sedes, quod etiam Cypriani aevo jam obtinuisse Pontius innuit. In basilica sanctae Mariae ad Praesepe thronus papae stabat ex parte mulierum, ita [Col. 0863C] ut post sedem pontificis mulieres, ad sacra Missarum solemnia stantes, prope assistere juxta pontificem viderentur. Sed eam in superiori loco Paschalis primus pro more collocavit, teste Anastasio. Infra presbyterii cancellos senatorium erat in parte australi, cancellis proximior, ubi senatores et principes consistebant, ex adversa parte matronae.
Presbyterium itaque situm erat sub apside, quae fornice et musivis picturis solebat esse instructa, ex qua pendebant ad ornatum calices, coronae, et alia id genus. Altare ornabat ciborium, quatuor columnis innixum, quod propitiatorium Anastasius quandoque videtur appellare. Umbraculum altaris vocat Ordo Romanus vulgatus, pag. 122. Sub ciborio posita confessio, qui locus est in quo sanctorum reliquiae et corpora servabantur. Vela ad portas basilicae, itemque ad altare quadruplicia, quae Anastasio tetravila dicuntur.
Secretarium, vulgo sacristiam, in inferiori parte navis ad austrum collocabant, scilicet ex parte virorum. Unde in veteri basilica Vaticana et in Lateranensi [Col. 0863D] secretaria erant ad sinistram ingredientium in easdem basilicas, quia basilicae ipsae orienti obversae, austrum habebant ad sinistram. Contra vero vetus sacrarium diaconiae sanctae Mariae Cosmedinae stabat ad dexteram ingredientium, propterea quod auster ejusdem ecclesiae ingredientibus dexter erat. In illis porro secretariis oratorium etiam habebatur, ut in Lateranensi sancti Thomae, in Vaticana sancti Gregorii, quod oratorium nunc sanctae Mariae de Febre appellatur; sed neutrum modo pro secretario est. In his secretariis Romani pontifices sacra facturi vestes quibus in sacrificio uterentur induebant, et inde ad altare solemni ritu procedebant. Ibidem concilia celebrari mos erat, aliquando in sanctuariis seu presbyteriis, quae nonnunquam etiam secretaria vocantur. Huc spectat canon 15 concilii secundi Arelatensis, [Col. 0864A] ut in secretario diacono inter presbyteros sedere non liceat, vel corpus Christi praesente presbytero tradere non praesumat. Caeterum secretaria illa ex imitatione antiquorum Romanorum, uti et pleraque alia, accepta fuisse ex eo intelligitur, quod vetus sanctae Martinae basilica [XXIII] senatus Romani secretarium fuisse testatur vetus inscriptio, ejus apsidi insculpta in hunc modum: Salvis dominis nostris, Honorio et Theodosio, victoriosissimis principibus, secretarium amplissimi senatus, quod vir illustris instituerat, et fatalis ignis absumpsit, Flavius Annius Eularius Epifanius V. C. praefect. Urbi vice sacra ind. reparavit, et ad pristinam faciem reduxit. Sic etiam ex imitatione ethnicorum, qui templorum muros et concamerationem pingere solebant, teste Plinio in lib. XXXV, cap. 3, nostri etiam apsidas et parietes basilicarum picturis exornari curarunt. De basilica sancti Hippolyti lege Prudentii hymnum 11, de coronis.
Primis novem Ecclesiae saeculis rara in Urbe, et forte nulla, praeterquam in basilica Vaticana, clericorum collegia erant. In titulis, ut superius vidimus, unus aut duo tresve presbyteri cum pari fere numero sacrorum ministrorum rem divinam agebant. In patriarchalibus adhibebantur mansionarii seu custodes ecclesiarum, ad eas ornandas, emundandas, aliaque praestanda quae necessaria erant; caetera quae divini cultus erant aliarum basilicarum titulares a pontifice designati obire solebant. Basilicae sancti Petri saeculo nono ministri, id est clerici, jam addicti erant, quos Amalarius se interrogasse dicit in praefatione altera ad libros de ecclesiasticis officiis, quot Orationes soliti essent celebrare ante epistolam Missae per dies festos.
Neque tamen putes officia divina per id tempus in Ecclesia Romana defuisse. Et quidem quotidiana fuisse celebrata intelligimus ex cap. 13 regulae sancti Benedicti, qui in privatis seu feriatis diebus ad [Col. 0864C] Matutinos, id est ad Laudes, assignat canticum unumquodque die suo ex prophetis, sicut psallit Ecclesia Romana. Et vulgatus Anastasius ait Gregorium tertium in ecclesia sancti Chrysogoni constituisse abbatem et monachorum congregationem ad persolvendas Deo laudes in eodem titulo diurnis atque nocturnis temporibus, ordinatam secundum instar officiorum Ecclesiae beati Petri apostoli; additque praedictum abbatem cum sua congregatione [XXVIII] fuisse segregatum seu exemptum a jure potestatis presbyteri praedicti tituli.
Praeivisse Lateranensi basilicae exemplum Ecclesiae Vaticanae, colligitur ex ejusdem auctoris verbis subsequentibus, ubi idem pontifex renovasse memoratur monasterium sanctorum Joannis evangelistae, Joannis Baptistae, et sancti Pancratii, secus ecclesiam Salvatoris antiquitus institutum, quod ab omni ordine monachico extiterat nimia incuria destitutum; in quo congregationem monachorum et abbatem constituit ad persolvenda quotidie sacra officia laudis divinae in basilica [Col. 0864D] Salvatoris, quae Constantiniana nuncupatur, juxta Lateranis, diurnis nocturnisque temporibus ordinata juxta instar Ecclesiae beati Petri apostoli. Defecerant igitur tunc temporis eo in loco nostri ordinis monachi, quos, everso per Langobardos Casinensi monasterio, Pelagius papa Laterani constituerat, cujus loci abbas erat Valentinianus tum, cum Gregorius Magnus librum secundum Dialogorum scribere meditaretur. Is enim quaedam de sancto Benedicto se dicit accepisse a Valentiniano, qui annis multis Lateranensi monasterio praefuit. Tertius post eum Lateranensis monasterii congregationem rexit Theodorus, cujus mentionem facit Faustus monachus in praefatione ad libellum de vita sancti Mauri abbatis. Aliud erat monasterium Honorii, basilicae Lateranensi adjunctum, quod Adrianus I pari modo instauravit.
Redeo ad basilicam sancti Petri, in qua monachi [Col. 0865A] quatuor monasteriorum divina officia persolvebant. Haec erant monasteria sancti Martini, ac sancti Stephani minoris a dextro basilicae latere; sancti Stephani majoris, atque sanctorum Joannis et Pauli a sinistro. Monasterium sancti Stephani majoris alio nomine Catafarfara seu Catagalla patricia dicebatur, sancti Stephani minoris Catabarbara patricia. De tribus ex his monasteriis Gregorius tertius constitutum edidisse memoratur apud vulgatum Anastasium, qui unum ex illis, nempe sanctorum Joannis et Pauli, a Leone Magno conditum fuisse testatur.
Basilica sancti Pauli, quae tertia patriarchalis est, tempore Gregorii Magni per praepositos regebatur; quod patet ex lib. X, epist. 9, sed a Gregorio secundo monachis concessa, aut potius restituta est. Hic enim monasteria quae secus basilicam [XXIX] sancti Pauli erant ad solitudinem deducta, innovavit, atque ordinatis servis Dei monachis congregationem post longum tempus constituit, ut ibidem die noctuque Deo redderent laudes. Idem praestitum ab eodem pontifice [Col. 0865B] in basilica sanctae Mariae ad Praesepe, ubi ex gerontocomio monasterium instituit; idem ab aliis pontificibus institutum in basilica sancti Laurentii extra muros. Exstat in tabula marmorea in basilica sanctae Mariae ad Praesepe vetus inscriptio, tempore Gregorii IV marmori incisa, compendio referens donationem eidem basilicae factam a Flavia filia Xanthippi, quondam Egisti imperialis a secretis, in gratiam mansionariorum qui in eadem ecclesia tunc degebant. Subscribunt inter alios Theodorus adorator numeri Theodosiae, Gregorius Optius numeri militum, Epiphanius aurifex, Theodorus acolythus S. R. E. Tempus factae donationis a breviatore omissum est. In his subscriptionibus numerus pro legione sumitur, atque adeo Adorator forte idem erit ac tribunus sive comes, quae conjectura est illustriss. Ciampini et Fabretti, quibuscum hanc inscriptionem eruditus atque optimus Pater Thomasius, priusquam eam ad nos transmitteret, communicavit. Itaque illam basilicam [Col. 0865C] Liberianam mansionarii curabant; sed vicini monachi, ut in caeteris aliis patriarchalibus ecclesiis, divinas laudes noctu et interdiu persolvebant.
Quod attinet ad Missas, iis celebrandis ibidem adhibebantur in Lateranensi quidem basilica septem episcopi suffraganei Romani pontificis; in aliis vero presbyteri hebdomadarii ex titulis asciti. Hunc morem esse antiquum manifestum est ex gestis Stephani papae IV, qui statuit ut omni die Dominico a septem episcopis cardinalibus hebdomadariis, qui in ecclesia Salvatoris observant Missarum solemnia, super altare beati Petri celebraretur, et Gloria in excelsis Deo diceretur. Jam ergo tunc usus invaluerat, ut septem illi episcopi cardinales, sua quisque hebdomada, in Lateranensi ecclesia sacris operarentur. Hanc ob praerogativam Petrus Damiani maxime extollit Lateranensem ecclesiam, quae sicut Salvatoris est insignita vocabulo, qui nimirum omnium caput est electorum, ita mater et quidam apex et vertex est omnium per orbem eeclesiarum. Haec septem cardinales habet episcopos, quibus solis, post apostolicum, sacrosanctum illud altare [Col. 0865D] licet accedere, ac divini cultus mysteria celebrare. Ita Petrus, in lib. II, [XXX] epistola 1, quae sanctis episcopis Lateranensis ecclesiae cardinalibus inscripta est. Hi episcopi erant Ostiensis, Portuensis, sanctarum Rufinae et Secundae, alias Silvae Candidae, Sabinensis, Praenestinus, Tusculanus, et Albanus. Quinam presbyteri ex titulis urbanis ministrarent aliis patriarchalibus ecclesiis, docet appendix nostra ad Ordinem Romanum 11, infra pag. 160.
Praeterea certis diebus festis clerus Romanus conveniebat cum pontifice in illas basilicas, ubi stationes indictae erant, ibique sacra faciebant, imo aliquando vigilias nocturnas pro festorum celebritate agebant. Quin etiam in pervigilio Paschae ecclesiae suburbanae in illis conventibus se sistebant: cujus rei argumento est appendix nostra ad primum libellum de Ordine Romano, pag. 34 et 35. In caeteris [Col. 0866A] festis et Dominicis diebus Vesperas in suis titulis celebrabant presbyteri titulares cum acolythis regionum, ut in eadem appendice legitur, de hebdomada paschali, pag. 38. Item Missam publicam iisdem diebus cum sua plebe celebrabant iidem presbyteri; nec propterea opus erat clericorum collegio aut schola cantorum, sed diaconi ac subdiaconi ministerium sufficiebat, qui praeter epistolam et evangelium, caetera facile explere poterant, omissis forte Antiphona ad Introitum, Offertorio, et Antiphona ad communionem.
Quodnam fuerit ante saeculum nonum Romanae Ecclesiae officium nocturnum ac diurnum, ex Amalarii Antiphonario intelligitur. Numerum lectionum in vigiliis assignat liber Diurnus in cautione episcopi. Ea autem erat per id tempus Romanorum religio, ut si quando tempus vigiliarum ex incuria fuisset elapsum, omisso aut breviato nocturnali officio, Laudes ad auroram inciperent. Habemus hac de re testem luculentum Amalarium, in Antiphonarii cap. [Col. 0866B] 4, ubi hanc consuetudinem magnopere laudat. Ipsa enim Romana Ecclesia quotocunque ordine vel numero lectionum viderit matutam, id est auroram, procedere, ut audivi, dimittit nocturnale officium, et incipit matutinale. Periculosum est enim transgredi terminos Patrum, etc. Eadem religione ductus sanctus Pater Benedictus statuit in regulae suae cap. 11, ut si forte aliquando fratres tardius surrexerint, quod maxime cavendum ait, aliquid de lectionibus aut responsoriis detrahatur, ut scilicet Matutini seu Laudes, quae ineunte aurora canendae sunt, debito tempore [XXXI] compleantur. Optandum esset ut haec religio postliminio restitueretur in Italiae plerisque Ecclesiis, ubi nocturnae vigiliae, lucente adhuc sole diei praecedentis, non tam canuntur quam recitantur.
Quod diximus de more Urbis, ut episcopi cardinales et presbyteri titulorum certis hebdomadis ad patriarchiales ecclesias venirent ad sacra celebranda, non caruit etiam exemplo in Ecclesiis Gallicanis. Id enim in Virdunensi usu venit saeculo septimo, uti ex [Col. 0866C] Pauli episcopi Actis discimus, qui ordinavit ut forenses presbyteri per certas vices ad cathedralem ecclesiam accederent, officia divina persoluturi. Sed praeclarum est in primis exemplum Ecclesiae Antissiodorensis, in qua ex institutione Tetrici antistitis, qui ineunte octavo saeculo devixit, abbates, archipresbyteri, imo et rectores ecclesiarum ruralium, per suas quique vices divinum persolvebant officium, ea lege, ut ex dominico cellario ab ecclesiae oeconomo stipendium sufficiens acciperent. Haec ipsa verba refero ex Actis ejusdem Ecclesiae episcoporum, in quibus Actis qua quique singulorum mensium hebdomada deservire debeant diserte explicatur. Quae pro mense Septembri desunt apud Labbeum, supplenda sunt ex saeculi quarti Benedictini part. II, pag. 575. Similes aliarum Ecclesiarum ritus omittimus.
Stationis vox ambigua aliquando pro jejunio voluntario, quandoque pro statu orantium usurpatur. [Col. 0866D] In utroque significatu occurrit passim apud Tertullianum aliosque auctores. Hoc loco sumitur pro concursu populi ad locum indictum, id est ad ecclesiam, in qua Processio clericorum consistit statis diebus, ad statas preces faciendas. Antiquus quippe in Urbe ritus est ut certis diebus clerus Romanus in unam aliquam ecclesiam conveniat supplicationis causa, ubi sacra fiunt, aliaque divina officia.
Cleri Romani Processio in illas stationes duplex est, solemnis aut privata. Haec fit cum unusquisque privatim in locum indictum se recipit; solemnis vero cum solemni more, decantando litanias aliasque preces, pontifex aliique omnes eo sese recipiunt. Processiones solemnes praecedit Collecta, id est coadunatio clericorum in una ecclesia, ut ex ea, quasi [XXXII] agmine facto, in locum stationis procedatur; sic dicta, quod in eo loco clerus cum populo colligatur [Col. 0867A] ad faciendam Processionem solemnem. Et quia in loco ubi fit collecta Oratio super populum funditur ante Processionem; inde fit quod ejusmodi Orationes etiam Collectae appellantur, quoniam super Collectam populi fiunt, dum colligitur, ut procedat de una ecclesia in aliam ad stationem faciendam, ut loquitur Micrologus, in cap. 3. Sic in capite jejunii illa Oratio, Concede quaesumus apud sanctam Anastasiam super Collectam populi dicitur, qui stationem apud sanctam Sabinam celebraturus est. Sed ejusmodi Collectae fiebant praecipue in Quadragesima, et in singulis triduis quatuor temporum, propterea quod illis diebus solemnis Processio celebrabatur; at quia forte privata erat aliis temporibus Processio, nullae Collectae assignantur in veteri indice Collectarum et stationum, quem inferius suo loco exhibebimus. De Collectis quae saeculo duodecimo in usu erant ita scribit Benedictus canonicus sancti Petri: Collecta fit secunda feria, quarta et sexta, et Sabbato per totam Quadragesimam, et in quatuor temporibus totius [Col. 0867B] anni, et in quinta feria ad sanctam Mariam trans Tiberim, et ad sanctam Apollinarem.
Gregorius Magnus stationes, antea vagas vel certis ecclesiis scripto non addictas, in suo Sacramentario constituit, ordinavitque per basilicas vel beatorum martyrum coemeteria, testante Joanne Diacono, in ejus Vitae lib. III, cap. 18. Primitus vero stationes illae institutae fuerant vel ob sanctorum natalitia, vel ob dies publicae Processionis, sive Missae sacrationi tempore celebrandae. Stationes ob sanctorum natalitia fiebant in eorum memoriis vel in coemeteriis, id est in ecclesiis super eorum tumulos constructis, quae ob id coemeteria quandoque appellantur. Hinc cum notissimae essent sanctorum festivitates et memoriae, non erat necessarium harum stationum diem et locum assignare in Sacramentariis in quibus quaecunque propriae sanctorum Missae habebantur, publicas olim stationes exigebant. At vero stationes aliorum dierum, puta Quadragesimae, quatuor temporum, [Col. 0867C] Adventus, Natalis Domini, Paschatis et similium, cum incertae essent, eas designari oportebat, ne qua oriretur dubitatio ad quamnam ecclesiam esset procedendum ad publicam stationem. Unde Gregorius eas certis diebus in suo Sacramentario addixit, ut a cunctis cognosci [XXXIII] possent. Eas porro constituit passim in basilicis praecipuis, scilicet patriarchalibus et titulis; aliquando tamen in diaconiis et in oratoriis, ut in oratorio sancti Pancratii, in qua idem sanctus pontifex homiliam habuit. Gregorius secundus supplevit vacantes aliquot Quadragesimae dies, nempe in feriis quintis; quas stationes, ne repeterentur in titulis, in aliis ecclesiis statuit. Hoc est quod significare voluit scriptor libri de Gestis pontificum his verbis: Hic Quadragesimali tempore ut in quinta feria jejunium, id est statio, atque Missarum celebritas fieret, in ecclesiis (quod non agebatur) instituit. Attamen singulas Quadragesimae ferias quintas ante Gregorium II festivas fuisse instar Dominicae Micrologus auctor est in cap. 50.
[Col. 0867D] Etsi autem fixae ac ratae essent in Sacramentario stationes, eas tamen populo denuntiari mos erat. Id fiebat ab archidiacono in publica Missa praecedente. Postquam enim pontifex communicaverat, veniebat archidiaconus cum calice ad cornu altaris, et annunciabat stationem; quae verba leguntur in primo libello Ordinis Romani, num. 19. Non dubium quin etiam denuntiaretur Collecta, ubi res exigebat. Aliquando tamen notarius id muneris praestabat loco archidiaconi; cujus rei insigne est exemplum in Actis Leonis tertii, qui cum die quadam more solito in litaniis quae ab omnibus majores appellantur procederet, ubi sibi populus obviam occurrere deberet, et secundum annuam consuetudinem litanias et Missarum solemnia cum sacerdotibus celebraret, et secundum antiquam traditionem a notario S. R. E. in ecclesia beati Georgii martyris in ejus natali ipsa litania praedicata fuisset, omnes, tam viri, quamque feminae, [Col. 0868A] devota mente catervatim in ecclesia beati Christi martyris Laurentii, quae Lucinae nuncupatur, ubi et Collecta praedicta inerat, occurrerunt. Collecta itaque etiam in litaniis majoribus fiebat, tametsi nulla huic tempori in nostro indice assignatur. Pergit liber Pontificum narrare de Leone tertio, qui cum a patriarchio egressus fuisset, obviam illi sine planeta iniquus, nec dicendus paschalis primicerius occurrit, et in hypocrisi veniam ab illo petebat, dicens, quia infirmus sum, et ideo sine planeta veni. Ex quo intelligitur ministros sacros planetis ornatos in illis Collectis pontifici occurrisse.
Ad locum stationum deferebantur ex patriarchio Lateranensi vasa sacra, praeeunte cruce stationali pontificem in sella gestatoria eo portari mos erat. Aliquando tamen equo vehebatur. [XXXIV] Leo IV instauravit crucem auream, quae ( ut mos antiquitus est, ait Anastasius) subdiaconi manibus ferebatur, praedecessorum pontificum. Presbyteria etiam, id est erogationes, fiebant, tum ob ministrorum obsequia, [Col. 0868B] tum ob laudes et acclamationes. Imo pontifex quandoque in ipso itinere causas finiebat, aut certe ad ejus nutum nomenculator et sacellarius, ut in primo Ordine Romano, num. 2. Caetera explicant libelli nostri, in quibus videas quaenam fuerint olim apud Lateranum, quaenam ad sanctum Petrum stationes.
Caeterum ejusmodi Processiones non raro litaniae appellantur apud antiquos auctores. Inter primos numerandus est Arcadius Augustus, qui in rescripto adversus haereticos, dato ad Clearchum Urbis praefectum, interdicit iis omnibus ad litaniam faciendam intra civitatem, noctu vel interdiu, profanis coire conventibus. Ubi litania pro supplicatione, seu Processione, videtur usurpari. Quanquam temporis processu preces et rogationes quae in ejusmodi supplicationibus fiunt litaniae vocabulo magis proprie significari mos fuit, sed maxime sanctorum invocationes. Apposite Walafridus Strabo, in cap. 28: Notandum autem litanias non tantum dici illam recitationem nominum qua sancti in adjutorium vocantur infirmitatis [Col. 0868C] humanae, sed etiam cuncta quae in supplicationibus fiunt rogationes appellari. Principio tamen litaniae nomine significabatur solummodo initium nostrarum litaniarum, ita ut Kyrie eleison pluries frequentaretur, quo sensu accipitur non semel in regula sancti Benedicti. Eodem sensu usurpatum legitur in vetusto Rituali Romanae Ecclesiae, quod nobis exhibet Codex Casinensis, ubi de Assumptione beatissimae Virginis supplicatio praescribitur cum ter centena repetitione litaniae nostrae initialis. Verba ipsa huc ascribo. In Assumptione sanctae Mariae, in ipsa vespera vigiliarum, praeparatur quoddam portatorium in sancto Laurentio apud Lateranos, suppositaque tabula, imagine Christi Domini nostri insignita, a medio noctis concurrente populo, exeunt cum litania ad sanctam Mariam Minorem, mundatis per viam plateis, et suspensis per domos lucernis; ibique in gradibus sanctae Mariae deposita aliquandiu icona, omnis chorus virorum ac mulierum, genibus humiliter ante eam [Col. 0868D] flexis, pugnis etiam pectora coedentes, una voce per numerum dicunt centies Kyrie eleison, centies Christe eleison, [XXXV] item centies Kyrie eleison; fusisque lacrymis et precibus, per sanctum Adrianum recta via vadunt ad sanctam Mariam Majorem; auditaque Missarum celebritate, ad palatium revertuntur. Unde quidam cum interesset, ita mirando prorupit:
Caeterum in basilica Lateranensi sunt tantum stationes [Col. 0869A] octo, quarum duae antiquissimae, nempe Dominica prima Quadregesimae, et Dominica in albis; feria tertia ante Ascensionem recentior. In basilica sancti Petri stationes viginti, pleraeque antiquissimae; in basilica sancti Pauli extra muros stationes quinque: in basilica sanctae Mariae Majoris duodecim; in basilica sancti Laurentii extramurana tres. Sed has aliasque aliarum ecclesiarum stationes veteres inferius exhibebit libellus singularis. Onufrius, in Historia basilicae Vaticanae enumerat quadraginta quatuor ecclesias in quibus hodie stationes fiunt; stationes autem octoginta septem, diebus octoginta tribus. De his hactenus; nunc ad majora veniamus.
Praetermissis communibus sacrosancti Missae sacrificii caeremoniis, utpote quae ab expositoribus, praesertim a piae memoriae cardinale Joanne Bona illustratae sunt, singulares duntaxat hoc loco persequemur [Col. 0869B] Missae pontificiae aut episcopalis ex Romano Ordine ritus, ne actum agere videamur. Sic autem hoc argumentum tractabimus, ut si quid nobis occurrat ad singularia haec illustranda, breviter afferamus, sin minus, rem uti est indicare nobis satis fuerit.
1. Insigne est in primis venerandae antiquitatis momentum, [XVXVI] quod in primo nostro Romani Ordinis libello occurrit, num. 8, in Processione pontificis ad altare, nempe quod duo acolythi tenentes capsas cum Sanctis apertas, et subdiaconus sequens cum ipsis tenens manum suam in ore capsae, ostendit Sancta pontifici, vel diacono qui praecesserit, id est et diacono. Tunc inclinato capite pontifex vel diaconus salutat Sancta, et contemplatur, ut si fuerit superabundans, praecipiat ut ponatur in conditorio. Quid sint haec Sancta, nemo hactenus, ni fallor, exposuit. Attendat velim lector, an ea quae allaturi sumus probent hoc vocabulo Eucharistiam significari.
Principio, ubicunque hoc nomen Sancta in plurali solitarie occurrit, maxime in his libris, aut semper, [Col. 0869C] aut fere semper Eucharistiam significat, exemplo Graecorum, qui τὰ Ἅγια appellant; et Tertullianus Sanctum absolute appellat tum in libro de Oratione, tum in alio de Praescriptione. Idem Ordo Romanus, num. 17: Cum dixerit Pax Domini sit semper vobiscum, faciens crucem tribus arcibus manu sua super calicem, mittit Sancta in eum. Hunc locum de Eucharistia intelligendum nullus dubitaverit. Mihi vero nihil aliud esse videtur quam particula consecrata ex illis Sanctis quae pontifici ad altare procedenti in capsa ostensa sunt, quae et cum diacono adoravit. Neque enim particula haec in calicem sic immissa facile explicari potest de parte Hostiae in ea Missa quae tunc peragitur consecratae, siquidem proxime post superiora subditur pontificem rumpere oblatam, et de ipsa Sancta, quam momordorit ponere in manus archidiaconi, dicendo in calice, Fiat commistio, etc. Duplex itaque particula mittebatur in calicem, una scilicet ante oblatae fractionem, alia post fractionem, ex ipsa [Col. 0869D] Oblata; adeoque prima nihil aliud esse videtur quam particula ex antea consecrata Eucharistia, quam pontifex ad altare procedens adoraverat, in capsa ostensam; ex qua partem quae superabundans fuisset praeceperat reponi in conditorio, id est in eo loco ubi Eucharistia soleret asservari. In secundo libello duplex etiam particulae sacrae in calice commistio praescribitur, sed utraque ex praesente sacrificio: contra quam in primo libello, ubi prima commistio, meo quidem judicio, fit ex praecedente, altera ex praesente. Et ne quis dubitet duplicem particulam missam fuisse in calicem, id diserte notavit Amalarius, qui, relato hoc ritu, ita commentatur [XXXVII] in lib. III, cap. 31. Si hoc ita agitur in Romana Ecclesia, ab illis potest addisci quid significet bis positus panis in calicem. Non enim vacat a mysterio quidquid in officio agitur juxta constitutionem Patrum.
Constat itaque duplicem Eucharistiae particulam [Col. 0870A] fuisse immissam in calicem, unam ex priori (ut quidem opinor) consecratione, alteram ex praesente. Cur autem particula ex Eucharistia asservata immissa fuerit in calicem? fortasse ut sacrificii unitas et perpetuitas hoc ritu inculcaretur. Id enim colligi potest ex alio persimili ritu, qui in eodem primo libello nostro subsequitur, num. 21, ubi contigerit, pontifice absente, Missam in loco in quo statio fuerit ab episcopo celebrari. Sexto loco quando dici debet Pax Domini sit semper vobiscum, deportatur a subdiacono oblationario particula fermenti quod ab apostolico consecratum est, et datur archidiacono; ille vero porrigit episcopo. At ille consignando tribus vicibus, et dicendo Pax Domini sit semper vobiscum, mittit in calicem. Hic locus insignis est ad probandum id quod alias diximus, fermentum illud, de quo agit Innocentius primus in epistola ad Decentium, esse ipsammet Eucharistiam consecratam, non eulogias seu panem benedictum; deinde ex hoc ritu Missae episcopalis, absente pontifice celebratae, illustrari similem ritum [Col. 0870B] Missae pontificalis, in qua particulam Eucharistiae antea consecratae deferri ad altare, et postea immitti in calicem modo observabamus; denique hoc ritu sacrificii unitatem commendari, atque unionem pontificis cum sacerdote qui Sancta prius consecrasset, et episcopi cum pontifice fermenti, id est Eucharistiae, particulam a pontifice antea consecratam in calicem immittentis.
Ex his non obscure conficimus Sancta haec quae pontifici ad altare procedenti praeferebantur Eucharistiam fuisse. Consimilis ritus in Parasceve observabatur saeculo XIV, teste Jacobo Gaietano in Ordinarii sui cap. 92, ubi cum descripsit Processionem papae cum suo clero ab Ecclesia Lateranensi ad basilicam sanctae Crucis cum corpore Domini, haec subdit: Presbyter, qui portat corpus Domini, ponat illud in secretario, dum dominus papa praeparat se. Illo praeparato, reportet illud ante papam in Processione ad altare. Hinc illustrari et confirmari possunt ea quae hac de re superius diximus.
[XXXVIII] 2. De fermento per titulos Dominicis [Col. 0870C] diebus singulis mittendo ita scribit Innocentius primus in epistola 29 ad Decentium: De fermento vero, quod die Dominica per titulos mittimus, superflue nos consulere voluisti, cum omnes ecclesiae nostrae intra civitatem sint constitutae: quarum presbyteri, quia die ipsa, propter plebem sibi creditam, nobiscum convenire non possunt, idcirco fermentum a nobis confectum per acolythos accipiunt, ut se a nostra communione, maxime illa die, non judicent separatos. Unde videas fermentum illud fuisse communionis ecclesiasticae Symbolum, uti mox dicebamus. Addit pontifex: Quod per parochias fieri debere non puto, quia non longe portanda sunt sacramenta, nec nos per coemeteria diversa constitutis presbyteris destinamus, cum presbyteri eorum conficiendorum jus habeant atque licentiam. Mittebatur itaque fermentum illud singulis Dominicis per titulos, id est per titulares Urbis ecclesias; non vero per parochias, seu per ecclesias suburbanas; neque per coemeteria, seu per ecclesias super martyrum tumulis [Col. 0870D] erectas. Innocentii decretum praecessisse fertur Miltiadis constitutio, ut oblationes consecratae per ecclesias ex consecratu episcopi dirigerentur, quod declaratur fermentum. Similis Siricii papae circumfertur constitutio, ut nullus presbyter Missas celebraret per omnem hebdomadam seu Dominicam, nisi consecratum episcopi loci designati susciperet declaratum, quod nominatur fermentum.
Hoc porro fermentum nihil aliud esse quam Eucharistiam, jam superius observavimus, constatque ex vetustissimo Codice Ratisponensi, in quo habentur glossae super decretales pontificum epistolas, cujus Codicis haec verba sunt, in Itinere nostro Germanico jam relata. De fermento quod dicit, mos est Romanis, ut de Missa quae cantatur in Coena Domini, et in Sabbato sancto, et in die sancto Paschae, et in Pentecosten, et in Natali Domini, de Sancta (sic legendum, non die sancto) per totum annum servetur; et ubicunque [Col. 0871A] per stationes, si ipse papa ad Missam praesens non fuerit, de ipsa Missa (forte Sancta) mittitur in calicem, cum dicitur, Pax Domini sit semper vobiscum. Et hoc dicitur fermentum. Hinc illustrantur ea quae superius notavimus, tum de fermento sumpto pro Eucharistia, itidemque de Sancta; tum de asservata Eucharistia ex priori sacrificio ad immittendam particulam consecratam in Missis [XXXIX] subsequentibus: tum denique de ritu usitato in Missa episcopali, ubi statio fuisset absente pontifice. Ejusdem glossae verba proxime addita subjungo: Tamen Sabbato sancto Paschae nullus presbyter per ecclesias baptismales neminem communicat, antequam mittatur ei de ipsa sancta, quam obtulit dominus papa. Verum non tantum Sabbato sancto, sed etiam qualibet Dominica id fiebat, ut ex praemisso Innocentii testimonio intelligimus. Secus fiebat in coemeteriis, id est in ecclesiis super tumulos martyrum erectis, in quibus, non exspectato pontificis fermento, presbyteris sacra licebat celebrare, quemadmodum in parochiis, id est in ecclesiis suburbanis.
[Col. 0871B] Consimilis ritus servabatur in ordinatione episcoporum et presbyterorum, ut postea videbimus, quibus ab ordinatore porrigebatur integra oblata consecrata, ex qua communicabant in certos a sua ordinatione dies, immittendo scilicet particulam ex accepta prius oblata in calicem a se consecratum, ut sic suam cum suo ordinatore communionem atque sacrificii unitatem protestarentur, quae duplex ratio erat pontifici mittendi Eucharistiam ad titulos Urbis singulis Dominicis per acolythos. Tertiam afferre licet ex Innocentii verbis mox relatis, ut scilicet potestas fieret presbyteris titularibus Missam celebrandi, secus quam presbyteris parochiarum seu ecclesiarum suburbanarum, atque coemeteriorum, quod presbyteri eorum conficiendorum jus haberent atque licentiam.
Cur autem, inquies, per acolythos deferebatur fermentum, si ipsa Eucharistia erat, et non per majores ministros? aut cur tandem Eucharistia fermenti nomine donata est? an quia panis ex quo conficiebatur [Col. 0871C] fermentatus erat?
Ad primum, acolythorum id officium erat, ut sacculos ad confringendas in Missa oblatas consecratas portarent, easque sacerdotibus confracturis exhiberent, uti patet ex libellis Ordinis Romani. Quapropter in sua ordinatione sacculos ab episcopo antiquitus accipiebant in signum hujus muneris et officii. Id probat libellus octavus hic editus de Ordinationibus sacris. Unde acolythi duo in Missa pontificali, cum pontifex procedebat ad altare, deferebant capsas cum Sanctis, id est Eucharistia, easque tenebant apertas, dum pontifex Sancta adorasset, atque ex eis particulam assumi jussisset in usum sacrificii quod mox ab ipso celebrandum erat. Huc forte spectat id quod in Propyleo ad tomum I Aprilis, Bollandiani [XL] legitur de Zephyrino papa, cujus fuit hoc constitutum, ut patenas vitreas ante sacerdotes in ecclesia ministri portarent, dum episcopus Missam celebraret. Sane Tharsicius martyr ex illorum acolythorum numero erat: qui cum quodam die deferret Christi corporis [Col. 0871D] sacramenta, nec vellet ea discutientibus prodere paganis, tam diu est fustibus ac lapidibus maceratus ab eis, quousque exhalaret spiritum, testante Usuardo ad XVIII Kal. Septembris.
Jam vero quam ob causam fermenti nomen Eucharistiae hoc in loco impositum sit, an quia ex pane fermentato confecta esset, an potius ob mysticam aliquam rationem, non est facile definire. Illud certum videtur, hac in sola occasione fermenti vocabulum Eucharistiae in tota antiquitate tributum. Erat ergo praecipua et singularis in ipso facto hujus appellationis causa. Quid si ad tegendum profanis rei sacrae arcanum pro more illorum temporum? Quid si ad designandam communionem ac vinculum unitatis hoc vocabulum aptius visum est? Nam Eucharistia in ejusmodi occasione hujus rei gratia ad titulos mittebatur, ex dictis, ne presbyteri titulares, qui diebus Dominicis propter plebem sibi creditam una cum pontifice [Col. 0872A] convenire non poterant, ab ejus communione separati viderentur. In hujus rei signum nulla vox convenientior afferri poterat quam fermenti. Sicut enim modicum fermentum, ut recte monet apud illustrissimus Ciampinum Josephus Thomasius, totam farinae cui injicitur massam fermentat, sic unicum illud divinumque pontificis fermentum, per titulos missum, veluti unam massam et corpus fideles unius urbis copulabat. Nihil ergo facit hic locus ad probandum panis fermentati usum in Ecclesia latina. Sive enim azymus fuerit panis ille, sive fermentatus, Eucharistia fermenti vocabulo designata est, non a materia ex qua constaret, sed a causa morali ac mystica, quod idem prestaret in corpore Christi mystico, quod praestat fermentum in pane materiali.
Caeterum hunc morem transmittendi fermentum seu Eucharistiam per titulos Urbis ante saeculum nonum in desuetudinem abiisse, colligimus ex libellis Ordinis Romani, in quibus nulla istius missitationis memoria superest, sicut neque apud Alcuinum aliosque [Col. 0872B] Ordinis Romani commentatores.
Ex his conjicere licet recentiorem morem Eucharistiam praeferendi pontifici, cum aliquo proficiscitur, forsitan manasse [XLI] non solum ex communi primorum Christianorum more, qui peregrinantes Eucharistiam secum gestare solebant, sed etiam ex veteri consuetudine deferendi sacrosancta mysteria ante pontificem, cum ad Missarum solemnia celebranda ad altare procederet; qui tamen ritus in primo tantum Romani Ordinis libello praescribitur, non in aliis. Nam secundus libellus praecipit ut pontifex, cum pervenerit ad altare, primo adoret Sancta, quae proinde ibidem antea exstitisse necesse est.
3. Gregorius Magnus initio Sacramentarii sui ita Missae ordinem explicat paucis. In primis ad Introitum Antiphona, qualis fuerit statutis temporibus, sive diebus festis, seu quotidianis, deinde Kyrie eleison. Item dicitur Gloria in excelsis Deo, si episcopus fuerit, tantummodo die Dominico, sive diebus festis; a presbyteris [Col. 0872C] autem minime dicitur, nisi solum in Pascha. Quando vero litania agitur, neque Gloria in excelsis Deo, neque Alleluia canitur. Postmodum dicitur Oratio. Deinde sequitur Apostolus. Item gradale, seu Alleluia. Postmodum legitur Evangelium; deinde Offertorium; et dicitur Oratio super oblata. Sic fere perpetuo vocatur haec Oratio in antiquis libris, quae in Editis et ab Amalario Secreta dicitur. Qua completa, dicit sacerdos excelsa voce, Per omnia saecula saeculorum, etc. Confer Micrologi caput 23, ubi brevis descriptio Missae affertur.
Multa in superioribus Gregorii verbis essent notanda; sed aliis haec permittimus, insigniora tantum observaturi.
In primis Kyrie eleison toties repetebatur, quoad pontifex aliquo nutu finem designaret. Unde Paris de Crassis observat Kyrie in Missis pontificiis tandiu protrahi, quandiu reverentia papae a cardinalibus facienda durat. Verum in iis Missis quae litanias subsequebantur Kyrie eleison omitti mos erat, ut ex libellis [Col. 0872D] nostris patet, ob eam videlicet causam quod in litaniis jam cantatum fuisset.
Cum dicendum est Pax vobis, pontifex se convertit ad populum, ubi ecclesia directa est versus orientem; secus si versus occidentem, ut in basilicis Lateranensi, Vaticana, aliisque similibus, in quibus pontifex sacra faciens vultum habet conversum ad populum, nec se vertit ad clerum, cui obversus est. Vide Ordinarium Jacobi Gaietani, pag. 415.
Deinde in Missa non sedebat pontifex ante absolutam Orationem [XLII] quae Epistolae praemittitur; eoque sedente ac annuente, episcopi et presbyteri sedebant, non vero diaconi aut subdiaconi, aliive ministri. Huc spectat Hieronymi ad Evagrium epistola 85. Caeterum etiam in Ecclesia Romae presbyteri sedent, et stant diaconi, licet paulatim, increbrescentibus vitiis, inter presbyteros, absente episcopo, sedere diaconum viderim, et in domesticis conviviis benedictiones [Col. 0873A] presbyteris dare. Discant qui hoc faciunt non se recte facere. Id vero ex superbia ortum esse scribit vetus auctor apud Augustinum: Sed quia Romanae Ecclesiae ministri sunt, idcirco honorabiliores putantur quam apud caeteras Ecclesias, propter magnificentiam urbis Romanae, quae caput esse videtur omnium civitatum. At propter eamdem causam presbyteri Ecclesiae Romanae sibi etiam plus tribuere debere recte infert Hieronymus, qui hanc diaconorum temeritatem in eorum paucitatem eodem loci refundit. Diaconos paucitas honorabiles, presbyteros turba contemptibiles facit. Plura de his apud Baronium ad annum 402.
Ad haec ante Gregorii Magni pontificatum Alleluia in Missa non dicebatur extra Pentecosten, id est extra illos quinquaginta dies qui a Paschate ad festum Spiritus sancti intercedebant. Testis est lib. VII, epist. 64, indict. 2 ad Joannem episcopum Syracusanum. Confer ea quae inferius dicturi sumus de ritibus Sabbati sancti.
Si vulgato de Romanis pontificibus libro fides est, [Col. 0873B] Anastasius papa I constituit ut quotiescunque sancta Evangelia recitarentur, sacerdotes non sederent, sed curvi starent. Huc spectat id quod tanquam insolens factum de Alexandrina Ecclesia Sozomenus refert, nempe quod ad Evangelium episcopus non assurgat. Id vero cum quidam Romani presbyteri attentarent, Anastasius decreto suo hoc emendavit.
Post Evangelium Gregorius in rubrica superiori nullam facit mentionem de Symbolo, nec de concione. Et quidem plerique existimant Symbolum in Romana Ecclesia non fuisse recitatum ante Henrici primi imperatoris tempus; atque ad id probandum afferunt Bernonis abbatis Augiensis, testis oculati, auctoritatem, qui re vera id diserte affirmat; additque Romanos hujus rei causa ab imperatore interrogatos respondisse, videlicet quod Romana Ecclesia non fuisset aliquando ulla haereseos feci infecta. Sed tamen imperatorem a Benedicto papa id impetrasse, ut Symbolum in posterum ad publicam Missam [Col. 0873C] [XLIII] decantaretur, quod anno 1014 contigit. Verum longe ante id tempus Symbolum in Missa pontificali decantari mos erat, ut fidem facit libellus secundus de Ordine Romano. Et ne quis interpolationem hoc in loco causetur, Amalarius in Egloga super hoc libello, eumdem locum commentatur. Quin etiam in libellis V et VI de Missa episcopali secundum Romanos, qualis in usu erat ante saeculum nonum, Symbolum post Evangelium assignatur. Itaque per illud intervallum quod a saeculo nono ad undecimum effluxit, Symboli recitationem in Missa intermissam a Romanis fuisse dicendum est. Quod etiam de Oratione dominica contigisse veri simillimum, siquidem eam in Missa post canonem Gregorius Magnus recitari praecepit, ex lib. VII, epistola 64, indict. 2. Certe Walafridus Strabo, in cap. 22 ait usum decantandi Symboli CP. ex ea urbe ad Romanos credi pervenisse, apud Gallos autem ac Germanos idem Symbolum latius et crebrius in Missarum [Col. 0873D] officiis coepisse recitari; quod praeter alios attestatur Aeneas Parisiensis episcopus in lib. adversus Graecos, cap. 1, ubi fidem catholicam vocat quam die Dominica decantat ad Missam universalis Galliarum Ecclesia. Denique Cencius affirmat ita scriptum esse ad Coenam Domini in libro Gelasii: Non dicant Symbolum; quod argumento est aliis diebus dici potuisse Gelasio primo pontifice, de quo hunc locum intelligendum existimamus. Sed quia nihil ejusmodi legitur in Sacramentario Gelasiano apud Thomasium vulgato, suspendenda tantisper sententia est de Symboli recitatione Gelasii pontificatu, maxime cum Patres Concilii III Toletani, in canone 2, usum recitandi in sacris Symboli inducant secundum formam orientalium Ecclesiarum, dicturi secundum Romanae, si hic ritus apud Romanos tum usitatus fuisset eo tempore, id est aera Hispanica 627.
Post Evangelium aut Symbolum nonnunquam pontifex sermonem ad populum habebat, quod a Leone [Col. 0874A] Magno primum fieri coeptum colligitur, tum ex eo quod nullae pontificum Romanorum ante eum homiliae exstant, tum ex Sozomeni lib. VII, cap. 19, ubi, de Roma agens: «In eadem Urbe, inquit, nec episcopus, nec alius quisquam in ecclesia populum docet; sed apud Alexandrinos solus civitatis Alexandrinae episcopus concionatur. Quam consuetudinem, cum antea introducta non fuisset, introductam esse ferunt ex quo Arius presbyter, [XLIV] de doctrina fidei disserens, nova dogmata invexit.» Idem auctor quaedam alia ibidem observat, quae hoc loco referri possunt. «Est etiam hoc, inquit, Alexandriae insolens. Ad Evangelium episcopus non assurgit. Et illic quidem solus archidiaconus Evangelium legit; alibi vero diaconi, in multis autem locis presbyteri, in quibusdam episcopus in praecipuis festis, ut Constantinopoli die sancto Paschae.» Verumtamen Prudentius, Leone Magno et Sozomeno antiquior, in hymno 11, de coronis, ubi Romanam sancti Hippolyti basilicam describit, Pontificem in tribunali [Col. 0874B] ad populum verba facere solitum fuisse testatur.
Observatu dignum est id quod scribit Optatus in lib. III, omnem episcopalem tractatum seu concionatorium sermonem praeditum fuisse salutatione geminata. Non enim, inquit, aliquid incipit episcopus ad populum dicere, nisi primo in nomine Dei populum salutaverit. Similes sunt exitus initiis. Omnis tractatus in ecclesia a nomine Dei incipitur, et ejusdem Dei nomine terminatur. Ab aliquot saeculis exordium fit a salutatione angelica, qui ritus jam invaluerat saeculo XV, ut patet ex Caeremoniali Petri Amelii, cap. 42 [Col. 0874C] quod hic habetur ordine 15.
4. Oblationem quisque suam, non modo laici utriusque sexus, sed etiam sacerdotes et diaconi in Missa pontificali faciebant. Id quo ritu fieret, singillatim explicant libelli de Ordine Romano. Principum oblationes, panis scilicet, accipiebat pontifex in senatorio, qui locus erat ipsis ad australem partem assignatus; archidiaconus autem post pontificem amulas vini accipiebat ab eisdem. Aliorum laicorum oblatas episcopus hebdomadarius; amulas diaconus, quas in scyphum refundebat. Idem fiebat tum a Pontifice, tum a diaconis, in parte feminarum. Panem solum absque vino sacerdotes et diaconi offerebant.
De forma panis oblati Onufrius ita scriptum legit a Joanne Diacono in expositione Ordinis Romani, quam expositionem [XLV] reperire minime potuimus: Oblationum forma atque mensura, cum videatur fuisse antiquitus, prout erat cujusque studium atque devotio in religione divina, possumus tamen ex scriptis beati [Col. 0874D] Gregorii certiora quaedam capere illius rei indicia, qui scribit in libro IV Dialogorum, cap. 55: «Quemdam presbyterum detulisse duas oblationum coronas cuidam personae, quales coronas solebat tunc Christiana religio offerre Deo pro se suisque omnibus.» Et paulo post: «Manifestum cujus mensurae vel formae debeant esse sacerdotum oblatae, quae ex pugilio similae fieri jubentur, et ad speciem coronae. » Notum est factum matronae illius Romanae, quae, cum communionem a Gregorio acciperet ex pane a se oblato, risit corpus Christi dici quod esset ex illa oblatione, quam ego, inquit, manibus meis feci, et tibi obtuli. Moris quippe tunc erat ut unusquisque suam ipsius oblatam (quam vocabant) propria manu conficeret. Unde Valens imperator dona quae ipsemet fecerat, ὧν αὐτουργὸς ἦν, divinae mensae obtulisse perhibetur a Gregorio Nazianzeno in funebri oratione Basilii Magni.
Neque praetermittendum hoc loco est id quod Humbertus cardinalis in libro contra Michaelem Cerularium [Col. 0875A] scribit, quod diaconi cum subdiaconis, seu ipsi sacerdotes, sacris amicti vestibus, cum melodia Psalmorum conspersum, id est panem infermentatum ad sacrificium, et in secretario paratum ex secretario proferebant. Qua de re legendae Consuetudines Cluniacenses.
Ad vinum quod attinet, amulas oblatas fundebat archidiaconus in calicem, quo utebatur pontifex ad consecrationem; et cum ad summum repletus erat, in alium calicem ministerialem, quem tenebat unus acolythus, deplebat. Hic calix in libellis nostris scyphus appellatur, praeter quem alius calix major assignatur in tertio libello. Haec observatio necessaria est ad ea illustranda quae de laicorum sub altera specie communione postea dicturi sumus. Porro cantor aquam linteo coopertam offerebat diacono, qui eam cum vino in calice miscebat, infundendo in modum crucis.
Joannes III statuit ut oblationes, et amulae, vel luminaria in coemeteriis per omnes Dominicas de Lateranis [Col. 0875B] ministrarentur. Gregorius III item instituit ut in coemeteriis circumquaque positis Romae, in die natalitiorum eorum, luminaria ad vigilias faciendas et oblationes de patriarchio per oblationarium [XLVI] deportarentur ad celebrandas Missas per quem providerit pontifex, qui pro tempore fuerit, sacerdotem. Exstat ejusdem Gregorii III diploma de oblationibus quotidianis per eum factis ad sanctum Paulum, nempe in prima Missa ad corpus oblatam unam; in secunda Missa ad sanctum Timotheum oblatam unam; in tertia Missa ad imaginem Salvatoris, quae et Apostolorum, oblatam unam; in quarta Missa ad sanctum Gregorium ad januas oblatam unam; deinde in Missa quinta ad altare majore oblatas duas. Ex quo videas jam tunc in illa basilica sex missas per singulos dies, et quidem in diversis altaribus solitas celebrari. Diploma ita concludit pontifex: Nos vero ideo dedimus hoc majore altare monachis, ut haec omnia fiant omni tempore. Confer Typicum Irenae Ducae imperatricis, [Col. 0875C] cap. 34, quae singulis diebus in divina liturgia septem panes offerri praecepit, Analectorum Graecorum tomo primo, qui nostrorum studio nuperrime prodiit in lucem.
Ab annis amplius quadringentis desita est offerri a laicis materia sacrificii; sed Augustinus Patricius, in suo Caeremoniali describit modum qui ante annos ducentos observandus erat in oblatione ad Missam pontificalem. Quippe lecto Evangelio, diaconus Evangelii latinus accipit Hostiam unam de tribus quae sunt super patenam, et cum ea alias duas Hostias tangit, et eam dat sacristae comedendam. Deinde accipit atiam Hostiam de duabus quae remanserant, et cum ea tangit patenam et calicem per totum, intus et extra; et similiter dat eam sacristae comedendam. Id fit ad vitandum veneni periculum, quod in caput sacristae, qui omnia parare debet, hoc pacto redundaret. Post haec, ob eamdem rationem de ampullis vinum et aquam in taxeam dat sacristae ad praegustandum; et deinde accipiens patenam cum Hostia, eam dat in [Col. 0875D] manibus papae, qui illam Deo offerens dicit: Suscipe, sancte Pater, etc. Haec ex Augustino, ubi de Missa majore in die Natalis Domini, quod iterum repetit in Sabbato sancto.
Hic agendum esset de vasis sacris, quorum usus in sacrificio Missae apud Romanos. Verum consulendus hac de re prae aliis piae memoriae cardinalis Bona. Unum hic addere lubet de vasis sacris basilicae Vaticanae, de quibus fit mentio apud Orosium, qui, de Romanae urbis direptione per Alaricum facta agens, in lib. VII, cap. 39, ait militem Arianum vasa sacra extorquere voluisse a virgine quadam, cui commissa erant. [XLVII] Tum, expositis opibus, attonitum fuisse barbarum magnitudine, ac pondere, ac pulchritudine, ignota etiam vasorum qualitate. Cui virgo illa dixit: Haec Petri apostoli ministeria sunt.
Inter varia instrumenta quae rei sacrae inserviebant censendum est flabellum ad abigendas muscas, quod [Col. 0876A] tenebat is qui mitram pontifici ministrabat, testante Jacobo Gaietano, pag. 297. Duplex ejusmodi flabellum idem auctor memorat pag. 305, unum scilicet ad refrigerandum aerem, aliud ad abigendas muscas. Etsi vero nulla de hisce flabellis mentio fiat in antiquioribus nostris libellis, eorum tamen antiquitas probatur ex Vita Fulgentii episcopi Ruspensis, qui, cum esset monachus, ex palmarum foliis flabellos saepissime contexebat. Λειτουργικὸν ῥιπιστήριον vocat Cyrillus monachus in libro de vita Euthymii abbatis, tomo I Analectorum Graecorum, pag. 60. Sed ad alia progrediamur.
5. Innocentius primus, in epistola 29, duo reprehendit in sacris mysteriis praepostere (ut ipse sentiebat) observata. Primum est quod pacem ante confecta mysteria quidam tradebant: Cum post omnia, inquit, quae aperire non debeo (sic tunc sacra illa arcana tegebant), pax sit necessario indicenda, per quam constet populum ad omnia quae in mysteriis celebrantur atque in ecclesia aguntur praebuisse consensum, [Col. 0876B] ac finita esse pacis concludentis signaculo demonstretur. Alterum est quod nomina offerentium recitentur, antequam precem sacerdos faciat, id est ante Orationem factam super oblata, imo ante Canonem, quem precis nomine etiam designat Vigilius papa infra. Prius ergo, ait Innocentius, oblationes sunt commendandae; ac tunc eorum nomina, quorum sunt oblationes, edicenda, ut inter sacra mysteria, id est post consecrationem, nominentur, non inter alia, quae ante praemittimus, ut ipsis mysteriis viam futuris precibus aperiamus. Utrumque ritum, quem hic improbat Innocentius, servabant Gallicanae et Hispanicae Ecclesiae, et quidem priorem astruit Justinus martyr in Apologia secunda. Haec autem Innocentii constitutio a Gallis recepta fuit anno 789, in Capitulari Aquisgranensi, cap. 53 et 54.
Omissa Praefatione, in qua nihil singulare occurrit, [Col. 0876C] progredimur ad Canonem, quem sacerdos non inchoabat ante absolutum a choro trisagii cantum. Id enim libelli nostri praecipiunt, et post eos Herardus episcopus Turonensis, cap. 16: Ut Secreta presbyteri non inchoent antequam Sanctus finiatur. Secreta vocat Canonem, quod eum sacerdos submissa voce, et quidem solus, recitaret. Eodem modo appellatur in veteri Missali Gallicano, mihi pag. 335, ubi Collectio post Secreta ea dicitur quae consecrationi proxime succedebat; quod argumento est Canonem Missae submissa voce etiam in Ordine Gallicano fuisse recitatum. Ita etiam in Romano; unde in secundo Ordine Romano hic legitur, quod pontifex secrete intrat in Canonem.
Preces et canonicam precem appellant veteres, in primis Vigilius papa, in epistola ad Profuturum episcopum Bracarensem: Ordinem quoque precum in celebritate Missarum nullo nos tempore, nulla festivitate significamus habere diversum; sed semper eodem [Col. 0876D] tenore oblata Deo munera consecrare. Quoties vero Paschae, aut Ascensionis Domini, vel Pentecostes et Epiphaniae, Sanctorumque Dei fuerit agenda festivitas, singula capitula diebus apta subjungimus, quibus commemorationem sanctae solemnitatis, vel eorum facimus, quorum natalitia celebramus; caetera vero ordine consueto prosequimur. Quapropter et ipsius canonicae precis textum direximus subter adjectum, quem Deo propitio ex apostolica traditione accepimus. Varietas illa, de qua loquitur Vigilius, hactenus servatur in illa Canonis parte quae incipit a verbo Communicantes.
Precem illam Canonem primus, aut inter primos absolute vocat Gregorius Magnus, in lib. XI, epistola 59, ubi notat Januarium episcopum, tempore quo sacrificium celebrat, tantam pati frequenter angustiam, ut vix post longa intervalla ad locum Canonis redire valeat quem reliquit; atque ex hoc multos dubitare si [Col. 0877A] communionem debeant de ejus consecratione percipere. Quos admonendos dicit, ut nullatenus pertimescant, sed cum omni fide et securitate communicent, quiaaegritudo personae [XLIX] sacri mysterii Benedictionem nec mutat, nec polluit; imo nec peccatum sacerdotis, attestante Optato Milevitano, in lib. VI. Ergo liquido apparet ex invocatione nominis Dei posse aliquid sanctificari, etiamsi peccator invocet Deum. Canonem fere integrum, sed verbis aliquantisper immutatis, refert vetustissimus auctor, lib. IV de Sacramentis, apud Ambrosium. In antiquissimo Codice Reginae Sueciae, num. 1454, deest enim in verbis consecrationis corporis Christi. In quibusdam Ecclesiis Amen post verba consecrationis a populo dicebatur; sed nihil hac de re nec in libellis nostris, nec in Sacramentario Gregoriano, tametsi ejus rei meminit Augustinus in epistola ad Januarium.
Per totum Canonem episcopi, diaconi, subdiaconi pontifici servientes, et presbyteri in presbyterio permanebant inclinati, nisi quod ad verba Nobis quoque peccatoribus, [Col. 0877B] surgebant diaconi. Hac corporis inclinatione adorabant sacram Actionem et sacra mysteria, quae vulgatus Anastasius in Martino papa adorandam Hostiam vocat.
Non statim post consecrationem in altum a sacerdote Hostia, itemque calix primis illis temporibus efferebantur, sed sub finem Canonis, cum diceret sacerdos Per quem haec omnia, etc., erigebat se archidiaconus solus; et cum diceretur Per ipsum et cum ipso, levabat cum offertorio calicem per ansas, et tenebat exaltans illum juxta pontificem. Micrologus corpus cum calice tunc levatum fuisse dicit in cap. 15, ubi nullam alterius post consecrationem levationis mentionem facit. [Col. 0877D] Vide Vitam Euthymii abbatis, tom. I Analect. Graec., p. 62. Orientales id praestant paulo ante communionem. Porro elevatio post consecrationem in Gallia post medium saeculum undecimum videtur fieri coepta, haud scio an paulo serius in Ecclesia Romana, tametsi utrobique ad consecrationem sacra mysteria adorarentur. Huc spectat Ivonis episcopi [Col. 0877C] Carnutensis epistola 142, ad Mathildem Anglorum reginam, cui gratias agit, ob campanas ecclesiae suae concessas, quarum sonitu ait renovari ipsius reginae memoriam, tunc praesertim, quando illa salutaris Hostia, pro nobis redimendis in ara crucis oblata, per novi sacerdotii ministros in Domini mensa quotidie consecratur; ubi nulla mentio elevationis, uti nec in Usuum Cisterciensium, cap. 53. Sic vero in Institutionibus Capitulorum generalium, cap. 25, dist. 3, ubi in Capitulo generali anni 1215 statutum legitur ut, consecratione peracta, [L] Hostia elevetur; quo fere tempore Guillelmus episcopus Parisiensis, et in Germania Guido cardinalis statuerunt ut ad elevationem campanula pulsaretur. Hoc loco in memoriam redit sancti Malachiae Hiberniae primatis calix sacer, in thesauro Claraevallensi asservatus, ex cujus labio dependent aliquot campanulae, quibus ad motum calicis astantes ad adorandum excitarentur. Denique saeculo XIII, in Caeremoniali Gregorii X hic edito, pag. 235, praescribitur ut in elevatione corporis Christi prosternant [Col. 0877D] se ad terram, et adorent reverenter in facies cadendo, et sic prostrati stent usque ad Per omnia. Quod hodie quoque actitant Cartusiani. Adde Jacobi Gaietani Ordinarium, in quo etiam mentio fit elevationis et adorationis, hic pag. 285.
In canone duplex commemoratio fiebat, fitque hodie quoque, vivorum ante consecrationem, mortuorum vero post eam. In utraque recitabantur nomina Ecclesiarum apostolicarum, cum nominibus vivorum antistitum in priori commemoratione, et mortuorum in posteriori. Id colligimus ex Augustini epistolis 43, 52 et 53. De Codicibus non tantum nostris, ait ille in epistola 43, num. 21, sed etiam illorum, scilicet Donatistarum, recitamus Ecclesias, quarum nomina hodie [Col. 0878A] legunt, et quibus hodie non communicant; quae cum recitantur in conventiculis eorum, lectoribus suis dicunt Pax tecum, et cum ipsis plebibus quibus illae litterae scriptae sunt non communicant. Haec nomina Ecclesiarum apostolicarum, id est quibus apostoli scripserunt, ex epistola 53, num. 3, scripta erant in libris sanctis in Codicibus sanctis, nempe in libris Sacramentorum, quo nomine libros sacrosancti sacrificii modum continentes solebant designare.
Canoni subjungitur Oratio Dominica, de qua quidam e Sicilia Graeci vel Latini conquerebantur, quod eam Graecorum exemplo mox post Canonem Romani pontifices dici statuissent. Respondet Gregorius: Orationem Dominicam mox post precem, id est Canonem, dicimus, quia mos apostolorum fuit ut ad ipsam solummodo orationem oblationis Hostiam consecrarent. Gregorius autem hujusce institutionis auctorem se innuit his verbis subsequentibus: Et valde mihi inconveniens visum est ut precem, quam scholasticus composuerat, super oblationem diceremus; et ipsam traditionem (forte [Col. 0878B] Orationem) quam Salvator noster composuit, super ejus corpus et sanguinem taceremus. [LI] Addit tandem modum esse diversum a Graecis in Ecclesia Romana, quod Dominica Oratio apud Graecos ab omni populo dicitur, apud nos vero a solo sacerdote. Ex illis, inquam, verbis, valde mihi inconveniens visum est, colligitur Gregorium auctorem fuisse ut Oratio Dominica in Missa diceretur apud Romanos, aut potius restitueretur. Neque enim verisimile est Orationem illam divinam, quam in omnibus aliis liturgiis, tam orientalibus, quam occidentalibus, Gallicanis, Hispanicis, et Mediolanensi, et quidem apostolorum exemplo, in sacris frequentatam fuisse constat, a sola Romana Ecclesia, quae apostolicam prae aliis traditionem semper secuta est, praetermissam initio fuisse. Certe totam sacrificii petitionem fere omnis ecclesia Dominica Oratione concludebat Augustini aevo, ex ejus epistola modo 149, ad Paulinum. Idem in sermone 351, qui exstat in tomo quinto novae Editionis, docet, num. 6, Antistites [Col. 0878C] ad altare assistentes solitos fuisse cum omnibus pectora tundere. Quod recitanda Oratione Dominica factum indicat paulo infra his verbis: Nam si non habemus peccata, et tundentes pectora dicimus Dimitte nobis peccata nostra, ex hoc ipso certe et graviter nullo dubitante peccamus, cum inter sacramenta mentimur. Ubi sacramentorum nomine consecrationem significat sacrorum mysteriorum corporis et sanguinis Christi Domini, quae plurali nomine etiam alibi sacramenta vocat. Ergo, ut dicere coeperam, mos erat Ecclesiae universalis ante Gregorii aevum ut Oratio Dominica in Missa diceretur. Sed cum fortasse Romani quidem sacerdotes hanc Orationem, quasi alias communem, omitterent, [Col. 0877D] Sic Patres concilii Basileensis conqueruntur quod [Col. 0878D] in Missa omittatur Oratio Dominica in aliquibus Ecclesiis. ( Tit. 16, de his qui in Missa non complent. ) uti presbyteri Hispanici extra Dominicam in divinis officiis ex concilii IV Toletani canone 9, Gregorius Romanos ad uniformem ritum decreto suo revocavit. Certe in Missa praesanctificatorum, quae quotannis in Parasceve celebratur ritu primitivo, Oratio Dominica recitatur.
Post Orationem Dominicam fit fractio panis consecrati, [Col. 0878D] et una ex tribus particulis in calicem demittitur. At duplex in Missa pontificali commistio antiquitus fiebat, una ante Agnus Dei ex priori sacrificio, ut superius vidimus, alia post communionem pontificis ex praesente. Verum jam a multis saeculis unica tantum, nempe posterior, fit commistio ex relicta parte Eucharistiae intra digitos pontificis post communionem.
[LII] In Gallicanis et Hispanicis Ecclesiis, antequam diceretur Pax Domini sit semper vobiscum, Benedictionem populo circumstanti ab episcopo sacra celebrante impendi antiquus mos est, ut patet tum ex antiquissimis libris Ordinis Gallicani, tum ex concilii IV Toletani canone 18. Haec Benedictio triplici Oratione populo impertiebatur, quales Orationes non semel [Col. 0879A] typis excusae sunt. Verum has Benedictiones non invenio receptas in Missa pontificali, imo eas graviter improbare videtur Zacharias papa. De his enim interpretor haec ejus verba epistolae ad Bonifacium: Pro Benedictionibus autem quas faciunt Galli, ut nosti, frater, multis vitiis variantur. Nam non ex apostolica traditione hoc faciunt, sed per vanam gloriam, adhibentes sibi damnationem . . . . Regulam itaque catholicae traditionis, quam a sancta Romana Ecclesia, cui Deo auctore deservio, accepisti, omnibus praedica. Si de his Benedictionibus (ut quidem opinor) agit Zacharias, duriora sunt ejus verba quam causa, quae alias laudabilis censeri potest, mereatur. De ejusmodi Benedictionibus quaedam verba intrusa sunt in secundum Ordinem Romanum: Post solutas, ut in his partibus mos est, pontificales Benedictiones, cum dixerit Pax Domini sit semper vobiscum, mittit in calicem de sancta oblata. Sed haec verba, ut in his partibus mos est, dicta esse consideratione loci, ubi descriptus est iste Ordo Romanus, satis intelligitur. Non ergo inserendum erat [Col. 0879B] Benedictionale novae Gregorii operum Editioni, quod a ritu Romanorum atque adeo ipsius Gregorii mente alienum est, tametsi in Codice bibliothecae Caesareae Sacramentario Gregoriano subjectum reperiatur, utpote descriptum ad alterius Ecclesiae usum quam Romanae.
Cum multa singularia occurrant in communione, qualis olim fiebat iu Missa pontificali, ut ea facilius observentur, praemittendum est in illis solemnibus sacris, etiam postquam Missae tantisper multiplicari coeperunt, omnes, non solum laicos et sacerdotalis Ordinis expertes, sed etiam presbyteros et episcopos, qui sacris intererant, communionem sacram participasse. Hunc ritum apud Orientales advertimus in facto Nestorii patriarchae CP. qui, Dorotheum episcopum [LIII] anathema dicentem in eos qui Virginem Deiparam [Col. 0879C] dicerent, non modo non redarguit, verum etiam ad mysticam communionem mox admisit, ejusque participem effecit, quemadmodum legitur in epistola Cyrilli Alexandrini ad eos qui de se conquerebantur. Idem ritus servabatur apud Romanos in Missa pontificali, uti exponitur in sequentibus libellis Ordinis Romani; sed an presbyteri simul cum pontifice sacra celebraverint, non explicant. Id supplet Amalarius in lib. I, cap. 12: Mos est Romanae Ecclesiae ut in confectione immolationis Christi adsint presbyteri, et simul cum pontifice verbis et manu conficiant. Ex quo intelligitur hunc morem esse antiquum. Jacobus a Vitriaco ejus rei testis est in Historiae occidentalis cap. 38. Consueverunt, inquit, presbyteri cardinales summo pontifici in sacramento altaris assistere, et cum eo pariter celebrare, imo et communicare. Utrumque enim Innocentius tertius docet in lib. IV de mysteriis Missae cap. 25, ubi ait consuevisse presbyteros cardinales Romanum circumstare pontificem, et cum eo pariter celebrare; cumque consummatum est sacrificium, de [Col. 0879D] manu ejus communionem accipere. Nunc operae pretium est singillatim exponere hujusce communionis ritus.
1. Et primo quidem, dicto Pax Domini sit semper vobiscum, non statim cantabatur Agnus Dei, sed pontifex mittebat in calicem Sancta, seu de Sancta, sive, ut in secundo libello habetur, de Sancta oblata. Quae particula non videtur ex praesente sacrificio, siquidem tunc nondum fracta erat oblata, sed ex praecedenti sumpta fuisse. Hoc facto, pontifex dabat pacem archidiacono.
2. Archidiaconus, accepta pace a pontifice, pacem dabat episcopo priori, deinde caeteris per ordinem, et populis, ita ut episcopus eam daret priori juxta se stanti, hic vero sequenti; et sic per ordinem, separatim autem viri et feminae.
3. Pontifex rumpebat oblatam ex latere dextro, et particulam quam ruperat super altare relinquebat, reliquas [Col. 0880A] vero oblationes suas ponebat in patenam, quam tenebat diaconus. Hunc locum, sane obscurum, illustrat Micrologus in cap. 17: Cum autem dicit Per Dominum nostrum, rumpit Hostiam ex dextro latere, juxta Ordinem, ad designandum dominici lateris percussionem. Deinde majorem partem in duo confringit, ut tres portiones de corpore dominico efficere possit. Nam [LIV] unam in calicem, faciendo crucem, mittere debet . . . . . alteram vero ipse presbyter necessario sumit, etc. Secundum hanc interpretationem aliae oblationes, quas pontifex ponebat in patenam, erant duae particulae reliquae ex illa fractione. Cur autem prima illa particula super altare remaneret ex Ordine Romano, aliam affert causam primus libellus noster, aliam Micrologus, quae tamen causae non omnino contrariae sunt. Libellus noster de Ordine Romano primus docet id factum quia ita observant, ut dum Missarum solemnia peraguntur altare sine sacrificio non sit (quae ratio etiam fortasse movit ut Eucharistia pontifici ad sacra facienda procedenti [Col. 0880B] praeferretur). Micrologus vero ait illam particulam esse dimissam communicaturis sive infirmis. At communicaturis in illa pontificia Missa distribuebantur aliae oblatae consecratae. Post praedictam fractionem pontifex revertebatur ad sedem suam.
4. Ad haec in primo tantum Ordine Romano legitur nomenculatorem (cujus officium erat pransuros ad convivium invitare, eorumque nomina describere), saccellarium (qui saccello seu thesauro fisci praefectus erat) et notarium vicedomini seu oeconomi, postquam inter sese Agnus Dei dixissent, ascendisse ad altare ante faciem pontificis, ut annueret eis scribere nomina eorum qui invitandi erant, sive ad mensam pontificis per nomenculatorem, sive ad vicedomini per notarium ipsius; quorum nomina postquam descripserant, descendebant ad invitandum eos, ac deinde redibant ad sedem ubi pontifex consistebat.
5. Archidiaconus interim levabat calicem ex altari, [Col. 0880C] et dabat eum subdiacono regionario, seu archisubdiacono, ut teneret eum juxta cornu altaris dextrum.
6. Accedebant deinde subdiaconi sequentes cum acolythis, qui sacculos portabant, a dextris et a sinistris altaris; et acolythi quidem extendebant brachia cum sacculis, quorum sinus subdiaconi, stantes a fronte, explicabant ad recipiendas oblationes ab archidiacono, qui eas in sacculos demittebat.
7. Evacuato oblationibus altari, archidiaconus scholae cantorum innuebat ut canerent Agnus Dei, quod in confractione corporis Domini a clero et populo decantari Sergius papa I constituisse fertur. Certe in Missa Sabbati sancti, quae veteri more etiam nunc celebratur, omittitur Agnus Dei cum Antiphonis ad Offertorium et ad Communionem, quae primarii non esse instituti Walafridus Strabo et alii observarunt. In [LV] rubricis tamen Sacramentarii Gregoriani ad Missas consuetas assignatur Agnus Dei, sed fortasse a solis cantoribus, uti in libellis nostris antiquioribus [Col. 0880D] praescribitur, tum cani mos erat, quod a clero et populo decantari Sergius praeceperit: ut dum praeparatur ad dispensandum corpus dominicum, rogent accepturi, quatenus ille, qui pro eis oblatus est innocens, faciat eos salubriter pignora salutis aeternae percipere, ut idem qui supra Walafridus scribit in cap. 22.
8. Acolythi, oblationibus in sacculos acceptis, in duas partes divisi, pars ad episcopos qui ad dextram pontificis erant, pars ad presbyteros qui ad sinistram accedebant, praecedentibus hinc inde duobus subdiaconis regionariis, qui suam uterque patenam portabat, ut ad nutum pontificis oblationum confractio super illas patenas fieret, tum per episcopos, tum per presbyteros atque diaconos. Patenae propterea amplissimae erant, quarum unam a Sergio papa I datam viginti libras appendisse Anastasius auctor est, a quo quandoque communicales absolute vocari existimo. Comminutae [Col. 0881A] ad distribuendum Eucharistiae meminit Augustinus in epistola 149, ad Paulinum, num. 16.
9. Expleta confractione, canebatur antiphona ad communionem cum suo psalmo; tumque diaconus minor a subdiacono accipiebat patenam, in qua repositae erant duae particulae post confractionem Hostiae factam a pontifice, eamque deferebat ad sedem pontificis, ut communicaret corpore dominico, et quidem stans conversus ad Orientem, quod habemus ex quinto libello nostro. Innocentius III habet tantum consistens, infra.
10. Eucharistia sumpta, pontifex de ipsa sancta quam momorderat particulam inter manus archidiaconi in calicem quam tenebat subdiaconus ponebat, dicendo: Fiat commistio et consecratio, etc. Amen. Ubi consecrare est simul sacrare, quae verba sunt Pelagii papae I in epistola ad Joannem Patricium, apud Holstenium in collectione Romana. Eodem spectant verba canonis 17 concilii primi Arausicani. [Col. 0881B] Sic itaque duplex in Missa pontificali fiebat commistio in calice, una statim post primam confractionem a pontifice factam, altera post ejusdem communionem. Utriusque meminit Amalarius, ut superius vidimus, tametsi unica in tertio libello memoratur. At in primo libello, ubi prima commistio ex praecedente (ut mihi visum est) sacrificio facta est, alia ex praesente fiebat, ex dictis.
[LVI] 11. Post haec verba, Fiat commistio, etc., in duobus prioribus libellis subditur Pax tecum. Resp. Et cum spiritu tuo. Deinde in primo pontifex confirmatur ab archidiacono, accipiendo scilicet sanguinem pro complemento communionis, uti Micrologus loquitur. Quid sibi velit haec pacis imprecatio, non apparet ex his libellis. Forsan hoc referendum ad id quod tradit Innocentius tertius in lib. VI, cap. 9, ubi communionem pontificis et ministrorum ita exponit. Ut autem in perceptione corporis et sanguinis Christi nulla possit fallacia suboriri, sed in utroque perceptionis veritas evidenter appareat, summus pontifex non statim [Col. 0881C] particulam Hostiae dimittit in calicem, sed eam post trinum crucis signaculum in patenam reponit. Et post osculum pacis ad sedem ascendens, ibique consistens, universis cernentibus, partem majorem oblatae de patena, quam ei subdiaconus repraesentat, ipsamque videntibus dividens, unamque particulam sumens, aliam mittit in calicem, quem tenet coram ipso subdiaconus, de quo sanguinem haurit cum calamo. Deinde particulam unam cum osculo tradit diacono, aliamque subdiacono sine osculo, quem ad altare ministrans ei calicem diaconus osculatur. Non dubito quin pontifex Eucharistiam tradendo diacono, eumque ita, ut dicit Innocentius, osculando, dixerit verba superiora Pax tecum, respondente archidiacono Et cum spiritu tuo.
Sane olim fideles, suscepta Eucharistia, episcopum seu sacerdotem a quo eam acceperant osculari solebant, cum in Oriente, tum in Occidente. Hieronymus, in epistola 62 adversus Joannem Jerosolymitanum: Quisquamne tibi invitus communicat? [Col. 0881D] quisquamne extenta manu vertit faciem, et inter sacras epulas Judae osculum porrigit? Paulus Emeritensis diaconus, de Vitis Patrum, cap. 7, de Fideli episcopo loquens: Vade, inquit, communica, et da nobis osculum. Denique in quodam tractatu fratrum Praedicatorum, apud Stevartium edito: Participationem sanctae communionis, non similiter Graeci, ut nos, perficiunt; sed dicunt quod qui Missam celebrat sacerdos osculatur volentem communicare. Subdit post praemissa Innocentius tertius: Diaconus et qui superioris sunt ordinis, cum percipiunt Eucharistiam, osculum suscipiunt ab episcopo, acolythus, et qui sunt inferiorum ordinum, non suscipiunt. Subdiaconus vero, quia character hujusmodi quondam inter non sacros, nunc autem inter sacros ordines reputatur, in perceptione corporis non suscipit osculum a pontifice, sed in perceptione sanguinis suscipit osculum a diacono.
[LVII]. 12. In quibusdam festis pontifex, cum sacra celebraret, communionem percipiebat ad altare, scilicet [Col. 0882A] in die sancto Parasceves. Jacobus Gaietanus et Petrus Amelius addunt etiam primam Missam in Natali Domini; et Augustinus Patricius feriam quartam Cinerum, quibus diebus sacrosanctum Christi sanguinem non ex calamo, sed ex calice hauriebat. Nicolaus III Psalmum Laetatus sum, cum aliquot versiculis et Collecta de Pace, cantari ante communionem praecepit ad impetrandam pacem inter principes Christianos, quod etiam Joannes XXII suo tempore constituit. Idem ritus perseverabat tempore Urbani VI, ex Caeremoniali Petri Amelii.
13. Absoluta communione pontificis, archidiaconus futuram stationem annuntiabat. Ita in libellis duobus primis Ordinis Romani; sed modum exprimit unus Benedictus canonicus, agens de feria 4 Cinerum, in libelli decimi num. 33: Ante communionem stat subdiaconus regionarius juxta altare, dicens alta voce: Crastina die veniente statio erit in ecclesia sancti Georgii martyris ad Velum aureum. Respondet [Col. 0882B] schola, Deo gratias. Quo autem modo, finita Missa, fieret salutatio pontifici ab ipsius diei statione, idem auctor ibidem explicat. Post communionem pontificis fiebat etiam jejunii quatuor temporum denuntiatio, cujus rei formulas refert eminentissimus cardinalis Bona.
14. Confirmato pontifice, archidiaconus refundebat parum de calice seu de sanguine consecrato in scyphum, quem tenebat acolythus. Hic est scyphus seu calix ministerialis, in quem vinum oblatum ex majori calice refusum fuisse superius notavimus; ac proinde sanguis refusus in illum scyphum cum vino jam in eum refuso commiscebatur ad populum confirmandum, ut mox dicemus. In aliis locis et Ecclesiis non infundebatur vinum cum sanguine consecrato, nisi ubi advertebant ministri non suffecturum sanguinem purum communicaturis.
Hujus rei exemplum habemus in usuum Cisterciensium cap. 53: Dum autem fratres percipiunt sanguinem, infundatur vinum in calice a diacono, cum [Col. 0882C] opus fuerit, de ampulla a subdiacono ante praeparata juxta altare. Si quid autem residuum fuerit de ipso sanguine, bibat illud cum calice, etc. Ergo sanguis absolute dicebatur etiam post illam vini admistionem. [LVIII] Clarius et apertius Caeremoniale sancti Benigni apud Divionem: Debet autem vinum in ampulla juxta eum, scilicet diaconum, jugiter esse, ut, quando opus esse perspexerit, eodem vino sanguinem dominicum augere possit. Ita Caeremoniale annorum fere sexcentorum, a quo tempore parum decedunt primi illi Usus Cistercienses. Paulo recentius est Ordinarium abbatiae sancti Victoris apud Parisios, cujus haec verba: Interim autem dum communicant, subdiaconus cum ampulla vinaria diacono debet astare, et quoties opus fuerit, calici vinum infundere, etc. Idem observavit Nicolaus abbas Panormitanus, in quibusdam locis, ubi post sumptionem corporis et sanguinis Christi aliquid de ipso sanguine reservatur in calice, et superinfunditur vinum purum, ut alii communicantes inde sumant. Non enim esset decens tantum [Col. 0882D] sanguinem conficere, nec calix capax inveniretur. Denique Guillelmus de Lindwode, officialis Ecclesiae Cantuariensis, in Collectione Constitutionum provincialium Ecclesiae suae: Sacerdos, qui tenet calicem cum sanguine, videns quod quantitas sanguinis non sufficeret omnibus fratribus, ponit ibi modicum de vino: Ita Guillelmus, qui vivebat sub initia saeculi XV. Verum hac de re iterum infra; nunc ad ritus Romanos redeamus.
15. Mox accedebant episcopi et presbyteri, ut a pontifice communionem acciperent, episcopi quidem stantes ad sedem pontificis, presbyteri vero ad altare genibus flexis, ut patet ex Caeremoniali Gaietani, pag. 312 et 313, contra veterem ritum saltem Graecorum, de quo Valesius in Eusebium, pag. 145. Utrosque archidiaconus sanguine dominico; episcopus vero sequentes Ordines stans in cornu altaris confirmabat. Presbyteri et diaconi manu, subdiaconi [Col. 0883A] ore Eucharistiam accipiebant, ex libello sexto. At in quinto subdiaconus calicem praebet primo presbytero communicanti, qui et tribuat subsequenti, et sic de aliis successive.
16. Post haec archidiaconus, recepto de manu episcopi calice, reliquum sanguinis refundebat in scyphum acolythi, supra cujus meminimus, aut certe in calicem majorem, in quo pariter vinum ex oblatione contentum esset. Haec secunda refusio in duobus primis libellis diserte exprimitur, sed unica in tertio, cujus haec verba notanda sunt: Sed ipse pontifex confirmatur ab archidiacono in calice sancto, de quo parum refundit archidiaconus in majorem calicem, sive in scyphum, quem tenet acolythus ut ex eodem sacro vase confirmetur populus, quia [LIX] vinum, etiam non consecratum, sed sanguine Domini commistum, sanctificatur per omnem modum. Ex hac consequentia (quae in aliis libellis non habetur, fortasse a posteris intrusa) intelligitur saltem, in illo majori calice, sive in scypho contentum fuisse vinum ex [Col. 0883B] oblatione refusum, antequam sanguis Christi in eum refunderetur. Cur autem populus non ex puro, sed ex misto cum vino sanguine fuerit confirmatus, postea expendemus. Sic evacuatus calix sacer tradebatur primum subdiacono, qui mox calamum archidiacono tribuebat ad confirmandum populum; tum acolytho, qui eumdem calicem in paratorium seu in thecam suam recondebat.
17. Post hanc secundam refusionem pontifex e sede descendebat in senatorium, ubi magnates Eucharistia reficiebat; et in adversam partem, ubi matronae consistebant, eisdem communionem praebiturus, subsequente archidiacono cum scypho praedicto ad utrosque confirmandos. Primis temporibus Eucharistia etiam laicis tribuebatur in manus, qua de re testis est in primis Augustinus, tum in lib. II contra epistolam Parmeniani cap. 7, tum in lib. item XI adversus litteras Petiliani, cap. 23. Verum apud Romanos jam ante Gregorii Magni pontificatum [Col. 0883C] in os immittebatur a sacerdote, ut probat lib. III Dialogorum, cap. 3, ubi Agapitus papa cuidam muto et claudo corpus dominicum in os misisse perhibetur.
18. Interim episcopi et presbyteri, annuente primicerio, populum hinc et inde sacrae communionis participem faciebant, diaconis ex scypho confirmantibus.
19. Reversus pontifex ad sedem communicabat regionarios per ordinem, et eos qui in filo steterant, et in diebus festis de schola duodecim. Regionarii sunt diaconi, subdiaconi et acolythi, qui caeteris diebus in presbyterio, ubi poterant, communicabant.
20. Post omnes hos redeuntes nomenculator, et sacellarius, et acolythus, qui patenam tenebat, et qui manutergium tenebat, et qui aquam dabat, ad sedem communicabant, et post pontificem archidiaconus eos confirmabat.
21. His omnibus demum succedebat Psalmi, qui praemissa Antiphona ad communionem canebatur, [Col. 0883D] clausula per Versus Gloria Patri et Sicut erat, annuente subdiacono regionario per signum crucis impressum fronti suae. Sciendum autem, [LX] inquit Micrologus in cap. 18, eamdem Antiphonam semper eumdem Psalmum cum Introitu habere, si non habet proprium, ex quo sumpta videatur.
Hactenus communionis generalis ordinem ac seriem, qualis ante saeculum nonum in Ecclesia Romana servabatur, exhibuimus; in quo quidem ritu si qua remanent obscura, id temporum longinquitati et rituum desuetudini tribuendum est.
Quaerat inde aliquis an tum, cum pontifex solemni hoc ritu sacris operaretur, sicque tam episcopis quam presbyteris communionem impertiret, Missae plures uno die Romae celebrarentur? deinde an aliquando etiam plures in una eademque ecclesia?
Facilis ad utrumque responsio. Presbyteri titulorum vel singuli in singulis, vel plures in singulis cum essent, non omnes in illis pontificiis sacris praesentes [Col. 0884A] aderant, ac proinde in suis titulis Missas celebrabant, ut plebi suae facerent satis. Quin etiam si confluentium fidelium multitudo exigeret, in una eademque ecclesia sacrificium iterabatur. Ita enim praecepit Leo Magnus, in epistola 7 ad Dioscorum episcopum Alexandrinum: Ut autem in omnibus observantia nostra concordet, illud quoque volumus custodiri, ut cum solemnior festivitas conventum populi numerosioris indixerit, et ad eam tanta fidelium multitudo convenerit quam recipere basilica simul una non possit, sacrificii oblatio indubitanter iteretur, ne his tantum admissis ad hanc devotionem qui primi advenerint, videantur hi qui postmodum confluxerint non recepti, cum plenum pietatis atque rationis sit ut quoties basilicam, in qua agitur, praesentia novae plebis impleverit, toties sacrificium subsequens offeratur, etc. An vero haec sacrificii iteratio per unum aut plures sacerdotes fieret, non satis liquet. Quanquam per illa tempora idem sacerdos aliquando Missarum solemnia geminabat, quo in numero erat sanctus ille [Col. 0884B] Severinus, de quo Gregorius Turonensis antistes, de Gloria confessorum, cap. 50. Is enim Severinus, seu (ut in vetustissimo Codice legitur) Severus, cum duas ecclesias aedificasset, ubi dies Dominicus advenerat, celebratis Missis uno loco, ad alium pergebat. Sed vetitum fuit in concilio Antissiodorensi ne unus sacerdos in uno eodemque altari plures Missas diceret.
Cum laicorum communio in Ecclesia Romana haudquaquam ex puro sanguine fieret, non ita difficilis fuit transitus ad recentiorem morem, ut laici ad unius tantum speciei participationem admitterentur. Jam mos iste receptus erat saeculo tertio decimo. Id enim probant illorum temporum scriptores, ex quibus Alexander Alensis. Dicendum, inquit, quod quia Christus integre sumitur sub utraque specie, bene licet [Col. 0884C] sumere corpus Christi sub specie panis tantum, sicut fere ubique fit a laicis in Ecclesia. Atqui communionem sub utraque specie viguisse ad initia saeculi duodecimi constat ex iis qui tunc florebant auctoribus, Anselmo Cantuariensi antistite, Guillelmo de Campellis, Hugone canonico sancti Victoris, et aliis. Guillelmi testimonium, antea ineditum, protuli in praefatione prima ad saeculum tertium Benedictinum, num. 75, ex quo quae ad rem nostram faciunt huc adducere juvat. Quod utraque species per se accipitur, eo fit, ut memoria corporis, quod in cruce visibiliter pependit, et memoria sanguinis, qui cum aqua de latere fluxit, arctius teneatur, et quasi praesentetur. Tamen sciendum quod qui alteram speciem accipit, totum Christum accipit. Et infra: Quod ergo dicitur, utramque speciem oportere accipi, haeresis plane est . . . . Et ideo licet in alterutra specie totus sumatur, tamen pro causa praedicta sacramentum utriusque speciei ab Ecclesia immutabiliter retinetur. Haec scripta sunt ante annum [Col. 0884D] 1120, quo proinde tempore communio sub utraque specie ab Ecclesia immutabiliter retinebatur. Idem confirmat in Speculi Ecclesiae cap. 7 Hugo Victorinus, qui vitam produxit ad annum 1142. Hujus rei argumentum habemus in veteri Chartario abbatiae Absiensis apud Pictones, ubi legimus quemdam Willelmum de Barges de praediis nonnullis investiisse Rainerium abbatem Absiensem cum calice, quo communionem acceperat, et quidem circiter annum 1150.
Vix annis decem Hugonem Victorinum excessit Robertus Pullus, S. R. E. presbyter cardinalis, quo scribente jam contrarius usus praevalere coeperat. Exstat hac de re locus apud eum in Sententiarum parte VIII, cap. 3. Primo corpus, post [LXII] sanguis a presbyteris est sumendus. Institutio Christi mutanda non est . . . . Verum qualiter a laicis Eucharistia sumi deberet, sponsae suae commisit judicio; cujus consilio et usu pulchre fit ut caro Christi laicis distribuatur. Nimirum periculose fieret ut sanguis sub liquida specie [Col. 0885A] multitudini fidelium in ecclesia divideretur; longe periculosius si infirmatis per parochiam deferretur. Jam tunc ergo laici sub unica specie communicare coeperant, teste Pullo, qui intinctam dari Eucharistiam improbat; probat vero si cui pervalde infirmato sanguis infunditur, ut facilius insumatur. In quibusdam tamen locis diutius perseveravit communio sub utraque specie, quae nullo peculiari decreto, sed paulatim ac sensim, abrogata est.
Non una, sed plures simul causae huic mutationi occasionem praebuerunt, nullo Ecclesiae universae decreto praeeunte. Unde tempore sancti Thomae, imo et Paludani, quaedam Ecclesiae, etiam Latinae, veterem usum servabant. Periculum effusionis, prohibitio intinctionis, exempla communionis infirmorum et infantium, haeresis eorum qui alteram sine altera speciem non valere sentiebant, Ecclesiae pastores paulatim induxerunt ad unius speciei communionem laicis impertiendam. Urbanus VI, post suam in Vaticana basilica coronationem, omnes diaconos [Col. 0885B] cardinales sua manu pretioso corpore et sanguine Christi communicavit, sicut de more summorum pontificum semper fuit, uti legitur in epistola de ejusdem Urbani electione, quae vulgata est in Spicilegii tomo IV, pag. 306, quod quidem contigit anno 1378. Verum nequidem presbyteris in eorum ordinatione altera species a pontifice Romano conceditur in Ordinario Jacobi Gaietani, qui saeculo tertio decimo desinente et quarto decimo ineunte floruit. Solis id tribuitur episcopis, qui genua non flectebant communionem sumentes. Haec patent ex ejusdem Ordinarii capitibus 57 et 58. Attamen sub utraque specie communio regi et imperatori praebebatur a pontifice ante haeresim Hussitarum, ex ejusdem Caeremonialis cap. 107, non tamen reginae, ex cap. 109. Clemens VI, referente Odolrico Rainaldo, Joanni Normanniae duci ejusque conjugi, modo id privatim fieret, utriusque speciei communionem indulsit, uti et Burgundiae duci, quod regi et reginae Francorum itidem concesserat. [Col. 0885C] Verum cum Fredericus, imperator eo nomine tertius, Paulo secundo pontifice Romam profectus esset, [LXIII] communicavit summus pontifex altaris sacramentum cum imperatore, diacono et subdiacono de pane tantum; de calice autem, etsi consuetudo sit communicantes cum pontifice participare, propter insurgentem tamen Hussitarum ac Boemorum damnatam haeresim, quae calicis potationem ad salutem necessariam putat, praeter pontificem bibit nemo. Haec scribebat testis oculatus Augustinus Patricius, in libello de adventu imperatoris in Urbem, quem in Musei tomo primo retulimus.
Quo ritu Carolo quinto imperatori communio paulo ante ejus coronationem a Clemente septimo data sit, ex diario Paridis de Crassis, qui tunc caeremoniarum magister erat, referre non gravabimur. In Natali Domini, anno 1529, «dicto Agnus Dei in Missa, cardinalis Farnesius assistens accepit pacem a papa, distribuens aliis, osculato prius altari, et papa ipso in facie et in pectore, tum caesare. Quem, cum [Col. 0885D] vellet osculari altare ad suasionem sacristae, ego expresse (inquit Paris) prohibui, quia neque caesari, neque diaconibus cardinalibus licet osculari in tali casu altare, sed solum episcopis et presbyteris cardinalibus. His sic peractis, pontifex, detecto capite, ex altari venit ad solium suum, ubi stans cum devotione exspectavit sacramentum. Cardinalis vero Evangelii in altari genuflexus capiens sacramentum cum patena, in altitudinem oculorum suorum gyravit circum altare, et illud dedit subdiacono epistolae in cornu Evangelii genuflexo exspectanti. Qui consurgens ad papam detulit, fimbrias altero magistro elevante, et ad sinistram papae cum sacramento se firmavit, id est se stitit. Tum idem cardinalis genuflexus, calicem cum sanguine accipiens, pari modo gyravit, et ipse, me fimbrias elevante, portavit ad dexteram papae, ubi se firmavit. Tum pontifex, lectis Orationibus ut in libro, sumpsit partem sacramenti, [Col. 0886A] inde partem sanguinis ex calice cum calamo aureo. Caesar et alii principes voluerunt communicare: pontifex alteram partem sacramenti fregit, et unam cardinali Cibo, aliam subdiacono dedit, osculata manu et facie papae prius. Qui inde recesserunt ad altare, ubi partem sanguinis quilibet eorum sumpsit cum particula intus posita, ut moris est.»
Quibusdam tamen ex privilegio concessa est communio sub utraque specie, ut regibus Francorum in sua coronatione; diacono et subdiacono ecclesiae sancti Dionysii prope Parisios [LXIV] in Dominicis et diebus solemnibus, et ministris altaris apud Cluniacum in singulis Dominicis et festis; quae praerogativa a concilio Tridentino probata est.
Expositis quibusdam singularibus caeremoniis, quae in Missa pontificali generatim in usum olim veniebant, nunc alii ritus singulares, qui certis anni [Col. 0886B] diebus occurrunt, paucis praestringendi sunt. Incipimus a Sabbato ante Palmas, in quo magna est ritualium librorum varietas. Haec circa tria potissimum versatur, nempe circa stationem, eleemosynam papae, et fermentum.
In libris Sacramentarii Gregoriani, quos Amalarius suo tempore vidit, nulla statio assignatur, ut patet ex Officialis lib. I, cap. 9, ubi de Sabbato ante Palmas haec leguntur: Praetitulatur in Sacramentario nostro et in Antiphonario: Sabbato vacat. Dominus papa eleemosynam dat, quasi diceret hoc Sabbatum vacare a statione, atque adeo ab officio proprio, propterea quod papa ipso die occuparetur, eleemosyna eroganda. Et sane hactenus Missae officium, exceptis Collectis, Epistola et Evangelio, in eodem Sabbato repetitur ex feria sexta praecedente, quod in diebus qui a statione et officio vacant fieri solitum Micrologus jam dudum observavit. Verum tamen in nostro indice Collectarum et stationum assignatur hoc [Col. 0886C] Sabbato Collecta ad sanctum Xystum, statio ad sanctum Joannem in porta Latina. Consentit Sacramentarium Editionis Pamelianae, in quo, omissa Collectae mentione, statio ad sanctum Joannem ante portam Latinam indicatur. Contra vero in Codice Christinae reginae, qui litteris majusculis saeculo octavo exaratus est, haec verba leguntur: Sabbatum ad sanctum Petrum, quando eleemosyna datur. Ubi vides hic stationem poni ad sanctum Petrum, in aliis superioribus ad sanctum Joannem in porta Latina. Utrumque simul componitur in Codice Vaticano: Sabbato ad sanctum Petrum, quando eleemosyna datur. Collecta ad sanctum Xystum, statio ad sanctum Joannem in porta Latina. At in Capitulari epistolarum et Evangeliorum, quod eruditus Joannes Fronto sub Kalenlendarii Romani titulo vulgavit alia occurrit diversitas eodem die: [LXV] Sabbato datur fermentum in consistorio Lateranensi. Unde tanta varietas?
Forte Gregorii tempore non fiebat illa eleemosyna ad sanctum Petrum; atque adeo statio ad sanctum [Col. 0886D] Joannem in porta Latina fieri poterat. Quod quidem inde probari posse videtur, quod Zacharias papa statuit ut crebris diebus alimentorum sumptus, qui et eleemosyna usque nunc appellatur, de venerabili patriarchio a procancellariis pauperibus et peregrinis qui ad beatum Petrum morantur deportarentur, eisque erogarentur. An etiam sabbato ante Palmas? Num etiam huc referri potest id quod de Adriano I legitur, qui refecit formam quae vocatur Sabbatina, per quam decurrebat aqua in gratiam pauperum qui ad accipiendam eleemosynam in paschalem festivitatem annue occurrere et lavari solebant, alii judicent. Quanquam si rite expendantur ea quae de statione ad sanctum Petrum praemisimus, ea non ordinaria fuisse forsan videbitur, sed arbitraria, nempe, quando eleemosyna dabatur, quod ex pontificis forte voluntate pendebat.
De fermento etiam, quod in consistorio Lateranensi [Col. 0887A] dari praecipitur, non minor difficultas. Nam fermentum istud aliud esse a praedicta eleemosyna colligitur, non solum ex vocis, sed etiam ex loci discrimine, quippe eleemosyna ad sanctum Petrum in Vaticano, fermentum in palatio Lateranensi erogabatur. Quod si fermentum hoc interpretemur de Eucharistia, quae omni Dominico die per titulos ex consecratu pontificis mittebatur, cur potius Sabbato ante Palmas quam alia die facta ejus mentio? An quod presbyteris titularibus sequenti Dominica occupatis, non ipsa Dominica de more, sed Sabbato praecedente facta fermenti seu Eucharistiae distributio; ideoque ob ritum extraordinarium notata? Fateor haec mihi non bene comperta esse, sed tamen ea notare, et aliorum examini permittere visum est.
Ad eleemosynam ejusdem Sabbati quod attinet, Romani pontificis exemplo etiam aliae Ecclesiae pauperibus pedes ipso die lavare consueverant: in his provincia Rothomagensis, teste Joanne Abrincatensi episcopo, cujus haec verba sunt. In Sabbato quod [Col. 0887B] Palmas praecedit episcopum aut majorem ecclesiae pedes pauperum lavare ecclesiasticus Ordo praecipit, et fratrum unumquemque, si potest, unius pauperis, et quidem ob exemplum Mariae, quae pedes Domini lavit. Nec dubium quin [LXVI] ipsis pauperibus itidem eleemosyna tribueretur.
In Dominica Palmarum solebat deferri feretrum cum textu Evangeliorum, ut honor qui eo die Christo Domino exhibetur, vice ejus, sacrosancto Evangelio impenderetur. Qua de re sic habet Cencius in capite 9: Die Dominica Palmarum praeparatur quoddam portatorium honestissime, in quo intromittitur sanctum Evangelium, quod intelligitur Christus; et statuitur in ecclesia ante aram, unde clerus processurus est.
Idem olim fiebat in aliis etiam Ecclesiis et monasteriis; sic enim legitur in libello ms. Consuetudinum Germaniae monasteriorum: Mane in Palmis custodes praeparent diligenter quoddam portatorium in modum feretri, in quo reponantur parvae capsae, sive textum [Col. 0887C] Evangeliorum. Desuper quoque appendantur phylacteria sive buxae reliquiarum. Ferant autem illud latenter ante horam primam ad ecclesiam, ad locum quo procedere debent, et cruces, et candelabra, et thuribulum, et aquam benedictam, et textum Evangelii, et albas, flores, palmas, et omnia quae Processioni illi conveniunt.
In quibusdam locis loco Evangelii reponebatur in feretro sacra Eucharistia; isque usus in Normanniae monasteriis olim obtinebat etiam ante Berengarii haeresim. Hujusce ritus ordinem describit in Statutis suis Lanfrancus, Berengarii adversarius. Cantore incipiente Antiphonam Occurrunt turbae, exeant duo sacerdotes albis induti, qui portent feretrum, quod parum ante diem ab eisdem sacerdotibus illuc debet esse delatum, in quo et corpus Christi debet esse reconditum: ad quod feretrum praecedant statim qui vexilla portant, et cruces, et caetera quae superius dicta sunt. Et stantibus iis qui feretrum portant, stabunt et ipsi a dextra et a sinistra sicut venerunt. Et infra: Taliter his peractis, [Col. 0887D] abbate vel cantore incipiente Antiphonam Ave Rex noster, transeant portitores feretri per medium stationis, praecedentibus his qui vexilla portant, et caeteris superius dictis portitoribus, servato ab omnibus ordine in redeundo quem habuerunt in eundo. Quibus transeuntibus, flectent genua, non simul omnes, sed singuli hinc et inde, sicut feretrum transibit ante eos.
Eumdem ritum describunt liber Usuum Beccensium nostrorum et Consuetudines monasterii Lyrensis ejusdem provinciae, in quibus variae ad sacrum feretrum genuflexiones praescribuntur, quae sacrosanctae Eucharistiae venerationem manifeste [LXVII] probant. Sed haec prolixius referre non juvat, quando in opere de Ritibus monasticis, quos unus e nostris Eadmundus Martenne sub prelo habet, haec omnia tractabuntur accuratius. Unum hic addo, scilicet hanc sanctissimi sacramenti solemnem delationem longe praecessisse institutionem Urbani IV, qui [Col. 0888A] festum ejusdem sanctissimi sacramenti instituit primus, et annuam ejusdem sacramenti in eodem festo gestationem. Porro idem, quem ex Lanfranco supra descripsimus, ritus hactenus, ut audio, servatur in Ecclesia Rothomagensi, cujus praecipuum studium in expugnanda Berengarii haeresi nascente ea quae in tomo secundo Analectorum retulimus manifeste probant. Hunc Rothomagensis Ecclesiae ritum antiquum esse patet ex Actis subjunctis libro de Officiis ecclesiasticis Joannis Abrincatensis, in quo tamen nulla ejusmodi ritus mentio est.
In die Coenae Domini poenitentes, qui feria quarta Cinerum praecedente reclusi fuerant, absolvi mos erat; chrisma novum consecrari, novum item ignem benedici, atque Eucharistiam in crastinum reservari; et (quod ab annis fere quadringentis institutum est) processus (ut vocant) generales seu excommunicationes [Col. 0888B] pronuntiari adversus quosdam criminosos, qui processus etiam in Ascensione Domini et in dedicatione basilicae apostolorum fieri solebant. De his omnibus fuse agitur in decursu sequentium librorum, de quibus hic quaedam observanda sunt.
In primis referendum videtur id quod ex vetustissimo libros Sacramentorum Egberti Eboracensis episcopi, in Ebroicensi ecclesia asservato, de feria quinta in Coena Domini legitur. In Coena Domini hora sexta celebratur Missa ad Lateranis. Sic incipiens Pontifex dicit Oremus. Tunc ponuntur in altare Sancta, et altare est cavum. Omnibus rite in altare compositis, oblata et libamenta, paucaque per ecclesiam luminaria accensa, diaconi dalmaticis vestiti, cerostata IX ante altare posita, stante ante altare pontifice, et elevata dicente voce Sursum corda, respondet populus, Habemus ad Dominum. Et pontifex, finito Vere dignum, dicit omnis [LXVIII] clerus et populus Sanctus. Sic intrat in Missam usque Veniae, quaesumus, [Col. 0888C] Domine, largitor admittas. Tunc diaconus cardinalis sumens oleum pro infirmis, portet usque ad pontificem: at ille paululum divertens se ab altare, stans in suo gradu, signans oleum in manu diaconi, et Orationem supra tacite dicens. Oratione finita; ponatur oleum super columnam quamdam. Sacerdos Missam ordine suo celebrat, dicit Per quem haec omnia, etc. Post Orationem Dominicam, pontifex tacite signat calicem cum oblata sanctificata, nemine respondente. Diaconi cooperiunt sacramenta. Tunc archidiaconus ascendens cum chrisma, ampullam auream cum pallio albo in manu sua offert benedicendam pontifici. Finita Oratione consecrationis, ab acolythis ad salutandum proferatur, et in secretario ponatur. Communicante clero omnique populo, dicit pontifex omnibus communicantibus Accepit Jesus panem. Oremus. Data gratione respondet omnis populus Amen. Huc usque Codex Egberti Eboracensis, qui medio saeculo octavo floruit.
In hoc fragmento quaedam ampliori luce indigent. Et primo quidem ante Missam ponuntur in altare [Col. 0888D] Sancta, quo nomine Eucharistiam, ex praecedente sacrificio reservatam, significari existimo, ut nempe in calicem una cum fragmento Eucharistiae recens consecratae commisceretur solemni ritu, quem superius explicavimus. Nam sanguis ille miraculosus, in concavo lapide asservatus, qui hoc die in Coena Domini super altare afferebatur, ut mox videbimus non tantae videtur antiquitatis.
Secundo Lateranensis ecclesiae altare est cavum; unde pontifex, remota mensa, quae aditum ad interiora occludebat, intra ipsum altare hac die sacris operabatur. Ordo Romanus ex Codice Maffaeano hic editus ordine 10, rem exponit in hunc modum: Levatur mensa de altari, palliis desuper complicatis, et cum reverentia et omni devotione ab eisdem reportetur ad capellam sancti Pancratii juxta claustrum canonicorum, quia ibi est locus conservationis; et cum omni cautela usque in diem Sabbati custodiatur. Deinde [Col. 0889A] pontifex venit ad altare, accipiens ampullam vitream, quae intus se continet quoddam vasculum aureum, et in vasculo est lapis pretiosus concavus, et in illa concavitate lapidis est sanguis Christi diligenter inclusus, qui dicitur miraculose de quadem imagine Christi percussa profluxisse, qui annualiter extrahitur, et reponitur ibi in concavitate lapidis arcae [LXIX]; et tunc levatur a pontifice, et ostenditur, ut tota turba valeat cum timore et omni devotione videre. Postea traditur custodienda priori et canonicis ejusdem ecclesiae usque in diem Sabbati. Tunc pontifex ad sacrificandum intrat solus infra arcam, ut significetur quod in veteri Testamento scriptum est, quia solus pontifex intrabat solus in anno in Sancta sanctorum, etc. Eamdem hujusce facti rationem affert Innocentius tertius in Sermone de Coena Domini, cui accedit Guillelmus Durandus in lib. VI, cap. 75.
Facta chrismatis Benedictione, pontifex, ablutis manibus, revertebatur ad altare, ubi communicabat, et post eum omnis populus ordine suo, quae verba sunt [Col. 0889B] primi Ordinis Romani; et servabatur de Sancta usque in crastinum. Ea vero die hora nona faciebant excuti ignem de lapide in loco foris basilicam, ita ut posset candela accendi, ex qua lumen servabatur usque in Sabbatum sanctum ad illuminandum cereum, qui eodem die benedicendus erat. Modo haec novi ignis Benedictio in Sabbatum ipsum remittitur.
In vulgato Ordine Romano praescribitur ut, facta chrismatis Benedictione, pontifex redeat ad altare, et diaconi discooperiant Sancta; dein pontifex dividat oblatas ad frangendum, et communicet omnis populus ordine suo; et sumat de ipsis oblatas integras ad servandum usque mane diei Parasceves, de quibus communicent absque sanguine Domini. Sanguis vero eadem die penitus consumatur. Ita etiam legitur in Codice Vindocinensi. Et post pauca: Fractis autem oblatis, communicent primo presbyteri, postea diaconi et caeteri omnes. Et ita perficiatur Missa pleniter ordine suo. In Ordine Maffaeano mox laudato solus Pontifex hac die [Col. 0889C] communicare dicitur, ubi apud Lateranum sacra facit.
Non praetermittendus hoc loco Codex Corbeiensis, in quo habetur Ordo Romanus pro triduo ante Pascha, ritui monastico ante annos octingentos accommodatus. Quae enim in eo leguntur de communione in Coena Domini videntur observatione digna. Sacerdos vero cum fregerit Sancta, mittat unam partem in calicem, et ex alia communicet. Porro tertiam in altare dimittat, et confirmetur a diacono de calice, et illo tantummodo die. Postquam confirmaverit sacerdotem, ponat calicem super altare, et accipiat diaconus patenam majorem, mittatque in ea de Sancta oblatas integras, et ponat juxta calicem [LXX] in sinistro latere; et duo subdiaconi veniant, unus cum patena, et alius cum calice, utrisque vacuis; et tollat diaconus de majore patena ex oblatis, quantum sufficere possit ad communicandum populum; et de calice similiter; et mittat in patenam et calicem, quae subdiaconi tenent in manibus. Et statim illud, quod remanet super altare, [Col. 0889D] cooperietur a duobus diaconibus, utrumque sindone munda. Et de illa alia juxta altare faciant confractionem, et redeant ad sacerdotem, ut communicent ipsi et reliqui per ordinem. Et data oratione post communionem, diaconus non dicat Ite Missa est; sed ipsa Oratione finiantur universa. Ipsa vero oblata, quae super altare cooperta remanserant, serventur in crastinum juxta consuetudinem. Huc usque Codex Corbeiensis, num. 663, de quo iterum infra. In superioribus verbis, Confirmetur a diacono de calice, et illo tantummodo die, quaedam obscuritas inest, ex aliis libris illustranda, in quibus praescriptum est ut Pontifex cum fistula seu calamo sanguinem e calice sugat, praeter quam in Coena Domini, quo tantum die ex ipso calice sanguinem olim hauriebat. Denique in veteri Missali illustrissimi episcopi Rivensis, ab annis ferme sexcentis scripto, totidem fere quae in ordine Romano verba referuntur in hunc modum: Tunc communicet solus presbyter seu episcopus; et diaconus [Col. 0890A] cooperit Sancta de sindone super altare. Postea presbyter lavet manus, et diaconus vadat ad altare, et discooperiat Sancta; et presbyter veniat ante altare, et dividat oblata ad frangendum, et communicet omnis populus ordine suo, etc. Et corpus Domini in crastinum diligentissime reservetur, et dum chorus Vesperas dixerit, ubi reservari debet, veneranter deportetur a sacerdote et diacono cum reliquis ministris, linteamen mundissimum desuper tenentibus; et hoc sine sanguine, et thuribulo et luminaribus praecedentibus, usquequo reponatur ubi reponendum est, et nunquam sine lumine remaneat. Huc usque vetus Missale, quod fuit ad usum ejusdem Ecclesiae Rivensis, quae proinde Ordine Romano tunc utebatur; paucis additis pro temporis et loci circumstantiis.
Quod attinet ad poenitentes, hi ante Missam Ecclesiae reconciliabantur; contra vero processus generales adversus criminosos fiunt post Missam ante mandatum seu ablutionem pedum. De ejusmodi poenitentium reconciliatione agit Hieronymus in epistola ad Oceanum, de obitu Fabiolae, quae saccum induta, [Col. 0890B] ut errorem publice fateretur, tota urbe spectante Romana, [LXXI] ante diem Paschae in basilica quondam Laterani, qui Caesariano truncatus est gladio, stetit in ordine poenitentium, episcopo, presbyteris et omni populo collacrymantibus. Eumdem ritum fuse describit Sozomenus, in lib. VII, cap. 16, quem consulere non pigebit. Solemnem formam absolvendi hac die poenitentes habes in vulgato Ordine Romano.
Caeterum ne basilica sancti Petri expers esset honoris in Coena Domini, Joannes XIX singulari diplomate constituit ut Silvae Candidae episcopus ipsa die chrisma in eadem basilica consecraret, aliaque praestaret quae in pontificiis litteris suo loco hic edendis exprimuntur.
Feria sexta, quae dicitur Parasceves, praemissis Orationibus solitis, pro singulis Ecclesiae ordinibus atque hominibus universis (quarum Orationum meminit Coelestini papae primi epistolae subjectus libellus, continens auctoritates praeteritorum sedis apostolicae [Col. 0890C] episcoporum de gratia et libero arbitrio contra Pelagianos, cap. 8), facta crucis adoratione, presbyteri duo priores, mox in crucem salutaverant, intrabant in sacrarium, vel ubi repositum fuerat corpus Domini, quod pridie remanserat, ponentes eum in patenam; et subdiaconus tenebat ante eos calicem cum vino non consecrato, et alter subdiaconus patenam cum corpore Domini, quibus tenentibus, accipiebat unus presbyter prior patenam, et alter calicem; et deferebant super altare nudatum. Ita scriptum legitur in primo Ordine Romano et in ejus appendice. Paulo aliter habet vetustissimum Sacramentarium, Gellonensi monasterio a Carolo Magno concessum. Istas Orationes supra scriptas expletas, ingrediuntur diaconi in sacrario, et procedunt cum corpore et sanguine Domini, quod ante die remansit, et ponunt super altare. Et venit sacerdos ante altare, adorans crucem Domini, etc. Hic non presbyteri, sed diaconi deferunt e sacrario corpus Domini, quod corpus et sanguis Domini appellatur, etsi sub unica specie reservatum. Eadem verba habet ad hunc [Col. 0890D] diem Sacramentarium Gelasianum. Huic testimonio suffragatur Augustinus Patricius in suo Caeremoniali, quod ante Joannem XXII diaconus portabat ante altare sacramentum, quod etiam communis rubrica habet. Post illa tempora, inquit, pontifex illud reportat, et melius. Et quidem nunc pontifex, etiamsi ipse divina non celebret, sanctissimum sacramentum solet in Coena Domini gestare in capellam, ubi est reservandum; atque inde [LXXII] in altare die sequenti referre.
In praedicta appendice primi nostri Ordinis Romani consequenter haec leguntur: Salutata cruce, et reposita in loco suo, descendit pontifex ante altare, et dicit Oremus, Praeceptis, etc., cum Pater noster. Sequitur Libera nos, quaesumus, Domine. Cum dixerint Amen, sumet de Sancta, et ponet in calice, nihil dicens. Et communicant omnes cum silentio. Et expleta sunt universa. Eadem totidem verbis occurrunt in primo Ordine Romano, in quo haec adduntur: Et dicit pontifex [Col. 0891A] In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti, Pax tibi. Respondent Amen. Et post paululum Vesperam dicit unusquisque privatim; et sic vadunt ad mensam.
In utroque omnes dicuntur communionem accipere in die Parasceves, quod etiam fiebat in Coena Domini. Idem attestatur Codex Gellonensis. Oppositum vero docet vulgatus Alcuinus, ubi de Coena Domini: Sunt qui quotidie Eucharistiam volunt sumere. Et quia in Parasceve non conficitur corpus Domini, necesse est ut hi quibus est voluntas communicandi habeant sacrificium ex priori die, quod tamen Romani non faciunt. Hic locus totidem verbis apud Amalarium in lib. I, cap. 12, legitur, excepta hac clausula, quod tamen Romani non faciunt. At caput 15 rem ipsam habet, adducto loco praemisso ex Ordine Romano: In superius memorato libro inveni scriptum ut duo presbyteri afferant post salutationem crucis corpus Domini, quod pridie reservatum fuit, et calicem cum vino non consecrato, quod tunc consecretur, et inde communicet populus. De qua observatione interrogavi [Col. 0891B] Romanum archidiaconum, et ille respondit: IN EA STATIONE, UBI APOSTOLICUS SALUTAT CRUCEM, NEMO IBI COMMUNICAT. Ergo tunc desierat ritus ille praescriptus in antiquioribus libellis Ordinis Romani. Nam et archidiaconus Romanus morem sui temporis ignorare non poterat, utpote testis oculatus; et Amalarius, in ejusmodi rebus accuratus, ab errati, multo magis a falsi suspicione alienus censendus est. Certe in decimo quem hic edimus (pag. 101, lin. 19) Ordinis Romani libello, solus pontifex in Coena Domini et in Parasceve, seclusis etiam ministris, communicasse memoratur, tametsi alibi communio generalis hisce diebus perseverabat.
Quae fuerit saeculo decimo illa statio, ubi pontifex in Parasceve [LXXIII] sacra officia peragebat, discimus tum ex eodem libello, tum ex Benedicto sancti Petri canonico. «In Parasceve, inquit Benedictus, episcopus hebdomadarius facit officium in basilica Salvatoris. Dominus papa descendens de palatio ibi post [Col. 0891C] altare cum aliis ordinibus se induit, et discalceatus pergit cum Processione, et omnes cum eo, cantando Psalterium, usque ad sanctam Crucem. Quidam cardinalis honorifice portat corpus Domini praeteriti diei, conservatum in capsula corporalium, subdiacono regionario ferente ad pectus crucem stationalem coopertam. Cum venit ad ecclesiam praedictae basilicae pontifex, lotis pedibus, calceatus ascendit ad altare, ubi prius orat, et postea residet. Quidam basilicarius vadit ad pulpitum, et incipit legere; deinde aliud omne officium, sicut in libro scriptum est. Peracto Pater noster, etc., accipit corpus Domini, quod cardinalis adduxerat, et confirmat de vino misso in calice. Finito officio, ita induti redeunt eadem Processione, sicut prius, tamen calceati, usque ad palatium, cantando residuos Psalmos.»
Verum non eo in loco, nec iisdem ritibus factam fuisse octavo saeculo stationem in Parasceve, ambigere non possumus. In primo enim Ordine Romano et in ejus appendice, ipsa die praescriptum est ut hora [Col. 0891D] tertia conveniant omnes presbyteri, tam civitatis, quam de suburbanis, et omnis clerus cum populo in ecclesia statuta infra Urbem, non tamen in majore Ecclesia; et ibi exspectent pontificem, vel qui vicem illius tenuerit. Post orationes presbyteri ecclesiarum, sive de Urbe, sive de suburbanis, vadunt per ecclesias suas, ut hoc ordine cuncta ad vesperum faciant. In antiquissimo libro stationum nullus locus assignatur pro die Parasceves, sed haec tantum rubrica legitur: In Parasceve diurnalem cursum separatim cantamus, et hora nona ingredimur ecclesiam cum domino episcopo sive presbytero cardinali; et induti vestimentis nigris, absque ullo cantu procedimus ad altare; et lector ascendit pulpitum. Arbitraria proinde erat antiquitus illa statio. Quanquam cum pridie statio fuisset ad basilicam Lateranensem, ubi proinde Eucharistiae species altera fuerat reservata; diei sequentis stationem non multum inde abesse oportebat, ne Eucharistiam longius deferri [Col. 0892A] necessarium fuisset ad Missam praesanctificatorum in Parasceve celebrandam. Porro antiquissimam esse in Lateranensi basilica stationem colligitur ex Hieronymi epistola ad Oceanum de morte Fabiolae, [LXXIV] quae ante diem Paschae in basilica Laterani, quae caesariano truncatus est gladio, stetit in ordine poenitentium. Haec autem poenitentium reconciliatio Romae tunc fiebat quinta feria ante Pascha, ut diserte tradit Innocentius I in epistola ad Decentium.
Antequam hoc caput absolvamus, investigare juvat, an primis Ecclesiae saeculis fuerit in usu Missa praesanctificatorum in Parasceve; et an ritus iste fuerit universalis; deinde cur solemnis Missa hac ipsa die non fuerit celebrata, uti nec in sabbato subsequente, nam quae hoc die nunc dicitur Missa ad noctem subsequentem pertinebat; denique cur in calice vinum et aqua de more posita; et cur tandem Eucharistiae particula in calicem immissa.
Ad primum non facilis est solutio. Traditio ecclesiae habet, teste Innocentio I, isto biduo, Parasceves et [Col. 0892B] Sabbati sancti, sacramenta, id est sacra Eucharistiae mysteria, penitus non celebrari. Verum an hoc testimonium ad Missam praesanctificatorum extendi debeat, non liquet. Si ea quae superius ex vulgato Sacramentario Gelasiano notavimus ascititia non sunt, hunc morem saeculo quinto jam obtinuisse asserendum est. Saltem quin Gregorii Magni aevo in usu fuerit, nemo jure negaverit.
Verum ritus ille apud Latinos non videtur fuisse universalis ante Gregorii pontificatum. De Africana ecclesia id unum ex Augustini sermone 218, qui in nova Editione de Passione Domini est, discimus, quod tunc solemniter legebatur Passio, solemniter celebrabatur; at in quo sita esset haec solemnitas, non constat, nisi quod, ex sermone 232, Passio, quia uno die legebatur, non solebat legi nisi secundum Matthaeum. Unde Augustinus voluerat aliquando ut per singulos annos secundum omnes evangelistas legeretur; quod cum factum fuisset, non audierunt homines quod consueverant, [Col. 0892C] et perturbati sunt. Sed nec in his omnibus neque in aliis (quod quidem sciam) apud Augustinum locis quidquam de Missa praesanctificatorum.
Patres concilii Toletani IV, canone 7, reprehendunt quarumdam Hispaniae ecclesiarum abusum, in quibus in die sextae feriae Passionis Domini, clausis basilicarum foribus, nec celebratur officium, nec Passio Domini populis praedicatur. Quare sanciunt oportere eodem die mysterium crucis, quod ipse Dominus cunctis nuntiandum voluit, praedicari, atque indulgentiam criminum clara voce [LXXV] omnem populum postulare, ut poenitentiae compunctione mundati, venerabilem diem dominicae Resurrectionis, remissis iniquitatibus, suscipere mererentur, corporisque ejus et sanguinis sacramentum mundi a peccatis sumerent. Differebatur itaque communio in diem Resurrectionis; sola vero Passionis Domini praedicatio seu recitatio cum officio divino tunc in Parasceve usitata erat cum solemni peccatotorum indulgentia, cujus veterem ritum accurate exhibet hac ipsa die Missale Mozarabum, in cujus Editis [Col. 0892D] Missa praesanctificatorum adjecta videtur. Certe communionem generalem apud Hispanos tunc in usu non fuisse confirmatur ex ejusdem concilii canone 8, in quo a paschali gaudio seu communione repelluntur, qui diem Passionis Domini per abstinentiam non honorassent, ut solebant nonnulli, qui ipso die ad horam nonam jejunium solvebant.
Si auctor regulae quae sub Magistri nomine edita est in Gallia vixit, ex eo colligitur saeculo septimo Missam praesanctificatorum in Gallia viguisse ad diem Parasceves, siquidem Magister, in cap. 53, praecipit ut ipsa die sacramenta altaris in patena majore vitrea finiantur, id est, recondantur, ut cum sexta feria Judaei ad passionem Christum quaesierint, sit ipsa die mentibus nostris reclusus, scilicet per communionem, ut Sabbato nobis, inquit, per resurrectionem in sacramento novo appareat. Tum communione eos privat qui aliquid cibi in Parasceve degustaverint. Jam qui sexta feria refecturi [Col. 0893A] sunt sine communione reficiant, ut agnoscatur jam quis sexta feria injuste refici sine Christo. Cum ergo in poenam percepti cibi abstinere hac die a communione Magister praecipiat, consequens est communionem iis qui totum diem jejuni perseverassent impertitam fuisse. Verum an id Gallicanis ecclesiis tribui possit, incertum est, maxime cum in antiquissimis libris liturgicis, qui ante receptum Romanum Ordinem apud nostrates Gallos in usu erant, nihil hac de re praescriptum legatur.
Jam vero quam ob rem solemne sacrificium (quae altera quaestio est) in Parasceve et in sabbato subsequente sit praetermissum, non levis etiam difficultas. Moralem causam de Parasceve afferre solent ecclesiasticorum rituum expositores, nempe quia in hac die Dominus seipsum obtulit, et ipsa oblatio sufficit ad salutem credentium; quae ratio est Amalarii et vulgati Alcuini. Probabilior est ea quae ab Innocentio I indicatur, scilicet quod isto biduo apostoli, in moerore constituti, jejuni [LXXVI] permanserint, adeo ut ob [Col. 0893B] hanc causam traditio Ecclesiae habeat, isto biduo sacramenta penitus non celebrari. Hinc factum est ut primi Christiani, apostolos imitandi studio, ab omni cibo itidem hoc biduo abstinuerint, atque ab ipsa sacrificii oblatione, et fortasse etiam a communione ex praesanctificatis, quae nescio an primis temporibus fuerit omissa.
At sive ab ipsis Ecclesiae nascentis initiis, sive subsequentibus primis saeculis haec Missa et communio ex praesanctificatis instituta sit, occurrit alia difficultas, cur in ejusmodi Missa aqua et vinum in calicem immissa, cur etiam particula Eucharistiae antea consecratae? Nimirum quia communio sacri convivii rationem habet, ex cibo et potu debet constare. At quoniam altera Eucharistiae species in crastinum reservanda haud videbatur, nec isto biduo sacramenta celebrari mos sinebat; inde factum est ut ex puro vino aqua misto, sed tamen particula Eucharistiae sanctificato, altera convivii pars, videlicet potus, [Col. 0893C] suppleretur. Haec nostrae conjecturae, quas peritiorum judicio et censurae subjicimus; nunc ad alia procedamus.
Exigit hic locus ut ad ampliorem argumenti cognitionem expendamus an calix in Missa praesanctificatorum, quae in die Parasceves celebratur a Latinis, vere ac proprie consecretur per immissionem particulae consecratae, tum an scyphus, adhibitus ad communionem populi in Missa pontificia, itidem fuerit consecratus ex infusione sanguinis consecrati. In hac duplici quaestione, quae fere in unam recidit, examinanda, distinguendi sunt auctores qui ante haeresim Berengarii ab iis qui post illam vixerunt. Deinde inquirendum privata an communis eorum fuerit sententia. Demum si quidam illorum consecrationem ex contactu fieri crediderint, an haec opinio Romanae de [Col. 0893D] vera Christi corporis et sanguinis in Eucharistia persuasioni adversetur.
1. Atque ut a Missa praesanctificatorum incipiamus, nihil hac de re occurrit antiquius Sacramentario Gelasiano. Nam qui huc a nonnullis invehitur Arausicanus canon 22, nonnisi [LXXVII] de admistione Eucharistiae in calice jam consecrato procul dubio intelligendus est. Nihil, inquam, antiquius Sacramentario Gelasiano, cujus Editionem Romae anno 1680 procuravit vir de Ecclesia bene meritus Josephus Maria Thomasius. In illo Sacramentario haec leguntur in Coena Domini: Hoc autem expleto, scilicet chrismatis Benedictione, venies ante altare, ponis in ore calicis de ipsa hostia. Non dicis, Pax Domini, nec faciunt pacem; et reservant de ipso sacrificio in crastinum, unde communicent. Et feria sexta sequente: His omnibus expletis, adorant omnes sanctam crucem, et communicant.
Paulo recentior est Ordo Romanus, cujus haec verba sunt in libris vulgatis, ubi de feria sexta in [Col. 0894A] Parasceve: Qua salutata, scilicet cruce, et reposita in loco suo, duo subdiaconi et presbyteri duo priores intrent in sacrarium, vel ubi positum fuerit corpus Domini, quod pridie remansit, ponentes illud in patenam, et subdiaconus teneat ante ipsos calicem cum vino non consecrato, et alter subdiaconus patenam cum corpore Domini; quibus tenentibus, accipiat unus presbyter prior patenam, et alter calicem, et deferant super altare nudum, [canendo communionem Hoc corpus, quod pro vobis. Finita autem communione, incipiat episcopus In spiritu humilitatis, ante altare se inclinans; et cum se erexerit, dicat: ] Praeceptis salutaribus, et Pater noster, et Libera nos, quaesumus, Domine, usque Per omnia saecula saeculorum. Cum vero dixerint Amen, sumit de Sancta, et ponit in calicem, nihil dicens, nisi forte secrete aliquid dicere voluerit. Pax Domini non dicat, quia non sequuntur oscula circumastantium. Sanctificet autem vinum non consecratum per sanctificatum panem. Et communicent omnes cum silentio, et sic expleta sunt universa. Huc usque Ordo Romanus, [Col. 0894B] prout in optimae notae Codice Vindocinensi legitur, ubi ansulis inclusa desunt in Vulgatis, in quibus variat etiam hic locus: Sanctificatur autem vinum non consecratum per sanctificatum panem.
Verum quisquis sit horum verborum sensus, de quo postea, haec a posteris explicationis causa videntur intrusa in primigenium libellum de Ordine Romano. Haec enim verba absunt in primo nostro libello, num. 34. Absunt etiam in ejus appendice; nam utrobique, hoc glossemate praetermisso, lectio ita habet: Sumit de Sancta, et ponit in calicem, nihil dicens; et communicant omnes cum silentio, et expleta sunt universa. Ita in Codicibus [LXXVIII] Vaticano, Corbeiensi et Colbertino pervetustis, ex quibus Colbertinus et Corbeiensis ad annos octingentos accedunt. Ita etiam in Sacramentario Gregoriano.
Ordini Romano succedat Amalarius, in lib. I, cap. 15: In superius memorato libro inveni scriptum ut duo presbyteri afferant post salutationem crucis corpus [Col. 0894C] Domini, quod pridie reservatum fuit, et calicem cum vino non consecrato, quod tunc consecretur, et inde communicet populus . . . Quis juxta ordinem libelli per commistionem panis et vini consecrat vinum, non observat traditionem Ecclesiae, de qua dicit Innocentius, isto biduo sacramenta penitus non celebrari . . . Ratus ordo est ut exspectemus, usquedum Dominus noster consecret sacramenta corporis et sanguinis sui in cruce, et nova ea faciat per resurrectionem suam, et sic tandem manducemus et bibamus saluberrimum illud sacramentum.
Vulgatus Alcuinus iisdem ferme verbis utitur atque editus Ordo Romanus. Cum vero dixerint Amen, sumit de pane sancto, et ponit in calicem silendo. Pax Domini non dicit, quia non sequuntur oscula circumstantium. Sanctificatur autem vinum non consecratum per sanctificatum panem. Sed haec ex Amalarii prima Editione desumpta esse postea videbimus.
Hi sunt auctores quos de hac consecratione seu [Col. 0894D] sanctificatione mentionem fecisse invenimus ante damnatum Berengarium. Proxime post mortem Gregorii septimi, qui Berengario tandem silentium imposuit, scribebat Micrologus, qui ea de re agit in cap. 19: Non est autem authenticum quod quidam corpus Domini intingunt, et intinctum pro complemento communionis populo distribuunt. Nam Ordo Romanus contradicit, quia et in Parasceve vinum non consecratum, cum Dominica Oratione et Dominici corporis immissione jubet consecrare, ut populus plene possit communicare.
In libellis Benedicti canonici sancti Petri, et Cencii cardinalis nulla fit mentio de illa consecratione per contactum; imo Benedictus ait pontificem, sumpto corpore Christi Domini, confirmari de vino misso in calice, non de vino consecrato seu sanctificato. At Jacobus Gaietanus habet, in cap. 92, sanctificari vinum non consecratum per cropus Domini immissum. Petrus Amelii, per corporis Domini missionem, quod [Col. 0895A] idem est. Denique, ut de Romanis Ritualibus absolvamus, Augustinus Patricius vinum simpliciter appellat, in libr. II, cap. 51: Sumit vinum et aquam cum particula in calice existenti, scilicet episcopus [LXXIX] divina celebrans papa praesente; et cap. 54, pontifex ipse non sugit vinum cum calamo, sed de calice bibit.
Major est difficultas in decimo libello nostro hic edito, ubi cum agitur de viatico infirmorum, praescribitur eis tradi Eucharistiam Dominici corporis vino intincti, et vinum, tali intinctione sanctificatum, in Christi sanguinem transmutatum dicendo, Accipe, frater, viaticum corporis et sanguinis, etc. Hic enim transmutationis vocabulum nullam relinquit ambigui sensus dubitationem. Verum in Rituali Romano, Florentiae in bibliotheca sanctae Crucis asservato, idem ritus iisdem verbis refertur, his exceptis, in Christi sanguinem transmutatum, quod argumento est idem evenisse isti Rituali atque Ordini Romano, ut a privato [Col. 0895B] quodam auctore commentarii loco inserta sint isthaec verba, quae non communem Ecclesiae Romanae, sed privatam cujusdam hominis sententiam exprimunt. Certe Jacobus a Vitriaco cardinalis, qui ejusdem Ecclesiae doctrinam ignorare non poterat, indubitanter affirmat mentiri eos qui dicunt in die Parasceve corpus Christi ex contactu mutare vinum in sanguinem. Nemo ergo dixerit hanc fuisse tum Romanae Ecclesiae doctrinam, sed ut summum quorumdam Ritualium glossatorum.
2. Alterum caput, quod hoc loco discutiendum occurrit, est an auctores et libri mox laudati eo ferant, ut non nisi de vera et proprie dicta consecratione interpretandi sint, hoc est, an ea sit eorum sententia, vinum ex contactu particulae consecratae vere ac proprie in Christi sanguinem commutari; an vero consecratio seu sanctificatio haec credita sit tantum accidentaria et metaphorica.
De Sacramentario Gelasiano, deque primo Ordinis Romani libello, ejusque priori appendice, nihil certi [Col. 0895C] et explorati afferri potest, quandoquidem commistae particulae tantum mentionem faciunt, non consecrationis aut sanctificationis ex contactu consequentis. Hanc autem diserte ex primit Ordo Romanus vulgatus ad diem Parasceves, librisque vulgatis consentit Vindocinensis Codex, nisi quod ubi in Editis habemus Sanctificatur autem vinum non consecratum per sanctificatum panem, in praedicto Codice legitur Sanctificet, etc., nullo sententiae discrimine. Verum an clausula haec in primigenio exemplari Romani Ordinis scripta fuerit, merito dubitari potest. Neque enim in Sacramentariis Gelasiano et Gregoriano, [LXXX] neque in antiquioribus Ordinis Romani libellis reperitur haec clausula, quae glossema redolet interpretis, non primi auctoris ritum ipsum instituentis.
At permisso hanc clausulam esse ipsius Ordinis Romani quem tertio loco edimus propriam, non ascititiam; quis tandem ejus sensus? Sane etsi apud Cyprianum in epistola ad Epictetum idem sit oblationem [Col. 0895D] sanctificari ac consecrari, tamen hoc loco is tantum sensus videtur esse, ut vinum non consecratum sanctificationem accidentariam accipiat ex particulae immissae contactu, non autem consecrationem veram ac realem, qua vinum in Christi sanguinem re vera commutetur. Id nemini obscurum videbitur, si attente expendatur locus ex officio in Coena Domini, prout in Vulgatis exstat: Pontifex veniens ad altare dividat oblatas, et sumat de ipsis oblatas integras ad servandum usque mane diei Parasceves, de quibus communicant absque sanguine Domini. Sanguis vero eadem die penitus consumatur. Ex quibus verbis liquet hanc esse istius loci sententiam, ut in Parasceve communio fiat absque sanguine Domini, quia pridie sanguis penitus consumptus fuit. Ergo mens auctoris est vinum vere ac proprie sanguinem haudquaquam fieri ex contactu particulae in calicem injectae, alias communio non fieret absque sanguine Domini. Itaque cum in officio Parasceves legitur. Sanctificatur [Col. 0896A] autem vinum non consecratum per sanctificatum panem, si haec verba in vulgatum Ordinem Romanum intrusa non sunt, de sanctificatione tantum accidentaria explicari debent, non vero de consecratione vera ac reali.
Huic interpretationi favet traditio Ecclesiae, cujus meminit Innocentius primus in epistola ad Decentium, quae traditio habet isto biduo, quod Paschae diem antecedit, sacramenta penitus non celebrari; quod contra esset, si vini consecratio vera fieret quocunque demum pacto. Neque enim dici posset sacramenta penitus non celebrari, si vel ex parte fieret consecratio. Ut ergo sibi constet Ecclesiae traditio, ea sola admittenda est in Parasceve sanctificatio, quae sacramentorum omnimodam celebrationem seu consecrationem excludat, scilicet vini sanctificatio extrinsecus adveniens ex contactu particulae antea consecratae. Sane si Ecclesia perfectam ex utraque specie communionem in Parasceve habere absque celebratione voluisset, facile erat sanguinem Dominicum ex praecedente sacrificio [LXXXI] in crastinum reservare citra periculum [Col. 0896B] vel injuriam tanti Sacramenti.
De Amalarii sententia major est difficultas; quae ut facilius capiatur et illustretur, observare juvat non unam, sed plures factas fuisse ab Amalario libri Officialis, in quo hac de re agit, Editiones seu recognitiones. Quippe sub annum 820 istud opus, quod quatuor libris constat, composuit, illudque Ludovico Augusto nuncupavit. Deinde vero cum post annos decem Romam ab eodem imperatore missus fuisset, multaque in ritibus ecclesiasticis coram observasset, opus suum denuo recognovit, atque in eo nonnulla correxit, et mutavit, praefixa operi suo altera praefatione, quae hujusce recognitionis mentionem facit in haec verba: Postquam scripsi libellum, qui a parvitate mea vocatur de ecclesiastico Officio, veni Romam, interrogavique ministros ecclesiae sancti Petri, etc. Ex ejusmodi interrogationibus multum profecit Amalarius ad limandum castigandumque librum Officialem, in quo nota est non parva inde varietas, cum in aliis [Col. 0896C] exemplaribus lectio prior, in aliis posterior servaretur. Id patet in primis ex lib. I, cap. 15, cujus duplex est Editio omnino diversa. In illis siquidem exemplaribus, quibus deest altera cujus superius meminimus praefatio, ita affertur hoc caput: Post hoc praecipit Ordo ut presbyteri afferant corpus Domini, quod pridie remansit, et calicem cum vino non consecrato. Et quibusdam interpositis, quae ad moralem significationem pertinent; Haec posita in altari, dicit sacerdos Orationem Dominicam et sequentia ejus usque Per omnia saecula saeculorum. Hoc peracto, assumit de sancto corpore, et ponit in calice silendo. Pax Domini sit semper vobiscum non dicitur, quia non sequuntur oscula circumstantium. Sanctificatur enim vinum non consecratum per sanctificatum panem. Postea communicant omnes. Sic habetur in Codice Colbertino, num. 224, in quo tres tantum priores libri habentur, omissa praefatione posteriori; sic in aliis tribus exemplaribus quae viderat Hittorpius, apud quem praedictum caput 15 in operis contextu omnino diversum est, [Col. 0896D] ex quo haec delibamus. In superius memorato libro inveni scriptum ut duo presbyteri afferant post salutationem crucis corpus Domini, quod pridie reservatum fuit, et calicem cum vino non consecrato, quod tunc consecretur, et inde communicet populus. De qua observatione interrogavi Romanum archidiaconum, et ille respondit: [LXXXII] In ea statione, ubi Apostolicus salutat crucem, nemo ibi communicat. Qui juxta Ordinem libelli per commistionem panis et vini consecrat vinum, non observat traditionem Ecclesiae, de qua dicit Innocentius isto biduo sacramenta penitus non celebrari. Tantam discrepantiam hoc in capite, et in alio, de quo mox dicemus, cum advertisset Hittorpius, eam tribuit diversae ejusdem operis Editioni ab auctore factae, et priorem quidem hujus capitis lectionem primae esse Editionis censuit, posteriorem vero recogniti operis. Illud argumento est quod Amalarius ipsum caput hoc modo recognitum incipiat ab interrogatione Romano [Col. 0897A] archidiacono facta, in sua scilicet Romana legatione, qua peracta opus suum emendavit. Inde fit quod in Codice Colbertino, in quo prior hujusce capitis lectio exstat, omissa est altera operis praefatio quae recognitioni praefixa fuit.
Alia est in eodem opere varietas non minor in lib. IV, cap. 26, ubi relata Gregorii Magni ad Joannem Syracusanum epistola de nonnullis ritibus Ecclesiae Romanae, quasdam ex ea observationes colligit, inter quas haec erat in prima operis Editione, quam in recognitione expunxit, ab Hittorpio ad calcem operis cum aliis variis lectionibus relata. Et dubitatio aufertur de die Parasceves, de qua aliqui dubitant utrum in ea consecretur corpus Domini, an non. In eadem die apostolica recolitur consecratio, quae tantum Dominicam Orationem super corpus et sanguinem Domini dicebat. (Nempe quia mos apostolorum fuit, quod Gregorius in illa epistola tradit, ut ad ipsam solummodo Orationem Dominicam oblationis Hostiam consecrarent.) Igitur nisi esset admonitum ex Romano Ordine ut [Col. 0897B] reservaretur corpus Domini a quinta feria usque in sextam, non esset necessarium reservari, quoniam sufficeret sola Oratio Dominica ad consecrandum corpus, sicut sufficit ad consecrandum vinum et aquam. Quod enim Innocentius dicit, isto biduo sacramenta penitus non celebrari; intelligendum est, ut juxta morem Ecclesiae nostrae non celebrentur.
His praemissis, disquirendum est quae fuerit Amalarii in his duobus primae Editionis locis sententia super consecratione vini in Parasceve, et quid demum in suae sententiae recognitione emendaverit. In priori loco ait sanctificari vinum non consecratum per sanctificatum panem; in posteriori quasi non satis valere animadverteret sanctificationem illam ex [LXXXIII] commistione particulae consecratae, ulterius progressus est in lib. IV, cap. 26, ratus vini consecrationem fieri per solam Orationem Dominicam. Atque ut eum de vera et proprie dicta consecratione loqui appareat, ita mentem suam exponit, ut dicat: Nisi [Col. 0897C] esset admonitum ex Romano Ordine ut reservaretur corpus Domini a feria quinta usque ad sextam, non esset necessarium reservari. Quid ita? Quoniam sufficeret sola Oratio Dominica ad consecrandum corpus, sicut sufficit ad consecrandum vinum et aquam. Hoc in loco manifestum est auctorem agere de vera ac proprie dicta Dominici corporis consecratione, quae fieret per solam Orationem Dominicam in feria sexta, si ex priori consecratione nihil fuisset reservatum. Unde consequens est eamdem Orationem Dominicam, secundum Amalarium, sufficere ad consecrandum vinum et aquam consecratione non tantum accidentaria, sed vera ac reali.
Nunc vero quid in secundis curis sui operis auctor in his duobus locis emendavit? De priori facilis est solutio ex comparatione quam mox fecimus primae Editionis cum secunda, ubi nemo non videt mutata potius fuisse verba quam sensum. Nam in prima concludit sanctificari vinum non consecratum per sanctificatum panem; in secunda vero juxta Ordinem [Col. 0897D] libelli Romani per commistionem panis et vini consecrari vinum. Et ne quis putet id interpretandum de metaphorica consecratione, addit qui hoc fecerit, non observare traditionem Ecclesiae, de qua dicit Innocentius isto biduo Sacramenta penitus non celebrari. Atqui Innocentius agit de vera consecratione mysteriorum; ac proinde Amalarius, qui hac commistione praedictam traditionem violari existimavit, eidem commistioni veram consecrationem tribuit.
Sed quia in posteriori loco primae editionis consecrationem illam non commistioni, sed Orationi dominicae ascripserat, ut sibi ipse constaret, totum hunc locum sustulit, ut totam consecrandi vini virtutem commistioni tribueret. Has observationes nemini displicituras sperare licet, cum ad rem perobscuram illustrandam nonnihil conducere videantur.
Amalario superius adjunximus vulgati Alcuini locum, cui explicando non immorabimur, cum totidem [Col. 0898A] ferme verbis desumptus sit ex Amalarii lib. I, cap. 15, prout in priori Editione ab auctore conceptum est. Id tantum addimus, librum illum de divinis Officiis, qui Alcuini nomen in Editis praefert, esse [LXXXIV] farraginem ex diversis Amalarii, ipsiusque Alcuini genuinis consarcinatum centonibus, aliorumque auctorum Alcuino posteriorum. Quippe caput 40 nihil aliud est quam Remigii monachi Antissiodorensis libellus de expositione Missae; et in cap. 18 refertur epistola Helprici monachi ad sanctum Gallum sub finem saeculi decimi. Ad haec, ut multa alia omittam, Pascha Graecam vocem esse dicit auctor, contra expressam Alcuini sententiam, lib. VI in Joannem, cap. 32, ubi haec verba: Pascha, fratres, non, sicut quidam existimant, Graecum nomen est, sed Hebraeum. Denique personatus ille consarcinator sacerdotis vocabulum Graecum esse ait in cap. 36, quod erratum ab Alcuini doctrina prorsus alienum est. Sed haec extra scopum.
3. Jam vero haec, qualem modo exposuimus, Amalarii [Col. 0898B] sententia catholicae fidei de vera ac reali Christi praesentia in Eucharistia quam bene conveniat, facile est advertere. Si enim metaphoricam ac figuratam solum consecrationem admisisset, non tantopere cogitandum erat de modo quo vinum in Parasceve consecretur, per contactum particulae immissae, an per Orationem Dominicam. Nam unius speciei consecratione metaphorica semel facta, ex ejus contactu confici accidentariam consecrationem planum erat. Sed quia vera ac substantialis ab Amalario credebatur illa conversio, de modo quo ea fieret anxie inquirebat. Quid porro mirum si veram vini consecrationem ex contactu et admistione alterius speciei fieri opinatus est Amalarius longe ante Berengarii aetatem, cum post damnatam ejus haeresim idem senserint non pauci catholici auctores, ut postea videbimus?
Interim unum afferre lubet Micrologum, qui in cap. 17, ubi reverendae memoriae Gregorium VII [Col. 0898C] laudat, se post ejus obitum scripsisse satis innuit. Is, de vitanda intinctione agens, ita loquitur in cap. 19: Non est autem authenticum quod quidam corpus Domini intingunt, et intinctum pro complemento communionis populo distribuunt. Nam Ordo Romanus contradicit, qui et in Parasceve vinum non consecratum cum Dominica Oratione et Dominici corporis immissione jubet consecrare, ut populus plene possit communicare. Quod utique superflue praeciperet, si intinctum Dominicum a priori die corpus servaretur, et ita intinctum populo ad communicandum sufficere videretur. In his verbis [LXXXV] nullus ambigendi locus relictus est quin Micrologus veram consecrationem Dominica Oratione et Dominici corporis immissione fieri crediderit, tum quia ex calice ita consecrato complementum communionis dari putat, tum quia ejusmodi consecrationem tantumdem valere, atque ex vero sanguine intinctionem opinatur. Unde Hittorpius eum in hanc sententiam inductum censet ex Romani Ordinis verbis perperam intellectis, et ex [Col. 0898D] judicio Amalarii, qui per Orationem Dominicam vinum re vera consecrari primo quidem existimavit; deinde vero, retractata opinione, per immissionem particulae consecratae. Utrumque vero Micrologus admisit, qui proinde ab Amalario non visus est divellendus.
Antequam hoc argumentum dimittamus, aliarum etiam Ecclesiarum hac de re sententiam investigare juvat, maxime Latinarum; quae cum Romanum Ordinem omnes aut secutae sint, aut prae oculis habuerint, non mirum si in verbis obscuris veteres ejus expositores Amalarium et Micrologum approbarint. Neque tamen ita concors et unanimis fuit, aut ita constans omnium approbatio, ut ab Amalarii et Micrologi expositione nonnullae Ecclesiae recedendum [Col. 0899A] nefas duxerint. Primo itaque illas Ecclesias recensebimus quae hos auctores secutae, deinde alias Ecclesias quae eorum auctoritatem non admiserunt.
Atque ut a Gallicanis Ecclesiis exordium faciamus, in primis occurrit Rhemensis, in cujus veteri Missali ad diem Parasceves praescribitur ut de sacrificio particula mittatur in calicem, dicendo: Fiat unitio et consecratio corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi sumentibus in remissionem peccatorum in vitam aeternam. Quae verba nullum sensum videntur habere, si calix ex contactu in sanguinem conversus non credatur. Quomodo enim alias fieret unitio corporis et sanguinis? Favet Pontificale Ecclesiae Noviomensis, in quo haec distincte leguntur: Commistio corporis et consecratio sanguinis Domini nostri Jesu Christi, etc., ubi commistio distinguitur a consecratione sanguinis quae fit per illam commistionem.
Iisdem vestigiis insistebant etiam aliae ejusdem metropolis Ecclesiae, [LXXXVI] Suessionensis et Ambianensis. Suessionensis quidem in haec verba: [Col. 0899B] Interea sumens episcopus de Sancta, nihil dicens ponit in calice; factoque in eo signo crucis, communicat se et omnes qui voluerint. Et sic sanctificatur vinum non consecratum per panem sanctificatum. Quae verba sunt vulgati Ordinis Romani, relata in veteri Missali Suessionensi, quod ad saeculum duodecimum videtur pertinere. At expressius aliud ejusdem Ecclesiae Missale saeculi nostro superioris: Nihil dicendo mittat sacerdos unam partem de corpore Christi in calicem. Quo facto, nihil dicendo, communicet se, et sanguinem Domini percipiat. Consecratur enim vinum per commistionem factam in calice de corpore Christi. Paulo minus expressa est Ecclesiae Ambianensis definitio in suo Ordinario: Vinum et aqua in calice sanctificantur, cum corpus Domini admiscetur. Haec de metropoli Rhemensi.
Eadem etiam verba leguntur in Ordinario Viennensi. At Virdunense Missale: Hic consecratur vinum [Col. 0899C] per corpus Domini. Denique, ut paucis absolvam, Mimatense Pontificale, ubi de communione infirmorum: Tradat ei sacerdos Eucharistiam dominici corporis intincti vino, et vinum tali intinctione sanctificatum, et in Christi Domini sanguine transmutatum, dicens, Accipe, frater, viaticum corporis et sanguinis Domini, etc., quae totidem verbis habentur inferius in decimo nostro libello.
In monasteriis etiam Gallicanis plerisque vigebat eadem sententia. Caeremoniale sancti Benigni apud Divionem, ante annos quingentos scriptum, ita praescribit in Parasceve: Sumit de Sancta, et dimittit in calicem, sanctificaturque vinum non consecratum per panem sanctificatum; ubi sanctificari idem est ac consecrari, cum aeque dicatur sanctificatus panis atque sanctificatum vinum.
Ordinarium sancti Apri apud Tullum Leucorum quaedam singularia continet pro Coena Domini, quae huc referre visum est. Post ultimum Agnus Dei, ille [Col. 0899D] qui primus est in choro, dicat Confiteor; et fratres respondeant Misereatur tui. Deinde dicant et ipsi Confiteor, et ille qui primus est dicat Misereatur vestri; item dicat Indulgentiam; et responso ab omnibus Amen, accedant fratres ad sacram communionem. Dimittatur aliqua pars de corpore Christi in calice, et portetur a diacono super altare beati Apri, et teneat ibi calicem, et unus puer ampullam, in qua sit vinum [LXXXVII] quod in calicem fundatur cum necesse fuerit, donec biberint omnes fratres monachi. Sanctificatur enim vinum per corpus Christi, consecratum et in calice depositum, cum dicitur Fiat haec commistio. Sacrista vero habeat alium calicem et urceum cum vino ad altare sancti Christophori, et ibi bibant conversi et conversae, qui corpus Domini susceperunt. Hoc in loco aliter communicant monachi choro addicti, aliter vero conversi et conversae. Monachi enim sumpta panis eucharistici specie bibunt ex calice, in quo particula consecrata commista fuerat ad sanctificandum [Col. 0900A] vinum; at conversi et conversae sumebant vinum ex alio calice non sanctificatum.
Nec omittendum Missale coenobii Elnonensis seu sancti Amandi in Belgio ad diem Parasceves: Hic consecratur vinum per corpus Domini; sanctificatur non sanctificatum per sanctificatum. Et Viconiense: Hic consecratur vinum per corpus. At in Rotonensi anni 1531 haec consecratio verbis ipsius sacerdotis exprimitur: Quando sacerdos divisit Hostiam in tres partes, tunc mittat partem panis consecrati in calicem, dicendo haec verba: Per panemistum sanctificatum et consecratum sanctificetur et consecretur vinum istud non consecratum. Postea communicet se sacerdos more solito. Hactenus de Gallicanis Ecclesiis.
Quod attinet ad alias aliorum regnorum Ecclesias, Sarisberiense in Anglia Missale duplex, saeculi XV et XVI, eadem verba refert, quae infra ex Rothomagensi afferemus; et Oxoniense, ubi de communione infirmorum: Hic communicetur infirmus, et ponat sacrificium in vino sine aqua, dicens: Fiat commistio [Col. 0900B] et consecratio corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi, etc. Ad haec Bambergense in Germania: Sanctificatur vinum non consecratum per sanctificatum panem. Utrobique idem vocabulum ad designandam panis et vini consecrationem, ut de Benigniano Caeremoniali superius notavimus.
Postremo, in Missali Mozarabum, ubi de die Parasceves, haec leguntur: Particulae Regnum et Gloria (sic appellantur duae ex novem particulis consecratis, in quas Hostia frangitur) mittuntur in calicem, quae particula, secundum quosdam, consecrat vinum in calicem. Quam opinionem etsi rubrica non approbet, non tamen eam rejicit, uti apparet ex sequenti cautela: Accipiat patenam, et mundet eam super calicem cum pollice, et mundatam ponat eam sub mento, et, posita, sumat vinum [LXXXVIII] de calice cum sua particula, quia secundum quosdam consecrat vinum in calice. Ex quibus manifestum est hanc opinionem sub dubio in Hispanicis Ecclesiis propositam fuisse.
[Col. 0900C] Hactenus argumenta quae consecrationem ex contactu stabilire possunt retulimus; nunc quae in negantem partem ferunt proponenda sunt. Unum suppeditat Ecclesiae Parisiensis Missale posterioribus saeculis scriptum, in quo haec verba: Non est consecratum vinum per immissionem partis Hostiae consecratae in ipsum quod facit Ecclesia die Veneris sanctae. Tum additur: Caveat maxime ne dicat: Haec sacrosancta commistio corporis et sanguinis, aut aliud, ubi fiat verbum de sanguine. Eamdem sententiam confirmat vetus Rituale Dionysianum.
Pontificale quoddam Ecclesiae Rhemensis: Nec vinum propter hoc exstitit consecratum, sed tantummodo benedictum . . . . . Orationes dicendae sine mentione sanguinis . . . . . Nec debet fieri mentio de sanguine, quia ista die sanguis non consecratur. Missale sancti Remigii in eadem urbe, editum medio saeculo superiori, eodem spectat, uti et Missalia Rothomagensia eodem saeculo vulgata; tametsi Missale anni 1513 non sibi constet, cum distincte habeat in Parasceve de [Col. 0900D] sacerdote: Post accipiat corpus Domini dicendo Corpus Domini, etc.; deinde calicem, dicens Corpus et sanguis, etc., more solito; et communicetur qui voluerit, sicut hesterna die. Cur enim distincte Corpus et sanguis pro calice, si vinum ex contactu (quod idem Missale dicit) non consecratur?
Praeter haec duo alia nobis suppetunt argumenta in partem negantem, unum ex Rituali Corbeiensi, quod annos minimum quingentos prae se fert, suggeritque haec verba in Parasceve: Pax Domini, Agnus Dei, et Haec sacrosancta commistio non dicentur; sed frustum fractionis sinet cadere infra calicem, nihil dicendo. Domine Jesu Christe, Corpus Domini, quod ore sumpsimus dicentur, sed sanguis non nominabitur. Placeat tibi non dicetur. Omnibus communicatis, capiet quisque de vino per fistulam, et post bibet, calicibus ante majus altare praeparatis. Ubi licet vinum ex fistula seu calamo de more sumatur, diserte [Col. 0901A] tamen praecipitur a mentione sanguinis abstinendum. Quod etiam statuit Fontisebraldense anni 1534. Postremo Missale Cluniacense anni 1530 conceptis verbis rejicit hanc consecrationem, [LXXXIX] dicendo: Vinum ex tactu sacrae Hostiae non consecratur, sed sanctificatur, ac reverendum efficitur. Hactenus libri Rituales, in quibus colligendis fateor me non parum profecisse ex observationibus quas mihi subministravit religiosus et eruditus Claudius de Vert, Cluniacensis Theologus.
Jam vero si auctores hac de re consulamus, compugnantes etiam inveniemus eorum sententias. Non repetimus hic quae superius diximus de Amalario, Micrologo, aliisque nonnullis. Pro affirmante parte militare videntur Graeci nonnulli. In his Michael Cerularius patriarcha CP. ante annos sexcentos, ab Allatio relatus in tractatu de praesanctificatis, credit admistione panis praesanctificati mutari vinum in sanguinem Domini. Idem censet Simeon Thessalonicensis, trecentis annis Michaele inferior, apud [Col. 0901B] eumdem Allatium.
Ad eamdem sententiam revocari potest quoddam de Eucharistia miraculum, quod Helmoldus abbas suo tempore, id est saeculo XII desinente, accidisse narrat. Id vero contigit in quadam Turingiae puella, quae, cum, suscepto a sacerdote viatico, portiunculam Eucharistiae in bicarium in quo sacerdos data communione manus suas abluerat decidisse animadvertisset, et sibi ad bibendum jussisset afferri, totam aquam in sanguinem mutatam deprehendit, et portiunculam ipsam versam in cruentam carnem. Baronius hoc factum refert in fine anni 1192, atque hanc narrationem hoc modo concludit: Haec de transsubstantiatione aquae in sanguinem Christi, per commistionem Christi corporis divinitus facta, quod semper fieri in vino, cum commistio intercederet, antiquitas existimavit. Unde illud Romani Ordinis: Vinum, etiam non consecratum, etc.
Verum quod Baronius antiquitati tribuit, non ita [Col. 0901C] accipiendum est quasi generalis fuerit totius antiquitatis ea persuasio. Nam ne quid dicam de primis octo saeculis, in quibus nulla hujusce opinationis apparent vestigia, imo in quibus illa conversio nonnisi verbis Christi a sacerdote prolatis fieri semper et ubique credita est, certe in subsequentibus saeculis, quo tempore apud nonnullos haec opinio invalescere coepit, multi auctores, iique gravissimi, in contrariam abierunt sententiam; alii vero, media via incedentes, rem sub dubio reliquerunt.
[XC] Inter auctores partis negantis quasi princeps censendus est sanctus Bernardus abbas Claraevallensis, qui ex immissa in vinum non consecratum particula vinum quidem sacrum, sed non vere ac proprie consecratum fuisse dicit in epistola 69. Huic occasionem praebuit factum cujusdam abbatis sacerdotis, qui cum super solam aquam in calice temere positam verba consecrationis protulisset, atque errore animadverso postea vinum infudisset, ac consecratae Eucharistiae particulam in calicem immisisset [Col. 0901D] ad consecrationem supplendam, Bernardum, quid super hac re sentiret, consuluit, hocque responsum impetravit: Ne sub tanto articulo melius fieri potuisse putamus, arbitrantes liquorem, etsi non ex consecratione propria atque solemni in sanguinem mutatum, sacrum tamen fuisse ex contactu corporis sacri. Ubi cum Bernardus dicit vini liquorem non ex consecratione propria atque solemni in sanguinem fuisse mutatum, cave eum existimes sensisse transmutationem factam ex consecratione minus propria minusque solemni, quae fieret per contactum corporis sacri. Nam sacrum tantum fuisse ex hoc contactu liquorem, non consecratum, palam est eum existimasse.
Eamdem sententiam luculentissime confirmat Jacobus a Vitriaco in Historiae occidentalis cap. 38: Non dicimus, inquit, quod ex tactu sanguinis vinum ablutionis convertatur in sanguinem; sed remanet purum [Col. 0902A] vinum, licet ex contactu sanctae rei sit sanctificatum, sicut aqua fluminis aquae benedictae commista dicitur santificari. Quibus praemissis, haec subdit quae in rem nostram magis expresse faciunt: Mentiuntur ergo qui dicunt quod in die Parasceve corpus Christi ex contactu mutat vinum in sanguinem. Illo enim die corpus, sed non sanguis sumitur; neutrum autem conficitur, eo quod die illo in veritate immolata fuit Hostia, et ideo non immolatur in figura. Non poterat Jacobus magis affirmate sententiam pronuntiare.
Dixerit aliquis Jacobum post medium saeculum tertiumdecimum vixisse, quo tempore jam pene desierat communio sub altera specie, ac proinde non existimasse alteram speciem, saltem ex contactu consecratam, fuisse necessariam ad supplementum communionis, quae causa superiores auctores ad hanc consecrationem excogitandam induxit. Verum Jacobi tempore nondum ubique abrogata erat communio sub altera specie. Deinde haec objectio non militat in sancto Bernardo, [XCI] cujus tempore perseverabat [Col. 0902B] communio sub utraque specie, ex dictis. Idem dicendum de Hugone Victorino, sciscitante cur in die Parasceves non sumatur sanguis Christi, sicut et caro. Quod contra esset, si vinum ex contactu esset transmutatum in sanguinem. Ad haec auctores Ritualium librorum non pauci post Jacobum a Vitriaco, etsi communionis sub altera specie necessitatem non admiserint, hanc tamen consecrationem ex contactu nihilo minus repudiarunt.
Jacobo a Vitriaco praeivit uno ferme saeculo Joannes Belethus, qui et ipse negantem sententiam sequitur, ac ratione confirmat in cap. 99: Si quis autem roget num istud vinum quod eo die, scilicet Parasceves, sumitur ex Dominici corporis contactu consecretur, quamvis complurium scripta illud asserere videantur, non tamen veritatem magis sequentes, et ea quae sancti Patres tradiderunt, dicimus vinum illud omnino non esse consecratum ex illo contactu, sed sanctificatum.
[Col. 0902C] Rationes hujus sententiae subdit idem auctor, easdemque totidem fere verbis repetit Guillelmus Durandus in Rationalis lib. VI, cap. 75. Sed nunquid vinum quod in die Parasceves cum Dominico corpore servato sumitur in altari consecratur, et sanguis Christi efficitur per immissionem ipsius corporis in calicem et per ejus tactum? Super hoc dicunt quidam (in quibus Amalarium et Micrologum haud dubie intelligit) quod per Dominicam Orationem, quae tunc dicitur, fit consecratio sive commutatio vini in sanguinem. Nam Gregorius assignans causam quare Dominica Oratio in die illa a sacerdote dicatur, dicit quod in primitiva Ecclesia apostoli sola Dominica Oratione utebantur in consecratione. Nos tamen hoc non dicimus, quia si hoc jam esset, non esset necesse corpus Domini ad diem illum servari, nempe quia aeque panis ac vinum per Dominicam Orationem consecraretur. Praeterea ex his quae in canone Dominicam Orationem praecedunt, satis patet quod ad prolationem ipsius Orationis transsubstantiatio non fit; et nullo tempore Missa fuit [Col. 0902D] celebrata sine verbis illis, Hoc est corpus meum, etc., quae sola in principio nascentis Ecclesiae proferebantur ab apostolis, qui postmodum Orationem Dominicam superaddiderunt. Dicimus ergo illud non consecrari, sed sanctificari. Differt autem inter haec. Nam consecrare est consecratione transsubstantiare; sanctificari est ex contactu seu admistione sacrae rei reverendum et sanctum effici, ut patet in aqua benedicta, etc. Durandi rationes, quae etiam [XCII] sunt Belethi, visum fuit integras referre, quod solidis, et quae proposito nostro conveniunt, nitantur fundamentis.
Ex his omnibus quae cum in hoc, tum in superiori capite diximus de praemisso argumento, quaedam elici possunt non leviter praetereunda: 1 o Variam et inconstantem fuisse auctorum et Ritualium librorum de consecratione per contactum sententiam, aliis affirmantibus, negantibus aliis, aliis vero rem in medio relinquentibus, nec proinde ejusmodi consecrationem [Col. 0903A] ut dogma receptam fuisse; 2 o affirmantem partem ab Ecclesia Romana nequaquam fuisse traditam aut propugnatam, neque in libellis Romani Ordinis certo assertam; imo verba haec, sanctificatur enim vinum non consecratum, etc., quae auctoribus affirmantis opinionis fundamentum praebuerunt, a quodam glossatore videri inserta; 3 o non immerito Belethum dicere affirmantem illam sententiam pugnare contra ea quae sancti Patres tradiderunt, quorum haec concors et unanimis sententia est, veram utriusque speciei consecrationem nonnisi verbis Christi Domini a sacerdote prolatis perfici posse: ac tandem jacere Hieronymi argumentum adversus diaconos, qui se efferebant supra presbyteros, ad quorum preces Christi corpus sanguisque conficitur, si ex contactu (qui diaconis etiam, imo et laicis tribui poterat, et re vera tribuebatur in communione domestica) verus sanguis consecrari poterat. Ex quibus omnibus corruit heterodoxorum argutatio, qui ex commistione particulae cum vino haud consecrato [Col. 0903B] communionem sub altera specie suppleri contendunt. Quam praesumptionem illustrissimus Meldorum episcopus scripto singulari libello valide explosit, et post eum Ludovicus Thomassinus Oratorii eruditus presbyter in secundo tomo de Unitate Ecclesiae.
Confecta superiori controversia, supervacanea videtur haec quam modo proposuimus quaestio: an scilicet vinum calicis ministerialis, quem ad communionem laicorum in Missa pontificia porrigi antea observavimus, ex infusa sacrosancti Christi sanguinis portione vere ac proprie consecretur. Verum si quis rem propius consideret, nonnihil dissimile [XCIII] in hac quaestione residere facile animadvertet. Quippe longe facilius infusus liquor in alium liquorem sese insinuat, et omnes subjecti liquoris partes pervadit, quam panis particula crassior et densior, quae unam tantum partem ejus in quam immissa [Col. 0903C] fuerit liquoris attingit.
Haec sanguinis et vini permistio aliter fiebat in Ecclesia Romana, atque aliter in aliis nonnullis ecclesiis. Nam in Ecclesia Romana sanguis e calice consecrato refundebatur in calicem ministerialem, in quo vinum erat; in quibusdam vero Ecclesiis, cum ad communicandum populum sanguinis consecrati copia non sufficiebat, tantum vini in calicem refundebatur cum reliquo sanguine commiscendum, quantum ad supplementum communionis satis erat. Prioris generis commistionem exhibent tres primi libelli Ordinis Romani; posteriorem liber Ritualis sancti Benigni, Usus Cistercienses, itemque Victorini, et Constitutiones Anglicanae a Guillelmo de Lindwode relatae, quorum omnium testimonia attulimus in superiori capite octavo.
Perseverabat alter hic ritus in nonnullis Ecclesiis sub finem saeculi tertii decimi, testante Guillelmo Durando in Rationalis cap. 42, num. 1. In quibusdam locis, inquit, post sumptionem corporis et sanguinis [Col. 0903D] Christi, aliquid de ipso sanguine reservatur in calice, et superinfundatur vinum purum, ut ipsi communicantes inde sumant. Non enim esset decens tantum sanguinem conficere, nec calix capax inveniretur.
Idem auctor in consequentibus negat vini consecrationem vere effici ex ejusmodi contactu. Quas huc affert rationes, utrique speciei communes sunt; quarum praecipua est quod nunquam fiat vera conversio panis aut vini in Eucharistia, nisi per solemnia consecrationis verba, quae Christus instituit. Sed tamen peculiaris est difficultas de vino et sanguine consecrato, quae facilius in sese invicem converti possunt. Nam in sanguinem infundi potest vinum in ea quantitate et qualitate, ut, si vinum utrobique purum esset, alterum ab altero penitus absorberetur; puta si parum vini debilis in magnum calicem vini generosissimi infunderetur, quidni in illud ipsum converteretur? [Col. 0904A] Verum etsi intima fieret vini debilis a generosiori penetratio et insinuatio, non esset tamen vera substantiae conversio. Aliud quippe est intime permisceri, aliud substantiam transmutari. Sic omnes fere catholici auctores existimant [XCIV], etiamsi parum aquae in calicem infundatur, atque saporem aliasque qualitates aqua amittat, remanere tamen aquae substantiam, nec eam cum vino in Christi sanguinem commutari. Quod etiam de parva vini quantitate in majorem infusa dicendum est, etiamsi ex gustu aliisque sensibus nulla possit fieri unius ab altero discretio.
Quaerat aliquis cur non ex puro sanguine calicis communio populo tribueretur? Non una, sed plures hujus facti rationes. Prima est ut aliqua praerogativa sacerdoti caeterisque ministris sacris, quibus sanguis purus concedebatur, prae laicis tribueretur, quae ratio potissimum valet in ritu Ecclesiae Romanae. Secunda ratio est, quod difficile esset accurate tantum sanguinis consecrare, quantum communicandis laicis sufficere [Col. 0904B] poterat, ut ne superaret vel deesset sanguinis copia communicaturis. Unde minor quantitas sanguinis in quibusdam Ecclesiis consecrabatur, ut cum deficere coepisset, vino superaddito augeri potuisset. Tertia mox dictae rationi proxima est, quod ubi magna populi frequentia erat, vix tantus calix haberi posset qui sufficientem multitudini quantitatem sanguinis continere posset, quam rationem attulit supra Guillelmus Durandus. Quarta denique ratio adduci potest saltem pro ritu Romano, ut periculo effusi sanguinis minori incommodo occurreretur. Nam longe minus incommodum erat si quid liquoris ex vino commisto inter communicandum stillaret e calice, quam si purus sanguis effusus fuisset.
Propter eamdem causam in nonnullis Ecclesiis Eucharistia intincta porrigebatur, ad vitandum scilicet effusionis periculum. Eveniebat enim frequenter, ut loquitur Ernulfus Roffensis episcopus, ut barbati et prolixos habentes granos, id est pilos sparsos, dum poculum inter epulas sumebant, prius liquore pilos inficerent, [Col. 0904C] quam ori liquorem infunderent. Praeterea si imberbes et sine granis, aut mulieres ad sumendam communionem sanctam convenirent, quis sacerdotum poterat tam provide ministrare, tam caute calicem Domini distribuere, ut multis eum singulatim divideret? dividens sic in ora eorum funderet, ut infundens nihil effunderet? Ita auctor ille ad probandum sui saeculi, id est undecimi, ritum; quae epistola refertur in Spicilegii tomo secundo. Ob eamdem itaque causam fortassis Ecclesia Romana instituit ut non purus sanguis e calice populo [XCV] distribueretur, sed majori vini quantitati permistus; tum ut ex una parte effusionis periculum minueretur, tum ut ex altera populus sacri calicis communione non omnino privaretur.
Ad Sabbatum sanctum pertinent lectiones ex Scriptura duodecim, tum Graece, tum Latine, in Ecclesia Romana olim recitari solitae; deinde Benedictio Fontis, et baptismus eorum qui per varia scrutinia in [Col. 0904D] Quadragesima facta ad hoc sacramentum comparati fuerant.
Post celebratos media nocte Matutinos, hora tertia baptizandi in ecclesiam Lateranensem procedebant; ibique stabant ordinati, masculi quidem ad dexteram, feminae autem ad sinistram. Tum sacerdos frontibus singulorum crucem imprimens, ritus exorcismorum et abrenuntiationum explebat.
Hora nona pontifex cum sacerdotibus, aliisque ministris e sacrario absque cantu prodibat cum vestibus sacris, praecedente uno aut altero cereo, qui in candelabro ante altare statuebatur. Deinde facta cerei paschalis Benedictione, lector, deposita planeta ambonem conscendens, lectionem ex libro Genesis Graece pronuntiabat; mox alter Latine, et sic alias alii consequenter. His absolutis, Psalmus Sicut cervus Graece decantabatur, aliusque Psalmus Latine.
[Col. 0905A] Post haec in sancti Joannis baptisterium procedebatur decantando litaniam; ibique fontis Benedictio fiebat. Qua finita, presbyteri, diaconi, et, si necesse erat, acolythi, excalceati, in ipsos fontes ingrediebantur, uti legitur in primo libello, quem edimus, Ordinis Romani. Quod etiam totidem verbis notat Sacramentarium Gregorianum in Codice Gellonensi, quem octavo saeculo exaratum duximus. Nec dissentit vulgatus Ordo Romanus.
Quot infantes baptizare soleret pontifex, non exprimunt antiquiores libelli nostri. Unum, aut duos, vel quantos sibi placuerit, suggerit libellus VII. Tres tantum assignat Ordo decimus, quem ritum imitati sunt episcopi aliarum Ecclesiarum. Nam in Actis Uldarici episcopi Augustensis, qui saeculo X floruit, legitur sanctum antistitem in Sabbato sancto, baptizatis tribus pueris cum septena litania, se in sacrarium recepisse ad Missam se praeparandum. Eumdem numerum exhibet concilium [XCVI] Lemovicense anni 1031, ubi, exposito ritu baptismi quotannis celebrari soliti in [Col. 0905B] monasterio sancti Martialis, de tribus non minus infantibus in Pascha solum modo et Pentecoste, subditur majorem numerum baptizandorum esse apud matrem ecclesiam, ubi, peracto baptismo de tribus tantum infantibus, scilicet per episcopum, caeteri, si plus fuerint, ab alio presbytero baptizantur. Diaconos etiam cum presbyteris Romae baptizasse libelli nostri testantur, ut inferius dicturi sumus. Caeterique a diacono cui jusserit, scilicet pontifex, baptizantur.
Accepto baptismo, singuli infantes uni presbytero offerebantur; ipse vero presbyter chrismate crucis signum cum pollice in eorum vertice imprimebat. Mox eorum susceptores, lintea in manibus habentes, ipsos infantes a presbyteris et diaconis qui eos baptizaverant accipiebant, eosque pontifici sedenti offerebant. Is vero, data singulis stola, casula et chrismali cum decem siliquis, universos albis vestibus induebat; et dicta super eos Oratione, cum chrismate crucem faciens in frontibus singulorum cum invocatione sanctae Trinitatis, tradebat eis septiformem gratiam [Col. 0905C] Spiritus sancti, id est sacramentum Confirmationis eis conferebat. Hanc duplicem unctionem, unam quidem per presbyterum, aliam per pontificem faciendam, praescribunt libelli nostri, qui de ritu baptismi agunt, atque etiam Sacramentarium Gelasianum his verbis: Postea cum ascenderit a fonte, infans signatur a presbytero in cerebro de chrismate, his verbis: Deus omnipotens, etc. Deinde ab episcopo datur eis Spiritus septiformis. Ad consignandum imponit eis manum in his verbis, Deus omnipotens, etc. Postea signat eos in fronte de chrismate dicens: Signum Christi in vitam aeternam. Resp. Amen. In septimo nostro libello Ordinis Romani alio modo: In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti, Pax tecum. Resp. Amen. Quem locum citat Amalarius. De utraque unctione agit Innocentius I, in epistola ad Decentium, quod omnibus notum est; sed verba ipsa quibus Spiritus sanctus baptizatis ab episcopo tradebatur dicere non audet, nimirum quod eatenus arcana essent: Ne magis, inquit, prodere videar quam ad consultationem respondere. [Col. 0905D] Porro hac pontificali chrismatione omne baptisma legitimum Christianitatis nomine confirmari tradit Ordo Romanus. Non quod unctio posterior sit [XCVII] appendix baptismi, sed quod baptismi gratiam corroboret ac confirmet. Totum baptismi ritum paucis exprimit Augustinus in fine sermonis 324: Baptizatus est, sanctificatus est, unctus est, imposita est ei manus, completis omnibus sacramentis assumptus est. Cyprianus ante Augustinum exprimit in epistola synodica, quae modo est 70.
Induti et confirmati in orbem ordinabantur baptizati; et infantes quidem in brachiis tenebantur, ut habet vulgatus Ordo Romanus; majores vero pedem ponebant super pedem patrini sui, quod habet etiam Ordo Maffaeanus, qui decimo loco a nobis hic edendus est.
Interim schola jussu pontificis litaniam inchoabat ante altare, primum septenam, deinde quinam, ac [Col. 0906A] demum ternam. Quem ritum ita explicat vulgatus Ordo Romanus: Interim schola jussa facit litaniam ad fontem ante altare, primo septenam; et spatio facto, faciunt alteram quinam, ita enim inchoatur. Stat primicerius unus in dextro choro, et dicit cum ipso Kyrie eleison, et respondet secundicerius cum sinistro choro Kyrie eleison usque ter; deinde Christe eleison usque ter. Hoc fiunt septem vices repetitae; unde et septenae dicuntur. Post haec, Christe, audi nos, usque septies, et sic per ordinem. Hoc ordine, intervallo facto, sequuntur, ut praedictum est, litaniae quinae, id est quinquies repetitae. Postea cum Agnus Dei cantaretur magister scholae luminaria jubebat accendi: quo facto, pontifex e sacrario ad altare procedebat sacra celebraturus de nocte, neque enim die Sabbati sancti haec celebrari antiquus ritus sinebat.
In hac Missa magna cum solemnitate primum canebatur Alleluia; cujus rei meminit Sozomenus in lib. VIII, cap. 15, ubi asserit Romae quotannis semel cani Alleluia, primo die Paschalis festivitatis, adeo [Col. 0906B] ut multi Romanorum hoc jurejurando uti solerent ut hunc hymnum audire et canere ipsis contingeret. Huc spectat Victor Vitensis, in libro I: Lector unus pulpito sistens alleluiaticum melos canebat, nempe die Paschae; quo tempore sagitta in gutture sagittatus, cadente de manibus Codice, mortuus cecidit. In superiori Sozomeni testimonio id difficultatis est, quod Romae quotannis Alleluia semel tantum cani affirmat, cum per totos quinquaginta dies qui a Paschate ad Pentecosten effluebant saepius a Romanis frequentaretur ante Gregorium Magnum, qui etiam extra Pentecosten [XCVIII] Alleluia cani praecepit. Quam ob rem conquerentibus de Sicilia nonnullis quod hunc ritum a Graecis mutuatus esset, respondit in epistola ad Joannem episcopum Syracusanum, quae est lib. VII, epistola 64, ind. 2: Ut Alleluia hic diceretur, de Ierosolymorum Ecclesia ex beati Hieronymi traditione, tempore beatae memoriae Damasi papae traditur tractum. Et ideo magis in hac sede illam consuetudinem amputavimus, quae hic a Graecis fuerat tradita, forsan quae [Col. 0906C] in exsequiis defunctorum et in Quadragesima hanc vocem induxerant. Sane in exsequiis mortuorum Alleluia quondam apud Romanos fuisse decantatum testis est Hieronymus in epitaphio Fabiolae: Jam fama volans, tanti praenuntia luctus, totius urbis populum ad exsequias congregabat. Sonabant psalmi, et aurata tecta templorum in sublime quatiebat Alleluia. Idem etiam colligit Menardus est Codice Ratoldi, quibus adde Missale Mozarabum. Imo etiam in Quadragesima Hispanicae quaedam Ecclesiae Alleluia canebant ante concilium IV Toletanum, cujus canon 10 hunc usum abrogavit. Consimilem sustulit Gregorius, statuitque ut in Missis etiam post Pentecosten Alleluia caneretur, non tamen in Missis defunctorum et in Quadragesima. Porro Amalarius, ex superiori epistola, recte infert in lib. IV, cap. 33, quod aliquo tempore, id est ante Gregorium Magnum, cantabatur Missa in Romana Ecclesia absque Alleluia, scilicet in Missis post Pentecosten. Redeo ad Sozomenum, qui forte in eodem errore fuit, atque Michael Cerularius, [Col. 0906D] cujus inter alias haec una est adversus Romanos objectio, quod Alleluia in Quadragesima non psallerent, sed semel in Pascha tantummodo; quod postremum de saeculo XI, quo scribebat Cerularius, falsum esse constat.
De infantium communione ita praecipit primus libellus Ordinis Romani: Illud autem de parvulis providendum est, ut, postquam baptizati fuerint, nullum cibum accipiant, nec lactentur, antequam communicent sacramenta corporis Christi; et omnibus diebus septimanae Paschae ad Missas procedant, et parentes eorum offerant pro ipsis, et communicent omnes. Idem ritus in pervigilio Pentecostes.
Joannes Diaconus, in epistola a nobis edita in Musei tomo primo, ad quaestionem sibi a Senario factam, cur in sacratissimum calicem lac mittatur et mel, et Paschae Sabbato cum sacrificiis offeratur, respondet [Col. 0907A] baptizatis hoc sacrificii genus offerri, [XCIX] ut intelligant quia non alii, sed ipsi qui participes fiunt corporis et sanguinis Domini terram repromissionis accipient, cujus inter inchoantes, tanquam parvuli lacte nutriuntur et melle. At de hoc ritu, immittendi scilicet in calicem lactis et mellis, nullam mentionem invenimus in vetustis libellis Romanis. Exstat quidem in vulgato Ordine Romano Benedictio lactis et mellis in Sabbato sancto, sed extra calicem facta, et seorsim parvulis porrecta. Verum fortasse nonnulli saeculo nono utrumque in calice commiscebant, quod huic quaestioni occasionem dedit. Huc spectat interdictum in Africano concilio factum, ut praeter panem et vinum aqua mistum nihil in sacrificio offeratur. Primitiae vero, seu mel et lac, quod uno die solemnissimo in infantum mysterio solet offerri, quamvis in altari offerantur, suam tamen habeant propriam Benedictionem, ut a sacramento Dominici corporis et sanguinis distinguantur.
Alium ejusdem diei ritum parum dissimilem carpebant [Col. 0907B] Graeci, referente Aenea Parisiensi episcopo, quare agnum simul cum corpore Christi super altare ponerent Latini, et more Judaeorum offerrent. Sed haec agni Benedictio seorsim fiebat, ut ex vulgato Ordine Romano intelligitur, non ut Deo agnus ille offerretur, sed ut carnium ejus cum Ecclesiae Benedictione resumeretur. Unde et aliarum etiam carnium Benedictio in eodem libro habetur.
Post Missam Vesperas omittebant Romani, propterea quod ritus baptismi et Missae subsequentis in multam noctem protraherentur. Unde in vulgato Ordine Romano: In hac nocte de vespertinali synaxi apud Romanos nihil agitur, neque ante Missam, neque post Missam. Apud nos autem unus de schola, cui jussum fuerit, pro antiphona incipit Alleluia ad Vesperum. Ex hoc loco nemo non videt interpolatum esse vulgatum Ordinem Romanum, ubi legitur Apud nos autem, etc. Verum non solum in vigilia Paschae, sed etiam in biduo praecedente cursus [Col. 0907C] diurni officii publice non recitabantur in Ecclesia Romana, ut ex libellis nostris manifestum est.
Illud hoc loco revocandum quod superius de baptismo praemisimus, ex caeremoniali Benedicti canonici sancti Petri. Nempe: «Completis lectionibus, pontifex, uti diximus, descendebat ad fontem cum diaconis et subdiaconis regionariis, dum interim litania cantaretur, et Psalmus Sicut cervus usque ad porticum sancti Venantii, ubi pontifex tantisper sedebat. [C] Interim cardinales, qui in choro Lateranensis basilicae remanserant, exibant per posterulam post absidem, et per porticum sancti Joannis in oratorium sancti Venantii procedebant. Tunc, archidiacono praecipiente, duo cardinales, priorem cardinalium medium habentes, adibant ad pontificem, aliis cardinalibus subsequentibus. Priori autem cardinalium ter petita, tertioque accepta nomine omnium Benedictione, pontifex dicebat: Ite, baptizate omnes gentes in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti. Qua missione accepta, cardinales [Col. 0907D] equis incedentes ad suos titulos revertebantur, sui quisque tituli parvulos baptizaturi. Addit primus libellus Ordinis Romani, num. 3, die Paschae, pontifici ad sanctam Mariam Majorem procedenti notarium regionarium occurrisse ad Merolanas, et, salutato pontifice, dixisse: In nomine domini nostri Jesu Christi baptizati sunt hesterna nocte in sancta Dei Genitrice Maria infantes masculi numero tanti, et feminae tantae. Ad quae verba pontifex respondebat Deo gratias. » Porro diaconi baptisma conferebant etiam praesente pontifice, adjuvantibus subdiaconis et acolytis, ut in nostris libellis habetur, maxime in primo, num. 43. At in vulgato Anastasio Bonifacius V constituisse dicitur ut in Lateranis acolythus non baptizaret cum diacono, sed subdiaconi subsequentes. Solum diaconum designat libellus septimus, cui praeivit concilium Romanum sub Innocentio I, canone 7.
[Col. 0908A] Vetus Missale Rivensis Ecclesiae, a nobis jam superius laudatum, relatis Ordinis Romani his verbis: Illud autem de parvulis providendum est, ut, postquam baptizati fuerint, nullum cibum accipiant, nec allactentur, antequam communicent Christi sacramentis; et omnibus diebus septimanae Paschae ad Missas procedatur, et offeratur pro ipsis; his, inquam, relatis, ibidem subditur: Et si tales sint ut scienter possint comedere, auctoritate canonum communicandos censemus. Alioquin solo hausta dominici sanguinis sunt communicandi. Similiter et in morte eorum debet fieri. Ubi luculentum habes communionis sub unica sanguinis specie exemplum; quae aliunde etiam probatur, testimoniis scilicet Cypriani, Hugonis Victorini et aliorum.
Joannes Diaconus, in praelaudata ad Senarium epistola, alium Sabbati sancti ritum singularem suggerit, nempe septem altaria in urbe Roma Sabbate Paschae moris fuisse celebrari atque componi, id est ornari. Quo sensu sacrosanctum altare [CI] compositum [Col. 0908B] vocat Ambrosius in lib. de Mysteriis, capite 8 novae Editionis, num. 43; apparari solemniter altaria ait Optatus, in lib. III et VI. Quid sibi velit ejusmodi ritus, Joannes fatetur sibi penitus non liquere. Sed mirari subit, nullum hujusce ritus vestigium, quod quidem sciam, apud alios auctores haberi, nedum in libellis Ordinis Romani.
Neque praetereundum hoc loco est, quod in cereo Paschali annus dominicae passionis apud Romanos solebat inscribi. Id enim testantur veteres non pauci, tametsi nihil hac de re in nostris libellis habeatur. Ejusmodi inscriptio appendebatur in tabella ad cereum paschalem, in qua praecentor inscribebat quotus annus esset dominicae Incarnationis, quota indictio, concurrens, et epacta, apud Udalricum, in Consuetudinum Cluniacensium lib. I, cap. 14. Neque hic ritus recentiorum temporum censendus est, siquidem Venerabilis Beda in lib. de temporum Ratione, capite 45, ait Romanam et apostolicam Ecclesiam testari indiculis, [Col. 0908C] quos suis in cereis annuatim scribere solet, tempus dominicae Passionis, nempe, numerum annorum triginta semper et tribus annis minorem quam ab ejus Incarnatione Dionysius ponat. Denique, inquit, anno ab ejus Incarnatione juxta Dionysium septingentesimo primo, indictione quarta decima, fratres nostri, qui tunc fuere Romae, hoc modo se in Natali Domini in cereis sanctae Mariae scriptum vidisse et inde descripsisse referebant: A Passione Domini nostri Jesu Christiani sunt DC LXVIII. Ex quo intelligitur vel hanc inscriptionem in Natali Domini appositam fuisse ad designandum novum annum, quem Romani ab ipso die inchoabant: vel certe, si haec inscriptio in Paschate adhibebatur, eam usque ad Natale Domini fuisse reservatum.
Non immoramur probandae antiquitati cerei benedicendi in Sabbato Paschae, ad quam demonstrandam perperam affertur Prudentii hymnus ad incensum lucernae, quem non de cereo paschali, sed de cereo qui singulis diebus in ecclesia solemni [Col. 0908D] quodam ritu accendebatur, interpretandum constat. Porro certa est in primis Ennodii diaconi Ticinensis hac de re auctoritas, qui duplicem cerei paschalis Benedictionem composuit. Non tamen ubique recepta erat ejusmodi Benedictio, ut patet ex concilio Toletano quarto, cujus haec verba sunt in canone 9: Lucerna et cereus in privilegiis Paschae apud [CII] quasdam Ecclesias non benedicuntur; et cur a nobis benedicantur inquirunt. Propter gloriosum enim noctis ipsius sacramentum solemniter haec benedicimus, ut sacrae resurrectionis Christi mysterium, quod tempore hujus votivae noctis advenit, in Benedictione sanctificati luminis suscipiamus.
Superest afferenda Adriani papae I responsio ad interrogata monachorum Corbeiensium, quam legimus in pervetusto Codice Corbeiensi, jam semel a nobis laudato, in quo Ordo Romanus pro triduo ante Pascha institutis monasticis accommodatus [Col. 0909A] continetur. Sic autem habet Codex in Sabbato sancto, post haec verba Ordinis Romani: Ante Evangelium non portant luminaria in ipsa nocte, sed incensum; non cantant Offertorium, nec Agnus Dei, nec Communionem; sic, inquam, habet Codex: Et interrogavimus nihilominus domnum apostolicum Adrianum, secundum mandata vestra, si in paschali Sabbato debent flecti genua, dum lectiones recitantur. Et ipse respondit hoc debere omnimodis fieri. Cui cum diceremus: Et quomodo sacerdotes vel ministri seu clerus cum stolis et planetis possunt in terram posterni? ille adjecit non debere sacerdotes vel ministros seu clerum stolis prius planetisque vestiri, nisi tunc demum, cum lumen novum introducitur ut cereus benedicatur. Percunctati sumus rursum qua hora in sabbato Pentecosten conveniens sit ad lectionum officium ingredi. Qui nobis dixit hora 6 hoc fieri oportere. Huc usque Codex Corbeiensis. Ubi cum requiritur an flecti genua debeant, dum [Col. 0909B] lectiones recitantur in Sabbato paschali, id intelligendum arbitror, non de ipsis lectionibus, sed de Orationibus quae lectionibus interseri solent, praetermissa diaconi admonitione, ut genua flectantur. Sed de his satis.
Etsi nullas in vigilia Paschae ordinationes a Romanis pontificibus, qui baptismi ritibus aliisque ministeriis tunc occupati erant, antiquitus factas legamus, rerum tamen consequentia exigit ut post baptismum et confirmationem quaedam de sacris ordinationibus, prout in Romana Ecclesia olim fieri solebant, hoc loco observemus. Duos tantum hac de re libellos edimus, contenti alios indicare, qui tum apud Morinum in libro de sacris Ordinationibus, tum apud Menardum nostrum [CIII] in libro Sacramentorum vulgati exstant, praeter editum Ordinem Romanum.
Primi apostolici, inquit Amalarius in lib. II, cap. 1, [Col. 0909C] semper in Decembrio mense, in quo Nativitas Domini nostri Jesu Christi celebratur, consecrationes ministrabant usque ad Simplicium, qui fuit a beato Petro quadragesimus nonus. Ipse primus sacravit in Februario. Idem testatur Micrologus ex Romano Pontificali, quo nomine librum de gestis Romanorum Pontificum intelligit. Cur potius mense Decembri quam aliis temporibus ordinationes frequentaverint Romani antistites, non facile est definire. Moralem causam affert Amalarius, nimirum ut intimarent conjungendos propinquius Christi corpori qui per sacrum ministerium provehuntur. Planior afferri potest causa, quod commodior esset tempestas ad levandum ordinantis et ordinandorum laborem. Nam in aestate aestus passim in Urbe molestissimi sunt, et autumnus feriis vindemialibus occupatus; Quadragesimae vero adventantium peregrinatio non ita conveniebat, quo tempore etiam Romani pontifices eorumque ministri stationibus per singulos dies celebrandis atque scrutiniis [Col. 0909D] baptizandorum occupati erant. Sane inter tot pontifices qui ad finem saeculi noni ordinationes fecerunt, unus Leo secundus in mense Maio ordinationes fecit; et in mense Septembri unam Gregorius Magnus. Alii post Simplicium omnes vel mense Decembri, vel in prima, vel in mediana hebdomada Quadragesimae; nulli (quos quidem sciamus) in sabbato Paschae.
Quo tempore primis saeculis ordinationes celebratae fuerint, docet Leo Magnus in epistola ad Alexandrinum episcopum, quae est epistola XII Editionis Quesnellianae. Quod ergo a patribus nostris propensiore cura novimus esse servatum, a vobis hoc volumus custodiri, ut non passim diebus omnibus sacerdotalis vel levitica ordinatio celebretur; sed post diem Sabbati ejus noctis quae in prima Sabbati lucescit exordia deligantur, in quibus, his qui consecrandi sunt jejunis, et a jejunantibus sacra Benedictio conferatur. Quod ejusdem observantiae erit, si mane ipso Dominico die, continuato Sabbati jejunio, celebretur; a quo tempore [Col. 0910A] praecedentis noctis initia non recedunt, quam ad diem Resurrectionis, sicut etiam in Pascha Domini declaratur, pertinere non dubium est. Leo hunc morem probat auctoritate consuetudinis, quam ex apostolica, inquit, novimus venire doctrina, et sacrae Scripturae, [CIV] scilicet Pauli et Barnabae facto relato ex Actuum XIII. Demum concludit ad hunc modum, ordinandorum sacerdotum formam servari debere, ut his qui consecrandi sunt nunquam Benedictio, nisi in die Resurrectionis Dominicae tribuatur, cui a vespera Sabbati initium constat ascribi. Ad hanc epistolam multa notat eruditus Quesnellius: primo Dominicae Resurrectionis nomine intelligi non ipsum festum Paschae, sed quemlibet Dominicum diem, ut etiam apud Gregorium Turonensem episcopum aliosque veteres auctores; secundo, tantum abesse ut Sabbato solum sancto aut Dominica subsequente ministrorum Ecclesiae consecratio tunc fieret, ut potius illa die nunquam facta fuisse videatur propter solemnitatem baptismi, cui conferendo hoc tempus [Col. 0910B] consecratum erat; tertio, quolibet tunc Dominico die celebratas fuisse ordinationes, praemisso ab ordinante ordinandisque jejunio; quarto, hoc jejunium a Sabbato praecedente in matutinum Dominicae tempus quo fiebat ordinatio prorogatum fuisse; quod cum nimis ordinantem ordinandosque fatigaret, sensim a mane Dominicae ad initia noctis, deinde a noctis exordio ad praecedentis Sabbati vesperam, post a vespera ad meridiem, denique a meridie ad matutinas horas, ut fit hodie, ordinatio retrogrediens tandem revocata sit.
Prima quae quidem nobis relicta est pontificia constitutio, qua ordinationes ad tempora solemnium jejuniorum revocantur, est Gelasii primi in epistola directa episcopis per Lucaniam et Brutios constitutis. Ordinationes presbyterorum et diaconorum nisi certis temporibus et diebus exerceri non debent, id est quarti mensis jejunio, septimi et decimi, sed etiam quadragesimalis initii ac medianae hebdomadae, et Sabbati [Col. 0910C] jejunio circa vesperam noverit celebrandas. Tempore Urbani secundi ad vesperam etiam ordinationes fiebant, ut patet ex concilio Claromontano, in quo suadetur ut protrahatur jejunium usque ad vesperas, et, si fieri potest, usque ad crastinum, ut magis appareat in die Dominico ordines fieri. Inde est quod Dominicae quae in solemnia Ordinationum tempora incidunt, omnes vacent propriis Missarum officiis, propterea quod Missa pro ordinandis Dominicae officium et sacrificium suppleret. Consule Micrologi caput 29.
Redeo ad libellos nostros, in quibus multa veniunt observanda. In primis solius acolythi ex minoribus ordinatio diserte exprimitur [CV] in priori libello, quem octavo loco edimus, inscripto Quomodo in sancta Romana Ecclesia acolythi ordinentur. Ritus autem ordinandi acolythi ita describitur. Dum Missa celebrata fuerit, induunt clericum illum planetam, et orarium. Dumque venerit episcopus, aut ipse domnus apostolicus ad communicandum, faciunt eum venire ad [Col. 0910D] se, et porrigit in ulnas ejus sacculum super planetam, etc. Mirum est quod acolytho ordinando tribuitur planeta et orarium. Sed illud amplius mirandum, quod nulla mentio fiat ostiarii, lectoris et exorcistae; neque etiam in posteriori libello, nisi quod in schola cantorum antea nutriti dicuntur ejusmodi pueri, tum papae cubicularii facti, antequam acolythi instituerentur. His fere consentit Siricii papae epistola 1, in qua mentio fit tantum lectoris, acolythi et subdiaconi. Quicunque itaque se Ecclesiae vovit obsequiis a sua infantia, ante pubertatis annos baptizari et lectorum debet ministerio sociari. Qui ab accessu adolescentiae usque ad vicesimum aetatis annum, si probabiliter vixerit, una tantum uxore contentus, acolythus et subdiaconus esse debebit. Paulo aliter Gelasius in epistola ad episcopos per Lucaniam et Brutios constitutos, ubi post gradus lectoris vel notarii aut defensoris, acolythatum et subdiaconatum memorat, praemissa ostiarii mentione. Verum in Ordine Romano [Col. 0911A] vulgato, et in Codice Vindocinensi, ostiarii, lectoris et exorcistae ordinatio habetur ante acolythatum; imo etiam in Sacramentario Gregoriano. Ex quo apparet quanta sit nostrorum libellorum antiquitas.
Eadem item probatur ex eo quod acolythi ordinantur porrecto, non (ut mox dictis Ordine Romano et Sacramentario notatur) ceroferario seu candelabro cum cereo, sed sacculo: nimirum quod ejusmodi sacculos in Missa pontificia tunc gestare solerent acolythi ad excipiendas oblationes consecratas, tum quae in Missa confringebantur ad fidelium communionem, tum quae fermenti nomine ad titulos mittebantur, qua de re superius actum est. Id officii diaconis tribuit Justinus in Apologia prima, ut ad absentes Eucharistiam perferrent.
Ad haec posterior libellus tradit acolythos accepisse primam Benedictionem ab archidiacono, quasi dicat eos ab archidiacono fuisse ordinatos. Nam [Col. 0911B] mox subdiaconi ordinatio sequitur, nulla alia acolythi ordinatione memorata.
[CVI] Tum subdit idem libellus, acolythos, quando et ubi libitum fuerit, in subdiaconatus officium ordinari; secus de diaconis et presbyteris, qui ordinari non poterant, nisi in publica ordinatione, hoc est in solemnibus jejuniorum diebus, qui ordinationibus faciendis assignati sunt. Ex quo intelligitur subdiaconatum per id tempus quo libelli isti in usu erant nondum inter sacros ordines fuisse numeratum. Unde continentiae votum diacono primum tunc praescriptum erat, testante Siricii epistola 1. Caeterum quae de minorum ordinum collatione hic diximus, officere non debent receptae sententiae, quae eam episcopis tribuit ex veteri jure, quando Aurelium et Celerinum lectores a Cypriano (ut de aliis interim sileamus) et ab ejus collegis, qui praesentes aderant, ordinatos ex ejus epistolis resciamus. Sed nos hic nostrorum libellorum specimen exhibemus, absque [Col. 0911C] ullo venerandae antiquitatis praejudicio. Omnes ordines minores memorat synodus Romana sub Silvestro.
Venio ad diaconos, in quibus ordinandis nulla unctio imprimitur, neque in nostris libellis, neque in vulgato Ordine Romano. Itaque ex alterius Ecclesiae ritu Angli hunc ritum acceperant, ut manus diaconi oleo sancto et chrismate ungerentur, adhibitis solemnibus verbis quae in consecratione presbyteri usurpari solent. Hanc quippe unctionem in diaconorum ordinatione praescribit non modo Codex Anglicanus a Menardo laudatus, sed etiam liber Sacramentorum Egberti Eboracensis antistitis, quem modo Ebroicensis in Gallia Ecclesiae esse jam diximus. Gregorius, in synodo Romana, decrevit ut ne diaconi, quos ad praedicationis eleemosynarumque studium vacare congruebat, in posterum cantorum officium subirent, dum cantores ipsi ob vocis suavitatem sacris ministeriis adhiberentur. Unde fit plerumque [Col. 0911D] ut ad sacrum ministerium, dum blanda vox quaeritur, quaeri congrua vita negligatur; et cantor minister Deum moribus stimulet, cum populum vocibus delectat. Qua de re, inquit, praesenti decreto constituo ut in sede hac sacri altaris ministri cantare non debeant, solumque evangelicae lectionis officium inter Missarum solemnia exsolvant. Psalmos vero ac reliquas lectiones censeo per subdiaconos, vel, si necessitas exigit, per minores ordines exhiberi. Ubi obiter adverte subdiaconatum a minoribus distingui ordinibus, tametsi nondum Gregorii tempore inter sacros ordines computaretur. Pro schola cantorum erant septem [CVII] subdiaconi, de quibus superius pag. XVIII.
In presbyterorum ordinatione solet archidiaconi testimonium de ordinandis rogari. Hunc ritum esse antiquissimum testatur Hieronymi epistola 85, ad Evagrium. Sed dicis: Quomodo Romae ad testimonium diaconi presbyter ordinatur? Quid mihi profers unius urbis consuetudinem? Ex quo intelligitur [Col. 0912A] hunc morem Ecclesiae Romanae peculiarem fuisse, qui hactenus in Ecclesia Latina perseverat.
De episcoporum ordinatione libelli nostri suppeditant materiam inquirendi, primo, an episcopi quondam ab uno Romano Pontifice, seclusis aliis episcopis, consecrati fuerint; secundo, an qui ex diaconis electi erant ad episcopatum, per saltum, omisso presbyterii gradu, ordinati fuerint.
Ad primum quod attinet, in priori libello nostro praesentes ordinationi dicuntur interesse sacerdotes seu episcopi cum presbyteris, et Benedictionem electo simul cum pontifice impertiri. Sic enim legitur, num. 8: Prostratus domnus apostolicus cum sacerdotibus et ipso electo in terra ante altare, completa litania surgent, et tunc benedicent eum. Et Benedictione expleta, dat osculum domnus apostolicus, et tenens eum archidiaconus deportat eum, et sic dat osculum episcopis et presbyteris. Et tunc jubet eum domnus apostolicus supra omnes episcopos sedere. Verum dubium est, num legi debeat in numero singulari, [Col. 0912B] et tunc benedicet eum, scilicet domnus apostolicus. Certe apud Morinum, pag. 326, ubi hic ritus metropolitano accommodatus est, sic habetur: Surgunt, et benedicit eum. Haec conjectura ex eo confirmatur, quod in posteriori nostro libello mentio fit unius pontificis manum imponentis, num. 4: Et canunt litaniam. Et tunc accedit electus propius ad altare subnixo capite. Pontifex vero ponet manum super caput ejus, et dicit unam Orationem in modum Collectae; alteram eo modulamine quo solet contestata cantari, et sedet pontifex in sella sua. Ipse vero electus osculatur pedem ejus, et suscipitur ad pacem, et sic consummatur consecratio illius. Eadem leguntur in Ordine Romano vulgato, pag. 97. Ubi vides altum esse silentium de aliis episcopis qui consecrationi cooperentur, ac proinde unum Pontificem Romanum absque aliorum episcoporum ministerio ordinationem episcopalem tunc perfecisse.
Favet huic sententiae Fulgentii Ferrandi Breviatio [Col. 0912C] canonum, in cap. 6: Ut unus episcopus episcopum non ordinet, excepta Ecclesia Romana [CVIII] concilio Zellensi ex epistola papae Sirici. Hac enim exceptione peculiaris Romano pontifici praerogativa tribuitur, ordinandi scilicet episcopum absque sociis episcopis. At huic loco geminum subesse errorem putat bonae apud eruditos memoriae Joannes Cotelerius, in notis ad Constitutiones apostolorum, pag. 217, nempe quod duo prima decreta epistolae quartae Siricii perperam commiscentur; et quod sedes apostolica primatis seu metropolitana mutatur in sedem apostolicam Romanam, non culpa (ut vir doctus suspicatur) Ferrandi, sed fraude cujusdam recentioris. En Siricii verba: 1 o ut extra conscientiam sedis apostolicae, hoc est primatis, nemo audeat ordinare. Integrum enim judicium est, quod plurimorum sententia consequitur. 2 o Ne unus episcopus episcopum ordinare praesumat propter arrogantiam, ne furtivum beneficium praestitum videatur. In his Siricii verbis revera desideratur [Col. 0912D] ecclesiae Romanae exceptio. Sed quid si Ferrandus, habita sui temporis ratione, hanc de suo apposuit? nam ab ipso Ferrando ascriptam fuisse, non fraude cujusdam recentioris, nos dubitare non sinit antiquissimus Codex Corbeiensis ante annos mille scriptus, continens varia concilia cum Ferrandi Breviatione, in qua totidem verbis, ut in Editis, hic locus reperitur. Non ergo sine fundamento asseri potest Romano pontifici ob principem dignitatem id privilegii concessum, ut solus absque aliis episcopis episcopalem characterem conferret.
Jam vero utrum diaconi ad episcopatum electi per saltum apud Romanos ordinati sint, non levis momenti quaestio est. Partem affirmantem astruere videtur libellus noster prior. Eadem enim ejus qui ex diacono atque illius qui ex presbytero ordinatur consecratio. Nimirum fortasse quia, ut sentit Hieronymus epistola 85, in episcopo et presbyter continetur. Hanc sententiam confirmat Photii adversus Romanos ista objectio, cur [Col. 0913A] levitae episcopi fierent, presbyterii gradu non prius accepto. Hanc quidem objectionem ex calumnia oriri dicit Ratramnus, eamque retorquet in adversarios, qui ex laicis subito lonsis faciebant episcopos contra regulas ecclesiasticas. At Aeneas Parisiensis episcopus facti veritatem non diffitetur, respondetque quod forte illi, qui istiusce ordinationis assentiunt, hoc intelligi velint quia qui Benedictone pontificali perfungitur reliquarum Benedictionum honore decoretur, et quod in sublimitate majoris pontificis consistat etiam [CIX] honor minoris sacerdotis. Tum subdit: Forsitan autem illi qui de diacono ordinant episcopum praetermissa Benedictione presbyterali, assertioni beati Hieronymi in epistola loquentis ad Titum ex parte concredere videntur, qui officium presbyteri in aliquo comparticipari affirmat ministerio episcopali. Ex quibus liquet Aeneam admisisse id quod Photius objiciebat, nempe quod tunc apud Romam plerumque diaconus quodam saltu, non percepta presbyterali Benedictione, in episcopum [Col. 0913B] subito consecraretur, quae erat septima objectio Photiana. Hic amplus sese a perit campus exspatiandi in hoc argumentum, sed haec proposito nostro sufficiunt.
Non ab re tamen fuerit observare id quod Alexander II decrevit de quodam clerico qui, subdiaconatus gradu praetermisso, ad diaconatus et presbyterii honorem cursu praepropero, non ambitiose, sed negligenter conscenderat. Hac de re cum fuisset consultus, nullum super hac quaestione praeceptum canonicum se invenisse respondet; consilium autem dare, sicut Grimoldo Constantiensi episcopo in simili causa responderat: nempe praedictum ordinatum a sacerdotis et levitae officio suspendendum, donec congruo tempore interesset iis qui ad diaconii benedicendi essent honorem, et cum eis subdiaconatus acciperet Benedictionem; quae fusius videsis apud Baronium ad annum 1069. Ex quo intelligitur jam longe ante id tempus ejusmodi ordinationes in Ecclesia Romana probatas non fuisse, cum nulla de similibus factis tunc superesset memoria.
Vix ulla res alia tot tantisque mutationibus obnoxia fuit quam Romani pontificis creatio. Hoc argumentum Onufrius Panvinius, vir impense eruditus, libris decem complexus est, eosque Carolo Borromaeo tum cardinali nuncupavit; in quibus varios creandi pontificis modos ad octodecim enumerat: quorum supremus is demum fuit, cum, remotis non modo populi, sed etiam cleri suffragiis, jus creandi pontificis ad solos cardinales translatum est. Totam hanc electionis pontificiae historiam in pauca conferre juvat, quatenus conducere potest ad Romanos ritus explicandos. Atque ut id ordine fiat, sex hujusce electionis periodos distinguere visum est: primam a sancto Petro ad Constantinum Augustum; secundam [CX] a Constantino ad Justinianum; tertiam a Justiniano ad Carolum Magnum; quartam inde ad Formosi creationem; quintam a Formoso ad Ottonem Magnum; sextam denique ab hoc Ottone ad Fredericum Aenobarbum, [Col. 0913D] seu ad Alexandrum tertium papam, cujus tempore et cura electio ad solos cardinales devoluta fuit.
Praeter Clementem, quem a beato Petro successorem designatum memorant, Romani pontificis post Petrum electio penes clerum et coelum fidelium stetit. Mortuo pontifice, statim omnes finitimarum urbium episcopi a presbyteris et diaconis Ecclesiae Romanae de obitu Romani antistitis certiores facti, et ad comitia evocati, congregabantur ad successorem eligendum. Eadem mors etiam ad alias, maxime insigniores, Ecclesias litteris significabatur, cujus rei testes sunt in primis Cypriani quaedam epistolae. Ad haec comitia presbyteri, diaconi, subdiaconi, acolythi cum aliis clericis, reliquusque populus Romanus fidelis, interesse poterant; tuncque, suffragiis suis viva voce collectis, quem e numero presbyterorum diaconorumve praeferebant, is demum electus censebatur [Col. 0914A] pontifex Romanus; et ab episcopo Ostiensi aliisque praesentibus episcopis statim coram omni concilio manuum impositione consecrabatur. Succedebant laudes et acclamationes cleri et populi, qualis fuit illa confessorum qui, electo Cornelio primum adversi, et Novatiano adhaerentes, demum ad partes Cornelii accesserunt cum his vocibus: Nos Cornelium episcopum sanctissimae catholicae Ecclesiae electum a Deo omnipotente et Christo domino nostro scimus. Quae acclamatio legitur in epistola ipsius Cornelii ad Cyprianum, non multum diversa ab ea quae posterioribus saeculis obtinuit, apud Cencium et alios. Hanc electionis formam etiam aliae servabant Ecclesiae, exemplo apostolorum qui, Mathiam in Judae traditoris locum subrogaturi, in frequenti fidelium coetu id exsecuti sunt. Consecratus denique pontifex mox ad apostolicas ecclesias communionis litteras dirigebat, ab eisque vicissim recipiebat: quales Cornelius Cypriano, quales Cyprianus Cornelio misit. Si quae turbae occasione electionis exortae fuissent, eas componere [Col. 0914B] nitebantur alii episcopi, quod praestitit Cyprianus in facto Novatiani contra Cornelium. Ejusmodi epistolas presbyteri, passim vero diaconi et subdiaconi, aliquando etiam acolythi perferebant. Praeter illas litteras communicatorias Cyprianus, [CXI] audita Novatiani factione, alias litteras ab episcopis qui Cornelii electioni interfuerant requisivit; cujus facti inusitati rationem Cornelio reddit his verbis: Quod autem scripta collegarum nostrorum qui illic ordinationi tuae affuerant desideravimus, non veteres mores obliti novum aliquid quaerebamus. Nam satis erat ut tu te episcopum factum litteris nuntiares, nisi esset ex diverso discrepans factio . . . . . cui rei sapiendae necessarium duximus ut scribentium nobis inde collegarum nostrorum firma et solida auctoritas pararetur. Quod idcirco visum est observare, quod primum illud fuerit discidium in Romani Pontificis electione, ac prima proinde adversus schisma consurgens cautela.
Parta Ecclesiae pace, cum invidiosa res etiam paganis [Col. 0914C] coepisset haberi episcopatus Romanus, varias subinde turbas facessivit novi pontificis electio; fatumque est ut in eligendo pontifice cleri populique Romani suffragiis Romanorum imperatorum qui in Occidente rerum potiebantur, primum deinde, iis pulsis, Gothorum regum etiam accederet auctoritas. Non quod ipsi vel imperatores, vel reges, per se electioni interessent, sed quod missos suos Romam, qui nomine suo interessent, dirigerent; aut certe quando in electione dubia duo se pro pontifice gerebant, hi suo nutu quem vellent praeferrent, quod contingit in Damaso et Ursicino, in Bonifacio et Eulalio, in Symmacho et Laurentio. Quanquam qui religiosiores erant imperatores neutrum ex illis duobus probabant, sed qui nova electione esset creatus. Hoc quippe censuit Honorius Augustus, ut ejus ad Bonifacium papam epistola probat, qui Bonifacius cum interpellaverat ut constitueretur ab eo ne in Urbe per ambitum unquam ordinaretur antistes. Porro missi illi id potissimum curabant, ut in episcopatus electione concordia [Col. 0914D] servaretur Ecclesiae, ne per occasionem seditionis civitas vocaretur in dubium, quemadmodum loquitur Fl. Basilius ab Odoacro post mortem Simplicii papae missus pro Hilari electione. Huc etiam spectat Symmachi papae decretum, ut in electione vincat sententia plurimorum, sic tamen ut sacerdotio careat, qui captus promissione, non recto judicio, de electione decreverit. Haud probabile aliud fuit Bonifacii II constitutum, quo sibi ipse successorem Vigilium deligebat; sed cum a sacerdotibus postea congregatis id fuisset improbatum, idem suum ipsius decretum igne consumpsit. Quales essent [CXII] tunc temporis novi pontificis communicatoriae litterae, testatur epistola Gelasii primi ad universos episcopos per Dardaniam constitutos. Porro in creando tunc pontifice triduum a morte decessoris (quod postea lege cautum est) fuisse exspectatum, probat Symmachi praefecti ad Honorium Augustum relatio de iis quae Zozimo papa mortuo [Col. 0915A] in creatione successoris contigerunt; ubi Eulalius, Bonifacii aemulus, de exsequiis prioris episcopi a populo et a clericis ad ecclesiam Lateranensem adductus ducitur, ubi per biduum remoratus est, ut exspectaretur dies consuetus quo posset solenniter ordinari, id est eligi. Hoc triduum cum in electione Gregorii VII, qui ipsa die mortis Alexandri II creatus est, servatum non fuisset, id postea Benno cardinalis aliique Gregorii adversarii ipsi objecerunt, quod triduum per id tempus nulla lege sancitum fuisse existimat Baronius, qui Bennonis criminationem hoc loco rejicit.
Gothis Italiae ditione a Narse patricio, Justiniani imperatoris duce, omnino exactis, Italiaque cum urbe Roma in orientalis imperii portionem redacta, insignior fuit in electione papae mutatio usque ad Carolum Magnum. De hac mutatione Gregorium Magnum sciscitatus est Secundinus servus Dei inclusus, cui Gregorius respondit in haec verba: De ordinationibus vero apostolicae sedis pontificum utrum post beatissimum [Col. 0915B] virum Hormidam aliqua sint addita, vestra charitas requirit. Sed usque ad Vigilii papae tempora expositas ordinationes praesulum esse cognoscas, id est publice factas, cum tempore Vigilii quaedam occultis ambientium cuniculis factae sint, quas inter ipsa etiam Vigilii electio vitio non caruit. Ab eo igitur tempore sic res se habebat. Mortuo pontifice, sedis apostolicae vacantis cura tribus praecipuis cleri ministris committebatur, scilicet archipresbytero, archidiacono, et primicerio notariorum. Ab his quamprimum de morte papae nuntium significatur exarcho, quem Gothis pulsis Ravennae instituerat imperator. Post justa defuncto persoluta, exactumque tridui jejunium, de eligendo pontifice tractabatur. Huic electioni intererant clerus, optimates, populus et milites, hoc est militum stationes, qui ad tutandam adversus Langobardos reliquam Italiae partem Romae potissimum et Ravennae consistebant. De electione mox referebatur ad imperatorem, a quo petebatur expectabaturque factae electionis approbatio. De ea item [Col. 0915C] scribebatur [CXIII] ad exarchum, ad judices, archiepiscopum, et apocrisiarium Ravennae, ut electioni faverent. Post datam ab imperatore approbationem, electus tandem ordinabatur ad confessionem beati Petri, ibique fidem suam profitebatur, moxque fidei suae confessionem ad omnes Ecclesias dirigebat. Haec omnia constant ex libro diurno Romanorum pontificum, cujus formulae ab eo tempore, id est a medio saeculo sexto, in usu esse coeperunt. Porro electus non se gerebat ut pontifex ante confirmationem; quod manifestum est ex epistola ad episcopos et presbyteros Scotiae, apud Bedam relata sub hac inscriptione: Dilectissimis et sanctissimis fratribus Thomiano, etc., Hilarus archipresbyter et servans locum sanctae sedis apostolicae, Joannes diaconus et in Dei nomine electus, item Joannes primicerius et servans locum sanctae sedis apostolicae, etc., ubi Joannes, licet electus in Romanum pontificem, secundo tamen loco inscribitur; nec alii dimittunt titulum qui eis ante electionem competebat, servantium scilicet locum sedis apostolicae. Et [Col. 0915D] tamen hi episcopos fratrum vocabulo compellant, quemadmodum Cyprianum Carthaginensem antistitem presbyteri et diacones Romae fratrem vocant, in epistola 36 novae Editionis, et in aliis.
Neque vero gratuita erat imperatoris confirmatio, sed sub certa pecuniae pensione, quam Heraclius imperator sustulit sub Agathone papa, privilegio etiam concesso, ut electus pontifex non exspectata imperatoris approbatione posset consecrari, quod Constantinus Heraclii pronepos etiam confirmavit. Vide quae de Adriani primi electione dicta sunt in Musei tomo I.
Postquam vero Carolus Magnus, subacto Desiderio Langobardorum rege, qui Adriano papae infestissimus erat, exarchatum Ravennae atque Umbriae et Piceni partem sedi apostolicae a Pippino concessam eidem asseruisset, Adrianus, teste Anastasio, tanti beneficii memor, Romae synodum CLIII episcoporum [Col. 0916A] convocavit, et cum universa synodo tradidit Carolo jus et potestatem eligendi pontificem, et ordinandi apostolicam sedem, praeter dignitatem patriciatus, quam ei concessit cum investitura episcopatuum. Hoc itaque Adriani decreto, quod Gratianus et Ivo retulerunt, statutum est ut is esset verus Romanus pontifex, quem Carolus rex Francorum suique successores Francorum reges consecrandum elegerent, sive jus [CXIV] eligendi pontificem a clero et populo ad unum regem translatum sit, sive electionis nomine confirmatio intelligatur, eum ad modum quo reges Francorum, qui natalium jure in regnum succedunt, a populo tamen electi non raro dicuntur apud veteres, id est, accepti et agniti. At sive hoc sive alio modo electionis vocabulum accipiatur, Carolus Magnus, mortuo Adriano, liberam eligendi successoris facultatem clero et populo reliquit, eamdemque libertatem ipse et filius suus Ludovicus augustus in creatione episcoporum singulis ecclesiis asseruerunt, sancito edito, quod ab aliis relatum est. Sed [Col. 0916B] tamen eo pacto haec libertas Ecclesiae Romanae concessa fuit, ut electi pontificis confirmatio et approbatio fieret per imperatores eorumve legatos, in quorum praesentia novi pontificis consecratio fieri solebat. Unde post mortem Gregorii IV, cum Sergius secundus electus fuisset, et non exspectata imperatoris auctoritate ordinatus, Lotarius filium suum Ludovicum cum Drogone Mediomatricorum episcopo dirigit, acturos ne deinceps decedente apostolico quisquam illic praeter sui jussionem missorumque suorum praesentiam ordinaretur antistes, ut habetur in Annalibus Bertinianis, ad annum 844, quem locum Baronius si legisset, mitius utique egisset cum Sigeberto, qui idem factum, quanquam alio modo, commemorat. Hic ritus viguit ad Adrianum tertium, qui statuto edito cavit ne deinceps in approbando et ordinando pontifice exspectaretur imperatoris auctoritas. Ex his intelligitur suspectam esse vulgatam Ludovici Pii sanctionem, quae hunc usum remittit, absolutamque [Col. 0916C] eligendi et consecrandi pontificis facultatem clero et populo Romano restituit; quod quidem satis confutat Stephani IV decretum, statuentis ut electus praesentibus legatis imperialibus consecretur.
Post Adrianum tertium tumultuaria fuit passim papae electio, usque ad principatum Ottonis Magni qui in electione pontificia summam sibi suisque posteris auctoritatem attribuit. Petrus Damiani, Alexandro secundo pontifice, ait in lib. I, epistola 20, electionem illam per episcoporum cardinalium fieri debere principale judicium, ita ut secundo loco jure praebeat clerus assensum, tertio popularis favor attollat applausum; sicque suspendendam esse causam, usquedum regiae celsitudinis consulatur auctoritas, nisi periculum fortassis immineat quod rem quantocius accelerare compellat. Quot turbas excitaverit sub Gregorio VII [CXV] ejusque successoribus haec imperatorum auctoritas, nemini ignotum est. Tandem post multas ac diuturnas altercationes evicit Alexander tertius, ut a solis cardinalibus (quod Nicolaus II jam statuerat, [Col. 0916D] sed obtinere nequiverat) Pontifex eligeretur, ita ut ex tribus duae partes in unum conspirarent. Nec difficile fuit Alexandro clerum removere ab hac electione, assumptis in ordinem cardinalium qui inter clericos praecipui erant, vel eorum officiis penitus exstinctis. Ita cardinales creati sunt prior seu archipresbyter Lateranensis, sancti Petri et sanctae Mariae Majoris archipresbyteri; sancti Pauli, et sancti Laurentii extra muros abbates. Additi ad hos etiam septem Urbis episcopi, totidemque Ecclesiae Romanae praecipui officiales, ut primicerius, et secundicerius, protoscrinarius, saccellarius, arcarius, adminiculator, et primicerius defensorum, quorum munera vel omnino antiquata, vel mutatis nominibus intra cardinalium collegium inclusa sunt. Sublatis igitur vel auctis cleri capitibus, facile fuit ut vulgus clericorum hoc electionis jure privaretur. Atqui clero decedente, non aegre etiam populus antiquo jure cessit. Haec fere [Col. 0917A] Onufrius. Quod non ita intelligendum, quasi sub Alexandro tertio primum cardinalium dignitas ad hunc auctoritatis apicem provecta sit, sed quod aucta in hunc modum dignitas clero et populo jus suum facile ademerit. Sane Petrus Damiani, in epistola mox laudata, sic extollit cardinales episcopos, qui Romanum pontificem principaliter eligebant, ut non modo quorumlibet episcoporum, sed et patriarcharum atque primatum jura transcendere asserat. Et quidem jam inde a tempore Gregorii VII praecipuas cardinalium in Romani pontificis creatione fuisse partes colligitur ex formula juramenti Henrici patriarchae Aquileiensis electi, qui Gregorio fidem suam pollicetur, ejusque successoribus, qui per meliores cardinales intraverint, apud Baronium, ad annum 1079. Quanquam ipsius Gregorii electioni non modo cardinales, sed caeteri etiam clerici, acolythi, subdiaconi, diaconi, presbyteri interfuerunt, praesentibus etiam abbatibus et monachis, consentientibus turbis utriusque [Col. 0917B] sexus, et acclamantibus. Denique, ut paucis absolvamus, sub Gregorio X institutum est conclave cardinalium ad novi pontificis electionem; triplexque electionis modus, qui deinceps obtinuit, adinventus, scilicet per viam scrutinii, compromissi, vel Spiritus sancti, quae omnia in libris nostris [CXVI] fuse explicantur, maxime in libellis XIII et XIV.
Electioni pontificis succedit ejusdem institutio, quae duabus rebus peragitur, ordinatione videlicet, ac inthronizatione. Ordinatio in Vaticana [sancti Petri basilica, inthronizatio in Lateranensi fieri consuevit. In his non constans ordo. Nam etsi inthronizationem consecratio saepius praecedere solebat; nonnunquam tamen inthronizatio praemittebatur, quemadmodum ex mox dicendis constabit. Quinam ritus cum in inthronizatione, tum in ordinatione ante saeculum XI observati sint, ex Anastasio et ex Ordinis Romani libellis discimus.
[Col. 0917C] In Cononis creatione, quae anno 686 contigit, haec Anastasius commemorat: « Cononem sacerdotes et clerus unanimiter apud Lateranum elegerunt. Mox omnes judices una cum primatibus exercitus, ad ejus salutationem venientes, in ejus laudes acclamaverunt. Videns exercitus unanimitatem cleri et populi, electioni factae consenserunt, atque in ejus decreto cum eisdem subscripserunt. Demum iidem una cum clero et populo, missos suos ad exarchum, ut mos erat, direxerunt. » Electio itaque primo fiebat per clerum, deinde salutatio et acclamatio per judices et primates. Sequebatur consensus exercitus; omnium denique subscriptio in decreto, quod ad exarchum et ad imperatorem mittebatur. Addit Anastasius in creatione Stephani tertii, quae in ecclesia beatae Mariae ad Praesepe facta est, «Stephanum inde in basilicam Salvatoris, quae appellatur Constantiniana, deportatum; atque intus inductum in patriarchium, juxta morem inthronizatum fuisse.»
[Col. 0917D] Quaenam fuerit novo pontifici facta salutatio, signantius explicat idem auctor, ubi de Valentini electione agit in palatio Lateranensi facta. Electus condignis gloriae laudibus et honoris amplitudine ad Lateranense patriarchium deductus memoratur, et in pontificali positus throno, ejusque pedes omnis Romanorum senatus osculatus est, quod etiam in Leone IV servatum juxta morem antiquum. Id vero salutationis nomine appellat Anastasius. Postero die facta est Valentini consecratio in basilica sancti Petri, ut idem tradit; atque adeo inthronizatio consecrationem praecessit, uti etiam in Benedicto tertio.
[CXVII] Quo ritu celebrata sit ejusdem Valentini consecratio, tradit idem auctor his verbis: Ejus consecrationis die sereno jam illucescente, cum lumine jam dictum antistitem ad beati Petri apostolorum principis ecclesiam omnes pariter Romani a palatio deducentes, Majestate divina auxiliante, in alto throno summum consecrare pontificem. Qui mox almificae sedis culmina [Col. 0918A] scandens beati Petri apostoli et coelestis regni clavigeri, divinis Deo laudibus et sacrificiis pie oblatis, amplo et magnifico Romanorum coetu ad palatium, scilicet Lateranense, cum ingenti gaudio remeavit atque lautissimis dapibus sumptis, multis et diversis munerum donis sacram plebem et senatum populumque Romanum opime ditavit. Tunc ergo hi erant consecrationis ritus, nempe ipsa novi pontificis consecratio ad sanctum Petrum; impositio ejusdem in sedem sancti Petri; oblatio sacrificii per novum pontificem; convivium; munera in senatum et populum erogata, quae presbyteria vulgari nomine appellabant.
Antiquum illum ritum consecrandi pontificis fusius explicant Ordo Romanus et liber Diurnus Romanorum pontificum. Psallunt secundum consuetudinem (id est, canunt Psalmum illum qui, praemissa ad Introitum Antiphona, decantari solebat). Procedit electus de secretario cum cereostatis septem, et venit ad confessionem (nimirum sancti Petri). Et post litaniam (id est dicto minimum novies Kyrie eleison et Christe [Col. 0918B] eleison) ascendunt ad sedem simul episcopi et presbyteri. Tunc episcopus Albanensis dat Orationem primam super pontificem, Adesto supplicationib. nost. Deinde episcopus Portuensis dat Orationem secundam, Propitiare, Domine, suppl. nost. Postmodum adducuntur Evangelia, et aperiuntur, et tenentur super caput electi a diaconibus. Tunc episcopus Ostiensis consecrat pontificem ita, Deus bonorum omnium, in qua Oratione haec addi debent ad locum, Et idcirco famulo tuo N., etc. Post hoc archidiaconus annectit ei pallium. Deinde ascendit ad sedem, et dat pacem omnibus sacerdotibus, et dicit Gloria in excelsis Deo.
In consecratione episcopi, non a diaconis, sed ab episcopis duobus tenentur Evangelia super caput electi, caeteris qui adsunt episcopis manus super caput ejus imponentibus; quod non haberi in auctoritate veteri, neque nova, sed neque in Romana traditione asserit vulgatus Alcuinus, quanquam id diserte praescribit Sacramentarium Gregorianum. Nihil tamen [Col. 0918C] ejusmodi [CXVIII] legitur in duobus libellis nostris, in quibus quaedam praeter jam dicta in ordinatione pontificis observare licet, quae referre non est necesse, cum hic ad manum habeantur. Innocentius tertius unum addit, quod solus pontifex Romanus (qui ante hymnum angelicum consecratur, et postmodum ipse Missarum solemnia incipit et perficit consecratus) in die consecrationis suae valeat ordines celebrare, quod Paschalem secundum praestitisse inferius videbimus.
Hoc in loco triplex quaestio sese offert: prima, an soli Ostiensi episcopo aliquando tributum sit ut, seclusis aliis episcopis, pontificem consecrarit, quod ante Leonem secundum usu venisse Sigonius scribit, ad annum 682; secunda, an is qui ex diacono electus erat ad pontificatum, omisso presbyterii gradu, mox pontifex ordinaretur, quod in episcopis a Romano pontifice consecratis factum superius probavimus; tertia denique, an in Pontificis inthronizatione ulla sit ante saeculum XI mentio sedis illius quam vulgus [Col. 0918D] stercorariam vocat.
Primam quaestionem contra Sigonium definit alter e duobus libellis nostris, qui de ordinatione agunt, in quo, uti in Ordine Romano, trium episcoporum mentio in pontificis ordinatione habetur. Et accedit unus episcopus, et dat Orationem super eum, et recedit, et alter similiter. Accedit tertius, et consecrat illum. Atqui hic libellus haud dubie scriptus est ante pontificatum Leonis II, cujus ordinatio si attente, prout in Gestis pontificum descripta est consideretur, inde etiam idoneum contra Sigonium elicietur argumentum. Qui supra scriptus sanctissimus vir ordinatus est a tribus episcopis, id est Andrea Ostiensi, Joanne Portuensi, et Placentino Veliterniensi, pro eo quod Albanensis Ecclesia episcoporum minime habuit. Ubi cum rationem reddit auctor, quod pro Albanensis episcopo, cujus sedes vacabat, suffectus sit Veliterniensis, id argumento est morem antea fuisse ut cum Ostiensi [Col. 0919A] et Portuensi episcopis, Albanensis etiam ordinationi Romani pontificis ministraret. Certe ordinationes episcoporum a tribus episcopis, etiam ante Nicaenum concilium, Romae factas fuisse colligimus ex facto Novati, qui accitos Romam tres episcopos temulentos, hora decima inclusos, adumbrata quadam et inani manuum impositione, episcopatum sibi tradere coegit, scribente Cornelio papa in epistola ad Fabianum Antiochenum, apud Eusebium, [CXIX] in lib. VI, cap. 43, unico contentus quidem futurus, si unus ad consecrandum Romanum antistitem tunc suffecisset. Sigonium fortasse in errorem induxit Augustini male intellecta auctoritas, scribentis in Breviculo collationis contra Donatistas moris esse ut Romanum pontificem ordinet, non aliquis episcopus metropolitanus, sed de proximo Ostiensis episcopus. Quod non ita accipiendum, quasi hic solus fuerit, sed praecipuus Romani pontificis vice metropolitani consecrator. Nescio an aliquid lucis huic quaestioni afferri possit ex facto Eulalii, qui post Zozimi obitum de [Col. 0919B] pontificatu cum Bonifacio contendit. Is quippe, ut in litteris cleri Romani ad Honorium Augustum legitur, circumventis paucissimis presbyteris, exhibito etiam cum aliis Ostiensi episcopo, in locum sibi non debitum, incustodito religionis ordine, per ambitum proruit. Ubi cum audis Ostiensem episcopum cum aliis accitum fuisse ad Eulalium ordinandum, alios episcopos ejus ordinationi cooperatos fuisse vero proximum est. Haec de prima quaestione.
Quae de episcoporum ordinatione per saltum in superiori capite praemisimus, quoddam secundae quaestionis praejudicium est, Romanae sedis electum, si quando ex diaconis creabatur, praetermisso presbyteri gradu, pontificem fuisse ordinatum. Id autem conjicitur ex altero libello nostro, in quo, ubi de pontificis electione mentio fit, haec leguntur: Eligitur unus de cardinalibus, de qualicunque titulo fuerit, tantum ut a praecessore sit pontifice ordinatus, aut presbyter aut diaconus, nam episcopus esse non poterit. [Col. 0919C] At vero in ejusdem electi consecratione nullum est discrimen electi diaconi aut presbyteri, sed una eademque pro utroque praescribitur ordinatio. Hanc conjecturam roborat exemplum Constantini contra Stephanum III, aliis IV, pro pontifice se gerentis, qui cum ex laico a factiosis electus fuisset, a Gregorio episcopo Praenestino primum clericus, deinde altero die subdiaconus atque diaconus, ac demum adveniente die dominico pontifex ab eodem Georgio et aliis duobus episcopis, Eustratio Albanensi, et Citonato Portuensi, consecratus est, ut tradit Anastasius, nulla presbyterii commemoratione facta.
Quod si quis intrusi pontificis exemplo minus legitime hoc demonstrari posse existimet, duo alia afferimus legitimorum pontificum exempla, Valentini et Nicolai I, quorum ille ex [CXX] archidiacono, hic ex diacono electus, absque alia ordinatione pontifices creati sunt, quod ex Anastasio manifestum est. Valentinus quippe statim a sua electione condignis gloriae [Col. 0919D] laudibus ad Lateranense patriarchium deductus et in pontificali est positus throno. Deinde ejus consecrationis die illucescente, eumdem ad beati Petri ecclesiam omnes pariter Romani a palatio deducentes, in alto throno summum consecravere pontificem; qui mox culmina scandens beati Petri, sacrificiis pie oblatis, ad palatium remeavit. Nicolaus vero, ubi apud Lateranensem basilicam apostolico solio impositus fuit, postmodum in basilicam beati Petri deductus, praesente Caesare consecratus est, apostolicaque sublimatus in sede factus est pontifex, et Missarum solemnia super sacratissimum corpus apostoli celebravit. Vides utrobique nullam collati presbyteratus factam mentionem.
Quo vero tempore mos iste mutatus sit, non satis exploratum habetur. Jam contrarius ritus invaluerat saeculo undecimo, quo tempore Hildebrandus archidiaconus, post Alexandri II obitum electus, infra hebdomadam Pentecostes in presbyterium ordinatus est, [Col. 0920A] et in natali apostolorum in Romanum pontificem consecratus. Unde sub initia saeculi duodecimi Gelasius secundus, ex diacono item electus, non ante pontifex consecratus fuit quam presbyter ordinatus. Rem narrat testis oculatus, nomine Pandulfus, in libro de Romanis pontificibus. Qui Pandulfus, narrato electi in portum Cajetanum adventu multorumque ad eum episcoporum accessu, haec subdit: In quorum praesentia idem domnus papa per manus Lamberti Ostiensis, Petri Portuensis, et Vitalis Albanensis episcoporum, cooperantibus archiepiscopis et episcopis multis, assistentibus aliis viris religiosis, et cum Guillielmo duce Apuliae Roberto principe Capuano, Richardo de Aquila, aliisque baronibus plurimis, qui tunc ei omnes fidelitatem fecerunt, existente clero ac populo infinito, sancto dictante Spiritu, et effectus est presbyter, et in papam Gelasius infra Kalendas Martii consecratus, ubi Petrum Rufum diaconem cardinalem, Baronem subdiaconum, et me Pandulfum ostiarium, qui haec scripsi, in lectorem et exorcistam promovit, et plures [Col. 0920B] alios in minoribus gradibus ordinavit. Ex his manifestum est Gelasium (quod de Gregorio etiam modo notabamus) seorsim accepisse sacerdotii gradum ante pontificatum, atque ita tempore intermedio Nicolaum primum inter et Gregorium VII ordinationem per saltum [CXXI] abrogatam fuisse in Ecclesia Romana. Id porro veri simile est contigisse occasione Photii objectionum, quarum una erat quod Romani per saltum episcopos ordinarent. Ex superiori autem Pandulfi testimonio probatur id quod ex Innocentio III superius observatum, nempe Romanum pontificem ipso die suae consecrationis Ordines contulisse.
Superest investigandum quo tempore sedis illius lapideae, quam vulgus stercorariam vocat, usus coeperit, quove tempore desierit. Qui istius sedis originem ad pseudopapissam Joannam referunt, facile ex hoc revincuntur, quod nulla ejusmodi sedis mentio ante saeculum duodecimum facta invenitur. Quod ut melius intelligatur, notare juvat hunc morem ab aliquot [Col. 0920C] saeculis in novorum pontificum institutione observari solitum, ut electus, in ecclesiam Lateranensem introductus, primo in throno pontificali, qui in apside illius basilicae antebac exstabat, primo collocaretur ubi omnes episcopos et cardinales, ut loquitur Cencius, ad osculum admittebat; deinde ad sedem lapideam, quae dicitur stercoraria, in porticu ejusdem basilicae inter duas fores existentem, adduceretur, in eaque sederet, cum interim caneretur hic versiculus ex Psalmo CXII: Suscitat de pulvere egenum, et de stercore erigit pauperem. Postea perductus ad capellam sancti Silvestri prope Lateranense palatium, ubi duae erant sedes pertusae porphyreticae, primo sederet ab dextram in una ex illis sedibus, tumque claves basilicae a priore sancti Laurentii acciperet in signum regiminis et correctionis; demum, ad sinistram in altera positus, easdem claves eidem priori restitueret. Haec ex libro Cenci hic edito strictim referre visum est, ut omnes intelligant sedem illam quae stercoraria dicta est non ita fuisse appellatam, [Col. 0920D] quasi esset perforata (neque enim pertusa erat, uti oculis ipsi probavimus), sed quod pontifice in ea stante haec Psalmi CXII verba canerentur, et de stercore erigit pauperem. Haec sedes ex marmore constat, aliae vero duae ex porphyrite, supersuntque omnes cum supervacanea supellectile rejectae in peristylio Lateranensi, ut in Itinere Italico diximus.
Harum sedium qui meminerit inveni neminem ante Pandulfum supra laudatum. Nam in creatione pontificum qui post Leonem IV (cui pseudopapissam illam successisse fabulantur) electi sunt, omnes in solio patriarchali, intra basilicam posito, collocati perhibentur, non vero in istis sedibus, [CXXII] quae extra basilicam positae erant. Sic Benedictum tertium, Leonis successorem, electores in patriarchium Lateranense perducentes, pontificali solio, ut mos est pontificum, canaque consuetudo demonstrat, posuerunt. Ex quo intelligitur nihildum novatum fuisse. Idem [Col. 0921A] contigit in Nicolao primo, quem in patriarchium Lateranense introduxerunt, apostolicoque solio posuerunt. Primus, ut mox dicebam, Pandulfus istarum sedium mentionem facit in Paschale secundo, cujus creationem hoc modo commemorat: Sic eo diu renitente, a primiscriniis et scribis regionariis mutato nomine sibi acclamatum est responsumque: Paschalem papam sanctus Petrus elegit. His aliisque laudibus solemniter peractis, chlamyde coccinea induitur a patribus, et tiara capiti ejus imposita, comitante turba cum cantu, Lateranum vectus, ante eam porticum quae ducit ab australi plaga ad basilicam Salvatoris, quam Constantinianam dicunt, adducitur. Equo descendit, locaturque in sede quae ibidem est, deinde in patriarchali. Ascendensque palatium, ad duas curules devenit. Hic balteo succingitur cum septem exinde pendentibus clavibus, et septem sigillis; ex quo sciat se secundum septiformem Spiritus sancti gratiam, sanctarum Ecclesiarum, quibus Deo auctore praeest, regimini, in claudendo aperiendoque, [Col. 0921B] tanta ratione providere debere, quanta solemnitate id quod intenditur operatur. Et locatus in utrisque, data sibi ferula in manum, per caetera palatii loca solis pontificibus Romanis destinata, jam dominus, vel sedens, vel transiens, electionis modum implevit. Die altero, mense 6, die 14, primo consecrandus in pontificem, consecraturique pontificem pontifices, cum frequentia populi plebisque, basilicam beati Petri invadunt, etc. Haec modo ad propositum sufficiunt, in quibus multa occurrunt animadvertenda.
Primo, chlamys coccinea electo pontifici cum tiara tunc imposita est, cujus ritus idem auctor in Callisto secundo et Honorio item secundo meminit; et ante eum Petrus Damiani, in lib. I, epistola 20, Cadaloum antipapam alloquens: Habes nunc forsitan mitram, habes juxta morem Romani pontificis rubram cappam; quo in habitu papa depictus exhibere solet in praeclaro chartario Casauriensi, quod in bibliotheca regia servatur.
Deinde pontifex, Lateranum equo vectus, ad portam [Col. 0921C] australem, quae primaria est, equo descendens, locatus fuit in sede quae ibidem erat, deinde in patriarchali. Ubi vides sedem illam [CXXIII] quae in porticu basilicae Lateranensis exstabat, distingui a patriarchali solio quod sub apside basilicae positum diximus.
Ad haec electus deductus est ad palatium Lateranense, pervenitque ad duas curules, in quibus vicissim sedit, accepitque balteum cum septem clavibus totidemque sigillis, Hae sunt duae sedes illae porphyreticae, et quidem pertusae, quas vidimus in claustro canonicorum Lateranensium cum praedicta sede stercoraria, quo nomine Cencius primus usus invenitur. Idem Pandulfus in Honorio secundo, nulla hujus sedis mentione facta, tradit pontificem electum in syrnis quae ante ecclesiam beati Silvestri sitae sunt compositum fuisse, quo vocabulo Pandulfus duas illas sedes porphyreticas significat. Eumdem ritum fuse describit in vita Coelestini quinti Jacobus cardinalis, ubi agit de coronatione Bonifacii VIII. Ad haec in [Col. 0921D] epistola Pilei de Prata, archiepiscopi Ravennatis et cardinalis, ad Ludovicum Flandriae comitem, quae epistola exstat in Spicilegii tomo IV, agitque de electione Urbani VI, post ejus coronationem in Vaticana basilica factam, ubi omnes diaconos cardinales sua manu pretioso corpore et sanguine Christi communicavit de more, legitur eum cum Processione solemni conductum fuisse ad Lateranensem ecclesiam, ibique in sedibus ordinatis secundum formam Romanae Ecclesiae inthronizatum.
Ex his intelligi par est praedictarum sedium usum longe ante natam, auctore Martino Polono, pseudopapissae fabulam in creatione pontificis invectum fuisse tametsi hujusce ritus causa ignoretur. Porro idem ritus perseveravit ad Leonem X, qui, pro more vectus Lateranum, sedit in sedella apud portam ecclesiae jacente ad latus dexterum, ut Paris de Crassis in ejus diario scribit. Postea itum est ad capellam sancti [Col. 0922A] Silvestri. Et primo sedens, quasi jacens, papa accepita priore canonicorum claves deinde ferulam. Et deinde illico papa surgens ivit ad aliam sedem, et jacuit; accepitque ab eodem priore canonicorum cingulum rubeum cum bursa, in qua sunt duodecim lapides vitrei, qui etiam nunc ostenduntur; et statim papa surgens censignat ferulam et claves eidem priori; cingulum vero retinet, donec acceptam pecuniam argenteam de manu vel gremio camerarii ter projicit, dicens: Dispersit, dedit pauperibus, etc. Et mox deponit cingulum cum bursa, et vadit ad capellam Salvatoris. [CXXIV] Hactenus Paridis diarium.
In his Paridis verbis quaedam occurrunt paulo diversa a Pandulfi narratione. Hic enim mentionem facit de balteo cum septem clavibus totidemque sigillis; ille vero cum balteo conjungit bursam, in qua duodecim lapilli erant. Paridi consentit Censius, qui ait electum cingi zona rubea de serico, in qua dependet bursa purpurea, in qua sunt duodecim sigilla pretiosorum lapidum, et muscus. Eadem metrice reddit [Col. 0922B] Jacobus cardinalis, ubi de coronatione Bonifacii VIII.
Opportune hoc loco addi potest id quod legitur in Criminationibus Graecorum adversus Latinos, tomo III Monument. Graec. Cotelerianorum, pag. 498, art. 16.
«Successor mortui papae hoc modo constituitur. Eligunt eum qui eorum faciunt synodum, et viventem ad mortuum corpus adducunt, sumptamque manum illius qui sensu caret collo sentientis imponunt, [Col. 0922C] hocque arbitrantur esse successoris unctionem et consecrationem. Atque is primus mox pro funere defuncti qui eum unxit sacrum facit, ac deinceps, tanquam optime unctus, strenue pontificalia munia obit.»
Verum hanc criminationem falsam esse, et ex facto ecclesiae Alexandrinae desumptam facile est cuivis aestimare.
De ornamentis pontificalibus passim agitur in libellis nostris, quorum antiquissimus est Ordo Romanus, qui hic ordine quintus. Caeterum cambuta seu baculo pastorali non utuntur summi pontifices, nec episcopi cardinales in Romana curia, ut notat Jacobus Gaietanus in Ordinarii sui cap. 48.
Nec ab re erit adnotare in antiquioribus nostris libris pontificem, non domini, sed domni vocabulo solitum insigniri. Quod etiam Petri Damiani tempore usu venisse probat hic ejus versus de Alexandro secundo et Hildebrando tum archidiacono, quem, quia plurimum auctoritate pollebat apud pontificem, [Col. 0922D] ipsius pontificis dominum appellat.
Hinc est quod passim domni vocabulum, ubi de pontifice agitur, retinuimus pro veteri more, qui etiam ad sanctos olim transferebatur.
Porro ad stationes, quas jejunii diebus frequentabant pontifices, non raro excalceati procedebant; in aliis vero solemnioribus pompis equo albo vehi solebant. Ad quem locum referri potest id quod Gregorius Magnus ad Petrum Siciliae subdiaconum scribit in lib. XII, epistola 30: Praeterea unum nobis caballum miserum, et quinque bonos asinos transmisisti. Caballum illum sedere non possum, quia miser est; illos autem bonos sedere non possum, quia asini sunt. Sed petimus ut si nos continere, [CXXV] id est contentum reddere, disponitis, aliquid nobis condignum deferatis. Et id certe exigit pontificia dignitas.
Postquam ea quae ad triduum ante Pascha, adeoque ad Ordinationes sacras pertinent, fuse exposuimus, nunc quidam ritus, qui aliis temporibus occurrunt, paucis praestringendi sunt, ut ad Rituales libros nostros magis parati et expediti accedamus.
Et primo quidem sese offert Socratis scholastici locus ex lib. V, cap. 22, ubi ait, «cum omnes ubique terrarum ecclesiae per singulas hebdomadas die Sabbati sacra mysteria celebrarent, Alexandrinos tamen et Romanos, vetustam quamdam traditionem praeferentes, id facere detractasse.» Id non magis vero consentaneum videtur, quam quod eodem in loco idem auctor de Quadragesima affirmat, «eos qui Romae sunt, tres tantum continuas hebdomadas ante [Col. 0923B] Pascha, exceptis Sabbato et Dominico die, jejunare.» Nam Romanos sex ante Pascha hebdomadis tum jejunasse certum est ex Cassiano, et ex Leone Magno, Socrati aequalibus tempore, sed auctoribus superioribus; nec minus exploratum est apud Romanos veteres Sabbati in Quadragesima jejunium, imo et per totum annum, ut probat eruditus Quesnellius in Dissertatione sexta ad sanctum Leonem.
Ejusdem generis erratum esse quod de sacris mysteriis in Sabbatis apud Romanos praetermissis scribit Socrates, mihi prorsus persuasum est. Primo nullum hujusce rei vestigium apparet apud vetustos auctores. Imo in antiquissimis Codicibus liturgicis Missae propriae in Quadragesimae Sabbatis, uno aut altero excepto propter peculiares rationes, assignantur. Sic in Sacramentario Gelasiano, sic in Gregoriano, sic in libro Comitis, capitula epistolarum et evangeliorum in totum annum continente, qui Hieronymo licet falso tribuitur, antiquissimi tamen auctoris indubie est. Deinde haec Socratis opinatio [Col. 0923C] cum alia ejusdem videtur pugnare, cum dicit Romanos in Quadragesima tribus tantum hebdomadis jejunasse, exceptis [CXXVI] Sabbato et Dominico die. Nam haec a jejunio Sabbati exceptio quamdam importat solemnitatem, quae sacris utique mysteriis celebranda erat. Ad haec Innocentius I, in epistola ad Decentium, excipit unum Sabbati sancti diem a celebratione mysteriorum, ob peculiarem rationem, quae perperam adduceretur, si aliis etiam totius anni Sabbatis ab iisdem mysteriis cessatum fuisset.
Unde vero errandi occasionem hausit Socrates? Fortasse ex epistola Innocentii I ad Decentium, quam videre potuit, male intellecta. In ea enim pontifex rationem reddens quare in Sabbato sancto, uti et in Parasceve, sit jejunandum, ait id factum esse ob moerorem apostolorum, qui per biduum illud jejuni permanserint. Quod utique non dubium est, inquit, in tantum eos jejunasse biduo memorato, ut traditio Ecclesiae habeat isto biduo Sacramenta penitus non celebrari. [Col. 0923D] Tum subdit: Quae utique forma per singulas tenenda est hebdomadas, propter id quod commemoratio diei illius semper est celebranda. Haec postrema verba facile in errorem inducere possunt lectorem incautum, quasi Innocentius non modo jejunium, sed etiam a mysteriis cessationem singulis anni Sabbatis assignare velit, tametsi de solio jejunio sit intelligendus, quod jejunium singulis per annum Sabbatis apud Romanos fuisse observatum, ex Augustino, Leone Magno aliisque auctoribus apud. Quesnellium relatis, manifestum est.
De jejunio feriae quintae in Quadragesima apud ipsos Romanos major est difficultas. Nam si vulgatis pontificum Actis fidem habemus, Miltiades papa constituit ut nullus in Dominica, nec in quinta feria Quadragesimae, jejunaret. Unde, infert Micrologus in cap. 50, sanctus Gregorius in dispositione officiorum quintam feriam infra Quadragesimam vacantem dimisit, ut, quia festiva erat sicut Dominica, etiam officio [Col. 0924A] dominicali honoraretur. Sed quia eadem feria jejuniis postmodum applicata est, ut reliquae, Gregorius junior, nempe secundus, statuit esse solemnem, officiis undecunque collectis, et maxime ex aestivalibus Dominicis. Unde et Antiphonae ex Dominicalibus Evangeliis quintis feriis adhuc ascriptae reperiuntur, etc.
Et quoniam in hunc locum Quadragesimae mentio recurrit, paucis agendum videtur de hebdomada mediana, quae quartam Quadragesimae Dominicam proxime subsequitur, deque [CXXVII] Dominica Passionis, quam sedes apostolica medianam voluit nuncupari, ut in libellis nostris legitur. Hujus appellationis originem inquirens vir clarissimus Henricus Valesius, in Socratis lib. V, cap. 22, inde argumentum deducit ad confirmandam Socratis opinationem, Romanos tribus tantum hebdomadis ante Pascha jejunasse in Quadragesima; nec aliam causam cur Dominica de Passione mediana dicta sit se invenire ait, quam quod ex tribus hebdomadis quibus Romani in [Col. 0924B] Quadragesima jejunabant haec erat secunda Dominica, ac proinde media seu mediana. Verum, pace magni viri dixerim, haec ratio admitti non potest, tum quia sex hebdomadis ante Pascha Romanos tum jejunasse constat, ex Leone Magno et Cassiano, tum quia hebdomada Dominicam Passionis praecedens, quae in Socratis sententia fuisset Romanae Quadragesimae prima, aeque mediana dicta est ab antiquis, ut a Pelagio papa I apud Holstenium in Collectione Romana: Veniente mediana septimana Paschae unumquemque per officia quae praediximus promovere non differas; et ante eum a Gelasio I, in epistola 9, cap. 11. Ordinationes etiam presbyterorum et diaconorum, nisi certis temporibus et diebus, exercere non debent, id est quarti mensis jejunio, septimi et decimi; sed et etiam Quadragesimalis initii ac medianae Quadragesimae die Sabbati jejunio circa vesperam noverint celebrandas. Ubi vides quadragesimalis initii Sabbatum distingui a Sabbato Quadragesimae medianae, quod alias unum idemque fuisset in Socratis sententia. Cur ego, inquis, [Col. 0924C] dicta est hebdomada quarta Quadragesimae mediana, eodemque vocabulo designata Dominica Passionis? Hanc opinor ob causam, quod cum sex Quadragesimae hebdomades in duas partes aequales dividi possint, prima secundae partis hebdomada dici potest mediana, quasi prima post mediam Quadragesimam; et quia Quadragesimae caput a feria secunda incipiebat, Dominica Passionis hebdomadam medianam subsequens itidem mediana vocabatur.
1. Sed his omissis ut ad alios quosdam ritus procedamus, in primis notanda occurrunt in Ordine Romano bibliothecae Vallicellanae et Sanctigallensis haec verba de legendis passionibus sanctorum: Passiones sanctorum vel gesta ipsorum usque ad Adriani tempora tantummodo ibi legebantur, ubi ecclesia ipsius sancti vel titulus erat. Ipse vero a tempore suo rennuere, id est mutare, jussit, et in ecclesia sancti Petri legendas esse [CXXVIII] constituit. Itaque ante Adrianum primum passiones sanctorum non legebantur in basilica [Col. 0924D] Vaticana, nec etiam in Lateranensi; idque de tempore Gelasii primi patet ex ejus decreto de canone librorum sacrorum. Vide Thomasii Antiphonalia pag. 495.
2. Idem auctor ibidem observat, pag. 12, Ecclesiam Romanam antiquitus non admisisse hymnos in divinis officiis. Idque manifestum est tum ex Amalarii Supplemento, tum ex libris Benedicti canonici et Cencii camerarii hic editis, ex quibus apparet hunc morem ad saeculum XII perseverasse. Eumdem ferme retinuerunt Ecclesiae Lugdunensis et Viennensis, in quibus nulli hactenus Hymni ad Vigilias nocturnas et Laudes matutinas, imo nec ad Vesperas caeterasque horas praeter Completorium; in quo etiam Romana Ecclesia primum ab aliquot saeculis Hymnos admisit, deinde alios in singulis officiis. Lege Radulfum, decanum Tungrensem, propositiones 13. Thomasius sibi objicit hoc loco Udalricum in Consuetudinum Cluniacensium lib. II, cap. 52, ubi fit [Col. 0925A] mentio Hymnorum Ecclesiae Romanae. Verum id de particularibus quibusdam Urbis ecclesiis vir doctus interpretatur, tametsi sanctus pater Benedictus in Regula sua Hymnos Ambrosianos laudat, praecipitque cantari. Ubi obiter in mentem recurrit id quod Leo Marsicanus scribit in Chronici Casinensis lib. II, cap. 97, tunc, id est pontificatu Stephani decimi, Ambrosianum cantum in Ecclesia ista Casinensi cantari penitus interdictum fuisse ab eodem Stephano, qui antea Casinensis abbas fuerat, Fridericus appellatus. In quo autem differret cantus Ambrosianus a Romano, docet idem qui supra Radulfus decanus Tungrensis, propositione 12.
3. In Vigiliis nocturnis, cum lectiones singulae essent finiendae, diaconi praecinebant Tu autem, uti Benedictus canonicus et Cencius praescribunt hic, pag. 123 et 174, quod indicium est etiam tunc lectiones protractas fuisse ad arbitrium praesidentium. Carolus Magnus, teste monacho Sanctigallensi, earum [Col. 0925B] finem sibilo linguae significabat. In Ecclesia Rhemensi nostro etiam tempore lectio prolixior, quae ante Completorium fit in Quadragesima, absolvitur uno sacerdote Tu autem praecinente, quod clericus lectionem canens prosequitur et finit.
4. Cum incensatur pontifex, siquidem fuerit stans, a stante incensatur; si sedens, a genuflectente. Cujus diversitatis [CXXIX] ratio haec reddi potest, quod ex secundo Ordine Romano hic edito, num. 9, thuribula ad nares hominum feruntur, et per manum fumus ad os trahitur, quod vix fieri posset, si pontifici sedenti thus a stante admoveretur.
5. Ecclesia Lateranensis, referente Joanne Diacono hic edito, reservans apostolicam institutionem, nonnisi Dominica in officiis utitur Oratione, quoniam aliae Orationes postea sunt super additae, scilicet quas vocamus Collectae. Hunc ritum notavit Guillelmus Durandus, in lib. IV, cap. 14. Idem ritus olim vigebat in Ecclesia Pictavensi, ut probat Fulberti episcopi Carnutensis epistola 79. Finitis capitulis post [Col. 0925C] Orationem Dominicam, ubi dicitur, Domine, exaudi Orationem meam, statim esset subdenda Oratio, quae ex libro Sacramentorum recitatur. Patere tamen Ecclesiam retinere suum usum ad praesens. Sanctus Benedictus, in regula sua post Orationem Dominicam Missas fieri praecipit, id est, demissionem seu discedendi facultatem, ut multi interpretantur, tametsi nonnulli commentatores, etiam antiquiores, hanc dimissionem adjuncta Collecta factam existimant.
6. De praedicta ecclesia Lateranensi id memoratu dignum est quod scribit Petrus Abaelardus in epistola 5 ad Bernardum abbatem Claraevallensem: Antiquam certe Romanae sedis consuetudinem nec ipsa civitas tenet, sed sola ecclesia Lateranensis, quae mater est omnium, antiquum tenet officium, nulla filiarum suarum in hoc eam sequente, nec ipsa etiam Romani palatii basilica. Quod si ita est, quisquis veteres Romanae Ecclesiae ritus accurate indagare cupit, studiosius ea legere debet quae pertinent ad ecclesiam Lateranensem.
[Col. 0925D] 7. De communione paschali quaedam habet Petrus Amelii in cap. 85, quae, quia superius non indicavimus, hoc loco breviter attigisse quoddam operae pretium fuerit. Et primo quidem ait iste auctor in Missa pontificia, quae die Paschae celebrata fuisset, omnes et singulos, quicunque vere confessi et poenitentes essent, atque corde contriti, potuisse a papa sacram communionem accipere absque licentia episcopi, plebani, vel alterius majoris; deinde iisdem omnibus qui communicassent de manu papae porrectam a diacono fistulam ad bibendum de Christi sanguine (atque adeo constat sub finem saeculi XIV communionem saltem paschalem in Missa pontificia fuisse celebratam sub utraque specie, quae observatio referenda est ad [CXXX] ea quae superius hoc de argumento diximus in cap. 9); denique post sanguinis perceptionem quemlibet bibisse modicum de vino cum calice de manu sacristae vel acolythi calicem tenentis.
[Col. 0926A] 8. Postremo in sepeliendis corporibus illustrium defunctorum id olim apud Italos, nedum Romae, servabatur, ut loculi in locis sublimibus ponerentur, quod Mediolani in porticu ecclesiae sancti Nazarii observare licet. Verum anno 1561 Pius IV statuit (quod refert Joannes Franciscus Firmanus in diario suo) ut deponerentur capsae defunctorum, quae erant in muris ecclesiae in altum; et fuit mandatum ordinariis ut fieret in eorum ecclesiis, quod fuit multis in locis exsecutum non sine vivorum dolore. Sic Mediolani Carolus Borromaeus, sanctissimus ille antistes ac Pii nepos, corpora Trivultiorum, quae in praedicta porticu sancti Nazarii sublimibus locis locata erant, humo infodi curavit, loculis tamen in summo vacuis relictis.
9. Hujus loci occasione observare lubet, etiam primis olim Christianis visum nefas ut suorum corpora cum gentilium cadaveribus communi conditorio tumularentur. Quod cum secus attentasset Martialis episcopus quidam Hispanus, graviter hac de re conquestus est Cyprianus in epistola synodica adversus [Col. 0926B] eumdem Martialem et Basilidem libellaticos episcopos: Martialis quoque, praeter gentilium turpia et lutulenta convivia, et collegia diu frequentata, et filios in eodem collegio exterarum gentium more apud profana sepulcra depositos, et alienigenis consepultos, etc. Ex quo intelligitur quantum a vero aberrent qui existimant Romana coemeteria, in quibus Christianorum corpora primitus condebantur, profanis etiam et gentilibus communia fuisse. Quanta autem in his fuerit Prudentii aevo fidelium, imo sanctorum ibi sepultorum multitudo, docet Prudentius ipse in Hymno de sancto Laurentio:
Quoniam his in libris frequens mentio est de confessione beati Petri, quaedam hoc loco de ea breviter observare quiddam operae pretium duximus. Et primo quidem confessio hoc in loco apud ecclesiasticos scriptores Latinos nihil aliud est quam apud Graecos Martyrium, seu locus in quo reliquiae seu corpora martyrum asservabantur. Cur vero confessionis nomine [Col. 0927A] in primis donatum sit beati Petri apostoli sepulcrum, Onufrius hanc elicit rationem ex Actis octavae synodi CP., actione quarta, quod nullus peregrinus in basilicam sancti Petri admitteretur quin prius libellum fidei suae edidisset, quod ad confessionem beati Petri fieri solutum affirmat. Verum cum confessio ipsa in intima basilicae parte locata esset, prius in basilicam advenis concedebatur ingressus [CXXXII] quam fidei professionem emisissent. Simplicius est ut confessio inde appellata dicatur, quod sit Jocus confessoris seu martyris. Alii alias afferunt rationes, quae non sunt hujus loci.
Quod vero ad confessionem beati Petri, imo ad ejus basilicam quisquam non admitteretur, nisi prius suam ipsius fidem probasset, colligimus ex Optati lib. VI, ubi de Macrobio pseudepiscopo Donatista Romae degente agens: Denique, inquit, si Macrobio dicatur ubi illic sedeat, nunquid potest dicere In cathedra Petri? quam nescio si vel oculis novit, et ad cujus memoriam non accedit, quasi schismaticus. [Col. 0927B] Verum id etiam de qualibet ecclesia catholica urbis Romae interpretandum esse probant sequentia ejusdem Optati verba: Ecce praesentes sunt ibi duorum memoriae apostolorum; dicite si ad has ingredi potuit, ita ut obtulerit illic, ubi sanctorum memorias esse constat. Hinc est quod non prius Polycarpus sacra fecit in ecclesia Romana quam potestatem hujus rei ab Aniceto pontifice accepisset.
Hujus loci occasione non est omittendum quod superius nobis excidit, Romae peculiarem morem exstittisse ut adulti qui ex paganis ad christianam fidem accedebant, ad horam profitendae fidei, verbis certis, conceptis retentisque memoriter, de loco eminentiore, in conspectu populi fidelis, Symbolum redderent ante baptismum, quod a Simpliciano servatum tradit Augustinus in lib. VIII Conf., cap 3.
Revertor ad sancti Petri confessionem, quam ita describit Gregorius Turonensis episcopus, in lib. I de gloria Martyrum, cap. 28. Hoc sepulcrum, sub altari [Col. 0927C] collocatum, valde rarum habetur. Sed qui orare desiderat, reseratis cancellis quibus locus ille ambitur, accedit super sepulcrum; et sic fenestella parvula patefacta, immisso introrsum capite, quae necessitas promit efflagitat. Nec moratur effectus, si petitionis tantum justa proferatur Oratio. Quod si beata auferre desiderat pignora, palliolum aliquod momentana pensalum jacit intrinsecus, deinde vigilans ac jejunans devotissime deprecatur ut devotioni suae virtus apostolica suffragetur. Mirum dictu! si fides hominis praevaluerit, a tumulo palliolum elevatum ita imbuitur divina virtute, ut multo amplius quam prius pensaverat, ponderaret, et tunc scit qui levaverit, ejus gratia sumpsisse quod petiit. Multi enim et claves aureas ad reserandos cancellos beati sepulcri faciunt, qui ferentes [CXXXIII] pro Benedictione priores accipiunt, quibus infirmitati tribulatorum medeantur. Omnia enim fides integra praestat. Sunt ibi et columnae elegantiae, candore niveo, quatuor numero, quae ciborium sepulcri sustinere dicuntur. [Col. 0927D] Hactenus Gregorius Turonensis.
Non unica, sed duae ad beati Petri sepulcrum fenestellae erant, superior et inferior, quae cataractae appellantur in suggestione altera legatorum Germani et Joannis episcoporum nomine Justiniani Comitis ad Hormisdam, ubi haec verba: Unde si et beatitudini vestrae videtur, sanctuaria beatorum apostolorum Petri et Pauli secundum morem ei largiri praecipite; et, si fieri potest, ad secundam cataractam ipsa sanctuaria deponere vestrum est deliberare. Quippe longe major praerogativa censebatur, si ex secunda fenestella panni super loculum sacrum inferrentur, quod videlicet ex hac propior esset sacri corporis contactus. Id genus fenestella erat ad Memoriam seu oratorium beati Stephani in civitate Uzalensi, testante Evodio in lib. I de Miraculis ejusdem sancti martyris, cap. 12, quo cum quidam civis Uticensis paralysi pedum et linguae affectus accessiset, recuperato pedum officio exuens sibi manicam tunicae suae, eo quod orarium [Col. 0928A] non haberet, per fenestellam memoriae ad interiora loca sanctarum reliquiarum manu injecta mittebat; atque inde rursum dexteram reducens, ori suo admovebat, et linguam contingendo, paulatim nodos loquendi gratia fidei resolvebat. Ideo autem ejusmodi fenestellae dicebantur cataractae, quod firmis porticellis (nam firmiores portae sic appellantur) essent praeclusae.
Quod attinet ad pannos qui super corpus beati apostoli cum precibus et jejuniis inferebantur, brandea vocantur a Gregorio Magno. Eodem ritu pallia pro archiepiscopis sacrari mos erat, quae de corpore beati Petri sumpta dicebantur. Idem legitur de orariis ordinandorum in libello nono nostro. Nec vacat exemplo quod Gregorius Turonensis antistes superius dixit, id genus pannos in momentana seu statera ponderari solitos, antequam super tumulum sacrum immitterentur, ut ex majori quod inde accedebat pondere gratia virtutis accepta sentiretur. Idem quippe actitabatur ad tumulum sancti Martini, ex eodem auctore, in lib. I de Miraculis ejusdem sancti, cap. 11, [Col. 0928B] ubi de Callaecis Suevis, qui partem pallii serici pensatam super beatum sepulcrum posuerunt, dicentes: Si invenimus gratiam [CXXXIV] coram expetito patrono, quae posuimus plus insequenti nocte pensabunt, eruntque nobis in Benedictionem posita, quaesita per fidem. Vigilata ergo una nocte, facto mane quae posuerant pensitabant; in quibus tanta beati viri infusa est gratia, ut tandiu elevarent in sublime aeream libram, quantum habere poterat quo ascenderet momentana. Denique ensis quo novus imperator in solemni sua inauguratione accingendus erat desuper confessione sancti Petri tollebantur, singulari privilegio, quod regibus non erat concessum, ut in Ordinario Jacobi Gaietani legimus.
Ad eamdem etiam confessionem peccatorum expiatio per sacramentum poenitentiae fiebat. Id patet ex Petri Damiani epistola seu opusculo 55, ad Agnetem Augustam, ad quam ita Petrus scribit: Sed ut hi qui ad apostolorum limina confluunt sanctae devotionis tuae salubriter [Col. 0928C] imitentur exemplum, sub arcana quoque beati Petri confessione ante sacram altare me sedere fecisti, ac per lugubres gemitus et amara suspiria ab ipsa quinquenni infantia tenera adhuc et nuper ablactata levitate coepisti, et tanquam illic ipse beatus apostolus corporaliter praesideret, quidquid subtile vel minutum in humanitatis tuae potuit titillare visceribus, quidquid in cogitationibus vanum, quidquid praeterea subrepere potuit in sermone superfluum, fidelibus est relationibus evolutum. Ad quod mihi visum est ut nihil aliud confitenti poenitentiae pondus injungerem, nisi ut illud divinae legationis elogium iterarem: Age quod agis, operare quod operaris, etc. Quod quidem (ut id obiter notem) haud satis concordare videtur cum ejusdem Petri sententia in opusculi 13, capp. 6 et 7, ubi arguit quosdam monasteriorum rectores, qui quibuslibet a saeculo venientibus, etiamsi graviter lapsi essent, aliam poenitentiam non imponebant, nisi ut communem monasterii ordinem servarent. De beati Petri confessione ejusque consuetudinibus multa leges in appendice ad Ordinem [Col. 0928D] 11.
His quaedam addenda essent de modo administrandi poenitentiae sacramentum in Ecclesia Romana. Verum jam longius progressis satius videtur lectorem ad sequentium libellorum lectionem remittere, maxime ad Ordinem Romanum, qui hic ordine decimus est, ubi multa de poenitentiae sacramento deque communione infirmorum praeclare praescribuntur. Haec communio unctionem quam vocamus extremam [CXXXV] subsequebatur, ex decimo libello; sed contrarius usus paulatim invaluit ab ineunte saeculo, tertio decimo, cujus mutationis originem ac rationem exposuimus in praefatione ad saeculum primum Benedictinum.
Quoniam vero his in libellis et apud veteres scriptores ecclesiasticos, Anastasium et alios, quaedam obscurae voces nonnunquam occurrunt, eas in antecessum hic explicare juvat.
Et primum quidem sese offert rugae vocabulum, de [Col. 0929A] cujus significatione lis est apud eruditos. Caesar Bullingerus, habita Latinae vocis ratione, rugas interpretatur strias in marmore vel metallo, seu canaliculos et sulcos rugarum instar, quae in senum fronte contrahuntur; vel tabulas ex auro et argento rugosas et striatas. Alii plerique omnes eamdem vocem rugas ad Gallicam originationem revocantes, vias seu semitas, simitulas ve ita dictas existimant, quas nos Galli rues appellamus. In his eruditissimus Cangius ait, per rugam videri intelligi viam in ipsa aede sacra ante presbyterium, qua in illud pergit pontifex sacra facturus. Ab hac sententia parum recedit illustrissimus Ciampinus in cap. 14 de Azymo, ubi tum varia de rugis loca, tum varias de ista voce auctorum sententias accurate exponit, quas hic repetere non est necesse.
Verum ut de hac voce certa possit ferri sententia, quaedam in primis consideranda sunt: 1 o rugas quid solidum, et ex materia solida, maxime ex argento, constitisse, imo auro gemmisque ornatas fuisse, quod patet ex variis Anastasii locis, ut in Leone III: Fecit [Col. 0929B] autem in basilica beati Andreae ad beatum Petrum apostolum rugas argentes, pensantes libras octuaginta; et in Paschali I: Fecit in ecclesia beatae Dei Genitricis, quam vocant Dominicam, rugas ex argento, pensantes libras sexaginta sex. Ex his aliisque locis, quae brevitatis causa omittimus, intelligitur rugarum nomine vias seu semitas non significari, si pro spatio ipso semitarum usurpetur, quandoquidem rugas non quid inane et vacuum, sed quid solidum fuisse constat. Neque ob eamdem rationem rugae de aditu ipso portarum, quae ad presbyterium ducebant, explicari potest. 2 o Rugae aliae majores erant, aliae minores, quae et rugulae dicuntur. Idem Anastasius in Paschale I: Fecit etiam et ante vestibulum altaris rugas majores ex argento, pensantes libras septuaginta et octo. 3 o Paria sex rugarum de aurichalco habet idem auctor in Sergio II, [CXXXVI] atque eodem, ut verisimile est, sensu, in Leone III rugas majores ante secretarium numero duodecim. Quod multo minus semitis aptari potest. [Col. 0929C] 4 o Rugae erant in ingressu presbyterii, cum ex parte virorum, tum ex parte mulierum: erant et in capite presbyterii ante confessionem; erant et in vestibulo altaris. Anastasius, in Stephano IV: Fecit rugas in presbyterio a parte virorum et mulierum ex argenteo purissimo, pensantes libras centum triginta, necnon et alias rugas in caput presbyterii ante confessionem. In Leone III: Investivit rugas ante ingressum altaris ex argento purissimo. Et in Paschali I: Fecit etiam ante vestibulum altaris rugas majores ex argento. 5 o Erant et rugae minores seu regulae intra et extra confessionem. Anastasius, in Paschali I: Confessionem cum rugulis suis interius exteriusque vallantem pulcherrime compsit. Quod postea alio in loco repetit idem auctor. 6 o Rugae seu rugulae insertae erant cancellis, qui eas continebant fulciebantque. In Leone IV: Fecit rugulas de argento fusiles cum cancellis in ingressu presbyterii et confessiones. Et in Nicolao I: Porro in purpureis marmoribus, quae ante corpus beati [Col. 0929D] Petri apostoli rugas argenteas retinent, dextra laevaque duas cruces argenteas offerens posuit. 7 o Denique rugis impositae erant regulares, ex quibus vela et imagines dependebant ante rugas, ut mox videbimus.
Ex his omnibus indubitanter conficimus, rugas seu rugulas nihil aliud esse quam portas [Col. 0929D] Vide Sanctuar. Capuan., p. 48, ubi regulae portae dicuntur. , porticellas, fenestellasve, quae tum ad ingressum presbyterii, tum in vestibulo altaris, tum infra et extra confessionem erant, tum denique cancellis intermistae; atque inde vocem Italicam ringuieres, quae fenestellas ciboriorum hodie quoque significat, derivatam fuisse. His enim portis, porticellis, fenestellisve omnia quaecunque superius retulimus, facile et commode aptari possunt, ut conferenti statim apparebit. Rugarum paria erant portae seu porticellae bipatentes, ut passim in cancellis. Rugulae, quas interius in confessione fuisse praemisimus, nihil aliud erant quam fenestellae illae, de [Col. 0930A] quibus in superiori capite egimus. Sane Torrigius in cryptis Vaticanis rugas januas interpretatur. Unde in primo nostro Ordine Romano, ubi acolythi rugas observare dicuntur, Codex Colbertinus praefert regias, quae vox portas significat.
Quanquam vocabulum regiae latius tantisper patere videtur, ut non solum portas, sed etiam valvas seu cancellos eis [CXXXVII] adjunctos quandoque designent. Jacobus Gaetanus, in cap. 79 ad diem Cinerum: Notandum quod camerarius papae exit regias, id est cancellos, et dat cineres stando illis qui sunt extra. Eadem verba habet Petrus Amelii, qui rursus in cap. 18 scribit bullam quae cardinali ad altare sancti Petri sacra faciendi potestatem facit per totam diem pendere ante regias; et cap. 21, pontificem cereos distribuendi causa pergere ad regias. Ad haec, cap. 56, ubi de distributione palmarum: Vadit usque ad regias capellae in parte dextra, et ibi projicit ramos et folia olivarum populo per foramina regiarum, id est cancellorum. Denique, quod rem evincit, idem auctor portam regiarum [Col. 0930B] memorat in capp. 76 et 78, quibus in locis regiarum nomine cancellos interpretari, ut nemo non videt, necesse est.
Non solum cancelli erant inter presbyterium et chorum cantorum, sed etiam inter presbyterium et altare. Unde et rugae erant ante ingressum altaris, id est porticellae, ut loquitur Anastasius in Leone III, seu ante vestibulum altaris, ut in Paschali I. Quapropter diaconus ordinandus, ex octavo nostro libello, stabat ante rugas altaris, idemque ad sacerdotium promovendus ducebatur foras rugas altaris.
Qui presbyterium a choro cantorum dirimebant cancelli pogium nonnunquam et pectoralia dicebantur, ut in Appendice primi nostri Ordinis Romani, num. 11: Ascendentibus diaconus in pogium, episcopi et presbyteri statuuntur in locis suis; et schola, scilicet cantorum, ante altare. Hae sedes erant singulorum ordinum tempore sacrorum. De pagio apposite Thomasius in scholiis ad Responsorialia: Pogium hoc [Col. 0930C] loco sumitur pro iis marmoreis cancellis sive tabulis quibus sanctuarium a choro et ecclesia discernitur. Qui ita sunt in antiquis Urbis basilicis constructi, ut ex illorum parte posteriore gradus sanctuarii sive presbyterii sensim assurgant, ut qui in area sunt ejusdem sanctuarii, et iisdem pectore tenus inniti, et circumspicere inde totum ecclesiae coetum commode possint. Pectoralia vocarunt inferioris aetatis scriptores, quae melius Meniana appellarentur. Videtur is proprius levitarum locus, qui, interdicto in presbyterio sibi consessu juxta priscos canones, decenter hunc locum tenebant, ubi, medii inter pontificem una cum presbyteris, ac chorum cantorum et populum, illis quidem ministrare, [CXXXVIII] his vero praeesse tanquam inspectores ac monitores facile poterant. Pontifex namque contra altare in medio sub abside sedebat, episcopis ad dextram, presbyteris ad sinistram considentibus; schola vero cantorum, caeterique subdiaconi ac clerici minores ante sanctuarium et altare in ecclesiae sinu, in choro scilicet meniano, consistebant. [Col. 0930D] Hactenus vir doctus et pius.
Ad haec ergo saepta seu meniana, quae dimidiam hominis staturam vix excedebant, communio sacra porrigebatur; cineres et palmae distribuebantur, aliaque id genus laicis praestabantur, quae in sanctuario fieri illorum temporum religio haud sinebat. De communione Augustinus, in sermone 392 novae Editionis, num. 5: A communione se cohibeant qui sciunt quia novi peccata ipsorum, ne de cancellis projiciantur. Leo papa IV, testante Anastasio, secundum antiquam consuetudinem canonica auctoritate decrevit, ut dum sacra Missarum solemnia celebrantur, nullus ex laicis in presbyterio stare, vel sedere, aut ingredi praesumat, nisi tantum sacra plebs, quae in administratione sacri officii constituta videtur. Utinam vigeret hoc decretum etiam nunc apud omnes!
[Col. 0931A] Tertio loco investigandum est quid sint regulares, qui super rugas positi erant, et ex quibus vela et imagines dependebant. Loca quibus id probes occurrunt apud Anastasium in Stephano IV, Adriano I, Leone III et Paschali I. Alii cancellos fusiles, quos Graeci κιόνια vocant; alii virgas ligneas aut aereas quibus vela adducebantur reducebanturque, hoc vocabulo designari volunt, quae sententia nobis probatur. Ex illis regularibus dependisse imagines probat variis in locis Anastasius. In Stephano IV: Fecit tres regulares argenteos super rugas, per quas ingrediuntur ad altare, ubi imagines in frontispicio constitutae sunt; et in Adriano I: Posuit super eumdem regularem praefatas tres imagines. Appensa erant etiam vela. In Leone III: Vela modica de stauraci quatuor, quae pendent in regulari ante imagines. Atqui portis vela appendi solita nemo nescit: quae ut adduci reducique facile possent, his regularibus indigebant, aliquando ferreis aereisve, aliquando argenteis.
Praeter hos regulares erant etiam trabes ad sustinenda [Col. 0931B] vela, quae trabes nonnunquam argenteae erant, ut in Leone III; et quidem nonnullae super columnas altaris, In Paschale I. [CXXXIX] Vela quae sacrum altare circumdant habes in Gregorio IV.
Antequam hoc caput finio, juvat observare varios modos asservandi Eucharistiam apud Romanos, prout ex libellis nostris discimus.
Antiquior modus is esse videtur, ut in secretario seu sacristia servaretur, quo ex loco pontifici ad altare accedenti capsula Eucharistiam continens praeferebatur. Hic modus tempore Gregorii XI perseverasse videtur saltem in basilica Lateranensi, quod innunt hujus pontificis Constitutiones hic editae, num. 18, ubi praescribitur ut vetera ejusdem ecclesiae instrumenta in sacristia, ubi est mensa Domini, reclusa custodiantur.
Alius modus est ut Eucharistia servetur in altari seu principe, seu peculiari, qui posterior ritus hodie passim in Urbe viget.
[Col. 0931C] Tertius modus, qui in sola sanctae Crucis basilica obtinet, is est, quod Eucharistia pone majus altare ad summum basilicae parietem, absque ara supposita servatur in vasculo patente, adjectis loco ornamentis, quod opus est Francisci Quignonii cardinalis.
Res Eucharistiam continens variis nominibus appellatur in libellis nostris: conditorium, cophinum, armarium, quod utrumque postremum Petrus Amelii pro uno et eodem habet. Capsae vocabulo utitur primus Ordo Romanus, sed in diverso paulum significatu, nimirum ita ut capsa ad praeferendam pontifici sacra facturo Eucharistiam sumatur, cum alia vocabula rem loco fixam significent.
Eodem in significatu capsa usurpari videtur in canone 17 concilii primi Arausicani: Cum capsa et calix offerendus est, et admistione Eucharistiae consecrandus. Locus aliquanto obscurus exigit ut ei explicando paulisper immoremur. Is vero mihi sensus hujusce loci videtur, nempe ut una cum capsa, in [Col. 0931D] qua sacra supellex initio Missae ad altare, et fortasse etiam Eucharistia deferebatur, etiam et calix afferretur; qui calix postea consecratus, immissa in eum Eucharistiae de more particula, utramque speciem consecratam simul contineret, et quasi una eademque consecratione sacratus esset. Duae itaque sunt praedicti canonis partes. Una, ut simul cum capsa deferatur calix ad altare. Altera, ut in calice simul utraque Eucharistiae species conjungatur. Lemma capitis posteriori tantum [CXL] respondet, Ut in unum propositio Sacramenti consecretur.
Ejusmodi capsam alio nomine turrem appellat Gregorius episcopus Turonensis, in lib. I de Gloria martyrum, cap. 86, ubi diaconus quidam impurus, cum tempus ad sacrificium offerendum advenisset, acceptam turrem, in qua ministerium dominici corporis habebatur, ferre coepit ad ostium, unde ex secretario in basilicam aditus erat: eoque templum ingresso, ut eam altari superponeret, elapsa de manu ejus capsa ferebatur [Col. 0932A] in area. Non dubium quin ministerii dominici nomine sacra supellex designetur; sed Eucharistiam in illa simul contentam fuisse censuit sanctus Odo abbas Cluniacensis in Collationem, lib II, cap. 32, ubi pro turri capsam cum Gregorio substituit, qui dum capsam cum corpore Domini deferret, etc.
Favet huic interpretationi Venantii Fortunati carmen in turrem Felicis episcopi Bituricensis, quam turrem ejusdem generis esse atque illam Gregorianam nemo inficiari potest. Atqui haec turris Felicis continendae Eucharistiae inserviebat, ut probat hoc distichon, quod est in lib. III, carm. 13:
Redeo ad Romanos, apud quos tabernacula, ut vocant, fere sola modo in usu sunt, Eucharistia suspensa nusquam, nequidem in tota (quod quidem sciam) Italia. Vidimus tamen in Bobiensi ecclesia columbam ex aurichalco, conservandae Eucharistiae olim destinatam, qui ritus forte Columbano auctore ex Gallia in Bobiense monasterium inductus fuit. Sed de his satis; ad nostros ritus redeamus.
Tria sunt quae in sacris ritibus possunt spectari, antiquitas, uniformitas, et constantia. Eadem ferme est sacrorum rituum atque religionis antiquitas, sed [Col. 0932C] eorumdem diversitas aeque antiqua in diversis Ecclesiis. Multa quippe pro locorum et hominum diversitate variantur, ait Firmilianus in epistola ad Cyprianum, nec tamen propter hoc ab Ecclesiae catholicae pace atque unitate discessum est. Haec diversitas obtinuit ab initio etiam apud Romanos, non modo circa celebrandos Paschae dies, sed circa multa alia divinae rei sacramenta; asseritque Firmilianus non observari illic omnia aequaliter quae Jerosolymis observantur. Legendus hac de re Socrates, in lib. V, cap. 22, ubi ait nullam religionis sectam easdem observare caeremonias, licet eamdem de Deo sententiam amplectantur.
Haec rituum diversitas nascitur, tum ex diversis populorum moribus, qui non iisdem agendi modis delectantur, nec iisdem institutis possunt assuescere; tum ex diversis Ecclesiarum fundatoribus, qui rem, suapte natura indifferentem et in medio positam, aliter atque aliter pro temporum ac locorum varietate constituerunt. Quapropter qui omnia ad unum eumdemque modum redigere conantur, perinde mihi videntur [Col. 0932D] agere, ac si omnes populos ad eosdem mores eademque penitus instituta reducere tentarent; neque satis concedunt primis Ecclesiarum institutoribus, qui res ab eis stabilitas aut permissas tam facile pervertunt. Nec sane unquam citra pacis ecclesiasticae discrimen secus attentatum est, quod multis exemplis probari posset, si id cuivis non esset exploratum.
Ferenda itaque est rituum illa diversitas, vel maxime propter bonum pacis, imo etiam propter Ecclesiam, quae hac varietate decoratur. Nescio enim quo modo dulcius sapit quod vario cultu ornatur. Et hoc quidem primum cavendum est in illis qui caeremoniarum magistratum gerunt, [CXLII] quorum nonnulli nunquam quiescunt, nisi omnes ad suos ritus vel invitos pertraxerint.
Alterum incommodum est eorum qui vel antiquos novis, vel e contrario novos antiquis ritus semper [Col. 0933A] praeferendos volunt. Neutrum sine delectu placet. Ubi regnant antiqui ritus, hi constanter retinendi: ubi novi prae antiquis praevaluerint, antiquos laudare decet, novos non rejicere. Vix enim unquam accidit ut quod usu semel receptum est ac firmatum absque perturbatione possit mutari. Et quidem ut rituum varietatem induxit locorum varietas, ita etiam eorumdem iisdem in locis mutationem aliquando persuasit temporum diversitas.
Itaque laudanda in ejusmodi rebus constantia, modo caetera adsint, Ecclesiae pax atque concordia, et Christiana charitas, cui omnes ritus cedere ac suffragari necesse est. Quod si salva pace et charitate retineri potest antiquitas, quin novitati praeferenda sit nemo sane sapiens negaverit.
Qui novos sacrorum rituum libros novissimis temporibus scripserunt, mirum est quantum sibi tribuerint in pervertenda venerabili antiquitate, cujus institutiones, nedum institutionum rationes, omnino [Col. 0933B] ignorabant. Cumque quod suo tempore fieri cernebant, id omnibus retro saeculis semper actitatum fuisse autumarent, probabiles, ut sibi videbantur, receptae novitatis rationes adinvenerunt, quae penitus veterum sententiae non raro adversantur. Quod ut omnibus palam fiat, quaedam huc exempla lubet afferre ad id probandum.
1. Mos olim fuit, ut vidimus, in Ecclesia Romana, ut procedenti ad altare pontifici Sacra, id est Eucharistia, praeferrentur, ibidemque servarentur usque ad communionem, quo tempore particula Eucharistiae antea consecratae demittebatur in calicem. Tum ex oblatione novi sacrificii una particula reservabatur, remanebat que in altari ipsa particula usque ad finem Missae, testante Amalario in lib. III, cap. 35, quia ita observant, ait primus Ordo Romanus, hic, pag. 14, ut dum Missarum solemnia peraguntur, altare sine sacrificio non sit. Atque ita toto tempore Missae nunquam ab altari Eucharistia aberat, sive Eucharistia pro viatico in ipso altari, sive in secretario servaretur.
[Col. 0933C] [CXLIII] Contrarius ritus jam inductus erat Leone X pontifice: quo tempore Paris de Crassis, qui caeremoniarum arbiter erat, rationem quaerens quare sacramentum corporis Christi, quod in ecclesiis communiter servari solet, ex suo loco prius levandum sit, quam solemniter celebrari contingat ibidem, ait «Id a majoribus cautum fuisse, non quia a conspectu salutaris Hostiae abhorrendum ducerent, sed idcirco quod inter sacrificandum non omnes caeremonias rite recteque agere possent, quandoquidem in ipsius sacramenti conspectu nec papa, nec episcopi celebrantes, congrue ibi sedere, nec mitram in caput retinere, neque incensationem in se recipere possent, nisi postquam ipsum sacramentum incensatum fuisset, maxime quia per ipsosmet toties illud adolendum esset, et non per diaconum evangelicum, cujus hoc ministerium proprium est. Adde, inquit, quod celebrans praelatus, quando quotiesve incensare debet, necesse toties habet ipse genibus sacramentum adorare, [Col. 0933D] priusquam crucem altaris et oblata ac ipsum altare incensaret. Postremo valde absonum esse ut in eadem capella, seu oratorio, in qua jam est sacramentum quod adoratur, aliud sacramentum de novo ibidem conficiatur, ne quod ex illis ambobus sacramentis adorari debeat, in dubium vertatur.»
Verum primis illis temporibus sufficiebat Sancta semel adorasse, sive ad altare praeferretur Eucharistia, ut in primo Ordine Romano, sive in altari ipso asservaretur, ut in secundo. Jam vero sanctis illis Patribus persuasum erat, quibusve caeremoniis sacris, si modo religiose fiant, adeo nullam Eucharistiae inferri injuriam, ut contra his Deum honorari quam maxime existimarent. Neque porro ulla eis erat ambiguitas utra species consecrata esset adoranda, cum ad praesens sacrificium solummodo essent intenti. Et porro unius prae altera speciei adoratio nullum scrupulum causare debet, cum in idem objectum feratur.
[Col. 0934A] 2. Aliud exemplum ex eodem Paride proferre licet de diacono Evangelium cantante, nempe, quia desiit usus ambonum pro Evangelio et Epistola cantandis, quam in partem converti debeat diaconus, collateralis altari, an conversus ad altare, sicut in capella palatii similique loco, ubi altare ad orientem solem non vergit. Respondet Paris, regulariter Evangelium recitari debere a diacono stante contra Aquilonem, a quo, teste [CXLIV] Propheta, panditur omne malum; secus in capella palatina, in qua, quia pro situ loci cornu evangelii non est directum ad Aquilonem. sed ad Austrum, qua in parte pontifex sacrificio praesens semper insidet, ideo diaconus ibidem Evangelium cantans, ne terga renesque ad pontificem in solio manentem convertat, recta ad cornu Evangelii facie illud cantat, adeoque sinistro humero ad pontificem verso. Absente vero pontifice, ut diaconus ipse universali consuetudini rituique satisfaciat, eum stare collateralem quidem altaris, sed conversum ad pontificis solium positum ad austrum: quippe minus malum esse sic [Col. 0934B] eum stare, quam renes ad pontificis solium vertere, et altare, quod est sanctum sanctorum, ad sinistram suam sub se habere. Caeterum in illis ecclesiis quarum majus altare non est conversum ad Orientem, Evangelium cantandum esse per diaconum, non collateraliter ad altare stantem, sed facie ad faciem altaris, id est contra ipsum altare.
At quam simplicius antiqui libelli Ordinis Romani praescribunt ut diaconus in ambone cantaturus Evangelium, stans ad Aquilonem faciem vertat ad partem australem, in qua viri, non ad aquilonem, in qua feminae consistebant. Unum hoc loco notat Paris altaris cornu dextrum intelligi debere, de cornu Evangelii, habito respectu ad ipsum altare, tanquam ad corpus magis honoratum, non autem ad sacrificantem. Nam et crucis et crucifixi super ipso altari stantis dextra ad praedictum cornu Evangelii vergit. Secus tamen interpretandas esse Missalis rubricas, praesertim in officio Parasceves, ut cornu dextrum ac sinistrum dicatur [Col. 0934C] habito respectu ad sacerdotem.
3. Infinitum esset ire per singula quae ab hodiernis ritibus discrepant; quaedam tamen huc conglobate referre juvat ad levanda studia lectorum. Hymnum angelicum praecinebat sacerdos conversus ad populum: contra vero salutationem ultimam, quae Collectam post communionem praecedit, idem canebat conversus ad altare, ex primo nostro libello. Ad haec Canonem non incipiebat nisi absoluto trisagii cantu, ut scilicet clerus et populus, sacerdote Canonem submissa voce recitante, in admiratione tanti mysterii quasi stupens sileret. Insuper Antiphona illa quae Communio dicitur, non post ipsam communionem, ut fit modo in multis Ecclesiis, sed tempore ipsius communionis cum suo Psalmo cantabatur. [CXLV] Qui ritus in Africana Ecclesia servabatur, populo ad communionem accedente, cujus rei testis est locuples Augustinus, in lib. II Retractationum, cap. 11. Denique sacerdos ea non recitabat quae tum a choro canebantur, tum a ministris legebantur; sed vel rerum [Col. 0934D] quae dicebantur meditatione, vel aliorum rituum actione totus occupatus erat. Nam quae in Missa Illyriciana habentur ad id spatii Orationes, non sunt haud dubie antiqui Romani instituti, ut postea videbimus.
Haec autem non eo animo referimus, quasi veterum hujusmodi rituum usus privata auctoritate revocari velimus, aut recentiorum (quod absit) induci contemptum, sed ut eos qui ejusmodi officiis praepositi sunt invitemus ad consulendam antiquitatem, quae quanto fonti propior, tanto venerabilior est; eosdemque admoneamus ne ita vulgares et contritas ratiunculas praeferant, quasi majores nostros in sanciendis contrariis ritibus omni ratione destitutos fuisse existiment; imo vero si quando ritus sacri reformandi erunt, ut veterum ratio habeatur, et ab eis quam propius abesse studeatur.
Hunc scopum sibi proposuit Cameracensis et Atrebatentis [Col. 0935A] Ecclesia, cum Ordinem sacrorum rituum in meliorem formam restituere voluit, ut legitur in vetustissimo utriusque Ecclesiae Ordine, qui ex Petri Pithoei relictis scriniis recens vulgatus est in appendice ad Codicem canonum Ecclesiae Romanae. Quippe Ordinis istius reformatores praemittunt se velle ea ordinare quae a statu rectitudinis deviando, vel ab Ordine Romano discrepare videbantur: ita tamen, ut non instituatur novus Ordo, ne objici ab invidis possit, Ordinem sacratissimum Romanum, quem imitari desiderabant, quoquo pacto fuisse violatum. In eodem autem Ordine quaedam inculcantur ex ipsomet Ordine Romano, quae hoc loco commemorare non pigebit. Unum est, quod matutinale officium (Laudes appellamus) tractim decantandum est, altius tamen ipsi Psalmi quam nocturnales. Sic enim fit in Romana Ecclesia. Et paulo infra: Volumus ut mane agatur Missa in Dominicis diebus, quia Dominus valde mane surrexit. Et ita usus est in sancta sede Romanae Ecclesiae. In titulis vero qui in [Col. 0935B] civitate vel extra sunt, non ante cantetur Missa quam in ipsa publica Ecclesia in civitate; [CXLVI] neque illorum signa pulsentur, ut omnis populus ad publicam procedat ecclesiam, nisi forte causa infirmorum, aut pro iter agentibus. Nec omittendum quod de vigiliis nocturnis praescribitur: Cum omni vero honestate tractim lectiones legantur, et responsoria decantentur. Nona autem lectio sit evangelica ex homiliis Patrum. Homilia ipsius Evangelii a diacono, vel presbytero aut episcopo tota legatur, nisi forte aurora interveniens hoc distulerit. Sic in ecclesia Romana, apparente aurora, officium nocturnale breviarii mos erat, ut superius vidimus. Haec ex veteri illo Ordine Cameracensi, qui ante saeculum XII scriptus fuit.
Quaerat aliquis, cur Hymnum angelicum, seu Gloria in excelsis, olim praecinuerit pontifex ad populum conversus; contra vero ultimam salutationem, quae fit post communionem, non vero alias? De his respondere non est nostri instituti, nobisque sufficit [Col. 0935C] antiquos ritus Romanos exposuisse. Placet regula Joannis Diaconi ex epistola ad Senarium: Illud firma mente custodio, quod non a majoribus tradita custodiret Ecclesia, nisi certa sui ratio poposcisset; nec ea possumus dicere inania videri ac [Col. 0936A] frivola, quia eorum minime rationem accepimus. Si tamen conjecturis indulgere licet, ideo pontifex Hymnum angelicum praecinens convertebat se ad populum, ut eum ad laudandum Deum invitaret. Ideo vero salutationem illam postremam pronuntiabat versus altare, quod ad fideles communione seu corpore et sanguine Christi Domini tum refectos verba dirigeret, quibus proinde, non jam apprecantis optantisve, sed gratulantis more, Dominum inesse hac salutatione contestabatur.
Postremo observandum est Missam illam Latinam, quam Mathias Flaccus Illyricus olim Argentinae vulgavit, non esse Romanam variis rationibus interpolatam, quas Orationes sacerdos, choro inter cantandum occupato, recitaret. Atqui neque Orationes illae primo Romanae Ecclesiae instituto conveniunt, imo in his nonnulla penitus adversantur, quale est id quod ad Canonem legitur: Deinde cum summa reverentia incipiat Te igitur; et ministri stantes in gradibus suis cantent ipsos Psalmos, usque dum [Col. 0936B] Te igitur finiatur. Contra vero in nostris libellis antiquioribus [CXLVII] praescribitur, ut pontifice Canonem recitante summum in choro teneatur silentium; et ministri perstent inclinati et silentes per totum Canonem; subdiaconi usque ad haec verba, Nobis quoque peccatoribus. Adde quod in illa Missa praescribitur initio versus Introibo cum Psalmo Judica, qui apud antiquos in usu non erant; quod in eadem Missa fit mentio de Sequentia, quam alii Prosam vocant, cujus institutio Notkero Balbulo, qui decessit anno 912, tribuitur; denique quod in litaniis Missae subjectis appellatur sanctus Adelbertus, quem saeculo decimo exeunte martyrio affectum fuisse constat.
Hic consequenter agendum esset de variis additionibus Sacramentario Gregoriano factis a Grimoldo abbate et aliis, qui Grimoldus videtur abbas fuisse monasterii sancti Galli apud Helvetios. Is, qui Grimaldus, et Ludovici Augusti, cognomento Pii, capellanus [Col. 0936C] vocatur, quinque Benedictiones episcopales Sacramentario Gregoriano adjecit, quas non esse Romanae institutionis superius observavimus; sed longius nos ferunt hae commentationes; tandem ad libellos Ordinis Romani veniamus.
Admonitio in Ordinem Romanum I
[Col. 0935] 1. Varios fuisse Ordinis Romani libellos superius ostendimus, ex quibus tres, qui quidem ad Missam pontificalem pertinent, mox exhibituri sumus. Primus ex his, qui videtur antiquior, laudatus passim invenitur apud Amalarium, exstatque in veterrimis Codicibus, Casinensi, Sanctigallensi, Einsidlensi, et Colbertino. In lucem primo editus est Coloniae per Georgium Cassandrum, anno 1561, ibidemque post annos septem recusus per Melchiorem Hittorpium, apud quos amplius quam media pars hujus libelli deest. Hanc vero ex Codice insignis abbatiae sancti Galli supplevimus, nempe a num. 21.
2. Ejusdem libelli antiquitatem probant in primis Eucharistiae initio Missae ad altare ante pontificem delatio; fermenti vocabulum pro Eucharistia, ut in epistola Innocentii I ad Decentium, num. 22, usurpatum; deinde rubricae (ut vocant) quae in libro Sacramentorum Gregorii Magni leguntur pro hebdomada sancta, totidem verbis hic expressae, prout cuivis conferenti patebit. Unde Gregorium ex hoc libello in suum Sacramentarium praedictas transtulisse rubricas veri 2 simillimum est. Certe Amalarii auctoritas evincit primum hunc Ordinem, cujus verba is passim laudat exponitque, saeculo nono esse superiorem, et totus Missae pontificiae ritus in eodem Ordine praescriptus Gregorii aetatem meo judicio sapit. Quaedam tamen processu temporis nova inserta fuere, qualia sunt quae num. 24, referuntur de ritu instituto per Adrianum papam, ut flecteretur pro Carolo rege, nempe pro Carolo Magno, et, num. 28, ut dicatur Oratio pro rege Francorum. Ex quibus non nemo fortasse dubius haereat num istud supplementum, quod ex Codice sancti Galii habuimus, sequenti libello postea fuerit assutum. At satius est admittere paucula haec quae modo commemoravimus antiquissimo (ut fit) libello fuisse inserta. Non dissimulem tamen Onufrio antiquiorem videri Ordinem secundo loco hic editum, propterea quod in Processione ad altare pax a pontifice ibi legatur data duobus presbyteris, cum in primo nostro ac tertio Ordine detur uni ex episcopis hebdomadariis, scilicet Ecclesiae Lateranensis, quos ante annos octingentos presbyteris successisse vir doctus existimat. Verum utrumque simul eodem tempore stare potest, ut scilicet pax detur uni ex illis episcopis, si in ecclesia Lateranensi, cujus hebdomadarii erant, Missa celebretur; secus duobus presbyteris, si in alia ecclesia. Porro quo tempore instituti fuerint illi hebdomadarii apud Lateranum episcopi, non liquet, etsi ex actis Stephani IV, constat, eos ante hunc pontificem fuisse institutos, ut in commentario praevio diximus.
3. Colbertinum exemplar, n. 416, quod subsequentem Ordinem continet, ad annos octingentos accedit, [Col. 0937] atque hunc titulum praefert: Ordo ecclesiastici ministerii Romanae Ecclesiae, vel qualiter Missa celebretur; et in Codice sancti Galli, Ordo ecclesiasticus R. E., etc., quem titulum praetulimus.
4. Post hunc libellum, qui in num. 21 desinit, sequitur in Codice Colbertino quaedam appendix De officiis in noctibus a Coena Domini usque in Pascha; eademque reperitur in Vaticano, n. 487, quae proinde appendix visa est primi hujus Ordinis Romani integro libello subjungenda. Hanc sub nomine libelli Romani laudat Amalarius, in lib. I, cap. 20. Additur etiam in libello memorato Alter cereus, ubi dicitur: Et tunc illuminantur duo cerei, tenentibus duobus notariis, et reliqua. Quae totidem verba leguntur in dicta appendice, num. 10, ejusque antiquitatem ostendunt.
Ordo Romanus I
[Col. 0937A] 3 1. Primo omnium observandum est septem esse regiones ecclesiastici Ordinis urbis Romae; et unaquaeque regio singulos habet diaconos regionarios, et uniuscujusque regionis acolythi per manum subdiaconi regionarii diacono regionis suae officii causa subduntur. Quorum diaconorum si quando quispiam moritur, donec loco ejus alius subrogetur, illius regionis acolythi archidiacono obediunt, quia omnes acolythi, cujuscunque religionis sint, causa ecclesiastici officii ad ministerium ejus pertinent. Quod etiam de subsequentibus Ordinibus intelligendum est, servata unicuique post eum proprii gradus archidiaconi [praerogativa] in sui ordinis ministerio subditis, ut si quis, verbi gratia, vim passus fuerit, sive ab ecclesiastico, seu a quacunque militari persona, [Col. 0937B] si a sui ordinis primo ejus causa ad effectum minime pervenerit, habeat archidiaconus, id est vicarius pontificis, causam, qualiter subditorum sibi querelas absque notitia possit explicare pontificis; caetera vero per minores ordines finiantur. Nam primo scire oportet, ut post numerum ecclesiasticarum regionum sciat, qui voluerit, numerum dierum per hebdomadam, quo ordine circulariter obsequantur. Nam prima feria regio tertia, id est Paschae; secunda feria regio quarta; tertia feria regio quinta; quarta feria regio sexta; quinta feria regio septima; sexta feria regio prima; Sabbato regio secunda. Ordines proprios tam in processione quam in ecclesia, vel ubicunque eos propria dies 4 ratione sui gradus prisca statutio ire vel ministrare [Col. 0937C] compulerit, a ministerio pontificis non poterit sine ulla sui deesse excommunicationis vel animadversionis sententia disciplinae. Quorum ministeria primitus secundum rationem simplicem dupliciter diebus singulis dividuntur, id est in Processione apostolici ad stationem, et in egressu sacrarii usque ad Missarum consummationem.
2. Diebus itaque solemnibus, sicuti est Pascha, primo omnes acolythi regionis tertiae, et defensores omnium regionum convenientes diluculo in patriarchio Lateranensi, praecedunt pontificem pedestres ad stationem. Stratores autem laici a dextris, et a sinistris [Col. 0938A] equi ambulent, ne alicubi titubet. Qui autem eum equitantes praecedunt, hi sunt: diacones, primicerius, et duo notarii regionarii, defensores regionarii, subdiaconi regionarii. Procedunt vero divisis turmis, spatium inter se et apostolicum facientes. Post equum vero hi sunt qui equitant: vicedominus, vestararius ( sic ), nomenculator, atque saccellarius. Unus autem ex acolythis stationarius praecedit pedester equum pontificis, gestans sanctum chrisma manu in mappula involuta cum ampulla. Sed et omnes acolythi absque sacculis, et sindonibus, et chrismate non procedunt, quod disponit stationarius. Si quis autem adire voluerit pontificem, si equitat, statim ut eum viderit, descendat de equo, et ex latere viae exspectet, usque dum ab eo [Col. 0938B] possit audiri. Et, petita ab eo Benedictione, discutiatur a [Col. 0937C] Nomenculatoris officium erat convivas invitare, eorumque nomina describere, ut infra videbimus, num 18. Saccellarius idem qui thesaurarius, a sacco seu saccello. nomenculatore vel saccellario causa ejus; et ipsi indicant pontifici [Col. 0937C] Sic causae nonnunquam in ipso processu finiebantur. Unde processus vocabulum lingua nostra gallica pro lite fluxisse quidam viri docti opinantur. , et finiunt; quod et similiter observabitur, etiamsi absque ulla petitione ei quisquam obvius fuerit. Qui vero pedester fuerit, tantummodo loco suo figitur, ut ab eo audiatur vel benedicatur.
3. Die autem Resurrectionis dominicae, procedente eo ad sanctam Mariam, notarius regionarius stat in loco qui dicitur [Col. 0938C] Locus est in monte Exquilino, haud procul a basilica sanctae Mariae Majoris, ubi ecclesia sancti Matthaei, quae dicitur ad Merulanas. Merolanas, et salutato pontifice dicit: In nomine Domini nostri Jesu Christi baptizati sunt hesterna nocte in sancta Dei genitrice Maria infantes masculi numero tanti, feminae tantae. 5 Respondit pontifex Deo gratias. Et accipit a saccellario solidum unum, pontifex autem pergit ad stationem. [Col. 0938C] Feria secunda ad [Col. 0938C] Ita Codex sancti Galli: Colbert., ad remissa simul; Editi, ad Missam similiter. Locus obscurus et forte corruptus. remissa simpliciter. Feria tertia in reflexione porticus sancti Pauli, tantum item qui pedestres obsequuntur. In die vero sancti Paschae omnes acolythi regionis tertiae simul et defensores omnium regionum conveniunt primo diluculo in patriarchio Lateranensi, ut dum processerit pontifex equum illius praecedant. Acolythi autem, qui inde fuerint, observant, ut portent chrisma ante pontificem, et Evangelia, sindones et sacculos, et aquamanus post eum, sicut supra diximus. Apostolum autem subdiaconus qui lecturus est sub cura sua habebit, Evangelium archidiaconus. Aquamanus, [Col. 0939A] patenam quotidianam, calicem, scyphos et [Col. 0939D] Pugillaris hoc loco significat calamum seu fistulam, qua sanguis Domini e sacro calice hauriebatur. Scyphi, calices ministeriales acolythorum, de quibus infra. Colatorium, vasculum foraminibus ab imo perforatum, quo vinum ex amulis seu ampullis repurgatum in calicem refundebatur. Gemelliones Onufrius suspicatur esse urceos, ad infundendam scilicet in manus pontificis ejusque forsan ministrorum aquam, quae in subjectam pelvim (aquamanum, id est aquamanile, hic vocant) excipiebatur. Anastasius, in Gregorio IV, simul conjungit amas, scyphos, gemmiliones, ut appareat hos distinguendos esse ab [Col. 0940D] amis seu amulis. pugillares [alios argenteos] et alios aureos, et gemelliones argenteos, colatorium argenteum et aureum, et alium majorem argenteum, amas argenteas, cantatorium et caetera vasa aurea et argentea, cereostata aurea et argentea, de ecclesia Salvatoris per manum primi mansionarii sumunt, et bajuli portant. Diebus vero festis calicem et patenam majores, et Evangelia majora de vestiario dominico exigunt sub sigillo vesterarii ( sic ) per numerum gemmarum, ut non perdantur. Sellam autem pontificis cubicularius laicus praecedens deportat, ut parata sit dum in sacrarium venerit.
4. Ad denuntiatam stationem diebus festis primo mane praecedit omnis clerus apostolicum, ad ecclesiam, [Col. 0939B] ubi statio antea fuerit denuntiata, exceptis his qui in obsequio illius comitantur, ut supra diximus; et exspectantes pontificem in ecclesia cum supplementario et bajulis, et reliquis qui cruces portant, sedentes in presbyterio; episcopi quidem ad sinistram intrantium, presbyteri vero ad dextram, ut quando pontifex sederit, ad eos respiciens, episcopos ad dextram sui, presbyteros vero ad sinistram contueatur. Sed dum venerit 6 pontifex prope ecclesiam, exeuntes acolythi et defensores ex regione illa cujus dies ad officium fuerit, in obsequio praestolantur eum loco statuto, antequam veniat ubi descensurus est; similiter et presbyter tituli vel ecclesiae ubi statio fuerit, una cum majoribus domus ecclesiae Romanae vel Patre diaconiae (si tamen illa ecclesia [Col. 0939C] diaconiae fuerit) cum subdito sibi presbytero et mansionario thymiamaterium deferentibus in obsequium illius, inclinato capite dum venerit. Primum acolythi cum defensoribus, deinde presbyteri cum suis petita benedictione, divisis hinc inde partibus, prout militant, praecedunt pontificem usque ad ecclesiam. Advocatores autem ecclesiae stant quidem cum majoribus, non autem praecedunt cum eis, sed ipsi tantummodo sequuntur sellarem pontificis cum acolytho, qui aquamanus portat. Quem semper necesse est sequi pontificem, usque dum ad altare ascendat, paratus sub humero in presbyterio, quando vocetur a subdiacono regionario ad aquam dandam.
5. Cum vero ecclesiam introierit pontifex, non ascendit continuo ad altare, sed prius intrat in secretarium, [Col. 0939D] sustentatus a diaconibus, qui eum susceperint de sellario descendentem, ubi dum intraverit, sedet in sella sua, et diacones, salutato pontifice, egrediuntur secretarium, et ante fores ejusdem mutant [Col. 0940A] vestimenta sua, et parat Evangelium qui lecturus est, reserato sigillo ex praecepto archidiaconi super planetam acolythi; et si necesse fuerit propter majora Evangelia, duobus acolythis super planetas tenentibus parat Evangelium. Quo facto, acolythus Evangelium usque ante altare in presbyterium, praecedente eum subdiacono sequente, qui eum desuper planetam illius suscipiens, manibus suis honorifice super altare ponat. Nam egredientibus diaconibus de secretario, remanent cum pontifice primicerius, secundicerius, primicerius defensorum, notarii regionarii, et subdiaconus sequens, qui tenet pallium pontificis in brachio suo super planetam, in sinistro brachio cum acubus.
6. Pontifex autem per manus subdiaconorum regionariorum [Col. 0940B] mutat vestimenta sua [ Al. solemnia] hoc ordine. Defert ea plicata cubicularius tonsoratus, accepta a manibus ostiarii juxta caput scamni. Subdiaconi regionarii secundum ordinem suum accipiunt ad induendum pontificem ipsa vestimenta, alius lineam, 7 alius cingulum, alius [Col. 0940D] In Vulgatis anabolagium, quam lectionem tuetur eruditissimus Cangius in Glossario. At nihil tamen mutandum suasit non solum vetustissimus Codex sancti Galli hoc loco, sed etiam alter aeque antiquus, in quo habetur Ordo Missae episcopalis, infra, ubi anagolai et anagolagi legitur. Caeterum adverte his locis, anabolagium, sive anagolagium, id est amictum, utrobique poni super albam et cingulum, uti Maronitis presbyteris mos est etiam nunc. anagolaium, id est amictum, alius lineam dalmaticam, et alius majorem dalmaticam, et alius planetam, et sic per ordinem induunt pontificem. Primicerius autem et secundicerius componunt vestimenta ejus, ut bene sedeant. Novissime autem, quem voluerit domnus pontifex de diaconibus, vel subdiaconibus, cui ipse jusserit, sumit de manu subdiaconi sequentis pallium, et induit super pontificem, et configit eum cum acubus in planeta retro et ante, et in humero sinistro, et salutat domnum, et dicit, Jube, domne, [Col. 0940C] benedicere. Respondet Salvet nos Dominus; respondet Amen.
7. Deinde subdiaconus regionarius, tenens mappulam pontificis in sinistro brachio super planetam revolutam, exiens ad regiam [ Al., januam] secretarii dicit: Schola [Al., vocat scholam]. Respondet Adsum. Et ille: Quis psallet? respondet Ille, et ille. Et rediens ad pontificem subdiaconus, porrigit ei mappulam, inclinans se ad genua illius, et dicens: Servi domini mei, talis subdiaconus regionarius leget Apostolum, et talis de schola cantabit. Et postea non licet alterum mutare in loco lectoris, vel cantoris. Quod si factum fuerit, archiparaphonista a pontifice [Col. 0940D] Id est, ut quidem interpretari licet, ab officio suspendetur. excommunicabitur, id est quartus scholae, qui semper pontifici nuntiat de cantoribus. Quod cum [Col. 0940D] nuntiatum fuerit, statim sequitur subdiaconus astans ante faciem pontificis, usque dum ei annuat pontifex ut psallant; cui dum annuerit, statim egreditur ante fores secretarii, et dicit Accendite. Qui [Col. 0941A] dum accenderint, statim subdiaconus sequens tenens thymiamaterium aureum, pro foribus ponit incensum, ut pergat ante pontificem. Et ille quartus scholae pervenit in presbyterio ad priorem scholae, vel secundum, sive tertium, inclinato capite dicit Domne [Al. domni] jubete.
8. Tunc illi elevantes se, per ordinem vadunt ante altare, et statuuntur per ordinem acies duae tantum, paraphonistae quidem hinc inde aforis, infantes ab utroque latere infra per ordinem. Et mox incipit prior scholae antiphonam ad Introitum; 8 quorum vocem diaconi dum audierint, continuo intrant ad pontificem in secretarium. Et tunc pontifex elevans se, dat manum dextram archidiacono, et sinistram secundo, vel qui fuerit in ordine; et illi, osculatis [Col. 0941B] manibus ipsius, procedunt cum ipso sustentantes eum. Tunc subdiaconus sequens cum thymiamaterio procedit ante ipsum, mittens incensum; et septem acolythi illius regionis cujus dies fuerit, portantes [Col. 0941C] Pro numero scilicet totidem ecclesiasticarum regionum. septem cereostata accensa praecedunt ante pontificem usque ante altare. Sed priusquam veniant ante altare, diacones in presbyterio exuuntur planetis; et suscipit eas subdiaconus regionarius, et porrigit illas ad acolythos regionis cujus fuerint diaconi; et tunc duo acolythi tenentes capsas cum [Col. 0941C] Colbertinus, Sancta quo nomine Eucharistiam significari colligimus ex num. 17 et 18, et ex num. 30 et 34. Vide libellum Benedicti canonici sancti Petri inferius, num. 41, et commentarii praevii caput 6. Ergo conditorium hic locus seu vasculum erat in quo Eucharistia tum recondi solebat. Sanctis apertas, et subdiaconus sequens cum ipsis tenens manum suam in ore capsae, ostendit Sancta pontifici, vel diacono qui praecesserit. Tunc inclinato capite [Col. 0941D] Ita Colbert, Alii habent pontifici vel diacono, sed mendose. pontifex vel diaconus salutat Sancta, et contemplatur, ut si fuerit [Col. 0941D] Sic Colbert. Editis super, sed eodem sensu. superabundans, praecipiat ut [Col. 0941C] ponatur in conditorio. Tunc peraccedens, antequam veniat ad scholam, dividuntur cereostata, quatuor ad dextram, et tres ad sinistram partem, et pertransit pontifex in caput scholae, et inclinat caput ad altare, surgens et orans, et faciens crucem in fronte sua, et dat pacem uni episcopo [Col. 0941D] Nempe uni ex septem episcopis hebdomadariis patriarchii Lateranensis, de quibus superius in commentario praevio. de hebdomadariis et archipresbytero, et diaconibus omnibus; [Col. 0942A] et respiciens ad priorem scholae, annuit ei ut dicat Gloriam; et prior scholae inclinat se pontifici, et imponit. Quartus vero scholae praecedit pontificem, ut ponat [Col. 0941D] Faldistorium appellant recentiores. Colbert., male, oratorium super altare. oratorium ante altare; et accedens pontifex orat super ipsum, usque ad repetitionem [Col. 0941D] Id est Antiphonae ad Introitum. Confer num. 21. versus. Nam diaconi surgunt quando dicitur Sicut erat in principio, ut salutent altaris latera, prius duo, et duo vicissim, redeuntes ad pontificem. Et surgens pontifex osculatur Evangelia et altare, et accedit ad sedem suam, et stat versus ad Orientem.
9 9. Schola vero, finita Antiphona, imponit Kyrie eleison. Prior vero scholae custodit ad pontificem, ut ei annuat si vult mutare [Col. 0941D] Huc spectat id quod ait Paris de Crassis, Kyrie in Missis papalibus tandiu dici, quandiu reverentia papae per cardinales facienda durat. Colbert., inclinet se pontifici; quam dum finierint, incipit pontifex Gloria in excelsis Deo, si tempus fuerit. Non sedeat antequam dicant post orationem Amen. Et tunc ascendant subdiaconi regionarii ad altare, etc. Idem Paris observat vetustissimum esse capellae papalis morem, ut eodem tono invariato cantetur Hymnus angelicus his notis, Ut re fa fa fa mi fa sol mi, sol fa mi mi. numerum litaniae, et inclinat se pontifici. Quando vero finierint, dirigens se pontifex contra [Col. 0942C] Nunc facie versa ad Orientem seu altare, quod probat Amalarius in Officialis lib. III cap. 8. populum, incipit Gloria in excelsis [Col. 0942B] Deo, et statim regyrat se ad Orientem, usque dum finiatur. Post hoc dirigens se iterum ad populum dicens Pax [Col. 0942C] Idem Amalarius, sub finem alterius praefationis ad libellum (ut vocat) Officialem, inter ea quae a Romana sede accepit: Prima salutatio ad populum, inquit, Pax vobis pronuntiatur, non Pax vobiscum. Vide ejusdem lib. cap. 9. vobis, et regyrans se ad Orientem, dicit Oremus; et sequitur Oratio; post finitam [Col. 0942C] Idem auctor, in lib. III, cap. 5, sub initium, tradit [Col. 0942D] morem inolevisse ut non sedeatur in ecclesia ante finem hujus Orationis; qua de re in libello tertio, qui hic subsequitur. sedet; similiter episcopi vel presbyteri sedent.
10. Tunc ascendunt subdiaconi regionarii ad altare statuentes se ad dextram, sive ad sinistram altaris. Tunc pontifex annuit episcopis et presbyteris ut sedeant. Subdiaconus vero qui lecturus est, mox ut viderit post pontificem episcopos et presbyteros residentes, ascendit in ambonem, et legit. Postquam legerit, cantor cum [Col. 0942D] Quid sit cantatorium, discimus ex Amalarii praefatione in Antiphonarium. Notandum est, ait, volumen quod nos vocamus Antiphonarium tria habere nomina apud Romanos. Quod dicimus Gradale, illi vocant Cantatorium. cantatorio ascendit, et dicit [Col. 0942D] Amalarius ipse, in lib. III, cap. 11: Lectionem quae legitur post sessionem sequitur cantus, qui vocatur Responsorius. Responsorium vero iidem qui supra Itali tradiderunt, quos inde responsorios cantus vocant, quod alio desinente id alter respondeat. Hinc psalmus responsorius apud Gregorium Turonensem, in lib. VIII, cap. 3, quod uno versu dicto per cantorem, idem a choro seu populo repetetur, et sic consequenter de aliis. Gradalem seu gradualem posteri appellarunt, quod in pogio seu ambone caneretur, teste eloga Amalarii. Responsum. Si fuerit tempus ut dicatur Alleluia, bene; sin autem, Tractum; sin minus, tantummodo Responsum.
[Col. 0942C] 11. Deinde diaconus osculans pedes pontificis tacite, dicit ei pontifex, Dominus sit in corde tuo, et in labiis tuis. Deinde venit ante altare, et osculatis Evangeliis levat in manus suas Codicem; et procedunt ante ipsum duo subdiaconi regionarii, levantes thymiamaterium de manu subdiaconi sequentis, mittentes incensum. Et ante se habent duos acolythos [Col. 0943A] 10 portantes duo cereostata. Venientes ad [Col. 0943D] Nullus amplius ambonum usus apud Romanos a tempore Paridis de Crassis. ambonem, dividuntur ipsi acolythi ante ambonem, et transeunt subdiaconi et diaconus cum Evangelio per medium eorum. Ille qui absque thymiamaterio est, vertens se ad diaconem, porrigit ei brachium suum sinistrum, in quo ponit Evangelium, ut manu subdiaconi aperiatur ei locus, in quo signum lectionis positum fuerit. Et interposito digito suo diaconus in loco lectionis ascendit ad [Col. 0943D] Diaconus, cum legit Evangelium, juxta Romanum Ordinem vertitur ad Meridiem, ex Micrologi cap. 9, non ad Aquilonem, ubi feminae consistunt. legendum, et illi duo subdiaconi redeunt stare ante gradum descensionis ambonis. Finito Evangelio dicit pontifex [Col. 0943D] Id habes in secundo Ordine Romano. Pax tibi. Deinde dicit Dominus vobiscum. Respondetur Et cum spiritu tuo; et dicit Oremus. Descendente autem diacono, subdiaconus, qui prius aperuerat, recipit Evangelium, et porrigit eum subdiacono sequenti, qui in [Col. 0943B] filo stat; quod tenens ante pectus suum super planetam, porrigit osculandum omnibus per ordinem graduum qui steterint. Et post hoc praeparato acolytho in pogio juxta ambonem cum [Col. 0943D] Nulla hic mentio Symboli post Evangelium, sic vero in sequenti. Consule commentarii praevii caput 6 Romani, teste Amalario, in altera praefatione ad libros de ecclesiasticis Officiis, post Evangelium non afferunt incensum super altare. Accedit Micrologus in cap. 20. capsa, in qua subdiaconus idem ponit Evangelium ut sigilletur. Acolythus autem regionis ejusdem, cujus et subdiaconus est, revocat Evangelium ad Lateranis ( sic ).
12. Deinde pergente diacono ad altare, stante acolytho cum calice et corporali super eum, levat calicem in brachio suo sinistro, et porrigit diacono corporalem, et accipit desuper calice, et ponit eum super altari a dextris, projecto capite altero ad diaconem secundum ut expandant. Tunc ascendunt ad sedem primicerius et secundicerius et primicerius defensorum cum omnibus regionariis et notariis; subdiaconus [Col. 0943C] vero cum calice vacuo sequitur archidiaconum.
13. Pontifex descendit ad senatorium, tenente manum ejus dextram primicerio notariorum, et primicerio defensorum sinistram, et suscipit oblationes principum per ordinem [Col. 0943D] Ita Colbert. Quidam Codices habent arcuum, alii omittunt. Retinenda videtur lectio Codicis Colbertini, ut significet ordinem principem seu praecipuum. archium. Archidiaconus post eum suscipit amulas, et refundit in calicem majorem, tenente eum subdiacono regionario: quem sequitur cum scypho super planetam acolythus, 11 in quo calix impletus refunditur. Oblationes a pontifice suscipit subdiaconus regionarius, et porrigit subdiacono sequenti, et subdiaconus sequens ponit in sindonem, quem tenent duo acolythi. Reliquas oblationes post pontificem suscipit episcopus hebdomadarius, ut ipse manu sua mittat eas in sindonem, quae eum sequitur. Post quem diaconus, qui [Col. 0943D] sequitur post archidiaconem, suscipit [amulas] et manu sua refundit in scyphum. Pontifex vero [Col. 0944A] antequam transeat in partem mulierum, descendit ante confessionem, et suscipit oblatas [ Al., oblationes] primicerii, et secundicerii, et primicerii defensorum. Nam diebus festis post diacones ad altare offerunt. Similiter ascendens pontifex in partem feminarum, ordine quo supra omnia explet. Similiter et presbyteri, si necesse fuerit, post eum vel in presbyterio faciunt.
14. Post hoc pontifex, tenente ei manum primicerio et secundicerio, redit ad sedem suam, abluit manus suas. Archidiaconus stans ante altare, expleta susceptione, lavat manus suas. Deinde respicit in faciem pontificis, annuit ei, et ille resalutato accedit ad altare. Tunc subdiaconi regionarii levantes oblatas de manu subdiaconi sequentis super brachia sua, [Col. 0944B] porrigunt archidiacono, et ille componit altare. Nam subdiaconi hinc inde porrigunt. Ornato vero altari, tunc archidiaconus sumit amulam pontificis de subdiacono oblationario, et refundit super colum in calicem, deinde diaconorum [ Al., diaconi] et in die festo, primicerii, secundicerii, primicerii defensorum. Deinde descendit subdiaconus sequens in scholam, accipit [Col. 0944D] Id est aquam. Vide Ordinem Romanum de Missa episcopali infra. Eumdem ritum in Gallia observatum fuisse docet Joannes Abrincatensis episcopus apud Menardum nostrum, pag. 275: Cantor aquam linteo coopertam in festis diacono deferat, quam diaconus vino misceat. fontem de manu archiparaphonistae, et defert archidiacono; et ille infundit faciens crucem [Col. 0944D] Non super fontem seu aquam, ut modo fit, sed aquam in calicem infundendo in crucis modum. in calice. Tunc ascendunt diaconi ad pontificem. Quos videntes primicerius, secundicerius, et primicerius defensorum regionariorum, et notarii regionarii, et defensores regionarii, descendunt de aciebus, ut stent in loco suo.
15. Tunc surgens pontifex a sede, descendit ad altare, et salutat altare, et suscipit oblatas de manu [Col. 0944C] presbyteri hebdomadarii et diaconorum. Deinde archidiaconus suscipit oblatas pontificis de oblationario, et dat pontifici. Quas dum posuerit pontifex 12 in altare, levat calicem archidiaconus de manu subdiaconi regionarii, et ponit eum super altare juxta oblatam pontificis [Col. 0944D] Hoc est quod a Romanis acceptum tradit Amalarius in fine secundae praefationis ad libros Officiales: Calix in latere oblatae componitur, non post tergum Idem ex Micrologi cap. 10. a dextris, involutis ansis cum offertorio: quem ponit in cornu altaris, et stat post Pontificem; et pontifex inclinans se paululum ad altare, respicit scholam, et annuit ut [Col. 0944D] Quale fuerit tunc Offertorium, leges inferius num. 26. sileant.
16. Tunc finito offertorio, episcopi stant post pontificem, primus in medio, deinde per ordinem, et archidiaconus a dextris episcoporum, secundus diaconus a sinistris, et caeteri per ordinem disposita acie. Et subdiaconi regionarii, finito offertorio, vadunt retro altare aspicientes ad pontificem, ut quando dixerit [Col. 0944D] Per omnia saecula, aut Dominus vobiscum, aut Sursum corda, aut Gratias, ipsi sint ad respondendum, [Col. 0945A] stantes erecti, usque dum incipiunt dicere Hymnum angelicum, id est Sanctus; quem dum expleverint, surgit pontifex solus et intrat in Canonem. Episcopi vero, diaconi, subdiaconi, et presbyteri in presbyterio permanent [Col. 0945C] De hac inclinatione Amalarius, in lib. III, cap. 23: Perseverant retro stantes inclinati, usque dum finiatur omnis praesens Oratio, quam Canonem vocant. inclinati. Et cum dixerit Nobis quoque peccatoribus, surgunt subdiaconi; cum dixerit Per quem haec omnia, Domine, surgit archidiaconus solus. Cum dixerit Per ipsum et cum ipso, levat cum offertorio calicem per ansas, et tenens [Col. 0945C] Hoc etiam in loco Graeci et Orientales plerique primum extollunt calicem cum Hostia consecrata. exaltat illum juxta pontificem. Pontifex autem tangit a latere calicem cum oblatis, dicens Per ipsum et cum ipso, usque Per omnia saecula saeculorum. Amen. Et ponit pontifex oblationes in loco suo, et archidiaconus calicem juxta eas, dimisso offertorio [Col. 0945C] Hunc ritum observat Amalarius sub finem alterius [Col. 0945D] praefationis ad Officialem, et in ejusdem operis lib. III, cap. 26. in ansis ejusdem.
[Col. 0945B] 17. Nam quod intermisimus de patena, quando inchoat [Col. 0945D] Hic articulus totidem verbis ex libello Romano adducitur apud Amalarium in lib. III, cap. 27. Canonem, venit acolythus, sub humero habens sindonem in collo ligatam, tenens patenam ante pectus suum in parte dextra usque in medium Canonem. Tunc subdiaconus sequens suscipit eam super planetam, et venit ante altare, exspectans quando eam suscipiat subdiaconus regionarius.
13 18. Finito vero Canone, subdiaconus regionarius stat cum patena post archidiaconum, quando dixerit, et ab omni perturbatione securi, vertit [Col. 0945D] Id ex Romano Ordine tradit Micrologus in cap. 17. se archidiaconus, et osculata patena, dat eam tenendam diacono secundo, cum dixerit, Pax Domini sit semper vobiscum, faciens crucem tribus vicibus manu sua super calicem, mittit [Col. 0945D] Colbert., post semper vobiscum, caeteris omissis, subdit, mittet in calicem de Sancta; et sic apud Amalarium, in lib. III, cap. 31: Dicit libellus memoratus, scilicet Romanus, Cum dixerit, Pax Domini, etc., mittit in calicem de Sancta. Quae Sancta eadem esse videntur quae supra, num. 8, et quae particula fermenti, infra, num. 22, nempe antea consecrata, et in futurum sacrificium reservata; alia vero infra, num. 19. Idem Amalarius ibidem adducit sequentia verba ex libello memorato: Sed archidiaconus pacem dat, etc. Sancta in eum. Sed archidiaconus [Col. 0945C] pacem dat episcopo priori, deinde caeteris per ordinem, et populis.
19. Tunc pontifex rumpit oblatam ex latere dextro, et particulam quam [Col. 0945D] Ita legit Amalarius, in lib. III, cap. 31, melius quam in Editis et in Codice sancti Galli, quam rumpit, partem super altare relinquit; rectius etiam quam [Col. 0946C] Colbert., quam ruperit, tollit, partem aliam super altare, etc. rumpit super altare relinquit, reliquas vero oblationes suas ponit in patenam, quam tenet diaconus, et redit ad sedem. Mox primicerius, et secundicerius, et primicerius defensorum cum omnibus regionariis et notariis ascendunt ad altare, [Col. 0946A] et stant in ordine suo a dextris et a sinistris. Nomenculator vero, et saccellarius, et notarius vicedomini, cum dixerint Agnus Dei, tunc ascendunt astare ante faciem pontificis, ut annuat eis scribere nomina eorum qui invitandi sunt, sive ad mensam pontificis per nomenculatorem, sive ad vicedomini per notarium ipsius, quorum nomina ut compleverint, descendunt ad invitandum. Nam archidiaconus levat calicem, et dat cum subdiacono regionario, quem tenet juxta cornu altaris dextrum. Et accedentes subdiaconi sequentes cum acolythis, qui saccula portant, a dextris et a sinistris altaris, extendentibus acolythis brachia cum sacculis, stant subdiaconi sequentes a fronte, ut parent sinus sacculorum archidiacono ad ponendas oblationes prius a dextris, deinde a sinistris. Tunc [Col. 0946B] acolythi vadunt [Col. 0946C] Colbert., vadunt ad laevam episcoporum. dextra laevaque per episcopos circum altare; reliqui descendunt ad presbyteros, ut confringant Hostias. Patena praecedit juxta sedem, deferentibus eam duobus subdiaconibus regionariis ad diacones ut frangant. Sed illi aspiciunt in faciem pontificis, ut eis annuat frangere. Et dum annuerit, resalutato pontifice 14 confringunt. Et archidiaconus, evacuato altari oblationibus, [Col. 0946C] Colbert., oblationibus, respicit ad scholam, caeteris omissis; in Editis tantum inclusa parenthesi desunt, habentur autem in Codice sancti Galli, sane haud parvi pendenda, ad quae respexit Amalarius, in lib. [Col. 0946D] III Officialis, cap. 35: Remanetque in altari particula usque ad finem Missae. Micrologus, in cap. 17 censet eam fuisse reservatam pro communicaturis sive infirmis. Sed ratio hic allata videtur potior. praeter particulam quam pontifex de propria oblatione confracta super altare reliquit (quia ita observant, ut dum Missarum solemnia peraguntur altare sine sacrificio non sit), respicit in scholam, et annuit eis ut dicant Agnus Dei, et vadit ad patenam cum caeteris. Expleta confractione, diaconus minor levata de subdiacono patena, defert ad sedem, ut communicet [Col. 0946D] Nempe stans, et quidem conversus ad Orientem, ex quarto Ordine Romano de Missa episcopali, num. 10, et ex aliis posterioribus libellis. pontifex. [Col. 0946C] Qui dum communicaverit, de ipsa Sancta quam momorderit ponit in manus [Col. 0946D] Paulo aliter Amalarius, in lib. III, cap. 31: Ponit inter manus archidiaconi in calicem, ut in ante Vulgatis, addito, faciens crucem ter. Colbert.: Ponat in calice in manus archidiaconi dicendo Fiat, etc. Post superiora ita commentatur ibidem Amalarius: Si hoc ita agitur in Romana Ecclesia, ab illis potest addisci quid significet bis positus panis in calicem. Non enim vacat a mysterio quidquid in eo officio agitur juxta constitutionem Patrum. archidiaconi, dicendo in calice: Fiat commistio et consecratio corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi accipientibus nobis in vitam aeternam. Amen. Pax tecum. Et cum spiritu tuo, et confirmatur [Col. 0946D] Sumendo scilicet sanguinem Domini cum pro complemento communionis, ut loquitur Micrologus, in cap. 19. Praeclarum hoc sane specimen communionis generalis, etiam sacerdotum et episcoporum. ab archidiacono.
20. Deinde venit archidiaconus cum calice ad [Col. 0947A] cornu altaris, et annuntiat [Col. 0947D] Quo modo haec denuntiatio futurae stationis fieret, leges inferius in libello Benedicti canonici, num. 33. stationem, et refuso parum de calice in scyphum inter manus acolythi, accedunt primo episcopi ad sedem, ut communicent de manu pontificis secundum ordinem; [Col. 0947D] Colbertinus variat hoc loco: Sed presbyteri omnes accedant ut communicent ad altare; quae lectio convenit cum aliis duobus libellis infra. Paulo post idem Colbert.: Deinde archidiaconus de manu illius suscipiens calicem, refundit in scyphum, etc. Clarius, sed eodem sensu. similiter et presbyteri ut communicent post eos. Episcopus autem primus accipit calicem de manu archidiaconi, et stat in cornu altaris sequentis ordinis usque ad primicerium defensorum. Deinde archidiaconus, accepto de manibus illius calice, refundit in scyphum quem supra diximus, et tradit calicem subdiacono regionario, qui tradit ei pugillarem, cum quo confirmat populum. Calicem autem accipit subdiaconus sequens; dat acolytho [ Colb., de acolytho], quem ille revocat 15 in paratorium. Qui dum confirmaverit quos papa communicat, descendit pontifex a sede [Col. 0947B] cum primicerio notariorum et primicerio defensorum, tenentibus ei manus, ut communicet eos qui in senatorio sunt, post quem archidiaconus confirmat. Post haec [ Colb., Post archidiaconem] episcopi communicant populum, annuente eis primicerio cum manu sub planeta, percontato pontifice. Post eos diaconi confirmant. Deinde transeunt in partem sinistram, ut faciant similiter. Presbyteri autem, annuente primicerio, jussu pontificis communicant populum, et ipsi vicissim confirmant. Nam mox ut pontifex coeperit in senatorio communicare, statim schola incipit Antiphonam ad Communionem per vices cum subdiaconibus, et [Col. 0947D] Hinc patet Antiphonam quae hodie Communio dicitur olim Psalmo decantando praemissam fuisse; quod Micrologus diserte habet in cap. 18. Confer Liturgiam Gallicanam, lib. I, cap. 5, num. 27. In Colbertino sic legitur: Statim schola incipit Antiphonam ad communionem et psallant usque dum communicat populus omnis. Nam pontifex mox ut communicaverint in partes mulierum, etc. psallunt, usque dum, communicato omni populo, annuat pontifex ut dicant Gloria Patri, et tunc repetito Versu quiescunt. Et pontifex [Col. 0947C] mox ut communicaverit in parte mulierum, redit ad sedem, et communicat regionarios per ordinem, et eos qui in filo steterant, et in diebus festis de schola XII. Nam caeteris diebus in [Col. 0948D] Colbert.: Nam caeteris diebus presbyteri ubi potuerint communicent. presbyterio communicant. Post hos omnes redeuntes nomenculator et saccellarius, et acolythus, qui patenam tenet, et qui manutergium tenet, et qui aquam dat, ad sedem communicant, et post pontificem archidiaconus eos confirmat.
21. Astat autem subdiaconus regionarius ante faciem pontificis, ut annuat ei. Ille vero contemplans populum, si jam communicati sint, et annuit ei. Et ille [Col. 0948D] Colbert.: Et ille aspicit ad primum scholae. vadit ad humerum, aspicit ad primum scholae, faciens crucem in fronte sua, annuit ei dicere Gloriam; et ille resalutato, dicit Gloria, Sicut erat, et Versum. [Col. 0948A] Finita autem Antiphona surgit pontifex cum archidiacono, et veniens ante altare dat Orationem ad Complendum, [Col. 0948D] Colbert., his omissis, ita habet: Dat Orationem ad Complendum. Qua finita, cui praecepit archidiaconus de diaconibus, etc. Nunc sacerdos conversus ad populum dicit Dominus vobiscum, etiam hoc loco. directus ad Orientem. Nam in isto loco, cum Dominus vobiscum dixerit, non se dirigit ad populum. Finita vero Oratione, cui praeceperit archidiaconus de diaconibus, 16 aspicit ad pontificem ut ei annuat, et dicit ad populum Ite Missa est. Respondent Deo gratias. Tunc septem cereostata praecedunt pontificem, et subdiaconus regionarius cum thuribulo ad secretarium. Descendente autem illo in presbyterium, [Col. 0948D] Aliter Colbert.: Episcopus primus veniat ante eum, dicens, Jube, Domine, benedicere, etc. episcopi primum dicant Jube, domne, benedicere. Resp. Benedicat nos Dominus. Resp. Amen. Post episcopos presbyteri; deinde monachi; deinde schola; deinde milites draconarii, id est qui signa portant; post eos bajuli, post eos cereostatarii; post [Col. 0948B] quos acolythi, qui [Col. 0948D] Non praetermittenda lectio Codicis Colbertini, ubi pro rugam legitur regiam, id est aditum seu januam cancellorum quas acolythi observare solebant. Bajulorum officium habes supra, num. 3. rugam observant; post eos extra presbyterium cruces portantes; deinde mansionarii juniores; et intrat in secretarium.
22. In primis, quod non illi, sed diaconi praecedunt cum cereostato vel thuribulo.
Secundum namque quod non sedet in sede post altare.
Tertio non dicit Orationem post altare, sed in dextro latere altaris.
Quartum non ipse episcopus, sed diaconus in eo loco, ubi consuetudo est, cinnat [ Forte, signat].
[Col. 0948C] Quinto loco, post finitum Canonem, ubi dicitur Per quem haec omnia Domine, non levatur calix ab archidiacono.
Sexto loco, quando dici debet Pax Domini sit semper vobiscum, deportatur a subdiacono oblationario particula [Col. 0948D] Notandus hic locus de fermento pro Eucharistia. Confer num. 8 et 19, supra, et commentarii nostri praevii caput 6. fermenti, quod ab apostolico consecratum est, et datur archidiacono; ille vero porrigit episcopo. At ille consignando tribus vicibus, et dicendo Pax Domini sit semper vobiscum, mittit in calicem.
Nam et hoc similiter facit, quod apostolicus non confringit; ipse vero super pallam, quae corporalis dicitur, in altare confringit. Deinde communicant omnes praeter episcopum tantum, quod non sua manu communicat. Si in ipsius manum 17 mittit partem, et ipse se communicat cum propria manu. Similiter [Col. 0949A] facit presbyter presbytero, et diaconus diacono. Nam reliqua omnia similiter ut summus Pontifex facit.
Similiter etiam et a presbytero agitur, quando in statione facit Missas, praeter Gloria in excelsis Deo, quia a presbytero non dicitur nisi in Pascha. Episcopi, qui civitatibus praesident, ut summus pontifex, ita omnia peragunt.
23. Colligunt se omnes ad ecclesiam sanctae Anastasiae circa horam septimam. Ingreditur pontifex in secretarium, induit se vestibus. Schola vero canit Antiphonam ad Introitum.
24. Tunc adveniens pontifex ascendit ad altare. Ut autem finita fuerit Antiphona, stans pontifex a dextris altaris directus ad populum, dicit Dominus [Col. 0949B] vobiscum; deinde regyrat se ad Orientem, dicit Oremus, diaconus, Flectamus genua, deinde Levate; sequitur Oratio. Deinde incipitur Antiphona Per viam. Ut autem prope ecclesiam venerint, incipient litaniam. Ut autem ingressi fuerint ecclesiam, pontifex ingreditur in secretarium. Schola pergit decantando usque ad altare. Ut autem finierint litaniam, post paululum incipiunt Antiphonam ad Introitum. Deinde veniens pontifex ascendit ad sedem, dicit Oremus, diaconus, Flectamus genua, et Levate. Deinde post Orationem legitur lectio, et celebratur Missa more solito. Postquam autem dixerit communionem, a diacono dicitur Humiliate capita vestra Deo. Clerus respondet Deo gratias, et dicitur Oratio super populum. Finita Oratione dicit diaconus [Col. 0949D] Nunc per totam Quadragesimam, exceptis festis, dicitur Benedicamus Domino. Vide Micrologi caput 46, et confer caput 34. Ite Missa est. Simili modo agitur secunda [Col. 0949C] feria, quarta feria, sexta feria, et sabbato per totam Quadragesimam. Nam Sabbato tempore Adriani institutum est ut flecteretur pro Carolo [Col. 0949D] Nempe Carolo Magno, quae verba innuunt haec posterioris esse instituti. Vide num. 28. rege, antea vero non fuit consuetudo.
25. Tertia feria, seu quinta feria, ut ad Missas intraverint, dicit Dominus vobiscum, et diaconus Flectamus genua, et Levate. 18 Missa finita, dicit diaconus Humiliate [Col. 0949D] De hoc ritu videsis Amalarium in praefatione altera ad Officialem, sub finem praefationis. capita vestra Deo. Et inclinant se omnes ad Orientem. Et dicit pontifex Orationem super populum, diaconus, Ite Missa est. Caeteri vero episcopi, aut presbyteri, qui Collectam non faciunt, vel statio non fuerit in ipsa ecclesia, per totam hebdomadam similiter faciunt quomodo isti in duobus diebus peragunt. Item de eo quod [Col. 0949D] Neque modo Gloria in excelsis dicitur a Septuagesima ad Pascha extra festa, semper vero Kyrie eleison. Gloria in excelsis Deo usque in caput Quadragesimae in Dominicis diebus [Col. 0949D] cantatur. A presbyteris vero Gloria in excelsis Deo minime cantatur, nisi solum in Pascha. Ab [Col. 0950A] episcopis autem omni tempore in Dominicis, seu festis diebus cantatur. Nam quando litania agitur, nec Gloria in excelsis Deo, nec Kyrie eleison post Introitum, nec Alleluia cantatur, excepto litania majore.
26. Item de Responsorio graduali, ab incipiente usque ad finem cantatur, et Versus similiter. Similiter in quotidianis diebus Alleluia simili modo. In quotidianis vero diebus, si voluerint, tantum prima dicitur.
Item candelabra tenentur in manibus usque dum ad repetitionem incipiunt, postea deponuntur in pavimentum. Et post primam Orationem Missae datam deportantur ante altare. Item Gloria dividitur, sed tantum festis diebus. Ad repetendum vero, sive festis [Col. 0950B] diebus, seu quotidianis, semper incipitur. Tantum semel de offertorio, seu et versu [Col. 0949D] Duo distinguuntur in Offertorio, nempe ipsum Offertorium et Versus, qualia Offertoria inveniuntur in vetustis libris cum duobus aut tribus Versibus. Vide Amalarium, in lib. III, cap. 19, in fine. ipsius, duabus vicibus ad unam Missam domno papae cantatur.
27. Igitur a Dominica quam sedes apostolica [Col. 0949D] Sic appellat Dominicam Passionis Ordo Romanus [Col. 0950D] vulgatus, in quo multa fusius quam hic habentur a pag. 41. Medianam voluit nuncupari, usum observantiae credimus intimandum; unde et ea quae ipsa die dicuntur numerum dierum ostendunt, ut est illud, Quarta decima die ad vesperum; et paulo post, In quinta decima solemnitatem celebrabitis. A quo die usque in vigiliam sanctae Dominicae Resurrectionis in nullo responsorio 19 decantatur Gloria, nec in Venite; a Coena vero Domini, nec in Psalmis, nec in ullo loco decantatur Gloria usque in Pascha. Dominica in [Col. 0950C] Palmis, cum Evangelium legitur, dicit diaconus Dominus vobiscum. R\ Et cum spiritu tuo. Item dicat: Passio Domini nostri Jesu Christi secundum Matthaeum. R\ Gloria tibi, Domine.
28. Feria 4, quae est pridie in Coena Domini, hora tertia pontifex cum clero et ordine suo procedat ad altare in ecclesia majore, et dicit Orationes [Col. 0950D] Amalarius, in lib. I, cap. 11, observat hac die quintam varietatem, nempe ex adjectione unius lectionis et unius Responsorii cum quinque Versibus, ac ex Passione Domini, necnon etiam, ut scriptum habemus in libello qui dicitur Romanus Ordo, ex genuflexione. Tum addit: Intimat supradictus libellus ex Romana consuetudine debere eadem die ante publicum officium Orationes quas solemus in sexta feria agere recitari, quae verba huc spectant. De genuflexione vide Micrologum, cap, 52. solemnes hoc ordine: Oremus. Dat Orationem Deus a quo et Judas. Post Amen sequitur, et dicit Orationes solemnes, sicut in Sacramentorum continetur; tantummodo pro se intermittit. Dicit Orationem pro rege Francorum, deinde reliquas per ordinem, ad ultimum pro Judaeis non flectunt genua. Quibus expletis, osculatur altare, et egreditur. Postea vero hora octava ingrediuntur ad Missas hoc ordine. Dicit [Col. 0950D] schola Antiphonam ad Introitum, et pontifex dat Orationem. Legitur lectio una, sicut in [Col. 0950D] Capitulare appellant indicem Epistolarum et Evangeliorum ad Missas, quae in fine librorum sacrorum antiquitus primis ac postremis verbis designari [Col. 0951D] solebant. Vide tomum II Capitularium, col. 1310. Capitulare [Col. 0951A] continetur. Sequitur Gradale Ne avertas, et legitur alia lectio. Post quam cantatur canticum Domine, exaudi, cum Versibus suis. Evangelium vero pronuntiabitur ita, Passio Domini nostri Jesu Christi secundum Lucam, et incipit legere; qua perlecta, expletur Missa ordine suo.
29. Media [Col. 0951D] Ergo etiam hoc triduo Romani nocturnas vigilias faciebant media nocte. nocte surgendum est, et tangitur signum; et post haec non nisi in nocte sanctum Pascha ad Matutinum. At vero ecclesia omni lumine decoretur, et more solito Deus in adjutorium meum non dicant, nec Gloriam, nec Invitatorium; sed cantor incipit in Psalmis Antiphonam, sicut in Antiphonario continetur. Nec presbyter complet in fine [Col. 0951D] Id est, in fine Orationis Respice, quaesumus, Domine, etc., non addit more solito Qui tecum vivit, etc. Orationem, 20 sed tacite surgendum est, et lector Benedictionem [Col. 0951B] non petat; et quando finit, non dicat Tu autem; sed ex verbis lectionis jubetur facere finem. Lectiones vero legantur tres de lamentatione Jeremiae prophetae, ubi dicit: Quomodo sedet sola civitas, usque, Cogitavit Dominus dissipare murum filiae Sion. Tres de tractatu sancti Augustini, in Psalmo Exaudi, Domine, Orationem meam primo. Tres de Apostolo, ubi ait ad Cor. cap. LVII: Ego accepi a Domino quod et tradidi vobis: IX Psalmos, IX lectiones, IX Responsoria. Cum autem omnia complenda sunt, sequitur [Col. 0951D] Matutini nomine intelliguntur Laudes, quas vocamus, ut in regula sancti Benedicti. Matutinum. Matutino completo non dicatur Kyrie eleison nec Et ne nos inducas in tentationem.
30. Hora autem tertia ingressi sacrarium, induuntur dalmaticis, tam pontifex quam omnes diaconi, vel [Col. 0951C] omni ornamento, sedente pontifice in sella sua; et praeparantur ampullae duae cum oleo, quarum melior defertur pontifici, ut, accepto balsamo, et commiscitato cum oleo, manu sua impleat eam; illam vero alii ministri teneant plenam, et pontifex lotis manibus procedit cum septem cereostata ad Missas. Dicta autem Antiphona ad Introitum, dicit Gloria in excelsis Deo, et Orationem. Legitur Apostoli lectio: Fratres convenientibus vobis in unum, usque Ut non cum hoc mundo damnemur. Sequitur Gradale Christus factus est pro nobis. Legitur Evangelium secundum Joannem cap. CXII: In illo tempore sciens Jesus quia venit hora ejus, usque quemadmodum ego feci vobis, ita et vos faciatis. Ante quam dicatur Per quem haec [Col. 0951D] omnia, benedicitur oleum pro infirmis quod populus [Col. 0952A] affert, et deinceps peragitur Missa ordine suo. Qua expleta, communicat episcopus solus ante altare, et diaconus confirmat eum cum calice.
31. Illa tantummodo die, postquam communicaverit, ponit calicem super altare; deinde accepta a subdiacono patena, ponit juxta calicem de latere sinistro; et statim cooperitur a duobus diaconibus utrumque de sindone munda, quam prius praeparaverant in ora altaris e regione pontificis, post corporalem expansum. Et continuo [Col. 0951D] Haec verba aliaque refert Amalarius, in lib. I, post medium capitis 12: Dicit libellus Romani Ordinis de consecratione chrismatis: Continuo duo acolythi, etc. Idem post initium ejusdem capitis ait oleum simul consecrati cum corpore et sanguine Domini, nec habere proprium officium, sed eo in loco benedici, ubi solemus, inquit, uvas benedicere. Unde intelligimus embolim esse supra dicti officii. duo acolythi involutas ampullas 21 cum sindone alba serica, ita ut videri possint a medio, tenent in brachio sinistro, projectis sindonibus super scapulam sinistram, ita ut pertingat scapulam dextram, qua tentius possint dependentia retinere. A quibus sub humero stantibus [Col. 0952B] venit subdiaconus, et accipit ampullam commistam una cum sindone, et dat eam archidiacono, et ille defert pontifici ante altare. Tunc pontifex respiciens ad Orientem, et diaconus tenet ante ipsum ampullam in sinistro brachio revolutam sindone, ut supra diximus. Hic halat ter in ampullam chrismatis, et dicit pontifex Sursum corda. Resp. Habemus ad Dominum; et intrat in consecrationem chrismatis excelsa voce: sed antequam benedicatur, insufflat ter in ampullam. Qua expleta, benedicit ampullam olei ordine quo supra delatam; et similiter halat in ipsam, sed tacite. Ampulla autem quae cum chrismate est, statim ut benedicta fuerit, cooperitur, ut a nemine nuda videatur, sed tenente eam acolytho, omnes eam per ordinem salutent, quam episcopus et diaconus [Col. 0952C] prius nudam salutant. Hoc expleto, ablutis manibus pontifex venit ante altare, et communicat omnis populus ordine suo, et servat de Sancta usque in cratisnum.
32. Ea vero die hora nona faciunt [Col. 0951D] Memoratu dignum est id quod a Theodoro Romanae [Col. 0952D] Ecclesiae archidiacono se accepisse tradidit Amalarius, in lib. IV, cap. 44: Soleo, inquit Theodorus, esse cum apostolico in Lateranis, quando officium celebratur de Coena Domini. Nihil enim ibi in eadem nocte observatur de exstinctione luminum. In feria sexta nullum lumen habetur lampadum sive cereorum in ecclesia in Jerusalem, quandiu domnus apostolicus ibi Orationes solemnes facit, aut quandiu crux salutatur; sed tamen in ipsa die novus ignis accenditur, de quo reservatur usque ad nocturnale officium. excuti ignem de lapide in loco foris basilicam; si ibidem oratorium non habuerint, in porta ibi excutiunt; sin vero, in loco in quo consideraverit prior, ita ut ex eo possit candela accendi, quae candela in arundine debet poni, et a mansionario ecclesiae portata praesente congregatione vel populo; et de ipso igne continuo in eadem ecclesia vel loco, ubi accenditur, lampada [Col. 0952D] Nonnihil diversum tradit Zacharias papa in epistola 12 ad Bonifacium, nempe moris esse ut quinta feria Paschae, id est, ante Pascha, quando sacrum chrisma consecratur, tres lampades in secretiori loco ecclesiae constitulae ardeant usque ad tertium diem, id est, Sabbatum. una servetur usque in Sabbato sancto ad illuminandum cereum, qui eodem die benedicendus [Col. 0952D] est ordine quo in Sacramentorum continetur. Ipsa [Col. 0953A] vero die omne diurnale officium insimul canunt. 22 A vespera autem hujus diei nuda [Col. 0953D] Amalarius, sub finem cap. 12: Restat adhuc unum in Romano Ordine, ubi praecipit ut a quinta feria usque in Sabbato sancto nuda sint altaria. sint altaria usque in mane Sabbati.
33. In Parasceve media nocte surgendum est. Dicuntur IX Psalmi cum Responsoriis, tres lectiones de lamentatione Jeremiae ab eo loco ubi ait: Cogitavit Dominus dissipare, usque Misericordiae Domini multae; tres de tractatu sancti Augustini de Psalmo LXIII, tres de Apostolo ubi ait ad Hebraeos, cap. V: Festinemus ergo ingredi. Deinde sequitur Matutinum. Lucernae exstinguuntur. Luminaria autem ecclesiae ab initio cantus nocturni inchoantur exstingui, hoc tamen ordine, ut ab introitu ipsius ecclesiae incipiat paulatim tutare [ Id est, exstinguere], ut, verbi gratia, [Col. 0953B] peracto primo nocturno, videatur pars eorum tertia esse exstincta; medio nocturno iterum tertia; tertio vero expleto, exceptis septem lampadibus, nihil luminis relinquitur, quae in Matutino hoc ordine exstinguantur. In initio Psalmi primi sit custos semper paratus in loco dexterae partis ecclesiae prope lampadibus, ut ubi audierit Antiphonam, tenens cannam in manu sua, tutat lampadem unam. In finem Psalmi ipsius aliam sinistrae partis; sic una ex parte una, alia ex alia tutantur, usque ad Evangelium. In Evangelio vero tutatur mediana lampada.
34. Hora tertia conveniant omnes presbyteri, tam civitatis, quam de suburbanis, et omnis clerus cum populo in ecclesia statuta infra urbem, non tamen in majore ecclesia; et exspectant pontificem, vel [Col. 0953C] qui vicem illius tenuerit. Qui dum veniens de sacrario processerit ante altare ad orandum super oratorium, sicut mos est, statim ut surrexerit, cum silentio ascendit ad sedem; quo sedente, statim subdiaconus ascendit ad legendum, et post lectionem cantatur canticum Domine audivi, cum Versibus suis. Et dicit pontifex Oremus, et diaconus Flectamus genua, et dicit Levate. Et dat Orationem Deus a quo et Judas. Deinde sequitur altera lectio, post quam sequitur tractus [Col. 0953D] Hic psalmus etiam assignatur ab Amalario in Officialis lib. I, cap. 13, ante medium, et lib. IV, cap. 34. Qui habitat, vel Eripe me. Quo finito, pronuntiat 23 diaconus ita: Passio Domini nostri Jesu Christi secundum Joannem, et incipit legere. Hac expleta, statim duo [Col. 0953D] Haec verba refert ex Romano libello Amalarius, sub medium praedicti cap. 13, lib. I. diaconi nudant altare sindone, quae prius fuerat sub Evangelio posita, in modum furantis. Tunc venit pontifex ante altare, et dicit: [Col. 0953D] Oremus, dilectissimi nobis, in primis pro Ecclesia Dei, et caetera per ordinem, sicut in quarta feria diximus. Cum autem ventum fuerit ad Judaeos, non flectunt genua. Quas ut finierit, omnes tacite exeunt [Col. 0954A] foras. Presbyteri vero ecclesiarum, sive de urbe, sive de suburbanis, vadunt per ecclesias suas, ut hoc ordine cuncta ad vesperum faciant, hoc tantum mutantes, ut ubi pontifex meminit apostolicum, ipsi nominent episcopum suum.
35. Post Orationes [Col. 0953D] Idem Amalarius, in lib. I, cap. 14: Post haec monet libellus memoratus ut praeparetur crux ante altare, quam salutant et osculantur omnes. praeparatur crux ante altare, interposito spatio inter ipsam et altare, sustentata hinc inde a duobus acolythis, posito ante eam oratorio. Venit pontifex, et adoratam deosculatur crucem; deinde presbyteri, diaconi, subdiaconi, et caeteri per ordinem, deinde populus. Pontifex vero sedet in sede, usque dum omnes salutent. Presbyteri vero duo priores, mox ut salutaverint, intrant secretarium, vel ubi positum fuerat corpus Domini, quod pridie remansit, ponentes eum in patena; et subdiaconus [Col. 0954B] teneat ante ipsos calicem cum vino non consecrato, et alter subdiaconus patenam cum corpore Domini; quibus tenentibus accipit unus presbyter patenam et alter calicem, et deferunt super altare nudatum. Pontifex vero sedet dum persalutet populus crucem. Nam, salutante pontifice vel populo crucem, canitur semper antiphona, Ecce lignum crucis, in quo salus mundi pependit, venite adoremus. Dicitur psalmus CXVIII, id est, Beati immaculati. Qua salutata et reposita in loco suo, descendit pontifex ante altare, et dicit: Oremus, Praeceptis salutaribus moniti. Pater noster; sequitur, Libera nos, quaesumus, Domine. Cum dixerint Amen, sumit de Sancta, et ponit [Col. 0953D] Idem ipse Amalarius, in praedicto cap. 15: Qui [Col. 0954D] juxta ordinem libelli per commistionem panis et vini consecrat vinum, non observat traditionem ecclesiae, de qua dicit Innocentius isto biduo Sacramenta penitus non celebrari. Verum an commistio haec sit vera consecratio, in commentario nostro examinavimus. in calicem, nihil dicens; et communicant omnes cum silentio, 24 et expleta sunt universa. Et dicit [Col. 0954C] pontifex: In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, pax tibi. Respondent Et cum spiritu tuo. Et post paululum Vesperam dicit unusquisque privatim; et sic vadunt ad mensam.
36. Media nocte surgendum est. Dicuntur IX Psalmi cum Responsoriis: tres lectiones leguntur de lamentatione Jeremiae ab eo loco ubi dicit: Misericordiae Domini multae, usque ad finem. Deinde leguntur homiliae sanctorum Patrum ad ipsum diem pertinentes, et in candelis accendendis vel exstinguendis, sicut superius habetur [Col. 0954D] Amalarius saepe laudatus, in cap. 17: Romanus libellus narrat eodem die benedici ceram oleo mistam; indeque fieri agnos, eosque reservari usque in Octavas Paschae; quod hoc in libello non reperitur. Sic vero in vulgato Ordine Romano, ubi de Octavis Paschae, et in libro qui Alcuino tribuitur .
37. Post horam tertiam Sabbato procedunt qui baptizandi sunt ad ecclesiam, et ordinantur per ordinem, sicut scripta sunt, masculi in dexteram, feminae [Col. 0954D] in sinistram. Faciens crucem sacerdos in frontibus singulorum, postea imposita manu supra capita singulorum, dicit: Nec te latet, Satanas. Ipsa expleta, tangit singulis nares et aures de sputo, et dicit eis: [Col. 0955A] Epheta, quod est adaperire, in odorem suavitatis. Tu autem effugare, diabole, appropinquabit enim judicium Dei. Postea tangit de oleo sancto scapulas et pectus, et dicit: Abrenuntias Satanae? Resp. Abrenuntio. Et omnibus operibus ejus? Resp. Abrenuntio. Et omnibus pompis ejus? Resp. Abrenuntio. Ego te lino oleo salutis in Christo Jesu Domino nostro propitiatus in vitam aeternam. Pax tibi.
38. Hac expleta, ambulet in circuitum, imposita manu super capita eorum, dicat tantum excelsa voce, Credo in Deum. Vertit se ad feminas, et facit similiter. Postea dicuntur eis ab archidiacono: Orate, electi, flectite genua. Et post paululum dicit: Levate. Complete Orationem nostram in unum, et dicite Amen. Et respondent omnes Amen. Iterum admonentur ab [Col. 0955B] archidiacono his verbis: Catechumeni recedant. Si quis catechumenus est, recedat. Omnes catechumeni exeant foras. Iterum dicit diaconus: Filii charissimi, revertimini in locis vestris, exspectantes horam qua possit circa vos Dei gratia baptismum operari.
25 39. Hora nona ingrediuntur sacrarium pontifex, sacerdotes et caeteri, et induunt se vestimentis, cum quibus vigilias celebrare debent; et accenso cereo, procedunt simul omnes de sacrario cum ipso cereo in ecclesiam cum silentio, nihil cantantes; et ponitur in candelabro ante altare. Et unus diaconus rogat unum de sacerdotibus vel levitis, qui ibidem revestiti astant, pro se orare; et ut surrexerit, dicit ipse diaconus Dominus vobiscum. Resp. Et cum spiritu tuo. Et dicit Orationem, sicut in Sacramentorum [Col. 0955C] continetur. Postea sedent pontifex et sacerdotes in sediculis suis; diaconi permanent stantes. Ipsa expleta, dicit Dominus vobiscum. Resp. Et cum spiritu tuo. Inde Sursum corda. Resp. Habemus ad Dominum. Inde Gratias agamus Domino Deo nostro. Resp. Dignum et justum est. Inde vero accedit in consecrationem cerei, decantando quasi canonem. Inde vero accenduntur in duobus [Col. 0955D] Aliter Amalarius, in lib. I, cap. 20. Additur etiam in libello memorato alter cereus, ubi dicitur: Et tunc illuminantur duo cerei, tenentihus duobus notariis, etc., quae verba hinc absunt, sed adsunt in appendice quam mox subjiciemus. candelabris duo cerei, et de ipso igne accendunt in omni domo, quia omnis anterior exstingui debet.
40. Deinde lector exuit se planeta; ascendens in ambonem, [Col. 0955D] Haec verba citat Amalarius in cap. 21: Dicit libellus, de quo saepe memoravimus, qui continet Romanum Ordinem: Non pronuntiatur lectio libri Genesis, etc. non pronuntiat Lectio libri Genesis, sed inchoat ita, In principio fecit Deus coelum et terram; nam et reliquae omnes sic inchoantur. In primis [Col. 0955D] Apposite ad hunc locum idem qui supra Amalarius, initio libri II: Sex lectiones ab antiquis Romanis Graece et Latine legebantur (qui mos apud CP, hodieque [Col. 0956D] servatur), ni fallor, propter duas causas: unam, quia aderant Graeci, quibus incognita erat Latina lingua; alteram propter unanimitatem utriusque populi. Confer Micrologum, sub finem cap. 28, et Bernonem abbatem Augiensem, cap. 7, ubi Amalarii verba sub nomine Patrum adducit. Graeca legitur, deinde statim ab alio Latina. Tunc [Col. 0955D] primum surgens pontifex dicit, Oremus et diaconus Flectamus genua, deinde Levate; et datur Oratio a pontifice, et legitur lectio Graece, Factum est in vigilia matutina, et ab ipso cantatur canticum hoc Graece, Cantemus Domino. Post haec ascendit alius, et [Col. 0956A] legit supradictam lectionem Latine, et canticum cantat suprascriptum Latine. Deinde pontifex surgens dicit Oremus, et diaconus ut supra; et datur Oratio. Post hoc legitur lectio Graece. Apprehendent septem mulieres; et ab ipso cantatur canticum Graece, Vinea. Deinde ascendit alius legere suprascriptam Latine; 26 canticum Latine cantat suprascriptum. Et pontifex, Oremus. Diaconus ut supra; et iterum legitur lectio Graece, Scripsit Moyses canticum; et alius ascendens legit eam Latine. Deinde pontifex vel diaconus, ut supra. Post hoc cantatur Psalmus Sicut cervus, Graece; et alius ipsum Psalmum Latine.
41. Post haec pontifex directus ad populum dicit Dominus vobiscum, et respondent, Et cum spiritu tuo; et dicit Oremus; et dat Orationem directus ad Orientem. [Col. 0956B] Post finitam, dicit Dominus vobiscum; et statim veniens unus minister tenens ampullas in manibus suis, stans in dextro cornu altaris, et tunc ascendit ipse praecedens pontificem ad fontes. Tunc deinde schola descendit ad fontes ad litaniam faciendam, exspectantes parati pontificem. Secundus vero scholae tenet vas aureum in manu sua sinistra super planetam, unde pontifex mittere debet chrisma in fontem, et jussi faciunt litaniam ternam. Deinde pontifex procedit cum omni decore, sustentatus a duobus diaconibus; et illa duo cereostata quae ante fuerant illuminata semper ante ipsum procedunt, usque dum omnia finierint.
42. Litania finita, facto silentio dicit pontifex Dominus vobiscum. Respondent Et cum spiritu tuo. Dicit [Col. 0956C] Oremus, et dat Orationem Omnipotens sempiterne Deus. Item alia Deus qui insivibili potentia. Hic primam crucem facit, Qui hanc aquam, cum manu sua dividens aquam in modum crucis. Secundam, Unde benedico te. Similiter tertiam, Benedico te et per Jesum Christum. Haec omnia expleta, fundit chrisma de vasculo in fonte super ipsam aquam in modum crucis, et cum manu sua miscitat ipsam chrismam cum aqua, et spargit per omnem fontem, vel super omnem populum. Hoc facto, omnis populus, qui voluerit, accipit Benedictionem in vasis suis de ipsa aqua, antequam ibi baptizentur parvuli, ad spargendum in domibus eorum, et vineis, et campis, et fructibus eorum.
43. Deinde presbyteri aut diaconi, etiam, si necesse [Col. 0956D] fuerit, et acolythi, discalceati, induentes se aliis vestibus mundis vel candidis, ingrediuntur in fontes [Col. 0956D] Idem ritus legitur in Codice Gellonensi, imo etiam in vulgato Ordine Romano. intro aquam; et baptizantur primo masculi, deinde feminae sub hac interrogatione: 27 [Col. 0956D] Haec est redditio Symboli, quam Amalarius ait reddi Sabbato sancto secundum Ordinem Romanum; aliis in Coena Domini, in lib. I, cap. 12, sub initium. Credis in Deum Patrem omnipotentem, creatorem coeli et terrae? Resp. [Col. 0957A] Credo. Credis et in Jesum Christum Filium ejus unicum Dominum nostrum natum et passum? Resp. Credo. Credis et in Spiritum sanctum, sanctam Ecclesiam catholicam, remissionem peccatorum, carnis resurrectionem, vitam aeternam? Resp. Credo. Et acceptos infantes de parentibus baptizent eos sub trina mersione, tantum sanctam Trinitatem semel invocantes, ita dicendo: Baptizo te, in nomine Patris, et mergit semel; et Filii, et mergit iterum; et Spiritus sancti, et mergit tertio.
44. Levatis autem ipsis infantibus in manibus suis, offerat eos uni presbytero; ipse vero presbyter faciens de chrismate crucem cum pollice in vertice eorum cum invocatione sanctae Trinitatis, dicit: Deus omnipotens, Pater Domini nostri Jesu Christi, [Col. 0957B] qui te generavit ex aqua et Spiritu sancto, quique dedit tibi remissionem omnium peccatorum; ipse te linet chrismate salutis in Christo Jesu Domino nostro in vitam aeternam. Amen. Et sint parati qui eos suscepturi sunt cum linteis in manibus eorum, et accipiunt ipsos a presbyteris, vel [Col. 0957D] Libellus septimus meminit solius diaconi pro ministerio baptismi, num. 12. diaconibus qui eos baptizant. Pontifex vero egredietur a fonte, habens compositam sedem in ipsa ecclesia, ubi voluerit sedens in ea, et deportantur ipsi infantes ante eum, et dat singulis [Col. 0957D] Ita etiam in libello septimo. In plerisque aliis fit mentio tantum de alba veste et chrismali. Idem ritus fusior in appendice sequenti. stolam, casulam, et chrismale, et x siliquas; et vestiantur. Induti vero ordinantur per ordinem, sicut scripti sunt, in circuitu, et dat Orationem super eos pontifex, cum chrismate faciens crucem in frontibus [Col. 0957D] Amalarius, sub finem, cap. 27: Dicit Romanus libellus, de quo saepe commemoravimus: Oratione expleta facit crucem, etc., quae verba leguntur in subjecta appendice. eorum cum invocatione sanctae Trinitatis, et tradit eis septiformem gratiam Spiritus sancti. Hoc autem [Col. 0957C] per omnia praecaventes, ut hoc non negligant, quia tunc omne baptismum legitimum christianitatis nomine confirmatur.
45. Interim vero schola jussa facit litaniam ante altare, primam [Col. 0957D] Amalarius, in fine secundae praefationis ad librum de ecclesiasticis Officiis, meminit hujusce ritus litaniarum post baptismum, per septenarium, et quinarium, et ternarium numerum. Vide commentarii praevii caput 15 septenam; et spatio facto faciunt alteram quinam; 28 iterum spatio facto faciunt ternas; et dum dicitur Agnus Dei, magister scholae dicit Accendite, et tunc illuminatur [Col. 0958D] Idem, in cap. 30: Quod illuminatio cereorum, secundum libellum Romani Ordinis exspectetur usque ad Agnus Dei, hoc demonstrat, quod per illum Agnum qui tollit peccata mundi unusquisque lumen accipere debet. ecclesia. Et procedit pontifex de sacrario cum duo cereostata, unde, sicut superius diximus, stant, sicut antea, a dextris et a sinistris altaris. Litania expleta, dicit pontifex Gloria in excelsis Deo, deinde legitur Epistola, Alleluia, Confitemini Domino, tractus Laudate Dominum, omnes gentes. Non cantant Offertoria, nec Agnus Dei, nec Communionem. Ante Evangelium, non portant [Col. 0957D] lumen [Col. 0958D] Amalarius, sub medium cap. 31: Ut opinor, propter mulierum imitationem dicit Romanus libellus non portari hac nocte ante Evangelium aliud nisi thymiama, etc. in ipsa nocte, sed incensum.
46. Illud autem de parvulis providendum est, ut, postquam baptizati fuerint, nullum cibum accipiant, [Col. 0958A] nec lactentur, antequam communicent sacramenta corporis Christi; et omnibus diebus septimanae Paschae ad Missas procedant, et parentes eorum offerant pro ipsis, et communicent omnes. Hunc autem supradictum ordinem baptismi in hoc Sabbato paschae, sicut et in Sabbato Pentecostes, omnimodis celebretur.
47. Item ipsa die diuturnale cursum separatim canunt in ipsa nocte post gallorum cantum; matutino irrumpente luce tenebras, surgentes in ecclesia veniunt, et mutua charitate se invicem osculantes dicunt, Deus, in adjutorium meum; sequitur Invitatorium cum Alleluia. Sequuntur tres Psalmi cum Antiphona Beatur vir, Quare fremuerunt, Domine, quid multiplicati sunt? Sequuntur vero tres lectiones cum Responsoriis. Prima lectio de Actibus apostolorum; [Col. 0958B] sequitur secunda et tertia de homiliis sancti Augustini. Sequitur Matutinum cum Alleluia. Infra Albas Paschae super Venite, Surrexit Dominus vere, alleluia, et tres Psalmos super nocturna. Imponuntur per singulas noctes usque in octavas Paschae, id est, feria 2, Cum invocarem, Verba mea, Domine, ne in furore tuo; feria 3, Domine Deus meus, in te speravi, Domine, Deus noster, In Domino confido; feria 4, Salvum me fac, Domine, Usquequo, Domine, Dixit insipiens, feria 5, Domine, quis habitabit, Conserva me, Domine, Exaudi, Domine, justitiam meam; feria 6, Coeli enarrant, Exaudiat te, Dominus, Domine, in virtute tua; feria 7, Domini est terra, Ad te, Domine, levavi, Judica me, 29 Domine, quoniam in innocentia. Item a Pascha usque in octavas ad omnes cursus non cantatur [Col. 0958C] Responsorium, nec lectio recitatur, sed pro Versu [Col. 0958D] Multa de hoc Romano ritu observat Amalarius, in lib. IV, cap. 52. et Responsorio cantatur Gradale, Haec dies, tantum prima. Post octavas vero Paschae super Venite, et super omnes Psalmos Alleluia cantant. In secunda feria ad Venite, et super tota hebdomada, Surrexit Dominus vere, alleluia.
48. In diebus festis, id est, Paschae, Pentecostes, sancti Petri, Nativitatis Domini, per has quatuor solemnitates habent colligendas presbyteri cardinales, unusquisque tenens corporalem in manu sua; et venit archidiaconus, et porrigit unicuique eorum oblatas tres. Et accedente pontifice ad altare, dextra laevaque circumdant altare, et simul cum illo canonem [Col. 0958D] dicunt, tenentes oblatas in manibus, non super altare, ut vox pontificis valentius audiatur; et simul [Col. 0958D] Huc pertinent Amalarii verba in lib. I, cap. 12, sub medium: Mos est Romanae Ecclesiae, ut in confectione immolationis Christi adsint presbyteri, et simul cum pontifice verbis et manibus conficiant. consecrant corpus et sanguinem Domini, sed tantum [Col. 0959A] pontifex facit super altare crucem dextra laevaque. Cum acolythi acceperint Hostias ab archidiacono de altare, vadunt ad presbyteros, accipientes calices [Col. 0959D] Id est, calices ministeriales, qui alio nomine scyphi appellantur. Alias Gregorius II, in epistola 9 ad Bonifacium episcopum Moguntium, non scriberet congruum non esse duos vel tres calices in altario ponere, [Col. 0960D] cum Missarum solemnia celebrantur. tres qui priores sunt. Diaconibus vero frangentibus in patenam, vertit se archidiaconus ad scholam, ut incipiant Agnus Dei, quod tandiu cantatur usque dum complent fractionem. Nam, si necesse fuerit, licet archidiacono quemlibet vocare ad confringendum in patenam. Ibi tamen ubi pontifex non fuerit, mox ut perfregerint diaconi excussis manibus in patenam, aspexerit, statim facit signum cum manu primus scholae, et finiunt.
49. Quando dixerit ab omni turbatione securi, tunc qui in ordine fuerit diaconus junior vertit se, et recipit patenam de subdiacono, deosculans tenet eam [Col. 0959B] in brachio suo; et dum dixerit Per omnia saecula saeculorum, rumpit oblatam a latere dextro, 30 et partem quam ruperit, cum dicit Pax Domini, mittit in calicem, faciendo crucem ter.
50. Tunc sic agitur, quando aegritudo pontificis non fuerit. Stat pontifex ante altare. Diaconus ponit patenam super altare. Pontifex vero oblationes quas confringere solus debet ponit in patena, et confringet. Deinde stant diacones in parte dextra, et in [Col. 0960A] parte sinistra archipresbyteri, et secundus vel quartus, vel quem voluerit pontifex; et dat unicuique eorum singulas oblationes, et confringunt cum ipso super altare in corporale; caeteras oblationes, quas superfluas habuerit, ponit episcopus, seu archidiaconus, vel qui fuerit de diaconibus, in sacculis, quos tenent acolythi; et sic ipsi deferunt ad caeteros presbyteros, qui subterius stant ad confringendum. Si autem aegritudo fuerit pontificis, ordinem quo agere debeat superius scriptum habemus.
51. Igitur diaconus quando dixerit Per omnia saecula saeculorum, post Gloria in excelsis Deo, levant planetas in scapulas, et stant juxta pontificem; similiter levant et subdiaconi, sed cum sinu. Subdiaconus vero de schola, statim ubi imposuerit Antiphonam [Col. 0960B] ad Introitum, levat planetam cum sinu. Ad completionem Alleluia vel Responsoria, parat se diaconus ad Evangelium legendum. Si autem diaconus ibidem non fuerit, presbyter, sicut diaconus, stat juxta pontificem, sed non levata planeta. At ubi Evangelium relegerit, ibi se non parat ubi et diaconus, sed statim venit ante altare vestitus planeta, ornat altare, sicut diaconus.
Appendix
1. Igitur a Dominica quam sedes apostolica Medianam [Col. 0959C] voluit nuncupari, usum observantiae credimus intimandum; unde et ea quae ipso die dicuntur numerum dierum ostendunt, ut est illud, Quarta decima die ad vesperum: et paulo post, et in quinta decima solemnitatem celebrabitis. A quo die usque ad vigiliam Dominicae Resurrectionis in nullo Responsorio decantetur Gloria. A Coena vero Domini, nec in Psalmis, nec in nullo loco decantatur Gloria usque in Pascha. Eadem vero nocte surgent ad vigilias hora noctis octava, et tunc 31 ecclesia sit omni lumine decorata. Nec more solito Deus in adjutorium meum dicent, nec Invitatorium, nec Gloriam; sed cantor incipit in Psalmis Antiphonam, sicut Antiphonario continetur. Sed et in fine nocturnae lector Benedictionem non petit, nec presbyter more solito Benedictionem [Col. 0959D] complet; et quando finit lector, non dicit Tu autem, Domine, sed ex verbis lectionis jubetur facere finem.
2. Lumen autem ecclesiae ab initio cantus nocturnae inchoatur exstingui, hoc tamen ordine, ut ab introitu ipsius ecclesiae incipiat paulatim tutari [ Id est exstingui], ut, verbi gratia, peracto primo nocturno, videatur eorum pars tertia esse exstincta; medio nocturno iterum tertia; tertio vero expleto, exceptis septem lampadibus, nihil lumen relinquunt. Quae in Matutinis exstinguuntur hoc ordine. Initio primi [Col. 0960B] Psalmi sit custos semper paratus in loco dextrae partis ecclesiae prope lampadibus, ut ubi audierit Antiphonam, [Col. 0960C] tenens cannam in manu sua, tutet lampadam unam, in fine vero Psalmi ipsius tutet aliam partis sinistrae. In secundo Psalmo, cum Antiphonas audierit, tutet dextra parte aliam. Sic una ex parte una, alia ex alia tutantur usque ad [Col. 0960D] Id est, usque ad canticum Benedictus, ex Evangelio Lucae desumptum. Eum ad modum canticum Magnificat designatur infra. Evangelium, in evangelio vero tutatur mediana lampada. Ea die vero Coena Domini, hora nona, faciunt excuti ignem de lapide, in loco foris basilica; si ibidem oratorium habuerit, in portam ibi excutiunt; sin vero in loco quo consideraverit prior, ita ut ex eo possit candela accendi. Quae candela in arundine dehet poni, et a mansionario ecclesiae portari praesente populo; et de ipso igne continuo in eadem ecclesia loco secreto accendatur lampada una, et servetur usque in sabbato sancto ad illuminandum cereum, qui eodem die [Col. 0960D] benedicendus est ordine quo in Sacramentorum continetur. Et hic ordo cerei benedicendi in suburbanis civitatibus agitur.
3. Nam in catholica Ecclesia infra civitatem Romanam, mane prima, Sabbato sancto, in Lateranis venit archidiaconus in ecclesia, et fundit ceram in vas mundum majorem, et miscitat ibidem oleo, et benedicit ceram, et ex ea fundit in similitudinem agnorum, et servat eos in loco mundo. In octavas vero Paschae dantur ipsi agni ab archidiacono in ecclesia post Missas et communionem populo, et ex eis faciunt 32 in domos suas incensum ad suffumigandum [Col. 0961A] pro qualicunque eis eveniente necessitate. Similiter in suburbanis civitatibus de cera faciunt.
4. Hoc expleto, accipit mansionarius prior jam fatam candelam in manu sua illuminatam in canna, prosequente eum populo cum supplici silentio, ita ut summitas candelae quae illuminatur ad altare versa inclinata respiciat illam ecclesiam quam sunt ingressuri, quae tamen prius absque lumine erit, praeparatis ante altare septem lampadibus, ita compositis, ut absque ullo impedimento cujuscunque retardationis manu mansionarii cum eadem candela possint accendi, ac deinceps praeparatis custodibus omni lumine decoretur ecclesia. Et ita ingrediuntur ad Missas, sicut in Sacramentorum continetur vel Antiphonario. Missa expleta, communicant ordine constituto, [Col. 0961B] et servant de Sancta usque in crastinum juxta consuetudinem. Sed et ipsa ecclesia usque ad vigilias illuminata permaneat, et sicut in isto die taxavimus, sic et sexta feria faciendum est; similiter et sabbato, ea tantum ratione, ut ad horam nonam excutiant ignem de lapide, sicut diximus, et a mansionario quinta feria portetur, sexta feria ab archidiacono; in Sabbato sancto ab episcopo juniore portetur. Si vero hic ordo in monasteriis agitur, quinta feria ipse ignis a custode ecclesiae portetur; sexta feria a praeposito; Sabbato vero sancto ab abbate portetur.
5. Hora tertia conveniunt omnes presbyteri, tam civitatis, quam et de suburbanis, et omnis clerus [Col. 0961C] cum populo in ecclesia statuta infra urbem exspectantes pontificem, qui semper in ecclesia majore per se Orationes solemnes ipso die, sicut in Sacramentorum continetur, complet. Qui dum veniens de sacrario processerit ante altare ad orandum super oratorium, mox ut surrexerit, dicit Oremus, et diaconus Flectamus genua, postea dicit Levate. Et pontifex [ Al., presbyter] dicit Oremus, dilectissimi nobis, in primis pro Ecclesia Dei, et caeteras per ordinem; tantummodo pro se intermittit; ad ultimum pro Judaeis non flectunt genua. Quibus expletis, osculatur altare, et egreditur. Presbyteri vero ecclesiarum sive de urbe, seu de suburbanis, vadunt per ecclesias suas, ut hoc ordine cuncta faciant feria sexta, hora tertia, hoc scientes, 33 ut ubi pontifex de se intermisit, [Col. 0961D] ipsi illum nominent. Postea vero hora octava [ Al., nona] ingrediuntur ad Missam hoc ordine. Dicit schola Antiphonam ad Introitum, et pontifex dat Orationem. Legitur lectio una, sicut in Capitulare commemoratur. Sequitur Gradale Ne avertas faciem tuam. Sequitur altera lectio, post quam canticum Domine, exaudi, cum Versibus suis. Evangelium pronuntiabitur ita: Passio Domini nostri Jesu Christi secundum Lucam. Qua perlecta, expletur Missa ordine suo.
6. Hora tertia ingressi sacrarium induuntur dalmaticis, tam pontifex, quam omnes diaconi, vel omni ornamento, sedente pontifice in sella sua; et praeparantur ampullae duae cum oleo, quarum melior defertur pontifici, ut accepto balsamo et commiscitato cum oleo manu sua impleat eam. Illam vero aliam ministri retineant plenam. Et pontifex lotis manibus procedit cum septem cereostata ad Missas. Dicta Antiphona ad Introitum, dicit Orationem. Legitur Apostoli lectio: Fratres, convenientibus vobis in unum, usque Ut non cum hoc mundo damnemur. Sequitur Grad. Christus factus est pro nobis. Legitur Evangelium secundum Joannem cap. CXII [ Al., CXVII]. In illo tempore, sciens Jesus quia venit [Col. 0962B] hora ejus, usque quemadmodum ego feci vobis, ita et vos faciatis. Et deinceps peragitur Missa ordine suo. Qua expleta, communicat solus pontifex ante altare, et diaconus confirmat eum cum calice illa tantummodo die. Postquam communicaverit, ponet calicem super altare. Deinde accepta a subdiacono patena, ponit juxta calicem de latere sinistro, et statim cooperitur a duobus diaconibus utrumque de sindone munda, quam prius praeparaverant in ora altaris e regione pontificis.
7. Post corporalem expansam, continuo duo acolythi involutas ampullas cum sindone alba serico, ita ut videri possint, a medio tenent in brachio projectis sindonibus super scapulam sinistram, ita ut pertingant scapulam dextram, quatenus possint dependentia [Col. 0962C] retineri; a quibus sub humero stantibus venit subdiaconus, et accipit ampullam commistam unam cum sindone, et dat eam archidiacono, et ille defert pontifici ante altare. Tunc pontifex respiciens ad Orientem, 34 et diaconus [ Al., archidiaconus] tenet ante ipsum ampullam in sinistro brachio revolutam sindone, ut supra praefiximus. Et dicit pontifex Sursum corda. Respondetur Habemus ad Dominum. Et intrat in consecratione chrismatis excelsa voce. Sed antequam benedicatur, halat ter in ampullam. Qua expleta, benedicit ampullam olei [Col. 0961D] Deest tacite in Ordine superiori, num. 30. In Colbertino: Benedicit chrismatis ampullam olei, ordine quo supra delatam; et similiter halat in ipsa, sed [Col. 0962D] tacite ipsam benedicat ampullam, quae cum chrismate est. Statim ut benedicta fuerit, etc. tacite, ordine quo supra delatam, et similiter halat in ipsa ter. Ampulla autem quae cum chrismate est, statim ut benedicta fuerit, cooperitur, ut a nemine nuda videatur; sed tenente eam acolytho, omnes [Col. 0962D] eam per ordinem salutant. Nam episcopus et diaconi prius eam nudam salutant. Hoc expleto, ablutis manibus pontifex venit ante altare, et communicat omnis populus ordine suo. A feria quinta vespere nuda sint altaria usque mane Sabbati, et ipsa die ad Vesperas non cantatur Responsorium.
8. Feria sexta, [Col. 0962D] Colbert.: Feria 6, hora tertia, conveniant omnes [Col. 0963D] presbyteri, tam civitatis quam de suburbanis, et omnis clerus cum populo in ecclesia statuta infra Urbem, non tamen in majore ecclesia, et exspectent pontificem vel qui vicem illius tenuerit. Qui dum veniens de sacrario, etc. hora tertia, procedit pontifex, vel qui vicem illius tenuerit, in ecclesia statuta infra Urbem, non tamen in majore ecclesia. Qui dum veniens de sacrario processerit ante altare ad orandum [Col. 0963A] [ Al., adorandum] super oratorium, sicut mos est, statim ut surrexerit, cum silentio ascendit ad sedem. Quo sedente, statim subdiaconus ascendit ad legendum; et post lectionem cantatur canticum Domine, audivi, cum versibus suis. Et dicit pontifex Oremus, Diaconus Flectamus genua, Levate. Et dat Orationem Deus a quo et Judas. Deinde sequitur alia lectio, post quam sequitur Tractus [Col. 0963D] In Colbert.: Eripe me, Domine; in superiori vero Ordine: Qui habitat, vel Eripe me. Qui habitat. Quo finito, legitur Passio Domini secundum Joannem. Qua perlecta usque Super vestem meam miserunt sortem, statim duo diaconi nudant altare sindone, quae prius fuerat sub Evangelio posita, in modum furantis. Finito Evangelio, tunc venit pontifex ante altare, et dicit Oremus, et diaconus Flectamus genua, et orat diutissime, et dicit Levate. Oremus, dilectissimi [Col. 0963B] nobis, in primis pro Ecclesia Dei, et caetera per ordinem, sicut supra in quarta feria diximus. Quas ut finierit, omnes tacite exeunt foras. [Col. 0963D] Haec desunt in Codice Romano usque ad haec verba, Ad vesperum vero, etc. Presbyteri vero ecclesiarum, sive de Urbe, 35 seu de suburbanis, vadunt per ecclesias, et hoc ordine cuncta ad vesperum faciant, hoc tantum mutantes, ut ubi pontifex meminit apostolicum, ipsi nominent suum. Ad vesperum vero tam in ecclesia, in qua pontifex dicit Orationes, quam in caeteris ecclesiis presbyterorum, post Orationes praeparatur crux ante altare, interposito spatio inter ipsam et altare, sustentata hinc inde a duobus acolythis. Posito ante eam oratorio [ Al., Posita ea ante oratorium] venit pontifex, et adoratam deosculatur crucem; deinde episcopi, presbyteri, diaconi, et caeteri per ordinem, [Col. 0963C] deinde populus. Pontifex vero sedet in sede usquedum omnes salutent. Presbyteri vero duo priores mox ut salutaverint, intrant in sacrarium, vel ubi positum fuerat corpus Domini, quod pridie remansit, ponentes eum in patenam, et subdiaconus teneat ante ipsos calicem cum vino non consecrato, et alter subdiaconus patenam cum corpore Domini. Quibus tenentibus, accipit unus presbyter prior patenam, et alter calicem, et deferunt super altare nudatum. Pontifex vero sedet dum persalutat populus crucem. Nam, salutante pontifice vel populo crucem, canitur semper Antiphona: Ecce liguum crucis, in in quo salus mundi pependit, venite adoremus. Dicitur ad repetendum psalmus CXVIII. Qua salutata et reposita in loco suo, descendit pontifex ante altare, et [Col. 0963D] dicit: Oremus. Praeceptis salutaribus. Pater noster. Sequitur, Libera nos, quaesumus, Domine. Cum dixerint Amen, sumet de Sancta, et ponet in calice, nihil dicens, et communicant omnes cum silentio, et expleta sunt universa.
9. Sabbato sancto veniunt omnes in ecclesiam, et [Col. 0964A] tunc illuminantur duo cerei, tenentibus [Col. 0963D] Haec totidem verbis ex libello Romano refert [Col. 0964D] Amalarius, lib. I, cap. 20, ut superius praemisimus. duobus notariis, unus in dextro cornu altaris, et alter in sinistro. Et ascendit lector in ambone. Non pronuntiat Lectio libri Genesis, sed inchoat In principio, plane. Similiter et alias lectiones. Ante In principio non dicit Orationem. Post expletas Orationes et lectiones, statim veniens unus minister, tenens ampullas in manibus suis, stans in dextro cornu altaris; et tunc ascendit ipse praecedens pontificem ad fontes. Tunc deinde schola descendit ad fontes ad litaniam faciendam, exspectantes parationem pontificis; et non finiunt litaniam, dicentes Agnus Dei semper, usquedum pontifex venerit, et annuat eis ut sileant. 36 Secundus vero scholae tenet vas aureum in manu sua sinistra super planetam, unde pontifex mittat [Col. 0964B] chrisma in fonte. Deinde pontifex procedit cum omni decore, sustentatus duobus diaconibus; et illa duo cereostata quae ante fuerunt illuminata semper ante ipsum praecedunt, usquedum omnia finierit [ Al., fuerint completa]. Mox ut venerit ante fontes, stans benedicit fontes, ut mos est. Hic primum crucem facit, Qui hanc aquam, cum manu sua dividens aquam in modum crucis; secundam: Unde benedico te; similiter tertiam: Benedico te per Jesum Christum. Post fontes benedictos, mittit chrisma cum vase aureo, et aspergit [ Al., expandit] aquam cum manu super populum. Tunc baptizat, et redit in sacrarium, exspectans, ut cum vestiti fuerint infantes, confirmet eos.
10. Deinde schola jussa facit litaniam ante altare: [Col. 0964C] primam septenam; spatio facto faciunt alteram quinam; intervallo facto faciunt tertiam ternam. Et dum dicitur Agnus Dei, magister scholae dicit excelsa voce Accendite, et tunc illuminatur ecclesia. Et procedit pontifex de sacrario cum duobus cereostatis, unde superius diximus, et stant sicut antea a dextris et sinistris altaris. Litania expleta, dicit pontifex Gloria in excelsis Deo; deinde legitur Apostolus, Alleluia, Confitemini Domino. Tract. Laudate Dominum, omnes gentes. Non [Col. 0964D] Apposite ad hunc locum Walafridus Strabo, in cap. 22, existimat priscis temporibus Patres sanctos silentio obtulisse vel communicasse, quod etiam hactenus, inquit, in Sabbato sancto Paschae observamus. cantent Offerenda, nec Agnus Dei, nec Communionem. Ante Evangelium non portant lumina in ipsa nocte, sed tantum incensum. Episcopus debet dicere quando mittit chrisma in frontibus infantum: In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, pax tecum. Respondetur [Col. 0964D] Et cum spiritu tuo.
11. A Pascha usque in Octavas Domini ad omnes cursus non cantatur Responsorium, nec lectio recitatur; sed pro Versu et Responsorio cantatur Gradale Haec dies quam fecit Dominus, tantum [Col. 0964D] In quibusdam Mss. legitur prima, quod scriptores male reddiderint (ut quidem puto) hanc notam 1, quae unum, primum et semel pro rei natae occasione significat. semel. In Dominicum Paschae super Venite dicitur All. [Col. 0965A] ante Praeoccupemus faciem ejus, et per omnes Psalmos cantatur Alleluia. In secunda feria ad Venite et per totam hebdomadam dicunt Antiphonam Surrexit Dominus vere, All.
12. Ad vesperas diei Paschae sancti, conveniente [Col. 0965C] Confer vulgatum Ordinem Romanum, a pag. 80, ubi multa quae hic referuntur, omnino vero Graeca. schola 37 temporius cum episcopis et diaconibus in ecclesia majore ad locum [Col. 0965C] Id est ad locum ubi crucifixi statua trabi in basilica [Col. 0965D] transversae imposita erat, qui ritus hodie quoque apud nos servatur, vix apud Romanos. crucifixi, incipiunt Kyrie eleison, et veniunt usque ad altare. Ascendentibus diaconibus in [Col. 0965D] Pogii nomine hic intellige locum cancenorum, quibus sanctuarium a choro dirimitur, sic dictum quod per gradus sensim assurgeret. pogium, episcopi et presbyteri statuuntur in locis [Col. 0965D] Id est pone altare in circuitu apsidae, ubi presbyterium erat, exstatque Romae etiam nunc in antiquioribus basilicis. suis, et schola ante altare. Finito [Col. 0965D] Idem legitur in vulgato Ordine Romano, pag. 80, col. 1. Quanquam hoc videtur contrarium Amalario, cujus haec verba sunt in lib. IV, cap. 23: Habemus scriptum in Romano Ordine ut non dicatur Kyrie eleison sive Christe eleison ad ullum cursum in memoratis diebus, sed sine retractatione cantemus Haec dies, etc. Confer num. 12, infra. Numeri Romani post Versus exstant tantum in Colbertino. Kyrie eleison, annuit archidiaconus primo scholae; et ille inclinans se illi, incipit Alleluia cum Psalmo Dixit Dominus Domino meo. Post hunc annuit secundo, vel cui voluerit: sed et omnibus incipientibus hoc modo praecipit. Dicit igitur Alleluia cum [Col. 0965B] Psalmo CX. Sequitur post hunc primus scholae cum paraphonistis infantibus Alleluia; et respondent paraphonistae. Sequitur subdiaconus cum infantibus Alleluia, Dominus regnavit, et reliqua; et semper respondent paraphonistae, et annuntiant Vers. 2 infantibus, Parata sedes tua Deus. Item Vers. 3, Elevaverunt flumina, Domine. Post hos Versos salutat primus scholae archidiaconum, et illo annuente incipit Alleluia cum melodiis infantium. Qua expleta, respondent paraphonistae semel. Post hanc incipit tertius Alleluia cum Psalmo CXI. Hunc sequitur Alleluia. Pascha nostrum immolatus est Christus. Vers. Epulemur in azymis. Hoc expleto ordine quo supra, incipit archidiaconus in [Col. 0965D] Hoc loco et in consequentibus Evangelium pro cantico Magnificat usurpatur. Evangelio Antiphonam Scio quod Jesum quaeritis, vel Jesum quem quaeritis. [Col. 0965C] Post haec dicit sacerdos Orationem, et descendunt ad fontes cum Antiphona In die resurrectionis meae. Quam ut finierint, dicit primus scholae Alleluia, cum Psalmo CXII. Sequitur Alleluia, Ὁ Κύριος ἐβασίλευσεν. Item Versum καὶ γὰρ ἐστερὲωσε τὴν οἶκουμένην, ἥ τυς οὐ σαλευθήσεθαι. Finito ordine quo supra, post hanc sequitur diaconus secundus in Evangelio Ant. Venite et videte locum ubi positus erat Dominus All., all. Deinde dicit sacerdos Orationem, et tunc vadunt ad sanctum Joannem [Col. 0966C] Deest in quibusdam ad Vestem. Apud vulgatum Alcuinum, ad sanctum Joannem ad Fontes seu ad Vestem. Exstat nunc quoque oratorium sancti Joannis [Col. 0966D] Baptistae ad Fontes Lateranenses, a beato Hilaro papa constructum; quod, quia fortasse baptizandi vestes ibi deponebant, easdemque jam baptizati ibidem resumebant, dictum est sancti Joannis ad Vestem. ad Vestem, canentes 38 Ant. Lapidem quem reprobaverunt, deinde All. cum Psalmo CXIII. Deinde primus scholae dicit cum pueris [Col. 0966A] All., Venite exsultemus Domino. Vers. 2, Praeoccupemus faciem ejus. Vers. 3, Hodie si vocem ejus. Post hoc sequitur diaconus Ant. Cito euntes dicite discipulis ejus. Deinde Oratio semper absque Kyrie eleison, et tunc vadunt ad sanctum [Col. 0966D] Templum sancti Andreae proximum erat basilicae Vaticanae, a Symmacho papa constructum. Andream ad crucem, canentes Ant. Vidi aquam egredientem de templo a latere dextro All., et omnes ad quos pervenit aqua ista salvi facti sunt, et dicent All., all. Post hanc dicant All. cum Psalmo CXIV. Quo finito, schola incipit All. Venite exsultemus Domino, et reliqua ut supra. Post dicitur Ant. Cito euntes, deinde Oratio. Deinde descendunt primates ecclesiae ad accubita, invitante notario vicedomno, et bibunt ter, de Graeco [Col. 0966D] In Vulgatis legitur de Graeco primo, de Pactisi secundo, de Procovia tertio. In Codice Vaticano, de Graeco 1, de Pactisi, et uno de Procoma; at in Colbertino distincte, de Graeco I, id est, semel, de Pactis 1, de Procoma 1. Denique in Vindocinensi, de Graeco primo, de Pactisi secundo, de Procovio tertio. Pacti et Procoma seu Procovium loca erant, ubi hoc genus vini nascebatur. In editis et in Codice Colbertino desunt haec verba, bibunt de dato presbyteri, quae habentur in Vaticano. semel, de Pactis semel, de Procoma semel. Postquam biberint omnes presbyteri, et omnes diaconi, [Col. 0966B] seu subdiaconi, vel omnes acolythi per singulos titulos, redeunt ad faciendos Vesperas, et bibent de dato presbyteri. Haec ratio per totam hebdomadam servabitur usque in Dominicam in Albis.
13. Feria secunda ad Vesperas iterum ad Lateranis ordine quo supra ingrediuntur, his, All. mutantes post Psalmum CXI. All. Domine refugium factus es nobis a generatione et progenie. Vers. 2 Priusquam montes fierent aut firmaretur orbis terrae, a saeculo et usque in saeculum tu es, Deus. In Evangelio dicit diaconus Ant. Nonne sic oportuit pati Christum, et intrare in gloriam suam All. Data Oratione descendunt ad fontes cum Ant. Lapidem quem reprobaverunt aedificantes, hic factus est in caput anguli. A Domino factum est, et est mirabile in oculis nostris All., all. [Col. 0966C] Deinde, post Psalmum CXII, sequitur All. Ὁ ποιμαίνων τὸν Ἰσραὴλ πρόσχες, ὁ ὁδηγῶν ὡσεὶ πρόβατον τὸν Ἰωσὴφ. Ὁ καθήμενος ἐπὶ τὸν χερουβὶμ ἐμφάνηθι, ἐναντίον Εφραὶμ καὶ Βεναμὶν, καὶ Μανασσῆ (Psal. LXXIX, 1, 2) Αμπελον ἐξ Αἶγύπτου μετῇρας. Ἐξέβαλες ἕθνη καὶ 39 κατεφύτευσας αὐτὴν· Ὡδοποίησας ἔμπροσθεν αὐτῆς, κα ἐπλήρωσε τὴν γῆν. (Ibid. 9, 10) . Post hunc in Evangelio Ant. Cognoverunt Dominum All., in fractione panis, All. Et data Oratione cum Antiphona; qualem volueris pro loco, descendunt ad sanctum Andream, dictoque psalmo CXIII, sequitur Alleluia, In exilu Israel ex Aegypto, domus Jacob de populo barbaro. [Col. 0967A] Vers. 2, Facta est. Vers. 3, Mare vidit. In Evangelio Ant. Surrexit Dominus vere, All., et apparuit Petro, All. Sequitur Oratio.
13. Feria 3, ad vesperum iterum ad Lateranis. Post Psalmum CXI, Alleluia, Paratum cor meum, Deus, paratum cor meum, cantabo et psalmum dicam Domino. Vers. 2, Exsurge, gloria mea. Vers. 2, Ut liberentur dilecti tui. In Evangelio Ant. Stetit Jesus in medio discipulorum suorum. Et data Oratione descendunt ad fontes cum Ant. Post psalmum CXII, sequitur Alleluia. Προσέχετε λάος μου τῷ νόμῷ μου· κλίνατε τὸ οὖς ὑμῶν εἶς τὰ ῥήματα τοῦ στόματός μου (Psal. LXXVII, 1) Vers. Ἀνοίξω ἐν παραβολαῖς. In Evangelio Ant. Vide manus meas, data Oratione. Item ad sanctum Andream, post Psalm. CXIII, dicit Alleluia, Confitebor [Col. 0967B] tibi, Domine, in toto corde meo, in conspectu angelorum. Vers. 2, Adorabo ad templum sanctum tuum. Vers. 3, Super misericordia tua. In Evangelio Ant. Isti sunt sermones, quos dicebam vobis.
15. Feria 4, post Psalmum CXI, All., all., Te decet hymnus, Deus, in Sion. Vers. Replebimur in bonis domus tuae. In Evang. Ant. Mittite in dexteram navigii rete. Data Oratione itur ad fontes. Post Psalm. CXIII, Alleluia, Confitemini Domino, et invocate nomen ejus. Vers. 2, Cantate ei, et psallite ei. Item Vers. 3, Laudamini in nomine sancto ejus. In Evangelio Ant. Dixit ille discipulus quem diligebat Jesus, Petro, Dominus est, all., data oratione. Item ad sanctum Andream, Post Psalmum CXIII, inchoantes Haec dies, respondent omnes: Quam fecit Dominus, sine Antiphona. [Col. 0967C] In Evangelio Ant. Hoc jam tertio manifestavit. Per titulos tantummodo Psalm. cum Alleluia dicunt, vel Grad. Haec dies quam fecit Dominus. Ant. Tulerunt Dominum meum, et nescio ubi posuerunt eum. Ascendo ad patrem meum. Item, venit Maria nuntians discipulis.
16. Feria 5, Post Psalmum CXI [ Al., CXII] All., [Col. 0968A] Laetatus sum. Vers. 2. Stantes erant, Item Vers. Rogate quae ad pacem sunt. In Evangelio Ant. Undecim discipuli. Data Oratione, descendunt cum Ant. ad crucem, 40 ad cubicellum [Col. 0967C] Ita in utroque Codice, Vaticano et Colbertino. Rigodem. Post Psalm. CXIII, grad. Haec dies quam fecit Dominus. Ant. Data est mihi omnis. Inde post Orationem ad fontes. Post Psalmum CXIII, Alleluia, Qui confidunt in Domino. Vers. Montes in circuitu ejus. Item Vers. 3, Ut non extendant justi. In Evangelio Ant. Euntes docete omnes gentes. Item Ant. Dixit Jesus discipulis suis, afferte. Item Ant. Ecce ego vobiscum sum alleluia, omnibus diebus, alleluia.
17. Feria 6, [Col. 0967C] Alium Ordinem Romanum prae oculis habebat Amalarius, cum scriberet in libro Antiphonarii, cap. 52, In sexta feria interponitur Responsorius Haec dies . . . [Col. 0968C] inter duo Alleluia . . . . . de quibus scribitur in Ordine Romano: Usque ad diem octavum Paschae, juxta Romanam consuetudinem, memoratum cursum celebramus, etc. post psalmum CXV [ Al., CXI], All., Cantate Domino canticum novum, quia mirabilia. Vers. Notum fecit Dominus. In Evangelio Ant. Gavisi sunt [Col. 0968B] discipuli, all. Data Oratione, descendunt ad fontes. Post Psalm. CXI [ al., CXV,] All. Οἱ οὐρανοὶ διηγοῦνθαι δόξαν Θεοῦ. Ποίησιν δὲ χειρῶν αὐτοῦ ἀναγγέλλει τὸ στερέωμα. [Psal. XVIII, 1 et 2] Vers. Ἡμέρα τῇ ἡμερᾴ ἐρεύγεθαι ῥῆμα, καὶ νὺξ νυκτὶ ἀνγγέλλει γνῶσιν. In Evang. Ant. Accipite Spiritum sanctum.
18. Sabbato, post Psalmum. CXI [ Al., CX], Alleluia. Δεῦτε ἀγαλλιασώμετα τῷ κυρίῳ ἀλαλάξωμεν τῷ Θῷτῷ σωτῆρι ἡμῶν. (Psal. XCIV, 1) . Vers. Προφθάσωμεν τὸ πρόσωνπο αὐτοῦ ἐν ἐξομολογήσει, καὶ ἐν φαλμοῖς ἀλαλάξωμεν αὐτῷ. Vers. Ὅτι Θεὸς μέγας κύριος, ὶκα Βασιλεὺς μέγας ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν. Et in eadem ecclesia sequitur Ant. Quia vidisti me, Thoma, credidisti; beati qui non viderunt et crediderunt. Psalm. Beatus vir qui timet Dominum. Post hunc Alleluia, [Col. 0968C] Omnes gentes, plaudite manibus. Vers. 2, Quoniam Dominus summus terribilis. Vers. 3, Ascendit Deus in jubilatione. In Evangelio Ant. Mitte manum tuam, et cognosce: Item Ant. Misi digitum meum. Item Ant. Haec autem scripta sunt; et data Oratione finitur in nomine Domini
Explicit feliciter Deo juvante. Amen.
Admonitio in Ordinem Romanum II
[Col. 0967] 1. Qui hic sequitur Ordo Romanus, primo loco editus est a Cassandro et Hittorpio. Onufrius Panvinius existimat eum esse Ordinem Gelasianum, qui a Gregorio Magno fuerit emendatus. Attamen Ordo praemissus plura continere videtur antiquioris ritus, quale est illud, quod Sancta, id est Eucharistia, initio Missae pontificalis, nempe in Processione ad altare, ex secretario seu sacristia deferantur; quod eadem in calicem mittantur, praeter particulam ex Hostia recens consecrata. At in sequenti Ordine pontifex ad altare perveniens adorat Sancta, quae proinde in altari jam extitisse necesse est, non in secretario, ut in alio Ordine Romano; nec mentio fit nisi de una particula in calicem missa.
2. Verum nihilominus hic Ordo antiquissimus est, utpote quem per partes explicavit Amalarius, Egloga in ipsum Ordinem edita, quam vir clarissimus Stephanus Baluzius ex veterrimo Codice sancti Galli vulgavit in appendice capitularium. Eamdem visum est hic exhibere inter Probationes librorum Ritualium. Hunc ipsum Ordinem Romanum prae oculis habebat Micrologus, in cap. 9, ubi tria observat ex Ordine Romano, quae in hoc solo leguntur: nempe signum crucis in fronte et in pectore ad Evangelii lectionem; baculorum item depositio; et statio diaconi legentis versus Meridiem, non versus Septentrionem. In Editis inscribitur: Ordo Processionis ad ecclesiam sive ad Missam. Aptior videtur titulus sequens.
Ordo Romanus II
[Col. 0969A] 42 1. Denuntiata statione diebus festis, primo mane praecedit omnis clerus pontificem ad ecclesiam, exceptis qui obsequio illius comitantur, qui ordine suo scribuntur, exspectantes pontificem in ecclesia. Sed dum venerit pontifex prope ecclesiam, exeuntes acolythi et defensores ex regione illa, cujus dies ad officium fuerit in obsequio, praestolantur eum loco statuto, antequam veniat ubi descensurus est. Similiter et presbyter tituli vel ecclesiae ubi statio fuerit, una cum majoribus domus illius civitatis, vel Patre diaconiae (si tamen illa ecclesia diaconiae fuerit), cum subdito sibi presbytero et mansionario, thymiamateria deferentibus in obsequium illius, inclinato capite dum venerit. Acolythi quidem cum defensoribus primum, deinde presbyteri cum suis petita Benedictione, [Col. 0969B] divisis hinc inde partibus, prout militant, praecedunt pontificem usque ad ecclesiam.
2. Cum vero ecclesiam introierit pontifex, non ascendit continuo ad altare, sed prius intrat in secretarium, sustentatus a diaconibus, qui eum susceperint de sellari descendentem; ubi cum intraverit, sedet in sella sua. Et diaconi, salutato pontifice, egrediuntur e secretario, et ante fores ejusdem mutant vestimenta sua. Et parat Evangelium qui lecturus est, reserato sigillo ex praecepto archidiaconi super planetam acolythi. Pontifex autem per manus subdiaconorum regionariorum mutans vestimenta solemnia, ordinabiliter compositis per primicerium et secundicerium vestimentis ejus, ut bene sedeant, novissime per diaconum vel subdiaconum, cui ipse jusserit, [Col. 0969C] pallio superinduitur, et configitur per acus in planeta retro et ante, et in humero sinistro. Deinde subdiaconus regionarius porrigit ei mappulam, inclinans se ad genua ipsius.
3. His ita compositis, invitante ad regiam secretarii praefato subdiacono 43 scholam, quartus scholae, qui semper nuntiat pontifici de cantoribus, astans ante faciem pontificis, et nutum ejus ad psallendum exspectans, statim dum innuit ei, egreditur ante fores secretarii, et dicit Accendite. Qui dum incenderint, statim subdiaconus sequens, tenens thymiamaterium aureum pro foribus, ponit incensum, ut pergat ante pontificem. Et ille quartus scholae ad priorem vel secundum sive tertium, inclinato capite, dicit Domini jubete. Tunc statuuntur duae acies in choro per ordinem [Col. 0969D] ab utroque latere, et mox incipit prior scholae Antiphonam ad Introitum. Subdiaconi vero de schola levant planetas cum sinu: quorum vocem diaconi dum audierint, continuo intrant ad pontificem in secretarium.
[Col. 0970A] 4. Tunc pontifex elevans se, dat manum dexteram duobus presbyteris; et illi, osculatis manibus ipsius, procedunt cum ipso sustentantes eum, praecedentibus ante eos diaconibus septem. Tunc ministri cum thymiamaterio et thuribulis non amplius ternis, procedunt ante ipsum mittentes incensum, et septem acolythi portantes septem cereostata [Col. 0969D] Amalarius, in Egloga: Candelae primo ab acolythis illuminantur extra ecclesiam, etc. foras ecclesiam accensa, procedunt ante pontificem usque in chorum. Post thuribula portatur Evangelium propius episcopo. Eadem autem Processio fit ab Austro in Septentrionem. Tunc procedit pontifex, et antequam veniat ad scholam, dividuntur cereostata, quatuor ad dexteram, tria ad sinistram. Et pertransit pontifex in caput scholae, et in gradu superiore, inclinato capite ad altare, primo adorat [Col. 0969D] Id est, Eucharistiam, Amalarii Egloga ad hunc locum: Episcopus veniens ante altare, adorat primo Sancta, et postea pacem dat presbyteris, etc. Sancta, et stat semper inclinatus [Col. 0970B] usque ad versum [Col. 0970D] Id est, usque ad repetitionem Versus seu Antiphonae ad Introitum, quae Antiphona ex Prophetae Psalmis semper desumpta est. prophetalem.
5. Tunc surgens, et faciens crucem in fronte sua, dat pacem presbyteris duobus, et diaconibus omnibus, qui dextera laevaque sunt, de altiore gradu numero minori; et de inferiore, majori; et respiciens ad priorem scholae, annuit ei, ut dicat Gloria Patri. Et prior scholae inclinans se pontifici, dat gloriam Trinitati. Et pontifex a saepedictis presbyteris in superiorem ducendus est gradum, non omnino ad altare. In quo etiam loco figendus est gressus, usquequo presbyteri primum, et tunc duo et duo diaconi altaris cornua osculentur, 44 et novissime archidiaconus solus. Evangelium vero, statim postquam ad altare ventum fuerit, superponitur. Subdiaconi autem quasi quadam linea porrecti, usque ad altare progredientes, [Col. 0970C] simul se inclinant coram eo, atque Evangelio (ut praedictum est) superposito, redeuntes in chorum, quatuor in dextera, et tres in sinistra parte consistunt. Diaconi vero, sicut prius, stantes retro episcopum inclinati, quando dicitur Sicut erat in principio, surgunt ut salutent latera altaris prius, id est ante [Col. 0970D] Hoc nomine pontifex non raro absolute appellatur. episcopum, duo et duo vicissim, et redeunt ad episcopum. Tandem episcopus osculatur Evangelium et altare, et pergit ad dexteram altaris ad sedem suam, et stat erectus versus Orientem; et diaconi retro illum, unus post unum stantes erecti, plures ad dexteram, pauciores ad sinistram altaris. Schola vero ad nutum diaconi imponit litaniam Kyrie eleison, Christe eleison, et reliqua. Et continuo acolythi ponunt cereostata in pavimento ecclesiae, [Col. 0970D] quatuor quidem in dexteram partem, et tria in sinistram, vel (ut alii volunt), lineatim ab Austro in Septentrionem.
6. Litania finita, incipit solus pontifex clara voce Hymnum Gloria in excelsis Deo, si tempus fuerit. [Col. 0971A] Deinde vero totus respondet chorus Et in terra pax hominibus; et non sedet prius episcopus, antequam dicant post Orationem primam Amen. Postea salutans populum pontifex dicit Pax vobiscum, sive Pax vobis. [Col. 0971D] Addunt Editi: Sacerdos autem, Dominus vobiscum. Resp. Et cum spiritu tuo. Deinde dicit Oremus. Sequitur Oratio prima, quam Collectam dicunt, usque Per Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum, qui tecum vivit et regnat Deus in unitate Spiritus sancti, per omnia saecula saeculorum. Resp. Amen. Tunc tolluntur cereostata de loco in quo prius steterant, ut ponantur in una linea ab Oriente in Occidentem per mediam ecclesiam. Post primam autem datam Orationem, pontifex sedet [Col. 0971D] Addunt libri editi, tribus horis, sed perperam, ut quidem videtur. Certe Amalarius, in Egloga sua, nihil de illis tribus horis habet. Ideo vero altior locus positus est episcopis, ut ipsi superintendant, etc. Ita ille. versus ad populum, et presbyteri cum eo ad nutum ejus, et diaconi stant ante pontificem. Subdiaconi autem ascendunt [Col. 0971B] ad altare, statuentes se ad dexteram, sive sinistram.
7. Subdiaconus vero qui lecturus est, mox ut viderit post pontificem 45 presbyteros residentes, ascendit in ambonem ut legat, non tamen in superiorem gradum, quem solus solet ascendere qui Evangelium lecturus est. Postquam legerit, cantor cum cantorio sine aliqua [Col. 0971D] Forte, sine aliqua cessatione. Quanquam egloga innuit cantorem indifferenter posse ascendere superius. necessitate ascendit, non superius, sed stat in eodem loco ubi et lector, et solus inchoat Responsorium, et cuncti in choro respondent, et idem solus Versum Responsorii cantat. Si fuerit tempus ut dicatur Alleluia, bene; sin autem, Tractus; sin minus, tantummodo Responsorium. Cantor vero qui inchoat Alleluia, ipse solus cantat Versum de Alleluia. Ipse iterum Alleluia dicit, stans in eodem gradu, id est inferiore [Col. 0971D] Editi inserunt haec verba: Sequitur jubilatio, quam Sequentiam vocant. At de his nihil in Egloga. Certe nec Sequentiae (quas vocant) id est rhythmicae illae cantiones quae inter Alleluia et Evangelium a nobis quandoque inseruntur, non erant in usu ante Notkerum Balbulum, qui earum auctor perhibetur, mortuus anno 912. .
[Col. 0971C] 8. Deinde diaconus osculans pedes pontificis, petitaque Benedictione, venit ante altare, et osculans Evangelium, levat in manus suas Codicem in quo lecturus est, et partem ejus in dextero humero ponens, vadit ad ambonem. Et procedunt ante ipsum duo subdiaconi cum duobus thuribulis, sive uno, levantes thymiamaterium de manu subdiaconi sequentis, mittentes incensum. Et duo acolythi portantes duo cereostata, venientes ante ambonem, dividuntur a se, et transeunt subdiaconi et diaconi cum Evangelio per medium eorum. Subdiaconi autem duo cum thuribulis ante Evangelium in ambonem ex una parte ascendentes, et ex altera parte statim descendentes, [Col. 0972A] redeunt stare ante gradum descensionis ambonis. Ille autem absque thymiamaterio vertens se ad diaconum, porrigit ei brachium suum sinistrum, in quo ponit Evangelium, ut manu subdiaconi aperiatur ei locus in quo signum lectionis positum fuerit; inventoque loco lectionis, ascendit in ambonem in superiorem gradum, et dicit Dominus vobiscum. Respondent omnes Et cum spiritu tuo. Quo audito, vertit se pontifex, et omnis sacerdotalis gradus, sive omnis populus fidelis ad [Col. 0971D] Ita observat Egloga saepissime laudata. Orientem. Et postquam dixerit Sequentia sancti Evangelii secundum Lucam, sive Marcum, et reliqua, facit crucis signum in fronte sua idem diaconus, et in [Col. 0971D] Egloga nullam facit mentionem de pectore, sed tantum de fronte. Micrologus tamen utrumque habet [Col. 0972D] in cap. 9. pectore; similiterque episcopus et 46 omnis populus; et revertuntur ad Evangelium. Sed et [Col. 0972D] Eglogae auctor: Post haec baculi deponuntur e manibus, etc. Hi erant baculi quibus innitebantur stantes ad orandum ne statio esset molestior. Et infra: Neque coronam, neque aliud operimentum super caput eadem hora tenentes. Pluria inferius de corona pontificali. baculi omnium [Col. 0972B] deponuntur de manibus, et in ipsa hora, neque corona, neque aliud operimentum super capita eorum habetur. Ipse vero diaconus stat versus ad [Col. 0972D] Et id notat Amalarius in Egloga. Verba sequentia, alias autem ad Septentrionem, videntur huc intrusa. Confer Micrologi caput 9. meridiem, ad quam partem viri solent confluere, alias autem ad Septentrionem. Sed et candelae in pavimento, praedicante eo Evangelium, de manibus acolythorum juxta ambonem deponuntur usque finitum tempus Evangelii. Perlecto evangelio, iterum se signo sanctae crucis populus munire festinat, et descendente diacono de ambone, subdiaconus qui in filo stat, recipit Evangelium; quod tenens ante pectus suum super planetam, porrigit osculandum primum episcopo [Col. 0972D] In Vulgatis additum aut presbytero , deinde omnibus per ordinem graduum qui steterint, et universo clero, nec non et populo; deinde conditur in loco suo.
[Col. 0972C] 9. Post lectum Evangelium, [Col. 0972D] Amalarius in Egloga: Post lectum Evangelium candelae exstinguuntur. candelae in loco suo exstinguuntur, et ab episcopo [Col. 0972D] Ex Amalarii Egloga intelligimus locum hunc de Symbolo non esse interpolatum, etsi alio ferat Berno Augiensis, qui ait Symbolum in Ecclesia Romana cantatum non fuisse ante sancti Henrici principatum. Nihil tamen de Symbolo habet Micrologus, qui hunc Ordinem secutus est. Credo in unum Deum cantatur; et thuribula per altaria portantur, et postea ad nares hominum feruntur, et per manum fumus ad os trahitur. Deinde salutat episcopus populum dicens Dominus vobiscum; postea dicit Oremus. Tunc canitur Offertorium cum Versibus. Tunc venit subdiaconus, ferens in brachio dextro patenam, et in sinistro calicem, in quo recipiuntur amulae populorum; et super calicem corporale, id est sindonem, quod accipiens diaconus ponit super altare a dextris, projecto capite altero ad diaconem secundum, ut expandant. Deinde transit sacerdos ad suscipiendas [Col. 0973A] oblationes. Interim cantores cantant Offertorium cum Versibus, et populus dat oblationes suas, id est, panem et vinum, et offerunt cum fanonibus candidis, primo masculi, deinde feminae, novissime vero sacerdotes et diaconi offerunt, sed solum panem, et hoc ante altare. Subdiaconus vero cum calice vacuo sequitur 47 archidiaconum, et pontifice oblationes populorum suscipiente, archidiaconus suscipit post eum amulas, et refundit in calicem majorem, tenente eum subdiacono, quem sequitur cum scypho super planetam acolythus, in quem calix impletus refunditur. Oblationes autem a pontifice suscipit subdiaconus, et ponit in sindonem quae eum sequitur, quam tenent duo acolythi. Tunc tenentibus duobus presbyteris manus ejus, episcopus redit in sedem, et lavat [Col. 0973B] manus suas; deinde respicit archidiaconus in faciem pontificis, et innuit ei. Et ille resalutato, et cantantibus adhuc cantoribus, accedit ad altare. Tunc subdiaconi levantes oblatas de manu subdiaconi sequentis, porrigunt archidiacono, et ille componit altare. Ornato vero altari, archidiaconus sumit amulam pontificis cum vino de subdiacono, et refundit super colum in calicem. Deinde descendit subdiaconus sequens in scholam, et accipit fontem de manu archiparaphonistae, et defert archidiacono; et ille ex amula infundit faciens crucem in calicem; et ascendunt diaconi ad pontificem. Tunc surgens pontifex a sede, et cantantibus adhuc cantoribus, descendit ad altare, et orat, et salutat altare, et suscipit oblatas de manu presbyterorum et diaconorum, quibus licitum [Col. 0973C] est accedere ad altare. Deinde archidiaconus suscipit oblatas duas de oblationario, et dat pontifici; quas dum posuerit pontifex in altare, levat calicem archidiaconus de manu subdiaconi, et ponit eum super altare juxta oblationes pontificis a dextris, involutis ansis cum offertorio suo, quod etiam ponit in dextro cornu altaris. Post oblationem ponitur incensum super altare, et pontifex inclinans se paululum ad altare, respicit scholam, et annuit ut sileant, et convertit se ad populum dicens Orate.
10. Tunc finito Offertorio ordinantur presbyteri post pontificem, et archidiaconus a dextris eorum; secundus diaconus a sinistris, et caeteri per ordinem disposita acie. Subdiaconi etiam, finito Offertorio, vadunt retro altare, aspicientes ad pontificem, stantes [Col. 0973D] erecti usquedum dicta Oratione super oblationes Secreta, et episcopo alta voce incipiente Per omnia saecula saeculorum, post salutationem et exhortationem, finita Praefatione, incipiant dicere hymnum angelicum, id est Sanctus, Sanctus, Sanctus, in quo [Col. 0974A] bis repetitur Hosanna. 48 Quae dum [Col. 0973D] His consentanea statuit Heraldus episcopus Turonensis, cap. 16: Ut secreta, id est, Canonem, presbyteri non inchoent, antequam Sanctus finiatur. expleverint, surgit solus pontifex, et [Col. 0973D] Non ergo elata voce, ut apud Graecos, Canon recitabatur. Vide Eglogam et Remigium Antissiodorensem. tacite intrat in Canonem, et diaconi et subdiaconi et presbyteri in presbyterio omnes permanent inclinati. In quo etiam Canone sex ordines [Col. 0973D] De his signis crucium interrogatus a Bonifacio episcopo Zacharias papa respondet in epistola quae est inter Bonifacianas ordine 142. crucium observantur, quorum primus est, ubi dicitur Ut accepta habeas, et benedicas haec dona, haec munera, haec sancta sacrificia illibata. Secundus quippe est, ubi dicitur Quam oblationem tu, Deus, in omnibus quaesumus benedictam, ascriptam, ratam. Tertius namque est crucis ordo, ubi narratur Et accipiens panem in sanctas ac venerabiles manus suas, benedixit. Item, Tibi gratias agens, benedixit. Quartus, ubi subinfertur Hostiam puram, Hostiam sanctam, Hostiam immaculatam, panem sanctum vitae aeternae, et calicem salutis perpetuae. Quintus, ubi dicitur Per quem haec [Col. 0974B] omnia, Domine, semper bona creas, sanctificas, vivificas, benedicis. Sextus quidem ordo sequitur, quando profertur Per ipsum, et cum ipso, et in ipso, quando cum oblata calix tangitur. In eodem officio diaconi adhuc inclinati per ministerium acolythorum lavant manus suas. Et sacerdos quando dicit Supplices te rogamus, humiliato capite, inclinat se ante altare. Et cum dixerit aperta clamans voce Nobis quoque peccatoribus, surgunt subdiaconi, et stant in loco, ubi ante steterunt, et sursum aspiciunt in faciem pontificis. Cum dixerit Per quem haec omnia, Domine, erigit se archidiaconus solus; et cum dixerit Per ipsum, et cum ipso, levat cum offertorio calicem per ansas, et tenet exaltans illum juxta pontificem. Pontifiex autem tangit e latere calicem, cum oblatis duas faciens cruces, [Col. 0974C] et dicens, Per ipsum, et cum ipso, usque Per omnia saecula saeculorum. Et ponit pontifex oblationes in loco suo, et archidiaconus calicem juxta eas, dimisso offertorio in ansas ejusdem.
11. Sequitur in altum Praefatio Dominicae Orationis, et Oratio Dominica cum emboli [Col. 0973D] Id est cum subsequenti oratione, Libera nos, quaesumus, Domine, etc. sua, in qua tres articuli Orationis inveniuntur. Subdiaconi autem, postquam viderint calicem, in quo sanguis Domini est, fanone circumdatum, et 49 audierint Sed libera nos a malo, vadunt et praeparant calices sive sindones mundas, in quibus recipiant corpus Domini, ne in terram cadat, et in pulverem [Col. 0974D] Nempe per confractionem, de qua in Ordine superiori. Obscurum est quod habet Egloga hoc loco: Postea, scilicet post Orationem Dominicam, commistum corpus Domini cum vino, simulque pace annuntiata, aufertur dominicum corpus de altari. Et infra: Et ideo quia totus homo surrexit, simul fas est ut illico cum oblatione calix Domini auferatur de altari, nempe ad communicandum (ut quidem videtur) pontificem, qui ad sedem suam communicare solet. vertatur, post diaconos stantes, donec ex eo populus vitae sumat confortationem aeternae. Nam quod intermisimus de patena, quando inchoatur Canon, venit acolythus, sub humero [Col. 0974D] habens sindonem in collo ligatam, tenens patenam ante pectus suum in parte dextera usque medium Canonem. Tunc subdiaconus sequens suscipit eam super planetam, et venit ante altare, exspectans quando eam suscipiat subdiaconus regionarius. Finito [Col. 0975A] autem Canone, subdiaconus regionarius stat cum patena nuda post archidiaconem. Quando dixerit, et ab omni perturbatione securi, vertit se archidiaconus, et osculata patena dat eam tenendam diacono secundo [Col. 0975C] Post haec additur in Editis: Post solutas (ut in his partibus mos est) pontificales benedictiones cum dixerit, etc. Quod additamentum esse non dubito Gallicani vel Germanici scriptoris, cum apud Romanos in usu non essent ejusmodi Benedictiones, ut superius notavimus, nec quidquam de illis in Elgoga [Col. 0976C] legatur. .
12. Cum dixerit Pax Domini sit semper vobiscum, mittit in calicem de Sancta oblata. Sed archidiaconus dat pacem episcopo priori; deinde caeteri per ordinem, et populus, separatim viri et feminae. Tunc pontifex rumpit oblatam ex latere dextro, et particulam quam rumpit, super altare relinquit; reliquas vero oblationes suas ponit in patenam, quam tenet diaconus, et redit ad sedem.
13. Jam archidiaconus levat calicem, et dat eum archisubdiacono, quem tenet juxta cornu altaris [Col. 0975B] dextrum; et accedentes subdiaconi cum acolythis, qui sacculos portant, a dextris et a sinistris, extendentibus acolythis brachia cum sacculis, stant a fronte, ut parent sinus sacculorum archidiacono, ad ponendas oblationes, prius a dextris, deinde a sinistris. Tunc acolythi vadunt dextera laevaque post episcopos circa altare; reliqui descendunt ad presbyteros, ut frangant Hostias. Patena praecedit juxta sedem, deferentibus eam duobus subdiaconibus ad diaconos, ut frangant. Sed illi aspiciunt ad faciem pontificis, ut eis innuat frangere. Et dum innuerit, resalutato pontifice 50 confringunt, et archidiaconus evacuato altari oblationibus, respicit in scholam, et innuit eis ut dicant Agnus Dei, et vadit ad patenam cum caeteris. Expleta confractione, diaconus minor [Col. 0975C] levatam de subdiacono patenam defert ad sedem, ut communicet pontifex; qui dum communicaverit, de ipsa Sancta quam momorderat ponit inter manus archidiaconi in calicem, faciens crucem ter, dicendo: Fiat commistio et consecratio corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi accipientibus nobis in vitam aeternam. Resp. Amen. Pax tecum. Resp. Et cum spiritu tuo.
14. Deinde venit archidiaconus cum calice ad cornu altaris, et annuntiat stationem; et refuso parum in calicem de scypho inter manus acolythi, accedunt primum episcopi ad sedem, ut communicent de manu pontificis secundum ordinem. Sed et presbyteri [Col. 0976A] omnes ascendunt ut communicent ad altare. Episcopus autem primus accipit calicem de manu archidiaconi, et stat in cornu altaris, ut confirmet sequentes ordines. Deinde archidiaconus, accepto de manu illius calice, refundit in scypho, quem supra diximus, et tradit calicem subdiacono regionario, qui tradit ei pugillarem, cum quo confirmet populum. Calicem autem subdiaconus accipit sequens, et dat acolytho, et ille revocat in paratorium. Quos dum confirmaverit, id est quos papa communicat, descendit pontifex a sede, tenentibus ei manus qui eum duxerint, ut communicet eos qui in senatorio sunt, post quem archidiaconus confirmat. Postea episcopi communicant populum innuente pontifice, et post eos diaconi confirmant. Presbyteri autem jussu pontificis [Col. 0976B] communicant populum, et ipsi vicissim confirmant. Nam mox ut pontifex coeperit communicare populum in senatorio, statim schola incipit Antiphonam ad Communionem, et psallunt usquedum communicato omni populo, etiam in parte mulierum, redit in sedem, et repetito Versu quiescunt. Post omnes hos communicat ad sedem regionarios per ordinem, et eos qui in filo steterant, et saccellarium, et acolythum, qui patenam tenet, et qui manutergium tenet, et qui aquam dat, et post pontificem archidiaconus eos confirmat.
15. Pontifex autem contemplans populum communicatum esse, innuit per subdiaconum primo scholae, et ille resalutato eo, dicit Gloria Patri, et Sicut erat, et versum. Et finita Antiphona, 51 surgit pontifex [Col. 0976C] cum archidiacono, et veniens ad altare dat Orationem ad Complendum. Qua finita, cui praeceperit archidiaconus de diaconibus, aspicit ad pontificem, ut ei innuat, et dicit ad populum Ite, missa est. Resp. Deo gratias. Tunc septem cereostata praecedunt pontificem, et subdiaconus cum thuribulo, ad secretarium. Descendente autem illo in presbyterium, episcopi primum dicunt Jube, domine, benedicere. Resp. Benedicat vos Dominus. Resp. Amen. Post episcopos presbyteri, deinde [Col. 0976C] Monachi quippe tunc temporis, quando haec scripta sunt, degebant apud Lateranum, et ad sanctum Petrum, ex dictis supra in Commentarii cap, 4. monachi, deinde de schola, deinde omnes processores, et mansionarii, et intrat in secretarium.
Admonitio in Ordinem Romanum III
[Col. 0975] 52 Quo tempore scriptus sit subsequens Ordo Romanus, non facile dixerim. Eadem fere continet atque duo superiores. Non defertur Eucharistia ad altare ante Missam, nec duplex, sed unica particulae consecratae commistio ante communionem. Quod utrumque in secundo Ordine Romano etiam deesse superius notavimus, secus quam in primo. Monasterii vocabulum pro ecclesia majore, quod in sequenti Ordine legitur, num. 3, non videtur in usu fuisse ante saeculum nonum. Nullum hujus Ordinis locum singularem laudatum invenio nec apud Amalarium, nec apud Micrologum. Unde conjectura est hunc Ordinem non esse adeo antiquum atque alios duos qui ab utroque auctore laudati fuerunt.
Caeterum nullum tertii hujus Ordinis nobis licuit reperire exemplar, quo, si qua sunt in eo interpolata, distinguere possimus. Dubium est num ejusmodi sint ea quae num. 18 leguntur: Quia vinum, etiam non consecratum, sed sanguine Domini commistum, sanctificatur per omnem modum. Quandoquidem in duobus praemissis [Col. 0977] libellis nihil simile habetur, etsi eadem sese offerat occasio. Sed hac de re fusius in commentario nostro.
Huic Ordini tertio subjiciemus fragmentum quarti Ordinis pontificalis ex ms. Codice, qui fuit olim Constantini Cajetani.
Ordo Romanus III
[Col. 0977A] In nomine Domini Incipit liber de Romano Ordine. Qualiter celebrandum sit officium Missae.
53 1. Primo omnium observandum est septem esse regiones ecclesiastici ordinis urbis Romae, et unamquamque regionem singulos diaconos regionarios habere, et uniuscujusque regionis acolythos per manum subdiaconi regionarii diacono regionis suae, causa officii subditos esse; superiores autem vel diaconorum, vel subdiaconorum ordines, archidiacono, qui vicarius est pontificis, obedire, servato unicuique per eum proprii gradus ministeriali ordine.
2. Oportet autem ut post numerum ecclesiasticarum regionum sciat qui voluerit numerum dierum per hebdomadam, quo ordine circulariter obsequantur juxta ordinationem antiquitus constitutam. Prima [Col. 0977B] enim feria Paschae ministrabit regio tertia, secunda feria regio quarta, tertia feria regio quinta, feria quarta regio sexta, feria quinta regio septima, feria sexta regio prima, sabbato secunda regio. Ergo unaquaeque regio ordines proprios, tam in processione, quam in ecclesia habebit, vel ubicunque eos propria dies ratione sui gradus, secundum priscam constitutionem, ire vel ministrare compulerit, et nullus in aliqua designatus regione, a ministerio pontificis sine excommunicationis vel animadversionis sententia deesse poterit.
3. Denuntiata statione diebus festis, primo mane omnis clerus debet apostolicum ad ecclesiam praecedere, exceptis officialibus ministris, qui in obsequio illius comitantur pro pontificali dignitate, ut sunt [Col. 0977C] diacones stationarii, subdiaconi, et omnes acolythi illius regionis, quae ipso die pontifici debet ministrare. Sed cubiculario laico haec cura est praescripta, ut sella pontificis in sacrario sit parata, donec ille veniat celebraturus divina mysteria. Episcopi autem atque presbyteri, exspectantes in presbyterio pontificem, cum his qui praeparant 54 ornatum ecclesiasticum atque vasa ecclesiae, sedebunt ea locali dispositione, ut intrantibus ecclesiam episcopi sint ad sinistram, presbyteri vero ad dexteram, ut quando pontifex sederit, et ad eos respexerit, episcopos ad dexteram, et presbyteros contueatur ad sinistram.
4. Suscipitur autem pontifex per presbyteros tituli vel ecclesiae ubi indicta est statio, una cum majoribus ejusdem ecclesiae; et offertur in obsequium illius [Col. 0977D] thymiamaterium incensi, inclinato offerentium capite; atque petita Benedictione et accepta, hinc inde pontificem praecedunt ad ecclesiam, prout quemque contigit secundum ordinem militare. Sed haec cura erit acolythorum, ut sacri ministerii vasa per manum primi mansionarii, qui est custos dominicalis vestiarii, [Col. 0978A] accepta deferantur per bajulos de majori [Col. 0977] Hic monasterii nomine ecclesiam intellige pro usu recepto a saeculo nono. monasterio ad celebrandae stationis locum, quae sunt aquamanile, hoc est vas manuale, patenae, calices et scyphi, atque pugillares, aurei sive argentei, amulae argenteae ad vina fundenda paratae, colatorium aureum sive argenteum, et cantatorium. Subdiaconus autem qui lecturus est, sub cura sua habebit Apostolum, et archidiaconus Evangelium.
5. Cum vero pontifex intraverit ecclesiam, non continuo ad altare ascendit, sed prius intrat in secretarium, sustentatus a diaconibus, qui eum descendentem a sellario accipiunt obviis (ut aiunt) manibus; ubi dum venerit, et in sella sua sederit, diacones, salutato pontifice, egrediuntur de secretario cum ordinabili disciplina et ante fores ipsius secretarii mutant [Col. 0978B] vestimenta sua. Egredientibus autem diaconibus de secretario, remanent cum pontifice primicerius atque notarii ipsius stationis, et subdiaconi jam parati pro suo officio; quorum unus pallium pontificis cum acu super planetam teneat in brachio sinistro, atque pontifex per manus subdiaconorum regionariorum mutat et ipse vestimenta solemnia, sicut levitae faciunt in parte altera.
6. Subdiaconi regionarii secundum ordinem suum accipiunt ad induendum pontificem ipsa vestimenta, alius lineam, alius ambolagium, id est amictum, quod dicitur humerale; alius lineam dalmaticam, quam dicimus albam, alius cingulum, alius dalmaticam, alius orarium, alius planetam; 55 et sic per ordinem induunt pontificem. Primicerius autem et secundicerius [Col. 0978C] componunt vestimenta pontificis, ut ex honorabili compositione exhibeatur circumstantibus spectaculum reverendae dignitatis. Novissime autem cui jusserit dominus pontifex ex diaconibus, sumit de manu subdiaconi sequentis pallium, et super pontificem induit, et illud cum acu in planeta retro et ante, et in humero sinistro configit, et salutat dominum, et dicit: Jube, domine, benedicere. Respondet Salvet nos Dominus. Amen.
7. Deinde subdiaconus regionarius referens ad pontificem qui debeant legere aut cantare, ponit mappulam in brachio sinistro pontificis super planetam, cum disciplinali ad genua ejus inclinatione, et pronuntiat talem subdiaconum regionarium Epistolam [Col. 0978D] legere; et talem Responsorium, et talem Alleluia cantare; et postea non licet in loco lectoris vel cantoris alterum mutare: quod si factum fuerit, excommunicabitur archiparaphonista, id est quartus scholae, qui semper debet pontifici de cantoribus nuntiare. Statuuntur enim per ordinem acies duae, et paraphonistae [Col. 0979A] quatuor a foris hinc inde; sed infantes infra per ordinem ab utroque latere. Postquam autem pontifex ad psallendum annuerit archiparaphonistae, dicit sive acolythis stantibus ante fores secretarii cum cereostatis, sive subdiacono regionario, qui ante se ad processionem debet thymiamaterium portare, Accendite.
8. Sed ille quartus scholae perveniens in presbyterium, ubi chorus in quatuor (ut dictum est) ordinatus assistit reverenda dispositione, postquam dixerit inclinato capite ad priorem scholae, vel secundum, sive tertium, Domini, jubete, mox Antiphonam ad Introitum incipit prior scholae. Quorum voce audita, diaconi intrant ad pontificem in secretarium, et ab archidiacono atque secundario acceptis utrinque et [Col. 0979B] osculatis manibus pontificis, procedunt cum ipso sustentantes eum. Reliqui gradus procedunt in ordine suo, excepto quod unus de regionariis subdiaconibus debet praecedere cum thymiamaterio. Quem sequuntur septem acolythi illius regionis cujus dies fuerit, portantes septem cereostata accensa ante pontificem, usque dum ad altare venerit. Sed antequam perveniat Processio ad scholam, dividuntur cereostata, quatuor ad dexteram partem, et tria ad sinistram. In hoc honorabili ministerio debet pontifex venire in tribunal ecclesiae, et inclinare caput 56 contra altare, et postquam surrexerit, in fronte sua crucem facere, et uni episcoporum de hebdomadariis, et archipresbytero, et diaconis omnibus pacem dare; ac deinde respiciens ad priorem scholae, innuit ei ut [Col. 0979C] debeat Gloriam dicere. Qui se inclinans pontifici, imponit Hymnum, quo datur gloria sanctae Trinitati. Sed pontifex concelebrat interim secreto Orationem, ante altare inclinatus, usque ad repetitionem Versus. Nam diaconi, quando dicitur Sicut erat in principio, surgunt ab inclinatione, et salutantes altaris latera, prius duo et duo vicissim redeunt ad pontificem, tenentes locum quisque pro suo ordine. At pontifex ad repetitionem Versus, sicut dictum est, surgens ab Oratione, osculatur Evangelium et altare; ac deinde accedit ad sedem, et stat versus ad Orientem.
9. Schola vero, finita Antiphona, imponit Kyrie eleison; sed prior scholae debet ad pontificem custodire, quando praecipiat mutare numerum litaniae, et innuenti inclinat se. Quae cum finita fuerit, pontifex [Col. 0979D] incipit Gloria in excelsis Deo, si tempus fuerit. Sedere autem non oportet pontificem antequam dicant Amen, post primam Orationem. Deinde debent subdiaconi regionarii ascendere, et ad dexteram altaris et ad sinistram se statuere. Sed ille subdiaconus, qui lecturus est, postquam viderit episcopos sive presbyteros post pontificem sedere, quos ipse pontifex nutu suo facit secum considere, tum ascendit in ambonem, et legit lectionem. Postquam lector legerit, cantor cum cantorio ascendit, et responsorium dicit, ac deinde per alium cantorem Alleluia, si tempus fuerit, sive Tractus concinitur; sin minus, Responsorium tantummodo cantatur.
10. Deinde diaconus, osculatis pedibus pontificis, [Col. 0980A] et accepta ab eo hac Benedictione: Dominus sit in corde tuo et in labiis tuis, venit ante altare, et osculatis Evangeliis, levat Codicem in manibus suis. Prior autem de duobus subdiaconis, qui solummodo debent diaconum praecedere, incensum mittit in thymiamaterium, sed alter per proximae stationis subdiaconum accipit illud ad portandum. Procedunt ante ipsos duo acolythi cum duobus cereostatis, quibus acolythis ante ambonem divisis, transeunt per medium ipsorum subdiaconi et diaconus cum Evangeliis. Sed ille subdiaconus 57 qui absque thymiamaterio est, porrigit brachium sinistrum, ut a diacono accipiat librum Evangeliorum, ut per ipsum aperiatur diacono locus, in quo signum lectionis fuerit positum. Ascendente autem diacono ad legendum, ipsi [Col. 0980B] duo subdiaconi redeunt stare ante descensionis gradum. Postquam finitum fuerit Evangelium, dicit pontifex Pax tibi, vel Dominus vobiscum. Sequitur responsio Et cum spiritu tuo. Descendente autem diacono, subdiaconus ille qui prius aperuerat librum Evangeliorum, recipit eum; et reversus in presbyterium, porrigit illum uni subdiaconorum, ut ipse offerat omnibus ad osculandum, qui steterunt per ordinem graduum. Post evangelicam ergo lectionem, reponitur liber Evangeliorum in paratorio quodam, sive in secretario.
11. Sed acolythus tenens calicem in brachio sinistro, porrigit corporale superpositum diacono, ut ipse desuper calicem accipiens, illud expandat super altare, projecto ad sequentem diaconum capite altero.
[Col. 0980C] 12. Pontifex autem sustentatus hinc inde dextra laevaque a primicerio notariorum et primicerio defensorum, descendit ad senatorium, quod est locus principum, ut suscipiat oblationes eorum. Archidiaconus vero post eum amulas suscipit, et in calicem majorem, quem subdiaconus regionarius sequens portat, vacuum refundit: qui cum fuerit impletus, refunditur in scyphum, quem ibi tenebit sequens acolythus. Oblationes vero principum subdiaconus regionarius a pontifice suscipit, ac sequenti subdiacono porrigit, et ipse in sindonem, quam tenent duo acolythi, eas ponit. Sed episcopus hebdomadarius suscipit post pontificem oblationes reliquorum, quas ipse manu sua mittit in sindonem, quae sequitur [Col. 0980D] eum. Post quem diaconus sequens amulas suscipit, et in scyphum manu sua post archidiaconum eas refundit. Similiter transiens pontifex in partem matronarum, explet omnia, ut supra.
13. Deinde redit ad sedem, tenentibus primiceriis manus ejus. Archidiaconus autem stans ante altare, lavat manus suas expleta susceptione. Post hoc in faciem pontificis respicit, et cum ei annuerit, resalutato eo per humilem inclinationem, ad altare accedit. Tunc accipiens per subdiacones oblatas, hinc inde porrigentes eas, ponit tantas super altare, quantae possint populo sufficere. Composito igitur altari et ornato, 58 archidiaconus deinde sumit amulam pontificis de subdiacono oblationario, et refundit [Col. 0981A] in calicem super colatorium; deinde diaconorum, ac deinde primiceriorum et secundiceriorum. Postea autem subdiaconus sequens descendit in scholam, et accipit fontem de manu archiparaphonistae, ac defert ad archidiaconum, et ille infundit faciens crucem in calicem. Ascendentibus vero diaconis ad pontificem, primicerius et secundicerius, notarii et defensores regionarii descendunt, et in loco suo consistunt.
14. Tunc pontifex surgens a sede, descendit ad altare, et salutat altare, et suscipit oblatas de manu presbyteri hebdomadarii, et diaconorum, atque primiceriorum. Deinde archidiaconus suscipit oblatas pontificis de oblationario, et dat pontifici; quas dum posuerit pontifex in altari, levat calicem archidiaconus [Col. 0981B] de manu subdiaconi regionarii, et ponit eum super altare juxta oblatam pontificis a dextris; atque cum offertorio in cornu altaris posito, involvens per ansas calicem, stat post pontificem. Et pontifex paululum inclinans se ad altare, respicit ad scholam, et annuit ut debeant silere.
15. Finito autem offertorio, episcopi stant post pontificem, primus in medio, deinde per ordinem: et archidiaconus a dextris episcoporum, secundus diaconus a sinistris, et caeteri disposita acie per ordinem. At subdiaconi regionarii, finito offertorio, vadunt retro altare, aspicientes ad pontificem, stantes erecti usquedum incipiant dicere Hymnum angelicum, id est Sanctus. Quem dum expleverint, surgit pontifex solus, et intrat in Canonem. Episcopi vero, [Col. 0981C] diaconi, subdiaconi, presbyteri permanent in presbyterio inclinati: et cum dixerit Nobis quoque peccatoribus, surgunt subdiaconi: cum dixerit Per quem haec omnia, Domine, surgit archidiaconus solus. Cum dixerit Per ipsum, et cum ipso, levat archidiaconus cum offertorio calicem per ansas, et tenet exaltans illum juxta pontificem. Pontifex autem tangit e latere calicem cum oblatis, dicens Per ipsum, et cum ipso, usque Per omnia saecula saeculorum. Et ponit pontifex oblationes in loco suo, et archidiaconus calicem juxta eas, dimisso in ansis ejus offertorio.
16. Ecce autem finito canone subdiaconus regionarius stat ante altare cum patena post archidiaconum, quam in medio canone subdiaconus sequens accipit per acolythum; qui scilicet acolythus, 59 [Col. 0981D] quando inchoat pontifex canonem, venit, sub humero habens sindonem in collo ligatam, et tenet patenam in dextera parte ante pectus suum. Quando dixerit pontifex Et ab omni perturbatione securi, vertit se archidiaconus, et accipiens patenam, osculatur eam, et dat diacono secundo tenendam. Cum dixerit Pax Domini sit semper vobiscum, mittit in calicem de Sancta, subjungens haec verba: Fiat commistio et consecratio corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi, accipientibus nobis in vitam aeternam. Sed interim archidiaconus pacem dat episcopo priori, qui et ultra [Col. 0982A] dabit juxta se stanti, ac deinde per ordinem caeteri; atque populus osculantur se invicem in osculo Christi. Tunc pontifex rumpit oblatam ex latere dextro, et de ipsa Sancta quam ruperit particulam super altare relinquit, reliquas vero oblationes suas in patenam quam tunc tenet diaconus ponit. Nam archidiaconus levat calicem, et subdiacono regionario porrigit eum, ut teneat juxta cornu altaris dextrum; et accedentes subdiaconi sequentes cum acolythis, qui sacculos ad haec idoneos portant a dextris et a sinistris altaris, ipsi ergo subdiaconi, extendentibus acolythis brachia cum sacculis, sequentes a fronte, parant sinus sacculorum archidiacono ad ponendum oblationes, prius a dextris, deinde a sinistris. Tum vadunt acolythi dextra laevaque, post episcopos sive presbyteros circum [Col. 0982B] altare, ut ipsi sacerdotes incipiant Hostias confringere, patena praecedente, quam duo subdiaconi regionarii deferunt ad diaconos causa confractionis, ut ipsi quoque frangant, quando pontifex annuerit eis Sed archidiaconus evacuato altari oblationibus, respicit in scholam, et annuit eis ut dicant Agnus Dei; ac deinde vadit ad patenam, quam tenent duo subdiaconi regionarii, ut ipse etiam frangat cum caeteris diaconis juxta cornu altaris. Expleta confractione, diaconus minor, levata de subdiacono patena, defert eam ad pontificem, ut communicet corpore dominico. Sed ipse pontifex confirmatur ab archidiacono in calice sancto; de quo parum refundit archidiaconus in [Col. 0981D] Tres calices hoc in ordine assignatur, scilicet major, in quo recipiebantur primo vini oblationes; scyphus seu calix ministerialis, supra, num. 12, et [Col. 0982D] calix sacer, in quo fiebat consecratio. majorem calicem, sive in scyphum, quem tenet acolythus, ut ex eodem sacro vase confirmetur populus, [Col. 0982C] quia vinum, etiam 60 non consecratum, sed sanguine Domini commistum, sanctificatur per omnem modum,
17. Accedunt primum episcopi secundum ordinem de manu pontificis communicare; et post eos ascendunt presbyteri omnes, ut communicent ad altare. Cum autem communicaverit archidiaconus, calicem interea tenet primus episcopus. [Col. 0982D] Quae sequuntur ad haec verba, Recepto calice, etc., interjecta videntur. Sicut enim in Romana ecclesia summo pontifici ministrant episcopi, sic in caeteris ecclesiis debent episcopis facere presbyteri. Recepto calice, archidiaconus confirmat omnes sanguine dominico, quos communicaverit pontifex corpore dominico. Hoc officio juxta altare peracto, et pugillari cum quo confirmetur populus per subdiaconem regionarium jam accepto, traditur calix [Col. 0982D] ab archidiacono eidem subdiacono perferendus acolytho, ut reponatur in paratorio. Deinde descendit pontifex cum primicerio notariorum et primicerio defensorum, ut communicet principes populorum, et matres familias eorum. Et sicut archidiaconus confirmat quos pontifex communicat, sic reliqui diacones confirmant quos episcopi sive presbyteri post pontificem communicant.
18. Sed cum coeperit pontifex clerum sive populum communicare, schola incipit antiphonam ad communionem psallere, ac deinde nutu pontificis [Col. 0983A] Gloria Patri, Sicut erat in principio, et nunc et semper, subdiacono faciente crucem in fronte, ut ex hoc signo intelligat prior scholae, quando post communionem debeat gloriam sanctae Trinitati dicere, paratus etiam Versum repetitionis subjungere. Finita Antiphona, quae repetitur ad repetitionis versum, pontifex ad altare dat Orationem ad Complendum. Qua etiam finita, diaconus, cui praeceperit archidiaconus, [Col. 0984A] respicit ad pontificem, ut annuat ei, et dicat ad populum Ite, missa est. Respondet populus Deo gratias. Dicentibus autem episcopis, sive presbyteris, vel sequentibus ordinibus, Jube, domine, benedicere, respondet pontifex Benedicat nos Dominus. Amen. Praecedunt igitur pontificem septem cereostata, et subdiaconus regionarius cum thuribulo ad secretarium.
Ordo Romanus IV
[Col. 0983B] 61 . . . . . . . . . . . . . . . grege numerari. Per Christum Dominum nostrum. Hic erigit se sursum. Oblatam solam hic benedicit, Quam oblationem tu Deus in omnibus, quaesumus, benedictam, ascriptam, ratam, rationabilem, acceptabilemque facere digneris (Hic ambo signat, id est oblatam et calicem), ut nobis corpus et sanguis, usque Omnipotentem, tibi gratias agens, benedixit, fregit, deditque discipulis suis dicens, usque Item tibi gratias agens, benedixit. Hic quatuor vicibus solam oblatam signat, in quinta vice super calicem solum crucem faciens: Hostiam puram, Hostiam sanctam, Hostiam immaculatam, panem sanctum vitae aeternae, et calicem salutis perpetuae, usque Immaculatam Hostiam. Hic inclinat se iterum juxta altare, dicens, Supplices te [Col. 0983C] rogamus, omnipotens Deus. Hic orat apud se quod voluerit. Deinde dicit, Jube haec perferri per manus, usque in conspectum. Hic se erigit haec verba dicens, Ut quotquot ex hac altaris participatione, usque per Christum. Hae Orationes duae dicuntur, una super [Col. 0983D] Id intelligendum de iis qui sacris diptychis inscripti erant, quorum nomina recitari olim mos erat. depticios, altera post lectionem nominum; et hoc quotidianis, vel in agendis tantummodo diebus: Memento etiam, Domine, et eorum nomina, qui nos praecesserunt cum signo fidei, et dormiunt in somno pacis. Et recitantur nomina. Deinde postquam recitata fuerint, dicat: Ipsis, Domine, et omnibus in Christo quiescentibus, locum refrigerii, lucis et pacis ut indulgeas deprecamur, per eumdem. Nobis quoque peccatoribus, usque Sed veniae, quaesumus, largitor admitte. Per. Hic erigens se archidiaconus veniet, et involvens [Col. 0983D] calicem mappula, levat illum contra domnum papam. Per quem haec omnia, Domine, semper bona creas. Hic ambo signat, id est oblatam et calicem, [Col. 0984B] 62 tribus vicibus, singulis singulas faciens cruces: Sanctificas, vivificas, benedicis et praestas nobis. Hic levat domnus papa oblatas duas usque ad oram calicis, et tangens eum de oblationibus, tenente illum archidiacono, dicit: Per ipsum, et cum ipso, et in ipso est tibi Deo Patri omnipotenti in unitate Spiritus sancti omnis honor et gloria. Tunc dicit in altum Per omnia saecula saeculorum. Tunc reponit oblatam in altari, et dicit in altum Oremus. Deinde dicit Praeceptis salutaribus moniti, usque Sed libera nos. Tunc dicit domnus papa, interveniente nullo sono, hanc Orationem: Libera nos, quaesumus, Domine, usque Petro, Paulo atque Andrea. Hic nominatim quales voluerit sanctos, vel quantos commemorat. Deinde infert, Cum omnibus sanctis da propitius, usque Per [Col. 0984C] omnia saecula saeculorum. Respondetur Amen. Deinde dicit Pax Domini sit semper vobiscum. Non mittit partem de sancta [Col. 0983D] Hic una diversitas, quae non habetur in duobus primis Ordinibus Romanis, ubi domnus apostolicus mittit in calicem de Sancta prius consecrata, quem ritum Amalarius ex libello Romano laudat in lib. II cap. 31, et post eum Micrologus, in cap. 18. in calicem, sicut caeteris sacerdotibus mos est. Dum confringit, Agnus Dei dicit, et expleta confractione, quando communicat domnus apostolicus, partem sibi mordet, et reliquam in calice mittit, faciens crucem de ea tribus vicibus super calicem, nihil dicens. Et sic confirmatur de calice, tenente calicem archidiacono. Quando vero domnus apostolicus descendit [Col. 0984D] En altara diversitas, quod domnus apostolicus communicat de altare, non ad sedem suam, ut in praemissis Ordinibus. Ex his duobus colligitur hunc Ordinem esse aliis posteriorem: cujus praemissum fragmentum ex vetustissimo Codice, qui olim fuit Constantini Cajetani abbatis, postea translatus in bibliothecam Sapientiae Romanae, accepimus. ab altari, incipit communicare populus, et dicitur Antiphona ad Communionem. Et expleta Communione et Antiphona, tunc surgit domnus papa; et veniens ad altare, salutat altius dicens Dominus vobiscum. Respondetur Et cum spiritu tuo. Deinde dicit Orationem: Quod [Col. 0984D] ore sumpsimus, Domine, mente capiamus, et de munere temporali fiat nobis remedium sempiternum. Per, etc.
Admonitio in Ordinem Romanum V
[Col. 0985] 63 Sequens Ordo Romanus multae antiquitatis, in Codice vetustissimo sancti Galli subsequitur libellum de Gradibus Romanae ecclesiae, quem inferius subjiciemus. Praemissa enumeratione sacrarum vestium pontificis aliorumque ministrorum, exhibet Ritum Missae episcopalis secundum morem tunc receptum in ecclesia Romana. Hunc vero Ordinem esse Romanae Ecclesiae intelligitur ex designatione initio facta episcopi Romani, alius a pontifice, et presbyteri itidem Romani. In Missae ritibus multa observatione digna. Symbolum CP. post Evangelium assignatur, ut in secundo Ordine Romano, quod est contra sententiam Bernonis Augiensis abbatis, existimantis hoc non fuisse usitatum in Missa apud Romanos ante Henrici sancti imperatoris principatum.
Priori huic libro de Missa episcopali succedit alius Ordo ejusdem argumenti, jam editus, sed denuo collatus cum antiquis Codicibus manuscriptis.
Ordo Romanus V
1. In primis cam. [Col. 0985C] Id est camisia, scilicet linea, et quidem strictior atque interior, teste vulgato Alcuino, super quam linea amplior cum cotta, quo nomine undulata superpellicea Romani etiam nunc appellant. et cingitur supra. Dein linea cum cottis, serica, et cingulum. Post haec mittitur [Col. 0985C] Anagolagium jam saepe pro amictu seu superhumerali usurpatum superius vidimus. anagolagi; exinde dalmatica minore, postea majore dalmatica, et supra orarium. Post haec planeta, et supra mittitur pallium. Nam in his diebus Natalis Domini, Pascha, sancti Petri, et die ordinationis suae, alius coloris planeta induitur. Sestace [Col. 0985C] Sestacis nomine sudarium, quod extremis digitis antiqui sacerdotes ac ministri ferebant, designari existimo. in manu portat, item calciamenta, in pri [Col. 0985C] Forte insuper odhones. Eadem vox iterum infra, [Col. 0986C] qua forsan sandalia significantur. Nam Ordo Romanus in ordinatione episcopi sandalia distinguit a campagis, qui tibiam tegebant. Caligae usque ad genu tendentes vocantur in Sacramentario Menardi, pag. 260. odhones, dein campagos.
2. In primis cam. et cing. postea tunica alba; dein orarium. Post haec planeta; et sestace in manu, calciamenta, odhones, et campagos.
3. Presbyter Romanus similiter, praeter tantum [Col. 0985B] subtalares, quos mittit presbyter et diaconus. In primis cam. et supra cingulum. Postea tonica alba et cing. deinde anagolagi: post hoc [Col. 0986C] Aliud a manicis seu chirotecis, de quibus Ordo Romanus vulgatus, pag. 99, col. 2, et Sacramentarium Menardi, pag. 260. Erat ergo brachiale hic ornamentum brachii dextri. brachiale in dextra manu; dalmatica minore et majore, et planeta, usquedum venitur presbyterio. Ibidem 65 tollitur ab acolytho. Calciamenta sicut pontifex. Subdiaconi cam. et cing., deinde anagolagi et tunica alba, orarium, et sestace in sinistra manu. Acolythi cam. et cing., sestace in sinistra latera ad cing. pendens, tonica alba, et orarium ad collum, et planeta; et quando in gradu psallitur, planeta abstollitur, et orarium portat in manu; calciamenta, odhones, et subtulares, sicut et subdiac. Reliqui vero inferiores gradus ecclesiae, qui in gradu psallunt, sicut et acolythi. Illi vero qui in ambone non psallunt, [Col. 0985C] si habuerint, similiter induantur; sin autem non potuerint, . . .
4. Item quotidianis diebus qualiter pontifex induitur. In primis cam. et cing., deinde tonica serica, orarium, planeta, et pallium, sestace in manu. Calciamenta [Col. 0986A] vero tam pontifex quam etiam et omnes reliqui, sive festis diebus, sive quotidianis, uno modo induuntur. Item diaconi.
5. In primis etenim vestietur episcopus cunctique presbyteri, qui praesentes fuerint reperti, et septem aut quinque vel tres diaconi, et tot numero subdiaconi; et acolythi quot fuerint diaconi. Presbyteri vero dum a cantore incipitur Invitatorium, omnes stent in loco suo, id est hinc et inde ex utraque parte chori. Cumque a cantore versus ad Invitatorium elevatus fuerit, inchoatur processio, praecedentibus videlicet cum thuribulis duobus acolythis. Post hos sequantur septem aut quinque sive tres acolythi cum candelabris, juxta scilicet numerum, ut praediximus, [Col. 0986B] diaconorum seu subdiaconorum. Dein subsequantur subdiaconi bini procedentes, quos similiter bini sequantur diaconi: quorum duo pontificem ex utraque parte sustentantes ducant, archidiaconus videlicet ad dexteram, id est lecturus Evangelium, et alius quilibet ad sinistram. Cumque ante chorum psallentium pervenerint, subdiaconi statim pergant ad loca sua in chorum; diaconi vero et acolythi candelabra et thuribula gestantes dividantur ex utraque parte pontificis, id est, si septem fuerint, quatuor stent ad dexteram, et tres ad sinistram; si vero quinque, tres ad dexteram, et duo a sinistris; tres autem si fuerint, duo stent a dextris pontificis, et unus ad sinistram. Duo quoque acolythi thuribula portantes ante ordinem stantium 66 presbyterorum [Col. 0986C] divisi stent. Pontifex autem non prolixa completa oratione, vertat se ad dexteram, annuatque uno presbytero ante caeteros stanti, osculeturque eum. Dein ad sinistram se vertens alii annuat presbytero, et similiter eum osculetur. Deinde extremo in [Col. 0987A] dextera parte stanti annuat diacono, et osculetur illum; ac dein extremo in sinistra parte stanti annuat, et similiter eum osculetur, et sic cunctos diaconos vicissim se vertens osculetur, novissime tamen illum qui Evangelium legere debet.
6. Hoc autem expleto, annuat cantori ut Gloria dicat; ipse vero ductus a diaconibus pergat ante altare, inclinatisque ad Orationem cunctis, stantibus acolythis cum candelabris et thuribulis in loco quo prius oraverat. Prope vero expleta Oratione, annuat duobus extremis diaconibus, uno hinc et alii inde, ut vadant, osculenturque unus dextrum, et alius sinistrum cornu altaris; et sic cunctis diaconibus annuat ut bini faciant, et novissime lecturo Evangelium. Ipse vero pontifex elevat se ab Oratione, pergatque [Col. 0987B] et osculetur Evangelium, quod super altare jacuerit, eatque in dexteram altaris partem, stantibus etiam eadem parte quatuor aut tribus aut duobus diaconibus, et ex altera tribus vel duobus seu uno. Ipse vero pontifex cantori annuat, quando excelsiori voce Kyrie eleison sive Christe eleison dici debeat. Ipsa autem expleta, dicatur a pontifice Gloria in excelsis Deo, deponenturque ab acolythis candelabra, et reponentur seu suspendentur thuribula.
7. Et Gloria in excelsis Deo percelebrata, dicatur a pontifice, ut mos est, Oratio; sedensque ipse annuat presbyteris ut sedeant. Subdiaconus itaque, lectione perlecta, genu osculetur episcopi. Cantores quoque qui Gradale vel Alleluia cantaverint, si in gradu quolibet fuerint ordinati, genu similiter osculentur [Col. 0987C] episcopi; si vero extra gradum fuerint, pedibus ejus pervolvantur. Episcopus vero annuat magistro scholae, quando a cantoribus Gradale vel Alleluia repetere debeat. Cum vero diaconus ad legendum Evangelium pergere debet, osculetur genu episcopi; accedensque elevat Evangelia, praecedentibus eum duobus acolythis cum candelabris, et ante illos duobus aliis acolythis cum incensoriis. Perlecto autem Evangelio, dicat episcopus Pax tibi; et elevat Credo in unum Deum. Et candelabra ab acolythis exstinguantur, et 67 post altare ponantur. Acolythorum autem gestantium incensoria unus pergat ad altare incensionem exhibere circa illud, necnon et episcopo ac presbyteris, atque diaconibus cunctoque clero; alius vero pergat ad populum. Stet autem paratus [Col. 0987D] juxta pulpitum subdiaconus qui lectionem legerat, ut dum perlectum fuerit Evangelium, accipiat a diacono Evangelia, et exhibeat ea ad deosculandum episcopo; quibus exosculatis, exhibeatur ei et incensorium.
8. Credo in unum itaque decantato, dicatur ab episcopo Dominus vobiscum. Oremus. Pergatque episcopus, sustentatus a duobus diaconibus et caeteris sequentibus, primum ad viros oblationem cum vino facientes, dein ad feminas. Acolythus vero unus lineum pallium, ut mos est, factum, ante se tenens, [Col. 0988A] accipiat a pontifice oblatas, aliusque cannam portans in qua diaconus quilibet libamen vini suscipiens infundat. Rediens itaque a populo pontifex accipiat oblationem [Col. 0987D] Nempe aquam, qua de re supra in primo libello. Id clarius hic in consequentibus: Cantor vero per juniorem suum cannam cum aqua involutam mappula [Col. 0988D] transmittat subdiacono. scholae sine vino, et pergens ad sedem sedeat, offereturque ei aqua, lavetque manus suas. Et habeat tunc subdiaconus in loco calicem cum vino, et super illum corporale involutum, et acolythus patenam cum oblatis. Accipiens itaque diaconus corporale, eat ad dexteram altaris partem, jactetque illud devolvendo ad alteram altaris partem; quod alius suscipiens diaconus, expandent illud desuper altare. Redeat quoque diaconus qui Evangelium legerat, osculeturque genu episcopi, et accedat ad altare, annuatque acolytho qui oblationem populi et scholae in pallio gestat; accipiatque ex ipsis oblatis [Col. 0988B] quantum ei videtur; et ponet eas desuper altare in corporale quod expanderant, infundatque de canna libamen vini in calicem; et pergat ipse cum alio diacono, et per brachia sustentando ducant episcopum ad altare, accedantque presbyteri offerentes, diaconi deinde sine uno [ Forsan vino] videlicet. Hoc autem expleto, accipiat diaconus de manu acolythi, et porrigat episcopo; ablatisque oblatis in illa jacentibus, reddat eam iterum acolytho. Cantor vero per juniorem suum cannam cum aqua involutam mappula transmittat subdiacono calicem in manu tenenti; et ipse eamdem in calicem infundet aquam, 68 reddatque diacono calicem: qui annuente episcopo ponat eum super altare.
9. Subdiaconi itaque, dum canitur Sanctus, post [Col. 0988C] altare pergant stare, versi videlicet contra diaconos post episcopum stantes. Post quos diaconos duo acolythi cum duabus patenis stent. Infra actionem igitur detur aqua presbyteris ut lavent manus suas. Quando dicitur a pontifice Nobis quoque peccatoribus, detur diaconibus [Col. 0988D] Amalarius, in lib. III, cap. 25: In eodem officio lavant diaconi manus. aqua, et subdiaconi redeant ad loca sua.
10. Unus vero eorum qui lectionem recitavera, stet post diaconos juxta acolythos, ut dum dicitur a pontifice Da propitius pacem, accipiat ab acolythis patenas, osculeturque eas, et det eas diacono, qui et illas inter manus osculetur subdiaconi; quas etiam diaconus episcopo osculandas praebeat. Acceptis itaque illis, episcopus dividat inter eas sacrosanctum corpus consecratum, rumpatque unam oblatam, et ex [Col. 0988D] ea particulam unam in corporale mittat, et aliam in calicem, dicendo: Pax Domini sit semper vobiscum. Venientesque duo presbyteri, unus hinc et alius inde, faciant cum eo pacem; deinde archidiaconus, et redeat ad sedem. Et archidiaconus, Evangelium scilicet qui legerat, accedat ad altare; elevetque patenas, et donet eas acolythis, jubeatque unam ante presbyteros, et aliam diaconibus coram tenere, ut frangat scilicet oblatas superimpositas. Elevat etiam et calicem, donatque illum subdiacono. Fractis itaque oblatis, jubeat diaconus acolytho ut deferat [Col. 0989A] unam patenam ad sedem ante pontificem. Qui surgens vertat se ad Orientem, et communicet. Susceptumque diaconus ab acolytho calicem porrigat episcopo, et confirmet; rursumque a diacono calix reddatur subdiacono.
11. Accedentes quoque presbyteri communicent, quibus episcopus donet sacrosanctum corpus in manus, eantque ad sinistrum cornu altaris, osculenturque illud, et communicent. Subsequatur etiam eos subdiaconus cum calice, donetque eum primo communicanti, qui et tribuat subsequenti; et sic per ordinem unus alteri tribuat, donec omnes confirmet. Similiter quoque post illos, diaconos communicent 69 et confirment. Dein clerus communionem ab [Col. 0990A] episcopo accipiat, et a diacono confirmetur. Presbyter autem unus, aut duo, vel tres, seu quatuor fuerint necessarii, aliam accipiant patenam, et ex ea in reliquas partiantur patenas; confirment sanguine sacro, et sic populum communicent, cantante schola Agnus Dei, et Communionem. Omnes qui voluerint habeant communicatum. Deibus vero solemnibus, id est praecipuam festivitatem habentibus, peracta Missarum solemnitate, procedente pontifice, occurrat ei cantor cum schola, et dicat: Jube, domne, benedicere, respondeaturque a pontifice Benedicat nos Deus, et tota schola alta dicat voce Amen. Simili etiam ratione fiat, dum ingredi in secretarium debet.
Ordo Romanus VI
[Col. 0989B] Ordo Processionis, si quando episcopus festivis diebus Missam celebrare voluerit, ita ut ab antiquis Patribus occidentalium institutione est constitutus, hic adesse cernitur scriptus.
70 1. Postquam prima hora celebrata fuerit in conventu fratrum, qui apud quosdam capitulum nuncupatur, a decano vel cantore singuli ad Missam ministeria acturi destinandi sunt. Et cum tintinnabulum ad tertiam sonuerit, omnes simul fratres in chorum ordinatim convenire debent, humeralibus et albis, apud quosdam autem casulis induti. Sed Processionem coram episcopo acturis a custode ecclesiae in sacrario ornamenta praebenda sunt, presbyteris duobus, qui episcopum ducturi sunt, cappae, diaconibus stolae, et dalmaticae, subdiaconibus vero sibi congruae vestes, quae apud quosdam subdiaconales [Col. 0989C] nominantur; et mappulae in sinistra manu ferendae, acolythis candelabra, et thuribula portaturis casulae. His cum induti fuerint, acolytis candelabra portantibus, subdiaconus archidiacono Evangelium fert, in medio stanti extra sacrarium, sive intra, ubi se pontifex parat, retro acolythis ordinatim standum est. Duo autem presbyteri ita, ut ad Missam, excepto quod cappis induti sunt, vestiti, una cum septem diaconibus coram episcopo stantes ministrent ei, cantantes cum illo septem Psalmos cum litania.
2. Tertia vero a fratribus impleta, procedunt diaconi de sacrario, dividentes se in duas partes, quatuor ad dexteram, 71 tres ad sinistram: et tunc procedat episcopus, stetque ex choro sic prope adeo, [Col. 0989D] ut cantori manu innuere valeat. Cui etiam silendum est, usquequo episcopus cantare jusserit. Dehinc innuente episcopo cantetur Introitus. Et pontifex a custode ecclesiae, qui alba indutus esse debet, incensum accipiens, ponat in thuribulum, et archisubdiacono apportante Evangelium complicatum, osculetur; quo tamen a plerisque revoluto, illud Evangelium [Col. 0990B] quod illo die legendum est osculatur. His expletis, cum [Col. 0989D] Quippe olim non unus tantum ex Psalmo Versus, ut modo, decantabatur ad Introitum, sed Psalmus continuabatur ad nutum sacerdotis celebrantis. Vide [Col. 0990D] Menardum nostrum in Sacramentarium Gregorianum, pag. 3. Psalmus cantatur, innuente episcopo praecedant acolythi cum candelabris, primum unus, tum duo et duo, et subdiaconi similiter. Protinus diaconi secuturi. Et sic procedat sacerdos in chorum, ducentibus eum duobus presbyteris, quos cappis jam ante praediximus esse indutos, sive, ut alii volunt, diaconibus. Apud quosdam autem in hac processione aliis subdiaconibus praecedentibus, ille qui lectionem lecturus est cum Evangelio retro diaconos episcopum praecedit, coram quem duo acolythi cum candelabris, unusque cum thuribulo antecedant. Quibus utique in hoc consentiendum esse volumus.
3. Igitur ut omnis processio in chorum venerit, acolythi cum candelabris se dividunt: quatuor scilicet [Col. 0990C] in dexteram, et tres in sinistram, similique modo diaconi faciant. Subdiaconi autem, protinus ut in chorum venerint, quasi quaedam linea porrecti usque ad altare progredientes, simul se inclinent coram eo, atque Evangelio superposito, quatuor in dextro ejus cornu, et tres in sinistro consistant. Pontifex vero postquam in medietatem perducitur, presbyteris, qui eum ducebant, sive diaconibus manus ejus osculantibus, propriaque repetentibus loca, inclinans se Deum pro peccatis suis deprecetur. Tunc erectus primum presbyteris duobus, deinde diaconibus per ordinem omnibus pacis oscula dabit. In quibusdam enim locis usus est et consuetudo, ut his finitis minister cum thuribulo subdiaconum Evangelium portantem antecedat ad altare, coram illo incensum [Col. 0990D] ponens; et subdiaconus desuper Evangelium deponens revertatur. In aliis vero non incensum ad altare portatur, antequam oblationes altari superponantur.
72 4. Igitur his peractis, cum Gloria innuente episcopo cantabitur, a saepe dictis presbyteris in superiorem ducendus est gradum, non omnino ad [Col. 0991A] altare. In quo etiam loco gressus figendus est, usquequo presbyteri primum, et tunc duo et duo diaconi altaris cornua osculentur, et novissime archidiaconus solus. Sed continuo ut episcopus in altiora scandere incoeperit, subdiaconus qui prius juxta altare stabat, choro Gloria Patri canente, ad propria loca revertendum est, et quatuor in dextro choro, tribus in sinistro standum erit. Quibus ita finitis, item versus a choro cantandus est, et pontifex usque in medietatem altaris ducendus est; ubi se altari inclinans, Evangelium osculetur; et sic demum dextro cornu altaris, ubi etiam sedes sibi parata est, osculum ferat. Tunc alius presbyter proprium repetat locum, alius autem librum episcopo porrigat atque revolvat, et diaconi quatuor in dextro, tres in sinistro altaris cornu consistant.
[Col. 0991B] 5. Peracto itaque Introitu, innuente episcopo, cantandum est Kyrie eleison, sine cujus insinuatione cantorem nihil canere licebit. Et tunc acolythi candelabra in inferiori gradu, quasi quodam filo, per rectam lineam ponant, vel, ut quidam volunt, in modum crucis. Igitur cum Gloria in excelsis percantabitur,et pontifex se ad populum, Pax vobiscum dicturus, convertit, diaconi simul cum eo se conversuri sunt. Cumque collectam finierit, lectio legatur. Et sedente episcopo, accedat archidiaconus, et genu flexo ante eum regat vestimenta illius, et praebens se ad pedem, revertatur. Finita vero lectione, illis, qui Gradualem et Alleluia cantaturi sunt juxta pulpitum in inferiori gradu standum est.
[Col. 0991C] 6. Cum autem omnia usque ad Evangelium impleta fuerint, accedat princeps ecclesiae ad episcopum, pyxidem in qua thus habetur manu ferens, sequente acolytho, qui thuribulum portat, et imposito in illud incenso ab episcopo, et subdiacono in dextra parte altaris diaconum praestolante, accedat diaconus ad altare. Dominum his verbis adoraturus, Domine, labia mea aperies, et os meum annuntiabit laudem tuam. Et adorato altari, genua flectens ante episcopum, accipiat ab eo Benedictionem, et praebens se ad pedes ejus, adhibente manum episcopo, osculetur eam; et protinus ad altare progrediens, sumat Evangelium continuo lecturus. Candelabra autem ferentes infra pulpitum contra diaconum 73 stare debent. Sed ille qui thuribulum tenet juxta eum stet in [Col. 0991D] sinistra parte, usquequo Evangelium perlegatur. Ut autem diaconus legere incoeperit, duo acolythi involuti in sacrario a custode ecclesiae sacra vasa accepturi sunt, et ea in chorum portaturi; et alter cum calice corporali cooperto, et vino cum aqua mista infuso, in dextera parte, alterque cum patena in sinistra parte erit.
7. Itaque perlecto Evangelio, accipiat subdiaconus pulvinar et Evangelium a diacono, eumque praecedat, coram quo etiam unus cum thuribulo, et septem acolythi [Col. 0992A] cum candelabris usque ad altare antecedant. Quo cum pervenerit, episcopus, accepto odore incensi et Evangelio deosculato, ad praedicationem per manus presbyteri et archidiaconi perducendus est Et interim dum sermonem facit ad populum, sub diaconus circumeundo fratribus Evangelium apportet, ab omnibus ordinatim deosculandum; sin autem episcopus praedicare noluerit, alta voce incipiat canere Credo in unum Deum, et ita omnis chorus incipiens Patrem omnipotentem, ad finem usque perducat. Diaconus vero statim ut a pulpito gradum ad altare ascenderit, accipiens corporale ab acolytho, alio se adjuvante diacono super altare distendat. Quod utique linteum ex puro lino contextum esse debet, quia sindone munda corpus Domini legitur [Col. 0992B] involutum in sepulcro; et tantae quantitatis [Col. 0991D] Nunc longe minus est illud corporale, ut omnibus perspicuum est. Ejusdem magnitudinis est in praemissis libellis. esse debet, ut totam altaris superficiem capiat.
8. Archisubdiaconus quippe ut Evangelium ab omnibus clericis deosculatum super altare deposuerit, accipiens calicem ab acolytho, archidiacono apportet vinum, per [Col. 0991D] Editi, colum seu colatorium, per quod vinum in [Col. 0992D] calicem, ne quid impurum decidat, infundi mos erat Quod additur hic ex Ordine Romano, in nostris libris non invenio. colam, quam in sinistra manu Romanus Ordo archisubdiaconum auriculari digito ferre jubet, purgandum. Quod utique vas in id opus ex aliquo metallo formatum, in medio sui plurima quasi acus foramina ad excolandum vinum ostendit, et illud archisubdiaconus per totum Missae officium in sinistra manu illo quo praediximus digito annulo suspensum portaturus est.
9. Quibus ita peractis, et Symbolo finito, dicat pontifex [Col. 0992C] ad populum, una cum illo diaconis, ut praefati sumus, conversis, 74 Dominus vobiscum, et Oremus. Et tunc illo innuente Offertorium cantetur a choro: et ille a presbytero et archidiacono ad locum ubi oblationes a fidelibus laicis sive viris, sive feminis, offeruntur, easdem accepturus, ducatur, praecedentibus coram eo subdiacono cum calice, et acolytho cum patena. Quo cum pervenerit, diaconus a subdiacono calicem accipiens, omnibus qui oblationes obtulerunt, eisdem ab eo acceptis et in patenam impositis, manum suam cum calice ad osculandum praebeat, et illum iterum subdiacono det ad portandum; ille autem cum presbytero episcopum ad altare reducat similiter ut ante, praecedentibus ipsis cum calice et patena. Ubi cum ventum fuerit, et episcopus sedem petierit, antecedant duo acolythi cum [Col. 0992D] manutergio, et genu flexo ante eum totum illi sinum de eodem cooperiant, ne lavans manus aqua casulam spargat. Tertius autem acolythus, aquam illi ministraturus, in medio duorum genuflectat cum eo. Quod ideo ab antiquis Patribus decretum fertur, ut pontifex qui coelestem panem accepturus est, a terreno pane, quem jam a laicis accepit, manus lavando expurget. Lotis autem manibus surgat episcopus, ut accipiat oblationes a duobus presbyteris, [Col. 0993A] et diaconibus, et ab omnibus clericis, quas non tam Patrum instituta jubent, quam proprium arbitrium immolare suadet. Quas cum acceperit atque altari superposuerit, apportante sibi archidiacono oblatas in patena a nullo immolatas, accipiat ex illis quantum sibi sufficere videatur, et alias archidiacono restituat, quas ille custodi ecclesiae ad observandum committat.
10. Igitur oblatione altari superposita, accipiens diaconus calicem ab archidiacono, super altare continuo ponat. Tunc episcopus benedicens Hostias, et dicens, Veni, [Col. 0993C] Micrologus, in cap. 11, ait hanc Orationem recitari juxta Gallicanum Ordinem. sanctificator omnipotens aeterne Deus, benedic hoc sacrificium tibi praeparatum, qui vivis et regnas in saecula saeculorum, convertat se et sumat incensum a custode ecclesiae, ponensque in thuribulum [Col. 0993B] offerat illud altari, detque archidiacono. Ille vero postquam hoc commendaverit acolytho, eat in locum suum, scilicet in medio diaconorum, qui omnes coram altari retro episcopum per rectam lineam stare debent. Tunc episcopus dicat, ad populum conversus, Orate pro me. Hoc cum dixerit, 75 subdiaconi eant retro altare, et ibi stantes, cantaturi sunt quindecim grad. et diaconi coram altari similiter. Apud quosdam usus obtinuit subdiaconos in choro stare, usquedum Sanctus canatur, et hoc finito, eos coram altari retro diaconos aliquot gradibus infra consistere, et tunc retro subdiaconos acolythum patenam et fistulam habentem inferius stare.
11. Ergo cum dictum fuerit Sanctus, veniant tres acolythi aquam diaconibus ministraturi; qui cum [Col. 0993C] loti fuerint, et archidiaconus cum episcopo calicem levaverit, et ille dixerit Per omnia saecula saeculorum, in aliquibus locis subdiaconibus in priorem locum euntibus diaconi ibi persistunt usquedum Pater noster cantabitur, et sic demum omnes revertuntur. Cumque episcopus Pater noster finierit, accipiens archisubdiaconus patenam ab acolytho, offerat eam archidiacono. Ille autem, ut episcopus dicit Da propitius pacem, patenam illi accommodans, humerum ejus osculetur. Statimque episcopo dicente Per omnia saecula saeculorum, accipiat benedictionalem librum; et conversus ad populum dicat Humiliate vos [Col. 0994A] ad Benedictionem, et clero respondente Deo gratias, porrigat episcopo librum.
12. Expleta autem Benedictione veniens presbyter accipiat pacem ab episcopo, eamdem caeteris oblaturus. Diaconus vero sumens calicem et patenam ab altari, subdiacono patenam porrigat, quam ille acolytho ad tenendum praebeat. Ipse autem diaconus tenens calicem et fistulam stet ante episcopum, usquedum ex sanguine et corpore Christi, quantum voluerit, sumat, et sic calicem et fistulam subdiacono commendet. Quo protinus in sinistrum cornu altaris pergente, acolythus ibi cum patena coram episcopo consistat. Presbyteri vero et diaconi osculando episcopum, corpus Christi ab eo manibus accipiant, in sinistra parte altaris communicaturi. Subdiaconi autem [Col. 0994B] osculando manum episcopi, ore [Col. 0993C] Observandus hic diversus communicandi ritus, [Col. 0994C] ut presbyteri et diaconi Eucharistiam manibus, subdiaconi ore accipiant. accipiant corpus Christi ab eo. Postquam vero diaconi in sinistro cornu altaris de sanguine Christi communicent, venientes subdiaconi ordinatim accipiant sanguinem ab archidiacono, manum ejus osculantes. Et eidem archidiacono nimis caute 76 procurandum est ne quid in calice aut patena sanguinis vel corporis Christi remaneat.
13. His ita peractis, duo diaconi complicantes corporale ponant super calicem, fistula adhuc in eo remanente. Interim autem cantetur Agnus Dei, et quae tunc canenda sunt. Dehinc omnes cum jam communicaverint, acolythus qui patenam portat in sinistram altaris partem pergens cum subdiacono consistat. Sedente vero episcopo secundum praedictum ordinem, [Col. 0994C] tres acolythi genu flexo ante eum aquam manibus ministrant. Lotis autem manibus, surgente episcopo, convertente se ad populum, et dicente Dominus vobiscum, subdiaconus cum calice, et acolythus cum patena una cum diaconibus se conversuri sunt. Cumque episcopus collectam finierit, et diaconus Ite Missa est, et clerus Deo gratias dixerit, duo diaconi accipientes manus episcopi, et subdiaconus cum calice, et acolythus cum patena eum antecedentes, ut praediximus intrantem, ita exeuntem cum omni processione ad sacrarium reducant.
Admonitio in Ordinem Romanum VII
[Col. 0993] Post libellos veteres Ordinis Romani sequuntur antiqui libelli tres, unus de baptismo, ac duo de ordinationibus sacris. Primum ex his nobis suppeditavit eruditus Josephus Maria Thomasius, eumdemque contulimus cum pervetusto Codice Colbertino, n. 416. Idem libellus cum multis interpolationibus habetur in vulgato Ordine Romano a pag. 61. Ejus antiquitatem vel lectio ipsa probat. Multa his consimilia occurrunt in Sacramentario Gelasiano a pag. 47 Editionis Thomasianae.
Ordo Romanus VII
[Col. 0993C] Denuntiatio scrutinii, quod tertia hebdomada in Quadragesima, secunda feria, initiatur.
77 1. «Scrutinii diem, dilectissimi fratres, quo [Col. 0994C] electi nostri divinitus instruantur, imminere cognoscite; ideoque sollicita devotione succedente sequenti quarta feria, circa horam tertiam [ All., diei sextam] [Col. 0995A] convenire dignemini, ut coeleste mysterium, quo diabolus cum sua pompa destruitur, et janua regni coelestis aperitur, inculpabile Deo juvante ministerio peragere valeamus. Per.» Ut autem ad ecclesiam venerint, sicut diximus, quarta feria, hora tertia, scribantur [Col. 0995] Habebant ergo nomina jam ante baptismum. Quanquam non raro nomina tunc imponebantur. Lege Menardum in Sacrament., pag. 98. nomina infantium, vel eorum qui ipsos suscepturi sunt ab acolytho, et vocentur ipsi infantes ab acolytho in ecclesia per nomina, vel ordine sicut scripti sunt, ita dicendo: Ille puer, et sic per singulos. Et statuuntur masculi seorsum ad dexteram partem, feminae ad sinistram. Et tunc inprimitus faciat presbyter in singulorum frontibus crucem cum pollice dicendo: In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti. Et imponens manum super capita eorum, dicit hanc Orationem: Omnipotens sempiterne Deus, Pater Domini [Col. 0995B] nostri Jesu Christi. Item super feminas faciat similiter. Et postea benedicet sal hoc modo: Exorcizo te, creatura salis. Et mittit in ore infantium de ipso sale per singulos ita dicendo: Accipe, ill., sal sapientiae propitiatus in vitam aeternam. Et dicat post datum sal hanc Benedictionem: Deus patrum nostrorum, Deus universae conditor veritatis.
2. Inde vero exeant foris ecclesiam, exspectantes horam 78 quando revocentur. Tunc incipiat clerus Antiphonam ad Introitum, Dum sanctificatus fuero in vobis; qua finita ascendit sacerdos ad altare, et dicit Orationem: Oremus. Da, quaesumus, Domine, electis nostris. Et postea sedet in sede sua, et vocentur infantes a diacono dicente: Catechumeni procedant. Et vocantur infantes ab acolytho per nomina, vel ordine [Col. 0995C] ut scripti sunt, et statuuntur ut prius, masculi ad dexteram, feminae ad sinistram; et postmodum commonentur a diacono ita: Orate, electi, flectite genua. Et postquam oraverint, dicit Levate. Complete Orationem vestram in unum, et dicite Amen. Et respondent omnes Amen. Item dicit diaconus: Signate illos, accedite ad Benedictionem. Et signent illos infantes in frontibus eorum patrini vel matrinae de pollicibus suis, dicentes In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti. Tunc venit acolythus iterum faciens crucem in frontibus singulorum, dicendo In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Et imponit manum super eos, dans Orationem super eos excelsa voce, his verbis, Deus Abraham. Qua expleta, vertit se ad feminas, et faciens crucem in frontibus singularum, dicendo: Deus coeli, [Col. 0995D] Deus terrae. Et annuntiat diaconus dicens: Orate, electae, et reliqua, sicut superius. Et signant patrini ut prius. Et sequitur alius acolythus, super masculos faciens crucem, sicut primus fecit; et imponet manum super eos, dicens: Audi, maledicte, Satanas. Item super feminas similiter faciens crucem, et imponens manus super eas, dicendo: Deus Abraham, Deus Isaac. Item dicit diaconus ut orent electi et reliqua, ut prius, et signant patrini, sicut prius. Inde tertius acolythus facit crucem in frontibus puerorum, sicut anterior fecit, et imponet manum super capita puerorum, dicendo: Exorcizo te, immunde spiritus. Item super feminas [Col. 0996A] faciens crucem ut prius, et imponet manum super capita ipsarum dicendo, Exorcizo te, immunde spiritus. Iterum admonet diaconus, Orate, electae, et reliqua sicut antea; et signent patrini, sicut prius. Et tunc presbyter accedit faciens crucem in singulorum frontibus, sicut prius, et imponet manum super capita ipsorum, dicens Orationem hanc: Aeternam ac justissimam pietatem tuam. Idem ipse facit super feminas, similiter dicens ipsam Orationem. Ista omnia consummata, iterum admonentur a diacono ita: Orate, electi, flectite genua. Et post paululum dicit: 79 Levate. Complete Orationem vestram in unum, et dicite Amen. Iterum dicit: Signate illos, state cum disciplina et cum silentio. Et signant patrini, ut prius.
3. Inde revertit sacerdos ad sedem suam, et legitur [Col. 0996B] lectio Ezechiel prophetae: Haec dicit Dominus: Effundam super vos aquam mundam, usque et salvabo vos ex universis inquinamentis vestris. Sequitur Gradale [ All., Responsorium], Aspiciam vos, et crescere faciam. Postea admonentur a diacono ita: Catechumeni recedant. Si quis catechumenus est, recedat. Omnes catechumeni exeant foras. Et egrediuntur ipsi electi, exspectantes pro foribus, usquedum completa fuerint Missarum solemnia. Deinde legitur Evangelium secundum Matthaeum: In illo tempore, respondens Jesus dixit: Confitebor tibi, Pater coeli, usque Jugum enim meum suave est, et onus meum leve. Et offeruntur oblationes a parentibus, vel ab his qui ipsos suscepturi sunt, et ponit ipsas sacerdos super altare, et dicit Orationem secreto: Miseratio tua, Deus, ad haec [Col. 0996C] percipienda mysteria. Ubi dicit Memento, Domine, famulorum famularumque tuarum, recitantur nomina virorum ac mulierum qui ipsos infantes suscepturi sunt. Item infra Actionem, Hanc igitur; expleta autem recitentur nomina electorum. Postquam recitata fuerint, dicit: Hos, Domine, fonte baptismatis innovandos. Finita vero Missarum solemnia, communicent omnes praeter ipsos infantes. Deinde annuntiat presbyter ut in ipsa hebdomada revertantur ad scrutinium, ita dicendo: Die Sabbati venite, collegite vos temporius ad ecclesiam ill. vel ill.
4. Venientes autem omnes ad ipsum diem, sicut eis denuntiatum fuit, et faciunt ipsum scrutinium, et Missam per omnem ordinem, sicut superius scriptum est. Iterum annuntiat presbyter qualem diem voluerit [Col. 0996D] in sequenti hebdomada, quae ab initio Quadragesimae est quarta, ita dicendo: Illa feria veniente, collegite vos temporius ad ecclesiam illam, qualem ipse denuntiaverit. Et ut venerint ad ecclesiam die quo eis fuerit annuntiatum, clamat diaconus dicens: Catechumeni procedant; et vocantur infantes ab acolytho per nomina, vel ordine sicut prius, et faciunt scrutinium per omnia, sicut illos priores fecerunt, usque ad ubi dicit: Signate illos, state cum disciplina et cum silentio. Et tunc leguntur duae lectiones in aurium apertionem. Lectio Isaiae prophetae: Haec dicit Dominus: Audite audientes me, et comedite bonum, [Col. 0997A] 80 usque Ad Dominum Deum nostrum, quoniam multus est ad ignoscendum. Sequitur Gradale Venite, filii. Item alia lectio ad Colossenses: Fratres, exspoliantes vos veterem hominem cum actibus suis, usque Et quidem in omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum. Sequitur Gradale Beata gens.
5. Inde vero procedunt quatuor diacones de sacrario cum quatuor libris Evangeliorum, praecedentibus eos duobus candelabris cum thuribulo et incenso, et ponunt ipsa Evangelia in quatuor angulos altaris, et antequam aliquis eorum legat, tractet presbyter his verbis: Aperituri vobis, filii carissimi, Evangelia, id est gesta divina, et reliqua. His expletis, annuntiet diaconus, dicens, State cum silentio, audientes intente. Et tunc accipiens unus diaconus desuper angulo [Col. 0997B] primo altaris sinistro librum Evangelii, praecedentibus ante eum duobus candelabris cum thuribulo, ascendit ad legendum, et legit, Initium sancti Evangelii secundum Matthaeum, usque ipse enim salvum faciet populum suum a peccatis eorum. Et postquam legerit, suscipit de eo subdiaconus ipsum Evangelium super linteum, et portet in sacrario, et tractet presbyter his verbis: Filii carissimi, ne diutius vos teneamus. Ipsa expleta, item annuntiat diaconus, State cum silentio, audientes intente. Iterum accipit diaconus desuper alio sinistro angulo altaris alium librum Evangelii, praecedentibus cereis et thuribulo, sicut superius. Iterum dicit: Initium sancti Evangelii secundum Marcum, usque Ego baptizo vos in aqua, ipse vos baptizabit Spiritu sancto. Et postmodum sequitur [Col. 0997C] presbyter his verbis: Marcus evangelista leonis gerens figuram. Ipsa expleta, item annuntiat diaconus: State cum silentio, audientes intente. Et accipit diaconus desuper tertio angulo dextro altaris tertium librum Evangelii secundum Lucam, usque Parare Domino plebem perfectam. Et tractet presbyter his verbis: Lucas evangelista, etc. Ipsa expleta, iterum annuntiet diaconus ut supra. Et accipit diaconus desuper quarto angulo dextro altaris quartum librum Evangelii secundum Joannem: In principio erat Verbum, usque Plenum gratia et veritate. Iterum prosequitur presbyter his verbis: Joannes evangelista, etc.
6. Deinde dicit praefationem symboli, Dilectissimi nobis, accepturi sacramenta Baptismatis. Ipsa expleta, tenens acolythus 81 unum ex ipsis infantibus masculum [Col. 0997D] in sinistro brachio, et interroget ei presbyter, dicens: Qua lingua confitentur Dominum nostrum Jesum Christum? Respondet, Graece. Annuntia fidem ipsorum qualiter credant. Et dicit acolythus Symbolum Graece, decantando his verbis, Πιστεύω εἶς ἕνα . Hoc expletum, vertit se ad feminas, et facit similiter. Iterum acolythus alter accipiens ex Latinis infantibus unum in sinistro brachio, ponens manum dextram super caput ipsius, et interroget ei presbyter: Qua lingua confitentur? sicut prius, et respondet, Latine. Dicit ei presbyter: Credo in unum Deum, Patrem omnipotentem, visibilium. Hoc expletum, vertit se ad feminas, et facit similiter. Deinde sequitur presbyter his verbis: Haec summa est fidei nostrae, dilectissimi [Col. 0998A] nobis. Ipsa expleta, annuntiat diaconus dicens: State cum silentio, audientes intente. Inde subsequitur sacerdos hanc praefationem dominicae Orationis: Dominus et Salvator noster. Ipsa expleta, admonentur a diacono: State cum silentio, audientes intente. Et dicit presbyter: Audistis, dilectissimi, Dominicae Orationis. Ipsa expleta, annuntiat diaconus: Catechumeni recedant. Si quis catechumenus est, recedat. Omnes catechumeni exeant foras.
7. Egressi vero parentes cum infantibus eorum, foris relinquant ipsos infantes in custodia; et iterum ingrediuntur in ecclesiam, tam parentes quam illi qui ipsos infantes suscepturi sunt, cum oblationibus eorum, et offeruntur pro ipsis. Ipsi vero infantes pro foribus exspectant, donec consummentur Missarum [Col. 0998B] solemnia. Expleta vero Missa, communicent omnes, praeter ipsos infantes
8. Iterum annuntiat presbyter qualem diem voluerit sequenti hebdomada, quae est ab initio Quadragesimae, ut revertantur ad scrutinium. Et ut venerint, celebratur ipsum scrutinium per omnem ordinem, sicut illi duo priores ante auris apertionem fuerunt. Et postea annuntiat presbyter, ut ipsa hebdomada, qualem diem vel ad qualem ecclesiam voluerit, ut revertantur ad scrutinium quartum. Et ut venerint, facit ipsum scrutinium per omnem modum, sicut anterius fecit. Hoc expletum, iterum annuntiat eis, sicut superius, ut revertantur ad scrutinium sextum, in sequente hebdomada ultima ante Pascha, qualem diem vel ad qualem ecclesiam voluerit, et complet [Col. 0998C] ipsum scrutinium vel ipsa omnia, sicut anterius fecit. Ita tamen agendum est, ut a primo scrutinio, 82 qui incipit tertia hebdomada in Quadragesimum, usque in Sabbato sancto vigilia Paschae, septem scrutinia esse debeant secundum formam septem donis Spiritus sancti, ut dum septem septenario numero implebuntur, detur illis gratia septiformis Spiritus sancti.
9. Item annuntiat presbyter ut in ipso sancto Sabbato, hora tertia, revertantur ad ecclesiam, et tunc catechizantur, et reddunt Symbolum, et baptizantur, et complebuntur septem oblationes eorum. Ordo vero qualiter catechizantur ita est. Post tertiam horam Sabbati procedant ad ecclesiam, et ordinentur per ordinem, sicut scripti sunt, masculi in dexteram, [Col. 0998D] feminae in sinistram; et faciens crucem sacerdos in frontibus singulorum, postea imposita manu super capita singulorum dicat: Nec te latet Satanas. Ipsa expleta, tanget presbyter singulorum nares et aures de sputo oris sui, et dicit uniuscujusque ad aurem, Effeta, quod est adaperire, in odore suavitatis, et reliqua. Hac expleta, ambulat in circuitu imposita manu super capita eorum, decantando excelsa voce Credo in unum Deum, et reliqua. Vertitque se ad feminas, et facit similiter. Postea dicitur eis ab archidiacono: Orate, electi, et flectite genua. Et post paululum dicit: Levate. Complete Orationem vestrum in unum, et dicite Amen. Et respondent omnes Amen. Iterum admonentur ab archidiacono his verbis: Catechumeni [Col. 0999A] secedant. Si quis catechumenus est, secedat. Omnes catechumeni exeant foras, exspectantes horam, qua possit circa vos Dei gratia baptismum operari. Postea impletur Benedictio. Inde sequuntur lectiones per ordinem cum canticis ad ipsum diem pertinentes.
10. Hoc expleto, procedit pontifex de ecclesia cum omni ordine [ornatu] sacerdotum, litaniam cantantes, hoc est Kyrie eleison, usquedum veniunt ad fontes, praecedentibus ante eum notariis cum duobus cereos ardentes staturam hominis in altum habentes, cum tyrabulis et thymiamateriis; et incipiunt litaniam, quam subsequitur Christe audi nos, et reliqua. Ipsa expleta in circuitu fontis, astante clero omni vel cuncto populo cum multis luminibus, facto silentio dicit pontifex Dominus vobiscum, respondentibus [Col. 0999B] cunctis Et cum spirituo tuo; et dicit Oremus, et dat Benedictionem: Omnipotens sempiterne Deus. Item alia, Deus qui invisibili potentia tua, et reliqua. Item alia: Haec nobis praecepta servantibus. Haec omnia expleta, 83 fundit chrisma de vasculo aureo intro in fontes super ipsam aquam in modum crucis, et cum manu sua miscitat ipsum chrisma cum aqua, et aspergit super omnem fontem vel populum circumstantem. Hoc facto, omnis populus, qui voluerit, accipiet [Col. 0999C] In Colbertino, accipiat de ipsa aqua in vasis suis, antequam . . . vel fructibus eorum. Et interrogante sacerdote Symbolum, tenentes ipsos qui eos suscepturi sunt, ita dicit: Credis in Deum Patrem omnipotentem? R. Credo, et caetera. Baptizat vero episcopus unum, etc. Benedictionem unusquisque in vasis suis de ipsa aqua, antequam ibi baptizentur parvuli, ad spargendum in domibus eorum, vel in vineis, campis, vel fructibus eorum.
11. Deinde pontifex baptizat unum, aut duos, vel quantos ei placuerit de ipsis infantibus, caeterique a [Col. 0999C] diacono [Col. 0999C] Presbyteros vel diaconos baptismi ministros suggerit primus libellus, num. 42. , cui ipse jusserit, baptizantur. Levantes [Col. 1000A] autem ipsos infantes in manibus [Col. 0999C] In libro Sacramentorum edito a nostro Menardo: [Col. 1000C] Et infantes quidem in brachiis dextris tenentes, majores vero pedem ponunt super pedem patrini sui. suis, offerunt eos uni presbytero. Ipse vero presbyter faciens de chrisma crucem cum pollice in [Col. 1000C] Mirum est infantes (ita enim recens baptizatos, etiam adultos, appellari mos erat) ungi primum in vertice a presbytero, mox ab episcopo in fronte, quem ritum apud Romanos usitatum observat vulgatus Alcuinus, pag. 64. vertice eorum, ita dicendo, Deus omnipotens pater Domini nostri Jesu Christi, et reliqua. Et sint parati qui eos suscepturi sunt cum linteis in manibus eorum, et accipiant eos a pontifice vel diaconibus qui eos baptizarunt. Pontifex vero egreditur de fonte, habens compositam sedem in ecclesia, ubi voluerit, sedens in eam, et deportantur ipsi infantes ante eum, et dat singulis stolam, casulam et chrismale, et decem [Col. 1000C] In primo Ordine Romano, supra, num. 44, legitur decem siliquas. siclos, et vestiuntur.
12. Induti vero ordinantur per ordinem, sicut scripti sunt, in circuitu: et dat Orationem pontifex super eos, confirmans eos cum invocatione septiformis [Col. 1000B] gratiae Spiritus sancti. Oratione expleta, facit crucem cum pollice et chrisma in singulorum frontibus, ita dicendo: In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, pax tibi. Et respondet Amen. Et hoc omnino praecavendum est ut hoc non negligatur, quia tunc omne baptismum legitimum christianitatis nomine confirmatur. Post hoc ingrediuntur ad Missas, et communicant omnes ipsos infantes; illud providentes, ut postquam baptizati fuerint, 84 nullum cibum accipiant, nec allactentur, antequam communicent. Et postea per totam hebdomadam Paschae omnibus diebus ad Missam debent venire, et parentes eorum pro ipsis offerre. Hoc autem supra scripto ordine baptismum, sicut in Sabbato sancto Paschae, sic et Sabbato Pentecosten omnimodis celebretur.
Admonitio in Ordinem Romanum VIII
[Col. 0999] Hic libellus superiori fragmento de officiis in noctibus a Coena Domini usque ad Pascha continenter subjicitur in pervetusto Codice Palatino Vaticano, signato n. 487. Non dubium quin sequens libellus contineat puriorem Ordinem Romanum de ordinatione sacrorum ministrorum, quam qui in Vulgatis habetur, ut facta comparatione facile quivis intelliget. Observat porro Amalarius, in lib. II, cap. 1, primos apostolicos seu Romanos pontifices, semper in Decembrio consecrationes ministrasse usque ad Simplicium, qui fuit a beato Petro XLIX, primusque sacravit in Februario. Adde Micrologum in cap. 28, qui huc auctoritatem adducit Pontificalis Romani, quo nomine librum de gestis Romanorum pontificum sine dubio intelligit. Plura de his in commentarii praevii cap. 15.
2. Alium libellum itidem de ordinationibus sacris secundum morem ecclesiae Romanae visum est item huic Ordini adjicere ex antiquo Codice sancti Galli, ut ex mutua collectione res amplius illustretur. Secundus iste Ordo magis convenit cum vulgato ordine Romano, qui tamen longe multo auctior est. Alios libros Rituales, qui apud Menardum nostrum et Morinum typis vulgati sunt, hic recudere non visum est operae pretium.
Ordo Romanus VIII
1. Dum Missa celebrata fuerit, induunt clericum [Col. 1000C] illum planetam et orarium. Dumque venerit episcopus, aut ipse domnus apostolicus ad communicandum, faciunt eum venire ad se, et porrigit in ulnas [Col. 1001A] ejus [Col. 1001D] Ejusmodi sacculus erat ad recipiendam et deferendam Eucharistiam, quod officium olim fuisse acolythorum vidimus in superioribus. sacculum super planetam; et prosternit se in terram cum ipso saeculo, et dat ei Orationem sic: Intercedente beata et gloriosa semperque virgine Maria, et beato apostolo Petro, salvet et custodiat et protegat te Dominus. Amen.
2. Et si ad subdiaconatus officium voluerit eum provocare, adducitur ad medium, et jurat coram sancta Christi Evangelia de quatuor [Col. 1001D] Quatuor haec capitula explicantur infra num. 5, continentque quatuor genera vitii carnalis. capitula secundum canones; et tunc porriget ei archidiaconus vel episcopus calicem sanctum in ulnas foras planeta; et se in terra prosternet et dat ei Orationem, ut supra diximus.
3. Et si ad diaconatus ordinem voluerit eum provocare, dum Introitus Missae inchoatur, ipse subdiaconus indutus tunicam albam, et tenens orarium [Col. 1001B] suum in manu, stat ante rugas altaris. Non dicitur tunc Kyrie eleison; sed completo Introitu, dat Orationem episcopus, et legitur Apostolus ad Timotheum; Fratres, diaconos esse oportet pudicos, non bilingues, usque in finem, Quae est in Christo Jesu Domino nostro. Et psallitur Gradale. Deinde exuitur ipse subdiaconus planeta a diacono. Tunc episcopus dicit: Oremus, dilectissimi, Deum Patrem omnipotentem, ut super hunc famulum suum, quem ad sacrum Ordinem dignatur assumere benedictionis suae gratiam 86 clementer effundat, eique donum consecrationis indulgeat, per quod eum ad praemia aeterna perducat. Et tunc schola initiat Kyrie eleison. Et prosternit se episcopus ante altare, et post eum ipse subdiaconus; et expleta litania, surgent a terra, et statim [Col. 1001C] dat ei Orationem consecrationis. Dum vero consecratus fuerit, dat osculum episcopo et sacerdotibus, et stat ad dexteram episcoporum jam indutus dalmatica.
4. Si vero voluerit eum consecrare ibi ipsum presbyterum, tenens eum archidiaconus ducit foras rugas altaris, exuit eum dalmatica, et sic eum induit planeta, et ducit iterum ad episcopum. Et tunc aliam illi dans Orationem, consecrat eum presbyterum, dans osculum episcopo vel caeteris sacerdotibus, et stat in ordine presbyterorum, et dicitur Alleluia, vel Tractus et Evangelium, et quod sequitur, et completur Missa ordine suo.
[Col. 1001D] 5. Dum [Col. 1002D] Confer editum Ordinem Romanum, a pag. 97, et vulgatum Alcuinum, apud quem eadem fere leguntur, pag. 73, itidemque apud Morinum, pag. 325. a civitate et loco episcopus fuerit defunctus, a populo civitatis eligitur alius; et fiet a sacerdotibus clero et populo [Col. 1002D] Ejusmodi decreti formulam habes in libro Diurno pontificum Romanorum. decretus, et veniunt ad domnum apostolicum, adducentes secum et suggestionem, hoc est rogatorias litteras, ut eis episcopum consecret, quam secum deportati sunt. Tunc domnus apostolicus praecipit sacellario vel numinculatori ut eum ad archidiaconum dirigat, et eum inquirat de quatuor capitulis secundum canones, id est arsenochita, quod est masculo; pro ancilla Dei sacrata, [Col. 1002A] quae a Francis nonnata dicitur; pro quatuor pedes, et pro muliere viro alio conjuncta; aut si conjugem habuit ex alio viro, quod Graecis dicitur deuterogamia. Et dum nulli horum ipse vir conscius fuerit, Evangeliis ad medium deductis jurat ipse electus archidiacono. Et post haec tradito subdiacono, pergit cum praefato electo apud aulam beati Petri apostoli, ibique in ejus sacratissimum corpus confirmat, quod non cognovisset superius nominata capitula. Alio vero die nuntiatur, ab archidiacono sicut actum est.
6. Tunc domnus apostolicus induit se palleum, et sedet 87 in sede; advocans ad se episcopos vel presbyteros, jubet eos sibi consedere. Stante autem universo clero, praecipit vero sacellario suo, ut [Col. 1002B] plebs civitatis ingrediatur. Ille dum perrexit eos introducendum, eligit ex illis, id est ex sacerdotibus, personam qui rationem reddat, dum fuerit interrogatus. Et dum fuerint introducti, interrogantur a domno apostolico sic: Quid est, fratres, quod vos fatigastis? Illi respondent: Ut nobis, domine, concedas patronum. Respondet domnus apostolicus, Habetis vestrum? Respondent, Habemus. Quo honore fungitur? Respondet, diaconus, presbyter, aut quod fuerit. Interrogantur, Quantos annos habet in diaconato aut presbyterato? Respondent quantos et quomodo. Domnus apostolicus dicit: De ipsa Ecclesia est, an de alia? Respondent, De ipsa. Et si dixerint de alia, dicit domnus Apostolicus: Dimissoriam habet ab episcopo suo? Respondent Habet, [Col. 1002C] et mox offerunt eam. Domnus apostolicus dicit: Conjugem habuit? disposuit de domo sua? Respondent Disposuit. Domnus apostolicus dicit: Quid vobis complacuit de eo? Respondent: Et castitas, hospitalitas, benignitas, et omnia bona quae de eo sunt prolata. Domnus apostolicus dicit: Videte, fratres, ne aliquam promissionem fecisset vobis; scitis quod simoniacum et contra canones est. Respondent Absit a nobis. Domnus apostolicus dicit: Vos videritis. Et iterum dicit: Habetis decretum? Respondent, Habemus. Et dum eum offerunt, jubet sacellario ut relegatur. Et dum relectus fuerit, jubet domnus apostolicus introducere electum.
7. Dum vero introductus fuerit electus, et subdiaconus a longe tertia vice se in terra prosternet, [Col. 1002D] tunc domnus apostolicus Orationem dicit sic: Protegat nos Dominus. Respondent omnes Amen. Domnus apostolicus interrogat eum: Quid te fatigasti, frater? Respondet: Ad quod non sum dignus isti confamuli mei me adduxerunt. Et dicit: Quo honore fungeris? Respondet, Diaconi aut presbyteri, vel quod est. Et interrogat eum domnus apostolicus: Quantos annos habes in diaconato, aut in presbyterato? Respondet quantos. Iterum interrogat eum [Col. 1003A] domnus apostolicus: Habuisti conjugium, et de domo tua disposuisti? Ille respondet si habuit, aut non, et quia de domo sua disposuit. Item interrogatur a domno apostolico si aliquam dationem aut promissionem fecisset? Respondet Absit. Iterum domnus apostolicus interrogat eum: 88 Quales Codices in Ecclesia tua leguntur? Respondet: Octateuchum, Regnorum, Prophetarum, Actuum apostolorum, Evangelium, et Apostolum. Domnus apostolicus interrogat: Nosti canones? Respondet: Doce nos, domine. Dicit domnus apostolicus: Ordinationem si feceris, [Col. 1003C] Haec leguntur in edito Ordine Romano, pag. 104, sed multo prolixiora. aptis temporibus fac, id est, primi, quarti, septimi, et decimi mensis. Bigamos aut curiales ad sacros ordines ne promoveas; attamen dabitur tibi edictum de scrinio, quomodo debeas conversari. Tunc praecipit [Col. 1003B] archidiacono domnus apostolicus, et releget petitionem quam ipse electus a populo domno apostolico obtulerat. Et dum relecta fuerit, dicit domnus apostolicus: Quomodo vota omnium in te conveniunt? Hodie te abstinueris, et crastino, si placuerit Deo, consecrandus eris. Respondet archidiaconus: Jussisti, domne. Et dat domnus apostolicus ipso electo osculum, et egredientur foras.
8. Alia vero die, quod est Dominica, procedit domnus apostolicus in ecclesia, ibique episcopi et presbyteri cum eo, et caeteri ordines clericorum consistunt; et ingreditur domnus apostolicus secretarium, et jubet scholam psallere. Et procedit de sacrario cum omni decore in ecclesia ipsa, sicut mos est. Completo vero Introitu, non dicunt tunc Kyrie [Col. 1003C] eleison, sed mox domnus apostolicus dat Orationem. [Col. 1004A] Deinde dicitur Apostolus ad Timotheum: Charissime, fidelis sermo, si quis episcopatum desiderat, bonum opus desiderat, et caetera. Et dum psallitur Gradale, egrediatur archidiaconus cum acolythis et subdiaconis, et induit eum dalmatica, planeta et campobus [ Leg. campagis], et introducit eum. Dumque introductus fuerit, vocet eum domnus apostolicus: Cleros et plebs consentiens civitatis tal. cum adjacentibus parochiis suis, elegerunt sibi illum talem diaconum, vel presbyterum episcopum consecrari. Oremus itaque pro eodem viro, ut Deus et Dominus noster Jesus Christus tribuat ei cathedram episcopalem ad regendum Ecclesiam suam et plebem universam. Deinde schola incipit Kyrie eleison cum litania. Prostratus domnus apostolicus cum sacerdotibus [Col. 1004B] et ipso electo in terra ante altare, completa litania surgent, et tunc [Col. 1003C] Forte legendum surgent, et tunc benedicet, ut notavimus in commentarii praevii cap. 15. benedicent eum. Et Benedictione expleta, dat osculum domnus apostolicus; et tenens eum archidiaconus 89 deportat eum; et sic dat osculum episcopis et presbyteris. Et tunc jubet eum domnus apostolicus supra omnes episcopos sedere; et dum sederit, dicitur Alleluia, deinde Evangelium, et expletur Missa
9. Dum vero venerit ad communicandum, domnus apostolicus porrigit ei formatam atque sacratam oblationem; et eam suscipiens episcopus ipse ex ea communicat super altare, et sibi caeterum ex ea reservat ad communicandum usque ad dies [Col. 1004C] Idem ritus legitur tum in vulgato Ordine Romano, pag. 102, tum in Fulberti secunda epistola ad Einardum, tum apud Morinum, pag. 324, et 326. quadraginta, et postmodum ex praecepto domini apostolici communicat omnem populum.
Ordo Romanus IX
1. Primum [Col. 1003D] Confer vulgatum Ordinem Romanum, a pag. 86, ubi quaedam ex his leguntur, sed multum aucta. , in qualicunque schola reperti fuerint pueri bene psallentes, tolluntur inde, et nutriuntur in schola cantorum, et postea fiunt cubicularii. Si autem nobilium filii fuerint, statim in cubiculo nutriuntur. Ex hac accipient primam Benedictionem ab archidiacono, ut liceat eis super linteum vellosum sedere, quod mos est ponere super sellam equi. Dein, sicut Sacramentorum Codex continet, [Col. 1003D] quando et ubi libitum fuerit, usque in subdiaconatus officium ordinantur, diaconi vero atque presbyteri nunquam nisi in publica ordinatione. Fit enim conventus populi et congregatio regionum, primum ad sanctum Adrianum; et inde pergit pontifex una cum populo, praecedente solito apparatu, id est cruces, thuribula, vel tale, usque ad sanctam Mariam ad praesepem. 90 Accedente pontifice ad altare, schola cantorum repetit litaniam, dein Introitum, et pontifex [Col. 1004C] dicit Oremus, et diaconus Flectamus genua. Post Collectam ascendit lector in ambonem, et elevata voce legit lectionem de quarta feria, et sequitur Gradale. Dein dicit pontifex Dominus vobiscum. Diaconus ut supra. Post collectam ascendit lector in ambonem, et elevata voce legit brevem in auribus populi, sic continentem: Cognoscat fraternitas vestra, quia ill. et ill. vocantur in tali officio. Si quis habet contra hos viros aliquam querelam, exeat confidenter propter [Col. 1004D] Deum et secundum Deum, et dicat. Memor sit tamen omnino [Col. 1003D] Ita etiam legitur in Codice Gelasiano, pag. 29 [Col. 1004D] Editionis Thomasianae, et apud Morinum, pag. 267, 310 et 327. communionis suae. Quod si nullus contradictor exstiterit, sequitur Lectio, et Responsorium.
2. Post haec advocantur sursum, et statuuntur in sinistra parte altaris, usquedum pontifex Missam percompleat. Dein advocantur feria 6 ad sanctos apostolos eo tenore ut supra. Sabbato vero egreditur pontifex ad sanctum Petrum, et universae regiones cum eo litaniam canendo. Ingrediente papa in [Col. 1005A] sacratarium, ipsi praestolantur adventum ejus in presbyterio. Schola cantorum canit Introitum, et pontifex dat Orationem. Subdiaconi legunt lectionem, et cantatur Gradale, exspectantes illi qui benedicendi sunt sub ambonem, donec quinque lectiones compleantur. Deinde apostolicus legit ipse advocationis brevem coram populo, et stant parati singulorum ministri cum indumento, donec archidiaconus veniat, et singulis singula sua manu tribuat. Post haec autem descendit archidiaconus innuente pontifice, et dat uni ex ipsis manum, caeteri vero sequuntur eum, et ascendunt ad altare, et prosternit se pontifex cum ipsis in orationem, clero interim canente litaniam. Surgentes autem ab oratione, pontifex stat in sede sua, singillatim imponens manus [Col. 1005B] capitibus eorum, et benedicit eos. Accedens autem archidiaconus tollit orarios de [Col. 1005D] Id est ex tumulo sancti Petri. Hic locus illustratur ex num. 8. confessione, qui de hesterna die repositi sunt ibi, imponit super eos, et pontifex induit eos planetis, et stant induti. Diaconilia indumenta tollunt qui diacones esse debent de medio eorum, et complentur Benedictiones eorum qui presbyteri ordinantur; et tunc descendunt in presbyterium, et statim unus ex novitiis diaconibus legit Evangelium, 91 et ad ipsam Missam ministrant unusquisque secundum officium suum. Tollit vero pontifex oblatas integras, et dat singulis novitiis presbyteris, et inde communicantur usque dies VIII. [Col. 1005D] Dies quadraginta habet Fulbertus episcopus Carnutensis, in epistola secunda ad Einardum, ubi hac de re diserte agit.
3. Expletis omnibus, Missa rite completa, stant regiones paratae ad singulos titulos pertinentes cum [Col. 1005C] candelabris et thuribulis, ut proprium suscipiant sacerdotem. Pontifex autem donat eis sacerdotalia indumenta, et ministeria Missae, aurum vel argentum, vinum, frumentum et oleum. Egredientes autem de basilica sancti Petri, praecedent unumquemque vel triginta candelabra cum thuribulis. Ipse sedet super equum album: praecedens et subsequens populus canit ei laudem. Similiter etiam feminae diaconissae [Col. 1005D] Observandus hic locus de tempore ordinandi [Col. 1006D] diaconissas et presbyterissas. et presbyterissae, quae eodem die benedicuntur. Plateae autem civitatis, unde transituri sunt, coronantur lauro et palliis, et cum tanta gloria ad statutos titulos deducunt proprios sacerdotes, et ipse facit eis illo die convivium.
4. Episcopi autem omni tempore benedicuntur; nunc vero mos est ut nocturno tempore benedicantur. [Col. 1005D] Secunda namque incisione, id est lectione sexta, egreditur pontifex de ecclesia sancti Petri, et ascendit monasterium sancti Martini, quod sub tegna ipsius ecclesiae situm est, simpliciter cum reliquo clero incedens, et stat foris ostium oratorii. Schola cantorum incipit Introitum; postea dicit pontifex Gloria in excelsis Deo. Sequitur Oratio, et exeuntes ab altare unus presbyter, et alter diaconus, induunt eum vestimenta pontificalia, in primis linea, et cingulo, dein [Col. 1006A] anagolagium grande, postea dalmatica minore et cingulo, brachiale, et orarium brevem, deinde dalmatica majore, clero interim canente Responsorium Immola Deo, Tractum Qui seminat, Evangelium Misit illos binos ante faciem suam. Et tunc advocatur in basilicam, presbyter a dextris ejus, et diaconus a sinistris. Ipse vero inclinato capite in medio eorum incedit, usquedum veniat ante altare. Tunc exuuntur casula; et induit eum pontifex planeta, et legit brevem hunc modum continentem: Cives, inquit, nostri elegerunt sibi illum pastorem. Oremus itaque pro hoc viro, ut Deus omnipotens infundat 92 in eo gratiam spiritus sui, et dignus habeatur ad cathedram episcopatus regendam. Et respondetur a schola Christe, audi nos, et canunt litaniam. Et tunc accedit propius ad [Col. 1006B] altare subnixo capite. Pontifex vero ponet manum super caput ejus, et dicit unam Orationem in modum Collectae, alteram eo modulamine quo solet [Col. 1006D] In Editis, Contestatio, quo nomine Praefatio (quam vocamus) Missae olim significabatur, maxime apud Gallos. Contestata cantari, et sedet pontifex in sella sua. Ipse vero osculatur pedem ejus, et suscipitur ad pacem, et sic consummatur consecratio illius. Et ipso die, ubicunque apostolicus Missam celebrat, de manu ejus communionem accipiat.
5. Summus namque pontifex quando benedicitur, eligitur [Col. 1006D] Hic ritus multum differt a vulgato Ordine Romano, pag. 106. unus de cardinalibus, de qualicunque titulo fuerit, tantum ut a praecessore sit pontifice ordinatus, aut presbyter, aut diaconus; nam episcopus esse non poterit. Egrediturque cum eo universus clerus vel populus ad basilicam sancti Petri. Ingrediens vero sacratarium, induitur indumenta pontificalia; [Col. 1006C] et veniens ad confessionem sancti Petri, prosternit se in orationem, schola canente Introitum Elegit te Dominus. Surgens vero ascendit ad altare, et prosternit se in Orationem, et omnis clerus cum eo. Postea erigitur ab episcopis, et statuitur inter sedem et altare; et tenent Evangelium super caput vel cervicem ipsius. Et accedit unus episcopus, et dat Orationem super eum, et recedit, et alter similiter. Accedit tertius, et consecrat illum. Archidiaconus autem imponit ei pallium, et tunc inter archidiaconum et diaconum elevatur in sede. Stans vero in gradibus ipsius sedis, elevata voce dicit Gloria in excelsis Deo. Post haec, data pace, schola cantorum canit ei laudem, et patroni regionum similiter. Celebrat igitur ipse Missam per ordinem, et communicat omnes. [Col. 1006D] Peracta Missarum solemnitate, praecedit et subsequitur cum omnis apostolicus apparatus, et statuuntur acies dextra laevaque; ipse vero incedit in medio constipatus agmine sacerdotum, et omnes scholae flagitant ab eo Benedictionem; quo benedicente, respondent ei omnes cum strepitu Amen.
6. Ingressus in sacratarium, jam tunc sedet in sella apostolica. Egrediens inde, cum ad inferiores gradus sancti Petri descendit, 93 ibi stat equus vel [Col. 1007A] sella praecessoris pontificis, et ad sedendum paratus. Et accedunt patroni regionum uno incipiente, caeteris respondentibus, in hunc modum canunt ei laudem: Domnus Leo [Col. 1007C] Hic locus forsan intelligendus de Leone tertio, cujus tempore scriptus sit iste liber. papa, quem sanctus Petrus elegit in sua sede multis annis sedere. Hoc usque ter dicto, accedit prior stabuli, et imponit ei in capite regnum, quod ad similitudinem cassidis ex albo fit indumento. Et tunc demum ascendit super equum, et vallatur a judicibus, constipanturque plateae immensis cuneis populorum, exspectantium eum, et cantantium laudem.
7. Jejunii primi, quarti, septimi et decimi mensis, id est in primo mense, a quarta et sexta feria, vel Sabbato, in prima hebdomada de mense primo primum [Col. 1007B] jejunium celebretur. In quarto mense, quod facit ipse mensis, feria 4 et 6, vel Sabbato consummatur. Tertium temporis jejunium venit septimi mensis, id est Septembris, tertia hebdomada ipsius mensis, feria 4 et 6, vel Sabbato, consummatur. Quartum temporis jejunium venit decimi mensis, id est Decembris, feria 4 et 6, vel Sabbato proximo ante Natale Domini; et si vigilia [Col. 1007C] Confer Micrologi caput 33. natalis Domini in Sabbato venit, in antecedente hebdomada supra scriptum jejunium die Sabbati celebretur.
8. Hora tertia, vel quali voluerit, ingrediuntur pontifex vel levitae in sacratarium, et induunt se vestimentis religiosis, cum quibus debent celebrare Missarum solemnia, canentibus interim clericis Antiphonam ad ipsum diem pertinentem ad Introitum. [Col. 1007C] Ipsa finita, dicunt Kyrie eleison; dein pontifex dicit Oremus, diaconus Flectamus genua, et, ut surrexerint, dicit Levate. Prosequitur sacerdos Orationem primam, sicut in Sacramentorum continetur. Sequitur lectio: et tunc pronuntiat lector lectionem libri, [Col. 1008A] et legitur in sensu lectionis, sicut epistolae Pauli diebus Dominicorum; dein Responsorium. Inde dicit sacerdos Oremus, diaconus, ut supra; et dicit Orationem post primam lectionem, et super unamquamque lectionem sicut superius. Expleta autem lectione, 94 quae est Daniel prophetae, canit [Col. 1007C] Id est canticum trium puerorum. Benedictionem; et dum Benedictio canitur, qui ordinandi sunt stant in boio [Col. 1008C] Legendum in poio seu pogio, quae vox ambonem hoc loco significat, ex praemissis num. 2: Exspectantes illi qui benedicendi sunt sub ambonem, qui proinde cavus esse debebat. Vide commentarii nostri cap. 3. sub gradibus; et tunc descendit ad eos archidiaconus, et revestit eos. Si enim diaconi ordinandi sunt, orarios et dalmaticas, si vero presbyteri, orarios et planetas. Porro orarii qui dandi sunt, primum per totam noctem super altare sunt repositi, et de altari ab archidiacono tollantur, et a pontifice super eorum colla ponantur. Benedictione completa, incipit clerus litaniam; et dum ipsa canitur, [Col. 1008B] qui ordinandi sunt ante altare semper prostrati jaceant, astante super eos pontifice inclinato capite ad altare. Litania vero finita surgit pontifex, ascendit ad sedem, stet versus Orientem consecrans illos.
9. Si autem ipsa hebdomada in mense quarto venerit, jejunium faciant feria 4 et 6, et in Sabbato usque ad horam nonam, et eas lectiones legant quae in mense quarto scriptae sunt, cum Responsoriis quatuor et Benedictione. Sin autem in antea, tempore suo agatur. Cum autem leguntur, non pronuntiat lector lectionem libri, sed inchoat plane. Si vero tempore suo agitur, tunc pronuntiat, et in sensu lectionis, sicut epistolae Pauli, legantur. Similiter [Col. 1008C] et in reliquis tribus temporibus.
Ad marginem sequentia leguntur.
XII lectiones propter XII lectores dicuntur, non propter XII varietates sententiarum.
Admonitio in Ordinem Romanum X
[Col. 1007] 95 1. In veteri Codice equitis Maffaei Romani reperitur opusculum sequens, quod continet Ordinem Romanum de triduo ante Pascha, item Ordinem ad dandam poenitentiam, ad ungendum et communicandum infirmos, atque ad clericos sepeliendos. Prima pars, quae est de Coena Domini, occurrit etiam in Codice Romano, quo usus est Onufrius in scribenda Vaticanae basilicae Historia.
2. Quo tempore scriptus sit hic liber, nullo certo constat indicio. Antiquior est saeculo tertio decimo, et ad undecimum videtur revocandus. Triplex immersio praescribitur in baptismo: servantur etiam in hoc libro poenitentiae leges, absolutionis forma ante scholasticorum aetatem recepta, unctio infirmorum ante viaticum, communio eorumdem ex particula vino intincta, cinis et cilicium pro moribundis; quae omnia bonam spirant antiquitatem. Forma unctionis infirmorum deprecativa est, non indicativa, cui illa successit.
3. Praeclarus in primis ritus est in Ordine sepeliendi clericos Romanae fraternitatis. Idem ritus translatus est ab alio auctore in alium Ritualem Romanae Ecclesiae librum, quem quidem Florentiae in bibliotheca sanctae Crucis vidimus; sed Ordo viatici mutatus est in praedicto Rituali, postposita unctione. Hujus Ritualis quaedam fragmenta retulimus in Itinere Italico.
4. Amalarius, in Antiphonarii cap. 69 tradit, se invenisse in Romano et in Mettensi Antiphonariis Ordinem scriptum quomodo fungi officio conveniat circa fines hominum, et circa sepulturam eorum. Id sequenti Ordini convenire non ausim affirmare. Neque enim tantae mihi videtur antiquitatis. In Codice Vindocinensi, qui Ordinem Romanum vulgatum continet, post Ordinem poenitentiae, aliaque apud Morinum in fine librorum de Poenitentia, pag. 22, ex Codice Siculo edita, exstat Obsequium circa morientes, vel qualiter agatur circa infirmum morte detentum, quod officium ita incipit: «Mox ut viderint infirmum ad exitum propinquare, communicandus est de sacrificio sancto, etiamsi comedisset ipso die; 96 et faciant litaniam. Et antequam anima exeat de corpore, dicat sacerdos Antiphonam: Exibit spiritus ejus, et revertetur in terram suam; in illa die videbit Deum creatorem suum. Deus misericors, Deus clemens, qui multitudine indulgentiarum, etc. Tunc presbyter det viaticum, et post haec dicat Orationem: Ascendant ad te, Domine, preces nostrae, et animam famuli [Col. 1009] tui gaudia aeterna suscipiant, ut quem fecisti adoptionis participem, jubeas haereditatis tuae esse consortem. Per. Finita autem ista Oratione, incipiatur ab omnibus istud Respons.: Subvenite, sancti Dei, etc. Si autem quiddam supervixerit, canantur Psalmi, vel agatur litania, et post hanc dicitur haec Oratio: Omnipotens, sempiterne Deus, qui humano generi animam ad similitudinem, etc. Item Antiph. post exitum animae, Chorus angelorum te suscipiat, etc. Psal. Dilexi quoniam, usque ad Ad Dominum; et ita per ordinem usque Super flumina; et, si amplius necesse est, usque ad finem Psalmorum. Deinde Oratio Diri vulneris novitate perculsi, etc. Tunc roget sacerdos omnes pro eo orare, et ipse et omnes dicant, Kyrie eleison, etc. Tibi, Domine, commendamus, etc., fere ut in Editis.» Delato corpore in ecclesiam, dicitur officium in vigilia defuncti, Antiph. Dirige Domine, etc. ut in nostris libris, uti et priores quinque lectiones; nam sexta est: Spiritus meus attenuabitur, etc.; lectiones tres frequentes ex Enchiridio sancti Augustini; septima: Ergo dilectissimi cum sacrificium altaris, sive quarumcunque eleemosynarum, pro defunctis omnibus baptizatis offertur, etc.; octava: Consolemur ergo in his sermonibus nostris invicem, etc; nona: Egregius namque consolator, etc. Sequuntur Laudes, deinde Vesperae. Quibus peractis deputandi sunt qui ipsum corpus custodiant: quousque pro ipsa anima Missae celebrentur cum oblationibus, corpore interim in ecclesia jacente. Modum tumulandi praetereo, qui in multis cum nostro convenit. Facta a singulis presbyteris Benedictione super sepulcrum, dicunt iidem presbyteri: Signum Christi sit super te. Amen.
Ordo Romanus X
1. Hac die sacrificium sacri corporis et sanguinis ab ipso Domino nostro Jesu Christo celebrationis sumpsit initium. Hac die in toto orbe sanctum chrisma conficitur. Hac etiam die poenitentibus [Col. 1009C] Formula, quae tempore Gelasii in usu erat ad recipiendos poenitentes, exstat apud Morinum de Poenitentia, pag. 696. pro indulgentia subvenitur. Mane hujus diei primo mansionarii praeparent omnia, quae necessaria sunt ad consecrationem chrismatis, tres ampullas oleo mundissimo plenas, maximam vero ampullam, quae ad chrisma debet fieri de panno serico albo, alias autem de alio serico coopertas. Sit autem pannus adeo subtilis, quod ampullae possint videri per eum. Hora vero tertia vel sexta sonetur signum, et veniant omnes ad [Col. 1009B] ecclesiam, in qua chrisma consecrari debet. Tunc egrediantur poenitentes de loco in quo poenitentiam fecerunt, ut gremio ecclesiae praesententur a pontifice, qui sedere debet prae foribus ecclesiae, et reconciliare eos cum Antiphonis et Orationibus, quas require. Quibus finitis, pulsentur campanae, sicut mos est in solemnibus diebus, et ex tunc sileant campanae usque ad diem Sabbati.
2. Antequam domnus papa exeat de camera, dicit Tertiam. Hora vero sexta exit domnus papa de palatio cum episcopis et cardinalibus, et cum toto apparatu curiae veniens ad palatium majus, ubi solet esse hospitium episcopi Albanensis, stans ibi in loco eminenti sermocinatur ad populum, ut moris est, et postea recitantur sententiae; et facta confessione per [Col. 1009C] diaconum cardinalem, et absolutione per papam, datur populo indulgentia. 98 Peractis iis omnibus, descendit ad ecclesiam Lateranensem, et intrat ecclesiam sancti Thomae, et dicit cum capellanis suis Nonam. Sed si est ad ecclesiam sancti Petri, descendit ad praefatam ecclesiam, veniens ante secretarium ad capellam sancti Gregorii, et dicit ibi Nonam.
3. Deinde tam pontifex quam episcopi, presbyteri, diaconi, et alii clerici, quisque induatur ornatu sui [Col. 1010A] ordinis. Pontifex induit vestimenta alba, episcopi pluvialia, presbyteri planetas, diaconi dalmaticas pro reverentia chrismatis. Pontifex vero jam indutus dalmatica, habens manum ad collum, sedeat in sede sua; cui praesentetur ampulla, quae major est, cum oleo ab acolythis, et balsamum; et ipse pontifex balsamum cum oleo commisceat et conficiat, circumvolvendo cum palmis baculum immissum in ampullam. Omnes vero ampullae remaneant ibi, et diligenter custodiantur, quousque ad altare portentur.
4. Postmodum autem pontifex, lotis manibus, indutus planeta, procedit cum episcopis, presbyteris, diaconibus, et subdiaconibus et acolythis, et omnibus ordinibus; et habeant in processione crucem, Evangelium, septem candelabra, thuribulum cum incenso; [Col. 1010B] et sic processionaliter pergant ad altare cum ampulla; et facta confessione et reverentia, ascendit sedem suam. Interim autem decantetur a cantoribus Introitus sine Gloria Patri; et finito versu primo, repetatur Introitus. Deinde pontifex dicit excelsa voce Gloria in excelsis Deo. Dicta Oratione, lecta Epistola et Evangelio, factoque sermone ad populum, si voluerit, et Credo in unum Deum decantato, prosequatur Missa ordine suo [ [Col. 1009C] Quae uncinis inclusa sunt non leguntur in Codice [Col. 1010C] Maffeano, sed tantum in Codice Onufrii. Sed hoc intelligendum, cum pontifex sacra facit extra ecclesiam Lateranensem, ubi solus communicat, infra, num. 9. et conficiat duas Hostias, unam scilicet sumendam, alteram reservandam in crastinum, ac tot, quot necessariae fuerint pro iis, qui hodie sunt communicaturi.]
5. Postquam domnus papa intrat ad sacrificandum, tunc acolythus conducit juniorem diaconum cardinalem, et cum eo plures subdiaconi. Unus autem ex eis [Col. 1010C] subdiaconis portet crucem, acolytho antecedente cum thuribulo et thure. Et sic processionaliter vadunt ad ecclesiam sancti Thomae vel sancti Gregorii, ubi ampullae cum chrismate et oleo conservantur. 99 Cardinalis diaconus accipit illam ampullam, quae est chrismatis; duo alii subdiaconi accipiunt illas duas olei exorcizati et olei infirmorum, portantes eas super brachium sinistrum, et eo modo quo iverunt revertantur. Venientes autem ad altare, antequam domnus [Col. 1011A] papa dicat Per quem haec omnia, subdiaconus qui bajulat ampullam olei infirmorum, repraesentet eam summo pontifici ad benedicendum. Pontifex vero et omnes episcopi et presbyteri cardinales, et alii exsistentes, dicant plana voce: Exorcizo te, immundissime spiritus, etc., et per nomen dilectissimi filii ejus Domini nostri Jesu Christi, qui venturus est judicare vivos et mortuos et saeculum per ignem. Benedictio olei infirmorum. Emitte, quaesumus, Domine, etc., permanens in visceribus nostris, in nomine Domini nostri Jesu Christi, qui venturus est.
6. His Benedictionibus peractis, revertatur ad altare, et dicat Per quem haec omnia, etc., usque Per omnia saecula saeculorum. Amen. Oremus: Praeceptis salutaribus moniti, etc., usque Pax Domini sit semper [Col. 1011B] vobiscum. Agnus Dei non cantatur, pax non datur.
7. Verumtamen scire nos convenit quod si fuerit pontifex Laterani, decantato Credo in unum Deum, et antequam intret ad sacrificandum, a diaconibus et subdiaconibus levatur [Col. 1011D] De hoc ritu levandi mensam altaris apud Lateranum mentio fit in libro tum Benedicti canonici, tum [Col. 1012D] Cencii camerarii infra. Vide commentarii praevii caput 10. mensa de altari palliis desuper complicatis, et cum reverentia et omni devotione ab eisdem reportetur in capella sancti Pancratii juxta claustrum canonicorum, quia ibi est locus reservationis, et cum omni cautela usque in diem Sabbati custoditur.
8. Deinde pontifex venit ad altare, accipiens ampullam vitream, quae intus se continet quoddam vasculum aureum, et in illo vasculo est lapis pretiosus concavus, et in illa concavitate lapidis est diligenter pretiosus Christi sanguis inclusus, qui annualiter [Col. 1011C] extrahitur, et reponitur in concavitate arcae; et tunc levatur a pontifice, et ostenditur, ut tota turba populi valeat cum timore et reverentia et omni devotione eum videre. Postea traditur custodienda priori et canonicis ejusdem ecclesiae usque in diem Sabbati. Tunc pontifex ad sacrificandum intrat solus infra arcam, ut significetur 100 quod in Veteri Testamento scriptum est, quia solus pontifex intrabat semel in anno in sancta sanctorum, tantum cum cruce et linteamine suppositis, episcopo vel cardinali cum capellano sacerdote ministrante sibi.
9. Confecto itaque sacrificio, pontifex solus communicat super altare sine ministris; et non cum calamo, sed cum calice tantum se confirmet illo die, et sexta feria, et ponit illam quartam partem in calice. [Col. 1011D] Postquam autem communicavit, ponit calicem super altare, et patenam juxta eum cum corpore Domini reservato, quia sexta feria de ipso sacrificio resumit, et cooperitur utrumque sindone munda.
10. Percepto itaque corpore et sanguine Domini nostri Jesu Christi, pontifex ascendit ad sedem ligneam, et continuo duo acolythi deferunt ampullas involutas cum sindone alba serica in sinistro brachio, ita ut videri possit a medio; et diaconus qui assistit domno papae accipit ampullam unam mistam cum balsamo, et repraesentat eam summo pontifici, tenens eam in sinistro brachio involutam. Tunc pontifex [Col. 1012A] halet ter in illam; halent etiam in ipsam omnes episcopi qui assistunt ibi, et presbyteri cardinales, et dicant sine cantu et sine Dominus vobiscum, Exorcizo te, creatura olei, etc., ut fias omnibus qui ex te ungendi sunt in adoptionem filiorum per Spiritum † sanctum, in nomine Dei Patris omnipotentis, et Jesu Christi Filii ejus Domini nostri, qui cum eo regnat et vivit Deus in unitate ejusdem Spiritus sancti. Deinde dicit excelsa voce, episcopi et presbyteri dicant submisse, Per omnia saecula saeculorum. Amen. Dominus vobiscum. Et cum spiritu tuo. Sursum corda. Resp. Habemus ad Dominum. Gratias agamus Domino Deo nostro. Resp. Dignum et justum est. Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubique gratias agere, Domine [Col. 1012B] sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, qui in principio inter caetera bonitatis, etc., ut sit iis qui renati fuerint ex aqua et Spiritu sancto chrisma salutis, eosque aeternae vitae participes et coelestis regni facias esse consortes, per eumdem, etc.
11. Tunc episcopus salutet chrisma nudum, et caeteri omnes. Quo expleto, benedicat ampullam olei delatam eo ordine quo supra; et similiter halet pontifex ter in ipsam, sed tacite; et praeter ipsum omnes episcopi et presbyteri cardinales et alii episcopi halent ter in ipsam. Et tunc dicit sine 101 cantu et sine Dominus vobiscum, Exorcizo te, creatura olei, in nomine, etc., ad omnem gratiam spiritualem accipiendam sanctificata, per eumdem, etc. Et dicit pontifex Dominus vobiscum. Et cum spiritu tuo. Oremus. Oratio. [Col. 1012C] Deus incrementorum et profectuum spiritualium remunerator, etc., in sacramento sunt baptismatis adepturi, per eumdem Dominum nostrum, etc. Post Benedictionem vero istam omnes episcopi, et presbyteri cardinales, et alii episcopi salutent sanctum chrisma, et oleum, ter pro quolibet, et in salutando inclinent capita dicentes, Ave, sanctum chrisma, ter pro quolibet; et deosculentur ampullam semel tantum, et deferatur a subdiacono ampulla olei; et summus pontifex salutet oleum, et deosculando ampullam, sicut fecit de chrismate, et caeteri omnes salutent per ordinem ampullam in deosculando. Postea reportentur ampullae processionaliter, sicut fuerunt adductae, ad sacrarium, vel locum ubi sedere debent; et inde distribuatur unicuique, sicut decet et fuerit opportunum. [Col. 1012D] Pontifex vero in sede sua communicat illos qui communicare volunt. Reserventur tamen oblatae integrae de corpore Domini in die Parasceve; sanguis vero Domini penitus assumatur. Pacis osculum non datur. Agnus Dei dicatur, et communio Dominus Jesus Christus.
12. Sed antequam pontifex revertatur ad altare ad complendam Missam, junior presbyterorum cardinalium portet corpus Domini positum in pyxide ad locum praeparatum, praecedentibus cum cruce et luminaribus, et papilione desuper. Tunc pontifex revertitur ad altare, et dicit hanc Orationem: Refecti [Col. 1013A] vitalibus alimentis; qua expleta, diaconus dicit Ite, Missa est. Missa igitur solemniter peracta, indutus pontifex ascendit palatium, comitantibus eum tam episcopis quam presbyteris et diaconibus, omnibus paratis secundum ordinem suum. Pontifex vero ingreditur basilicam sancti Laurentii [Col. 1013] Addit Codex Onufrii, vel sancti Nicolai, si est apud sanctum Petrum. , et sine planeta residens in sede, facit mandatum duodecim subdiaconorum. Interim cantores cantant Vesperas ante eum, ut mos est. Finitis omnibus parati accedunt ad mensam.
13. Hora sexta conveniant omnes ad Lateranensem ecclesiam, vel ad aliam ecclesiam, et dicant septem Psalmos. Tunc dominus papa induat se ornatu suo quadragesimali tantum, episcopi pluvialibus, presbyteri, diaconi, subdiaconi planetis. Tunc junior [Col. 1013B] presbyterorum cardinalium ferat adornatum capsidem cum dominico corpore hesterna die reservato; et sic subdiaconus cum papali cruce Processionem praecedente, omnes discalceati sine cantu psallendo ad ecclesiam sanctae Crucis, quae est Jerusalem, ubi statio fieri debet. ordinate tamen, procedant, quando dominus papa est Laterani. Cum autem illuc pervenerint, ingrediuntur ecclesiam sine cantu, et prostrati in medio ecclesiae diutius orent. Presbyter, qui portat corpus Christi in secretario ponat illud, dum dominus papa praeparat se. Illo praeparato, reportet illud ante dominum papam in Processione ad altare. Surgentes ab Oratione, dominus papa cum clero intret secretarium, et, abstracta planeta cum pallio, sedeat in sede sua, et lotis pedibus ministri [Col. 1013C] calcient eum quotidiana calciamenta. Veniens ad faldistorium, dicit Nonam; et post paululum reindutus planeta et pallio, praeeunte eum cruce et Evangelio, sine luminaribus et incenso, cum silentio ordinate ad altare procedant, et tunc omnes prostrati diutius orent.
14. Interim autem ministri unam tantum tualeam extendant super altare nudatum. Completa vero Oratione nihil aliud dicat, nec confessionem faciat. Pontifex deosculato altari ascendat sedem more solito, non tamen in sede ornata et solemni, sed in faldistorio ad dextrum altaris, quasi ante ad gradus, ubi stat subdiaconus in Missa; et subdiaconus statim procedat ad legendum, et sine titulo sic incipiat: Haec dicit Dominus: In tribulatione sua. In tono lectionis [Col. 1013D] legantur lectiones sine reverentia et osculo pedum. Finita lectione cantatur Tractus Domine audivi auditum tuum. Finito Tractu, dicat pontifex Oremus, et diaconus Flectamus genua. Resp. Levate. Et dicat Orationem, Deus, a quo et Judas. Qua finita, subdiaconus legat similiter sine titulo: In diebus illis dicit Dominus ad Moysen. Tractus Eripe me Domine; quo finito, diaconus, facta reverentia, sine Benedictione, procedit cum Evangelio, 103 sine faculis et sine incenso, et ascendens nudum pulpitum similiter incipit: Passio Domini nostri Jesu Christi secundum Joannem. Ei nullo respondente legat: In illo tempore, egressus Jesus trans torrentem. [Col. 1014A] Qua finita, dicit Orationes: Oremus, dilectissimi. Alius a domino papa dicit has Orationes super altare. Quibus finitis, adorat crucem. Deinde repraesentat eam populo, cantans Antiphonam Ecce lignum crucis. Adorata cruce, diaconus expandat corporale super altare; super quo posito corpore Domini, et calice cum vino et aqua, dicat pontifex plena voce, ut mos est, sine Per omnia saecula saeculorum, Amen: Oremus. Praeceptis salutaribus moniti, etc., Pater noster. Similiter in eadem voce, Libera nos. Oremus. Quaesumus, Domine. Finita vero Oratione, Pax Domini non dicatur. Agnus Dei non cantatur, nec pacis osculum datur, nec postcommunio cantatur.
15. Communicat autem solus pontifex sine ministris, non ad sedem solemniter, sed ibi tantum eo die [Col. 1014B] ante altare, ob humilitatem reverentiae Dei et passionem Christi. Et feria sexta praecedenti [ Forte praesenti], et quando celebratur pro defunctis, perfusionem facit in calice, et ipse sumit, et postea lavat cum aqua in bacilibus. Deinde rediens ad sedem exuat se, et cum clericis suis dicat Vesperas praeteriti diei, non cantando, sed recitando.
16. Hora sexta conveniunt omnes ad ecclesiam, excusso novo igne de crystallo, sive de lapide, unde cereus debet a diacono accendi. Benedictio quae debet fieri a juniore presbytero cardinali. Oratio: Deus qui per Filium tuum, angularem scilicet lapidem, etc., valeamus festa pertingere, per eumdem, etc. Alia Oratio: Domine Deus, Pater omnipotens, lumen indeficiens, [Col. 1014C] etc., ut ad vitam et lucem aeternam pervenire mereamur. Per. Alia Oratio: Domine sancte Pater omnipotens, etc., et adjuva nos, qui vivis et regnas cum eodem Unigenito tuo et Spiritu sancto Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen. Benedictio incensi: Veniat, quaesumus, omnipotens Deus, etc., virtus tuae Majestatis assistat. Per. Benedicto igne, aspergatur aqua benedicta, et adoleatur incenso. Deinde procedatur ad Benedictionem cerei.
17. Interim dum cereus benedicitur, pontifex cum cardinalibus 104 et caeteris scholis procedit ad altare, et, facta reverentia, ascendit ad ornatam sedem. Subdiaconus vero, finita Benedictione cerei, ascendens ambonem incipit legere sine titulo: In principio Deus creavit coelum et terram. Eo vero completo, si [Col. 1014D] dominus papa velit, Graecus subdiaconus eamdem lectionem Graece relegit; qua expleta, dicit pontifex Oremus, diaconus Flectamus genua, et, post paululum, Levate. Et vicissim dicant diaconi, si plures sunt, Flectamus genua, et Levate. Deinde sequitur Oratio, et sic per ordinem XII Latine, et XII Graece, sicut domino papae placet, vicissim leguntur. Cum autem ventum fuerit ad lectionem qua legitur Nabuchodonosor, ad illam Orationem quae sequitur dicitur Oremus, et non Flectamus genua, eo quod rex ille omnem populum sub ditione coegerat flectere genua ante statuam auream quam erexerat; quod Ecclesia reputans factum in contemptum Dei omnipotentis, [Col. 1015A] post illam lectionem non flectuntur genua.
18. Sed inter haec, dum lectiones leguntur, septem subdiaconi crucem portantes, praecedentibus eos acolythis, reverenter descendunt ad Benedictionem fontium, et faciunt ibi litaniam septenam, quinam et trinam. Et unus sacerdotum canonicorum in competenti loco catechizat repraesentatos sibi infantes, et faciens crucem cum pollice in frontibus singulorum, dicit: In nomine Patris † et Filii † et Spiritus † sancti. Amen. Postea posita manu super capita eorum dicit hanc Orationem: Non te lateat, Satana, etc., per aquam regenerationis, etc., in nomine Domini nostri Jesu Christi, qui venturus est.
19. Post haec tangit nares et aures singulorum de sputo, et dicit: Effeta, quod est adaperire, in odorem [Col. 1015B] suavitatis. Tu autem effugare, diabole, appropinquavit enim judicium Dei. Tunc invocato nomine uniuscujusque dicit: Abrenuntias Satanae? Resp. Abrenuntio. Et omnibus operibus ejus? Resp. Abrenuntio. Et omnibus pompis ejus? Resp. Abrenuntio. Postea tangit de oleo sancto pectus et inter scapulas, faciendo crucem cum pollice, et dicit: Et ego te linio oleo salutis in Christo Jesu Domino nostro in vitam aeternam, amen. Tunc imposita manu iterum super capita eorum, dicat Orationem dominicam et Symbolum.
20. Infantibus vero catechizatis, et finitis lectionibus, et Orationibus 105 et canticis decantatis, pontifex cum omni schola clericorum descendit ad benedicendos fontes, praecedentibus subdiaconibus cum cruce et facula, et alia necessaria ad Benedictionem [Col. 1015C] fontium, primicerio et cantoribus decantante Tractum Sicut cervus desiderat ad fontes aquarum, subdiacono vero et reliquis de clero litaniam facientibus. Sed antequam intret ad Benedictionem, dicit hanc Orationem juxta fontem: Omnipotens sempiterne Deus, etc., animam corpusque sanctificet. Per. Deinde ascendit gradus, astantibus ministris hinc inde cum faculis, factoque silentio dicit Dominus vobiscum. Resp. Et cum spiritu tuo. Oremus. Omnipotens sempiterne Deus, adesto, etc., tuae virtutis impleatur effectu. Per Dominum.
21. Praefatio. Per omnia saecula saeculorum. Amen. Dominus vobiscum. Resp. Et cum spiritu tuo. Sursum corda. Resp. Habemus ad Dominum. Gratias agamus Domino Deo nostro. Resp. Dignum et justum [Col. 1015D] est. Vere dignum et justum est, etc., omnipotens aeterne Deus, qui invisibili potentia, etc., aures tuae pietatis inclina. Deus, cujus spiritus super aquas, etc., aquarum natura conciperet. Deus qui nocentis mundi, etc., gratiam de Spiritu sancto. Hic cum manu dividat aquam in modum crucis: Qui hanc aquam, etc., inficiendo corrumpat. Hic aqua manu tangat: Sit haec sancta et innocens creatura, etc., indulgentiam consequantur. Hic faciat crucem super fontem, Unde bene † dico te, etc., cujus spiritus super te ferebatur. Hic dividat aquam in quatuor partes, dicens: Qui te de paradisi fonte, etc., et sitienti populo de petra produxit. Hic iterum crucem faciat, Bene † dico te per Jesum Christum, etc., baptizantes eos in nomine [Col. 1016A] Patris, et Filii et Spiritus sancti. Amen. Hic mutet vocem, quasi lectionem legens: Haec nobis praecepta, etc., et purificandis mentibus efficaces. Per Dominum nostrum Jesum. Hic ponit cereos in aquam, et dicat secundum pristinum tonum: Descendat in hanc plenitudinem fontis virtus Spiritus sancti. Hic sufflet in aquam tribus vicibus in hunc modum: Totamque hujus aquae substantiam regenerandi fecundet officium. Hic tollantur cerei: Hic omnium peccatorum maculae deleantur, etc., novam infantiam renascatur. Per Dominum nostrum, etc. Hic tollatur de aqua benedicta ad spargendum in omni loco, ubicunque voluerit. Postea infundat chrisma in fontem in modum crucis super ipsam aquam, dicens: 106 Sancti † ficetur, fecundetur fons iste in nomine [Col. 1016B] † Patris et † Filii et Spiritus † sancti. Amen. Tunc misceat ipsum chrisma cum eadem aqua, et spargat cum manu per totum fontem.
22. Benedictione completa, secedit paululum ibi in secretario juxta fontes; et abstracta planeta et pallio, acolythi praeparant eum, sicut consuetudo est. Praeparatus vero regreditur ad fontes, et praesentatis sibi infantibus, Joanne scilicet, sive Petro et Maria, interroget offerentem: Quis vocaris? Resp. Joannes. Inculcat et dicit, Joannes, credis in Deum Patrem omnipotentem, creatorem coeli et terrae? Resp. Credo. Interrog. Credis et in Jesum Christum, Filium ejus unicum, Dominum nostrum natum et passum? Resp. Credo. Interrog. Credis et in Spiritum sanctum, sanctam Ecclesiam catholicam, sanctorum communionem, [Col. 1016C] remissionem omnium peccatorum, carnis resurrectionem, vitam aeternam? Resp. Credo. Interrog. et dicit: Joannes, vis baptizari? Resp. Volo. Tunc baptizat eum sub trina immersione, sanctam Trinitatem semel tantum invocando sic, Et ego te baptizo in nomine Patris, et immergat semel; et Filii, et immergat secundo; et Spiritus sancti, et immergat tertio, ut habeas vitam aeternam. Resp. Amen. Similiter Petrum et Mariam. His vero tribus baptizatis, immantatus manto supra dalmaticam pontifex vadit ad chrismarium, juniore diaconorum cardinalium et sacerdotibus canonicis baptizantibus reliquos parvulos. Baptizatos autem sacerdos sacro chrismate in vertice eos perungit dicens: Pax tecum. Resp. Et cum spiritu tuo. Oratio: Deus omnipotens, etc., [Col. 1016D] ipse te linivit chrismate salutis in Christo Jesu Domino nostro in vitam aeternam. Resp. Amen.
23. Deinde vestitur infans vestimentis, dicente sacerdote: Accipe vestem sanctam candidam et immaculatam, quam perferas ante tribunal Domini nostri Jesu Christi, ut habeas vitam aeternam. Pesp. Amen. Postea dat ei candelam dicens: Accipe lampadem irreprehensibilem; custodi baptismum tuum, ut cum Dominus venerit ad nuptias, possis occurrere in aulae coelesti. Resp. Amen.
24. Hic cum infantes in dextris brachiis tenentur, majores vero pedem ponunt super pedem patrini sui, per ordinem 107 dispositis ante pontificem, ipse [Col. 1017A] pontifex imposita manu super capita singulorum, dicat Orationem super eos cum invocatione septiformis gratiae Spiritus sancti, sic dicens: Dominus vobiscum. Resp. Et cum spiritu tuo. Oremus. Omnipotens sempiterne Deus, qui regenerare, etc., sanctum Paracletum de coelis. Resp. Amen. Spiritum sapientiae et intellectus. Resp. Amen. Spiritum consilii et fortitudinis. Resp. Amen. Spiritum scientiae et pietatis. Resp. Amen. Adimple eos spiritu timoris tui, et consigna eos signo crucis Christi in vitam propitiatus aeternam. Per . . . . in unitate ejusdem. Tunc pontifex, intincto pollice in chrismate, et interrogato uniuscujusque nomine, faciat crucem in frontibus singulorum, sic dicens: Joannes, vel alio quovis nomine invocans eos, Signo te signo † crucis, et confirmo [Col. 1017B] te chrismate salutis in nomine † Patris, et †Filii et Spiritus † sancti. Pax tecum. Resp. Et cum spiritu tuo. Consignatis omnibus dicat hos Versus: Ecce sic benedicetur omnis homo, qui timet Dominum. Benedicat vos Dominus Deus ex Sion, et videatis bona Jerusalem omnibus diebus vitae vestrae. Gloria Patri, etc. Pax tecum. Resp. Et cum spiritu tuo. Oremus. Deus qui apostolis tuis, etc., inhabitando perficiat. Qui cum Deo Patre. Deinde faciat crucem super eos, dicens: † Benedicat vos omnipotens Deus, Pater † et Filius et † Spiritus sanctus. Resp. Amen.
25. Quando peccata sua vult aliquis confiteri; sacerdos dicat apud se hanc Orationem: Domine Deus omnipotens, qui non vis mortem peccatoris, sed ut convertatur [Col. 1017C] et vivat, propitius esto mihi peccatori, et suscipe orationem meam, quam fundo ante conspectum clementiae tuae, quo et me pariter, et hunc a peccatis omnibus exuas, et peccare de caetero caveamus efficias. Per Dominum.
26. Ad hoc interroget poenitentem dicens: Frater, pro qua causa venisti ad istam ecclesiam? Peccator respondet: Ego veni agere poenitentiam de peccatis meis. Tunc peccator mittat manus suas inter manus sacerdotis, et dicat ad Deum tribus vicibus: In manus tuas, Domine, commendo spiritum meum. Deinde dicat sacerdos, Suscepimus, Deus, misericordiam tuam in medio templi tui. Psal. Magnus Dominus, et laudabilis nimis. Gloria. Vers. Sicut audivimus. Kyrie. [Col. 1017D] Pater noster: et capitula 108 ut superius scripta sunt, et dicat Dominus vobiscum. Resp. Et cum spiritu tuo. Oremus. Deus, cui proprium est misereri semper et parcere, suscipe deprecationem nostram, et famulum tuum ad confessionem et poenitentiam veramque emendationem, et veniam tuae pietatis inspiratione compunctum, quem delictorum catena constringit, miseratio tuae pietatis absolvat. Per. Alia oratio. Deus misericors, Deus clemens, Deus indulgentiae, Deus pietatis et pacis, qui pro amore hominum in cruce manus expandisti, qui Chananaeam et publicanum vocasti ad poenitentiam, convertere dignare famulum tuum, qui ante tuum sanctum altare suum confitetur reatum, et [Col. 1018A] humilem se recognoscit, et facinorum omnium sibi veniam petit; et praesta misericors ei poenitendi spatium, dignos poenitentiae fructus et finem poenitentialiter fructuosum. Per. Alia Oratio. Deus sub cujus oculis omne cor trepidat, et conscientiae cunctae pavescunt, propitiare famuli tui N. gemitibus, et cunctorum ejus omniumque moderare languoribus ut sicut nemo liber est a culpa, ita nemo sit alienus a venia. Per.
27. His actis, interroget diligenter eum, si recte credit, et ne forte alicui iram vel odium teneat; et si vult parcere illis qui in se peccaverunt, et si vult abstinere a peccatis quae hactenus gessit, et emendare si quid abstulit. Et cum promiserit haec omnia se facturum, continuo moneat eum se confiteri Deo et sibi peccata. Confessum vero interroget, quale ministerium [Col. 1018B] facit. Et si est comes, aut judex, dicat illi ut non accipiat praemia, nec judicet injuste; si est escarius, non teneat annonam familiae; si monetarius aut negotians, non gravet aliquem in negotio, et in contracambio; si habet patrem, aut matrem, honoret eos, et det illis necessaria; si animalia pascit, non damnum aliis; si est [Col. 1017] Id est colonus, qui massam seu fundum aliquem procurat. massarius, non sit fraudulentus seniori de labore suo; si habet viduam aut orphanos, faciat cum eis misericordiam; si servus est, sit fidelis domino suo, et laboret in quantum potest; et qui malefaciunt, emendet eos; si habet uxorem, non concumbat cum ea festivis diebus, nec in Quadragesima usque ad octavas Paschae; si est monachus, aut monacha, aut presbyter, aut diaconus, aut clericus, servent quod promiserunt. Deinde consideret si est [Col. 1018C] dives aut pauper, si dominus aut servus, si sanus aut infirmus, si sit conjugatus aut non, si sit 109 juvenis aut puer. Omnia consideret, et secundum quod potuerit agere imponat illi poenitentiam; et cui non potest imponere jejunium, imponat eleemosynam, vel orationem; et ut flectat genua per diem ac noctem. Sed antequam imponat poenitentiam, debet ostendere quam grande est illud malum, et quot annis debeat poenitere. Debet tamen eum admonere ut non desperet, quia Dominus misericors est, et ei omnia peccata dimittet, tamen si emendaverit.
28. Tunc sacerdos ei dicat, quibus annis, temporibus et diebus debet poenitentiam observare. Isti sunt dies qui non computantur in poenitentia: Nativitas Domini usque in Epiphaniam, a Pascha usque ad Pentecosten, [Col. 1018D] Nativitas sancti Joannis Baptistae, sancti Laurentii, Assumptio sanctae Mariae, festivitas duodecim apostolorum, festivitas omnium sanctorum, et omnes Dominici dies, vel illorum sanctorum quorum reliquiae possident festivitates. Poenitentiales vero dies sunt Quadragesima major, Sabbatum Pentecostes, quatuor tempora, vigilia sancti Joannis Baptistae, vigilia apostolorum, vigilia sancti Laurentii, vigilia sanctae Mariae, vigilia omnium sanctorum, et aliis diebus, id est feria secunda, feria tertia, et feria sexta, quibus Dominus dederit ad certamen adjutorium jejunandi.
29. Tunc sacerdos faciat ei confessionem. Deinde [Col. 1019A] dicat Orationem: Exaudi, Domine, quaesumus, supplicum preces, et confitentium tibi parce peccatis, ut quos conscientiae suae reatus accusat, indulgentia tuae miserationis absolvat. Per. Alia Oratio. Deus omnipotens, qui dedit potestatem beato Petro apostolo, et caeteris apostolis, deinde episcopis et sacerdotibus, ligandi atque solvendi, ipse te a tuis peccatis omnibus absolvat, et liberet. Per. Absolutio. Absolvimus te vice beati Petri apostoli, cui potestas ligandi atque solvendi a Deo concessa est, cujus vicem, quamvis indigni, nomine tamen, non autem merito, gerimus, et oramus ut quoad tua meretur accusatio, et ad nos pertinet culpae remissio, omnipotens Deus omnium tuorum peccaminum sit pius indultor. Qui vivit. Alia Oratio. Ex auctoritate omnipotentis Dei beatus Petrus, [Col. 1019B] coelestis regni claviger, qui habet potestatem in coelo et in terra ligandi atque solvendi, cujus, quamvis immeriti, divina tamen suffragante gratia vicem gerimus, ipse te absolvat ab omnibus peccatis tuis. Per Dominum nostrum Jesum Christum Filium.
30. Dicit sacerdos capitula: Averte faciem tuam a peccatis meis. Resp. Et omnes iniquitates meas dele. Vers. Cor mundum crea in me, Deus. Resp. Et spiritum rectum innova in visceribus meis. Vers. Domine exaudi orationem meam. Resp. Et clamor meus ad te veniat. Oratio. Majestatem tuam, Domine, supplices deprecamur, ut huic famulo tuo N. longo squalore poenitentiae macerato, miserationis tuae veniam largiri digneris, ut, nuptiali veste recepta, ad regalem mensam, unde ejectus [Col. 1019C] fuerat, mereatur intrare. Alia Oratio. Omnipotens de Deo Deus, qui habet potestatem peccata dimittendi, et qui latroni jam in cruce suspenso peccata remisit, et eum ad paradisi delicias perduxit, et sancto Petro, cui dedit potestatem ligandi atque solvendi in coelo et in terra, et ad alios discipulos dixit: Quorum remiseritis peccata remittuntur eis, et quorum retinueritis retenta erunt; ipse te secundum magnam misericordiam suam absolvat ab omnibus peccatis tuis, et faciat te peragere veram poenitentiam, et sic ad finem perseverare in bonis operibus, ut dicat tibi: Jam non te condemnabo, vade, et amplius noli peccare. Qui cum Patre et Spiritu sancto, etc. Sequitur Benedictio. † Benedicat te Dominus, et custodiat semper. Ostendat Dominus faciem suam tibi, et misereatur tui. Convertat Dominus vultum [Col. 1019D] suum ad te, et veram det tibi pacem, qui vivit. Alia Benedictio. † Benedicat te omnipotens Deus, et per abundantiam Spiritus sancti cor tuum corroboret, mentem tuam sanctificet, vitam tuam amplificet, castimoniam decoret, atque sensum tuum in omnibus operibus confirmet; prospera tibi tribuat, pacem concedat, salutem conferat, quietem tribuat; charitate muniat, et ab omnibus diabolicis et humanis insidiis sua te semper protectione et virtute defendat; et quaecunque postulaveris juste, clementer concedat. Auferat omnia mala quae gessisti; tribuat tibi gratiam quam semper rogasti, ipso adjuvante, et praecedente nos ad regna coelorum, qui cum Patre. Alia Benedictio. † Benedicat te Deus Pater, †custodiat te Dei Filius, et †illuminet te Spiritus [Col. 1020A] sanctus, corpus tuum custodiat, animam tuam salvet, et ad perpetuam vitam te perducat Christus Dei Filius, qui tecum vivit, etc.
31. Sacerdos sit indutus sacris vestibus, et ministri accipiant oleum sanctum pro infirmo, et aquam benedictam, et crucem, et cinerem sanctum vitis, et duo candelabra; et pergant ad domum infirmi, cantantes hunc Psalmum: Miserere mei, Deus: et intrans domum dicat sacerdos: Pax huic domui. Resp. Adjutorium nostrum in nomine Domini. Mox ait sacerdos Dominus vobiscum. Resp. Et cum spiritu tuo. Oratio. Introeat domum hanc, Domine Jesu Christe, sub nostrae humilitatis ingressu aeterna felicitas, divino prosperitas, serena laetitia, charitas fructuosa, sanitas [Col. 1020B] sempiterna. Effugiat ex hoc loco accessus daemonum; adsint angeli pacis, domumque hanc deserat effugata discordia. Magnifica super nos, Domine, nomen tuum, et †benedic nostrae conversationi; sanctifica nostrae humilitatis ingressum, qui sanctus et pius es, et permanes cum Patre et Spiritu sancto in saecula saeculorum. Oratio. Oremus et deprecemur Dominum nostrum Jesum Christum, ut benedicendo †benedicat hoc tabernaculum, et omnes habitantes in eo, et det eis angelum bonum custodem, et faciat eos servire sibi ad considerandum mirabilia de lege sua. Avertat ab eis omnes contrarias potestates, eripiat eos ab omni perturbatione, ac sanos in hoc habitaculo custodire dignetur. Qui vivis. Alia Oratio. Exaudi nos, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, et mittere digneris sanctum [Col. 1020C] angelum tuum de coelis, qui custodiat, foveat, protegat, visitet et defendat omnes habitantes in hoc habitaculo. Per Christum. Alia Oratio. Omnipotens et misericors Deus, qui immensam pietatem tuam . . . . . , ut ad preces humilitatis nostrae salutifere visitare digneris hunc famulum tuum N., sicut visitasti Tobiam, Saram, socrum Petri, puerum Centurionis; quo, pristina corporis et animae sanitate recepta, et Majestati tuae debitas in ecclesia laudes exsolvat. Per. Alia Oratio. Deus qui famulo tuo regi Ezechiae ter quinos annos potenter ad vitam donasti, quaesumus ut hunc famulum tuum a lecto aegritudinis misericorditer erigas ad salutem. Per Dominum. Alia Oratio. Deus qui beatum Petrum Apostolum ad Tabitam famulam tuam misisti, quatenus ejus precibus suscitaretur ad vitam, exaudi nos, quaesumus, [Col. 1020D] et huic famulo tuo N., quem in nomine tuo visitat nostra fragilitas, desiderata clementiae tuae medela subveniat. 112 Oramus te, Domine Jesu Christe, et cum omni supplicatione rogamus, ut hunc famulum tuum per angelum sanctum tuum visitare, laetificare, et confortare, atque liberare et sanare digneris, qui vivis et regnas.
32. Deinde sacerdos cum aqua benedicta faciat crucem super infirmum, et aspergat per totam domum aquam, dicendo Asperges me, Domine, hyssopo et mundabor, cum Miserere mei Deus. Deinde dicat: Ad quid me vocasti, frater? Respondet infirmus: Ut confitear Deo et tibi peccata mea, et ut vice Dei tu illa mihi condones, et des mihi poenitentiam, et infundas sancti Spiritus unctionem. Sacerdos respondet: Condonet [Col. 1021A] tibi Dominus Jesus Christus omnia peccata tua, et salutiferam tibi tribuat unctionem. Tamen si te Deus respexit et sanaverit Dominus, custodies illam? Respondet Custodiam. Tunc sacerdos supra pectus faciat crucem cum aqua et cinere, superimponens cilicium ita dicens: Apud Dominum misericordia est, et copiosa apud eum redemptio. Ita enim lapsis hominibus subvenit, ut non solum per baptismi et confirmationis gratiam, sed etiam per poenitentiae et unctionis medicinam spiritus humanus vitae reparetur aeternae. Respondet infirmus Deo gratias. Tunc, suscepta confessione, et indicta poenitentia, sequantur septem Psalmi poenitentiales et litania. Deinde dicitur Kyrie, Christe, eleison, Kyrie; Pater noster. Vers. Et ne nos inducas. Resp. Sed libera nos. Vers. Salvum fac servum tuum. [Col. 1021B] Resp. Deus meus. Vers. Mitte ei, Domine, auxilium. Resp. Et de Sion. Vers. Esto ei, Domine, turris. Resp. A facie. Vers. Nihil proficiat inimicus. Resp. Et filius. Vers. Domine, exaudi Orationem meam. Resp. Et clamor. Oratio. Omnipotens sempiterne Deus, qui per beatum Jacobum apostolum tuum inducere presbyteros Ecclesiae et ungere oleo infirmos praecepisti, praesta, quaesumus, ut digneris per manus nostras hunc famulum tuum infirmum de oleo sanctificato ungere, et †benedicere; et quod fideliter postulantes exterius amplectimur, hoc interius spiritualiter divina tua virtus invisibiliter operetur. Alia Oratio. Domine Deus, qui per apostolum tuum locutus es: Infirmatur quis in vobis, inducat presbyteros Ecclesiae, et orent super eum, ungentes eum oleo sancto in nomine Domini, et oratio [Col. 1021C] fidei salvabit infirmum, et alleviabit eum Dominus, et si in peccatis sit, dimittentur ei; cura, quaesumus, Redemptor noster, gratia Spiritus sancti languores istius infirmi, et sua sana vulnera, ejusque dimitte peccata, atque dolores cunctos cordis et corporis ab eo expelle, plenamque ei interius exteriusque 113 sanitatem misericorditer redde ut ope misericordiae tuae restitutus, ad pristina reparetur officia. Per.
33. Intincto namque pollice in oleo infirmorum, sacerdos in aegri corpore signum crucis faciat in septem, vel in aliquantis locis, ita dicens, ad caput: In nomine † Patris et Filii † et Spiritus sancti † exstinguatur in te omnis virtus diaboli per impositionem [Col. 1021D] manuum nostrarum, imo per invocationem omnium sanctorum angelorum, archangelorum, patriarcharum, prophetarum, apostolorum, martyrum, confessorum, virginum, atque omnium simul sanctorum. Resp. Amen. Alia Oratio. Per istam sanctam unctionem et suam piissimam misericordiam parcat tibi Dominus quidquid oculorum vitio deliquisti. Resp. Amen. Ad aures: Per istam sanctam unctionem et suam piissimam misericordiam parcat tibi Dominus quidquid aurium vitio deliquisti. Resp. Amen. Ad nares: Per istum sanctam unctionem et suam piissimam misericordiam [Col. 1022A] parcat tibi Dominus quidquid narium vitio deliquisti. Resp. Amen. Ad os: Per istam sanctam unctionem et suam piissimam misericordiam parcat tibi Dominus quidquid linguae, vel oris vitio deliquisti. Resp. Amen. Ad manus: Per istam sanctam unctionem et suam piissimam misericordiam parcat tibi Dominus quidquid tactus, vel incessus, aut lumborum, seu carnis vitio deliquisti. Resp. Amen. Post haec dicat sacerdos: Respice, quaesumus, Domine famulum tuum infirmitate sui corporis fatiscentem, et animam refove quam creasti, ut, castigationibus emendatus, se sentiat tua medicina salvatum. Per. Alia Oratio. Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, qui, benedictionis tuae gratiam aegris infundendo corporibus, facturam tuam multiplici pietate custodis, ad invocationem [Col. 1022B] tui nominis benignus assiste, ut famulum tuum ab aegritudine liberatum, et sanitati donatum, dextera tuo erigas, virtute confirmes, potestate tuearis, ecclesiae tuae sanctisque tuis altaribus cum omni desiderata prosperitate restituas. Per. Alia Oratio. Dominus Jesus Christus apud te sit, ut te defendat; intra te sit, ut te reficiat; circa te sit, ut te conservet; ante te sit, ut te deducat; post te sit, ut te custodiat; super te sit, ut te †benedicat, qui in Trinitate.
34. Lavat sacerdos manus suas, et lavaturam projicit in piscinam, vel ignem, et tunc facit aegrum adorare et osculari crucem, et ait: Dominus Jesus Christus, qui dixit discipulis suis: Quaecunque ligaveritis super terram erunt ligata, et quaecunque solveritis [Col. 1022C] super terram, erunt soluta et in coelis, de quorum numero, quamvis indignos, nos esse voluit, ipse te absolvat per ministerium nostrum, et ab omnibus peccatis tuis quaecunque cogitatione, locutione, operatione, negligenter egisti, et a nexibus peccatorum absolutum perducere dignetur ad regna coelorum, qui cum Patre, etc. Tunc tradat ei sacerdos Eucharistiam dominici corporis intincti vino, et vinum tali intinctione sanctificatum [Col. 1021D] In Rituali Romano, quod Florentiae in bibliotheca sanctae Crucis asservatur, his omissis ita legitur: Tali intinctione sanctificatum, dicens: Accipe, [Col. 1022D] frater, Viaticum, etc. Vide commentarii praevii caput 11. in Christi sanguinem transmutatum, dicens: Accipe, frater, viaticum corporis et sanguinis Domini nostri Jesus Christi, qui te custodiat ab hoste maligno, et perducat te ad vitam aeternam.
Post communionem dicitur Oratio: Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, te fideliter deprecamur, ut accipienti fratri nostro sanctum corpus et [Col. 1022D] sanguinem Domini nostri Jesu Christi Filii tui, tam corpori, quam animae, prosit ad remedium sempiternum. Per eumdem Dominum.
Benedictio cilicii. Omnipotens, et misericors Deus, qui peccatoribus pietatis tuae misericordiam quaerentibus hoc indumento vestitis misericordiam et veniam tribuisti, oramus clementiam tuam, ut hoc indumentum, quod vocatur cilicium, †benedicere, et †sanctificare digneris, ut quicunque eo pro peccatis suis indutus fuerit, et misericordiam imploraverit, veniam et indulgentiam tuae misericordiae consequatur. Per.
[Col. 1023A] Benedictio cineris. Deus pietatis, Deus indulgentiae et misericordiae, qui Ninivitis cinere et cilicio indutis, et misericordiam tuam clamantibus subvenisti, exaudi nos propitius, ut hanc creaturam cineris, quo peccatores indulgentiam tuae misericordiae implorantes utuntur, †benedicere, et †sanctificationis tuae gratiam super eum infundere digneris, ut quisquis illius aspersus pulvere fuerit, indulgentiam et remissionem cunctorum a te pio Domino 115 percipere mereatur delictorum. Per.
35. Tunc extendatur in terra cilicium, et de cinere benedicto super illud a sacerdote fiat crux, et aquae benedictae aspersio; et super illud ponatur infirmus; et similiter fiat crux et aspersio super pectus illius, et dicat ei sic: Recordare quia cinis es, et in cinerem reverteris. Ait rursus ei sacerdos: Placent [Col. 1023B] tibi cinis, et cilicium ad testimonium poenitentiae tuae ante Dominum in die judicii? Resp. Placent.
36. In primis annuntiatio nocte fit a nuntiis per omnes ecclesias Romanae urbis ex mandato rectorum. Mane autem facto, post pulsatas campanas, clerici congregantur ex omnibus ecclesiis secundum dispositionem praelatorum in ecclesia, ubi clericus defunctus est sepeliendus; et quisque sacerdos cum suis clericis cantet vigiliam IX lectionum. Interim episcopus vel cardinalis, seu quilibet magnus de archipresbyteris, nisi dies Dominica instet, jussu rectorum Missam celebrat pro defuncto. Finita vero Missa, clerici omnes congregantur circa feretrum in modum rotae, et de mandato rectorum cantant clerici [Col. 1023C] illius ecclesiae, cui a rectoribus injungitur, responsorium Subvenite. Vers. Suscipiat. Finito Responsorio, unus ex rectoribus dicat Orate omnes, et omnes sub silentio cantent Pater noster. Tunc praedictus rector praecipit alicui de majoribus ut absolvat; ille vero dicit: Et ne nos. Vers. In memoria aeterna. Vers. A porta inferi. Vers. Requiescat. Vers. Domine, exaudi. Vers. Dominus vobiscum. Oratio. Absolve, ut supra.
37. Finita vero Oratione, praedictus rector praecipit alicui ecclesiae ut cantet Antiphonam Requiem aeternam. Psal. Te decet. Postea praecipit alicui ecclesiae ut cantet Antiphonam Sitivit. Psal. Sicut cervus. Antiphona finita, cantent Kyrie, Christe, eleison, Kyrie, eleison, Pater noster. Istis cantantibus, [Col. 1023D] interim quatuor episcopi vel presbyteri cardinales, vel archipresbyteri, induti sacris vestibus cum pluvialibus, et cum quatuor thuribulis, ascendant ad altare, et incensent illud. Postea unus qui major est ex istis quatuor, alta voce absolvat, et dicat: Et ne nos. Resp. Sed libera. Capitula, ut supra. Capitula non dicit nisi primus. Orationes dicuntur in tono 116 Orationum Missae. Oratio. Non intres in judicium, etc. signaculo sanctae Trinitatis. Qui vivis et regnas per omnia. Finita Oratione reincipiat eamdem ille qui est contradictorie positus, dicens Vers. Dominus vobiscum. Resp. Et cum spiritu [Col. 1024A] tuo. Oratio. Non intres in judicium. Post ille qui oppositus est illi subalterne eodem modo repetat praedictam Orationem. Postea quartus. Finita vero Oratione, ad mandatum praedicti incipiat cantare collegium alicujus ecclesiae Responsorium Adesto dolori. Vers. Versa est in luctum. Dum cantatur Responsorium, illi quatuor ascendunt ad altare, ut supra dictum est, et faciunt ut supra dictum est. Tamen ille qui primus est in dicendo Orationem sequentem primus debet incensare. Cum vero reversi ad feretrum fuerint, ille qui fuit ultimus in praedicta Oratione incipiat Dominus vobiscum, sine capitulis. Oratio. Deus, cui omnia vivunt, etc., abluas indulgendo. Per Christum Dominum. Et faciant de ista Oratione sicut de prima. Finita Oratione, de mandato [Col. 1024B] praedicti rectoris collegium alterius ecclesiae incipiat Responsorium Ne recorderis. Vers. Ne intres; repetenda Requiem. Et dum Responsorium cantatur, illi vero quatuor cum incenso ascendant ad altare, et faciant sicut primus; et ille qui fuit secundus in prima Oratione debet primo incensare, et incipere Dominus vobiscum. Resp. Et cum. Oratio. Fac, quaesumus, Domine, etc., societ angelicis choris. Per Dominum nostrum Jesum Christum. Et quater ista dicantur, sicut prima et secunda.
38. Postea de mandato praedicti rectoris Pater [Col. 1023D] Hoc est testimonium sanctuli redditum de quo in officio clericorum defunctorum apud Thomasium in [Col. 1024D] Responsoriali, pag, 211. Romani patrinum hactenus sanctulo vocant. spiritualis veniat in medium, et reddat testimonium pro defuncto, si fuerit unctus, si confessus, et de vita sua. Audito testimonio, saepe dictus rector quaerit a toto clero, dicens: Placet vobis ut absolvatur [Col. 1024C] frater iste defunctus? Resp. Placet. Tunc rector rogat de voluntate omnium eum qui major est inter eos, vel qui fuit primus in Oratione, ut ipse absolvat. Ille vero cui injungitur dicit: Orate omnes. Pater noster. Vers. Et ne nos. Resp. Sed libera. Vers. In memoria, ut supra. Oratio. Absolve. Finita Oratione, jam dictus rector praecipit subdiacono et diacono ut accipiant feretrum. Illi accipientes deportant eum ad tumulum, cantantes Antiphonam Chorus angelorum, et 117 dicatur Oratio: Deus, qui fundasti terram, etc., cum sanctis omnibus vera resuscitatio praestante eodem Domino nostro Jesu Christo, etc.
39. His actis, in persona defuncti, dicatur Ant. Aperite mihi portas, et mox aperiatur sepultura. Psal. Confitemini Domino. Item in persona ejusdem dicatur [Col. 1024D] Antiphona Ingrediar in locum, et sepelitur. Psal. Sicut cervus; et sepulto, item in persona ejusdem dicatur Ant. Haec requies mea in saeculum saeculi. Psalm. Memento, Domine, David. Ant. De terra plasmasti me, Domine, et carne induisti me, Redemptor meus, suscita me in novissimo die. Psalm. Domine, probasti me. Antiph. Non intres in judicium. Psalm. Domine, exaudi, 2. Antiph. Omnis spiritus laudet Dominum. Psalm. Laudate Dominum de coelis. Antiph. Ego sum. Psalm. Benedictus. Oratio. Oremus, fratres charissimi, pro spiritu fratris nostri, etc., resuscitari faciat. Per Christum Dominum nostrum. Resp. Amen. Oratio. Deus, [Col. 1025A] cui omnia vivunt, etc., quam praeparasti diligentibus te. Per Dominum nostrum. Amen. Oratio. Temeritatis quidem est, Domine, etc., in parte dextra coronandus. Per Christum Dominum. Oratio. Opus est misericordiae, Domine, sancte, etc., in sinum Abrahae transferatur. Per Christum Dominum. Resp. Amen. Alia Oratio. Debitum humani corporis, etc., et perenni felicitate perfrui mereatur. Per Christum. Oratio. Omnipotens sempiterne Deus, qui humano corpori, etc., aeternis sedibus praecipias sociari. Per Dominum nostrum.
40. Item ad absolvendum, postquam sepultus fuerit cum aqua sancta aspergitur antequam populus recedat, et dicat sacerdos: Pater noster. Vers. Et ne nos. Vers. [Col. 1025B] Non intres in judicium. Resp. Quia non. Vers. A porta [Col. 1026A] inferi. Vers. Erue, Domine. Vers. Domine, exaudi. Resp. Et clamor. Vers. Dominus vobiscum. Resp. Et cum. Oratio. Tibi, Domine, commendamus, etc., misericordissimae pietatis absterge. Per Dominum, etc. Pro coemeterio Psalm. Miserere mei, Deus. Pater noster. Vers. Et ne nos. Vers. Requiem aeternam. Vers. A porta inferi. Vers. Domine, exaudi. Resp. Et clamor meus. Vers. Dominus vobiscum. Resp. Et cum. Oratio. Deus, cujus miseratione, etc., tecum sine fine laetentur. Per Dominum. Postremo dicatur Oratio: Absolve, Domine. Et subjungatur, Anima ejus et omnium fidelium defunctorum requiescant in pace. Amen. Deinde redeant in ecclesiam, cantando septem Psalmos poenitentiales [Col. 1026B] cum Oratione Absolve.
Ordo Romanus XI
[Col. 1025C] 118 1. Perspicuae scientiae et profundae sapientiae magistro [Col. 1025] Proinde scriptus fuit hic liber ante annum 1143 quo Guido iste ad pontificatum assumptus est, dictus Coelestinus II. Guidoni de Castello, divino nutu sanctae Romanae ecclesiae presbytero cardinali tit. sancti Marci Benedictus, beati Petri apostoli indignus canonicus et Romanae Ecclesiae cantor, intimae dilectionis affectum, et inter sanctorum antistitum agmina coronam immarcescibilem. Divinae pietatis misericordiae, Pater reverende, pro meae tenuis scientiae viribus immensas gratias ago, quoniam vestrae salutis curam et ecclesiastici ordinis sollicitudinem vos habere concerno. Unde magnam Dei misericordiam et multiplicium suarum miserationum copiosam bonitatem humiliter imploro, quatenus in hoc tam bono proposito, usquedum ipse veniet ad movendum de loco suo candelabrum, vos corroborando stabiliat. Caeterum super [Col. 1025D] petitionem ecclesiastici Ordinis totius anni, et praecipue apostolicae dignitatis et totius curiae, de qua placuit vestrae illustri sapientiae et egregiae prudentiae a me famulo vestro opusculum expetere, qualiter Deo favente domnus apostolicus cum curia sua et tota Romana Ecclesia in praecipuis solemnitatibus et quotidianis officiis valeat se regere, prout melius mihi Deus concesserit, licet si ardua, et officio professionis non indebita, elucidare aggrediar. Sed mirandum valde est cur a me idiota, et quasi nullius scientiae, quaeritis aperire quae in apotheca cordis 119 non habeo enucleare, quae investigare non valeo, propinare quae sitibundus pincerna haurire a vobis gestio. Quis enim noscere potest quid agat flos campi et lilium convallium, dum montes transgreditur, et colles transilit, nisi quem torrente voluptatis suae potavit [Col. 1026C] et domus suae ubertate inebriavit? Verumtamen, ut dixi, vestra dilectione et assidua pulsatione commotus, quod de dignitate Romani pontificis, et presbyterorum cardinalium, et diaconorum, caeterorumque ordinum curiae, necnon de ecclesiastico officio totius anni per multa temporum spatia vidi, et a sapientibus curiae audivi, et quod alii doctores in suis scriptis reliquerunt, ad perpetuae recordationis memoriam scribere curabo.
2. In Adventu Domini, quando annualiter fit recapitulatio officii et librorum qui in Ecclesia leguntur, Sabbato in vigilia Adventus Domini, ad Vesperas incipit Antiphona In illa die stillabunt montes. Sub ista Antiph. omnes Psalmi hujus Vesperi cantantur. Qua Antiphona finita, dicitur Versus Ostende nobis, Domine, [Col. 1026D] misericordiam tuam. Ad Magnificat, Spiritus sanctus in te descendit, Maria. Finita Antiphona, dicitur Oratio [ Al., Orationes].
3. Ad Matutinum Invitatorium Regem venturum, cum suo Venite. Quo finito, incipit prima Antiphona: Missus est Gabriel angelus. Psalmus Beatus vir, usque Domine, ne in ira, et dicitur Antiphona. Deinde dicitur secunda Antiphona Ave, Maria, gratia plena; Psalmus: Domine Deus meus in te speravi, usque In Domino confido. Antiphona finita, dicitur tertia Antiphona: Ne timeas, Maria. Psalmus Salvum me fac, Domine, quoniam defecit sanctus, usque ad Psalmum Domine, quis habitabit. Antiph. finita, dicitur Versus Ostende nobis, Domine. Tres lectiones leguntur de Isaia propheta. Prima lectio Visio Isaiae. Resp. Aspiciens a longe, quo finito, dicitur Vers. Quique terrigenae, [Col. 1027A] totum; deinde repetenda Ite obviam et dicite. Vers. Qui regis Israel intende, totum; repetenda Nuntia nobis si tu es ipse. Vers. Tollite portas, principes, vestras, totum: repetenda Qui regnaturus es in populo Israel. Gloria Patri et Filio et Spiritui sancto. Incipit a capite Aspiciens a longe. In secunda lectione secundum Resp. Aspiciebam in visu noctis, cum duobus versibus: Ecce dominator Dominus, et Potestas ejus potestas aeterna, cum repetendis suis, sicut superius; 120 et Gloria Patri, et Responsorium a capite. In tertia lectione Resp. Missus est Gabriel angelus, cum duobus versibus, Ave, Maria, et, Dabit ei Dominus Deus. Repetenda prima Ne timeas, Maria; et repetenda secunda Et vocabitur, et reliqua. Gloria Patri. Qua finita, responsorium a capite cantetur. Haec tria [Col. 1027B] Responsoria ita debent cantari in congregationibus: Prior et secundus cantant Responsorium primum ante altare cum omnibus Versibus, et repetendis usque ad finem; tertius et quartus secundum Responsorium sicut prius; quintus et sextus tertium Responsorium. In secundo nocturno incipit Antiphona Ecce ancilla Domini; Psalmus Conserva me, Domine. Alia Antiphona Angelus Domini; Psalmus Exaudi, Domine, justitiam meam. Tertia Antiphona Antequam convenirent; Psalmus, Diligam te, Domine, totoque finito cum Antiphona, dicitur Versus, et tres lectiones leguntur de sermone sancti Augustini, et sancti Leonis, et tria Responsoria cantantur sicut mos est. In tertio nocturno Antiphona Beata es, Maria, quae credidisti Domino; et, Beatam me dicent omnes generationes; et, [Col. 1027C] Dabit ei Dominus, cum suis Psalmis, Coeli enarrant, Exaudiat te Dominus, et Domine in virtute tua. Versus et duae lectiones de [Col. 1027D] Nempe de epistola Leonis Magni ad Flavianum, quae magna cum dignitate explicat mysterium Incarnationis [Col. 1028D] contra errorem Eutychetis, de qua infra, num. 9. epistola, tertia de homilia. Quibus finitis, cantatur Te Deum laudamus; quo finito, incipiunt matutinae Laudes, et Antiphona In illa die, cum omnibus aliis Antiphonis et Psalmis. Quibus finitis, dicitur Vers. Quo finito, incipit Antiphona, Spiritus sanctus in te descendit Maria, et, Benedictus Dominus Deus Israel, etc.
4. Deinde dicit Primam, et incipit secundam Antiphonam Matutini, Jucundare, cum Psalmis. Quibus finitis, dicit lectionem Epistolae, et Versum, et Orationem diei. Mane statio ad sanctam Mariam Majorem, quo dominus papa cum omnibus ordinibus venit; ibique honorifice, sicut mos est, cantat Missam cum [Col. 1027D] Gloria in excelsis Deo, sicut in aliis Dominicis usque ad Natalem Domini, et coronatur. Ad Tertiam canitur tertia Antiphona; ad Sextam quarta Antiphona; ad Nonam quinta Antiphona; ad Vesperum cum omnibus Antiphonis, sed non dicitur Missus est Gabriel, neque Ecce Dominus veniet, nisi infra hebdomadam, sed tantum Oratio.
5. Infra hebdomadam, officium de Adventu ad Matutinum 121 Invitatorium Regem venturum. Noct. cum Antiphona de Psalmista. Versus de Adventu, et legitur de Isaia propheta. Ad matutinas Laudes canitur una Antiphona In illa die stillabunt montes, [Col. 1028A] sub qua omnes Psalmi cantentur. Prima canitur cum lectione de Adventu et capitulis, sicut Ecclesia consuevit, genu flexo. Tertia, Sexta, Nona cum Antiphonis de Adventu in terram prostrati, cum capitulis et Psalmis et Oratione, sicut mos est. Ad Vesperum omnes Psalmi feriales cantentur sub una Antiphona, In illa die stillabunt montes, et ad finem cantentur istae Antiphonae, Missus est Gabriel angelus; Ave, Maria, gratia plena, Dominus tecum, cum Oratione Deus, qui de beatae Mariae virginis utero, et Antiphona Ecce Dominus veniet, et omnes sancti ejus cum eo. Vers. Exsultabunt sancti in gloria. Missa de Adventu usque in quinta feria. Sexta feria canitur Missa de Cruce, quod non convenit in Adventu. Sabbato de sancta Maria, si non fuerit festivitas novem lectionum; et [Col. 1028B] si fuerit, omne officium sit festivitatis; et si fuerit trium lectionum festivitas, in vigilia ad Vesperum Psalmi diei cantentur sub una Antiphona de Adventu. Cum venerit ad Magnificat, Versus dicatur de festivitate cum Antiphona et Oratione sancti; et fit commemoratio de Adventu, Missus est Gabriel angelus, etc. Matutinum totum de sancto, tamen cum nocturno diei; matutinae Laudes, si habent proprias Antiphonas, cantentur; sin autem, sub una Antiphona communali omnes Psalmi cantentur. Prima cantetur cum una Antiphona festivitatis et lectione diei; et omne officium non prostrati, sed stando cantetur. Tertia et Sexta de festivitate, Nona et Vesperum de Adventu.
6. Dominica secunda leguntur tres lectiones de [Col. 1028C] eodem propheta Isaia, et tres lectiones de sermone, et duae lectiones de Epistola, tertia de homilia, et canitur de historia sua. Mane ad Missam fit statio ad Jerusalem in palatio Susurriano, ubi Dominus pontifex cum tota curia debet cantare Missam, et accipere coronam, et eam celebrare, sicut mos est.
7. Dominica de Gaudete, statio ad sanctum Petrum. Cum dominus papa cum omnibus scholis ad Vesperum venit, ibique dominus manet; tunc dominus pontifex accipit XX solidos de confessione, et expendium curiae, et equorum suorum. Cardinales vero et diaconi, primicerius cum schola, subdiaconi basilicarii et subdiaconi regionarii, et acolythi 122 accipiunt quinque solidos den. Papiensium, quod vocatur coenaria [ Al. cenatica]; [Col. 1028D] et archidiaconus accipit XVIII denarios pro Responsoriis qui expenduntur per manus suas; et canonici ecclesiae debent habere de presbyterio XII sol. de eadem confessione. Praelibati vero sacri palatii ordines hospitantur in domo Aguliae [ Al., Auguliae], et dominus hospitii debet praeparare lectos de suis bonis linteaminibus, et accipere in stabulis suis equos eorum, et custodire; et si oportuerit facere coenam ejus diei, tamen de praescriptis denariis qui vocantur coenatica, non solum in stationibus, verum etiam per totum annum, quandocunque [ Al., quocunque] venerint cardinales cantare Missam [Col. 1029A] cum primicerio et cantoribus vel aliis palatinis clericis, et ille dominus hospitii debet habere pró beneficio omni die unam monetam de oblatis [ Al., oblationibus] Missae, et lacrymas cerae, quae remanent de offerenda Missae. Hic praelibatus ordo debet esse in omnibus nocturnis stationibus sancti Petri; in diurnis vero dantur tantum quinque sol.. sed dominus papa in nocturnis et in diurnis accipit XX solidos, sicut supra dictum est.
8. Media autem nocte surgens audito signo dominus papa, cum omnibus ordinibus ad sanctum Leonem venire debet, ibique mansionarius praeparat thuribulum episcopo, et episcopus pontifici, omnibus indutis de suis indumentis. Cubicularii vero cum duabus faculis accensis, et camerarii cum duobus [Col. 1029B] candelabris et faculis accensis debent ire ante pontificem. Pontifex autem primum incensat altare sancti Leonis; deinde cum Processione incedens per porticum pontificium ad sanctum Gregorium, primum incensat altare ejus, et altare sancti Sebastiani, et altare sancti Tiburtii; deinde duo altaria in mediana ad crucifixos, ubi ab antiquis patribus audivimus requiescere apostolos Simonem et Judam. Postea vadit ad sudarium Christi, quod vocatur Veronica, et incensat, et altare sanctae Mariae similiter. Postea ascendit ad sanctum Pastorem juxta arcum triumphalem, et incensat. Deinde descendens ad corpus, incensat altare super sepulcrum sancti Petri, et sic sedet in subsellio cum candelabris ante se. Paraphonista cum schola incipit vigilias Ex Aegypto [Col. 1029C] rocavi filium meum; Psalmus Beatus vir. Secunda Ant. Ecce apparebit Dominus supra nubem candidam; Psalmus Quare fremuerunt gentes. Tertia Ant. Ecce veniet Dominus, quem Joannes praedicavit; Psalmus Domine, quid multiplicati sunt. Deinde duo subdiaconi basilicarii dicunt Versum; 123 acolythi tenent librum stationalem, et cubicularii faculas, et basilicarii legunt lectiones Gaudens gaudebo in Domino; diaconus praecinit Tu autem. Primicerius cum schola cantat Responsoria. Finitis tribus lectionibus, primicerius dicit Te Deum laudamus. Subdiaconus regionarius porrigit Sacramentarium episcopo, et episcopus tenet ante pontificem; et basilicarii tenent candelabra, et pontifex dicit Orationem. Diaeonus dicit Benedicamus Domino, et dominus papa benedicit.
[Col. 1029D] 9. Deinde [Col. 1029D] Hic distinctio manifesta inter vigilias et Matutinum, quod duplex officium in dominica 3 Adventus ad sanctum Petrum dicebatur. Aliquid hic videtur desse ad significandum diem. exiens inde ascendit ad altare majus, et incensat; et descendit ad [Col. 1029D] Ita cancellum appellant, eum ad modum quo Graeci στήθεα vocant columellas ordine dispositas, ac [Col. 1030D] superiori epistilio junctas, ut ex Goaro in Cedrenum observat doctissimus Cangius. pectorale ante altare, circa eum diaconi induti. Episcopi stant ad aliud pectorale, cardinales in choro cum canonicis ecclesiae. Cubicularii et camerarii ponunt faculas ante pontificem. Pontifex vero incipit Matutinum, Domine, labia mea aperies. Cantores cantant invitatorium; quo finito primicerius incipit Ex Aegypto vocavi [Col. 1030A] Filium; Psalmus Beatus vir, et omnes Psalmi primi nocturni cum Antiphonis suis. Primo nocturno finito, canonici ecclesiae legunt tres lectiones, Gaudens gaudebo, et cantant tria Responsoria; caetera cantores et basilicarii. Deinde episcopi legunt quartam et quintam lectionem de epistola sancti Leonis papae, missa Flaviano episcopo de incarnatione Domini contra Eutychen haereticum, cardinales sextam et septimam; Prior basilicarius octavam de expositione epistolae, Gaudete in Domino semper; nonam vero ibi ubi intrat legit pontifex de homilia, et dicit Jube, Domine, benedicere. Nullus benedicit eum, nisi Spiritus sanctus; tantum omnes respondent Amen. Finita lectione pontificis, primicerius dicit Te Deum laudamus, et alii respondent; et incipit Antiphonas [Col. 1030B] ad matutinas Laudes. Quo finito, basilicarii cantant versum ante altare. Primicerius nuntiat pontifici Antiphonam ad Benedictus Dominus Deus Israel. Episcopus repraesentat librum pontifici, sibi datum a subdiacono regionario; pontifex dicit Orationem; diaconus dicit Benedicamus Domino. Missa a pontifice celebratur et dicitur Gloria in excelsis Deo, et fit laus a diaconis, et subdiaconis, et notariis; et coronatur a sancto Petro 124 per mediam civitatem usque ad palatium cum omnibus ordinibus, sicut mos est. A festivitate sancti Nicolai usque ad feriam ante Natalem Domini cantantur hae Antiphonae ad Matutinum, O Sapientia, ad Benedictus, et caeterae omnes in quatuor temporibus.
10. Feria quarta statio ad sanctam Mariam Majorem. [Col. 1030C] Fit Collecta ad sanctum Petrum ad Vincula in Eudoxia. Primicerius cum schola, et subdiaconi regionarii, et acolythi cum cruce [Col. 1030D] Crux stationalis, quae solita deferri ad stationes, quae solebat reponi super altare, inferius, num. 29. stationali sancti Petri, levant inde crucem cum collecta Pro cessionali, cantando usque ad sanctam Mariam Majorem. Ibi Dominus papa praeparatus cantat Missam more quadragesimali, et ibi nuntiat quem ordinare disponit hoc modo: Auxiliante Domino et salvatore nostro Jesu Christo elegimus hunc diaconum in presbyteratum. Si quis habet contra eum pro Deo, cum fiducia exeat, et dicat. Verumtamen memor sit conditionis suae.
11. Sexta feria statio ad sanctos apostolos cum processione.
12. Sabbato statio ad sanctum Petrum, ubi debet [Col. 1030D] ordinatio fieri a pontifice, et celebrare Missam. Dum vero cantatur officium celeberrime a schola, et hymnus trium puerorum, Benedicite omnia opera Domini Domino, descendit pontifex ab altari, et vadit ad sanctum Andream. Ibi facit consecrationem. Facta consecratione, revertitur ad altare, quia ad hoc altare nulla consecratio debet fieri, nisi de Romano pontifice. Et sic in omnibus quatuor temporibus debet fieri.
[Col. 1031A] 13. Dominica de Canite tuba legitur de Joel propheta, Canite tuba in Sion, et de sermone, et Epistola, et de homilia. Cum venerint autem feriales Antiphonae, omnes per ordinem cantentur ad Matutinum. Ad Vesperum omnes Psalmi cantentur sub prima Antiphona. Ad Magnificat cantetur propria Antiphona.
14. In vigilia Natalis Domini ad Matutinum Invitatorium Christus adveniet nobis, venite adoremus. Ant. Dominus dixit ad me; Psalmus Quare fremuerunt gentes. Antiph. In sole posuit tabernaculum; Psalmus Coeli enarrant. Antiph. Elevamini portae aeternales; Psalmus Domini est terra. Versus Hodie scietis quia veniet Dominus, et quinque lectiones, et quinque 125 Responsoria. Quarta lectio sermo sancti Augustini, [Col. 1031B] Vos, inquam, convenio, o Judaei. In quarta cantantur sibyllini versus Judicii signum, tellus sudore madescit. Quinta de homilia. Eo die non dicitur Te Deum laudamus, sed tantum Deus, in adjutorium meum intende, cum Antiphonis vigiliae, et Psalmus Dominus regnavit, cum aliis Psalmis. Prima cum Antiphona vigiliae, et lectio Paulus servus Jesu Christi, cum Versu, sine Kyrie, tantum dicatur Oratio diei. Tertia, Sexta et Nona cum suis Antiphonis. Non prostrati, sed tantum stando dicantur Orationes. Isto die statio ad sanctam Mariam Majorem, ubi dominus papa debet Missam cantare cum scholis clericorum et familia palatii; et episcopus Albanensis debet facere coenam optimam toti curiae, et debet mittere ad curiam duo optima busta porcorum. Ad [Col. 1031C] Vesperas et ad vigiliam debet ibi remanere pontifex per totam noctem.
15. In prima vigilia legunt canonici ecclesiae tres lectiones de Isaia propheta, et cantant tria Responsoria. Primo tempore alleviata est terra Zabulon, et Consolamini, et Consurge; et ita fit officium per cardinales et episcopos et cantores, sicut nocturnalibus stationibus sancti Petri. In secunda vigilia de sermonibus. In tertia de eisdem sermonibus, et de homilia. Et ad praesepium debet cantare Missam, et dicere Gloria in excelsis Deo, et unam Orationem tantum, et Credo in unum Deum. Primicerius cum schola officiat Missam; qua peracta, primicerius revertitur ad chorum, cantando Ecce Maria genuit nobis Salvatorem, cum Psalmis et Antiphona, sicut [Col. 1031D] in Antiphonario scriptum est. Finitis isto [modo] matutinis Laudibus cum Oratione, incipit pontifex [Col. 1031D] Observa hic distingui Vigilias a Matutino, licet idem sit officium, quod illa summa nocte divisis nocturnis, quasi totidem vigiliis, hae mane celebrarentur. Vide num. 60 et 63, infra. Amalarius hanc distinctionem designat in Antiphonarii cap. 15. Reperi, inquit, in Romano Antiphonario duo officia [Col. 1032D] nocturnalia in una eademque nocte posita, scilicet in Nativitate. Matutinum. Schola dicit Invitatorium, et eo ordine fit Matutinum, sicut vigiliae fuerunt.
16. Mane dicit Missam ad sanctam Anastasiam; qua finita, descendit cum Processione per viam juxta porticum Gallatorum ante templum Sibyllae, et inter templum Ciceronis et porticum Cimorum [ Al., Crinorum]; et progrediens inter basilicam Jovis et arcum [Col. 1032A] Flamineum, deinde vadit juxta porticum Severinum; et transiens ante templum Craticulae, et ante insulam 126 Milicenam et draconiorum, et sic sinistra manu descendit ad majorem viam Arenulae, transiens per theatrum Antonini, et per palatium Cromatii, ubi fuit Holomitreum [ Al., Oloritreum], et sub arcu Gratiani Theodosii et Valentiniani imperatorum; et intrans per pontem Adriani ante templum ejus, et juxta obeliscum Neronis, et ante memoriam Romuli, et per porticum ascendens in Vaticanum ad basilicam sancti Petri, ubi est statio; et ibi honorifice cantatur Missa cum omnibus ordinibus palatii, sicut decet; et debet ibi accipere coronam in capite suo, et per mediam urbem cum Processione redire ad palatium, perficere festum coronae.
[Col. 1032B] 17. Sed propter parvitatem diei et difficultatem viae, facit stationem ad sanctam Mariam Majorem, et vadit in secretarium. Cubicularii custodiunt secretarium. Prior episcopus servit de libro archidiaconus de Evangelio, subdiaconus regionarius prior de mappula, prior basilicarius de epistola, primicerius et schola de cantu; et sic sustentatus a duobus diaconis, archidiaconus sine socio solus procedit ante pontificem, et sic intrat in Processione; omnis ordo in suo loco, bini et bini procedunt, acolythi cum candelabris, et crux domini pontificis ante Processionem. In introitu ecclesiae cubicularii alte portant mappulam super caput pontificis. Cum autem intrat presbyterium, mansionarius ecclesiae porrigit ei arundinem cum cereo accenso. Tunc pontifex [Col. 1032C] accipit eam, et ponit ignem in stupa posita super capita columnarum ad figuram finis mundi per ignem. In medio presbyterii progrediens sistit iter. Primicerius deponit mitram de capite suo, et osculatur dextram scapulam pontificis, et pontifex benedicit eum. Cumque venerit ante altare, cubicularii offerunt [Col. 1032D] Infra, num. 40, cum linteo extenso super caput ejus. Hinc mappularii dicti, quibus id muneris concessum est, de quibus in sequenti libello Cencii. mappulam super caput pontificis; ipse vero pontifex dat pacem priori episcopo, qui ei serviturus est; deinde duobus cardinalibus, priori et secundo.
18. Ascendens cum primo ad altare, facit confessionem, osculatur Evangelium, quod subdiaconus tenet ante eum, et intrat ad altare; et inclinato capite dicit Orationem; qua peracta, osculatur altare, et erigit se dans pacem archidiacono et omnibus [Col. 1032D] diaconibus. Acolythus repraesentat thuribulum et capsam cum incenso archidiacono, qui lecturus est Evangelium. 127 Pontifex autem accipit capsam, et ponit incensum in thuribulum, et incensat altare, et archidiaconus retinet planetam ne impediatur. Posito incenso, ascendit ad sedem, et cardinales descendunt ad chorum in locis suis, et episcopi in dexteram in locis suis juxta pontificem. Interim paraphonista cum schola cantat Introitum, et Kyrie, [Col. 1033A] eleison. Pontifex incipit Gloria in excelsis Deo, et schola respondet Et in terra pax hominibus bonae voluntatis, usque in finem. Et pontifex dicit Pax vobis, schola respondet non in illa voce, sed alta, Et cum spiritu tuo; et dicitur una Oratio.
19. Interea archidiaconus cum diaconibus et subdiaconibus in filo stantibus ad dexteram juxta altare, et notarii jusum [ id est, deorsum] in choro pluvialibus induti stantes, archidiaconus alta voce cum omnibus dicit: Exaudi, Christe. Respondent notarii: Domino nostro [Col. 1033D] Quippe hic liber scriptus est vivente ac sedente pontifice Innocentio secundo, cui hae laudes aptantur. Innocentio, a Deo decreto summo pontifici et universali papae, vita. Tribus vicibus dicit archidiaconus cum suis; tribus vicibus respondent notarii. Sancta Maria, dicit archidiaconus; respondent notarii, Tu illum adjuva. Sancta Maria, respondent [Col. 1033B] similiter de unoquoque choro tribus, sanctos ( sic ) duabus vicibus. In fine Kyrie tribus vicibus archidiaconus cum diaconibus et subdiaconibus, et accipiunt tres sol. pro laude.
20. Prior subdiaconus Latinus, et subdiaconus Graecus portant libros ante pectus suum cum duobus subdiaconis, et uno acolytho camiso induto, antecedente eum oblationario [ Al. blacionario] in manu faciendo viam. Duo cantores, prior et secundus, isto die et die sanctae Paschae descendunt in ambonem, et acolythus stat ante in ambone. Finita laude subdiaconus Latinus legit Epistolam Latinam, deinde subdiaconus Graecus legit Epistolam Graecam. Redeunt ad altare gratias habentes, et osculantur pedes pontificis. Cantores vero incipiunt Gradale, et Alleluia, [Col. 1033C] et primicerius cum schola Responsorium. Archidiaconus et diaconus Graecus ferentes librum ante pectora sua cum quatuor subdiaconis, acolythi ferentes candelabra ante eos manent cum candelabris accensis ante pulpitum, illi vero legunt Evangelia. Descendentes portant Evangelia obviam pontifici; et pontifex osculatur ea, ascendit in pulpitum, et praedicat Evangelium. Ad finem vero facit confessionem, 128 benedicit, et redit ad sedem, et dicit Credo in unum Deum. Basilicarii respondent et cantant. Primicerius cum schola cantant Offerenda. Tunc VII cardinales ascendunt ad altare cum libris, tres ex una parte, et quatuor ex alia parte, et Pontifex a diacono sustentatus intrat ad altare in Canonem ad sacrificandum Hostiam cum cardinale. Perfecta Praefatione basilicarii cantant Sanctus, Sanctus, Sanctus, [Col. 1033D] etc.
21. Finita Missa, pontifex ab archidiacono coronatus ascendit equum, et procedit cum Processione ad palatium hoc modo. Post eum praefectus indutus manto pretioso, et calceatus zancha una aurea, altera rubea; circa eum judices pluvialibus induti ante Pontificem, archidiaconus et diaconus cum primicerio bini et bini, deinde subdiaconi: ante quos cardinales; ante cardinales cantando ante eos notarii; ante notarios episcopi; ante episcopos crux domini [Col. 1034A] papae; ante crucem milites draconarii, portantes XII vexilla, quae bandora vocantur; et equus domini papae ornatus, sed vacuus; dirungarii circa Processionem; duo Praefecti navales, qui dicuntur dilungarii [ Al., dirungarii], cum baculis in manibus, pluvialibus induti; majorentes vero mantellis sericis et baculis, qui vocantur schola stimulati, custodientes Processionem, ne aliquis se intromittat.
22. Cum autem venit pontifex ad basilicam Zachariae papae, antequam descendat, descendunt cardinales ad faciendum laudes. Tunc prior cardinalis sancti Laurentii foris muros, deposita mitra, dicit: Jube, domne, benedicere. Pontifex benedicit eum. Qui alta voce dicit: Summo et egregio, ac ter beatissimo papae Innocentio vita. Respondent cardinales omnes: Deus [Col. 1034B] conservet eum, tribus vicibus. Salvator mundi. Cardinales respondent: Tu illum adjuva, et vicibus tribus. Sancta Maria, tu illum adjuva, per omnem chorum sanctorum tres sanctos. In fine, Omnes sancti adjuvate illum, tribus vicibus. Kyrie tribus vicibus. Et pro laude accipiunt tres solid. Judices vero se repraesentant, et dicit primicerius, Jube, domne, benedicere. Pontifex benedicit eum, et alta voce dicit Hunc diem. Respondent judices; Multos annos, tribus vicibus. Tempora bona habeas. Respondent judices: Tempora bona habeamus omnes. Tunc dominus pontifex descendit de equo; primicerius defensorum et secundicerius suscipiunt eum per manus, et 129 ducunt usque in cameram. Ibi dat presbyterium omnibus ordinibus. Isto vero die Natalis Domini et [Col. 1034C] die sanctae Paschae dat omnibus prioribus [Col. 1033D] Hinc vulgatum manciae vocabulum pro dono [Col. 1034D] clientibus facto profluxisse existimo. manum, id est presbyterium duplum: praefecto scilicet XX solid. dominus papa et manum; primicerio judicum IV solid. et manum; unicuique judicum IV solid.; priori episcopo IV solid. et manum; unicuique episcoporum [III solid.]; IV solid. priori cardinali et manum, unicuique card. III solid.; archid. III solid. et manum; unicuique diaconorum III solid.; primicerio cantorum III solid. et manum; secundicerio cantorum II solid.; priori basilicario II solid. et VIII den. pro honorantia; unicuique cantori II solid.; priori basilicario II solid. et manum; unicuique subdiacono II solid.; priori regionario II solid. et manum; unicuique eorum II solid.; unicuique acolytho II solid.; duobus dilungariis VIII solid.; scrinariis X solid.; majorentibus [Col. 1034D] V solid.; draconariis V solid., et aliis ordinibus, sicut mos est.
23. Dato presbyterio, intrant ad mensam praeparatam. Episcopi et cardinales sedent in dextra parte; archidiaconus, et diaconus, et primicerius, et prior basilicarius, et prior regionarius in sinistra; omnis ordo in suo loco. Ostiarius ponit lectorium cum libro homiliarum in medium. Circa medium convivium ex praecepto archidiaconi surgit diaconus, et legit lectionem, ipse vero archidiaconus imponit finem. Tunc pontifex [Col. 1034D] Id est mittit, modo Italis hodie quoque familiari. mandat [Col. 1035A] acolythum, ut surgant cantores, et cantent [Col. 1035D] Sequentia haec erat illa quae incipit a voce Laetabundus, ex Caeremoniali Urbani VI. Sequentiam modulatis vocibus, qui surgentes faciunt imperata. Finita Sequentia, vadunt et osculantur pedes pontificis, et accipiunt a sacellario unum byzantium, et dominus papa dat eis coppam plenam potione ex [Col. 1035D] Haeret etiam nunc hic loquendi modus apud nos, du vin de sa bonche. ore suo, et bibunt. Finito convivio, omnes redeunt ad domos suas, cardinales mitti solent ad propria.
24. In festivitate sancti Stephani tres lectiones de Actibus apostolorum, Stephanus autem plenus gratia et fortitudine, et tres de sermone sancti Stephani, cum suis Antiphonis, et Responsoriis. In tertio nocturno de Natali Domini, cum III Psalmis, Versu, et lectionibus, et suis Antiphonis. Matutinae 130 Laudes de sancto Stephano. Finita Oratione sancti Stephani dicitur Antiphona: Virgo hodie fidelis, cum Oratione [Col. 1035B] de Natali. Tertia, Sexta et Nona de sancto Stephano; Vesperae vero de Natali Domini; Antiphona et Oratio de sancto Stephano et sancto Joanne, et aliarum festivitatum similiter. Summo mane dominus pontifex egrediens a palatio coronatus, cum Processione honorifice vadit ad sanctum Stephanum, ubi est statio. Ibi cantant Missam, sicut in Natali Domini, cum laude; qua finita, rediens ad palatium coronatus, acceptis laudibus a cardinalibus et judicibus, et dato presbyterio sive manibus et convivio celebrato, sicut supra scriptum est, sic omnes recedunt.
25. In festivitate sancti Joannis evangelistae tres lectiones de Apocalypsi, et tres de sermone sancti Joannis, cum suis Antiphonis, Psalmis et Responsoriis. Quidam volunt ejus passionem legere. In tertio [Col. 1035C] nocturno Antiphonae et tres Psalmi, et tres lectiones de Natali, cum suis Responsoriis. Matutinae Laudes de sancto Joanne, et commemoratio, sicut supra, prima de sancto Joanne; Oratio de Natali.
26. In natali Innocentium ad Matutinum tres lectiones de Apocalypsi, et tres de sermone. In tertio nocturno revertitur ad Natale Domini. Non cantatur Te Deum, sed incipiunt matutinae Laudes. Prima cantatur, sicut supra. Ad Missam non cantatur Gloria in excelsis Deo, nec All., nisi venerit in Dominica, sed omne officium est quadragesimale. Isto die Romani non comedunt carnem, nec sagimen, nisi venerit in dominico die.
27. In vigilia Epiphaniae, officium Natalis Domini. In Epiphania statio ad sanctum Petrum, ubi dominus [Col. 1035D] papa cum tota curia cantat Versus, sicut in Dominica de Gaudete, ea die qua superius notatum est. Nocte vero media surgit, et omnes ordines cum eo congregantur ad altare sancti Leonis; ibique cum Processione, sicut praelibatum est, incensando altaria usque ad corpus, ubi facit vigilias trium lectionum, quibus peractis, ascendit ad altare majus, et incensat. Descendit ad pectorale, et omnes ordines in suo loco. Annuit primicerio, ut incipiat vigilias. Ille autem incipit Antiph. Afferte Domino filii Dei, etc. Tunc leguntur tres lectiones de propheta: Surge, illuminare [Col. 1036A] Jerusalem, et aliae lectiones de sermone, praeter nonam lectionem homiliae, quae est domini papae, 131 eo ordine, quo in Dominica de Gaudete. Missam vero honorifice cum laudibus debet cantare, et accipere coronam, et coronatus redire ad palatium, et agere sicut in aliis coronis. Infra Octavas ad Matutinum quotidie tres psalmi et tres lectiones de sermone cum suis Antiphonis et Responsoriis, excepta Dominica, quoniam fiunt novem lectiones. Post Octavas leguntur Epistolae Pauli. Quidam legunt de expositione psalterii.
28. Dominica prima post Octavas Epiphaniae leguntur Epistolae Pauli, et ponitur historia de Psalmista: Qui meditabitur in lege Domini, usque in Septuagesimam. In primo et secundo nocturno Matutini cantantur Antiphonae de eisdem Psalmis: Servite [Col. 1036B] Domino in timore, etc. In tertio nocturno in loco Antiphonarum cantatur Allel. Ad matutinas Laudes cantatur Allel. in tono Lux orta est super nos, et caeterarum Antiphonarum, sicut in Antiphonario continetur. Ad Primam, ad Tertiam, Sextam et Nonam cantatur Alleluia. Vesperum de Psalmista. In omnibus ex praedictis Dominicis totius anni ita cantatur ad praelibatas Horas, exceptis Dominicis a Septuagesima usque in Octavas Pentecostes, et ab Adventu Domini usque in Octavas Epiphaniae, necnon in festivitatibus Dominicarum. In feriis autem, si non est festivitas, cantatur ad Primam Antiphona haec: Benedictus es, Domine, doce me justificationes tuas; ad Tertiam Antiphona Inclina cor meum, Deus, in testimonia tua; ad Sextam Domine, vivifica me secundum verbum tuum; ad Nonam [Col. 1036C] Aspice in me, Domine, et miserere mei.
29. In Purificatione beatae Mariae leguntur sermones ejusdem festivitatis. Mane statio ad sanctam Mariam Majorem. Exeunt XVIII [Col. 1036D] De his imaginibus iterum infra, num. 33. imagines a diaconis, et cum clericis et populo veniunt ad sanctum Adrianum, ubi fit Collecta. Sed dominus pontifex descendit ad sanctam Martinam cum episcopis, et cardinalibus, et caeteris scholis. Ibi cum omnibus induitur. Quidam cardinales benedicunt cereos adductos a curia et cubiculariis. Pontifex egreditur inde, et ascendit sedem ante ecclesiam, quos ita expendit. Prius dat episcopis, deinde cardinalibus, postea diaconibus, et aliis ordinibus, et populo. Deinde vadit ad sanctum Adrianum, ubi est crux stationalis. Archidiaconus annuit ut cantet schola. Primicerius incipit, et cantat Exsurge, Domine, [Col. 1036D] adjuva nos. Finita Antiphona, pontifex 132 dicit Oremus, diaconus Flectamus genua; alius [Col. 1036D] Non alius, sed idem qui dixerat Flectamus genua, primis illis temporibus subdebat Levate, ut superius vidimus. diaconus dicit Levate, et pontifex dicit orationem. Diaconus dicit Procedamus cum pace. Schola respondet In nomine Christi. Tunc subdiaconus regionarius levat crucem stationalem de altari, plane portans eam in manibus usque ad ecclesiam. Cum autem venit foras, levat eam sursum, quam fert ante pontificem in Processione usque ad sanctam Mariam Majorem. Primicerius in manu laeva retro regendo pallium pontificis cum cantoribus cantat Antiphonam Adorna thalamum [Col. 1037A] tuum, Sion. Pontifex cum aliis dicit psalmos; et sic procedens discalceatus ante arcum Nervae, intrat per forum Trajani; et exiens arcum Aureae in porticu absidata ascendit per directum ( Al., domum) juxta Eudoxiam, et transiens per silicem [Col. 1037D] Additur infra, num. 52, ubi cecidit Simon Magus. domum Orphei, ascendit per titulum sanctae Praxedis usque ad sanctam Mariam Majorem; ibique finita Antiphona a schola, subdiaconus regionarius more solito portat crucem ad altare, et facit Litaniam, respondente schola cum acolythis. Et dominus papa cantat Missam, sed non cantatur Kyrie, eleison propter litaniam.
30. Sabbato Septuagesimae ad Vesperum tacetur Alleluia, et dicitur Laus tibi, Domine. Sub una Antiphona Voca operarios omnes Psalmi cantantur. Finitis Vesperis, apud sanctum Petrum legitur Pentateuchus [Col. 1037B] in tribus lectionibus usque ad Matutinum. Ad Matutinum ponitur Genesis, unde leguntur sex lectiones: In principio Deus creavit coelum et terram; septima et octava de expositione Epistolae, nona de homilia. Deinceps tacetur Te Deum, et Gloria in excelsis Deo, nisi fuerit festivitas novem lectionum. Ad matutinas Laudes omnes Antiphonae per ordinem cantentur. Ad Missam non dicatur Gloria in excelsis Deo, sed Gradale et Tractus infra hebdomadam legitur de Levitico usque in tertiam feriam Quadragesimae. Ista Dominica Septuagesimae statio est ad sanctum Laurentium foris muros, ubi dominus pontifex debet cantare Missam, et in praedicatione tractare de Introitibus ipsius Dominicae et futurarum Dominicarum. Circumdederunt me gemitus mortis dicit peccator, et in tanta afflictione [Col. 1037C] positus clamat: Exsurge, quare obdormis, Domine? et cum ulterius non 133 possit pati tantum dolorem, dicit: Esto mihi, Domine, in protectorem. Jam vero ipse confidens de misericordia Dei, dicit: Miserere mei secundum magnam misericordiam tuam. Dominus autem, tantis lamentationibus pulsatus dicit: Invocavit me, et ego exaudiam eum. Sed peccator, cognita Dei misericordia respirans, dicit: Dominus illuminatio mea et salus mea, quem timebo? Oculi mei semper ad Dominum, quoniam ipse evellet de laqueo pedes meos. Et hunc Tractum debet jungere cum Evangelio.
31. Dominica Sexagesimae legitur de Noe, in Quinquagesima de Abraham, in Quadragesima de sermonibus, in tertia Dominica de Jacob et Esau, in quarta de Joseph, in quinta de Moyse. In cathedra sancti [Col. 1037D] Petri legitur sicut in die Natalis ejus; tamen ad Vesperas et matutinas Laudes canitur Ecce sacerdos magnus. Statio in ejus basilica. Dominus papa debet sedere in [Col. 1037D] Id est in ipsa cathedra sancti Petri, quam hodie quoque basilica Vaticana asservat. cathedra ad Missam.
32. In Annuntiatione beatae Mariae virginis, ad Vesperas Antiphona, Missus est angelus Gabriel; Psalmus, Dixit Dominus. Antiphona, Ave, Maria; Psalmus, Laudate, pueri. Antiphona, Ne timeas; Psalmus, Laetatus sum. Antiphona, Dabit ei Dominus; Psalmus, Nisi Dominus; Antiphona, Ecce ancilla; [Col. 1038A] Psalmus, Lauda, Jerusalem. Versus, Ave, Maria. In Evangelio, Spiritus sanctus in te descendet; Psalmus, Magnificat. Ad Matutinum, Regem virginum, cum suo Venite. In primo nocturno Antiphona, Missus est Gabriel; Psalmus, Domine Dominus noster. Antiphona, Ave, Maria; Psalmus, Coeli enarrant. Antiphona, Ne timeas, Maria; Psalmus, Domini est terra et plenitudo ejus. Versus, Ave, Maria. In secundo nocturno Antiph., Angelus Domini annuntiavit; Psalmus, Eructavit. Antiphona, Antequam convenirent; Psalmus Domine Dominus noster. Antiphona, Dabit ei Dominus Deus; Psalmus, Fundamenta. Versus, Benedicta tu in mulieribus. In tertio nocturno Antiph., Ecce ancilla Domini; Psalmus, Cantate Domino, primo. Antiphona, Beata es, Maria; Psalmus, Dominus regnavit. Antiph. [Col. 1038B] Beatam me dicent omnes; Psalmus, Cantate, secundo. Versus, Ecce ancilla Domini. Haec sunt Responsoria: Missus est Gabriel, Antequam veniant, Suscipe verbum, Ecce virgo, Salvatorem exspectamus, Laetentur coeli, Orietur stella, Beatam me dicent. 134 Legitur de sermone et homilia sancti Ambrosii.
33. Mane fit Collecta ad sanctum Adrianum, ubi dominus papa convenit cum omnibus ordinibus palatii, et expensis cereis benedictis, cum XVIII imaginibus diaconorum discalceati pergunt processionaliter ad sanctam Mariam Majorem, sicut dictum est in Purificatione; et ibi cantat Missam et Vesperas, sicut in vigilia dictum est.
34. Quarta feria, initii Quadragesimae, statio ad sanctam Sabinam; et Collecta ad sanctam Anastasiam, [Col. 1038C] quo dominus papa cum tota curia venit; ibique indutus ipse et omnes alii ordines ascendunt ad altare. Ibi dominus pontifex dat cinerem, et primicerius cum schola cantat Antiphonam, Exaudi nos, Domine. Facta Collecta, pontifex discalceatus, et omnes alii cum Processione pergunt ad sanctam Sabinam. Primicerius cum schola retro cantando Immutemur habitu. Cum venerit ad ecclesiam, subdiaconus regionarius, deposita cruce cum litania vadit ad altare, respondentibus schola et acolythis, ubi dominus pontifex cantat Missam sine Kyrie, propter [Col. 1037D] Id est propterea quod dictum sit Kyrie eleison, in [Col. 1038D] praemissa litania, infra, num. 35. litaniam. Ante Communionem vero stat subdiaconus regionarius juxta altare, dicens alta voce: Crastina die veniente statio erit in ecclesia sancti Georgii martyris ad Velum aureum. Respondet schola Deo gratias. Et sic postea primicerius cantat Communionem. Finita [Col. 1038D] Missa, acolythus debet tollere [Col. 1038D] Sic appellabant veteres ellychnium in lucernis et cereis adhibitum. Adi Glossarium Cangianum ad vocem Papyrus. papyrum, et intingere in oleo candelae, et diligenter extergere, et portare ad palatium ante pontificem dicens: Jube, domne, benedicere. Pontifex benedicit. Ille vero dicit: Hodie fuit statio ad sanctam Sabinam, quae salutat te. Pontifex respondet Deo gratias. Acolythus repraesentat ei papyrum, qui osculatur eum pro devotione Sanctae, et dat eum cubiculario. Cubicularius reponit, et diligenter observat usque ad mortem pontificis. Et sic [Col. 1039A] fit in omnibus stationibus. Ad mortem facit ex eis pulvillum, et ponit sub capite ejus in sepulcro.
35. Quando efficitur Collecta, ad Missam non cantatur Kyrie, quia regionarius dixit in litania. Et per totam Quadragesimam reiteratur Gradale infra hebdomadam, nisi fuerit aliquis tractus. Collecta fit secunda feria, quarta et sexta, 135 et Sabbato per totam Quadragesimam; et in quatuor temporibus totius anni, et in quinta feria ad sanctam Mariam trans Tiberim, et ad sanctum Apollinarem.
36. Dominica Laetare, Jerusalem, statio ad Jerusalem in palatio Sessoriano, ubi dominus pontifex honorifice cantat Missam, habens in manu sua [Col. 1039D] De hac rosa videsis observata in Glossario Cangiano. rosam de auro cum musco. Post Evangelium ascendit pulpitum, et praedicat de flore, et rubore rosae, et odore, [Col. 1039B] ostendens eam populo. Deinde tractat de Evangelio. Factis laudibus, et finita Missa, ibi accipit coronam, et coronatus cum Processione, sicut mos est, redit ad palatium. Longe ante descensum pontificis descendit praefectus, et pedester adextrat cum usque ad locum ubi pontifex descensurus est; ibi dat ei rosam, et praefectus osculatur pedes ejus. Acceptis laudibus, et celebrata corona, sicut mos est, omnes redeunt ad propria.
37. Dominica de Passione ponitur Jeremias propheta. Tres lectiones de eodem propheta, tres de sermone, septima et octava de expositione [Col. 1039D] Forsan Epistolae ad Hebraeos ex cap. XI: Christus assistens pontifex, etc. Epistolae, nona de homilia, et aliud officium [Col. 1039D] Nimirum Laudes matutinae, et aliae Horae [Col. 1040D] diurnae. totum sicut scriptum est. Ab isto die usque in Sabbato sancto in nullo Responsorio, et in nullo Venite, et Introitu [Col. 1039C] cantatur Gloria Patri.
38. Dominica in Palmis, ad Matutinum, tres lectiones de Jeremia, tres de sermone Passionis; duae de Epistola, nona Evangelium passionis. Matutinae Laudes cum suis Antiphonis, sicut in Antiphonario continetur; reliquum officium sicut ecclesia consuevit. Mane statio ad Lateranum, ubi palmae sunt ab acolythis collectae in basilica sancti Silvestri, de quibus dant acolythi [ Al., datur acolythis] basilicae sancti Petri, et accipiunt de altare VIII [ Al., II] solidos. Palmas autem praedictae basilicae sancti Silvestri unus de cardinalibus sancti Laurentii basilicae in palatio benedixit, quas ostiarii portant in basilicam Leonianam ad pontificem. Indutis omnibus ordinibus palatii, pontifex expendit palmas. Postea [Col. 1039D] exit inde cum processione; primicerius cum schola cantando Pueri Hebraeorum, et alias Antiphonas usque ante ostium ecclesiae sancti Salvatoris; ibique super gradus posito subsellio pontifex sedet. Primicerius cum schola incipit Gloria, laus et honor. Prior basilicarius ad clausum ostium 136 cum subdiaconibus stans respondet, et cantat Versus Cui puerile decus. Ad omnes duos versus respondet schola, et dicit Gloria, laus et honor. Quibus finitis, aperto ostio intrant ecclesiam cantando: Ingrediente Domino. [Col. 1040A] In secretario pontifex induitur, et intrat ad Missam sine mappula. Primicerius cantat Introitum sine Gloria Patri. Diaconus dicit Evangelium hoc modo: Dominus vobiscum. Respondet schola et dicit: Et cum spiritu tuo. Et dicit: Passio Domini nostri Jesu Christi secundum Matthaeum. Respondet schola [Col. 1040D] Omittitur hoc tempore. Gloria tibi, Domine. Et postea legitur Evangelium, et non praedicatur. In quarta vero feria et sexta solummodo cum pronuntiatione legitur Evangelium Passionis sine salutatione, et sine responsione.
39. In Coena Domini usque in Sabbato sancto: Deus, in adjutorium meum intende non dicitur, nec Invitatorium, nec Gloria Patri in Psalmis; sed incipit Zelus domus tuae, sicut in Antiphonario continetur. Nec presbyter dicit Oremus; lector non petit Benedictionem; [Col. 1040B] quando finit non dicit Tu autem, Domine, sed ex verbis lectionis jubetur facere finem. Lectiones leguntur novem, tres de lamentatione Jeremiae prophetae, aliae de expositione Evangelii: novem psalmi et octo responsoria. Sequitur Matutinum cum suis Antiphonis et Psalmis; quo completo, non dicitur Kyrie, sed cantatur Christus factus est pro nobis obediens usque ad mortem, et tacendo recedunt. In Parasceve protendunt Mortem autem crucis; in Sabbato, similiter, Propter quod et Deus exaltavit illum, et dedit illi nomen quod est super omne nomen.
40. Ad Missam descendit summus pontifex in secretarium. Praeparatis ampullis plenis oleo, miscitat balsamum cum oleo. Deinde se induit cum omnibus aliis, et habet septem candelabra ante se accensa, et [Col. 1040C] cum processione procedit ad altare cum linteo extenso super caput ejus. Primicerius osculatur scapulam pontificis, et cantat Introitum cum Gloria Patri et Kyrie. Pontifex incipit: Gloria in excelsis Deo. Primicerius cum schola respondet. Qua finita, pontifex unam tantum Orationem dicit. Subdiaconus legit Epistolam in ambone. Duo cantores incipiunt Gradale: Christus factus est pro nobis obediens. Primicerius cum schola respondet, et illi duo cantores reiterant Gradale. Diaconus legit Evangelium. Eo die, 137 dum dominus pontifex praedicat, cardinales levant [Col. 1040D] Quid sit levare mensam de altari, de quo etiam mentio in sequenti libro Cencii, num. 19, patet ex praecedente decimo Ordine Romano, num. 7. mensam de altari, et denudant altare, et ponunt eam in securo loco. Peracta praedicatione, facit remissionem, populo benedicit, et descendit ad sedem, ubi nuntiat Credo in unum Deum. Offerenda [Col. 1040D] non dicitur, sed solus pontifex intrat ad altare ad sacrificium, de quo sacrificio servat pro alio die Parascevae. Sanctificat chrisma et oleum, sicut in Ordine episcopali dictum est. Primicerius cum schola cantat Agnus Dei, tribus vicibus, Miserere nobis, et dicit Communionem Dominus Jesus postquam coenavit cum discipulis suis.
41. Finita Missa, domnus pontifex ita indutus redit in palatium in basilica sancti Laurentii, ibique exspoliat se usque ad dalmaticam; et posita pelle [Col. 1041A] [Col. 1041D] Sic almutia (quae vocant) nonnulli collo circumponebant contra frigus. ad collum ejus sedet. Cubicularii ponunt concham ante eum, et linteum mundum. Duodecim subdiaconi manent extra basilicam; duo ostiarii accipiunt priorem in ulnis, et portant eum ante pontificem. Pontifex vero aqua calida lavat pedes ejus, et tergit linteo; osculatur eos, et dat ei V [ Al. II] solid.; sic facit unicuique eorum duodecim. Interim primicerius cum cantoribus et cardinalibus et diaconibus cantant Vesperum. Quo finito, cantant Dominus Jesus postquam coenavit, et dominus papa dat unicuique episcopo IV solid., unicuique cardinali III solid., primicerio III solid., unicuique cantori II solid. Quibus finitis, vadunt ad coenam in basilicam Theodori, quae est Panetaria, ubi fit continua lectio a subdiacono. Perfecta coena, redit in cameram, ubi se exspoliat.
[Col. 1041B] 42. In Parasceve episcopus hebdomadarius facit officium in basilica Salvatoris. Dominus papa descendens de palatio, ibi post altare cum aliis ordinibus se induit et discalceatus pergit cum Processione, et omnes cum eo, cantando Psalterium, usque ad sanctam Crucem. Quidam cardinalis honorifice portat corpus Domini praeteriti diei conservatum in [Col. 1041D] Observandus hic locus de capsula corporalium, in quo Eucharistia a Coena Domini in sequentem Parasceven asservabatur. Confer primum libellum Ordinis Romani initio, num. 8. capsula corporalium, subdiaconus regionarius ferens ad pectus crucem stationalem coopertam. Cum venit ad ecclesiam praedictae basilicae pontifex, lotis pedibus, calceatus ascendit ad altare; 138 prius orat, et postea residet. Quidam basilicarius vadit ad pulpitum, et incipit legere; deinde omne aliud officium, sicut in libro scriptum est. Peracto Pater noster [Col. 1041C] qui es in coelis, accipit corpus Domini quod cardinalis adduxerat, et confirmat de [Col. 1041D] Non dicit de vino consecrato ex coniactu particulae [Col. 1042D] Eucharistiae in calicem immissae. vino misso in calice. Finito officio, ita induti redeunt eadem Processione sicut prius, tamen calceati, usque ad palatium, cantando residuos Psalmos. In camera dominus papa se exspoliat, alii autem exspoliati recedunt.
43. In Sabbato sancto, mane surgit archidiaconus, et miscitat oleum et chrisma annotinum in cera munda. Acolythus conficit eam et colat, et facit ex ea in similitudinem agnorum, quos dominus pontifex expendit in Sabbato de Albis. Ad Sextam Sabbati sancti efficitur novus ignis, et cereus benedicitur; et leguntur duodecim lectiones Latine, et duodecim Graece, et cantantur tria cantica, Cantemus Domino [Col. 1041D] gloriose, Vinea facta est, Attende coelum. Finito hoc officio, dominus pontifex descendit ad fontem cum diaconis et subdiaconis regionariis, cantando litaniam. Primicerius cum schola cantando Sicut cervus, usque in porticum sancti Venantii; ibi praeparato facistorio [ Al., faldistorio], pontifex sedet. Cardinales autem qui remanserunt in choro, exeunt per posterulam post absidem, et intrant per [Col. 1042A] porticum sancti Joannis, et vadunt in ecclesiam sancti Venantii. Tunc archidiaconus praecipit duobus ut eant ad ostium sancti Venantii. Qui obediunt, accipiunt priorem cardinalium per manus, adextrantes eum usque ante pontificem, omnes cardinales sequentes eum. Prior autem inclinat se, et dicit: Jube, domne, benedicere. Pontifex benedicit eum. Progrediens parum, facit similiter, et benedicit. Tertia vice similiter, et benedicit eum pontifex, et dicit, Ite, baptizate [Col. 1042D] Haec est missio cardinalium ad baptizandum infantes in ecclesiis baptismalibus, quae Romae non paucae erant: qualis in primis ecclesia sanctae Mariae Majoris, de qua infra, num. 45. Vide Cencium infra. omnes gentes in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Cardinales vero ita induti cum [Col. 1042D] Id est cum equis, more quorumdam veterum. equitibus revertuntur ad titulos suos. Tunc pontifex intrat ad baptismum. Quo finito, redit in loco chrismali; chrismat infantes, et lavat manus. Deinde revertitur ad altare cum litania 139 facta a subdiacono regionario. Primicerius [Col. 1042B] cum cantoribus cantat Kyrie; dominus pontifex incipit Gloria in excelsis Deo. Primicerius cum schola respondet. Ea finita, dicit Orationem; subdiaconus legit epistolam, et pontifex nuntiat Alleluia. Primicerius in pulpito cantat eam, cui schola respondet. Quo cantu finito, descendit primicerius, vadens ad pontificem: osculatur pedes ejus, et debet ei donare unum optimum pluvialem. Eo die non cantatur Credo, nec Offerenda, nec Agnus Dei, nec Communio; sed dicitur ad Vesperas Alleluia, Psalmus, Laudate Dominum omnes gentes; Antiphona, Vespere autem Sabbati, Magnificat; et dicitur Oratio, et Ite, Missa est, cum Benedictione.
44. In die sanctae Resurrectionis, ad Matutinum, super Venite, Alleluia. Quidam dicunt Surrexit Dominus [Col. 1042C] vere. Tres Antiphonae et tres Psalmi, Beatus vir, Quare fremuerunt gentes, et Domine, quid multiplicati sunt. In loco harum trium Antiphonarum cantatur Alleluia, sicut in Romano Antiphonario scriptum est. Versus Haec dies quam fecit Dominus cantetur sicut gradale. Tres lectiones de Evangelio cum suis Responsoriis. Quibus finitis, cantatur Te Deum laudamus. Matutinae laudes cum Antiphonis suis et Psalmis. Perfectis Antiphonis, pro versu cantatur Gradale Haec dies quam fecit Dominus; Antiphona Surrexit Dominus de sepulcro, Psalmus Benedictus Dominus Deus Israel, et Oratio tantum festivitatis. Prima sine Antiphona cum tribus Psalmis; quibus peractis, cantatur Gradale Haec dies, et Oratio diei.
[Col. 1042D] 45. Ad Missam una tantum Oratio dicitur. Isto die statio est ad sanctam Mariam Majorem. Mane surgit dominus pontifex; vadit et intrat in basilicam sancti Laurentii. Posita ibi capella et subsellio, prius orat; postea induitur a diaconibus et subdiaconibus regionariis usque ad dalmaticam. Surgit et ingreditur ad Salvatorem, aperit imaginem, et osculatur pedes ejus, dicens alta voce cantando tribus vicibus, Surrexit [Col. 1043A] Dominus de sepulcro, qui pro nobis pependit in ligno, alleluia. Alii respondent, et redit ad subsellium. Prius dat pacem archidiacono, qui revertitur ad locum suum; deinde secundo diacono, qui revertitur et dat pacem [Col. 1043D] Sic infra, num. sequenti, pontifex prius dat pacem priori episcopo, deinde secundo, qui reversus ad locum suum, dat pacem priori suo. archidiacono, et redit in filo; sic caeteri diacones faciunt. Deinde primicerius 140 cum cantoribus accipiunt pacem; similiter redeunt in filo; deinde prior basilicarius cum subdiacono accipiunt pacem, et redeunt in filo; deinde acolythi, et alii palatini ordines. Finita pace, tunc dominus pontifex induit se planeta alba, et ab isto die usque in Octavas Paschae similiter, et induit pallium et mitram. Cum eis omnibus ordinibus descendit de palatio. Praeparatis equis cum albis mappulis super sellas, coronatur, et equitat cum Processione ad sanctam [Col. 1043B] Mariam Majorem. Cum autem venerit in Merolanam, stat notarius ibi, et alta voce dicit: Jube, domne, benedicere. Pontifex benedicit eum. Notarius dicit: In ecclesia [Col. 1043D] Idem ritus superius in primis Ordinibus Romanis. sanctae Mariae in hac nocte baptizati sunt tot masculi et tot feminae. Pontifex respondet Deo gratias. Et notarius accipit a saccellario unum byzantium. Secunda feria similiter fit ad sanctum Petrum; tertia feria similiter ad sanctum Paulum.
46. Cum autem venerit dominus pontifex ad sanctam Mariam, ubi fit statio, descendit de equo; deponit coronam de capite, quam dat stratoribus, ut diligenter servent eam. Canonici ecclesiae cum thuribulo et incenso, et aqua benedicta suscipiunt eum cum Processione, cantando; sed pontifex ponit incensum in thuribulo, et aspergit aquam super populum. [Col. 1043C] Deinde intrat ecclesiam, et orat, et vadit ad secretarium; ubi, paratis omnibus ordinibus, prius dat pacem priori episcopo, qui ei serviturus est, et redit in locum suum. Deinde secundo episcopo, qui rediens dat pacem priori suo, et redit in filo, et aliis similiter; deinde cardinalibus similiter; postea praefecto et judicibus, delungariis quoque, id est praefectis navalibus, et majorentibus, qui dicuntur schola Stimulati, et caeteris laicis principibus. Tunc surgunt duo subdiaconi basilicarii, et accipiunt priorem subdiaconum regionarium, per manus adextrantes eum ab introitu secretarii ante pontificem. Qui alta voce dicit: Jube, domne, benedicere. Pontifex benedicit eum; deinde parum producunt eum, et iterum dicit: Jube, domne, benedicere, et benedicit. [Col. 1043D] Progreditur ante, et dicit: Jube, domne, benedicere. Dominus benedicit eum, et dicit: Servi Domini nostri Jesu Christi; Servi Domini nostri Jesu Christi; Servi Domini nostri Jesu Christi, G. archidiaconus legat Evangelium, Hyacinthus subdiaconus legat Epistolam, G. primicerius et caeteri cantores cantent.
141 47. Tunc surgit dominus pontifex a duobus sustentatus, in Processione progrediens, sicut mos est. Cubicularii in introitu ecclesiae habent mappulam extensam, quam portant super caput ejus usque ante [Col. 1044A] altare. Cum intrat presbyterium ecclesiae, mansionarius praeparat ei arundinem cum cereo accenso, quam accipit, et ponit ignem in stupa super capita columnarum quae ibi stant. Cum autem venerit ad primum cereum, primicerius deponit mitram, et osculatur scapulam dextram pontificis, qui benedicit eum. Cum venerit ante altare, cubicularii auferunt mappulam super caput ejus; deinceps facit officium, sicut Ecclesia consuevit. Primicerius autem cum cantoribus cantant Introitum Resurrexi et adhuc sum tecum. Dominus pontifex nuntiat Gloria in excelsis Deo; qua peracta, pontifex dicit Orationem. Archidiaconus vero cum diacono et subdiacono stantes juxta altare ordinate, et notarii jusum in choro cum pluvialibus, archidiaconus cum sociis alta voce dicit: [Col. 1044B] Exaudi, Christe. Respondent notarii: Domino nostro papae Innocentio, a Deo decreto summo pontifici et universali papae, vita. Archidiaconus et diaconus iterum dicunt: Exaudi, Christe. Notarii respondent similiter. Sic dicitur tribus vicibus, etc., quae sequuntur in laude. Facta laude, prior subdiaconus basilicarius legit Epistolam Latinam, subdiaconus Graecus legit Epistolam Graecam. Duo cantores in pulpito cantant Gradale Haec dies quam fecit Dominus. Primicerius cum schola respondet. Finitis cantibus, archidiaconus legit Evangelium Latinum, diaconus Graecus legit Evangelium Graecum. In secreta descendunt duo diaconi ante altare, et duo subdiaconi, ordinate stantes cum silentio. Dum pontifex dicit Per omnia saecula saeculorum, nullus [Col. 1044C] ei respondet, sed incipit, et dicit Pater noster qui es in coelis, etc., quae sequuntur
48. Finita Missa, coronatur, et cum Processione redit ad palatium per montem Exquilinum, intrans sub arcum, ubi dicitur macellum Lunanum [ Al., Eumanum], progreditur ante templum Marii, quod [Col. 1044D] In alio codice, quod nominatur arcus Galliani, nunc sancti Viti in macello Nardini, transiens per Merulanam, ascendens ad palatium Cimbrum juxta Fulloniam. vocatur Cimbrum, transiens per Merulanam, ascendens ad palatium juxta Fulloniam. In introitu basilicae Zachariae papae, acceptis laudibus a cardinalibus et judicibus, sicuti in aliis coronis, descendit de equo; suscipitur a 142 primicerio, et secundicerius judicum deponit coronam, et dat cubiculario, quam curiose reponit in scrinio. Judices autem ducunt eum illo die in basilicam magnam Leonianam in cameram, ubi sunt praeparata undecim scamna, et [Col. 1044D] unum subsellium circa mensam domini pontificis, et lectus ejus bene praeparatus in figura duodecim apostolorum circa mensam Christi, quando comederunt pascha. Ibi jacent in cubitis quinque cardinales, et quinque diaconi, et primicerius ad prandium, dato prius presbyterio in camera cum manibus, sicut in die Natalis Domini. Surgit inde, et venit ad locum qui dicitur Cubitorum, ubi agnus assus benedicitur; quem benedicit, et redit ad praeparatum lectum mensae. Prior basilicarius sedet in subsellio ante [Col. 1045A] ectum. Tunc dominus pontifex tollit parum de agno, et prius porrigit priori basilicario, dicens: Quod facis, fac citius; sicut ille accepit ad damnationem, tu accipe ad remissionem; et mittit in os ejus, qui accipit et comedit. Reliquum agni dat undecim discumbentibus, et aliis quibus placet, et sic omnes comedunt. Ad dimidium vero convivium ex praecepto archidiaconi surgit quidam diaconus, et legit lectionem. Cantores autem ex praecepto domini pontificis cantant Sequentiam, quae sit conveniens Paschae, modulatis organis; eaque finita, eunt, et osculantur pedes pontificis, qui dat eis coppam plenam potione; qui bibunt, et accipiunt a saccellario unum byzantium.
49. Finito convivio, descendit in basilicam Salvatoris ad secretarium, ubi parum pausat; qui surgens, [Col. 1045B] dicta prius Nona, intrat ad Vesperas eo ordine, sicut in Antiphonario scriptum est. Finitis tribus Vesperis, in basilica Salvatoris, et ad Fontes, et ad sanctam Crucem, redit dominus pontifex in praeparatam porticum; posito ibi facistorio [ Al., faldistorio], sedet ipse, et alii ordines circa eum. Architriclinus autem cum aliis juvenibus ordinate praeparat ante dominum pontificem potionem, et vinum bibit ipse, et omnes alii bibunt. Interim cantores surgunt, et cantant hanc Sequentiam Graecam, Πάσχα ἱερὸν ἡμῖν σήμερον , qua Sequentia finita, eunt, et osculantur pedes pontificis, et dat eis bibere coppam potionis. Sic omnes laeti recedunt.
50. Secunda feria statio ad sanctum Petrum. Ad Matutinum super Venite, Surrexit Dominus vere, allel. [Col. 1045C] Venite, exsultemus. In loco trium Antiphonarum cantatur Alleluia, et tres Psalmi, 143 Cum invocarem [Al., In Domino], Verba mea, Domine ne in ira tua. Versus Haec dies quam fecit Dominus; tres lectiones de homilia, et duo Responsoria diei; Te Deum laudamus. Matutinae Laudes cantantur cum suis Antiphonis, et Psalmis, et Versibus alterius diei prioris. Mane autem facto, omnes palatini ordines congregantur ad palatium cum pontifice, et descendunt de palatio, et equitat dominus pontifex. Intrat per campum juxta sanctum Gregorium in Martio; descendit in viam majorem sub arcu formae, et dextra manu ante sanctum Clementem, declinans in laevam juxta colliseum. Transiens per arcum Aureae [ Al., Nerviae] ante forum Trajani usque ad sanctum [Col. 1045D] Basilium, ascendit per montem circa militias Tiberianas; descendit per sanctum Abbacyrum, et transiens ante sanctos Apostolos, manu laeva descendens in via Lata, et declinans per viam Quirinalem, et proficiscens ad sanctam Mariam in Aquiro ad arcum Pietatis, sic ascendit ad campum Martis, transiens ante sanctum Trifonem juxta posterulas, usque ad pontem Adrianum; intrat per pontem; et exit per portam Collinam [ Al., Colinam] ante templum et castellum Adriani; proficiscens ante obeliscum Neronis, intrat per porticum juxta sepulcrum [Col. 1046A] Romuli; ascendit ad Vaticanum in basilica beati Petri apostoli, ibique cum omni populo Romano cantat Missam.
51. Qua finita, coronatur ante basilicam sancti Petri in loco, ubi ascendit equum, et coronatus cum Processione revertitur ad palatium per hanc viam Sacram, per porticum et per praelibatum pontem, intrans sub arcu triumphali Theodosii, Valentiniani et Gratiani imperatorum, et vadit juxta palatium [Col. 1045D] Alius Codex habet, commentarii, ut conjicio, vice, ante palatium sancti Stephani in piscina di Bachi. Cromacii, ubi Judaei faciunt laudem. Prosiliens per Parionem inter circum Alexandri et theatrum Pompeii, descendit per porticum Agrippinam [Col. 1046D] Item idem Codex addit explicandi causa, sanctae Mariae Rotundae, Pantheon ; ascendit per Pineam juxta Palatinam, prosiliens ante sanctum Marcum ascendit sub arcu Manus carneae per clivium argentarium, inter insulam [Col. 1046B] ejusdem nominis et capitolium, descendit ante privatam Mamertini; intrat sub arcu triumphali inter templum Fatale et templum Concordiae, progrediens inter forum Trajani et forum Caesaris; subintrat arcum Nerviae inter templum ejusdem deae, et templum Jani, ascendit ante asylum per silicem, 144 ubi cecidit Simon Magus, juxta templum Romuli; pergit sub arcu triumphali Titi et Vespasiani, qui vocatur Septem lucernarum; descendit ad Metam sudantem ante triumphalem arcum Constantini, reclinans manu laeva ante amphitheatrum, et per Sanctam viam juxta Coloseum [ Al., Colliseum], revertitur ad Lateranum; ibique honorifice susceptus, factis laudibus cardinalium et judicum, ascendit palatium; dat presbyterium sine manibus, [Col. 1046C] celebrat convivium in eadem basilica Leoniana. Peracto convivio, descendit ad Vesperas, et facit officium sicut scriptum est.
52. Infra Albas Paschae, ad Matutinum, invitatorium Surrexit Dominus, cum suo Venite. Feria tertia tres Psalmi, Domine Deus meus in te speravi, Domine Dominus noster, In Domino confido. Versus, Haec dies, tres lectiones cum suis Responsoriis. Matutinae Laudes sicuti convenit diei, et ad aliud officium. Feria quarta Psalmi Salvum me fac, Domine, Usquequo, Domine; Dixit insipiens. In loco Antiphonarum cantatur Alleluia, et cum Versu Haec dies, et cum tribus lectionibus et Reponsoriis. Matutinae Laudes et aliud officium sicut supra. Feria quinta, Psalmi Domine, quis habitabit; Conserva me, Domine, [Col. 1046D] Exaudi, Domine; cum [ Forte, pro] tribus Antiphonis Alleluia, et cum versu Haec dies, et cum tribus lectionibus et responsoriis. Matutinae Laudes et aliud officium, sicut supra. Feria sexta, Psalmi Coeli enarrant; Exaudiat te Dominus; Domine, in virtute tua. Versus Haec dies, tres lectiones cum suis Responsoriis diei. Matutinae Laudes sicut supra, et aliud officium.
53. Sabbato de Albis, ad Matutinum, tres Psalmi Dominus regit me; Domini est terra; Judica me, Deus. In loco trium Antiphonarum cantetur Alleluia; Versus Haec dies, tres lectiones cum Responsoriis. [Col. 1047A] Matutinae Laudes et caeterum officium sicut supra. Mane ad Missam statio Lateranis, ubi dominus apostolicus cantat Missam, ibique mutatur Gradale in Alleluia, et cantantur duo Alleluia, cum suis Versibus. Dum primicerius cum schola cantat Agnus Dei, domnus Apostolicus expendit agnos per populum, hac ratione, ut sicut filii Israel in Aegypto positi praecepto Domini de sanguine immaculati Agni in liminibus domorum scripserunt hoc signum T, ne ab angelo percuterentur; ita et nos de sanguine passionis immaculati Agni Christi debemus hoc signum scribere in limine domorum nostrarum per fidem, ne a diabolo et 145 a vitiis percutiamur, et a potestate diaboli liberemur. Aliud propter infantes noviter baptizatos, in ecclesia deponentes veterem [Col. 1047B] tunicam, qui annuntiant Alleluia, id est gloriam beatitudinis coelestis patriae. Tertium, quia quicunque habuit de cera praedictorum agnorum, et ex ea in domo sua crucem habuerit, vel secum portaverit, non laedetur ab aliquo phantastico spiritu, et a tonitruo. A Pascha usque in Sabbato ad Sextam, ad omnes Versus officii non dicitur Responsorium ad Primam, Tertiam, Sextam et Nonam, et Completorium, nec lectio in eis recitatur; sed pro lectione, Versu, Responsorio, cantatur Gradale Haec dies, et dicitur Versus, sicut in aliis diebus futuris.
54. Mane statio ad sanctum Pancratium. Ad Vesperum debet esse dominus pontifex ad sanctos Cosmam et Damianum, cum omnibus scholis, ibique honorifice cantare Vesperas, sicut in die sancti Paschatis, [Col. 1047C] et habere coenam de ecclesia, ipse et omnes ordines palatii, videlicet panem, vinum, lacteas et lactucas.
55. A Pascha usque in vigiliam Ascensionis cantentur tres Psalmi uniuscujusque nocturni ejusdem feriae, et tres lectiones in loco Antiphonarum. Apud Romanos non sunt nisi tria Alleluia, tam in Dominicis diebus, quam in feriis et festivitatibus; ita quod ad terminum praedictum finiatur Psalterium non genu flexo in ullo officio; et non cantatur Antiphona, sed in loco Antiphonae cantetur Alleluia, nisi cum fuerint dominicales Antiphonae cum Alleluia; et Antiphona alicujus festivitatis, similiter cum Alleluia. Infra hebdomadam, ad Matutinum, Invitatorium Alleluia, cum suo Venite. In Laudibus sub una Alleluia. In tono [Col. 1047D] Noli flere Maria cantantur omnes Psalmi; ad Vesperas similiter, nisi in Dominicis diebus et festivitatibus. In omnibus matutinis Laudibus et vespertinis Horis fit commemoratio Passionis Christi et Resurrectionis; Antiphona, Crucem sanctam subiit, et Noli flere, Maria, cum Versibus et Orationibus suis. Secunda feria post Octavam Paschae ponitur Apocalypsis, et historia Ego sum vitis, usque in Dominicam de Modicum.
56. In litaniis majoribus omnes cruces Romanae civitatis cum clero et populo honorifice cum Processione [Col. 1048A] procedunt ad sanctum Marcum. Prius cantant Antiphonam, Domine Dominus noster, qui cum patribus nostris; deinde Psalmus Beatus vir, 146 et reliquos. Cum autem ad ecclesiam venerint, cantatur Responsorium Famule Dei, Marce. Finito Responsorio, faciunt Collectam: Populus Sion, convertimini ad Dominum. Finito cantu, dicunt: Flectamus genua, Levate, et Orationem Procedamus cum pace; respondent In nomine Jesu Christi. Exeuntes de ecclesia redeunt ad Processionem, per viam cantando Antiphonas et Psalmos, et in statutis locis litanias, sicut mos est, usque ad sanctum Petrum; et accipiunt a curia domini papae presbyterium secundum consuetudinem hujus diei.
57. Interim convenientibus omnibus patriarchiarum [Col. 1048B] canonicis cum suis crucibus in basilicam Salvatoris, quae vocatur Constantiniana, ubi dominus pontifex post altare ejusdem ecclesiae induit se cum episcopis, cardinalibus et aliis ordinibus sacri palatii; tunc primicerius cum cantoribus cantat Populus Sion. Finito cantu, dominus pontifex dicit Oremus, archidiaconus Flectamus genua, alius respondet Levate; et pontifex dicit Orationem. Schola respondet Amen. Archidiaconus nuntiat Procedamus cum pace, schola respondet In nomine Christi. Subdiaconus vero regionarius elevat crucem stationalem de altari, quam plene portat in brachio, ut osculetur ab omnibus, in Processione ante pontificem usque in exitu ecclesiae; deinde levat eam erectam. Primicerius cum schola post domnum papam tenens pallium cum laeva, primum [Col. 1048C] incipit Antiphonam, Domine Dominus noster. Deinde Lateranum eamdem Antiphonam; postea sancta Maria Major; in quarto loco sanctus Petrus. Finitis patriarchiis, primicerius iterum incipit eamdem Antiphonam; et hoc ordine cantantur aliae Antiphonae per totam viam, dum pontifex cantat Psalmos. Cum autem venerit Processio ante Coloseum, subdiaconus regionarius incipit [Col. 1047D] Nota hic septiformem, quinqueformem, triformem, et simplicem litaniam. Septiformem litaniam instituit Gregorius Magnus, quae in septem choros [Col. 1048D] distributa erat. Lege Menardum, in notis ad Sacramentarium, pag. 94. Confer etiam primum Ordinem Romanum supra, num. 43. septiformem litaniam. Basilicarii vero respondent illud idem usque ad septimum. Cum autem venerit ante sanctam Mariam Novam, in praeparato lecto dominus pontifex cum episcopis, cardinalibus et diaconibus quiescit, donec litania finiatur. Qua finita, surgit dominus pontifex, dicit Oremus, diaconus Flectamus genua, respondetur Levale. 147 Pontifex dicit Orationem, [Col. 1048D] diaconus Procedamus cum pace, et redeunt omnes in Processione per viam Sacram ad clivum argentarii praelibatum. Subdiaconus incipit quinqueformem litaniam eo ordine quo prius, usque ad lectum ante sanctum Marcum, ubi Dominus se pausat, sicut in primo. Deinde revertuntur in Processione usque ad arcum triumphalem Theodosii, Valentiniani et Gratiani imperatorum, ubi incipit triformem litaniam usque ad lectum in ponte Adriano. Venientes ad sanctum Laurentium in porticu majore, ubi incipit simplicem litaniam usque ad lectum cantari ante sanctam [Col. 1049A] Mariam in Virgari [ Al., Virgariorum] in fine cortinae.
58. Finita litania, aliisque officiis, ascendit ad basilicam sancti Petri, ubi est statio; ibique dominus pontifex cantat Missam. In hac statione habet dominus pontifex XX solid. den. Papiens., cardinales vero, et diaconi, et primicerius cum cantoribus, accipiunt XL solidos Lucenses; et prior basilicarius, et scrinarii scribunt omnes cruces, et de unaquaque habent unum Lucensem, de quibus habent acolythi medietatem, et medietatem basilicarii; X solid. [diaconi], subdiaconi regionarii VI solid.
59. Dominica de Modicum ponuntur Epistolae canonicae usque in tertiam Dominicam, Pater, cum essem cum eis. In hac Dominica ponitur Actus apostolorum [Col. 1049B] usque in vigilia Ascensionis, et cantatur de praelibata historia, Si oblitus, et leguntur de hoc libro tres lectiones in Ascensione Domini, tres in Dominica de Rosis, et duae in Pentecosten.
60. In Ascensione Domini statio ad sanctum Petrum, ubi dominus pontifex cum episcopis, cardinalibus, diaconibus et caeteris scholis debet cantare Vesperas; et, sicut in nocturnis stationibus, media nocte surgere, incensando altaria; prius ad corpus vigilias celebrare, deinde in choro ante altare majus easdem vigilias incipere. Tres lectiones de Actibus apostolorum; quinque de sermonibus festivitatis, nona de homilia eo ordine quo superius diximus. Ad Missam fiunt laudes ab archidiacono, et diaconibus et subdiaconibus, et notariis septem. Dum laudes efficiuntur, [Col. 1049C] pontifex stat; quibus finitis, canitur aliud officium Missae, eaque finita, coronatur, et sic gloriosius revertitur ad palatium. Infra hebdomadam usque in Sabbato Pentecostes, in unaquaque feria cantantur tres antiphonae, 148 et tres Psalmi praedictae festivitatis; et leguntur tres lectiones de sermonibus.
61. Dominica de Rosa, statio ad sanctam Mariam Rotundam, ubi pontifex debet cantare Missam, et in praedicatione dicere de adventu Spiritus sancti, quia de altitudine templi mittuntur rosae in figura ejusdem Spiritus sancti.
62. Sabbato Pentecostes ad officium baptismi leguntur sex lectiones Latinae, et sex Graecae, et aliud officium sicut in sacramentario scriptum est
[Col. 1049D] 63. Dominica, statio ad sanctum Petrum, quo dominus pontifex ad Vesperas vigiliae cum omnibus ordinibus venit; et in nocte ad Matutinum, sicut in nocturnis stationibus. Ad corpus vigilias trium lectionum facit; deinde ad altare majus Matutinum. Invitatorium Alleluia, sicut in die Resurrectionis, cum suo Venite. Alii cantant Alleluia, Spiritus Domini replevit orbem terrarum, venite adoremus, allel. Antiph., Alleluia. Psalmi, Beatus vir; Quare fremuerunt gentes; Domine, quid multiplicati sunt. Alii dicunt, Factus est repente de coelo sonus. Confirma hoc, Deus. Emitte [Col. 1050A] Spiritum tuum et creabuntur, cum suis Psalmis. Tres lectiones leguntur. Primam lectionem legunt canonici ecclesiae, Deum complerentur, et cantant primum Responsorium. Secundam lectionem legunt cardinales de sermonibus; responsorium cantant cantores et basilicarii; tertiam lectionem legit pontifex. Caeterum officium facit primicerius cum omnibus. Missam cantat pontifex, cum laudibus. Post Missam coronatus redit ad palatium, sicut mos est. Infra hebdomadam legitur de sermonibus. Sabbato quatuor temporum ad lectiones non flectuntur genua propter Pascha, sed in loco Gradalium canitur Alleluia, cum suis Versibus. Kyrie non dicitur propter litaniam processionis, ubi dictum est Kyrie; sed solummodo finito hymno trium puerorum, pontifex incipit Missam, Gloria in [Col. 1050B] excelsis Deo, et reliquum
64. Dicitur Pascha annotina, quia est in anniversario praeteriti Paschatis.
65. Dominica octava Pentecostes ponitur liber Regum, usque in Kalendas Augusti; deinde nocturna Psalmorum et capitula cum genu flexo, sicut ratio requirit. Ad primam omni tempore Oratio diei non mutatur, nisi infra dies Paschatis, et magnis festivitatibus sanctorum, quando non dicitur nisi 149 Oratio festivitatis, et infra octavam.
66. In vigilia sancti Joannis Baptistae, ad Matutinum, Invitatorium, Regem praecursoris Dominum, cum Venite. Tres autem historiae festivitatis, et tres lectiones de sancto. Non dicitur Te Deum laudamus, sed incipit matutinas Laudes, Deus, in adjutorium meum [Col. 1050C] intende. Nuntiatur una Antiphona Matutini, sub qua omnes Psalmi cantantur. Ad Primam Antiphona, et tres Psalmi, et lectio vigiliae festivitatis, cum Versu et Oratione. Vesperas facit, et vigilias noctis in basilica sancti Joannis ad Fontes, Graeci autem in basilica Salvatoris. Ad Matutinum Graeci faciunt officium ad Fontes, et curia in basilica Salvatoris. Missam cantat pontifex ibi, ubi fit statio. In vigilia sanct Petri, et in vigilia sancti Laurentii, et in vigilia sanctae Mariae, et in vigilia sancti Andreae, et in vigilia Natalis Domini, hoc officium fit ad Matutinum, sicut in vigilia sancti Joannis Baptistae praediximus. Ad Primam, Tertiam, Sextam et Nonam cantatur et legitur de sancto: ad Missam non cantatur Alleluia, propter jejunium, sed tantum Gradale.
[Col. 1050D] 67. In festivitate sancti Petri conveniunt curiales in basilica ejusdem apostoli, cum domino papa, ubi cantatur Vesperum. Antiphonae, Juravit Dominus et non poenitebit eum, et aliae Antiphonae cum suis Psalmis. Ad Magnificat, Significavit Dominus Petro. In primo nocturno [Col. 1049D] Hic iterum, ut supra in Nativitate, distinguuntur Vigiliae a Matutino. Amalarius, in Antiphonarii cap. 60, duas vigilias vocat. Ex Romano, inquit, Antiphonario [Col. 1050D] posui duas vigilias in nostro Antiphonario, scilicet pro festo sancti Petri. Vigiliae incipit primicerius Antiphonam: In omnem terram exivit sonus eorum; Psalm., Coeli enarrant, et aliae Antiphonae apostolorum nocturnales cum suis Psalmis. Tres lectiones legunt canonici de Actibus apostolorum: Petrus et Joannes ascendebant in templum, et cantant tria responsoria. [Col. 1051A] Deinde judices legunt duas lectiones de sermonibus apostolorum Petri et Pauli; sextam legit episcopus, septimam cardinalis, octavam prior basilicarius; nonam legit dominus papa de expositione Evangelii. Responsoria cantant cantores et basilicarii. Finita vero lectione domini papae, primicerius dicit: Te Deum, et papa dicit Orationem, et benedicit. Ad Matutinum cantores cantant Invitatorium: Regem apostolorum Dominum, et Venite. Antiphona: Si diligis me, Simon Petre; Psalmus, Beatus vir, 150 et aliae Antiphonae cum suis Psalmis, sicut in Antiphonario invenitur scriptum. Lectiones leguntur eo ordine quo in vigilia sive in Dominicis. Tres Psalmi cantantur, sicut prius. Matutinae Laudes cantantur cum Antiphona, Petrus et Joannes, et reliquis Antiphonis [Col. 1051B] cum Psalmis. Mane ad Missam domini papae debent esse laudes, et coronari in tanta festivitate, cujus vicarius est.
68. Infra Octavas sancti Joannis, et sancti Petri, et sancti Laurentii, et sanctae Mariae, et Natalis Domini, et Epiphaniae, hoc officium fit. Tres psalmi et tres lectiones, et omne officium de festivitate, nisi fuerit inter eos dies festivitas IX lectionum.
69. In festivitate sancti Pauli vadit Pontifex illuc cum omnibus scholis; facit Vesperas, et habet cum omnibus coenam de ecclesia. Perfecta coena, intrat ad Vigilias. Monachi ecclesiae legunt tres lectiones, Saulus adhuc spirans minarum; cantant tria Responsoria; pro unoquoque Responsorio accipiunt ab archidiacono II denarios de decem et octo denariis quos [Col. 1051C] archidiaconus acceperat ab eis. Post responsorium in quarta lectione surgit dominus pontifex, et intrat ad arcam altaris sancti Pauli, ubi est foramen in fundo arcae super corpus apostoli. Discooperto eo, mittit manum deorsum, et apprehendit thuribulum in unco plenum carbonibus et incenso, et trahit foras. Incensum et carbones dat archidiacono, archidiaconus autem dat per populum, hac ratione, ut quicunque febricitans devote in fide Apostoli ex his biberit, sanetur. Iterum replet thuribulum de carbonibus, et ponit super eos candelam vitream plenam incenso; accendit carbones, et candela incipit bullire [ Al., bollire]; et reponit thuribulum in praelibato unco, et cooperitur foramen arcae a pontifice super corpus ejus. In quarta lectione annualiter, sicut in vigiliis [Col. 1051D] sancti Pauli, duas lectiones legunt episcopi; duas cardinales; octavam subdiaconus; nonam pontifex; reliqua quinque Responsoria cantant cantores et basilicarii, et accipiunt ab archidiacono XVIII denarios. Aliud officium efficitur, sicut mos est. Mane pontifex celeberrime cantat Missam, et scholae accipiunt ab ecclesia pro beneficio festivitatis IV solid. de monetis.
70. In Kalendis Augusti ponitur liber Salomonis usque in Kalendas Septembris. In festivitate sancti Laurentii dominus pontifex 151 in basilica ejus in agro Verano, ubi requiescit, cum omnibus scholis [Col. 1052A] facit Vesperum, et officium per totam [Col. 1051] In Sacramentario Gregoriano assignatur pro hoc festo prima Missa de nocte, pag. 120, apud Menardum. noctem. Mane facit Missam Romano populo, et accipiunt scholae pro beneficio ab ecclesia VIII solidos denariorum.
71. In vigilia sanctae Mariae, mane, dominus papa cum cardinalibus, discalceatis pedibus, facit VII genua, et aperit imaginem, et osculatur pedes Domini, et deponit jusum [ Id est, deorsum], cantando Te Deum laudamus, quod constituit Leo quartus papa.
72. In Assumptione sanctae Mariae, dominus papa cum omni curia facit Vesperum, et vigilias novem lectionem in ecclesia sanctae Mariae Majoris. Cum fuerint finitae, revertitur Lateranum. Cardinales et diacones accipiunt imaginem Jesu Christi, et abstrahunt de basilica sancti Laurentii cum omni populo, portantes eam per campum Lateranum juxta basilicam [Col. 1052B] sancti Gregorii. Crucem stationalem portat regionarius post eam; post quam Processio curiae ordinate procedens, cantando Psalmos, primicerius cum schola Responsorium de eadem festivitate. Praefectus cum duodecim viris accipit a curia XII faculas, Ostiarii vero alias XII portantes accensas ante imaginem. Dum imago transit per campum, cubicularii stant in culmine sancti Georgii, tenentes duas faculas accensas, quas imagine transacta exstinguunt faculas. Cumque imago venerit ad sanctam Mariam Novam, deponunt eam ante ecclesiam, et lavant pedes ejus de basilico. Interim scholae faciunt Matutinum in ecclesia, trium scilicet lectionum. Populi vero laudantes et benedicentes Dominum, tollunt eam inde, et portant ad sanctum Adrianum; et ibi [Col. 1052C] lavant pedes. Exeuntes autem de ecclesia, redeunt per viam qua venerunt, et portant eam per arcum in Lathone, quia antiquo tempore magna persecutio erat ibi diaboli. Deinde transeunt juxta domum Orphei propter basiliscum, qui tunc temporis latitabat ibi in caverna, cujus fetore et sibilo homines ibi transeuntes infirmabantur, et moriebantur. Idcirco Sergius Papa constituit hanc processionem in hac tanta festivitate, quatenus per laudes tantorum populorum, et intercessionem sanctissimae virginis Mariae apud Deum, populus Romanus ab his persecutionibus liberaretur. Ascendentes ad 152 sanctam Mariam, dominus pontifex praeparatus cantat Missam, benedicit populum fatigatum; omnes recedunt.
[Col. 1052D] 73. Dominica prima mensis Septembris ponitur liber Job et Tobiae, Judith et Esther, usque in Dominica prima mensis Octobris. In quo mense est Nativitas sanctae Mariae, quae ita celebratur a pontifice celeberrime in sancto Adriano, ubi fit collecta, sicut in Purificatione et Annuntiatione sanctae Mariae.
74. In exaltatione sanctae Crucis, statio Laterani. Fit Collecta ad sanctam Mariam Majorem, ubi crux stationalis, et schola, et regionarii, et acolythi, coadunantur cum cruce sancti Joannis et canonicis, et cruce sanctae Mariae et canonicis. Primicerius cum schola cantat collectam, subdiaconus regionarius portat [Col. 1053A] crucem stationalem. In Processione ante cantores, et processionaliter procedunt usque ad Lateranum. Primicerius cum schola primum cantat Antiphonam, Nos autem gloriari oportet. Deinde canonici sanctae Mariae venientes in campum juxta Fulloniam, ibi cum omni populo exspectant pontificem et [Col. 1053] Id est reliquias, ut ex consequentibus intelligitur. Idem duobus Codicibus desunt haec verba, et sanctuaria a Palatio. sanctuaria a palatio. Pontifex vero indutus, discalceatis pedibus, cum aliis ordinibus descendit de palatio. Cardinales portant sanctuaria in Processione, scilicet de ligno crucis Domini, et sandalia Jesu Christi, et Circumcisionem ejus ad basilicam Salvatoris, ubi est statio. Ibi pontifex cantat Missam; et cantata, omnes laeti cum Benedictione recedunt
75. Dominica prima mensis Octobris ponitur liber Machabaeorum, usque in Dominica prima mensis [Col. 1053B] Novembris. Mediante Octubrio, in futuris Dominicis ad matutinas Laudes, quando dicitur Benedicite, omnia [Col. 1054A] opera Domini, Domino, cantantur hae Antiphonae; Dum perdurant, Tres video viros, et aliae quae in Antiphonario inveniuntur. Dominica prima mensis Novembris ponitur Daniel propheta, et legitur in Dominicis diebus usque ad Adventum Domini. Infra hebdomadas legitur de Ezechiele, et de XII prophetis.
76. In festivitate sancti Andreae debet esse dominus pontifex cum omnibus scholis ad sanctum Andream in Vaticano, ibique honorifice, sicut in festivitate sancti Petri, Vesperas et vigilias celebrare. Matutinum vero ad fratrem ejus facere, 153 id est ad altare sancti Petri. Mane canitur Missa super altare beati Andreae, ut omnis populus cum Benedictione laetus recedat. Praefectus cum adjutorio decimae [Col. 1054B] illuminat ecclesiam, et facit prandium curiae. Deo gratias.
Additio ex codice Vallicellano
[Col. 1053B] Hae sunt festivitates, in quibus dominus pontifex debet coronari. In festivitate videlicet sanctorum quatuor Coronatorum, in festivitate sancti Martini, ubi dicitur titulus Aequitii; in festivitate sancti Clementis; in Dominica de Adventu; in Dominica de Jerusalem; in Dominica de Gaudete, in festivitate Domini, in festivitate sancti Stephani, in Epiphania, in Dominica Laetare, Jerusalem, in Pascha, in feria secunda ad sanctum Petrum, in Dominica Ego sum Pastor bonus, in Ascensione, in Pentecoste, in festivitate [Col. 1053C] sancti Petri, in anniversario suo, in festivitate sancti Silvestri.
Hae sunt nocturnales stationes sancti Petri. Dominica de Gaudete, Epiphania, Ascensio Domini, Pentecostes, festivitas sancti Petri, et ejus Octava; festivitas sancti Andreae. In unaquaque earum stationum scholae palatii, scilicet cardinales, diacones, subdiacones, cantores regionarii, acolythi debent habere V solid. den. de altari sancti Petri pro coenatica. [Col. 1054B] Archidiaconus XVIII den., pro his qui cantant LX, canonici XII solid., et ad Missam medietatem altaris inter eos et capellanos domini papae usque ad finem. Si deerit dominus pontifex, et venerit cardinalis solus cantare Missam, in quacunque statione totam medietatem altaris habent praedictae scholae. Cardinalis qui cantat Missam habet tertiam partem oblationis; sed si habet aliquem socium cardinalem, non fit ita; sed oblatio, sicut mos est, communiter dividatur per scholas.
[Col. 1054C] Hae sunt sancti Petri diurnae stationes. In omnibus Sabbatis quatuor temporum, in Dominica Quinquagesimae, Dominica in Passione, feria secunda post Pascha, Dominica Ego sum Pastor bonus, in litanias majores, in Dedicatione, et in Cathedra sancti Petri. In unaquaque harum stationum accipiunt V solid, et oblationem. Sed dominus pontifex accipit 154 XX solid. in nocturnis stationibus, quando accenduntur [Col. 1053] Pharum alio nomine appellant, id est lucernam orbicularem cum certo lucernarum aut candelarum numero. retia; et in diurnis, quando accenduntur candelae.
Diploma
[Col. 1053D] Joannes episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio Petro Dei gratia episcopo Silvae Candidae Ecclesiae, et per te eidem venerabili episcopio, successoribusque tuis in perpetuum. Convenit apostolico moderamini pia religione pollentibus benevola compassione succurrere, et poscentium animis alacri devotione impertiri assensum. Et paulo post: Iterumque [Col. 1054D] concedimus et confirmamus vobis in perpetuum ecclesiam sanctarum Rufinae et Secundae, sitam Romae juxta palatium nostrum, cum omnibus ad eam pertinentibus; et concedimus et confirmamus vobis in perpetuum ecclesiam sanctae Mariae, cum omnibus suis pertinentiis infra hanc civitatem Romanam, non longe a monte qui Augusta dicitur. [Col. 1055A] Pariterque concedimus et confirmamus vobis vestrisque successoribus in perpetuum, sicuti a memorato sancto papa, sive a caeteris praedecessoribus nostris pontificibus concessa et confirmata fuerunt, videlicet monasteria quinque, sancti Stephani, et sanctae Mariae, sanctorumque Joannis et Pauli, et beati Martini, atque Jerusalem, constituta juxta magnam ecclesiam sancti Petri, cum omnibus eorum pertinentiis, omnesque consecrationes quae ibidem sunt, aut in praefata ecclesia sancti Petri, aut in caeteris ecclesiis, quae sunt constitutae in tota civitate Leoniana; et, si necessarium fuerit eas consecrare, nullus alius episcopus ad tale ministerium, vel consecrationem accedere praesumat, nisi vos vestrique successores 155 episcopi sanctae Silvae Candidae ecclesiae in [Col. 1055B] perpetuum. Concedimus et confirmamus vobis vestrisque successoribus in perpetuum sanctum diem Sabbatum ad baptismi sacramentum celebrandum, et totum officium faciendum in ecclesia sancti Petri apostoli, et supra magnum altare; in quo venerabili altari, seu in confessione, quidquid auri vel argenti, pallii vel cerae, sive aliarum rerum, positum et oblatum, sive jactatum fuerit, vel vobis oblatum, ab hora videlicet diei tertia, qua ingredi ecclesiam ad ordinandum, et peragendum divinum officium vos volumus, usquequo expletam sanctae Dominicae diei Missam habueritis, per vestros curatores in vestram vestrorumque successorum, remota omni contradictione, deveniat potestatem.
Et quia usque ad nostrum tempus in praefata ecclesia [Col. 1055C] sancti Petri, a qua pene omnes Ecclesiae doctrinam acceperunt, sicut a magistra et domina, dies Dominica Palmarum, et dies Coenae Domini, et Parasceve tam irreverenter colebantur, ut nec Processio cum palmis in ipsa die Dominica ibi fieret, nec in die Coenae Domini [Col. 1055] Quippe a simplicibus presbyteris olim non dicebatur Gloria in excelsis in Missa, nisi in solo Pascha, ex Sacramentario Gregoriano. Gloria in excelsis Deo diceretur; et in Parasceve non tam reverenter ut decebat officium ibi fiebat, condoluimus; et meliorare hoc cupientes per vos vestrosque successores, statuimus ut omni annua die Dominica Palmarum cum Processione ab ecclesia sanctae Mariae in Turri exeatis, et venientes ad magnum altare sancti Petri Missam celebretis. Similiter et omni anno in die Coenae Domini vos vestrique successores Missam super eodem altare sancti Petri celebrare, Gloria in [Col. 1055D] excelsis Deo dicere, sanctum chrisma conficere, et quod ad episcopum pertinet agere volumus. Et omni anno die Parasceve super ipsum altare majus sancti Petri totum officium reverenter, ut decet, vos vestrosque successores facere volumus. In quibus tribus Missis, scilicet in Missa Palmarum, seu in Missa Coenae Domini, et in officio Parasceve, quidquid auri vel argenti, pallii seu cerae, vel aliarum rerum super jam dicto sacro altari beati Petri, sive in confessione positum aut jactatum fuerit, vel vobis oblatum ab hora qua ipsa Missa et officium inchoata fuerint et expleta, per vestros custodes in vestram [Col. 1056A] vestrorumque successorum similiter, remota omni contradictione, deveniat 156 potestatem. In quibus dictis quinque diebus, si vobis vestrisque successoribus utile visum fuerit, aliquem diaconorum nostrorum ministrare ob honorem sancti Petri et vestram reverentiam volumus petere. Potestatem autem ejusdem ecclesiae sancti Petri, et supra dictorum monasteriorum suorum, et cuncta ecclesiae judicia ipsorum, seu totius civitatis Leonianae, vobis vestrisque successoribus concedimus et confirmamus.
Simili modo ad unguendum consecrandumque imperatorem primum vestrum et vestrorum successorum episcoporum fraternitatem convocamus ut quibus regimen totius ecclesiae sancti Petri et civitatis Leonianae commissum est, ab his primum sit [Col. 1056B] benedictus. Necnon cuncta sacra officia seu mysteria, quae nos et successores nostri facere debemus, si aegritudine vel aliqua cura impediti facere non possumus, tam in supra dicta ecclesia sancti Petri, et monasteriis suis, quam et per totam civitatem Leonianam, per vos vestrosque successores fieri apostolica auctoritate decrevimus. Consecrationes vero altarium ecclesiae sancti Petri, et aliorum monasteriorum, necnon consecrationes ecclesiarum, altarium, sacerdotum, clericorum, diaconorum, seu diaconissarum totius civitatis Leonianae, vobis vestrisque successoribus in perpetuum, sicut praelibatum est, concedimus et confirmamus; super quae et ecclesiae sanctarum Rufinae et Secundae, cui Deo auctore praesidetis, vobis vestrisque successoribus in [Col. 1056C] eodem venerabili episcopio in perpetuum donamus, largimur, concedimus, et confirmamus atque stabilimus perenniter in usum et utilitatem ipsius venerabilis episcopii, et ipsorum qui per tempora tenebant ipsam ecclesiam, statuentes quippe apostolica censura sub divini judicii obtestatione et anathematis interdicto, ut nulli unquam nostrorum successorum pontificum, vel qui publica functi fuerint actione, vel alia quaelibet magna parvaque persona audeat vel praesumat aliquid de omnibus quae supra continentur contra hoc nostrum pontificale privilegium agere, vel alienare, aut auferre; sed potius firma atque stabilia perpetuis temporibus, sicut a nobis statuta et confirmata sunt, decernimus permanenda. Si quis autem (quod non optamus) temerario ausu contra hoc [Col. 1056D] nostrum apostolicum privilegium in quoquam ire et transgressor esse praesumpserit, vel frangere ausus fuerit, et in omnibus inobediens et non observator esse 157 praesumpserit, sciat se auctoritate Dei omnipotentis, et domini nostri apostolorum principis Petri, cujus, licet immeriti, Dei tamen aliqua dignatione gerimus vices, anathematis vinculo innodatum, et a regno Dei alienum, atque cum Juda traditore Domini nostri Jesu Christi et omnibus impiis socius sit in inferno. Qui vero pio intuitu custos et observator hujus nostri privilegii exstiterit, meritis atque precibus beati Petri apostolorum principis, et sanctarum [Col. 1057A] martyrum Rufinae et Secundae, in aethereis arcibus praemia et Benedictionis gratiam atque misericordiam a justo judice Domino Deo nostro, vitamque aeternam percipere et invenire mereatur in saecula saeculorum. Amen. Scriptum per manum Gregorii notarii regionarii atque scriniarii S. R. E. in mense Decembris, indict. supra scripta 10.
Theobaldus Velitrensis Ecclesiae episcopus subs. Petrus sanctae Ostiensis Ecclesiae episc. Stephanus presbyter cardinalis tt. sanctae Caeciliae. Petrus presbyter cardinalis tt. sancti Damasi. Joannes presbyter cardinalis tt. sancti Marci papae. Joannes presb. card. tt. sancti Callisti transtiberim. Rodulfus indignus presb. et abbas ex monasterio sancti Laurentii, qui ponitur in Clausura. Joannes presb. card. [Col. 1058A] tt. sancti Chrysogoni. Benedictus archidiaconus. Hugo diaconus. Crescentius diaconus. Joannes Dei gratia Diaconus. Crescentius diaconus. Franco diaconus. Rainerius diaconus. Joannes subdiaconus. Joannes subdiaconus de Mira.
Datum XVI Kal. Januarii, per manum Bosonis episcopi sanctae Tiburtinae Ecclesiae et bibliothecarii sanctae apostolicae Sedis.
Datum prid. Kal. Januarii per manus Benedicti episcopi Portuensis, et vice Peregrini Coloniensis archiepiscopi, bibliothecarii sanctae apostolicae sedis, anno pontificatus Domini nostri Joannis summi pontificis et universalis XIX papae in sacratissima sede beati Petri apostoli sedentis ill., mense Decembris, indict. 10.
Excerpta
Hae sunt festivitates in quibus dominus papa solebat coronari. In festo videlicet sanctorum quatuor Coronatorum; in festivitate sancti Martini papae, qui dicitur titulus Aequitii; in festo sancti Clementis, in Dominica de Adventu ad sanctam Mariam in Praesepe; in Dominica de Jerusalem ad sanctam Crucem; in Dominica de Gaudete ad sanctum Petrum; in Nativitate Domini; in festo sancti Stephani; in Epiphania Domini ad sanctum Petrum; in Dominica Ego sum Pastor bonus; in Ascensione Domini, in Pentecoste, in festivitate sancti Petri, in festivitate sancti Silvestri, in anniversario suo.
[Col. 1057C] Hae sunt nocturnales stationes sancti Petri. Dominica tertia Adventus Domini, quae dicitur de Gaudete. Epiphania Domini, Ascensio Domini, Pentecostes, festivitas sancti Petri et octava ejus, festivitas sancti Andreae.
Hae sunt sancti Petri diurnae stationes. In omnibus sabbatis quatuor temporum, in Dominica de Quinquagesima, Dominica de Passione, feria secunda post Pascha, Dominica Ego sum Pastor bonus; in litaniis majoribus in die sancti Marci, in Dedicatione ecclesiarum apostolorum Petri et Pauli, in Cathedra sancti Petri.
In unaquaque narum stationum accipiunt scholae quinque solidos denariorum Papiensium, ex oblatione scilicet; et dominus Pontifex accipit viginti solidos [Col. 1057D] denariorum Papiensium. In nocturnis stationibus, quando accenduntur retia; et in diurnis, quando accenduntur quatuor candelae per capitulum, similiter.
In memoriam posterorum scribimus nos canonici [Col. 1058B] basilicae sancti Petri in quibus noctibus lectorium ejusdem basilicae de consuetudine ornatur mappula et facula librarum duarum a confessione traditis, videlicet Dominica de Gaudete, Nativitas Domini, Epiphania Domini, Dominica Septuagesimae, Dominica de carne [Col. 1057] Forte de carna levanda, pro Dominica Quinquagesimae, quae apud veteres aliquando vocatur Dominica ad carnes tollendas seu levandas. , levario, Cathedra beati Petri; in Dedicatione altaris facta a papa Callisto, Dominica de Passione Domini, Dominica Palmarum, feria quarta post Palmas, in Coena Domini, Parasceve, Sabbato sancto, Pascha, feria secunda post Pascha, Dominica de Pastor bonus, in Ascensione Domini, Pentecosten, festum sancti Petri, Octava ejusdem, in Assumptione beatae Mariae, in litaniis majoribus, in dedicatione basilicarum Petri et Pauli, in festo omnium Sanctorum
Certum est nos canonicos beati Petri propter alias [Col. 1058C] rationes et consuetudines, quas habemus in oblatione Missae altaris majoris beati Petri, de antiquissima consuetudine habere semper decimam hebdomadam de novem hebdomadibus totius anni, quae sic dividuntur. Septem primas hebdomadas accipiunt septem cardinales sancti Petri. Septem hebdomadas accipiunt diaconi cardinales, praeter dominicalia totius anni, quae ad eos spectant, excepta Dominica Palmarum, et Pascha; et nisi forte sit statio. Nonam hebdomadam cantores; decimam hebdomadam canonici ecclesiae; undecimam schola basilicaria. Qua finita, reincipiunt praedicti cardinales sancti Petri a capite; et sic fit per totum annum. Oblatio itaque, quae spectat ad hebdomadam, est illa quae venit ad manum cardinalis cantato Evangelio; et quae venit ad altare, [Col. 1058D] postquam calix est positus, dividitur per medium; medietas est altaris, et altera medietas est illius cujus est hebdomada. Ille igitur, cujus est hebdomada primo loco dat tria capita, id est tres monetas, de communi mansionariis, qui serviunt ad altare; deinde pro quantitate oblationis tribuit diacono et subdiacono, et illis qui serviunt de pluviali; postea, [Col. 1059A] datis piscibus domino cardinali, dat sextam partem cantoribus, 160 et duas de melioribus faculis.
Septem cardinales presbyteri, qui ad sacrosanctum altare beati Petri per hebdomadas suas Missarum solemnia celebrare debent, hi sunt: sanctae Mariae in transtiberim, sancti Chrysogoni, sanctae Caeciliae, sanctae Anastasiae, sancti Laurentii in Damaso, sancti Marci, sanctorum Martini papae et Silvestri, qui vocantur tit. Aequitii.
Cardinales sancti Pauli sunt hi: sanctorum Nerei et Achillei, sancti Xysti, sancti Marcelli, sanctae Susannae.
Cardinales sanctae Mariae Majoris sunt hi: sanctorum [Col. 1059B] Apostolorum, sancti Cyriaci in Thermis, sancti Eusebii, sanctae Pudentianae, sancti Vitalis, sanctorum Marcellini et Petri, sancti Clementis.
Cardinales sancti Laurentii foris murum sunt hi; sanctae Praxedis, sancti Petri ad Vincula, sancti Laurentii in Lucina, sanctae Crucis in Jerusalem, sancti Stephani in monte Caelio, sanctorum Joannis et Pauli, sanctorum Quatuor Coronatorum.
Diaconiae sunt XVIII: sanctae Mariae in Dominica, ubi debet esse archidiaconus sanctae Luciae in circo juxta Saepta solis; sanctae Mariae Novae, sanctorum Cosmae et Damiani, sancti Adriani, sanctorum Sergii et Bacchi, sancti Theodori, sancti Gregorii, sanctae Mariae in Schola Graeca, sanctae Mariae in Porticu, [Col. 1059C] sancti Nicolai in Carcere, santi Angeli, sancti Eustachi, sanctae Mariae in Aquiro, sanctae Mariae in via Lata, sanctae Agathae in equo marmoreo, sanctae Luciae in capite Suburrae, sancti Quirici, [sanctorum Viti et Modesti].
Abbatiae sunt istae: sancti Caesarii in palatio, sancti Gregorii in clivo Scauri, sanctae Mariae in Aventino, sancti Alexii, sancti Sabae, ubi dicitur Cella Nova; sancti Pancratii in via Aurelia. Intra urbem Ravennantium, scilicet Transtiberim, est abbatia sanctorum Cosmae et Damiani in vico Aureo. Intra urbem est abbatia sancti Silvestri inter duos hortos, quam aedificare coepit Stephanus papa II, sed Paulus papa explevit; hi duo Apostolici requiescunt [Col. 1059D] 161 in ecclesia beati Petri; ecclesia sanctae Mariae in Capitulo, ubi est ara Filii Dei. Sancti Basilii juxta palatium Trajani imperatoris; santae Agathae virginis, quae est Suburrae monte; sancti Laurentii in Panisperna, ubi positus fuit in craticula; sancti Thomae juxta formam Claudiam, sancti Basilii in Campo Sancto, sanctissimae Trinitatis Scottorum. Extra urbem, in via Flaminia, est abbatia sancti Valentini: ab alia parte Romae, via Ostiensi, est abbatia sancti Pauli, et abbatia sancti Anastasii. Iterum in urbe est abbatia sanctae Mariae in Pallara, ubi fuit sagittatus sanctus Sebastianus; sanctae Mariae in monasterio ad sanctum Petrum ad Vincula; sanctae Mariae in Castro aureo.
Ad luminaria in altare beati Petri VIII lampades in corpore die noctuque; ante pectoralia III lampades, in unoquoque capitulo I, et in unaquoque corona I candela per totam noctem accendatur, donec Missa finiatur. Quae nimirum capitula sunt ad minus XXXIV usque ad crucifixos. Omnes igitur lampades ab altari beati Petri usque ad crucifixos sunt L omni nocte.
In stationibus vero unoquoque capitulo IV candelae; in rete, quod est in atrio ecclesiae, XII; in virga XVIII; ante Veronicam X die noctuque; ante imaginem beatae Mariae, quae est de mosibo post Veronicam, I; in sancto Processo I; ad sanctam Mariam de Cancellis III. In arcu majori, ubi audivimus requiescere [Col. 1060B] corpus beati Mathiae apostoli, I, nocte et die; nocte vero tota VIII; ad sanctam crucem I. In sancto Joanne ad Fontes I; in sancta Lucia I; ad sanctum Pastorem I; ad sanctum Gregorium I, nocte dieque, in unoquoque istorum; in Vaticano I; in sancta Maria in Oratorio I; ad sanctum Leonem quartum I; Petro et Paulo I; ad sanctum Bartholomaeum I; ante crucifixos II: in rete IV; in virga III; ante portas ecclesiae deforis V; in unoquoque porticalium III; in sancta Petronilla II; in sancto Andrea I.
Omnes igitur candelae quae quotidie ardent in ecclesia beati Petri, sunt CXV, ad minus, omni nocte; in stationibus vero sunt CCL. In Dedicatione, in Ascensione, et festo sancti Petri et Octava ejus, retia accendantur; sed recte magnum, quod est in atrio [Col. 1060C] ecclesiae, 162 scilicet ante portam Argenteam, in festo sancti Petri et Octava tantum.
Praeter ea quatuor funes de antiqua consuetudine extenduntur in festo sancti Petri et Octava ejus in atrio ejusdem ecclesiae, id est in paradiso, in modum crucis; et ligantur de porticalibus ad pineam aeneam, quae est in paradiso; et in unoquoque fune VI candelae suspenduntur. In gradibus vero, scilicet ante ecclesiam sanctae Mariae in Turri, extenditur unus magnus funis a porticali, quod est super gradus mortuorum, usque ad domum Petri Joannis de Pampano, in qua de jure debet ligari secundum tenorem locationis, et suspenduntur in eo XVIII candelae.
Haec sunt quae dominus Papa de consuetudine recepturus [Col. 1060D] est ab illis qui emunt confessionem beati Petri pro tribus partibus; canonici vero pro quarta parte.
In primis planetas, camisos, tunicas, amictos, stolas, manuales, cingulos, crucem, thuribulum aureum, qui sit aptus ad cantandum Missam; libros et alia vasa, quae ad officium altaris spectant; candelabra, tobalias frisatas et opertas, quae totum altare colligant sine frisio, tantum frisatas non parvas, vel magnas; tres denarios ad pondus de balsamo, et decem libras cerae pro facula de Sabbato sancto; et tres ampullas majores, et tres minores; et tres fanones, et oleum pro chrismate, et duodecim denarios Papienses pro palmis canonicis beati Petri; solidos sex [Col. 1061A] in sex stationibus, in unaquaque sex, et sex solidos in festivitate sancti Andreae, et duas aquaricias olei pro festo ejusdem.
In resarciendo tecta et mutandis trabibus dantur duo denarii Papienses unicuique magistrorum et manualium in unoquoque die, donec opus compleatur. Quando sandialarii capiunt trabes, duos solidos denariorum Papiensium, et quatuor libras cerae.
Quando dominus papa pergit ad sanctum Petrum in stationibus, viginti solidos denariorum Papiensium, et tres aquaricias clareti cardinalibus et capellanis papae. Aliis scholis medietas altaris datur, ex quo tobalia extenditur super altare. Et in unaquaque statione unum par facularum de duabus libris ad Vesperas 163 et ad Matutinas, et candelas pro lectionibus. [Col. 1061B] Ad Missam similiter unum par facularum. Cardinalibus quinque solidos denariorum Papiensium in statione, et tres solidos Lucenses pro responsoriis.
In quatuor tempora, in unoquoque Sabbato, quinque solidos Lucenses cardinali diacono, subdiacono, cantoribus, et acolythis.
A festo sancti Gregorii papae usque ad festum Pentecostes in unoquoque die duodecim denarios Papienses dantur domino papae; et mille librae cerae per singulos annos; et in unoquoque mense una aquaricia olei et una libra olibani, si est in urbe vel circa urbem, per unum diem.
Ex consuetudine in majori hebdomada dominus episcopus sanctae Rufinae jus consuevit habere, videlicet aram et altare, ex quo pulsatur ad Matutinum, [Col. 1061C] et usquedum finitur officium; et ex quo pulsatur ad Missam usque ad finem, salva medietate canonicorum et cantorum, quam habent in altari cum domino episcopo. Tota namque medietas oblationis, quae venit in altari, est altaris domini episcopi; altera medietas est inter praedictum dominum episcopum et canonicos ecclesiae et cantores aequaliter dividenda. Nam una pars est domini episcopi, alia canonicorum, et alia cantorum, si interfuerint constitutis officiis; si non, est canonicorum, servata prius consuetudine ad altare servientium, quae debet esse de communi omni partium, et domini episcopi, et aliorum.
Die Jovis, ex quo pulsatur ad officium matutinale et ad Missam usque ad finem officiorum; similiter [Col. 1061D] et in die Veneris sancti; similiter et in Sabbato sancto, ex quo pulsatur ad officium matutinale, et ex quo pulsatur ad baptismale officium, nocte et die tota habent jus suum, et usque ad finem Missae majoris [Col. 1062A] in Pascha, canonici basilicae sancti Petri, et accipiunt decem libras cerae pro facula de sabbato sancto, et tres denarios de balsamo ad pondus, et tres ampullas majores et tres minores, et tres fanones, et oleum pro chrismate.
Item dominus papa decem libras cerae pro agnis in sancto Laurentio de Palatio. Una aquaricia olei, una libra cerae, et dimidia de olibano per mensem; et in unaquaque hebdomada, quando dominus papa non est Romae, duo solidi Lucenses ostiariis.
In Purificatione sanctae Mariae quinque libras cerae, et quatuor denarios 164 pro [Col. 1061D] Ita legitur in Codice, tam Vaticano, quam regio. Occurrebat conjectura pro mineis. Sed quid ad rem? Apud Cencium legitur in cap. 5: Ecclesia sancti Petri [Col. 1062D] dat quindecim libras cereas pro his cereis. Verum id huic loco non facit satis. vincis; in Annuntiatione totidem.
In Dominica Palmarum acolythis duodecim denarios pro palmis; mansionariis sancti Petri totidem [Col. 1062B] pro palmis.
In litaniis majoribus viginti septem libras Lucenses pro presbyterio crucum, et lectis, et lobiis, episcopis et cardinalibus, et omnibus scholis palatii.
Pro eleemosyna sanctae Rufinae, et sanctorum Quatuor, et sancti Clementis, et sancti Pancratii, una aquaricia olei, et quinque librae cerae, et dimidia de olibano; et in unaquaque hebdomada pro eleemosynis pauperum undecim solidos Lucenses; et dum strata currit, extra id quod datur ejectis. Et de olibano abundanter serviant beato Petro, et omnia alia jura observent.
Sententialibus praefecti, si suspendant aliquem, quinque solidos; quando decollant, similiter; quando caecant, duodecim denarios pro unoquoque oculo; [Col. 1062C] quando truncant aliquod membrum, similiter.
In unaquaque istarum stationum scholae palatii, scilicet presbyteri et diaconi cardinales, subdiaconi, cantores regionarii, et acolythi, debent habere quinque solidos denariorum Papiensium de altario beati Petri pro coenatica. Archidiaconus debet habere decem et octo denarios Papienses pro his qui cantant Responsoria, et ad Missam medietatem altaris. Praedictae scholae habent inter eos et capellanos domini papae usque ad finem Missae. Canonici vero beati Petri duodecim solidos accipiebant antiquitus, sed modo habent sex per stationem.
Si vero absens fuerit pontifex, et venerint cardinales solemniter cantare Missam; in quacunque statione totam medietatem altaris habent praedictae [Col. 1062D] scholae. Cardinalis vero qui cantat Missam, habet tertiam partem oblationis; sed si habet aliquem socium, non fit ita, sed oblatio, ut mos est, communiter dividatur per scholas.
Admonitio in Ordinem Romanum XII
[Col. 1061] 165 Quis fuerit Cencius consequentis libri auctor, nemo id melius explicaverit quam Onufrius Panvinius in ea praefatione quam eidem libro praefixit in magno Ritualium veterum opere, quod Romae in bibliotheca pontificia palatina, et apud Parisios in regia servatur. Haec autem praefatio sic habet.
Fr. Onufrius Panvinius pio lectori salutem.
Cum veteris bibliothecae palatinae, omnium instructissimae, libros evolverem, ut aliquid invenirem quo in scribenda [Col. 1063] historia ecclesiastica sublevari possem; forte incidi in pervetustum Codicem, qui Censuum inscribitur, ante annos plus minus quadringentos collectum, et in unum corpus redactum a Cencio quodam diacono cardinali sanctae Luciae in Orpheo, et S. R. E. camerario sub Coelestino papa III, qui post Innocentii III mortem Romanus pontifex renuntiatus, Honorius III nominatus est. In eo cum omnibus S. R. E. redditibus, vectigalibus et censibus ab eodem Cencio summa diligentia, cum singulorum publicis instrumentis, in unum redactis, hic etiam omnium vetustissimus Ritualis, sive Caeremonialis liber descriptus est, in quo sanctae illius et venerandae vetustatis puritas et sinceritas, atque Romanae Ecclesiae in tractandis sacris et re divina celebranda summa cura et observantia inspicitur. Multa insuper cognitu non indigna, et ad Ecclesiae praesentis status primordia dignoscenda idonea inde hauriri possunt. Quem librum cum ego hominum lectione dignissimum existimassem, illum in brevem hanc formam contractum ecclesiasticae antiquitatis studiosorum manibus terendum evulgavi, cum nihil quod ad ejusmodi studia sublevanda pertinere existimem in obscuro, quantum a me fieri potest, jacere permittam.
Hactenus Onufrii praefatio, ex qua intelligitur ab eo librum Cencii in aliam ab ea quam auctor instituerat formam redactum fuisse. 166 Haec autem nova forma sic se habet. Totum opus dividitur in tres partes. Prima pars, constans capitibus XXVIII, continet omnes ritus qui ab Adventu Domini ad Exaltationem sanctae Crucis usitati sunt in Ecclesia Romana. Secunda pars est de presbyteriis per annum erogari solitis, deque variis officialibus pontificis; habetque capita XXIII. Tertia est de electione et consecratione pontificis, ac de coronatione imperatoris. Nobis vero purum putum Cencii librum satius visum est exhibere. Felix Cantelorius, archivii Vaticani secreti olim custos, in epistola ad cardinalem Barbarinum, cum ei praedicti libri transcriptum dono daret, asserit Ritualem hunc vetustissimum, ante annum 1192 in Romana Ecclesia usurpatum, a Censio insertum fuisse libro de Censibus. Cencius tamen libri scriptor censendus, ex num. 72, etsi ritum ante suum tempus receptum et observatum tradidit. Idem cancellarius fuit sub Coelestino III, Sabellus cognominatus.
Illustrissimus Fabrettus hanc nobis notitiam de Cencio nostro suppeditavit. «Sub moenibus Ardeae, vetustissimae Rutulorum civitatis, exstat templum sanctae Marinae dicatum, in cujus portae limine superiori visuntur hinc inde duo orbes diametri palmaris, in quibus opere anaglypho scalpti sunt duo monachi cucullati se invicem aspicientes cum hisce titulis, in primo quidem Abbas, in altero autem orbe Pater sanctae Marinae. Sub ipso limine, qua parte terram respicit, adsunt hi duo versus:
Ordo Romanus XII
1. A Dominica de Adventu, usque ad Nativitatem Domini, dominus papa non portat aurifrixiatam mitram, excepto in Dominica qua cantatur Canite tuba, ad ecclesiam Apostolorum pro festo; nec cantatur Te Deum laudamus, nisi in praecipuis festis. Et in eadem die Adventus idem dominus papa pergit ad stationem sanctae Mariae Majoris. In [Col. 1063B] Hoc Lectionarium vocatur Liber Comitis, editus apud Pamelium. Vide appendicem Capitularium Baluzianam. Lectionario sancti Hieronymi, Ad sanctam Mariam de nocte primo galli cantu.
2. In vigiliis Nativitatis Domini, in mane dominus papa vadit ad basilicam sanctae Mariae Majoris pro cantanda Missa, et in sero pro celebrandis Vesperis; et remanet ibi nocte ipsa, et celebrat ibi vigilias, et [Col. 1063B] post vigilias celebrat ibi Missam ad praesepe, ubi quidquid offertur, quandiu dominus papa Missam celebraverit, sive ad manus, sive ad pedes ipsius domini, vel super altare, capellanorum est, excepto pane, qui est acolythorum, si recipere voluerint. Hoc idem [Col. 1064A] sciendum de Missa, quam celebrat apud sanctam Anastasiam. In aurora vadit ad sanctam Anastasiam, et celebrat ibi secundam Missam; qua finita, revertitur ad basilicam sanctae Mariae Majoris, et intrat sacrarium cum episcopis, cardinalibus, diaconibus, subdiaconibus, et reliquis ordinibus, et dicunt Tertiam; qua dicta, induunt se, et processionaliter vadunt 168 ad altare, sicut est moris. Notandum quod septem faculae debent esse in Missa super altari, et curia debet dare. Deinde dominus papa incipit Missam, et post primam Orationem diaconi cardinales, et subdiaconi, et alii ordines cum scrinariis [Col. 1064B] Ita constet hic scriunrii, non scriniarii. faciunt laudes domino papae taliter ordinati. Archidiaconus cum aliis diaconibus et subdiaconibus ordinati stant juxta altare in duobus filis, scrinariis [Col. 1064B] vero stantibus deorsum in choro cum pluvialibus. Tunc archidiaconus cum diaconibus et aliis, sic incipit laudem alta voce, Exaudi, Christe; scrinarii quoque respondent, Domino nostro papae vita. Iterum archidiaconus dicat Exaudi, Christe; scrinarii quoque [Col. 1065A] respondent similiter. Tertio archidiaconus dicit Exaudi, Christe; scrinarii respondent sicut prius. Iterum archidiaconus dicit Salvator mundi, tribus vicibus, scrinariis totidem vicibus ei respondentibus Tu illum adjuva. Et archidiaconus dicit Sancta Maria, duabus vicibus; et scrinarii respondent duabus vicibus Tu illum adjuva. Deinde archidiaconus dicit Sancte Michael, duabus vicibus; scrinarii respondent duabus vicibus Tu illum adjuva. Eodem modo dicitur Sancte Gabriel, sancte Raphael, sancte Joannes, sancte Petre, sancte Paule, sancte Andrea, sancte Stephane, sancte Laurenti, sancte Vincenti, sancte Silvester, sancte Leo, sancte Gregori, sancte Benedicte, sancte Basili, sancte Saba, sancta Agnes, sancta Caecilia, sancta Lucia. His finitis, archidiaconus dicit Kyrie, [Col. 1065B] eleison; scrinarii similiter respondent Kyrie, eleison. Iterum archidiaconus dicit Kyrie, eleison; scrinarii respondent Kyrie, eleison. Tertio vero archidiaconus cum diaconibus, subdiaconibus et scrinariis una voce dicunt Kyrie, eleison. Finitis laudibus, legitur prius Latina epistola, et postmodum Graeca. Expleta vero Missa, dominus papa coronatur ad portam ipsius ecclesiae ab archidiacono, cum uno diacono, reditque cum Processione ad palatium. Tunc judices et advocati veniunt ei obviam sub gradibus in porticu; ibique prior cardinalis sancti Laurentii foris murum, cum judicibus et advocatis faciunt ei laudes; et ibi dominus papa descendit, et deposito regno accipit mitram. Deinde judices ducunt eum usque ad locum illum ubi datur presbyterium. [Col. 1065C] Tunc vero exuunt eum planeta, et apposito manto super scapulas sedet in fonslatorio [fosteslorio] seu cathedra, et largitur presbyterium 169 cunctis ordinibus propria manu taliter.
3. Et in eadem die Adventus, idem dominus papa pergit ad stationem sanctae Mariae Majoris. In secunda vero Dominica Adventus papa vadit ad stationem sanctae Crucis. In Sabbato de Gaudete pergit ad Vesperas ad sanctum Petrum, ubi dominus papa eidem primicerio annuntiando Antiphonam Juste et pie vivamus, dat unum marabotinum vice ipsius projiciens. Ubi autem dominus papa debet facere, et vigiliis interesse, et omnia alia ibi facit et recipit cum camerario et cancellario, sicut inferius dicetur in Dedicatione sanctorum Petri et Pauli, et quibusdam aliis [Col. 1065D] festivitatibus.
4. Priori igitur episcoporum Romanae Ecclesiae dat dominus papa duplicatum presbyterium, scilicet quatuor melequinos, et quatuor solidos in den. Papiens.; omnibus autem episcopis et aliis curiae duos marabotinos, et duos solidos Papiens., singuli similiter. Si forte archiepiscopus aliquis extraneus tunc praesens fuerit, pro voluntate domini nostri papae dat ei presbyterium; sed de portione tantum debet habere, quantum supra dictus prior episcoporum, quatuor scilicet melequinos, et totidem solidos; si vero aliquis [Col. 1066A] episcopus extraneus fuerit, unum melequinum debet habere, et duodecim den. Papiens. Priori presbyterorum cardinalium dat dominus papa duos melequinos, et totidem solidos, pro prioratu. Priori presbyterorum sancti Laurentii foris muros pro laude duos similiter melequinos, et totidem solidos; omnibus et singulis aliis presbyteris cardinalibus unum melequinum, et duodecim denarios Papienses. Priori autem diaconorum cardinalium quatuor melequinos, et totidem solidos pro prioratu, presbyterio et laude diaconorum et subdiaconorum; omnibus aliis diaconibus et singulis unum melequinum, et duodecim denarios Papiens. Diacono Graeco unum melequinum, et duodecim denarios Papienses. Si forte aliquis abbas mitratus praesens fuerit, dat ei unum melequinum, [Col. 1066B] et duodecim denarios Papienses. Primicerio . . . . dat ei unum melequinum et duodecim denarios Papienses. Priori subdiaconorum unum melequinum, omnibus aliis subdiaconibus similiter. Si etiam centum essent, videlicet quinque, vel plus aut minus, 170 duodecim melequinos. Subdiacono Graeco unum melequinum. Unicuique scholae cantorum unum melequinum; unicuique scholae Crucis, qui esse debent de jure ad plus quatuor, et non plures. Prior presbyterorum capellanorum, qui sunt duo, et non plures, unum melequinum; unicuique capellanorum domini papae unum melequinum. Praefecto urbis quadraginta solidos den. Papiens.: qui videlicet praefectus ab ecclesia sanctae virginis Mariae usque ad palatium indutus manto pretioso, et calceatus zanca [Col. 1065] Formam hujusmodi calceorum, aliorumque praefecti urbani ornamentorum habes in libro Felicis Contelorii de praefecto Urbis. una [Col. 1066C] aurea, id est una caliga, altera rubea, eadem die et secunda die, et etiam in duabus diebus Paschae, et quando papa eligitur, juxta dominum papam collateraliter nullo medio equitando incedit. Senatorum vero qui tunc urbi praesunt medietas accedit pro presbyterio, et ad comedendum cum domino papa; quorum uni dominus papa, vel duobus pro omnibus aliis, presbyterium pro unoquoque senatore similiter unum melequinum; dat dominus papa unicuique judicum urbis unum melequinum, et duodecim solidos den. Papiens. excepto priore, qui debet habere unum melequinum ultra pro prioratu, et unum melequinum pro laude. Unicuique advocatorum unum melequinum, et duos solidos den. Papiens. Omnibus scrinariis, quotquot sunt, sex melequinos et sex solidos [Col. 1066D] den. Papiens. Praefectus navalium, qui dicitur Sangari, duos melequinos, et quatuor solid. den. Papiens. Et sciat secutura posteritas, quod nulli alii dominus papa propria manu, nisi superius nominatis, debet presbyterium dare. Presbyterium, ut superius dictum est, dat dominus papa.
5. Sic indutus ducitur a magistro senescalco, et a magistro ad mensam in basilica Leonis papae III. Ad mensam vero legit unus de diaconis cardinalibus cum pluviali; circa vero finem mensae schola cantorum debet cantare Sequentiam.
6. In die autem sancti Stephani summo mane conveniunt omnes ordines superius praetaxati, tam clerici quam laici, induti sericis pannis in basilica, diaconibus cardinalibus et 171 subdiaconibus exceptis, qui induti dominum papam ducunt de camera sua ad basilicam ipsam, ubi cardinales universi exhibent ei reverentiam; ibique induit se planeta alba. Et descendens de palatio usque ad porticellum, ibique invenit equum faleratum cum novo scarlati; ita tamen quod secundum consuetudinem antiquam equus ipse domini papae non debet habere collum faleratum. Et ascendens equum, et de manu adextratorum regnum recipiens, induit ipsum. Sicque [Col. 1067B] vadit ad ecclesiam beati Stephani in Caelio monte coronatus.
7. Ut autem omnibus, tam praesentibus quam futuris, pateat, qualiter ordines supra dicti cum domino papa vadunt processionaliter, sciendum est quod, sicut scribetur inferius, ordinati incedunt, et cum eodem domino papa ad palatium modo simili revertuntur. Praefectus igitur urbis indutus, ut superius dictum est, juxta dominum papam incedit, et circa eum judices pluvialibus induti. Ante dominum papam aliquantulum sequestratus incedit prior subdiaconus regionarius cum toalea, ut cum voluerit dominus papa spuere, possit illo gausape os suum mundare. Et diaconi cardinales proximi papae bini incedunt; et post ipsos subdiaconi basilicarii, quos praecedunt [Col. 1067C] tam subdiaconi regionarii quam schola cantorum cum Graecis, qui consueverunt Evangelium et Epistolam legere. Istos antecedunt scrinarii et advocati; ante eos presbyteri cardinales, ante istos episcopi cardinales, et abbates urbis; et praecedunt istos, si qui sunt, forenses episcopi aut archiepiscopi. Ante istos duo praefecti navales pluvialibus induti; ante hos vero portantes duodecim vexilla, quae bandora vocantur; et unus equus domini papae faleratus, sed vacuus. Ante hos omnes minor subdiaconus basilicarius cum cruce domini papae. Sed archidiaconus et prior basilicae cum ferulis debent, ut scriptum est, ordinare processiones; et, ne quis ipsam interrumpat, debent discurrere, et frequenter ad propria loca redire. Archidiaconus inter dominum papam et cardinales [Col. 1067D] diaconos; prior basilicae juxta primicerium inter diaconos cardinales et subdiaconos.
8. Cumque sic ad praedictam ecclesiam sancti Stephani pervenerint, deposito regno, intrat ecclesiam; factaque Oratione, vadit ad sacrarium, et, deposita planeta alba, induit rubeam, et celebrat Missam, sicut hesterna die, in omnibus. Missa vero 172 finita, resumit planetam albam, et induit regnum. Caetera vero fiunt sicut prima die, excepto presbyterio, quod sic datur. Unicuique namque episcoporum curiae dat dominus papa duos melequinos et duos solidos Papienses; unicuique presbyterorum cardinalium unum melequinum [Col. 1068A] et duodecim denarios Papienses, excepto presbytero sancti Laurentii, cui dantur duo pro laude et presbyterio. Unicuique diacono cardinali unum mel. et duodecim denarios Papienses, excepto priore, cui datur unus amplius pro laude. Unicuique archiepiscoporum duo, unicuique episcoporum forensium unum mel. et duodecim denarios Papienses; omnibus aliis, sicut altera die, eo excepto, quod subdiaconi omnes non habent nisi duodecim mel. cum priore, et etiam praefectus non habet, nisi duodecim solid. den. Papiens. Dato presbyterio ducitur dominus papa ad mensam sicut die prima.
9. Sciendum tamen quod dominus papa in Epiphania [Col. 1068B] in Vesperis pergit ad Sanctum Petrum, et omnia ibi facit et recipit cum camerario et cancellario, sicut adnotatur in festo Ascensionis, et Octava sancti Petri.
10. In Purificatione beatae Mariae virginis dominus papa vadit ad Sanctam Martinam cum cardinalibus in mane, et ibi cantat Tertiam. Deinde induit se in ecclesia ipsa usque ad dalmaticam; et induto manto, apponit mitram; omnesque cardinales induunt se, ibique vastararii cum ostiariis basilicae sacri palatii repraesentant cereos ad benedicendum, quos minor presbyterorum cardinalis in ordine benedicit. Notandum vero quod ecclesia Sancti Petri dat quindecim [Col. 1068C] [ Al., decem] libras cereas pro his cereis. Et his factis, dominus papa exit ab ecclesia cum cardinalibus, et ascendit sedem, quae est prae foribus illius ecclesiae, et manu propria populo cereos porrigit. Deinde vadit ad porticum ad ecclesiam sancti Adriani, et ascendit sedem, quae est post altare, ibique cantat Sextam; et 173 cantata, accipit faculam accensam a priore episcoporum; et, si non est praesens, a priore presbyterorum. Sed schola cantat hymnum Lumen ad revelationem, cum Psalmo. Post dationem candelarum subdiaconus regionarius extendit toaleam, et dominus papa abluit manus, et mittit chirothecas, et planetam, et pallium; et singulis cardinalibus, et camerario tantummodo, duas dat candelas; subdiaconibus et aliis tam clericis quam laicis pro voluntate sua.
[Col. 1068D] 11. Et notandum quod decem et octo sunt in urbe diaconatus, quorum clerici, postquam Missas in eisdem celebraverint, a singulis diaconibus imagines accipiendo, venient cum imaginibus istis et populo processionaliter cantando ad ecclesiam beati Adriani. Quibus in eadem ecclesia coadunatis, primicerius cum schola incipit Antiphonam Exsurge, Domine. Interim dominus papa discalceat se, et omnes qui sunt induti vadunt cum eo in Processione, et dominus papa reaccipit [Col. 1067] Planellorum nomine, quos hic reaccipit pontifex, intelliguntur calcei, quos antea deposuerat. Id patet ex num. sequenti. planellos. Completa vero a primiceriis Antiphona, dominus papa dicit Oremus, et diaconus Flectamus genua, et alii diaconi Levate, et dominus papa [Col. 1069A] dicit Orationem de Collecta, scilicet [Col. 1069D] Alia assignatur Oratio ad Collectam in Sacramentario Gregoriano, nempe Erudi, quaesumus, Domine, plebem tuam. Est autem Oratio ad Collectam illa quae dicitur in loco ubi fit Collecta seu conventus ad Processionem, qua de re supra in commentario nostro. Preces populi tui, etc. Finita Oratione, diaconus dicit Procedamus in pace; et omnis chorus respondet In nomine Christi.
12. His sic completis, imagines praecedunt dominum papam processionaliter cantando usque ad ecclesiam beatae Mariae Majoris; et dominus papa sequitur Processionem. Cumque venerit ad portam ipsius ecclesiae, exuit planellos, et nudis pedibus vadit cum aliis in Processione usque ad praedictam ecclesiam beatae Mariae Majoris. Sciendum tamen quod dominus papa in omnibus Processionibus, in quibus pedes vadit, pedibus discalceatis incedit, una tantum excepta in Exaltatione sanctae Crucis, scilicet mense Septembris. Cum autem dominus papa ad ecclesiam [Col. 1069B] sanctae Mariae venerit, primicerius cum schola cantorum in introitu ipsius ecclesiae cantat Te Deum laudamus; et deinde dominus papa intrat sacrarium, et exuit planetam; ubi schola mappulariorum et 174 cubiculariorum habent aquam calidam paratam ad abluendos pedes domini papae, et dominus papa ablutis pedibus calceat caligas cum sandaliis pro Missa cantanda, et induit planetam albam, et aurifrixiatam mitram. Diaconus cardinalis et subdiaconus, exutis planetis, induunt dalmaticas; et ita cum Processione vadunt ad altare majus, et ibi celebratur Missa de more. Missa cantata, cuncti ad propria revertuntur.
13. In Annuntiatione et Nativitate ejusdem sanctae [Col. 1069C] Mariae dominus papa equitat ad Sanctam Mariam cum cardinalibus, et facit ibi, et in ecclesia sancti Adriani et sanctae virginis Mariae Majoris omnia, sicut praedictum est in Purificatione ejusdem sanctae Mariae.
14. In Assumptione ejusdem sanctae Mariae taliter fit. Dominus papa etenim vadit ad Vesperas cum cardinalibus; quibus cantatis, dominus papa ibi remanet atque jacet; et in propria persona debet in nocte cantandis vigiliis interesse. Sciendum quod minor diaconorum debet Benedicamus Domino dicere. Notandum vero quod ubicunque dominus papa vadit ad Vesperas, ecclesia ubi est statio ipsa debet dare omnes faculas tam in vesperis quam in nocte. Vigiliae [Col. 1069D] autem tali ordine celebrantur. Canonici ejusdem ecclesiae tres primas lectiones legunt, et tria responsoria similiter cantant; et dominus papa legentibus illis tres lectiones Benedictionem, et ei iidem diaconi cardinales praecinunt Tu autem, etc. Unicuique etiam illorum trium prior diaconus dat duos denarios de senatu; ad unamquamque insuper lectionem dominus papa cum thuribulo accedit ad majus altare et praesepe; [Col. 1070A] et ante ipsum mappularii portant duas faculas positas super candelabra domini papae. Faculas autem dat eadem ecclesia. Quarta autem lectio legitur a scrinariis, quinta a priore episcoporum, sexta a priore presbyterorum, septima a priore 175 diaconorum, octava a priore subdiaconorum, nona autem a domino papa. De thuribulo autem portando ad altare dominus papa praecipit unicuique cardinali pro voluntate. Ad lectionem domini papae nullus dat Benedictionem; et tamen ipse dicit Jube, Domine, etc., scilicet dicitur quod Dominus ei benedicat; circumstantes respondent Amen. Alia Responsoria decantantur ab uno subdiacono et alio cantore, et quilibet eorum recipit duos denarios ab illo qui domino papae assistit, et omnes denarii debent esse de ecclesia. [Col. 1070B] Quatuor vero denarii qui restant acolythorum sunt. Quandiu autem lectiones leguntur, duae faculae cum candelabris ejusdem ecclesiae debent esse super pulpitum, et residuum est de acolythis. Illud vero quod remanet de faculis quas portant mappularii eorumdem mappulariorum sunt. His per ordinem sic celebratis, dominus papa dicit Orationem vigiliae, et intrat lectum. Et summo mane dominus papa dicit Orationem, et celebrat Missam. Qua finita, revertitur ad palatium. Est notandum quod, sicut dictum est superius, ita fit in vigiliis solemnitatum omnium patriarchatuum Urbis.
15. Feria [Col. 1069D] Hoc loco indicat Onufrius veterem librum Caeremonialem editum nomine Caroli Magni, qui liber [Col. 1070D] modo circumfertur sub nomine Alcuini. Hunc confer cum Ordine Romano vulgato, cujus pleraeque Orationes, quae ad hunc diem pertinent, desunt in Codice Vindocinensi. quarta in capite Quadragesimae dominus [Col. 1070C] papa circa mediam tertiam equitat cum episcopis et cardinalibus ad sanctam Anastasiam, et receptus in Processione a clericis ipsius ecclesiae, intrat sacrarium, et induit se cum cardinalibus et aliis ordinibus. Interim autem cinis benedicitur a juniore presbytero cardinali. Deinde dominus papa vadit cum cardinalibus et schola cantorum ad sedem post altare; et praesentato ei cinere, prior episcoporum imponit ei cinerem, dicens haec verba: [Col. 1070D] Omittebantur haec verba tempore Urbani VI erga papam, ex Caeremoniali Petri Amelii, inferius. Memento quia pulvis es, et in pulverem reverteris. Postmodum vero dominus papa imponit cinerem episcopis, cardinalibus, et aliis ordinibus. Quibus expletis, primicerius cum schola cantorum incipit Antiphonam Exsurge, Domine, adjuva nos. Qua completa, dominus papa dicit Oremus 176 , et diaconus Flectamus genua, [Col. 1070D] et alius diaconus deinde Levate; et dominus papa dicit Orationem de collecta, videlicet Preces populi tui; qua finita, junior diaconorum cardinalium dicit Procedamus cum pace; et omnis chorus respondet In nomine Christi. Sciendum quod dominus papa a Septuagesima usque ad Pascha non portat aurifrixiatam mitram, nec cantat Te Deum laudamus, nisi in praecipuis festis, et in Laetare, Jerusalem, in quo [Col. 1071A] die diaconi cardinales utuntur planetis curtis. Deinde, praecedentibus in ordine suo, dominus papa nudis pedibus cum psalmodia sequitur Processionem usque ad sanctam Sabinam, et ipsum praecedit crux sua, quam portat unus de subdiaconibus suis, et crux sancti Petri, quam portat prior subdiaconus regionarius. Cumque intraverit ecclesiam, intrat secretarium; et mappulariorum et cubiculariorum schola habent ibi aquam calidam paratam ad abluendos pedes ipsius.
16. Sciendum vero est quod in introitu ecclesiae acolythi debent recipere crucem sancti Petri, et portant usque ad altare cum subdiaconis regionariis faciendo litaniam. Et pedibus ablutis, dominus papa paratus ad altare accedit. Et Missa de more cantata, [Col. 1071B] palafredum ascendit, et ad palatium revertitur.
17. Dominica vero qua cantatur Laetare, Jerusalem, camerarius repraesentat domino papae in camera rosam auream cum musco et balsamo; quam dominus papa portat in manu propria usque ad sanctam Crucem, ubi ea die debet Missam celebrare; eamdem deferens in reversione sua similiter usque ad locum in quo descendit, ubi debet esse praefectus, cui dominus papa tunc dat rosam ipsam, et eadem die portat mitram aurifrixiatam. Sciendum est quod ipsa hora qua camerarius repraesentat rosam, dominus papa debet accipere mitram aurifrixiatam.
18. Die Dominica Palmarum praeparatur quoddam [Col. 1072D] De hoc portatorio seu feretro actum est in commentario praevio. portatorium honestissime, 177 in quo intromittitur [Col. 1071C] sanctum Evangelium, quod intelligitur Christus; et statuitur in ecclesia ante aram, unde clerus processurus est. Deinde adunantur palmae et flores, atque diversa genera [frondium.] Dicitur Oratio Omnipotens Deus, qui antequam Filium tuum Dominum nostrum pro nobis mortem perpeti sineres. Sequitur Benedictio palmarum, seu frondium, Omnipotens Deus Christe. His finitis, dantur a custodibus palmae; accipientesque populi ramos arborum olivarum, sive florum, inchoatur Antiphona Pueri Hebraeorum. Deinde suscipitur a diaconis praedictum portatorium cum Evangelio, bajulantes cum ingenti exsultatione jugum Christi suave, et onus ejus leve, praecedente aqua benedicta cum candelabris atque thymiamateriis cum aliis ornamentis, insuper etiam laicorum [Col. 1071D] schola cum vexillis atque cum fanonibus longe praeeunte. Exeunte enim clero seu populo ab ecclesia, inchoatur Antiphona Cum appropinquaret Jesus; qua finita, inchoat schola Antiphonam Coeperunt omnes, item, Cum audisset, item, Appropinquante. Cum ingressi fuerint atrium ecclesiae, dicitur Responsorium Ingrediente Domino, item Collegerunt, item Unus etiam [Forte autem ].
19. His finitis, ante atrium ecclesiae seu loco competente [Col. 1072A] subsistit schola cum baculis et reliquo ornatu; et clerus seu populus exspectant in loco atrii, inchoantes Antiphonam Occurrunt. Respondet schola cum Antiphona Cum angelis. Hac finita, inchoatur a duobus cantoribus quidam Versus Israel supra scriptum Evangelium sanctum, Gloria, laus et honor tibi sit rex Christe redemptor. Eo ordine sequuntur alii Versus.
20. His finitis, incipit schola cum baculis Antiphonam Pueri Hebraeorum; et tunc prosternit omnis plebs hinc inde frondes seu flores, decantantes Antiphonam Hosanna Filio David, usque ad altare; et sic intrant ad Missam. Ministri vero tenent palmas usque ad completionem Missae. Intermittunt aliqui salutationem in Passione, id est Dominus vobiscum; [Col. 1072B] quod non legitur in Ordinibus, sed in Parasceve tantum, ubi reticetur officium sacerdotale.
21. Feria quarta majoris hebdomadae hora tertia procedit apostolicus cum omni clero seu populo ad ecclesiam, et dicit 178 Orationes solemnes, sicut in sexta feria. His expletis, osculato altari egreditur. Presbyteri vero urbani ecclesiarum, suburbanique revertuntur ad titulos suos. Et hoc ordine feria sexta compleant, scientes quod ubi pontifex pro se intermittit, ibi illum commemorent.
22. Postea vero hora octava ingrediuntur ad Missam more solito; ideoque hae Orationes hodie celebrantur, quia in hac feria quarta consilium fecerunt Judaei, ut occiderent Christum. Cujus diei Missa [Col. 1072C] duas lectiones et duo responsoria cum Passione habet, quae sine salutatione pronuntiatur. Per tres continuos, qui sequuntur, dies, id est quinta, sexta et septima feria, triduanam Domini sepulturam celebramus. Gloria Patri non dicitur; campanae silent.
23. Feria quinta in Coena Domini descendit dominus papa ad ecclesiam sancti Joannis Lateranensis cum mitra sine frisio, hora sexta; et facta Oratione ante cruces, pergit ad secretarium ad ecclesiam sancti Thomae cum episcopis, cardinalibus et aliis ordinibus; ibique cantat Nonam. Deinde vero induit se usque ad dalmaticam, et induunt se diaconi cardinales dalmaticis, presbyteri planetis et mitris. Tunc [Col. 1072D] praesentantur domino papae. Sciendum est quod acolythi debent recipere de altari sancti Petri unam aquaritiam olei, et fanones, et ampullas, et camerarius debet tres denarios pensati balsami. Praesentatur major ampulla cum oleo a priore diacono, et residente ipso in sede sua, mittit balsamum in ipsa ampulla, et miscet balsamum oleo cum quibusdam palmarum ramusculis. Postmodum vero reponitur ampulla super altare sancti Thomae; quo facto, induit [Col. 1073A] se dominus pontifex planetam et mitram aurifrixiatam; pergitque ad Missam, praecedentibus septem cereis in septem candelabris cum processione, sicut consuevit in festivis aliis diebus.
24. Notandum vero quod faculas et candelabra curia debet dare. Introitus, Gloria Patri, Kyrie eleison, Gloria in excelsis Deo, omnia ista dicuntur. Non dicant Symbolum. Ita habetur in libro papae [Col. 1073D] Nihil ejusmodi legitur in libro Sacramentorum Gelasiano, quem eruditus Thomasius publici juris fecit. Gelasii. Sed nos dicimus Symbolum 179 propter consecrationem chrismatis. Pacem inter se non dent; servetur de oblatis; sanguis penitus consumatur. Irenaeus: «Absit ut dissonantia festi charitatis et unitatis consonantiam corrumpat.» Omnia signa productius solito pulsentur in classicum. Cantatur Gloria in excelsis Deo sine Symbolo, atque dicatur [Col. 1073B] Agnus Dei absque osculo. Post praedicationem vero domini papae diaconi cardinales levant mensam de altari, et nudato altari ponunt eam in secreto loco; et extractis duabus ampullis cum sanguine et aqua Christi, cooperiunt ipsum altare linteo, et post Missam per quatuor angulos illud sigillatur. Cum autem Praefatio inchoatur, vadunt diaconi cardinales cum subdiaconis et acolythis pro ampullis afferendis ad benedicendum, praecedente crucem thuribulo, et duobus cereis; antequam dicatur Per quem haec omnia, dominus pontifex benedicit oleum pro infirmis, sicut in Ordine continetur. Postquam vero dixerit Pax Domini sit semper vobiscum, communicat solus pontifex ante altare et diaconus confirmat eum cum calice illa tantummodo die. Deinde ponit calicem [Col. 1073C] super altare, et patenam juxta eam, et continuo cooperit utrumque de sindone munda post corporale expansum; statimque duo acolythi tenent ampullas involutas cum sindone alba serica in sinistro brachio, ita ut videri possint a medio; et veniens unus de diaconibus accipit unam ampullam de balsamo mistam, et portat archidiacono; et ille defert pontifici ante altare. Tunc pontifex respiciens ad orientem, diacono tenente ampullam ante ipsum in sinistro brachio involutam sindone, halat ter in ampullam, ut intret in consecrationem chrismatis. Et dicit excelsa voce Sursum corda; respondetur Habemus ad Dominum, Gratias agamus, etc., sicut in Ordine continetur. Completa Benedictione, benedicit ampullam olei, delatam ordine quo supra, et similiter [Col. 1073D] halat in ipsam, sed tacite; et dicit Dominus vobiscum. Oratio Deus incrementorum, etc. Porro ampulla, quae cum chrismate est, statim ut benedicta fuerit, cooperiatur, ut a nemine videatur; sed, diacono tenente, dominus papa salutat eam, et dicit Ave, sanctum chrisma, tribus vicibus, et osculatur eam. Acolythus vero recipit ampullam; et eo tenente, omnes per ordinem salutant nudam eam, tam episcopi quam presbyteri et diaconi. Quibus expletis, pontifex ablutis manibus venit ante altare, et communicat populum ordine suo, et servat de Sacramento [Col. 1074A] in crastinum in corporali. 180 Ipsa vero die schola cum caeteris omne divinum sine organo canit officium.
25. Missa tandem finita, pontifex indutus cum caeteris ad palatium in basilica sancti Laurentii revertitur, ibique exspoliat se usque ad dalmaticam; et apposita chlamyde rubea, ipsi ad collum sedet. Cubicularii ergo parant aquam calidam pro abluendis pedibus subdiaconorum, et ponunt pelvim coram eo; et diaconus cardinalis, qui servit ei, ponit toaleam, quam camerarius dat pro ipso servitio super genua domini papae. Duodecim autem subdiaconi cum priore remanent extra basilicam discalceati, et schola ostiariorum et mappulariorum accipiunt priorem basilicae et alios undecim subdiaconos in ulnis suis; [Col. 1074B] sicque per ordinem portant eos unum post alium ante dominum papam. Pontifex autem lavat pedes eorum, et tergit cum linteo, et postmodum osculatur, et dat unicuique duos solid. denar. Papiens.
26. Prior vero basilicae secundum consuetudinem antiquam marabotinum unum debet habere sine denariis. Interim primicerius cum cantoribus et aliis ordinibus cantant Vesperum; quo finito cantant Dominus Jesus postquam coenavit. Sed dum ista geruntur, summus pontifex ita presbyterium largitur. Unicuique episcoporum Romanae Ecclesiae duos marabot. et duos solidos den. Papiens. Si forte archiepiscopus interesset, tantumdem. Unicuique episcoporum forensium, et presbyterorum cardinalium, et [Col. 1074C] diaconorum cardinalium unum marabot. et duodecim denarios Papienses. Primicerius debet habere unum marabot. sine denariis; quisque cantorum duodecim denarios Papienses. Et notandum, quod nec schola Crucis, nec clericus alius vel laicus eadem die habet presbyterium. Manus [Col. 1074D] Manus est presbyterium duplex, ex superiori libro Benedicti canonici, num. 21. etiam prioratus nemini datur. In exitu autem basilicae de accepto presbyterio janitoribus et cubiculariis duos denarios Papienses pro unoquoque solido, exceptis prioribus, qui non dant aliquid, quisque largitur.
27. Sicque dominus papa cum aliis omnibus supradictis vadit indutus ad basilicam Zachariae, quae Panetaria diebus his nuncupatur; ibique indutus cum dalmatica et pluviali, sedent ordinati 181 cum mitris, lavantes manus supra mensam, sicut moris est. [Col. 1074D] Sed dominus papa solus est in mensa. Archiepiscopus vero, si adfuerit, debet ex uno latere primus sedere; deinde episcopi, et presbyteri cardinales; ex alio latere diaconi cardinales cum primicerio. Ex alio latere acolythus repraesentat librum, et minor diaconorum legit versus duos ad mensam. Comestione finita, dominus papa intrat cameram, ibique incontinenti facit Mandatum abluendo tredecim pauperibus pedes, et extergendo, et postmodum osculando. Ibi etiam camerarius est paratus, qui domino papae porriget marabotinos singulos, singulis pauperibus [Col. 1075A] erogandos. Hoc facto, dominus papa dat eisdem pauperibus manu propria ad potandum. His ita completis, quisque festinat ad propria remeare, et dominus papa cubiculum intrat. Sciendum quod toalea, de qua dominus papa, dum abluit pedes subdiaconorum, in basilica est succinctus, diaconi cardinalis est qui ei servit; alia vero toalea, cum qua abstergit pedes subdiaconorum, cubiculariorum camerae est.
28. Feria sexta in Parasceve, in aurora, dominus papa facit omnes capellanos coram sua praesentia evocari, et voce mediocri cantat Psalterium; quo cantato, revertuntur capellani. Sexta vero hora dominus [Col. 1075B] papa cum omnibus cardinalibus intrat basilicam [Col. 1075D] Haec basilica sancti Laurentii adhaeret palatio Lateranensi. sancti Laurentii; et facta Oratione, ibi accedit ad altare; et aperto altari extrahit inde capita apostolorum Petri et Pauli, et duas cruces. Quae omnia postquam dominus papa cum cardinalibus osculatus fuerit, reponit ibidem; et accepta una cruce, et iterum sigillato altari, unus presbyterorum cardinalium crucem accipit, et sic vadit usque ad ecclesiam Lateranensem, sine aliquo cantu et Psalmis; factaque ibi Oratione ascendit cathedram post altare. Tunc dominus papa induit quadragesimalia indumenta, et excalceatur. Episcopi vero induunt pluvialia, presbyteri autem cardinales et diaconi, atque subdiaconi, induunt planetam. Et deinde juniori presbytero cardinali accepto corpore Christi in capsella [Col. 1075C] ante pectus suum hesterna die reservato, et 182 alio praedictam crucem accipiente, et subdiacono regionario cum populo suo praecedente, omnes discalceati cum domino papa et primicerio, sine cantu psallendo psalterium pergunt ad sanctam Crucem. Episcopus vero hebdomadarius remanet ad faciendum officium in basilica Lateranensi. Pontifex autem cum ad ecclesiam venerit, et ecclesiam ipsam sine cantu intraverit, et diutius coram crucibus oraverit, intrat cum omnibus aliis claustrum, et vadit ad secretarium; et exuta planeta cum pallio, mappularii habentes aquam calidam paratam abluunt pedes ipsius, et eo sedente in sede, ministri calceant eum, non sandalia, sed quotidiana calceamenta, et induunt planetam et palleum; et sic ad altare cum [Col. 1075D] Processione accedit, praeeunte eum cruce et Evangelio, sine luminaribus et incensu cum silentio.
29. Sed notandum quod dominus papa cum Processione non debet ire ad altare ante cruces more solito, sed per viam quae est in capite chori, juxta gradus altaris. Unus autem de ministris apponit unam sindonem tantum super altare nudatum, et osculato altari, dominus papa ascendit sedem; et statim subdiaconi ascendentes pulpitum, legunt more lectionis prophetiam sine titulo; et caetera sicut in Ordine continetur fiunt. Postmodum diaconus cardinalis, non osculatis pedibus, facta reverentia, ascendit pulpitum nudum, et ibi sine faculis [Col. 1076A] et incenso incipit Passionem hoc modo, Passio Domini nostri, etc. Cum autem venerit diaconus ad locum ubi dicitur: Post haec autem rogavit Pilatum Joseph, etc., acolythi repraesentant ex more thuribulum cum incenso, et portant ad Evangelium; finitoque Evangelio, subdiaconus repraesentat domino papae Evangelium ad osculandum; quo facto, dominus papa dicit Orationes. Cum autem ad Orationem Judaeorum venerit, non dicitur Flectamus genua, quia ipsi hac die Dominum irridendo genua flectebant. Ecclesia illorum horrescens facinus, genua pro ipsis non flectit in Oratione. Finitis Orationibus, pontifex procedit ad altare, et adorat crucem cum aliis, sicut in Ordine continetur. Sciendum tamen quod, secundum antiquam consuetudinem, quidquid [Col. 1076B] super crucem offertur scholae Crucis debet esse. Osculata vero cruce a clero et populo, dominus papa revertitur ad altare; et facta confessione, sine capitulo, sine incenso, et sine osculo Evangelii, communicat de corpore Christi, 183 quod cardinales adducunt. Et notandum quod hodie Pax Domini non dicitur, Agnus Dei non cantatur, neque pacis osculum datur, neque postcommunio canitur. Sciendum vero quod acolythi repraesentant incensum ad calicem. Pontifex etiam non communicat ad sedem, sed ante altare ob humilitatem reverentiae Dei et Passionis Christi; expletoque officio, exuit se cum aliis ordinibus, et cantat ibi Vesperas in die Jovis recitatas. Et deinde revertitur ad palatium; et intrans basilicam sancti Laurentii, crucem quam acceperat [Col. 1076C] ab altari reponit, et hinc ad cameram suam accedit. Et notandum quod dominus papa eadem die nulli de familia sua vinum dat ad potandum, nec coctum ad comedendum; dat vero eis tantummodo panem et aquam, et herbas de consuetudine. Hac die ecclesia sanctae Crucis non dat faculas.
30. In Sabbato sancto, hora sexta efficitur novus ignis in atrio ante portas Lateranensis ecclesiae, et benedicitur a juniori presbyterorum cardinalium, cum incenso et aqua benedicta. Deinde pergunt in ecclesiam cum novo igne posito in canna, et diaconus dicit Lumen Christi, tribus vicibus; postmodum cereus benedicitur ab ipso diacono. Leguntur duodecim [Col. 1076D] lectiones Latinae, et duodecim Graecae, et cantantur tria cantica: Cantemus Domino gloriose; et Vinea facta est; Attende, coelum. Finito hoc officio, dominus pontifex descendit ad fontem, cum diaconis et subdiaconis regionariis, cantando litanias; primicerius cum schola cantando Sicut cervus, usque in porticum sancti Venantii. Ibi praeparato faldistorio pontifex sedet. Cardinales autem, qui remanserunt in choro, exeunt per posterulam post absidam, et intrant per porticum sancti Joannis, et veniunt ad praesentiam domini papae. Prior autem induit se, et dicit Jube, domne, benedicere. Pontifex benedicit eum. Progrediens parum facit similiter, et benedicit [Col. 1077A] tertia vice eum similiter. Benedicit eum pontifex, et dicit Ite, baptizate omnes gentes. Cardinales vero ita induti cum equitatibus revertuntur ad titulos suos. Tunc pontifex surgit, et vadit ad ecclesiam sancti Joannis evangelistae, et aliquantulum requiescit ibi. Deinde procedit ad fontes, et benedicit eos. Hoc facto, revertitur ad eamdem ecclesiam, 184 ibique exuit se de pallio et planeta, et induit bracalia [Col. 1077D] Ita etiam legit Panvinius. An femoralia cerata? Lege Anastasium in Vita Adriani papae, ubi Carolus Magnus Romam ingressus Sabbato, in basilica Salvatoris juxta Lateranum dicitur stetisse, quousque baptismatis [Col. 1078D] sacramentum pontifex perficeret, quod Onufrius notavit. Vide ibidem eumdem Anastasium de sequentibus diebus. cerata; et revertitur ad fontes, et baptizat tres parvulos; et junior diaconus baptizat caeteros cum canonicis Lateranensibus. Postmodum pontifex ad locum chrismandi revertitur, et chrismat tres infantes. Sic itaque ablutis manibus, cum litania facta a subdiaconis regionariis regreditur ad altare ante ecclesiam sancti Pancratii; ibique modicum quiescit, [Col. 1077B] et induit planetam.
31. Interim vero diaconi cardinales reportant mensam altaris, et aptant eam super ipso altari, sicut prius fuerat. Pontifex autem cum Processione et litania vadit ad altare, et celebrat Missam. Sciendum quod in Missa septem faculae cum septem candelabris sunt; sed non dicit Credo in unum Deum, nec offerendam, nec Agnus Dei, neque communionem. Porro post Epistolam, ipse pontifex nuntiat Alleluia. Primicerius cum schola cantat eam in pulpito. Ad Evangelium vero non vadunt faculae accensae. Ad Vesperam autem dicitur Alleluia, Psalmus Laudate Dominum, omnes gentes; Antiphona Vespere autem Sabbati; Oratio; Ite, Missa est.
[Col. 1077C] 32. In die Paschae mane post Primam indutus albo pluviali Romanus pontifex, cum diaconis cardinalibus indutis, cum subdiaconis caeterisque minoribus ordinibus, dalmaticis, et mitris, et tunicis indutis, et capellanis suis, vadit ad basilicam sancti Laurentii. Presbyteri cardinales induunt se planetis, episcopi pluvialibus in loco qui dicitur basilica sancti Gregorii, ubi post Orationem induitur usque ad dalmaticam; et exsurgens, ingreditur ad adorandum Salvatorem. Aperit imaginem, osculatur pedes Salvatoris, dicens alta voce tribus vicibus Surrexit Dominus de sepulcro; et omnes ei respondent; Qui pro nobis pependit in ligno. Alleluia. Tunc acolythi ponunt crucem capellae super altare, et dominus papa adorat eam. Post osculationem Salvatoris, cum omnibus [Col. 1077D] aliis deinde redit ad sedem, et dat pacem archidiacono redeunti 185 ab osculo pedum ejus imaginis, dicens Surrexit Dominus vere; et ille respondet Et apparuit Simoni. Secundus quoque diaconus, osculatis pedibus Salvatoris, accedit ad pacem summi pontificis et archidiaconi, et ponit se in filo; caeteri vero diaconi cardinales similiter faciunt. Deinde primicerius cum cantoribus eo modo ad pacem vadit, et in filo se dirigit. Prior quoque basilicae cum diaconis similiter; postmodum subdiaconi regionarii [Col. 1078A] cum acolythis et capellanis, et aliis palatinis ordinibus, eodem modo pacem faciunt. Interim schola canit Crucifixum in carne, et Ego sum alpha et omega.
33. Completa pace, pontifex induit planetam albam, pallium, et mitram solemnem; descendensque de palatio usque ad exitum porticelli, ubi albus palafredus cum nacco scarlatae superposito et argenteo freno solemniter praeparatus est a magistro senescalco, et ab adextratoribus, imponitur ei regnum ab archidiacono; et ita coronatus palafredum ascendit, et equitando incedit, praecedentibus in ordine suo bandulariis, archiepiscopis, episcopis, cardinalibus presbyteris, abbatibus, subdiaconis, diaconis cardinalibus, et subsequentibus praefecto aliisque nobilibus [Col. 1078B] Romanorum, usque ad sanctam Mariam Majorem, sicut et superius in festo sancti Stephani enarratur. Cum autem per Merulanam transierit, scrinarius in loco antiquitus constituto ei obviat, et alta voce dicit, Jube, domne, benedicere. Pontifex benedicit eum, et scrinarius dicit: In ecclesia beatae Mariae in hac nocte baptizati sunt tot pueri masculi et tot feminae. Pontifex respondet Deo gratias. Tunc autem scrinarius suscipit a camerario pro nuntiatione unum marabotinum. Similiter fit apud Sanctum Petrum in secunda feria. Perveniente autem pontifice cum Processione ad porticum sanctae Mariae, descendit ad Petram papalem, in loco antiquitus constituto; et deposito regno ducitur a judicibus ad ecclesiam; et suscepta Processione a canonicis ipsius ecclesiae, [Col. 1078C] et facta Benedictione, vadit ad secretarium; exuensque pallium et planetam, posito pluviali super humeros incipit Tertiam. Finita vero Tertia, prior episcoporum, qui ei servire debet in Missa, ducitur ante pontificem a duobus episcopis; et tertio postulata Benedictione, accedit ad pacem pontificis, et surgens ponit se in ordine ad dextrum latus ejus. Deinde secundus episcopus accedit ad pacem pontificis, 186 et porrigens osculum priori suo, stat in filo ab alio latere pontificis. Caeteri vero episcopi similiter faciunt, accedendo ad pacem pontificis, et ponendo se in filo. Prior quoque presbyterorum cardinalium ductus ante pontificem a duobus presbyteris, et tertio postulata Benedictione, accedit ad pacem pontificis et episcoporum, et dirigit se in filo. Subsequuntur [Col. 1078D] caeteri presbyteri cardinales; praefectus quoque, judices, praefecti navalium, advocati, scrinarii, senatores, majorentes, qui vocantur schola Stimulati, ac caeteri laici majores et minores, in ordine suo ad pacem suscipiendam. Postmodum vero surgunt duo subdiaconi basilicarii et accipientes priorem subdiaconum regionarium, per manus eum adextrant ab introitu secretarii usque ad medium atrii, ante pontificem; qui alta voce dicit, Jube, domne, benedicere, tribus vicibus; et tertio Benedictione suscepta a pontifice, [Col. 1079A] subjungit Servi Domini nostri Jesu Christi, tribus vicibus; et dicit: Dominus archidiaconus legat Evangelium, subdiaconus legat Epistolam, primicerius et caeteri cantores cantent.
34. His vero completis, surgit pontifex, et resumpta planeta, pallio et mitra, processionaliter vadit ad altare, et incipit Missam de more. Post Orationem vero, antequam legatur epistola, descendit archidiaconus cum diacono et subdiacono, et ordinate stant juxta altare in duobus filis, scrinariis vero stantibus cum pluvialibus; et tunc archidiaconus cum diacono et subdiacono, et aliis ordinibus, incipit laudes alta voce, et alii respondent, sicut superius scriptum est in festo beati Stephani. Finitis vero laudibus, legitur Latina Epistola prius, et postmodum Graeca; et Evangelium [Col. 1079B] Latinum et Graecum. In secreta vero, cum praefatio incipit, descendunt duo diaconi cum duobus subdiaconis deorsum, et stant in fronte altaris ordinatim cum silentio; quando autem pontifex dicit Pax Domini sit semper vobiscum, nullus ei respondet; et tunc diaconus et subdiaconus revertuntur superius.
35. Finita vero Missa coronatur, reditque cum Processione ad palatium, sicut supra dictum est, in supradicto festo sancti Stephani; et acceptis laudibus a cardinale sancti Laurentii, ducitur a primicerio et secundicerio judicibus cum mitra in basilica magna Leoniana, quae dicitur Casa Major, ubi sunt praeparata undecim scamna circa mensam pontificis, presbyteris, 187 diaconis, primicerio; et lectus ipsius pontificis ibidem solemniter praeparatus in [Col. 1079C] figura undecim apostolorum recumbentium circa mensam Christi. Transiens pontifex per ipsam basilicam intrat cameram; ubi recepto presbyterio a camerario in scypho argenteo, et dato sicut in Nativitate Domini, surgit et ducitur a magistro senescallo et pincerna ad locum qui dicitur Cubitorium; ibique a juniori presbytero cardinali agnus assus benedicitur; et exinde redit ad praeparatum lectum mensae. Et accipiens idem pontifex parum de ipso agno, porrigit priori basilicario sedenti in subsellio ante lectum ipsius, dicens: Quod facis, fac citius; sicut ille accepit ad damnationem, tu accipe ad remissionem. Reliquum vero agni distribuit discumbentibus et aliis circumstantibus. In medio vero convivii surgit unus de diaconis cardinalibus de mandato archidiaconi, [Col. 1079D] et legit ad mensam. Finito autem convivio, cantores prosam cantant, quae sit conveniens Paschae, de mandato pontificis. Postea vero descendit in ecclesiam Lateranensem ad Vesperas, sicut continetur in Antiphonario. Celebratis tribus Vesperis in basilica Salvatoris, et ad Fontes, atque ad sanctam Crucem, revertitur ad porticum sancti Venantii; ibique sedet cum episcopis, cardinalibus caeterisque ordinibus, et aliis tam laicis quam clericis, in terra super tapeta residentibus. Deinde propinatur sibi claretum vinum, [Col. 1080A] et omnibus circumstantibus, ab archidiacono et aliis pincernis.
36. Interim vero primicerius cum cantoribus surgit, et canit prosam Graecam hujusmodi: [Col. 1079D] Interpretatio ad verbum: Pascha sacrum nobis hodie ostensum est, Pascha novum, sanctum Pascha, mysticum Pascha, maxime venerabile Pascha Christi redemptoris, Pascha immaculatum, Pascha magnum [Col. 1080D] Pascha fidelium, Pascha portas nobis paradisi reseravit, Pascha omnes reformans mortales, novum Papam, Christe, conserva Πάσχα ἱερὸν ἡμῖν σήμερον ἀνεδεικνύσθη, πάσχα καινὸν, ἅγιον πάσχα, μυστικὸν πάσχα, πανσέβασμον πάσχα Χριστοῦ τοῦ λυτρωτοῦ, πάσχα ἄμωμον, πάσχα μέγα, πάσχα τῶν πιστῶν, πάσχα τὰς πύλας ἡμῖν τοῦ παραδείσου ἀνέῳγε, πάσχα πάντας ἀναπλάττων βροτοὺς, καινὸν Πάπαν Χριστὲ φύλαξον. Et his decantatis, omnes ad propria revertuntur.
37. In secunda feria post Pascha summo mane dominus pontifex 188 congregatis omnibus palatinis [Col. 1080B] ordinibus in palatium, et descendens per porticum, et inveniens equum non faleratum, sed sicut moris est, pergit ad sanctum Petrum; ibique celebrata Missa de more, et laudibus atque solemnitatibus universis, sicut hesterna die, peractis, coronatur ad gradus basilicae; revertitur Lateranum; et eo incipiente equitare, senescallus post eum vadens facit de denariis jactum unum, ut sic multitudo populi, quae impedimentum praestat domino papae, removeri possit, denariis ipsis colligendis intendens. Postquam vero dominus papa pervenit ad turrim Stephani Serpetri, quae est in capite Parionis, unus de curialibus domini papae existens in ipsa turri facit ibi unum jactum ob causam suprascriptam. Cum autem dominus papa ad palatium Centii Muscae in [Col. 1080C] Punga [ Al., Perunga] in via de Papa venerit, similiter quidam de curialibus ascendit palatium, et facit unum jactum ob memoratam causam. Quando autem pervenit ad sanctum Marcum, quidam simili modo de curialibus, et ob eamdem causam facit ibi quartum jactum. Cum vero pervenerit ad sanctum Adrianum, quidam alius de curialibus ascendit palatium sanctae Martinae, et facit ibi quintum jactum ob memoratam causam.
38. Sciendum tamen quod domino papae ante turrim primo dictam Judaei occurrunt, et ei legem suam praesentant, faciuntque laudes; pro quibus laudibus recipiunt a camerario in presbyterium viginti solid. provesinos. Notandum praeterea quod a sancto Petro usque ad palatium domini papae fiunt arcus a Romanis [Col. 1080D] honorabiles in via per quam transit; et clerici omnes Romani occurrunt eidem induti undecunque possunt cum thuribulo; in remunerationem cujus honoris Romanis pro arcubus datur presbyterium triginta quinque librarum provesinarum et dimidiae; clericis vero pro thuribulis triginta trium librarum provesinarum, ut in sequentibus plenius apparebit. Cum vero dominus papa ad palatium venerit, et laudibus factis a cardinali sancti Laurentii et judicibus, descendens, regno deposito, ducitur in palatium [Col. 1081A] a primicerio et secundicerio; et intrans cameram dat presbyterium absque manibus, sicut in die sancti Stephani; et deinde ducitur, sicut hesterna die, ad convivium. Sed hodie in basilica Leoniana, quae est juxta cameram, celebratur. Finitoque convivio, descendit ad ecclesiam Lateranensem; et celebratis tribus vesperis, 189 et propinato clareto et aliis, sicut hesterna die, omnes ad propria revertuntur.
39. Presbyterium triginta quinque librarum, quod est superius nominatum, datur illis qui arcus faciunt; distribuitur tali modo. In primis magistris sancti Petri, qui super gradibus arcum faciunt ferramentorum, [Col. 1081B] XII sol. provesini. A Palleariis usque ad sanctum Gregorium XIV sol. provesini. A Negotiatoribus usque ad Fiolarios XLII sol. proves. A sancto Gregorio usque ad viculum XV sol. proves., scilicet a Fiolariis usque ad porticum Romanum Marci VI sol. proves. Deinde usque ad Pisces VIII sol. proves. Deinde usque sub Fontanam VIII sol. proves. A Fontana per totum alium porticum X sol. proves. In castello Crescentii VI sol. proves. In Ponte II sol. proves. A domo Stephani Theobaldi usque ad sanctum Celsum III sol. proves. Deinde usque ad arcum, ubi est domus Joannis Pauli, XXVIII sol. proves. Deinde usque ad domum Stephani de Girone X sol. proves. Deinde usque ad domum Stephani Nizot XXVII sol. proves. Deinde usque ad domum, quae est Marmorata, XX [Col. 1081C] sol. proves. Deinde per totam regionem Parionis VI lib. proves. Deinde usque ad domum Maximi XII sol. proves. Deinde usque ad turrim Odonis Boni Filii X sol. proves. Deinde usque ad domum Falconcellorum X sol. proves. Deinde usque ad domum Joannis cum Zoccolis cum casalino Nicolai de Hugone X sol. proves. Deinde usque ad dominum Gonzii VI sol. proves. Deinde usque ad viam de Calcariis VI sol. proves. Deinde usque ad domum Joannis de Caesario XXIV sol. proves. et gratis IV sol. proves. Deinde usque ad Amygdalam X sol. proves. Ab Amygdala usque ad sanctum Laurentium pensilem X sol. proves. Ad particum sancti Marci XI sol., in porticu II sol. Deinde usque ad domum Nicolai Gazzi VII sol. proves. Deinde ad angulum quatuor columnarum VII [Col. 1081D] sol. prove. Deinde usque ad Gizubam VII sol. proves. Deinde usque ad domum Nicolai Ferri V sol. proves. Deinde usque ad arcum de Cairande IX sol. proves. Ab arcu usque ad porticum sancti Cosmae V sol. proves., cum monasterio, cui dantur duo sol. Oliverico II sol. proves. Joanni de Anagnia IV den. Joanni de Roberto II sol. proves. Phoca Manieti 190 XVI den. Clericis sancti Cosmae II sol. Theophylacto II sol. proves. In loco ubi fuerunt salacia fragmina pannorum, III sol. proves. Romano de Bonella XII den. Joanni Adulterino II sol. proves. Citae VIII den. Joanni de Tinto VI den. In domo Joannis de Gregorio VI den. In domo Saisonis Macellarii VIII den. In domo Gregorii de Benedicta II sol. proves. [Col. 1082A] In domo Dodae XII den. In domo Ptolomaei V den. In domo Rainucii de Franco V den. In domo Rainucii de Conella VI den. In domo Michinae IV den. In domo Benedictae de Pagano XII den. In domo Adelasiae VIII den. In horto II sol. in domo Scriniarii V sol. proves. Joanni Machino pro domo sua et nepotis XX den. pro domo Petri de Mantino VIII den. In domo Petri de Paulo XII sol. prov. Familiae Fraipanorum de Cartularia VII sol. den. proves. In domo Sansonis Manchino II sol. proves. In domo Sansonis de Olianta XII den. In domo Brobotiani XII sol. proves. In domo Romani de Petro Ocilenda XII den. In domo Joannis Wigarelli VIII den. In tota domo Balnei II sol. prov. In domo Gerardi II sol. proves. In domo Grisoli VIII den. In domo Ulixae XII den. In domo Joannis de [Col. 1082B] Benedicto IV den. In domo Mariae Joannis de Rainucio IV den. In domo Esoni Lornarii IV den. In domo Mariae de Mancino IV den. In domo Regiminae IV den. In domo Benedicti de Romano IV den. In domo Uxi presbyteri IV den. In domo Benedictae IV den. In domo Joannis de Gregorio XVIII den. In domo Petri de Roberti XXX den. In domo Romani Crassi XXX den. In domo Robatiani Romani de Rainucio VI den. In domo Odonis Romani Crassi XXX den. In domo Marmoratae usque ad Sambucas X sol., et dehinc usque ad sanctum Nicolaum de Colissaeo V sol. den. prov. Deinde usque ad sanctam Mariam de Ferrariis X sol. Deinde usque ad domum Joannis papae VII sol. proves. Deinde usque ad angulum sancti Clementis VIII sol. prov. Ab angulo ipso usque ad palatium Lateranense [Col. 1082C] XV sol. Et licet horum nomina transacta sint, et termini sive signa mutata; nihilominus tamen presbyterium ipsum, sicut praediximus, per loca dividitur supra scripta.
40. Hoc est presbyterium superius nominatum, quod datur presbyteris Romanis pro thuribulo. Ecclesiae beati Petri VIII 191 sol. Sanctae Mariae Majori III sol. Sancto Joanni Lateran. IV sol. Sancto Laurentio in Lucina II sol. Sancto Marcello II sol. Sancto Marco II sol. Sancto Laurentio in Damaso II sol. Sancto apostolo Petro ad Vincula II sol. Sancto Martino in Montibus II sol. Sanctae virgini Praxedi II sol. Sancto Eusebio II sol. Sanctae Pontianae II sol. [Col. 1082D] Sancto Vitali II sol. Sanctae Susannae II sol. Sanctae Cruci II sol. Sancto Stephano in Caelio monte II sol. Sanctis Joanni et Paulo II sol. Sanctae Priscae II sol. Sancto Sixto II sol. Sancto Nereo II sol. Sanctae Balbinae II sol. Sancto Clementi II sol. Sanctae Anastasiae II sol. Sancto Cyriaco II sol. Sanctae Sabinae II sol. Sanctis Petro et Marcellino II sol. Sanctae Mariae in Transtiberim II sol. Sancto Chrysogono II sol. Sanctae Caeciliae II sol. Sanctae Mariae in Dominica II sol. Sanctae Luciae in Septem soliis XVIII den. Sanctae Mariae Novae XVIII den. Sanctae Luciae in Silice XVIII den. Sancto Vito XVIII den. Sancto Gosmato XVIII den. Sancto Adriano XVIII den. Sanctis Sergio et Baccho XVIII den. Sancto Theodoro XVIII den. Sancto [Col. 1083A] Georgio ad Velum Aureum XVIII den. Sanctae Mariae Scholae Graecae XVIII den. Sanctae Mariae de Porticu XVIII den. Sancto Nicolao de Carcere XVIII den. Sancto Angelo Piscium venditorum XVIII den. Sanctae Agathae XVIII den. Sanctae Mariae in via Lata XVIII den. Sanctae Mariae in Aguiro XVIII den. Sancto Eustachio XVIII den. Sancto Laurentio in Miranda II sol. Monasterio Palladii II sol. Monasterio Agathae II sol. Sanctis Quatuor II sol. Sancto Caesario Graecorum II sol. Sanctae Mariae in monasterio II sol. Monasterio dominae Rosae II sol. Sanctae Trinitatis Scotorum II sol. Monasterio de Villa XVIII den. Monasterio sancti Pancratii II sol. Sancto Blasio Gatru Secuta II sol. Sancto Blasio XVIII den. Sanctae Mariae in Capitolio II sol. Sancto Vincentio XVIII den. Sancto [Col. 1083B] Sergio Palatii Caruli XII den. Sancto Stephano Nuzino XII den. Sancto Salvatori Torrionis VI den. Sancto Zenoni VI den. Sancto Martino Bergariorum VI den. Sancto Justino VI den. Sancto Peregrino VI den. Sancto Aegidio VI den. Sancto Gregorio de Curtina VI den. Sancto Laurentio Piscium VI den. Sancto Martino de Curtina VI den. Sancto Salvatori Coxae caballi VI den. Sancto Michaeli VI den. Sanctae Mariae Saxiae VI den. Sanctae Mariae Transpontinae VI den. Sancto Abbacyro XII den. Sancto Salvatori Miliciarum VI den. Sancto Nicolao Funariorum VI den. 192 Sancto Andreae inde VI den. Sanctae Mariae Canapariae VI den. Sanctae Mariae de Guinizzo VI den. Sanctae Mariae de Macello VI den. Sanctae Mariae Arcus aurei VI den. Sanctis Petro et Marcellino [Col. 1083C] VI den. Sancto Andreae Transtiberim VI den. Sanctae Mariae in Turri Transtiberim VI den. Sanctae Bonosae VI den. Sancto Laurentio de Piscinula VI den. Sanctae Mariae de Capella VI den. Sancto Benedicto in Piscinula VI den. Sancto Salvatori Pedemontis XII den. Sanctae Agatae Transtiberim VI den. Sancto Stephano inde VI den. Sancto Blasio de Mercato VI den. Sanctae Mariae in Praetorio II den. Sancto Salvatori Trium imaginum VI den. Sancto Triphoni XII den. Sancto Stephano de Pila VI den. Sancto Nicolao Macelli VI den. Sanctae Mariae Rotundae XVIII den. Sanctae Mariae Campitelli VI den. Sancto Salvatori de Cere VI den. Sanctae Virgini Mariae de arca Noe VI den. Sancto Joanni de campo Turriclano VI den. Sancto Celso XVI den. Sancto Anastasio de Trivio VI den. Sancto [Col. 1083D] Andreae de Mortarriis VI den. Sanctae Mariae de Cannella VI den. Sanctae Mariae Balneapolim VI den. Sancto Salvatori Divitiarum VI den. Sanctae Mariae cunctis donae Micinae VI den. Sanctae Mariae in Tofella VI den. Sancto Laurentio de Muso VI den. Sancto Nicolao de Marmoratis VI den. Sancto Laurentio de Bascio VI den. Sancto Anastasio inde VI den. Sanctae Annae VI den. Sancto Salvatori in Marmorata VI den. Sanctae Mariae de Gradella VI den. Sancto Gregorio de Gradella VI den. Sanctae Mariae Secundicerii VI den. Sancto Gregorio de Ponte VI den. Sancto Laurentio a flumine VI den. Sancto Stephano Rotundo VI den. Sancto Laurentio Modezzarii VI den. Sancto Geminiano VI den. Sancto Gregorio Graecorum VI den. [Col. 1084A] Sanctae Mariae Joannis Bovis VI den. Sanctae Mariae de Vallicella VI den. Sancto Sergio de Forma VI den. Sancto Joanni de Insula VI den. Sancto Bartholomaeo XVIII den. Sanctae Martinae XVIII den. Sanctae Mariae in Minerva XII den. Sanctae Mariae in Cambiatoribus VI den. Sanctis Abdon et Sennen VI den. Sancto Pantaleoni muri Clibanorum VI den. Sancto Silvestro in Biberatica VI den. Sancto Thomae de Parione VI den. Sancto Mamiato VI den. Sanctae Caeciliae de Taffo VI den. Sancto Sebastiano de via Papae VI den. Sancto Blasio Acceptorum VI den. Sancto Joanni de Horrea VI den. Sancto Petro inde VI den. Sancto Andreae de Columna VI den. Sancto Andreae de Ursa VI den. Sancto Stephano de Curte VI den. Sancto Andreae de Curtis 193 VI den. Sancto Blasio Curtium VI den. [Col. 1084B] Sancto Benedicto de Piscina VI den. Sancto Andreae Putei de Proba VI den. Sancto Mauro XII den. Sancto Nicolao Forbitorum, VI den. Sancto Salvatori Scotorum VI den. Sancto Nicolao de Trivio VI den. Sancto Thomae de Spanis XII den. Sancto Andreae, inde, VI den. Sancto Laurentio Biberaticae VI den. Sancto Salvatori, inde, VI den. Sancto Anastasio Ariolae VI den. Sancto Salvatori Sibura VI den. Sancto Salvatori Maximinorum VI den. Sanctae Caeciliae Cencii Pantaleonis VI den. Sanctae virgini Eugeniae Suburrae VI den. Sancto Joanni Portae Latinae XII den. Sancto Leoni inde XVIII den. Sancto Thomae Fraternitatis XVIII den. Sancto Valentino Bomomizimo VI den. Sancto Salvatori Cacabari VI den. Sanctae virgini Mariae inde VI den. Sancto Simeoni de [Col. 1084C] Pusterula VI den. Sancto Calixto Transtiberim VI den. Sanctae Rufinae VI den. Sancto Blasio VI den. Sancto Angelo in Janiculo VI den. Sancto Joanni de Posta VI den. Sancto Silvestro VI den. Sanctis Quadraginta VI den. Sancto Laurentio de Curtibus VI den. Sancto Salvatori de Rota Colizaei VI den. Sancto Stephano VI den. Sancto Salvatori Primicerii VI den. Sancto Petro Motae [ Al., in Monte Aureo] VI den. Sanctae Luciae de Pinea VI den. Sancto Martino de Maximo VI den. Sancto Joanni Crib. plumbi VI den. Sanctae Mariae de Foria VI den. Sancto Laurentio de Porto VI den. Sanctae Mariae in Via VI den. Sancto Cosmae de Pinea VI den. Sancto Anastasio de Pinea VI den. Sanctae Caeciliae Nicolai Marescalci VI den. Sancto Nicolao Arsionum VI den. Sancto Laurentio de [Col. 1084D] Calcario VI den. Sancto Silvestro de Thermis VI den. Sancto Salvatori de Caballo VI den. Sancto Martino de Pinarella VI den. Sanctae Mariae in Campitello . . . . Sancto Hippolyto VI den. Sanctae Virgini Mariae de Berta VI den. Sancto Salvatori Curtium VI den. Sanctae Barbarae VI den. Sancto Stephano de Caballo VI den. Sancto Andreae in Pallacina VI den. Sanctae Mariae in Publico VI den. Sancto Nicolao de Formis VI den. Sancto Cosmae sanctae Mariae Majoris VI den. Sancto Adriano in Massaio Juliana sanctae Mariae Majoris VI den. Sancto Adriano Marsaio sanctae Mariae Majoris VI den. Sancto Nicolao de Colomna Adriani VI den. Sancto Apollinari XVIII den. Sancto Joanni de Pinea VI den. Sancto Salvatori de Deo Campo VI den. Sancto [Col. 1085A] Nicolao de Pinea VI den. Sancto Stephano de Piscina VI den. Sancto Martino de Pila VI den. 194 Sancto Danieli de Forma VI den. Sanctae Mariae in Pusterula VI den. Sanctae Caeciliae Stephani de Petro VI den. Sanctae Mariae Fluminum VI den. Sancto Benedicto Scunchio VI den. Sancto Saturnino de Caballo VI den. Sancto Nicolao Melienorum VI den. Sanctae Mariae de Curte VI den. Sancto Benedicto de Cacabis VI den. Cellae de Franssa VI den. Sancto Tatiano VI den. Sancto Euterio VI den. Salvatori de Gallia VI den. Sanctae Agneti Agonis VI den. Sancto Nicolao, inde, VI den. Sancto Martino de Monticello VI den. Sancto Salvatori de Lauro VI den. Sancto Nicolao Calcariorum VI den. Sancto Bartholomaeo Joannis Gaietani VI den. Sancto Salvatori de Praefecto VI den. [Col. 1085B] Sancto Martino de Monteria VI den. Sancto Quirico VI den. Sanctae Mariae Hastariorum VI den. Sanctis Quadraginta Calcariorum VI den. Sancto Nicolao Gregorii Cencii VI den. Sancto Blasio Milonis Saraceni VI den. Sancto Salvatori de Insula et Colisaeo VI den. Sancto Sergio de Suburra VI den. Sancto Silvestro VI den. Sanctae Virgini Mariae de Aguarichariis VI den. Sancto Sixto de Gallis Alberti VI den. Sancto Angelo de Augusto VI den. Sancto Blasio de Puna [ Al. de Prima] VI den. Sancto Andreae Arcus Auri VI den. Sancto Pantaleoni VI den. Sancto Stephano Orphanotrophii VI den. Sancto Salvatori Inversorum VI den. Sanctae Mariae de Ferrariis VI den. Sancto Nicolao de Colosso VI den. Sanctae Mariae de Monticello VI den. Sanctae Virginis Mariae de Catenariis XII den. Sancto Joanni [Col. 1085C] de Ficossia VI den. Sancto Stephano Arsionum VI den. Sancto Andreae de Suburra VI den. Sancto Urso VI den. Sancto Blasio de Oliva VI den. Sancto Nicolao Praefecti VI den. Sancto Salvatori Baroncinorum VI den. Sancto Nicolao de Tofo VI den. Sanctae Caeciliae Campi Martis VI den. Sancto Benedicto Ariolae VI den. Sancto Caesario de Appia VI den. Sancto Thomae Vinearum VI den. Sancto Andreae Joannis Ancillae Dei VI den. Sanctis Quadraginta Colisaei VI den. Sancto Joanni in Argina VI den. Sanctae Mariae Inter duas Vias. VI den. Sanctae Luciae de Confinio VI den. Sancto Blasio de Arrersao [ Al., Ascesa] VI den. Sancto Felici in Pinciis VI den. Sancto Paulo de Areola VI den. Sancto Nicolao de Hospitali VI den. Sancto Nicolao de Furca VI den. Sancto Stephano de Capite Africae VI [Col. 1085D] den. Sanctae Mariae in Foro VI den. Sancto Cosmae Montis Granatorum VI den. Sancto Andreae Milonis Saraceni VI den. Sanctae Marinae VI den. Sanctae Mariae de Manu VI den. Sanctae Mariae in Posterula 195 VI den. Sancto Stephano de Pinea VI den. Sancto Laurentio Nicolai Nazonis VI den. Sancto Salvatori de bono Ecclesiae . . . Sanctae Mariae in Monasterio VI den.
41. Istae sunt ecclesiae quae sunt ignotae, et sine clericis: Sanctae Mariae in Suessia VI den. Sanctae Virgini Mariae in Campo Cano VI den. Sancto Caesario VI den. Sancto Salvatori Joannis Bovis VI den. Sancto Erasmo VI den. Sancto Thomae de Castro VI den. Sancto Blasio de Citello VI den. Sancto Bartholomaeo Lateran. VI den. Sancto Laurentio sancti Cyriaci VI [Col. 1086A] den. Sancto Laurentio Arsionum VI den. Sancto Marcello de Taurello VI den. Sanctae Mariae in Campicaro Leonis VI den. Sancto Andreae de Caballo VI den. Sanctae Luciae Capium Secuta VI den. Sanctae Mariae in Majurente VI den. Sancto Laurentio Oculi Bovis VI den. Sancto Vito in Campo VI den. Sancto Nicolao de Alvioto VI den. Sancto Caesario Graecorum VI den. Sanctae Mariae in Turri VI den. Sancto Gregorio de Massa VI den.
42. Hoc est presbyterium scholarum Urbis, quod eisdem scholis in festo Nativitatis Domini et Paschae per manus camerarii datur in tanta quantitate, seu tali numero. In festo Paschae Domini, in Nativitate ejusdem, et e converso annis singulis, sine diminutione [Col. 1086B] donatur.
Adextratoribus decem sol. proves. et quo sol. pro regno. Ostiariis decem sol. proves. Mappulariis quinque sol. proves. et XII den. pro toalea. Majorentibus quinque sol. proves. Cubiculariis quatuor sol. proves. Vastarariis quatuor sol. proves. Fiolariis quinque sol. proves. Ferrariis pro column. quatuor sol. proves. Calderariis quatuor sol. proves. Bandonariis colosaei decem sol. proves. Cospalariis quatuor sol. proves. Mandatariis decem sol proves. Muratoribus sancti Petri octo sol. proves. Carbonariis octo solid. proves. Aliis muratoribus quinque sol. proves. Bandonariis cacabarii decem sol. proves. 196 Judaeis viginti solid. proves.
Notandum quod presbyterium supradictum praedictis [Col. 1086C] scholis donatur propter servitium quod exhibent curiae Romanae, ut inferius subscribetur.
43. Adextratores [ Al., Addextratores] semper, quando dominus papa coronatur, custodiunt regnum, et ipsum usque ad ecclesias ad quas equitare debet adextrant, in eundo scilicet et redeundo. Propter quod in qualibet die coronationis, et etiam in introitu domini papae, omnes de schola ipsa comedunt coram domino papa, pro comestione recipientes. In omnibus praeterea stationibus ad quas dominus papa equitat, ipsum adextrant. Propter quod in eadem die quatuor de ipsa schola comedunt cum eodem domino papa, neque plus, neque, etiam si ipsi voluerint, minus. De jure omnes illos qui ad dominum [Col. 1086D] ipsum papam pro consecratione accedunt, sive sint archiepiscopi, sive episcopi, vel abbates, debent adextrare in urbe tantum, et non extra. Propter quod equitaturam hujus consecrati habere, et cum ipso consecrato quatuor ipsius scholae, et cum domino papa comedere debent, excepto quando dominus papa consecrat in capella. Tunc enim omnes comedunt cum consecratis. Et quia grave est consecratis dare equitaturas, de antiqua et prima consuetudine est, quod camerarius loco equitaturae facit adextratoribus ipsis a consecratis secundum qualitatem ipsorum consecratorum in denariis provideri. Hoc si quidem adextratores ipsi, etsi non tanta quantitate, debent habere, etiamsi consecrati episcopi nullatenus [Col. 1087A] equitarent; sciendum tamen quod ipsi debent habere, si ab alio quam a domino papa consecraretur in urbe.
44. Ostiarii autem accipiunt a domino papa singulis diebus pro custodiendo palatio comestionem pro duobus scholae ipsius. Quando vero dominus papa coronatur, omnes pro voluntate camerarii ad palatium debent accedere, et ipsum palatium custodire. Propter quod eadem die comestionem a domino papa debent habere. Ostiariorum duo semper, quando dominus papa 197 equitat, ad stationes debent ire cum eo ad secretarium custodiendum; et ea die, praeter supradictos quotidianos duos, comedunt cum domino papa. Quotiescunque autem camerarius vocat [Col. 1087B] eos vel partem pro palatio custodiendo, debent venire vocati. Omnes insuper domino papae debent jurare, prout inferius scribetur plenius. Istis autem camerarius in festo Paschae unam pecudem debet dare, et in festo Nativitatis Domini porcastrum unum. Notandum vero quod ipsi debent facere omnes palmas olivarum, quas in Dominica Palmarum dominus papa dat populo Romano, et debent portare in palatio ante cameram, et post dominum papam usque ad ecclesiam. Sciendum vero quod quando dominus papa non est in urbe, pro custodiendo palatio debent XII den. Papiens. ad altare sancti Petri in unaquaque hebdomada habere.
45. Mappularii atque cubicularii unum fere officium [Col. 1087C] exercentes, quando dominus papa coronatur, et in stationibus omnibus debent accedere ad palatium domini papae; et accipientes carpetam, tapetum, fatestorium, pulvinar et predelam, debent portare ad equitaturam; quae omnia ista debent portare cum scriniis capellae ducta a marescallis usque ad locum ad quem dominus papa proposuit equitare. Cum autem ibi capella deponitur, praedictae scholae debent interesse, et omnia quae supra diximus accipere, sicut prius, et ad secretarium deportare. Ubi cum dominus papa exuit mantum et stolam atque mitram, debent, donec officium celebratur, studiosius custodire. Item etiam carpetam et alia supra dicta debent usque ad altare afferre, facientes coelum de quadam cappa super caput domini ipsius. Portant eum sic: [Col. 1087D] duo ab anteriori parte, duoque a posteriori ligatam in summitate quatuor baculorum, et extensam usque ad altare, quam toaleam acolythi eisdem de scriniis domini papae assignant, ab ipsis postmodum recepturi. Quandiu etiam dominus papa celebrat, vel praedicat, ipsi illud officium quod pertinet ad ipsos exercent. Idem praeterea carpetam, tapetum et omnia alia memorata in recessu domini papae iterum debent portare ad gradus, ubi est equitatura. Ipsa usque ad palatium deportantur, 198 ubi debent esse ipsi parati, et praedicta ad locum ubi acceperunt reportare.
[Col. 1088A] 46. Notandum quod ipsarum scholarum omnes in die coronationis debent comedere cum ipso; in diebus vero stationum cujusque scholae ipsorum quatuor, neque plures. Quando aliquis consecratur a domino papa, propter servitium quod eidem consecrato exhibent, debent habere suum pluviale et bacilia atque toaleam; sed de bacilibus atque toalea fit divisio inter ipsos et acolythos. Et quia videbatur grave consecrato dare ipsis pluviale, camerarius facit eisdem provideri de pecunia a consecrato juxta qualitatem et facultatem ipsius: et cujuscunque scholae duo cum ipso comedunt consecrato, et cum domino papa nullus, si consecraverit in capella; si vero extra consecraverit, cujuscunque scholae duo comedant cum domino papa. Sciendum tamen quod quae supra dicta [Col. 1088B] sunt debent habere, etiamsi ab alio quam a domino papa consecrarentur in urbe. Si vero extra urbem, camerarius dat et facit eum adextrare secundum suam voluntatem, et tam ipsi quam adextratores debent, cum requisiti fuerint, jurare domino papae. Sed notandum quod si forte, quando dominus papa est in secretario, et post Missam celebratam aliquid fuerit pedibus papae oblatum, ipsorum est de jure, auro excepto et argento laborato, pannos etiam seu toaleas, quae omnia sunt de camera, excepta ratione guidonum scholae, quam debet habere. Hoc idem dico de adextratoribus. Quod si forte aliquid, quando adextrant dominum papam, ad pedes ipsius per viam oblatum fuerit, illorum debet esse, exceptis praedictis. Hoc addito, quod tam schola mappulariorum [Col. 1088C] et cubiculariorum, quam adextratorum, quando dominus papa equitat ad aliquam ecclesiam, ubi eadem die non est statio, cum eodem domino comedere non debent, nec officium aliquod exercere. Sciendum quod ipsi mappularii, sicut superius est enarratum, debent semper in Processione aquam calidam domino papae praeparare, et in die sancto Jovis manuum medietatem subdiaconi habere debent.
47. Majorentes autem ad curiam accedere non debent pro servitio aliquo faciendo, seu pro alio, nisi in die coronationis domini papae, 199 qui, dum equitat, baculos habentes in manibus viam parant, multitudinem populi removendo; propter quod ipsa [Col. 1088D] die comedere debent cum domino papa. Iidem etiam majorentes Stimulati schola vocantur.
48. Vastararii vero in omnibus solemnitatibus sanctae Mariae, Assumptione excepta, faciunt candelas de [Col. 1087] Hinc illustrari potest locus obscurus supra, pag. 164, ubi pro vineis forsan legendum. vinetis vivis, papyrum pro candelis aptantes. Et propter hoc cum domino papa comedunt in die coronationis suae, et pro universis vinetis recipiunt de altare sancti Petri quatuor proves. pro ipsis vinetis. Et est sciendum quod isti pro servitio ista habent medietatem manuum cartae [ Al., cassae] majoris in die Paschae.
49. Fiolarii secundum antiquam consuetudinem dare debent de proprio lampadas et candelas pro palatio illuminando, quoties est necesse. Propter quod cum domino papa comedunt in die coronationis suae.
50. Ferrarii de columna debent facere circulos caldariae, quoties a supercoquis domini papae fuerint requisiti, et tripodes similiter. Et propter hoc debent similiter comedere in die coronationis cum domino papa. Propter laborem etiam praedictum dantur eis cibi de curia, quando laborant unicuique quatuor den., sed carbo etiam et ferrum pro opere.
51. Ferrarii sancti Angeli idem per omnia facere [Col. 1089B] et recipere debent.
52. Bandonarii colosaei et cacabarii, quando dominus papa coronatur, in eundo et redeundo ipsum cum vexillis praecedunt. 200 Quasi etenim una schola est; et eadem die debent comedere cum eodem domino papa.
53. Caldararii debent facere caldaras novas, et veteres reparare; et novas conchas, et veteres reparare, quando a supercoquis requiruntur. Et quando laborant, de curia eis datur cibus, et unicuique quatuor den. scilicet et ferrum etiam et carbo ipsis datur.
54. Scopalatii in die coronationis domini papae debent [Col. 1089C] gradus scholae et porticum usque ad locum ubi dominus papa descendit mundare.
55. Carbonarii in die coronationis domini papae dant carbones coquinae, et pro caldariis reparandis.
56. Judaei vero repraesentant domino papae in die coronationis suae legem in via, et ei faciunt laudes, et tres libras, unam piperis, et duas libras de cinnamomo, afferunt ad cameram.
57. Hoc est presbyterium quod datur officialibus camerae camerarii et officialibus aliis et curialibus. Unicuique curialium, qui Cortesiani vocantur, dantur duo marabotini; scriptori camerae duo melechini, [Col. 1089D] cambiatori duo melechini, sartori camerae duo saraceni, custodi camerae duo saraceni, senescalco domini papae sex melechini: eidem etiam datur in Nativitate Domini porcastrum unum, in Pascha pecus unum. Unicuique coquorum unum melech. unicuique brodariorum aliquam Benedictionem. Notandum quod coqui et brodarii debent habere sticchas in Pascha et in Nativitate Domini. 201 Unicuique panetariorum duo melechini, et pannum quem emerunt pro festo. Unicuique buticulariorum duo melechini, marescalco equorum alborum tres melechini et naccum; alii marescalco duo melechini; singulis ostiariorum domini [Col. 1090A] quatuor melech. Scutiferis, capellanis, subdiaconis, et acolythis de capella debet comestio duplicari, et in Nativitate Domini similiter. Priori quoque subdiaconorum unam pecudem in Pascha, et in Nativitate porcastrum. Marescalcis vero et aliis de familia dat camerarius pro voluntate sua. Verumtamen marescalci debent habere unum porcum, et in Pascha pecudem unam. Notandum vero quod marescalci debent, quando vadunt ad herbas, vel paleas, vel ad fenum, habere mistum et furcas. Sciendum quoque quod cancellariae debet duplicari comestio in istis duobus diebus, et in Nativitate Domini similiter.
58. Senescalcus major, qui servit domino papae in [Col. 1090B] coronatione ultima in Pascha et in Nativitate Domini, et in consecratione domini papae, debet habere unam scutellam argenteam trium marcarum et dimidiae in singulis praedictis festivitatibus, si coronatur; et debet recipere victualia pro quindecim hominibus unoquoque die coronationis; et debet comedere in panetaria cum sociis suis, antequam dominus papa redeat a Missa; et debet recipere a pincerna unam aquariciam clareti, et unam vini; et debet habere ad domium suam sex capita porcorum parata, et sex aquariciolas clareti unoquoque die coronationis; et debet habere in unaquaque coronatione medietatem cepi, et medietatem de omnibus coriis bestiarum quae veniunt in mensa domini papae dum festum duraverit.
[Col. 1090C] 59. Magister pincerna, qui domino papae in die coronationis suae ad mensam servit, debet habere cuppam unam trium marcarum et dimidiae argenti. Ipse vero pincerna debet eadem die dare buticulariis quotidianariis domini papae zonam unam de serico; debet etiam comedere, antequam dominus papa 202 veniat de Missa, pro quindecim sociis comestionem accipiens; et debet habere sex capita porcina aptata, et sex aquaricias clareti, quae ad domum suam transmittit, et in comestione sua unam aquariciam clareti, et aliam vini; et in die Paschae, et die lunae post Pascha, post Vesperas ad sanctum Joannem in Fonte unum barile plenum vino, et unam bonam aquariciam plenam clareti, ut det domino papae et omnibus astantibus.
60. Senatores, quando comedunt, habere debent [Col. 1089] Onufrius reddidit psalmam seu salmam, quo nomine sagma seu onus ac sarcina equi aliusve animalis oneriferi intelligitur. lavinam mediam vini, et mediam clareti in unaquaque die coronationis. Eisdem etiam datur toalea, ubi comedunt, a panetariis; et postmodum redditur ipsis. Pro quadraginta comestionem recipiunt unaquaque die coronationis.
61. Praefectus urbis debet habere in comestione pro quindecim sociis, et barile unum ferratum clareti, et aliud vini.
62. Sabbato in Albis statio est apud sanctum Joannem Lateranensem, ubi cum dominus papa eodem die celebrat Missarum solemnia, et Agnus Dei cantatur a primicerio et schola cantorum, ipse dominus papa distribuit agnos confectos chrismate et cera, per episcopos, cardinales et alios, tam clericos, quam laicos, hac ratione, ut sicut filii Israel in Aegypto positi praecepto Domini de sanguine immaculati agni in liminibus domorum scripserunt hoc signum T, ne ab angelo percuterentur, ita et nos de sanguine passionis immaculati Agni Christi debemus hoc signum scribere in limine domorum nostrarum per fidem, ne a diabolo et a vitiis percutiamur, et a potestate diaboli liberemur; vel propter infantes noviter baptizatos [Col. 1091B] in ecclesia, deponentes veterem tunicam, 203 qui annuntiant Alleluia, id est gloriam beatitudinis coelestis patriae; vel quod quia quicunque habebit de cera praedictorum agnorum, et ex ea crucem in domo sua habuerit, vel secum portaverit, non laedetur ab aliquo phantastico spiritu, vel a tonitruo. Et notandum quod acolythi domini papae praedictos agnos Dei debent facere ad altare sancti Petri, X lib. cerae recipientes; et praesentare domino papae hora praedicta. Debent etiam de praedictis agnis Dei plenam scutellam argenteam domino papae, dum comedit, praesentare, et aliam camerario familiae distribuendam.
[Col. 1091C] 63. In festo sancti Marci, litania majori, sanctissimus dominus papa descendit cum episcopis, cardinalibus universis, et aliis ordinibus ad ecclesiam Lateranensem; ubi veniens post altare, et cantata Tertia, induunt se omnes planetis; et excalceati ordinantur in Processione ab archidiacono et subdiacono basilicae et priore subdiaconorum, habentibus in manibus ferulas, ut superius in aliis Processionibus est narratum, primicerio praesente cum sua schola et suum officium exercente, sicut convenit in collecta; sicque processionaliter ecclesiam exeunt, cruce sancti Laurentii foris murum praecedente, et deinde cruce sanctae Mariae Majoris, quae de consuetudine diei talis ad ecclesiam Lateranensem debet afferri; tertia fertur crux ejusdem ecclesiae Lateranensis. Post has vero [Col. 1091D] crux quotidiana domini papae; sic autem feruntur ordinate usque ad sanctum Marcum.
64. Cum autem dominus papa venerit cum Processione ad ecclesiam sancti Clementis, ibi quiescit in lecto, superposito tapete et herbis circumquaque positis, quae tamen fiunt a clericis ejusdem ecclesiae sancti Clementis. Postquam vero quieverit, surgens vadit praedicto modo usque ad ecclesiam sanctae Mariae Novae; ubi dum praedicto modo quiescit, unus de schola Crucis cantat litaniam. Surgens pergit praedicto modo usque ad ecclesiam sancti Marci, ubi, sicut superius scriptum est, requiescit. Et postquam pausaverit, surgit et memorato modo incedit usque ad locum qui Parion nuncupatur, cruce sancti Petri [Col. 1092A] quae de consuetudine ipsa die apud sanctum Marcum debet afferri, post crucem sancti Laurentii, 204 et ante crucem sanctae Mariae Majoris in ordine praecedente. Ibi autem dominus papa praedicto modo quiescit, et post quietem incedit, sicut prius praemissum est, usque ad pontem sancti Petri; ibique modo praelibato quiescit, et ab illo loco surgens praetaxato modo incedit usque ad locum qui dicitur Cortina; et quiescit lecto ibi a schola virgarum praedicto modo aptato; surgensque accedit ad gradus ecclesiae sancti Petri; et super gradibus vergens faciem ad orientem, primitus intrat ecclesiam, primicerio cum schola cantorum Te Deum laudamus cantante; factaque Oratione post Te Deum laudamus cantate; factaque Oratione post Te Deum laudamus super rota in introitu quasi ecclesiae, pergit ad secretarium; et ablutis pedibus ibi [Col. 1092B] indutus, sicut moris est et alibi scriptum, ad altare pro Missa cantanda accedit.
65. Notandum siquidem quod unus de subdiaconis et alter de acolythis, juxta dispositionem prioris basilicae, debent ire summo mane apud sanctum Petrum, et ibi cum uno de scrinariis existens scribere universa nomina ecclesiarum quae cum crucibus ad eamdem ecclesiam venerunt in Processione. Sciendum praeterea quod unaquaeque ecclesia, quae eadem die pergit processionaliter apud sanctum Petrum, presbyterium habet de XXV lib. den. quae de altari sancti Petri propter hoc accipiuntur. Universi vero mitrati XL sol. in presbyterio, qui similiter de praedicto altari habentur, et inter omnes aequalis proportionis libramine dividuntur. Item cardinales mitrati solummodo cum primicerio [Col. 1092C] et schola sua cantorum, et subdiaconorum, et schola crucis et acolythis X sol. habent eadem die de praedicto altari, qui taliter dividuntur a priori diacono cardinali, in cujus manu traduntur. Dat itaque in primis presbyteris cardinalibus XXII den. Deinde diaconis cardinalibus XXII den., postea subdiaconis XXII den., primicerio postmodum cum schola XXII den., scholae vero crucium XXII den., ultimo acolythis X den. Ad hoc dominus papa habet XL sol. eadem die, et de eodem loco. Et notandum quod in omni statione apud sanctum Petrum habet dominus papa XL sol. de altari, quando celebrat Missam; etiam cardinales, subdiaconi, primicerius cum schola cantorum, schola crucis et acolythi praefatos X sol. sic divisos in omni statione, etiamsi dominus papa interfuerit, [Col. 1092D] et aliquis cardinalis celebraverit, ibi de eodem altari debent habere. Si vero dominus papa extra Urbem fuerit, et vicarius vel aliquis cardinalis 205 seu aliquis extraneus episcopus de mandato domini papae interfuerit, ibique divina celebraverit, similiter debent de eodem loco X sol. dari, et ille qui tunc, sicut dixi, de mandato domini papae celebraverit, X sol. recipit de ipso altari, quos dominus papa reciperet, si tunc celebraret divina. Praedicti vero X sol. qui mitratis dantur, etiamsi dominus papa fuerit extra urbem, de eodem loco ipsis, si interfuerint, exhibentur. Si autem in urbe fuerit, et non perrexerit in Processione seu celebratione, nihilominus habent. Clerici tamen Urbis semper habent supradictas XXV [Col. 1093A] lib. sive dominus papa sit in Urbe, sive extra; seu cantaverit, aut non, quae distribuuntur ut inferius describentur.
66. Hoc siquidem est nullatenus praetermittendum, quod si forte ex quo toalea exponitur a capellanis super altare, aliquid oblatum fuerit papae, ipsorum capellanorum est, nullo alio cum ipsis participante; et ita durat, donec ad altare pro Missa cantanda dominus papa accedat. Quidquid vero dominus papa, postquam accesserit ad altare, donec idem pronuntiaverit Ite, Missa est, super altare oblatum fuerit, sic dividetur. In primis dantur marescallis XII den. Et notandum quod in omni statione in qua dominus papa celebrat divina de oblationibus altaris apud sanctum Petrum tantumdem debent habere. In omnibus [Col. 1093B] etiam aliis stationibus aliarum ecclesiarum ubi dominus papa celebrat divina de oblationibus altaris, si quae fiunt, post Evangelium domini papae, praedictis marescallis dantur VI den. Quod si forte contigerit oblationem aliquam non esse, nisi illam quae debet esse mappulariorum, marescalli ipsi de eadem oblatione VI den. habent. Si vero oblatio non affuerit, eleemosynarius dat eis de eleemosyna VI den. Quotiescunque dominus papa cantat, et quocunque loco cantet, quando non est statio, debet eisdem marescalcis eleemosynarius de eleemosyna dare XII. den. marescalcis, sicut dictum est superius. Datur melior moneta primicerio, deinde de residuo datur sexta pars primicerio et scholae cantorum; reliquae vero partis medietas datur cardinalibus diaconis et [Col. 1093C] subdiaconis, alia vero medietas capellanis solummodo. Missa vero de more cantata, dominus papa revertitur ad palatium; si vero camerarius voluerit, distribuet XXV libras in presbyterium supradictum. Sin autem, priori basilicae et rectoribus urbis distribuendum committet, 206 illis qui interfuerant ad scribendum adjunctis
67. De isto presbytero dantur in primis sancto Petro XX sol. Sancto Joanni Lateranensi VI sol. Sanctae Virgini Mariae Majori V sol. Sancto Laurentio foris murum V sol.; unicuique cardinalium III sol., illis exceptis qui lectos suprascriptos in Processione parant, qui propter hoc XVI den. amplius habent. Unicuique diaconorum II sol., excepta sancta Maria Nova, quae pro lecto ultra XII den. habet, et excepta [Col. 1093D] ecclesia sancti Theodori, quae pro lancea debet habere XII proves. Ultra unicuique monasterio extra Urbem III sol. Istis autem monasteriis in Urbe dantur III sol.: monasterio sancti Caesarii, monasterio sanctae Agathae, monasterio Panispernae, monasterio de Pallaria, monasterio sancti Cosmae Transtiberim, monasterio sancti Silvestri in Capite, monasterio in Capitolio, monasterio sancti Alexii, monasterio sancti Sabae, monasterio Clivi Scauri, monasterio sancti Basilii, monasterio sanctae Crucis, sanctae Mariae in Monasterio. Istis vero monasteriis et ecclesiis II sol.: monasterio Juliae, monasterio sanctae Bibianae, monasterio Campi Martis, monasterio dominae Rosae, monasterio Tempoli, monasterio sancti Joannis portae [Col. 1094A] Latinae, monasterio Maximae, monasterio Biberaticae, monasterio sancti Thomae de Formis, monasterio Mirandae, monasterio sanctae Trinitatis, monasterio sancti Joannis de Insula, monasterio sancti Leonis, monasterio sancti Caesarii Monachorum, monasterio sancti Cyriaci. Istis ecclesiis XVIII den.: sanctae Mariae de Monticello, sancti Thomae de Fraternitate, sanctae Mariae, sancti Tryphonis, sanctae Mariae Rotundae, sancti Apollinarii, sancti Celsi. Istis capellis XII den.: sancto Vincentio, sancto Michaeli, sanctae Mariae in Saxia, Lecto graduum, sanctae Mariae Synodochia, sanctae Mariae in Catenara, Salvatori Campi, sancto Paulo Aureolae, sancto Anastasio Areolae, sancto Quirico, sancto Abacyro, sanctae Mariae a Flumine, sancto Stephano de Pinea, sancto Macuto, sanctae Virgini [Col. 1094B] Mariae de Canella, sancto Laurentio Piscinulae, sancto Laurentio de Mundesariis, sanctae Mariae in Petrochia, sanctae Virgini Mariae de Secundicerii, sancto Valentino extra urbem, hospitali, sancto Blasio de Mercato, sanctae Mariae in Transpadina. Omnes autem aliae ecclesiae urbis singulariter debent habere VIII denarios.
68. Virgarii debent habere pro lecto X sol. proves. Scholae guidonum X sol. Scrinarii IX sol. Scriptorii XII den.
Rectores fraternitatis de rectoribus XII sol., qui tamen sibi a paucis retro temporibus hoc usurpavere. Ipsi etenim licet quandoque, sicut dictum est, presbyterium [Col. 1094C] istud distribuatur, non debent aliquid inde recipere, nec etiam cantorum schola, mappulariorum, cubiculariorum, adextratorum, ostiariorum; neque ulla alia schola vel persona, excepto priore subdiaconorum cum acolythis, qui de presbyterio ecclesiarum, quando datur, ut supra dictum est, recipit manus, prout in antiquis rationibus Innocentii, Eugenii, Adriani et aliorum plurium Romanorum pontificum scriptum plenarie invenitur.
69. In Ascensione dominus papa pergit ad Vesperas apud sanctum Petrum, et ibi debet jacere, omniaque facit et recipit cum camerario et cancellario, sicut scribitur in festivitate et dedicatione. In festo [Col. 1094D] Pentecostes dominus papa pergit ad Vesperas ad sanctum Petrum, et ibi debet jacere, et omnia facit et recipit cum camerario et cancellario, sicut dicitur in festivitate et dedicatione sancti Petri.
70. In Nativitate sancti Joannis descendit dominus papa ad ecclesiam Lateranensem pro Vesperis celebrandis cum cardinalibus, et schola cantorum, et aliis, sicut scriptum est supra in Assumptione beatae Mariae; et talem ibi exercent solemnitatem, tam in Vesperis, quam de nocte, de consuetudine antiqua, qualem in praedicta beatae Mariae assumptione, hoc excepto, quod canonici ejusdem ecclesiae Vigiliis domini [Col. 1095A] papae non intersunt. Caetera vero fiunt omnia sicut in praedicto festo beatae Virginis Mariae
71. In festivitate beati Petri dominus papa vadit ad ecclesiam cum cardinalibus, et [Col. 1095D] Leo IV constituit, testante Anastasio, ut in basilica sancti Petri Vesperae a cuncto clero et a schola in die natalis ejus psallerentur. schola, et aliis, pro celebrandis ibidem Vesperis, sicut superius est enarratum; et remanet ibi et talem exercet solemnitatem, tam in Vesperis quam in nocte, qualem in praedicta Assumptione beatae Mariae; et de faculis in Vesperis et nocte, et de mappulariis et schola, et de omnibus aliis facit similiter. Notandum vero quod dominus papa debet habere duas aquaricias clareti, et duas vini statim post Vesperas, ut bibat cum cardinalibus et aliis, et duas [Col. 1095D] Onufrio duas salmas mortellae. De salma superius dictum; quid autem sit mortella seu mortula, aliis [Col. 1096D] divinandum relinquo. Infra, num. 75, legitur sex fascios mortulae pro camera sua; Onufrio mortellae. sacimas mortulae, et pro implendo [Col. 1095B] domini papae saccone debet habere XVIII proves., et camerarius debet habere unam aquariciam clareti; et, si cancellarius residet, debet habere aliam aquariciam. Sin autem, dominus papa ipsam habet. Haec omnia de altari sancti Petri accipiuntur. De oblatione vero altaris et pedibus domini papae ita fiet, sicut scriptum est in festo sancti Marci in litania majori. Hoc autem nullatenus est praetermittendum quod dominus papa post quartam lectionem vigiliae descendit ad aream altaris, et inde extrahit thuribulum cum candela, quae alia festivitate ibi a domino papa fuit reposita cum carbonibus et incenso; et postmodum thuribulum cum candela simili ibidem remittit
[Col. 1095C] 72. In festivitate sancti Laurentii dominus papa vadit ad Vesperas cum omnibus ordinibus, sicut supra dictum est in Assumptione beatae Mariae, et talem ibi exercet solemnitatem tam in Vesperis quam in nocte, de consuetudine antiqua, qualem in praedicta Assumptione beatae Mariae, excepto quod primicerius scholarum non intersit. Caetera vero fiunt omnia sicut in praedicto festo beatae Mariae.
73. In festivitate beati Pauli dominus papa vadit cum cardinalibus pro ibidem celebrandis Vesperis; et cantatis, comedit ibi cum omnibus cardinalibus, et capellanis, et aliis ordinibus; et exercent ibi talem solemnitatem, tam in Vesperis quam in nocte, qualem [Col. 1095D] in Assumptione beatae Mariae est enarratum. Caetera fiunt sicut in praedicto festo. Sciendum est quod in octava sancti Petri omnia fiunt sicut in festo ejusdem sancti Petri, hoc excepto quod dictum est de thuribulo.
74. In exaltatione sanctae Crucis mense Septembri sanctissimus dominus papa cum cardinalibus intrat [Col. 1096A] basilicam sancti Laurentii in mane; ubi trahens reliquias apostolorum Petri et Pauli, et lignum [Col. 1096D] Quomodo hanc crucem Sergius papa primus invenerit, Anastasius tradit. sanctae Crucis, et osculans porrigit eas cardinali deferendas ad ecclesiam sancti Silvestri; et dominus papa cantat Te Deum laudamus cum cardinalibus in basilica, et capellanis. Primicerius cum schola extra basilicam sancti Silvestri stant cantantes Antiphonas de Laudibus cum Psalmis et Benedictus; et dominus papa dicit Orationem. Ante portam in tabula quadam ab ostiariis posita, et mappis sive toaleis honorabiliter, sicut convenit, cooperta, deponunt reliquias ipsas; et adoratis ipsis primitus a papa et cardinalibus, adorantur postmodum ab omni populo in eodem loco. Et interim Prima a papa et cardinalibus ibidem cantatur; et postquam adoraverunt dominus papa et [Col. 1096B] cardinales ibidem parati, prout supra dictum est in aliis Processionibus, junioribus presbyteris cardinalibus reliquias ipsas portantibus, ascendunt per gradus scalae, et sic per viam communem pergunt processionaliter usque ad ecclesiam sancti Joannis Lateranensis
75. Notandum quod canonici Lateranenses veniunt obviam domino papae usque ad gradus scalae cum cruce, primicerio cum schola cantorum cantante. Reliquiis a portatoribus super altare positis, dominus papa pergit ad secretarium, et 210 cantat Tertiam; et indutus pergit ad altare, et celebrat divina. Et post celebrationem cum reliquiis revertitur ad basilicam per palatium. Et notandum quod dominus papa et cardinales in omnibus aliis Processionibus, [Col. 1096C] praeter istam, pedibus excalceatis incedunt. Sciendum etiam quod Processio tantum fit in hac die, et non in inventione ejusdem sanctae Crucis, quae est in mense Maio.
76. In Dedicatione ecclesiarum Petri et Pauli dominus papa vadit cum cardinalibus ad Vesperas ad ecclesiam sancti Petri. Quibus cantatis, dominus papa ibi remanet atque jacet, et in propria persona debet in nocte cantandis Vigiliis interesse; et talem ibi exercet solemnitatem, tam in Vesperis quam in nocte, qualem in praedicta Assumptione gloriosae Virginis Mariae; hoc addito, quod dominus papa debet habere de altari duas aquaricias clareti, et duas [Col. 1096D] vini; et unam camerarius, et quartam cancellarius. De oblatione vero altaris ad pedes domini papae ita fiet, sicut scriptum est in festivitate beati Marci; et debet habere papa IV fascios mortulae pro camera sua, et IV pro camera sua camerarius, et XII den. pro implendo saccone domini papae, et III sol. pro lignis in camera domini papae; et, sicut praemissum est in festo ejusdem sancti Petri, accipiuntur omnia haec de altari.
77. Mortuo Romano pontifice et sepulto, omnes cardinales ad propria revertuntur secundum antiquam consuetudinem. Secunda vero die conveniunt in ecclesia, et Missa mortuorum cantata, omnes similiter secundum consuetudinem antiquam recedunt. Tertia autem die iterum omnes in ecclesia congregati, Missa sancti Spiritus ibidem primitus celebrata, tractant de electione; et perscrutata omnium cardinalium voluntate ab aliquibus de ipsis, in quem major et melior pars convenerit cardinalium, prior diaconorum ipsum de pluviali rubeo 211 ammantat, et eidem electo nomen imponit; ipsumque deinde duo de majoribus [Col. 1097B] cardinalibus adextrant usque ad altare; ubi prostratus adorat, primicerio cum schola cantorum et cardinalibus cantantibus Te Deum laudamus; quo finito, ab episcopis cardinalibus ad sedem ducitur post altare, et in ea, ut dignum est, collocatur. In qua dum sedet electus, recipit omnes episcopos et cardinales, et quos sibi placuerit ad pedes, postmodum ad osculum pacis.
78. Surgensque de sede ducitur a cardinalibus ad sedem lapideam, quae sedes dicitur stercoraria, quae est ante porticum basilicae Salvatoris patriarchatus Lateranensis; et in ea eumdem electum ipsi cardinales honorifice ponunt, ut vere dicatur: Suscitat de pulvere egenum, et de stercore erigit pauperem, ut sedeat cum principibus, et solium gloriae teneat. Post [Col. 1097C] aliquantulum stans juxta eamdem sedem, electus accipit de gremio camerarii tres pugillatas denariorum, et projicit, dicens: Argentum et aurum non est mihi ad delectationem; quod autem habeo, hoc tibi do. Tunc autem accipit ipsum electum prior basilicae Salvatoris patriarchatus Lateranensis, cum uno de cardinalibus vel uno de fratribus suis. Venientibus autem per eamdem porticum juxta ipsam basilicam Salvatoris exclamatur: Dominum [Col. 1097D] Hinc patet librum hunc tempore Coelestini III scriptum fuisse. Coelestinum sanctus Petrus elegit. Sicque ducitur ab illis usque ad gradus portae, quae videlicet porta est in introitu palatii venientibus de ecclesia ad palatium ipsum; ibique judices eumdem electum accipientes, ducunt eum per palatium usque ad basilicam sancti Silvestri.
[Col. 1097D] 79. Ubi vero ventum est ante basilicam ipsam, super cujus arcum, qui sustentatur de duabus columnis porphyricis, est imago quaedam Salvatoris, quae a quodam Judaeo percussa olim in fronte sanguinem emisit, sicut hodie cernitur; idem electus sedet ad dexteram in sede porphyrica, ubi prior basilicae sancti Laurentii de palatio dat ei ferulam, quae est signum regiminis et correctionis, et claves ipsius basilicae et sacri Lateranensis palatii, quia specialiter Petro principi apostolorum data est potestas claudendi et aperiendi, et ligandi atque solvendi, et per ipsum apostolum omnibus Romanis pontificibus; et cum ipsa [Col. 1098A] ferula et clavibus accedit ad alteram sedem similem, et ejusdem lapidis, et tunc reddit eidem priori tam ferulam quam etiam ipsas claves. In qua dum aliquantula mora 212 quiescit, cingitur ab eodem priore zona rubea de serico, in qua dependet bursa purpurea, in qua sunt XII sigilla pretiosorum lapidum, et muscus. Qui siquidem electus in illis duabus sedibus sic sedere debet, ac si videatur inter duos lectulos jacere, id est ut accumbat inter principis apostolorum primatum Petri, et Pauli doctoris gentium praedicationem. In zona notatur continentia castitatis, in bursa gazophylacium, quo pauperes Christi nutriantur et viduae. In XII sigillis XII apostolorum potestas designatur; muscus includitur ad percipiendum odorem, ut ait apostolus: Christi bonus odor sumus Deo. In qua secunda [Col. 1098B] sede dum sedet electus, recipit omnes officiales palatii ad pedes, et postea ad osculum; et deinde sedens ibidem recipit de manu camerarii denarios argenteos val. X sol. proves., et projicit eos super populum; et hoc facit tertio, dicendo: Dispersit, dedit pauperibus, justitia ejus manet in saeculum saeculi.
80. His peractis, ducitur per ipsam porticum sub iconas sanctorum Petri et Pauli apostolorum, quae per mare Romam venerunt nullo ductore, et intrat basilicam sancti Laurentii; in qua postquam peregerit prolixam ante proprium et speciale altare Orationem, pergit ad papalem cameram; ubi cum sua voluntate pausaverit, vadit ad mensam.
81. Post haec autem in proxima die Dominica [Col. 1098C] electus cum omnibus ordinibus sacri palatii et nobilibus Romanis vadit ad ecclesiam beati Petri; ubi ad altare majus, prout in Ordine continetur, ab episcopo Ostiensi specialiter et aliis episcopis de curia consecratur, hoc addito, quod si forte episcopus Ostiensis praesens non fuerit, archipresbyter Ostiensis seu Veliternus interesse debet consecrationi. Qua consecratione finita, prior sancti Laurentii sacri palatii ponit palleum super altare, quod ipse prior propria manu debet parare; et statim archidiaconus cum secundo diacono dant in manu pontificis, et solus archidiaconus dicit pontifici: Accipe palleum, plenitudinem scilicet pontificalis officii, ad honorem omnipotentis Dei et gloriosissimae Virginis ejus genitricis, et beatorum apostolorum Petri et Pauli et sanctae Romanae [Col. 1098D] ecclesiae; et nihil aliud. Statimque ipse archidiaconus cum priore basilicario aptat idem palleum super pontificem; et intromissis spinulis aureis tribus ante, et retro, et sinistro latere, in capite quarum sunt innixi tres hyacintini lapides; et sic ornatus accedit pontifex ad altare, et ibi celebrat honorifice 213 Missam. Et notandum quod laudes ab archidiacono cum cardinalibus et subdiaconis et scrinariis, epistola Latina cum Graeca, et Evangelium Latinum cum Graeco, et omnes aliae solemnitates tunc fiunt, sicut in feria secunda post Pascha.
[Col. 1099A] 82. Missa autem celebrata, revertitur ad palatium coronatus cum processione et honore arcuum, repraesentatione legis a Judaeis, et thuribulorum a clericis Romanis, et jactibus totidem, et tanta quantitate factis, sicut in praedicta secunda feria post Pascha. Sciendumque quod cardinales omnes Graeci, primicerius cum schola cantorum, praefectus, senatores, judices et advocati, scrinarii, praefecti navales, schola crucium, et capellani tale presbyterium et taliter datum accipiunt, quale in die Paschae superius nominatum recipiunt; subdiaconi autem singuli singulos melequinos habent, quod tamen non fit in aliqua praedictarum solemnitatum. Non dantur enim eis, sicut ibidem scriptum plenius invenitur, etiam si XXX vel amplius essent, XII melechini. Universae [Col. 1099B] etiam scholae palatii, clericis Romanis pro thuribulis, Judaeis pro repraesentatione legis, laicis Romanis pro arcu, tale presbyterium datur, et taliter, quale datur in coronationibus aliis domini papae. Pincerna insuper et marescallus tam de comestione, quam de aliis donariis remunerantur similiter, excepto quod capita porcorum aptata non habent, neque claretum. Familia quoque et curiales presbyterium habent juxta camerarii voluntatem.
83. Si vero electio facta est in ecclesia sancti Petri, post nominationem ducitur electus a duobus cardinalibus cantando Te Deum laudamus ad altare; ubi prostratus postquam adoraverit, ponitur in sede post altare, et ibi episcopos et cardinales, et quos sibi placuerit, recipit ad pedes, et postmodum ad oscula [Col. 1099C] pacis. Et proxima die Dominica sequenti consecratur ibidem, cantata Missa cum solemnitatibus superius nominatis; et coronatus revertitur ad palatium, factis omnibus aliis, sicut est superius enarratum, per ordinem. Antequam intrat palatium, descendit ad sedem stercoratam; ibique sedens, prout moris est, et faciens jactum ter replicatum, sicut superius dictum est, accipitur a cardinalibus, et ducitur per porticum ipsam ad ecclesiam basilicae Lateranensis; et ascendens sedem post altare, recipit canonicos ejusdem ecclesiae ad pedes, et 214 deinde ad osculum pacis. Quo facto, pergit ad palatium usque ad sedem sancti Silvestri; ibique sedet, et facit omnia in eodem loco et in antea, sicut dictum est superius, ordinate.
[Col. 1099D] 84. Si autem extra Urbem fuerit electus, et non consecratus, omnia fiunt ordine supradicto, sive fiat descensus et consecratio ejusdem electi in ecclesia sancti Petri, seu in ecclesia Lateranensi idem electus descendat. Quod si electus et consecratus fuerit extra Urbem; et a porta Lateranensi venerit ad Urbem, omnes Romani clerici occurrunt ei extra Urbem induti, cum crucibus et thuribulis, in Processione; et sic intrat ecclesiam Lateranensem, et fiunt alia omnia, sicut superius est enarratum, hoc excepto, quod cum descenderit ad sedem stercoratam, et per porticum vadens ecclesiam Lateranensem intraverit, non statim ascendit ad altare seu ad sedem; sed veniens interius ex choro majori ante cruces, finito Te [Col. 1100A] Deum laudamus, dicit Adjutorium nostrum in nomine Domini, etc. Benedictio Dei Patris et Filii, etc. Benedictio Dei omnipotentis Patris et Filii et Spiritus sancti descendat super vos, et maneat semper. Hoc facto, ducitur ad altare, et prostratus orat; qui postquam oraverit, sedem majorem ascendit, et ibi canonicos ejusdem ecclesiae ad pedes recipiet et ad osculum pacis. Si vero descenderit ad ecclesiam sancti Petri consecratus, omnia fiunt sicut in ecclesia Lateranensi, hoc excepto, quod ibi non est sedes stercorata. Et proxima die sequenti, celebrata Missa, non coronatus revertitur ad palatium. Antequam intret ecclesiam, descendit ad sedem stercoratam; ibique sedens, prout est moris, et faciens jactum, sicut superius est narratum, accipitur a priore Lateranensi [Col. 1100B] et cum uno cardinale, et ducitur per porticum ad ecclesiam, et omnia fiunt sicut superius est notatum.
85. Sciendum vero quod presbyterium scholarum non ita datur, sicut si fuerit consecratus in Urbe. De presbyterio enim eorum tunc medietas resecatur, exceptis Judaeis et clericis Urbis, et adextratoribus. Praeterea senatores Urbis dominum papam debent adextrare, sive venerit consecratus, sive non consecratus, a porta civitatis usque ad locum ubi fuerit descensus, sive descenderit ad ecclesiam Lateranensem, sive ad ecclesiam beati Petri; in remuneratione cujus servitii X sol. pro equo debent habere. Verumtamen schola adextratorum debet habere XX sol.
[Col. 1100C] 86. «Ego N. urbis Romae senator ab hac hora in antea fidelis ero tibi domino meo papae Urbano. Non ero in facto, neque in consilio, neque in consensu, ut perdas vitam, aut membrum, aut capiaris mala captione. Consilium quod mihi credes per te, vel per litteras aut nuntium, me sciente ad damnum tuum nulli pandam. Tuum certum damnum si scivero, pro posse meo illud impediam. Quod si per me impedire non potero, illud tibi significabo per meipsum, vel per litteras aut nuntium, seu talem personam de qua pro certo credam quod illud tibi debeat fideliter insinuare. Papatum Romanum et regalia beati Petri quae habes ad retinendum et defendendum, quae vero non habes, ad recuperandum, et recuperata ad retinendum et defendendum, contra omnes homines adjutor [Col. 1100D] ero secundum posse ac scire meum; nominatim autem sanctum Petrum, urbem Romanam, civitatem Leoninam, Transtyberim, insulam, castellum Crescentii, sanctam Mariam Rotundam, senatum, monetam, honores et dignitates Urbis, portum Ostiensem, et tenimentum Tusculani, et generaliter omnia regalia intra Urbem et extra. Cardinalibus, familiis tuis, et eorum venientibus ad Romanam ecclesiam, morantibus apud eam, et recedentibus ab ea, plenam et veram securitatem praestabo. Haec omnia juro me observaturum bona fide, sic me Deus adjuvet et haec sancta Dei evangelia.»
87. Cum datur procuratio, si fuerit cancellarius de parte cardinalium, recipiat de duobus cardinalibus, [Col. 1101A] sive in denariis, sive in victualibus detur; si vero non fuerit cancellarius, de tota procuratione communiter de parte domini papae et cardinalium pro duobus cardinalibus cancellaria recipiat, si detur in victualibus. Sed si detur in denariis, tunc cancellaria pro uno tantum cardinali recipiat, sed de parte tantummodo cardinalis.
88. «In nomine Christi promitto, spondeo atque polliceor 216 ego N. imperator, coram Deo et beato Petro, me protectorem [Col. 1102C] Eadem fere verba ab Henrico I imperatore dicta refert Ditmarus initio lib. VII. et defensorem esse,» etc.
89. Dehinc Orationem primam debet dicere Albanensis episcopus ante portam argenteam basilicae [Col. 1101B] sancti Petri.
Oratio.—Deus, in cujus manu corda sunt regum, inclina ad preces humilitatis nostrae aures misericordiae tuae, et imperatori nostro N. famulo tuo regnum tuae appone sapientiae, ut, haustis de tuo fonte consiliis, et tibi placeat, et super omnia regna praecellat, etc.
Orationem vero secundam debet episcopus Portuensis recitare inter ecclesiam beati Petri in medio rotae.
Oratio.—Deus, inenarrabilis auctor mundi, conditor generis humani, gubernator imperii, confirmator regni, qui ex utero fidelis amici tui patrïarchae nostri Abrahae praeelegisti regem saeculis futuris, tu praesentem regem hunc cum exercitu suo per interventionem omnium sanctorum tuorum uberi Benedictione locupleta, [Col. 1101C] et in solium regni firma stabilitate connecte. Visita eum, sicut Moysen in rubo, Jesu Nave in praelio, Gedeon in agro, Samuelem in templo, et illi eum Benedictione . . . . . ac sapientiae tuae perfunde, quam beatus David in Psalterio, Salomon filius ejus, te renuntiante, percepit e coelo. Sis ei contra acies inimicorum lorica, in adversis galea, in prosperis . . . . . in protectione clypeus sempiternus. Praesta ut illi gentes teneant fidem, [Col. 1102A] proceres sui habeant pacem, diligant charitatem, abstineant se a cupiditate, loquantur justitiam, custodiant veritatem; et ita populus ille . . . . . coalitus Benedictione aeternitatis et semper maneant tripudiantes in pace victores, quod ipse praestare dignetur.
90. Deinde vadit ante confessionem beati Petri apostoli, et prosternat se pronum in terram; et archidiaconus faciat litaniam. Qua finita, episcopus Ostiensis ungat ei de oleo exorcizato brachium dextrum et inter scapulas, et dicat hanc Orationem.
Domine Deus omnipotens, cujus est omnis potestas et dignitas, te supplici devotione atque humillima prece deposcimus ut huic famulo tuo prosperum imperatoriae dignitatis concedas effectum, ut in sua dispositione constituto 217 ad regendam Ecclesiam tuam sanctam [Col. 1102B] nihil ei praesentia officiant, futuraque non obsistant; sed, inspirante sancti Spiritus dono, populum sibi subditum aequo justitiae libramine regere valeat, et in omnibus operibus suis te semper timeat, tibi jugiter placere contendat. Per Dominum, etc. Sequitur alia Oratio. Deus Dei Filius Jesus Christus Dominus noster, qui a Patre oleo exsultationis accinctus est prae participibus suis, ipse per praesentem sacri ungiminis effusionem Spiritus Paracleti super caput tuum infundat Benedictionem, eamdem usque ad interiora cordis tui penetrare faciat; quatenus hoc visibili et tractabili dono invisibile percipere, et temporali regno justis miserationibus assecuto aeternaliter cum eo regnare merearis qui solus sine peccato vivit et regnat cum Deo Patre in unitate Spiritus, etc.
[Col. 1102C] 91. Demum vero pontifex Romanus sursum altare imponit ei diadema, in eo dicens: Accipe signum gloriae, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, ut, spreto antiquo hoste, spretisque contagiis vitiorum omnium, sic judicium et justitiam diligas, et ita misericorditer vivas, ut ab ipso Domino nostro Jesu Christo in consortio sanctorum aeterni regni coronam percipere merearis. Qui cum Patre et sancto Spiritu vivit, etc.
Amen
[Col. 1101C] In primis in Nativitate Domini ecclesia debet condiri [Col. 1101D] Nempe suffitu et odoribus, ut quidem videtur. , et duo paria facularum, unum ante altare, et aliud in lectorio; et quatuor denarii mansionariis dari debent.
In festo sancti Joannis evangelistae ecclesia condiatur; et una aquaricia olei ad fontes; et quod supererit sit ecclesiae; et duodecim denarii Papienses clericis, et vinum ad potandum ante vigiliam; et tria paria facularum, unum clericis, et aliud acolythis; et [Col. 1101D] si desunt acolythi, sunt clericorum ecclesiae; 218 [Col. 1102C] aliud ad Missam.
In Dominica prima Quadragesimae ecclesia debet condiri; et quatuor denarii mansionariis, et par facularum ad Missam; et residua sunt de [ Forte pro] clericis, si deest acolythus.
A Dominica prima usque in octavam Pentecostes quotidie debent habere mansionarii unum [Col. 1102D] Petrus Mallius supra, tria capita, tres monetas interpretatur. caput de communi; in sabbato vero pro emundatione ecclesiae tria capita.
[Col. 1102D] Feria quarta in hebdomada quarta, quando clerici [Col. 1103A] vadunt cum cruce per coemeteria ad sanctum Paulum et ad sanctam Anastasiam, totum altare est clericorum, donec crux egreditur et deportatur; aut, si clericis placuerit, panem, et vinum, et pisces inde habeant ad [Col. 1103D] Hic coena vocatur una illa refectio quae in Quadragesima sumenda erat ad Vesperam. coenam.
In Dominica Palmarum condiatur Ecclesia; et quatuor denarii mansionariis, et par facularum ad Missam.
In Coena Domini similiter etiam quatuor denarii mansionariis, et unum pro ablutione ampullarum et alia praeparatione.
In Sabbato sancto par facularum ad Missam, et pretium mundationis paradisi et chrismatis, et porticus clausae; et ecclesia condiatur.
In die sancto Paschae par facularum ad Vesperas. [Col. 1103B] Feria secunda similiter. Sabbato in Albis debet condiri ecclesia; et par facularum ad Missam; et quatuor denarii mansionariis.
In litania majori, donec crux vadit et redit, totum altare sit clericorum, unde debent habere pisces feria tertia, panem et vinum, ova et caseum.
In Sabbato sancto Pentecostes par facularum ad Missam; et unum denarium illis qui flores super dominum papam jactant; et ecclesia condiatur more solito.
In Nativitate sancti Joannis Baptistae ecclesia principaliter condiatur; et duodecim denarii, et una libra olibani, et unum rotulum de cereis Graecis, et XVIII denarii cantoribus, et una aquaricia olei ad fontes, et septem paria facularum, et unam libram pro pari, [Col. 1103C] unum acolythis, aliud Graecis; aliud ante altare ad fontes, alia vero ad Missam; quae omnia sunt clericorum, si curia deest; et quatuor denarii mansionariis, 219 et vinum ad potum [Col. 1103D] Sic in vigiliis passim datur vinum ante vigiliam, [Col. 1104D] quod coenulae nostrae quoddam praeludium est. ante vigiliam omnibus clericis, Graecis et Latinis.
In vigilia sancti Petri vinum ad potum clericis ante vigiliam. In vigilia sancti Pauli similiter. In vigilia sanctorum Pancratii et Venantii martyrum, sanctarum Rufinae et Secundae similiter.
In Assumptione sanctae Mariae ecclesia conditur; et vinum ante vigiliam clericis, et sex paria facularum, et quatuor denarii mansionariis.
In vigilia sancti Laurentii vinum ante vigiliam.
In Decollatione sancti Joannis ecclesia condiatur, et vinum ante vigiliam.
[Col. 1103D] In Exaltatione sanctae Crucis ecclesia condiatur; et par facularum ad Missam, et quatuor denarii mansionariis, et vinum clericis; et ab ista festivitate usque in octavam sancti Martini quotidie mansionarii habent duo capita.
In solemnitate sancti Salvatoris ecclesia debet condiri; et sex paria facularum, unum cubiculariis, aliud acolythis; aliud ante altare, aliud in lectorio; aliud ad Missam, aliud clericis; et duodecim denarii clericis, et quatuor mansionariis; et una aquaricia vini ante vigiliam; et omnia residua facularum de [Col. 1104A] nocte et de Missa sunt clericorum, si acolythi desunt.
Per totum annum debet habere ecclesia de medietate altaris, videlicet episcoporum, oleum quotidie ad XV lampades, una ad absidam, VII ante altare, una ante grandem imaginem super columnas aereas, quinque in crate, una ante imaginem sanctae Mariae, quae est super horologium. Et funes ad appendendum candelas, et tintinnabula aenea, et olibanum quotidie ad Missas, et in nocte candelas ad lectiones et Psalmos et accendendas lampades, et quaerendum ( sic ) ecclesiam sufficienter. Et in omnibus stationibus, quando dominus papa descendit celebrare Missam, subministratur de altari vinum ad sacrificium et communicandum; et tunc oblatio altaris desuper est scholarum, et inferius clericorum ecclesiae. Omnes [Col. 1104B] [Col. 1104D] An cincturae? pro illis ornamentis quibus cingunt imagines. cinturae, tam altaris, quam imaginum, clericorum sunt.
220 Consuetudo etiam est clericorum, ut quando curam faciunt altari, secundum tempus procurentur, et inde accipiant denarium unum Papiensem. Pro abluendis quoque vel resarciendis pannis vel cortinis ecclesiae, clavibus et ostiis, pretium datur de altari de medietate episcoporum. Omnes lampades et baciles canonicorum sunt. Omnes oblationes quae veniunt ad manus episcopi hebdomadarii altaris majoris medietas est ipsius episcopi, et medietas canonicorum, praeterquam de pane et vino, quod est canonicorum.
In Natale Domini de medietate episcoporum duas laumas [ Forte, saumas] de merlis pro ecclesia; et [Col. 1104C] similiter in Resurrectione, Natali sancti Joannis Baptistae, et festo sancti Salvatoris.
Aliud scriptum recentius.
In nomine Domini amen. Anno 1232, indict. 5, conventio talis facta est inter Lateranensem ecclesiam, et primicerium et scholam cantorum, quod ipse in festo sancti Joannis Baptistae cum decem cantoribus veniat dictus primicerius, ita quod ipse sit undecimus, et officiabunt ecclesiam in vigilia, Matutinis et Missa; et procurabuntur ipsi et duo eorum servientes decenter et honeste in illis cibariis quibus conventui servietur in ipsa die; et pro sua mercede recipient sextam partem oblationum majoris altaris, duntaxat in spatio quo Missa celebratur, [Col. 1104D] super illud cadentium.
Insuper ipse primicerius recipit ab ecclesia II solidos Provisinorum senatus pro mercede; et unusquisque canonicorum XII denarios, computatis in praesente summa denariis illis qui dantur cantoribus pro responsoriis. Hoc autem utraque pars observare tenetur in omnibus illis festis quae Lateranensis ecclesia voluerit praedicto ordine celebrare, et ad ea primicerium cum schola duxerit invitandos. Sed in omnibus stationibus Lateranensis ecclesiae primicerius et schola, etiam non invitati, venire debent ad [Col. 1105A] serviendum in officio Missae tantum, pro sua mercede nihil aliud percepturi, nisi sextam partem [Col. 1106A] oblationum majoris altaris tantum, sicut supra scriptum est.
Ordo Romanus XIII
[Col. 1105A] 221 1. Quia omni potentatui vita brevis, idcirco saepe contingit quod Romani pontifices, qui in subcoelesti hierarchia primatum obtinent, infra breve temporis spatium vitam finiant, et carnis ergastulo de isto [Col. 1105B] ad libertatem transeant supernorum. Et cum talis ac tanta hierarchia non debeat esse acephala quasi monstrum, sanxerunt proinde patres sancti ut, defuncti praesidis corpore ecclesiasticae tradito sepulturae, per viam canonicam defuncto praesidi substitueretur alius, qui tanto praesit oneri et honori. Verum quia circa modos et formas qualiter se habere debeat ecclesia erga hujusmodi substituendos, cum aliquando aliqui in diversis majoribus ordinibus ecclesiasticis constituti ad onus hujus assumantur, frequenter exstitit dubitatum; propter hoc sanctissimus pater, et communis dominus, dominus noster papa Gregorius X, qui olim in diaconatus ordine constitutus exstitit ad ejusdem pontificatus apicem dignitatis, volens per ea quae circa ipsum acta sunt dubitationes hujusmodi [Col. 1105C] amputare; ad cautelam praesentium et memoriam futurorum haec quae sequuntur in scriptis fecit redigi, et brevis styli officio exarari.
2. Siquidem in primis Romana Ecclesia pastore vacante, ille qui fuerit concorditer ab omnibus cardinalibus, vel a duabus partibus electus in papam, ab universali Ecclesia Romanus pontifex habeatur; qui si fuerit absens, vel de collegio cardinalium non fuerit, ad locum in quo cardinales sunt in consistorio venire debet vocatus; et ipse coelectionis de se facit consensum praesente. Prior diaconorum exuit eum cappam seu chlamydem qua utitur, et ponit ei, si non habet, albam Romanam, camisiam, et orarium ad modum presbyteri 222 super humeros, si est presbyter: vel super laevam partem, si est diaconus, et [Col. 1105D] non in presbyterii ordine constitutus; et postea ponit ei mantum, et dicit: Investio te de papatu Romano, ut praesis Urbi et orbi; et tradit ei etiam annulum quo uti consueverunt praedecessores ipsius, et ei mitram competentem ipsi super caput imponit; et petens ab eo, quo nomine vocari velit, et ipsum eo nomine quo ei placuerit vocabunt. Quo facto, facit eum sedere in sede seu in faldistorio, et depositis communibus calceis, si habentur rubea calceamenta papalia, calciantur eidem; et sic cardinales omnes per ordinem, primo episcopi, secundo presbyteri, tertio diaconi veniunt coram eo flexis genibus; et idem electus ipsos ordinate ad pedem recipit et ad pacis osculum, necnon et omnes alios capellanos suos, et caeteros clericos et laicos venientes ad ejus reverentiam, infimos, [Col. 1106A] mediocres et majores. Quibus expeditis, cruce praeeunte papali, processionaliter ducitur a cardinalibus et a tota curia ad cathedralem, vel aliam majorem ecclesiam loci, in quo est curia, si locus in quo [Col. 1106B] eligitur civitas non existit; in qua ecclesia ad altare ducitur, et ante ipsum altare orat diutius prostratus; et dum orat, Te Deum laudamus ab omnibus clericis decantatur; quo decantato, prior episcoporum dicit Pater noster, et suffragia consueta, et Orationem, Omnipotens sempiterne Deus nuper electo nostro. Qua finita, idem electus surgit ab Oratione, et dicit Sit nomen Domini benedictum, et facit Benedictionem.
3. Qua expleta, revertitur, osculatur altare, et ut ordinate venit ad ecclesiam, sic redit ad cameram suam, et signando semper in eundo et redeundo; et postquam redierit ad cameram, deponit pluvialem et mitram, et assumit rubeum mantellum, et habere debet caligas de rubeo panno sine pedulibus et cum stafilibus, et infulam rubeam de scarleto; et postea [Col. 1106C] parvos calceos de panno eodem, et calceos religiosos usque ad medium de corio rubeo, et tunicas et vestes de scarleto, et desuper pannos albam camisiam, et erit subcinctus cingulo de serico rubeo super camisiam; et ipsa camisia erit ita longa, quod elevata competenter super ipsum cingulum reflectatur.
4. Idem vero electus, in quocunque ordine fuerit, si scribat aliquas litteras alicui ante suam consecrationem, bullare faciet litteras ipsas cum illa parte bullae in qua sunt capita apostolorum ex una parte; ex altera vero erit plana, cum 223 nondum sit consecratus in papam; et in salutatione scribit nomen suum sic, G. electus servus servorum Dei, dilect., etc., salutem et apostolicam Benedictionem. Addit in fine ante datam litterarum: Nec quod bulla exprimens nomen nostrum [Col. 1106D] non est appensa praesentibus, quia ante consecrationis et Benedictionis nostrae solemnia non transmittitur his quae fiunt, hactenus in Romanos electi pontifices consueverunt bullam habere ante suae consecrationis munus, medium hujusmodi observare. Et post dat. in tali loco, etc., hujus manu, suscepti a nobis apostolatus officii anno primo. Et poenitentiarii dicunt in data suarum litterarum: Datum etiam anno primo praesulatus domini episcopi papae electi in Romano pontificatu.
5. Idem autem electus, in quocunque ordine constitutus, promovebitur ad majores ordines secundum formam, qua alii ordinantur; hoc tamen salvo, quod ipse electus amictu et alba indutus, et cingulo subcinctus, cum manipulo tantum, si est subdiaconus; si vero est diaconus, cum stola super laevam partem, [Col. 1107A] sedebit in faldistorio suo, tenens mantum suum, pluviale non indutum, sed post collum, et mitram in capite ipso congruam; et sic debet ordinari. Ordinator venit coram ipso, et Orationes debitas dicet, et alia faciet quae in ordine quem confert fieri consueverunt. Et attende quod dum idem electus ordinatur, diaconus cardinalis et subdiaconus capellanus assistent ei lavando manus et induendo, sicut alias fieri consuevit, dum papa celebrat; et erunt induti vestimentis sacris et debitis, et eidem electo postmodum duo debent assistere diaconi cardinales qui ei serviant, ut est moris; et isti etiam vestibus sacris congruis erunt vestiti, etsi alii cardinales cujuscunque ordinis non essent induti. Ordinator vero habebit suos ministros, qui ei in subdiaconi et diaconi habitu ministrent. Et [Col. 1107B] haec de ordine.
6. Quo electo ad ordinem ordinato, post susceptum ordinem, et vestimentis ordinibus debitis receptis, mantum sive pluviale, sicut dictum est, post collum resumet; et cum venerit ad horam coronandi, ordinatus ad ipsum ordinatorem ad altare venit, et ordinator eum reverenter coronabit; et sic omnibus peractis, et reverenter Missa expleta, ipse electus dicit Sit nomen Domini, et facit Benedictionem; qua dicta, ordinator ter dicit eidem electo Multos annos, flectendo ter genua coram eo, ut est moris; et altiori voce semper dicendo. 224 Idem electus nullum servitium in altari faciet ordinatori, nec Epistolam, nec Evangelium cantabit, nec ante receptionem ordinis diaconatus dicetur illa postulatio, Postulat mater [Col. 1107C] ecclesia nostra, etc. Illa petitio non est necessaria in papa, quia scimus per omnia esse dignum; nec etiam cum promovetur ad ordinem presbyterii eadem postulatio dicetur; sed cum ad ordinem presbyteratus ordinari debebit, induetur cum ea solemnitate qua dictum est, habendo stolam super humerum, et manipulum in brachio; nec tamen habebit tunicellam, nec dalmaticam; nec calciabitur sandalibus, nec habebit pectorale, nec fanonem, sed solum amictum et albam; et fiet litania ut consuevit. Et demum ordinator coram ipso stans ordinat eum more consueto in aliis, et manus oleo sancto inungit, imponendo ei primo manum; et omnes presbyteri cardinales, qui assistunt, similiter; et ponit ei casulam, reflexo ei primo orario, ut est moris, super utrumque humerum; [Col. 1107D] quibus omnibus, ut in ordinatione presbyterorum continetur, peractis, et casula ei extensa ad dorsum per ordinatorem, et peracta a ministris, idem electus lavabit manus suas cum mica panis, ut moris est. Quo facto, recipit ad pedem et osculum omnes episcopos, presbyteros, et diaconos cardinales, necnon et alios praelatos, qui adsunt, in ordine suo; quo facto, cantatur Evangelium; quo cantato, idem electus osculatur sibi delatum Evangelium, ut est moris; et post dictum Dominus vobiscum, et Oremus, per ordinatorem, idem ordinator venit coram eodem electo, et recipit de manu ejus duos magnos panes, duas phialas vini, et duo torticia, osculando ei manum; quo facto, redit ad altare ordinator [Col. 1108A] et ordinatus, et unus presbyter cardinalis eidem electo ordinato servit de libro in altari in Missa, docendo et instruendo ipsum. Eodem tempore debito, postquam ordinator coronaverit, praefatus electus de manu ordinatoris super altare coronabitur, et omnia rite agentur usque ad finem Missae. Qua finita, ordinator dicit Multos annos, ut dictum est. Sit nomen Domini benedictum praecinetur per ipsum electum, prout superius est expressum; quo facto, idem electus exuetur reverenter, ut moris est, dicendo Psalmos debitos, scilicet, Benedicite, et Laudate Dominum, Antiphona trium puerorum. Et ordines hujusmodi recipiet presbyteris omnibus praesentibus, et a quocunque episcopo sibi placuerit, 225 cardinale, sive alio. Totum hoc agetur die Sabbati; die vero Dominico [Col. 1108B] sequenti consecrabitur, si sibi placuerit. Si vero consecrari noluerit, si ex aliqua causa differet consecrationem, quousque consecretur, Missam nec publice nec private cantabit.
6. Dum electus in papam presbyter fuerit consecrandus, talis ordo debet servari. Primo idem electus dum dicit Psalmum Quam amabilia, etc., calciabitur sandaliis et caligis, et lotis manibus induetur omni ornamento suo, scilicet primo alba, cingulo, cum subcinctorio, postea pectorale, demum fanone, postea stola, deinde tunicella, et postea dalmatica. Subsequenter recipit chirothecas, et demum casulam et mitram in capite sine pallio et annulo pastorali, quae postea recipiet in loco suo; et vestimenta erunt coloris tempori convenientis. Cardinales omnes, tam [Col. 1108C] episcopi quam presbyteri, diaconi, subdiaconi, et alii praelati, omnes erunt in vestibus congruis tempori; et cruce papali praeeunte cum faculis VII et incenso, omnes de loco in quo est vestitus veniunt processionaliter ad altare. Nulla tamen fit examinatio primo nec secundo illa consueta in consecratione aliorum episcoporum quae incipit Antiqua; et vadit electus ad altare, et facit confessionem, interim choro vel schola cantante Introitum et Kyrie eleison; quo facto, venit coram altare, et ibi genuflectet super faldistorium paratum, et omnes alii similiter praelati; et duo diaconi cardinales qui ad serviendum ei ad dextram laevamque assistunt, et capellanus subdiaconus dicit litaniam cantando, aliis capellanis respondentibus; et dum venerit ad illum locum, Ut consecrandum, etc., [Col. 1108D] repetet bis, et quilibet praelatus una cum ordinatore electum ipsum signabit. Qua litania dicta, ordinator venit coram eodem electo, et dicit illud quod est in Pontificali episcoporum. Quo dicto, redeunt post altare; et tunc venit unus ex episcopis cardinalibus, et dicit illam Orationem, Adesto; et postmodum venit alius episcopus cardinalis, et dicit illam Orationem, Oremus, dilectissimi, et additur in ea, utilitati universalis Ecclesiae; et demum venit ordinator sive consecrator, et ponit apertum Codicem Evangeliorum super caput electi versus collum, et Codex sic apertus tenetur a duobus cardinalibus, et omnes praelati stant in circuitu induti quilibet cum suo libro; et ordinator incipit et procedit, ut continetur in libro, omnibus [Col. 1109A] aliis praelatis secum dicentibus in 226 voce depressa, et ordinatore in cantu Deus homini, etc., prout in libro; eo tamen salvo, quod mittatur in loco suo illud, Et idcirco, quod specialiter ponitur in consecratione papae. Qua finita, depositis chirothecis, ordinator ponat unum capiturgium subtile in modum scuti super caput electi, pendentibus capitibus capiturgii post collum; et sic mittit chrisma super caput ejus in modum crucis, et dicit illam Orationem: Ungatur, etc., et addit aliam Orationem: Hoc, Domine, et in loco suo additur Illud tribue, etc. Qua finita, ungit manum electi cum chrismate, et dicit illam Orationem, Deus, etc. Qua finita, non datur ei baculus, nec dicitur illa Oratio, Accipe baculum, sed dat ei annulum, et dicit Orationem Accipe, etc., et addit [Col. 1109B] sanctam universalem Ecclesiam; et iterum dat ei librum Evangeliorum, et dicit Accipe, etc., et addit, universalem populum tibi committo, etc. Quibus omnibus expletis per consecratorem, idem summus pontifex sedet in faldistorio, et lavat manus cum mica panis et aqua, et unus episcopus cardinalis venit coram ipso, et tergit ejus caput, quod fuit unctum, cum mica panis et cum cortic. leviter, et tergit cum linteamine sive subtili tobalea. Quo finito, ipse summus pontifex recipit consecratorem et omnes episcopos presbyteros et diaconos cardinales ad osculum oris.
7. Dum vero quis episcopus in papam eligitur, non consecratur aliter, sed fiunt omnia quae continentur in isto libro ad hunc numerum, Primo electus, usque [Col. 1109C] ad illud verbum, processionaliter ad altare. In fine facta confessione ascendit sedem praeparatam, et ibi coram ipso veniunt episcopi cardinales, et dicunt Orationes illas tres, quae sunt in Ordinario secundum ordinem in Ordinario scriptas. Quo finito, sedet in sede, et recipit dictos cardinales et praelatos alios, et facit ea quae hic continentur a verbo illo, Omnes alios praelatos ad pedem et ad osculum. Quibus receptis, venit ad altare, et inibi desuper sumat pallium paratum per priorem subdiaconorum capellanorum, sive per priorem basilicae Sanctae Sanctorum; et duo priores diaconi cardinales tenent pallium ipsum, et tunc prior illorum duorum solus dat pallium summo pontifici sub his verbis: Accipe pallium plenitudinem pontificalis officii ad honorem omnipotentis Dei; gloriosissimae [Col. 1109D] Mariae virginis ejus genitricis, beatorum apostolorum Petri et Pauli, et sanctae Romanae ecclesiae; et aptato pallio ipso super eum cum tribus spinulis aureis, ut est moris, 227 ascendit summus pontifex ad altare, et facit incensum; et demum redit ad eminentem sedem, et dicit Dominus vobiscum, vel Pax vobis, cum Gloria in excelsis, ut dies requirit; et postea dicit Orationem Dominicae alte, et aliam dicit pro se secrete. Qua Oratione finita, dominus papa residet in sede: et prior diaconus cardinalis portans ferulam in manibus cum diaconis, subdiaconis, scrinariis et judicibus, omnes induti solemniter, descendit ante altare, et facit duas acies sive fila, unam ex una parte, et unam ex reliqua, aequaliter dividendo; [Col. 1110A] et ponit primo diaconos juxta altare, secundo subdiaconos, tertio judices, quarto scrinarios in ordine; et ipse prior diaconus incipit laudem sic alta voce, tamen quasi legendo: Exaudi, Christe; et judices et scrinarii procedent similiter in cantu quasi legendo: Domino nostro papae a Deo decreto summo pontifici et universali papae vita. Item idem prior dicit secundo Exaudi, Christe; et judices et scrinarii Antiphonam ut prius; et sic facit tertio. Idem prior dicit Salvator mundi; et judices et scrinarii Antiphonam Tu illum adjuva, et caetera facit. Tertio item idem prior dicit bis sancta Maria; et illi Antiph. Tu illum adjuva. Eodem modo dicit tamen semel Sancte Gabriel, sancte Raphael, sancte Joannes Baptista, sancte Petre, sancte Paule, sancte Andrea, sancte Stephane, sancte Leo, [Col. 1110B] sancte Gregori, sancte Benedicte, sancte Basili, sancte Saba, sancta Agnes, sancta Caecilia, sancta Lucia; aliis respondentibus Tu illum adjuva. Quibus finitis, prior dicit Kyrie, etc., et illi respondent Kyrie, eleison, etc., et hoc facit tertio; et postea omnes similiter dicunt alta et una voce Kyrie, etc. Laudibus finitis, legitur epistola Latina, et subsequitur Graeca super pulpitum: ita de Evangelio. Ille vero episcopus cardinalis qui eum consecrat, dum esset omni pontificali indumento ornatus absque baculo pastorali, eumdem summum pontificem consecrat. Qua consecratione finita, deponit omnia ornamenta praedicta; et assumpto pluviali cum superpelliceo, servit eidem summo pontifici in altari, ut est moris. Et sic Missa ordine suo procedit usque ad finem; et consecrabit cum solemnitate, [Col. 1110C] non super altare, sed ad sedem. Post Missam dicit idem summus pontifex: Sit nomen Domini benedictum. Consecrator tamen non dicit Multos annos.
8. Omnibus rite peractis, ipse summus pontifex et omnes cardinales, et alii praelati et subdiaconi, quilibet in gradu suo indutus vestimentis pretiosis albi coloris, episcopi pluvialibus, 228 presbyteri casula, diaconi dalmatica, subdiaconi tunicella, acolythi superpelliciis; et alii capellani, episcopi, archiepiscopi, abbates, et patriarchae pluvialibus; et judices, scrinarii, similiter praefecti et advocati erunt induti pluvialibus; ipse in pluviali et mitra et solemniter in superpelliciis ut papa omnia pretiosa ornamenta habebit, et pallium, et mitram optimam, et chirothecas, et annulum pastoralem; et sic cum omnibus venit ad [Col. 1110D] portam, sive ad gradus ecclesiae. Ibi prior diaconus cardinalis exuit mitram, et ponit ei coronam, quae vocatur regnum, in capite, toto populo clamante Kyrie, etc., et sic cum omni ornatu quilibet cardinalis et praelatus equitat equum opertum panno albo; subdiaconi vero, capellani, scrinarii, et alii equitant ornate vestiti, non tamen habent equos coopertos. Papa equitat equum magnum phaleratum et coopertum tantum ex parte posteriori, et de scarleto, in parte vero anteriori non coopertum.
9. Sic omnibus equos ascendentibus, prior diaconorum cum ferula ordinat Processionem hoc modo. Primo procedit equus domini papae phaleratus; secundo vadit subdiaconus cum cruce, tertio duodecim [Col. 1111A] bandonarii cum duodecim vexiliis rubeis, et duo alii cum duobus Cherubim cum lanceis; quarto duo praefecti navales induti pluvialibus; quinto scrinarii; sexto advocati; septimo judices; octavo cantores; nono diaconi et subdiaconi qui legant Epistolam et Evangelium in Graeco; decimo abbates forenses; undecimo episcopi; duodecimo archiepiscopi; decimo tertio abbates Urbis; decimo quarto patriarchae et episcopi cardinales; decimo quinto presbyteri cardinales; decimo sexto diaconi cardinales; decimo septimo dominus papa et subdiaconi cum tobalea, et serviens qui portat umbraculum; et sic venit usque ad palatium suum, sive ad ecclesiam juxta palatium suum; ubi cum descendit de equo, deponit regnum de capite, et recipit mitram; et presbyter cardinalis [Col. 1111B] facit ibi laudes cum tabellionibus et judicibus; quibus factis, deponit pallium et casulam tantum ac chirothecas, et resumit pluviale post collum; venit ad aliquem locum praeparatum decentem, et ibi dat cuilibet cardinali et praelato presbyterium; et sic fit. Ipse papa sedet in sede, et quilibet cardinalis et praelatus vadit coram eo, et flexis genibus exuet sibimet cardinalis sive praelatus mitram, et tenet apertam ante papam; et ipse projicit illam pecuniam quam dat ei in uno 229 scypho argenteo camerarius, et quam dicit liber camerarius, qui vocatur Politicus [Leg. Polyptycus]; et ille qui recipit pecuniam in mitra osculatur genu domini papae; et idem camerarius habet ante se magnam mensam coopertam tobalea, ubi sunt hujusmodi; et assistunt ipsi camerario clericus [Col. 1111C] tantum et duo equitatores; ipse vero camerarius et clericus camerae sunt in superpelliciis. Quo presbyterio dato, idem dominus ducitur a duobus cardinalibus diaconis ad mensam solemniter paratam, et ibi sedet, episcopo cardinali sibi dante aquam, et duobus diaconis tobaleam tenentibus; et eo loco vadunt omnes sedere, et sedet in una mensa eminente solus papa cum diversis et magnis vasis aureis, et argenteis; in alia mensa sedent episcopi, in alia presbyteri post eos; in alia parte ad sinistram diaconi cardinales, et postmodum mensae omnium praelatorum et aliorum nobilium. Et attende quod papa stabit, dum comedit, indutus et calceatus, ut dictum est, et cum mitra; cardinales vero omnes habebunt superpellicium cum camisiis et mantello, et mitra alba [Col. 1111D] simplici in capite; et comedent omnes praelati similiter cum mitra. Coram papa servient laici majores natu et nobiliores qui sunt praesentes. Qua comessatione finita, papa lavabit manus ut prius, et quilibet cardinalis similiter sedendo lavabit, serviente fundente aquam cardinali lavanti. Cardinales qui assistunt tenent tobaleam, unus ex una parte lavantis, alter ex altera, et sic sibi ad invicem mutuo serviant; quibus omnibus lotis, et redditis gratiis, papa reducitur a duobus cardinalibus ad cameram et capellam; et discalceant et exuunt eum, et postea papa quiescit. Cardinales vero et alii praelati redeunt ad hospitia sua cum mitris equitantes, et parati sicut steterant [Col. 1112A] in comestione. Et attende, quod dum venit coronatus, debet in quatuor locis facere missilia, id est pecuniam diversam mistam projicere super homines.
10. Si vero papa fuerit Romae apud sanctum Petrum ordinatus et consecratus, dum debet consecrari, inducitur ad capellam sancti Gregorii, et venit processionaliter ad altare; et fiunt caetera ut supra dictum est; quibus finitis, coronatur ad gradus, et redit Lateranum per viam papae; et postquam equitaverit, fit ibi in eodem loco jactus pecuniae per senescalcum vel per alium ter, et post papam projicit. Item cum pervenit ad turrim Stephani Petri qui est Parionis, et hodie dicitur Turris de Campo, unus de familia papae facit ibi alium jactum, 230 stando in aliquo loco eminenti; et ibi Dominus papa stat, et veniunt [Col. 1112B] illuc Judaei cum lege, facientes ei laudem, et offerunt sibi legem, ut adoret; similiter dum pervenerit ad palatium [Col. 1111] Cencius, in cap. 14, habet: ad palatium Censii Muscae in Punga. Confer cap. 20 Jacobi Caietani. . . . . . . in Punga, unus de familia papae de dicto palatio facit unum jactum; similiter facit alium jactum, cum pervenerit ad sanctum Marcum; similiter cum pervenerit ad sanctum Adrianum, facit alium jactum, stando in fenestra palatii sanctae Martinae; et sic venit ad plateam Lateranensem, et ducitur ad porticum quae vadit ad ecclesiam sancti Joannis Laterani; et ibi ante porticum stat prior Laterani et canonici cum eorum comitiva, induti solemniter, et cum cruce processionali papam, cum descendit, recipiunt. Et postquam papa descendit, faciunt eum ibi sedere in quadam sede marmorea, quae vocatur stercoraria; et veniunt [Col. 1112C] omnes cardinales, honorifice elevantes eum, ut vere dicere possint: Suscitat de pulvere egenum, et de stercore erigit pauperem, ut sedeat cum principibus, et solium gloriae teneat. Et ipse dominus papa stando juxta ipsam sedem accipit tres pugillatas denariorum de gremio camerarii, et projicit inter populum, dicens: Argentum et aurum non est mihi; quod autem habeo, hoc tibi do. Et postea priore et canonicis praeeuntibus, cantando ducitur per ipsam porticum ad ecclesiam basilicae Lateranensis, ubi orat, et dicit: Sit nomen Domini; et deponit regnum, et assumit mitram, et sedet in magna sede post altare, ubi recipit praedictos priorem et canonicos Lateranenses ad pedem et ad osculum. Quo facto, ducitur ad palatium; et dum venerit ad portam palatii, unde intratur [Col. 1112D] palatium per ecclesiam, ponitur ibi faldistorium, et ibi papa sedente, prior presbyterorum cardinalium ordinatis judicibus et scrinariis in filo, facit ibi laudem, sicut diaconi cardinales fecerant in Missa ante Epistolam post Orationem. Postea ducitur ab ipsis cardinalibus per palatium usque ad portam ecclesiae sancti Silvestri, ubi sunt duae sedes porphyreticae; et primo sedet in illa quae est ad dexteram, ubi prior basilicae sancti Laurentii dat ei ferulam, quae est signum correctionis et regiminis, et claves ipsius basilicae et sancti Laterani palatii, in quibus designatur potestas claudendi, aperiendi, ligandi atque solvendi; et cum ipsa ferula et aliis clavibus [Col. 1113A] accedit ad aliam sedem similem, quae est ad sinistram, et tunc restituit eidem priori 231 ferulam et claves, et incipit sedere in illa secunda sede. Et postquam aliquantulum sedit, idem prior cingit eidem domino papae zonam de serico rubeo, in qua dependet bursa purpurea, in qua sint duodecim lapides pretiosi cum sigillo et musco; et dum in ipsa sede sedet, recipit officiales palatii ad pedem et ad osculum; et sedens ibi recipit de manu camerarii denarios argenteos valentes X solidos, et projicit eos super populum; et hoc facit ter, dicendo singulis vicibus: Dispersit, dedit pauperibus, justitia ejus manet in saeculum saeculi. Et istis duabus sedibus papa taliter se habet, ut videatur potius jacens quam sedere; et nulla istarum sedium, nec etiam stercoraria, [Col. 1113B] est cooperta vel parata, sed nuda. Demum ducitur ad sancta sanctorum, ubi intrat; et ante altare suam Orationem facit; et postea reducitur ad capellam sancti Silvestri, in qua intrat, et sedet in loco praeparato, et facit presbyterium, de quo supra dictum est. Postea redit ad cameram, in qua deponit casulam et pallium, et assumit mantum, et vadit comedere, ut supra dictum est. Primo tamen recipit juramentum secundum formam: Ego talis, etc., a senatore.
11. Si vero dominus papa consecratur vel eligitur extra urbem, cum venerit ad Romam ad capellam sanctae Mariae Magdalenae ad radicem montis Mali, descendit et intrat cum cardinalibus ipsam capellam, et ibi recipit pluviale et mitram; et postea [Col. 1113C] equitat et procedit, et Judaei sibi occurrunt cum lege et laudibus, et omnes ecclesiae Urbis ei obviant honorifice cum processione, et veniunt omnes clerici induti cum crucibus et vexillis et thuribulario et capsa cum thure; et quaelibet ecclesia occurrit ipsi papae cum thuribulo et ipsa capsa; et idem dominus papa de thure cum cochleare in thuribulo ponit, et illi papam cum eo incensant; et faciunt ita omnes ecclesiae, et sic ducitur per porticum usque ad gradus sancti Petri, ubi est Processio parata; et archipresbyter et canonici sancti Petri, a quibus recipitur reverenter, et cantantibus ipsis canonicis introducitur in ecclesia a priore canonicorum, tenentem ipsum papam ex una parte, et priore cardinalium ex altera, et sic introducitur in ecclesiam [Col. 1113D] tenentibus eum. Sed prior dimittit eum ante portam ecclesiae ipsius basilicae, et alius cardinalis assumit eum ex illa parte; et in medio ecclesiae veniunt, et cantant coram ipso cardinales presbyteri: Protector noster aspice Deus, et respice in facie Christi tui; quo dicto, 232 ducitur ad altare, et ibi orat; et dum orat, cantant canonici Te Deum laudamus; quo cantato surgit papa ab Oratione, et dicit Sit nomen Domini; et postea osculatur altare beati Petri, offerendo super altare pretiosum pannum aureum, et semper papa offert pannum sericum super altare cujuscunque ecclesiae, cum primo ejus altare ascendit. Demum ad magnam et eminentem sedem post altare beati Petri ducitur, et in ea a priore diacono cardinale [Col. 1114A] inthronizatur et ponitur; et ibi sedens recipit ad pedem et ad osculum oris omnes cardinales ordinate, et omnes canonicos sancti Petri. Quo facto, ducitur ad cameram suam, ut ibi quiescat. Cum vero venerit ad Lateranum, recipitur prima vice, ut supra dictum est de sedibus, et de omnibus, praeterquam de laudibus; et offert ad altare ut dictum est. His omnibus, quae circa dominum papam fiunt, taliter sub brevitate transcursis, qualiter idem dominus papa in officiis habere se habeat in ecclesia, vel extra, breviter videamus.
12. Primo notandum est quod dominus papa tres mitras diversas habet, quibus diversis temporibus utitur, scilicet unam albam totam, unam cum aurifrisio in titulo sine circulo, et mitram aurifrisiatam [Col. 1114B] in circulo et in titulo. Mitra aurifrisiata in circulo et in titulo utitur in officiis diebus festivis et aliis, excepto a Septuagesima usque ad Pascha, et ab Adventu usque ad Natale, et quando cantat pro defunctis. Et est illa ratio, quia coronam repraesentat, et activae et contemplativae vitae discursum. Mitra vero cum aurifrisio in titulo sine circulo utitur, cum sedet in consistorio, et judicat; unde coronam regalem repraesentat. Alba utitur diebus Dominicis et aliis non festivis, ab Adventu Domini usque ad vigiliam Nativitatis Domini in Vesperis, praeterquam in tertia Dominica de Adventu, quae dicitur Dominica de Gaudete, in quo die in Laudibus est quinta Antiphona Juste, quia tunc dominus papa facit quamdam solemnitatem, quae talis est. Cum ipso die Dominico [Col. 1114C] sit statio ad sanctum Petrum, die Sabbati in vigilia ejusdem Dominicae in vespere papa et cardinales conveniunt, ad sanctum Petrum, et ibi omnes, papa et cardinales, induti soli episcopalibus propter festum stationis, incipiunt Vesperas de die, non dicendo de beata Virgine, cum sit propter festum stationis officium, et dicuntur in Vespere Antiphonae de Laudibus, et primicerius cantabit cum schola. Primicerius praenuntiat primam Antiphonam papae, 233 alias vero tres dicunt scholenses, et canonici sancti Petri quintam, quae est Juste, praenuntiant papae, et idem dominus papa post talem praenuntiationem accipit monetam auream de manu camerarii, et ponit in ore ipsius praenuntiantis eodem praenuntiatore tenente os apertum. [Col. 1114D] Et hoc facto ipse papa incipit solemniter Juste, et deinde Psalmos Dominicales cum ultimo psalmo Laudate Dominum omnes gentes, et fiunt omnia ut in officio diebus Dominicis. Dictis Vesperis, omnes redeunt.
13. Mane ipsius tertiae dominicae papa equitat ad sanctum Petrum, et portat mitram aurifrisiatam in eundo et redeundo, et in Missa utitur pannis serici coloris, et violaceis anaglypho opere contextis, et casula est ornata perlis; et solum hac Dominica et in Quadragesima utitur eis; aliis vero Dominicis et feriis diebus utitur pannis coloris violacii in Missa, et diaconus et subdiaconus similiter, nisi sit festum, in quo utuntur pannis illius coloris quod festum requirit. [Col. 1115A] Et nota quod VII diebus ante vigiliam Nativitatis, die Dominico excepto, cantantur septem magnae Antiphonae ad Magnificat, et quasi jubilando, et cantantur ante Psalmum et post Psalmum. Et non dicitur Kyrie, eleison, nec suffragia, sed absolute incipitur Dominus vobiscum, et dicitur Oratio Dominicalis, etiam de feriis, si habeatur. Et attende quod semper dum cantatur de mortuis, sive de feria ab Adventu usque ad Natale, et a Septuagesima usque ad Pascha, et in quatuor temporibus, et in vigiliis Sanctorum, in quibus jejunatur, et ministri capsula utuntur, nisi in vigilia Pentecosten, et in quatuor temporibus ejusdem festi officium non facit papa, ut continetur in Breviario de die et de beata Virgine, unum tamen episcopale est ab ipsa die Sabbati usque [Col. 1115B] ad Vesperas vigiliae Nativitatis Domini, quod officium beatae Virginis in Matutinis, et in Vesperis primis non dicitur; aliis vero diebus dicitur legendo; ab ipsa vero prima Dominica de Adventu usque ad festum Natalis, cum jejunatur quadragesimaliter.
14. In vigilia Nativitatis Domini venit papa, omnes cardinales et praelati vocati per cursores, et capellani, et alii similiter ad Vesperas, et induitur papa pretioso pluviali rubeo, et mitra pretiosa; alii vero omnes albi coloris vestibus, episcopi et diaconi cardinales, et alii praelati pluvialibus, presbyteri vero casula; et sic solemniter dicunt Vesperas, et incipit papa 234 Vesperas in loco suo ornato, capellanis in habitu decenti cantantibus coram eo. Et si est Romae, praenuntiat primicerius scholae, et secundum [Col. 1115C] cantum scholae; si vero est alibi, pronuntiat alius capellanus papae hebdomadarius, et praenuntiat sic: primam primus papa, secundam prior episcoporum, tertiam prior presbyterorum, quartam prior diaconorum, quintam alter diaconus post priorem. Postea papa facit incensum, et incensando solum altare quod paratum dictum est esse; et eo incensato, redit ad locum suum, et cardinalis qui ei servit de libro recipit thuribulum, et incensat papam, cardinales et omnes praelatos indutos et capellanos ordinate. Capitulum dicit capellanus, et praenuntiatur papae Hymnus et Antiphona ad Magnificat, et assistunt ipsi papae duo diaconi cardinales, unus ad dextram antiquior, et junior ad sinistram; et episcopus sive presbyter cardinalis, qui servit de libro, cum dominus [Col. 1115D] papa dicit Orationem. Et cum dicit, duo capellani tenent magna candelabra argentea cum cereis ante ipsum, et dicto Dominus vobiscum, junior diaconus dicit Benedicamus Domino, et papa dicit: Sit nomen Domini. Quo finito, redeunt ad aulam papae, ubi parata sunt vina multa et diversa, et claretum et species.
15. Si vero papa est Romae, facta coena in [Col. 1115D] Ergo jam tunc coena seu refectio diebus jejunii fiebat ad meridiem. meridie, vadit cum familia sua ad sanctam Mariam Majorem, et ibi dicit Vesperas solemnes cum tota curia, ut dictum est, et ibi pernoctat, et cantat ibi Matutinas in ecclesia ipsa, et tres cardinales episcopi, duo diaconi, et unus presbyter juniores assistunt ei, et [Col. 1116A] fit officium ut continetur in ordine Breviarii. Cantat ibi dominus papa Missam de nocte ad altare, quod vocatur praesepe; et dum exuit se, cantant capellani Laudes matutinales coram eo; quibus dictis, vadit requiescere. Er summo mane ante solis ortum vadit cum tota curia ad ecclesiam sanctae Anastasiae, et cantat ibi Missam; qua dicta, redit ad dictam ecclesiam sanctae Mariae Majoris, et cantat ibi ad altare majus tertiam Missam, et in omnibus Missis utitur colore albo; qua dicta, redit Lateranum, dicit Vesperas suas in capella cum capellanis suis. Eodem die omnes poenitentiarii cum eorum famulis, et eleemosynarius hebdomadarius et vicancellarius cum tota cancellaria veniunt videre papam, et papa dat omnibus species et vinum.
[Col. 1116B] 235 16. In festo beati Stephani fit officium sicut continetur in Ordinario.
17. In festo sancti Joannis fit officium similiter ut habetur in Breviario, et utitur colore albo.
18. In festo Innocentium fit officium ut continetur in libro; tamen in Missa utitur colore violaceo, et subdiaconus et diaconus utuntur planetis, et papa mitra simplici. In eorum Octavis utitur in Missa colore rubeo, ut in diebus festivis. In aliis vero festis sequentibus, sive festum confessorum, sive virginum, utitur colore albo, rubeo in Dominicis a Nativitate usque ad Octavam Epiphaniae; si facit de Dominica, non de aliquo festo, utitur albo colore. Ab octava vero Epiphaniae usque ad Septuagesimam diebus Dominicis et ferialibus utitur colore viridi.
[Col. 1116C] 19. A Septuagesima vero usque ad primam diem Quadragesimae, utitur colore nigro, et facit Processionem de sancta Anastasia usque ad sanctam Sabinam, et vadit papa et alii discalceati, et discalceatur ipse papa in porta ecclesiae; et propter hoc induitur sacris vestibus, et non calciatur sandalibus. Et postquam veniunt illuc, papa intrat sacristiam, et lavat pedes, et calceatur, et postea cantat Missam. In eundo vero idem dominus papa cum diacono capellano et aliis eum concomitantibus vadit dicendo Psalterium; scholenses vero cantant, et alia fiunt ut continetur in Ordine Romano; excepto quod in Quadragesima usque ad Pascha, et ab Octava Pentecosten usque ad Natale, et ab Octava Epiphaniae usque ad Quadragesimam, in diebus ferialibus, cum dicuntur [Col. 1116D] Orationes, sive in officio diei, sive defunctorum aut beatae Virginis, in omnibus Horis debemus genua flectere; et in Missa similiter debemus stare flexis genibus in Orationibus ante epistolam, et post cantum ad elevationem corporis Christi. In elevatione vero corporis Christi, cum antea parum debeant surgere, prosternant se ad terram, et adorent [Col. 1116D] Nota ritum adorandi Eucharistiam in Missa; quem ritum hodie retinent Carthusiani. reverenter in facies cadendo; et sic prostrati stent usque ad Per omnia, ante Agnus Dei, et dant pacem, et iterum se prosternunt, et stant sic prostrati, quousque sacerdos corpus et sanguinem sumat. Quo sumpto, dum perfunditur, sedeant, et debeant [Col. 1117A] stare capitibus discoopertis ab elevatione corporis Christi 236 usque ad sumptionem. Iterum dum dicunt Orationes post Communionem, debent genua flectere, et stare usque ad finem Missae. In Quadragesima vero surgent et stabunt, dum dicitur Oratio super populum. Tunc discooperientur capita, et inclinabunt se, dum ipsa Oratio dicitur. Missa vero finita, papa dicit Sit nomen Domini, ut moris est.
20. A primo die Quadragesimae usque ad Pascha, si papa cantat, unam tantum Orationem consuevit publice dicere; capellani vero dicunt quinque, primam de die, secundam A cunctis, tertiam Omnipotens sempiterne Deus, qui vivorum, quartam Exaudi quaesumus, Deus, supplicum, quintam de papa, et sic fit diebus ferialibus usque ad Dominicam de Passione. A Dominica vero de Passione in Missa usque [Col. 1117B] ad Pascha dicitur tantum de die Ecclesiae tuae, et de papa. Alia vero officia usque ad Dominicam de Laetare, Jerusalem fiunt, ut habetur in Ordine; in qua Dominica papa portat mitram cum aurifrisio, et vadit cantare ad sanctam Crucem, si est Romae. Et si est alibi, ubi placet; et portat in manu quamdam rosam auream miro opere operatam, in qua intus sunt muscus et balsamum, et tenet ipsam in manu, dum dicit Tertiam; et dum calciatur et cum induitur, servat eam camerarius, et juxta ipsum hodie servat eam diaconus. Si papa non celebrat, et induitur pretiosis quibus induitur in Dominica de Gaudete, et tenet ipsam rosam, cum sermocinatur, et in Missa servat ipsam subdiaconus juxta ipsum qui servit de tobalia; et dicta Missa reportat eam in [Col. 1117C] manu, et praefecto Urbis vel alteri cui placet eam dare, qui adextrat papam tenendo frenum equi pedes ad locum in quo papa descendit et praecedit subsequendo usque ad cameram; et papa dat ei rosam, et ille osculatur ejus manus et pedes, et redit ad domum suam cum rosa decenter . . . . Si papa celebrat, dat rosam post descensum suum; si vero non celebrat, dat rosam in camera sua. Quid vero rosa haec, aurum, muscus et balsamum, quae sunt intus in ea, et quod tali die portatur, significent, diligenti inquisitori servatur.
21. In Dominica Ramis Palmarum fiat officium ut continetur in Ordine; hoc tamen salvo, quod dum cantatur Passio, dominus papa tenet palmam [Col. 1117D] suam in manibus, et quibuslibet alius. Et est ista ratio quod illa duo repraesentant Ecclesiae laudem et improperium, quorum primum in palmis et floribus, alterum in Epistola et Passione Missae exprimitur; et licet 237 Ecclesia [Col. 1117D] Nunc Ecclesia Gallicana ritum Romanum observat. Gallicana rubeis utatur vestibus, Romana tamen violaciis utitur; caetera usque ad diem Jovis in Coena Domini fiunt, ut ponuntur in Ordine.
22. In Coena Domini in nocte et die dicuntur omnia ut continentur in Ordine, hoc tamen salvo, quod in ipso die legunt tres Psalmos; lectiones de Threnis tres de capella juniores, in secundo die tres seniores, in tertio capellani presbyteri. Hora vero sexta [Col. 1118A] ipsius diei venit papa cum tota curia, tum omnes episcopi cardinales in pluvialibus, presbyteri in casula, diaconi in dalmatica, subdiaconi in tunicellis, praelati omnes in pluvialibus coloris albi, et alii capellani, qui habent servire, in superpelliciis, et ipse dominus papa cum pretioso pluviali et mitra cum auro, et ibi fit per ipsum dominum papam sermo. Quo finito, papa residet in faldistorio, et leguntur per capellanum excommunicationes; et diaconus cardinalis exponit, et sicut de quolibet processu. Quibus lectis et expositis, veniunt multae candelae accensae, ex quibus ipse papa tenet aliquas, et quilibet cardinalis et praelatus tenet suam accensam, et in terram ponit exstinguendo, dicendo Praedictos omnes excommunicamus; et tunc campanae insimul sine ordine compulsantur. Et hic quaeri posset quare [Col. 1118B] sic candelae accensae projiciuntur. Et respondetur quod sicut cum candela accensa projicitur, exstinguitur, sic per excommunicationem ab Ecclesia Spiritus sancti gratia, quae significatur per lucem, ab eis removetur; et sicut in pulsatione ordinata Ecclesia fideles congregat, sic in inordinata infideles dispergit. Ad hoc vero quaeri potest quare hoc hodie, et in Ascensione Domini, et in festo Dedicationis basilicae duodecim Apostolorum hujusmodi excommunicationes fiant in Ecclesia Dei, cum magis viderentur illis diebus silendae, cum in diebus festis actus judiciales non debeant exerceri. Et respondetur quod est illa ratio festorum trium. Primo, hac die Jovis sacramentum corporis et sanguinis Christi habuit principium, in quo omnes fideles communicant. Ad [Col. 1118C] ostendendum vero quod excommunicati in hoc non communicant, eo die ab ecclesia exclusi ostenduntur. In Ascensione vero legitur Deus rogasse pro fidelibus; unde cantat Ecclesia: Pater sancte, serva eos, etc.; unde ostendit Ecclesia quod pro his non oravit, et eos tales denuntiat. In festo vero Dedicationis ostenditur locus 238 qui fidelibus ad adorandum deputatur; et quod infidelibus locus ille apertus non est, in ipso die ab ecclesia expelluntur. Et hoc totum fit pro utilitate excommunicatorum, ut videntes se a tot bonis tantorum dierum excludi, facilius ad reconciliationis gratiam condescendant. Ad diem vero festum respondetur quod hoc non est sententiae prolatio, sed exclusionis ostensio, et non [Col. 1118D] per viam judicialem, sed admonitionem et correctionem materialem. Qua praedicatione et excommunicatione completa, fit confessio, et sequitur indulgentiae datio, quae est talis: indigenis datur annus et XL dies: extraneis II anni et II quadragenae; ultramontanis III anni et IV quadragenae. His qui transiverint mare IV ann. et IV quadragenae. Et fit absolutio per papam, et ea facta vadit ad ecclesiam, et facit omnia ut continentur in ordinatione, et Missa, et confectione chrismatis, et lotione pedum in suis locis, et datione presbyterii, quae ita fit. Praelati coram papa veniunt, ut dictum est in coronatione, etc. Et comedit.
[Col. 1119A] 23. Feria sexta Parasceve, dicitur officium nocte et die ut continetur in Ordinario. Prima vero hora hujus diei in consistorio ante lectum papae conveniunt omnes capellani induti suis cappis et camisiis rotundis, et non forratis vel pretiosis, sed simplicibus et cum silentio, qui tristi facie sedent in terra. Demum venit dominus papa assistentibus sibi duobus capellanis, indutus sua cappa simplici de scarleto non forrato, et sedet non in sede, neque in faldistorio, sed in scabello, et per choros dicunt totum psalterium continuatim; hoc tamen salvo, quod praelati, si dominus papa surgeret ad absolutionem peregrinorum, vel ad alia, tacent, et eo redeunte resumit unus quod dimissum est. Quo finito, cum aliis, ut habetur in Ordinario, dicit ipse papa litaniam, si [Col. 1119B] sibi placuerit, et Orationes. Consuevit enim hac die, et in primo die Quadragesimae ipse dicere litaniam; Orationes vero et Benedictiones semper ipse dicet, nisi fuerit impeditus. Demum fit Processio hora debita in nigris vestibus, et alia omnia, ut habentur in Ordinario. Hoc tamen salvo, quod papa redit cum cappa, non cum pluviali et cum capello, si est eques, vel cum mitra simplici.
24. Die Sabbati omnia fiunt ut continetur in Ordinario.
25. Dominica sanctum Pascha, surgit papa ad Matutinum, et omnes capellani induti superpelliciis conveniunt in capella, 239 quae bene ornata dicitur esse, cum pluribus cereis et magnis faculis; et demum venit papa indutus pluviali albo, quod portare [Col. 1119C] debet quotidie usque ad diem Sabbati in Missa, et aliis Horis, conducentibus eum duobus capellanis venit ad capellam, et officium agit, et caetera fiunt eodem die et per Octavam usque ad diem Sabbati in Vesperis, in quo resumit pluviale rubeum, ut in Ordine continetur, et omnia officia fiunt semper usque ad Ascensionem, sicut in Ordinario habetur. Hoc tamen attende, quod die Lunae [Col. 1119] Nempe ob triduum Rogationum, quae abstinentia hodie quoque servatur, non vero jejunium in vigilia Ascensionis. et die Martis non comedit curia carnes, sed caseum et ova. Die vero Mercurii vigilia Ascensionis jejunat, et tempestive comedit, et parum quiescit; et postea vadit papa cum tota curia ad sanctum Petrum, et ibi cum omni solemnitate cantat Vesperas, cardinalibus et praelatis assistentibus vestibus solemnibus indutis. Utuntur colore albo in isto festo et per Octavam, nisi [Col. 1119D] veniat festum aliquod quod impediat. Et capellani similiter erunt omnes induti superpelliciis; nam capellani in Pascha, duobus diebus sequentibus, in Ascensione, in Pentecoste, et duobus diebus sequentibus, et in omnibus festis duplicibus a Pascha usque ad festum omnium Sanctorum, in primis et secundis Vesperis, in Matutinis et in Missa, si fiat de festo in capella, debent uti superpelliciis. Eodem die vigiliae dominus papa cum capellanis suis in sancto Petro pernoctat, et dicit in capella sua Matutinum cum capellanis suis, et mane in sancto Petro cantat Missam, et ante Missam dicit Tertiam, et induit se [Col. 1120A] more solito. Indutus cum omni ornatu, ipse, cardinales, et omnes praelati, et alii ascendent pulpitum paratum; et sermocinatur, et omnia fiunt de excommunicatione, sicut in Coena Domini. Quibus finitis, prosequitur Missa; et ea finita, redit Lateranum. Et attende quod quoties in festis duplicibus papa vadit ad primas Vesperas, semper facit incensum super altare, in tertio nempe Psalmo; et si est in sancto Petro, incensat altare majus, et aliud quod est infra in confessione, et tertium quod est extra in exitu confessionis, in quo praenudatae fuerint reliquiae beatorum apostolorum Petri et Pauli. In secundis Vesperis, si est Romae vel alibi, consueverunt cantores de schola loco Hymni prosam cantare, Rex omnipotens, cum melodiis.
[Col. 1120B] 240 26. A die Ascensionis usque ad Octavam, et etiam ad vigiliam Pentecostes fit officium ut in die Ascensionis, et fiunt festa inter Octavam, et dicitur officium beatae Virginis. In vigilia Pentecostes ad Vesperas conveniunt papa, cardinales, et alii praelati, quia solemnes sunt et duplices; et fit prout in aliis duplicibus, et utuntur colore rubeo hoc sero et per totam octavam; et si est Romae, vadit ad sanctum Petrum. Et attende quod cum est in sancto Petro, in Vesperis ipse papa tantum incipit Antiphonam, praenuntiante sibi priore scholae, et ultimam ad Matutinum; alias vero Antiphonas vicissim canonici sancti Petri et cantores scholae praenuntiant qui cantant; alii vero praelati non cantant, ibi incipiendo aliquis Antiph. In nocte et per hebdomadam dicuntur Matutino [Col. 1120C] tres lectiones, sicut in hebdomada Paschae. Et est illa ratio propter neophytos baptizatos, ne ex longo officio fastiditi retro respiciant. Hac die et per totam hebdomadam dicitur Tertia; id est vero propter Hymnum Veni creator Spiritus qui dicitur in Tertia; et in Missa quotidie cantatur Alleluia, Vem sancte spiritus, et Prosa Sancti Spiritus adsit nobis gratia; caetera officia dicuntur sicut continetur in Ordinario. Quarta feria hujus hebdomadae dicuntur duae lectiones; unde dicto Kyrie, eleison, dicit sacerdos Oremus, sine Flectamus genua; et postea dicitur Oratio. Qua finita, legitur lectio; qua lecta, dicitur Alleluia, cum suo versiculo; quibus dictis, dicit sacerdos Gloria in excelsis Deo, et procedit in Missa ordine consueto.
27. Die Sabbati dicuntur quinque lectiones, et cantatur [Col. 1120D] Alleluia, cum versiculo ut dicitur in Ordinario, cum Orationibus; quibus dictis, dicitur Gloria in excelsis Deo, et procedit Missa ordine debito. His tribus diebus, quanquam sint quatuor tempora, utuntur tamen rubeis vestibus, et tunica, et dalmatica propter solemnitatem Pentecostes, et duobus diebus sequentibus, ut in Pascha et duobus diebus sequentibus, et in Nativitate et in duobus diebus sequentibus. Si cantat dominus papa, debent omnes subdiaconi indui tunicellis in Missa; et isti subdiaconi debent esse parati duodecim in Coena Domini, ut laventur pedes eorum, ut continetur in Ordinario; et debent portare septem [Col. 1121A] candelabra cum faculis, et crucem in processione; et debent etiam cantare Patrem omnipotentem de Credo, et Sanctus in ipsa Missa; 241 et associatur diaconus cardinalis, cum vadit legere Evangelium; et in vigilia Paschae debent legere lectiones, et ire ad fontes, et facere litaniam. Si quaeratur quae est ratio, quare subdiaconi sic canunt aliqua, et postea non canunt, respondetur quod statum Ecclesiae primitivae repraesentant. Idcircoque tres linguae in Missa cantant, Latina, Graeca, et Hebraea. Latina in introitu, Epistola, et Evangelio, et Orationibus, Graeca Kyrie, eleison; Hebraea, [Col. 1122A] Hosanna. De istis antiquitus duae fuerunt in Ecclesia Dei; Graeca et Latina; et earum quaelibet cantabat in Symbolo fidei, et etiam laudibus in sanctis. Verum quod postea Graeca non duravit, subdiaconi post Sanctus silent.
27. In Dominica prima post festum Pentecostes, quae caret Octava, die Sabbati in Vigilia ipsius Dominicae usque ad Dominicam primam de Adventu Domini, fit officium de die et nocte, ut continetur in Ordinario, et utitur Ecclesia colore viridi.
Admonitio in Ordinem Romanum XIV
In apographo illustrissimi Ciampini, a quo nostrum exemplum accepimus, nullum auctoris nomen exstat sequenti Ordinario praefixum. At quoniam in Caeremoniali Petri Amelii, quod huic proxime (si locus patiatur) succedet, liber Jacobi Gaytani laudatur multis in locis, nempe in capitibus 24 et 25, 52, 57, 58, 76 et 85, quae omnia loca in subjecto reperiuntur Ordinario, non dubito praedictum Jacobum Gaietanum ejusdem Ordinarii esse auctorem. Fuit autem Jacobus diaconus cardinalis sancti Georgii in Velo Aureo seu Velabro, creatus a Bonifacio VIII, cujus et ipse nepos erat; idemque floruit sub pontificatu Benedicti XI, Clementis V, Joannis XXII, Nicolai V, Benedicti XII, et Clementis VI, sub quo vivere desiit. Legatur sequentis Ordinarii caput 117, in quo multa referuntur de creatione quorumdam cardinalium, qui a praemissis pontificibus creati sunt, teste ac spectante (ut videtur) auctore; quem proinde Jacobum Gaietanum appellabimus, suffragante 242 praeter Amelium Augustino Patricio, qui eumdem Jacobum Gaietanum laudat in lib. II cap. 60, de lectione Graeca prophetiae primae in Sabbato sancto, de qua hic in cap. 93. Nec obstat quod in sequenti Ordinario quaedam afferuntur ex Caeremoniali cardinalis Rothomagensis de Stoutavilla, qui ab Eugenio IV creatus est. Haec enim postmodum addita sunt ex Caeremoniali Petri Amelii episcopi Senogalliensis; cujus exemplo, quod olim fuerat in potestate Guillelmi cardinalis de Stoutavilla, usus est auctor praedictarum additionum. Ita etiam Caeremoniali Petri Amelii nonnulla inserta sunt a Petro Oloycensi episcopo, qui vixit pontificatu Martini V. Hunc vero de praedicto Caeremoniali Petri Amelii sub nomine cardinalis Rothomagensis saepius hic citato sensum esse patet ex ultima additione apographi Ciampiniani; in quo ea quae apud Petrum Amelii leguntur cap. 143, de pontifice aegrotante, referuntur ex Caeremoniali domini Cardinalis Rothomagensis de Stoutavilla, quem edidit dominus Petrus Senogalliensis episcopus; ex quo libro sunt omnes postillae positae superius in marginibus in diversis locis. Nullum itaque dubium relinquitur plerasque ex illis additionibus excerptas fuisse ex Caeremoniali Petri Amelii, id est ex illo ejus exemplo quod olim fuerat cardinalis Rothomagensis.
Ordo Romanus XIV
In nomine Domini amen. Anno Domini millesimo, etc., die Jovis sexta, die mensis talis. Nos episcopi, presbyteri et diaconi S. R. E. cardinales, omnes et singuli in consistorio existentes, videlicet ego Ostiensis, ego Albanensis, et sic de singulis episcopis nominatim. Deinde fiat idem per ordinem de presbyteris nominatim; et postea de diaconibus per ordinem: Diaconi cardinales tractantes 247 de electione pontificis elegimus et eligimus per viam procedere compromissi, et unanimiter, et concorditer, nemine discrepante, elegimus compromissarios venerabiles Patres dominos N. episcopum, etc., fratrem N. presbyterum, etc., et L. [Col. 1121C] sancti Angeli diaconum cardinalem: quibus damus plenariam potestatem providendi Romanae et universali Ecclesiae de pastore, sub hac forma, videlicet quod duo ex eis possint eligere tertium de se ipsis, et omnes tres concorditer de collegio, vel de extra possint Romanae universali Ecclesiae providere. Et volumus quod dicta [Col. 1122B] potestas duret usque ad consumptionem candelae seu faculae ex consensu singulorum accensae; et promittimus nos illum pro Romano pontifice habituros [Al., intuituros], quem praedicti compromissarii in forma praedicta duxerint eligendum.
Si in electione Romani pontificis velint cardinales per viam scrutinii procedere, solent eligi tres scrutatores collegii, et alii tres scrutatores scrutatorum.
Modus autem scrutinandi et deponendi votum in scrutinio in porta talis est.
Nos eligimus tres scrutatores collegii, prout cardinales concordaverint, puta frater Nicolaus Ostiensis [Col. 1122C] episcopus, frater N. tituli sancti Eusebii presbyter, et Neapoleo sancti Adriani diaconus cardinalis; et eliguntur immediate tres alii scrutatores scrutatorum, puta dominus Berengarius Tusculanus episcopus, Arnaldus tit. sanctae Priscae presbyt., et N. sancti Nicolai in Carcere Tullianen. diaconus cardin.
Primo praedicti scrutatores scrutatorum remanent in consistorio, et sedentes scrutantur secreto et singillatim vota scrutatorum collegii, et in scriptis redigunt; primo videlicet episcopi, secundo presbyteri, tertio diaconi scrutatorum, quae vota diaconus scribere consuevit.
Scrutatis votis scrutatorum collegii, ut praedictum est, recedunt de consistorio scrutatores scrutatorum, portantes secum secrete depositiones scrutatorum collegii praedictas, et remanent in consistorio soli scrutatores collegii, v. g., Ostiensis Nicolaus et Neapoleo 248 supradicti; et consequuntur caeteri cardinales in ordine antiquitatis quantum ad statum cardinalatus: primo episcopi, secundo presbyteri, [Col. 1123B] tertio diaconi secrete et singillatim sua vota deponunt; et ipsi etiam scrutatores scrutatorum, ut alii suo ordine et loco deponunt; quae vota cardinalium diaconus cardinalis unus ex scrutatoribus collegii, puta dominus Neapoleo, scribere consuevit.
Notandum quod scrutatores, tam collegii, quam scrutatorum, et cardinales, sua vota deponunt, cum sedent et tenent buretrum, si volunt; nisi forte ex devotione vel reverentia aliquis cardinalis stare vellet buretro deposito, dum deponit.
Ego Jacobus sancti Georgii ad Velum Aureum diac. cardinalis nomino et eligo venerabilem patrem dominum Matthaeum sanctae Mariae in porticu diacon. cardinalem in summum pontificem. Et notandum, quod cautelae [Col. 1123C] est et decentiae quod scrutator omnem dat depositionem scriptam ipsi deponenti, ne per incuriam in aliquo sit erratum.
Et quia unusquisque potest in scrutinio nominare unum vel plures, potest sic dicere: Ego Jacobus sancti Georgii ad Velum Aureum diac. cardin. nomino et eligo dominum Matthaeum, etc., et dominum Nicolaum Ostiensem episcopum in summum pontificem. Vel sic: Ego Jacobus sancti Georgii ad Velum Aureum diac. cardin. nomino et eligo dominum Matthaeum, etc., et dominum Nicolaum Ostiensem de intus; de extra venerabilem Patrem dominum Pampanianum episcopum Parmensem, in summum pontificem. Et sic unum vel plures, sive de intus, sive de extra, sive partem de [Col. 1123D] intus, sive partem de extra, prout et quot voluerint, deponens poterit nominare. Decentiae tamen est, et fortassis expedientiae, quod non multi ab uno in scrutinio nominentur, licet hodie ab aliquibus contrarium observetur, cum in scrutinio nominent valde multos.
Completis depositionibus singulorum, omnes domini cardinales ad consistorium revocantur; et singulis in suis locis et ordinibus more solito residentibus, petunt scrutatores collegii an placeat omnibus quod aperiatur scrutinium, et in communi publicetur. Et respondentibus quod placet, diaconus scrutator collegii, puta dominus Neapoleo, legit ut scriptum est, videlicet: In nomine Domini amen. Ego Berengarius Tusculanus episcopus nomino et eligo, etc., ut [Col. 1124A] supra, et sic de aliis. Et 249 ut melius cardinales singuli comprehendant depositiones fratrum, idem diaconus legit eas bis vel pluries.
Lectis depositionibus singulorum de collegio, scrutatores scrutatorum petunt, an placeat omnibus quod aperiantur et publicentur in communi depositiones scrutatorum collegii. Et respondentibus quod placet; diaconus scrutator scrutatorum, puta dominus Aemilius, legit ut scriptum est, videlicet, In nomine Domini amen. Ego frater Nicolaus Ostiensis et Velletrensis episcopus nomino et eligo, etc., ut supra, et sic de aliis scrutatoribus scrutatorum; et ut melius cardinales singuli comprehendant depositiones fratrum, idem diaconus, puta dominus Aemilius, legit eas bis vel pluries.
[Col. 1124B] Post haec non fit collatio meriti ad meritum, zeli ad zelum; sed solum numeri ad numerum. Aliquis alius diaconus cardinalis scribit in aliqua charta omnia nomina dominorum cardinalium singulatim, per hunc modum qui sequitur, ut collatio numeri ad numerum fiat ut debet: Dominus N. Ostiensis et Velletrensis episcopus habet . . . . Dominus N. Tusculanus episc. habet . . . . Et sic ponuntur per ordinem suae antiquitatis omnes episcopi. Dominus Nicolaus tit. sancti Eusebii presbyter cardinalis habet . . . Dominus Arnaldus tit. sanctae Priscae presbyter cardin. habet . . . . Et sic ponuntur per ordinem omnes presbyteri. Dominus Neapoleo sancti Adriani diaconus cardin. habet . . . . Dominus Aemilius sancti Nicolai in Carcere Tulliano diaconus cardin. habet . . . . Et sic ponuntur per ordinem [Col. 1124C] omnes diaconi. Fiat itaque numeri ad numerum collatio, ut sequitur.
Nam a capite reincipit diaconus unus ex scrutatoribus collegii, puta dominus Neapoleo, legere scrutinium per ordinem, ut scriptum est. Ego Berengarius Tuscul. episcopus nomino et eligo venerabiles Patres dominos N. Ostiens. episcopum, N. tit. sancti Eusebii presbyterum, N. sancti Adriani diaconum cardin., etc., ut supra. Et alius diaconus cardinalis qui scripserat nomina cardinalium, ut supra in charta, addit ubi dicebatur, Dominus Ostiens. et Velletrens. episcopus habet dominum Berengarium Tusculan. episcopum. Dominus Nicolaus tit. sancti Eusebii presbyter cardin. habet 250 dominum Tusculanum episcopum. Dominus [Col. 1124D] Neapoleo sancti Adriani diaconus cardinalis, dominum Tusculanum episcopum.
Ulterius diaconus, scilicet dominus Neapoleo, prosequitur, et legit scrutinium: Ego Arnaldus Sabinensis episcopus nomino et eligo venerabiles Patres, dominos videlicet Tusculanum episcopum, Arnaldum tit. sanctae Priscae presbyterum, Aemilium sancti Nicolai in Carcere Tullianensi diaconum cardinalem, etc., ut supra, et Arnaldum sanctae Mariae Novae diaconum cardinalem. Et praedictus diaconus qui scripserat nomina in charta, ut supra, addit ubi dicebatur, Dominus Berengarius Tusculan. episcop. habet dominum Sabinensem episcopum. Dominus Arnaldus tit. sanctae Priscae presbyter card. habet dominum Sabinensem episcopum. Dominus Nicolaus sancti Nicolai in Carcere Tullian. [Col. 1125A] diaconus card. habet dominum Sabinensem episcopum.
Et ulterius dominus Neapoleo diaconus prosequitur, et legit scrutinium, et alius diaconus addit nomina cardinalium in locis suis, prout nominati sunt a diversis.
Quibus expletis, praedictus diaconus, dominus Franciscus sanctae Mariae in Cosmedin, diaconus cardinalis qui susbcripserat nomina, et addiderat ut supra, legit praedictam chartam cum suis additionibus per hunc modum.
Non solent citari absentes qui sunt extra terram, ut sunt duae partes collegii; sed sic possunt esse reliqui in vicino quod praesentes condicunt se certa die [Col. 1125B] incoepturos super negotio electionis procedere, qui dies per aliquem vel aliquos amicos absentium potest notificari eisdem.
Solent eligi tres scrutatores collegii, et alii tres scrutatores scrutatorum. Duae partes collegii requirantur vocem in electione habentium, non computato electo.
Forma decretalis Quia propter in omnibus suis capitulis non servatur.
Sufficit quod in idem tempus certum sit duas partes concurrere in eamdem personam, ea non computata, et eam electam 251 a duabus partibus et receptam.
Solet etiam fieri ex consensu duarum partium communis electio, licet forsan non sit de substantia, ut [Col. 1125C] communis electio subsequatur, ex quo electus a duabus partibus nominatur et recipitur per consensum adhibitum in scrutinio, vel per accessum.
Non fit collatio meriti ad meritum, zeli ad zelum, sed solum numeri ad numerum, etiamsi efficiatur a majori parte collegii nominatus.
Unusquisque potest in scrutinio unum nominare, vel plures, similiter ad unum accedere, vel ad plures.
Si per dispositionem in scrutinio factam, duo vel plures a duabus partibus eligantur, sive electi habeant probabiliter duas partes, sive inter hujusmodi duas partes habentes unus habeat plures quam alter, sive non, nulli ex taliter electis acquiritur; sed est reincipiendum a capite, ac si nihil penitus actum [Col. 1125D] esset.
Similiter si in eodem concursu per accessum imperceptibiliter, aut in confusione vocum principales duas partes haberent, neuter esset.
Si plures ab aliquo nominentur in scrutinio, quorum unus primo, alius secundo, tertius tertio, et sic de aliis nominentur; omnes intelliguntur nominati in eodem momento, et nulli ex scripturae ordine jus majus acquiritur.
Ad viam compromissi non proceditur uno volente scrutinium, cum sit magis ordinaria via scrutinii.
Non valet compromissum, nisi omnes consentiant, cum sit decentiae, non necessitatis.
Compromissarii solent et de se ipsis, et de aliis [Col. 1126A] compromittentibus collationes habere, sed differenter, quia quando tractant de se ipsis, ille de quo tractatur secedit in partem; quando vero de compromittentibus, et in communi, et inter se possunt loqui de absente.
Haec commendationes et laudes, et verba verialia, quibus compromissarii utuntur cum de fratribus suis, vel aliis loquentur, habeantur pro confessione. Et ad vitanda pericula quae possent sequi, solent compromissarii invicem condicere 252 et procertari quod nihil quod dicunt habeatur pro efficaci consensu, nisi unusquisque eorum consensum suum in scriptis redigat, quo redacto, ita quod quilibet suum consensum scripserit, et tunc solet dici quod consensum revocare non possent, et ipsum collegium sic [Col. 1126B] intelligit quod condicant et protestentur, et ipsis non contradicentibus vel protestantibus.
Compromissa ut plurimum fiunt sine scriptura, sed tutius est cum scriptura.
An compromissarii, postquam electi fuerint, possint revocare, etc. Respondeo sic, a duobus partibus compromittentium re integra, scilicet papa non facto.
Quae hic dicuntur quae non sunt de jure, tandiu stent firma in hac vacatione, quousque totum collegium et singuli, vel duae partes totius collegii vocem in electione habentium ea duxerint immutanda. Hodie in consistorio, absente tamen Tusculano nec requisito, fuerunt lectae istae observantiae. Et placuit quod ista deberent servari. Addidit tamen unus quod [Col. 1126C] ista essent sicut fuerunt hactenus, et secundum sanum intellectum sine fraude; et tamen non fuerunt petita consilia circularia, nec scio quod omnes consensere.
Romana ecclesia pastore vacante, ille qui fuerit concorditer ab omnibus cardinalibus, vel a duabus partibus electus in papam, vel ab universali Ecclesia, Romanus pontifex habeatur: qui sit fuerit absens, vel de collegio cardinalium non fuerit, ad locum in quo-cardinales sunt in consistorio venire debet vocatus, et eo electioni de se factae consensum praestante, prior diaconorum exuit eum cappa, sive chlamyde qua utitur, et ponit ei, si non habet, albam, [Col. 1126D] rochetum, camisiam, et ornamentum ad modum presbyteri super humeros, si est presbyter; vel super laevam partem, si est diaconus, et non in presbyterii ordine constitutus; et postea ponit ei mantum, et dicit, Investio te de papatu Romano ut praesis urbi et orbi, et tradit ei etiam annulum, quo uti consueverunt praedecessores ipsius, et ei mitram competentem tempori super caput imponit; et petens ab eo quo nomine vocari velit, ipsum eo 253 nomine quo ei placuerit vocabunt; quo facto, facit eum sedere in sede, sive in faldistorio; et depositis communibus calceis, si habentur rubea calceamenta papalia, calciatur eidem. Et sic cardinales omnes per ordinem, primo episcopi, secundo presbyteri, tertio diaconi, veniunt coram eo flexis genibus; et idem [Col. 1127A] electus ipsos ordinate ad pedem recipit et ad pacis osculum, necnon et omnes alios capellanos suos, ac caeteros clericos et laicos venientes ad ejus reverentiam, infimos, majores et mediocres. Quibus expeditis, cruce praeeunte papali ducitur processionaliter a cardinalibus, et a tota curia ad cathedralem, vel ad aliam majorem ecclesiam loci, in quo est curia, si locus in quo eligitur civitas non existit; in qua ecclesia ad altare ducitur, et ante ipsum altare prostratus orat diutius; et dum orat, Te Deum laudamus ab omnibus clericis solemniter decantatur; quo decantato, prior episcoporum dicit Pater noster, et suffragia consueta, et Orationem Omnipotens sempiterne Deus, miserere electo nostro. Qua finita, idem electus surgens ab Oratione dicit Sit nomen Domini benedictum, et facit benedictionem; qua expleta, reverenter [Col. 1127B] osculatur altare, et ut ordinate venit ad ecclesiam, sic redit ad cameram suam, et signando semper in eundo et redeundo. Et postquam redierit ad cameram, deponit pluviale et mitram, et assumit rubeum mantellum, ac habere debet caligas de panno rubeo sine pedulibus et constaphilibus, et infulam rubeam de scarleto, et postea parvos calceos de panno eodem, et calceos religiosos usque ad medium crus de corio rubeo, et tunicas et vestes de scarleto albo, et desuper pannos albam camisiam; et erit subcinctus cingulo de serico rubeo super camisiam; et ipsa camisia erit ita longa, quod elevata competenter super ipsum cingulum reflectatur.
[Col. 1127C] Cum autem praedictae Romanae Ecclesiae fuerit de pastore provisum, prior diaconorum dictam electionem populo annuntiat, dicens: Si placet ave annuntio vobis gaudium magnum, vel aliud thema sicut placebit; et narrat quomodo 254 concorditer, vel a duabus partibus cardinalium per viam scrutinii, compromissi, vel Spiritus sancti de collegio, vel extra collegium elegerunt, nominando et laudando personam electi, et pronuntiando nomen de novo assumptum.
Episcopus qui in papam electus est, non consecratur denuo, sed benedicitur aliquo die Dominico, quo [Col. 1127D] et coronatur; et descendens de palatio suo apud sanctum Petrum, intrat ecclesiam more solito cum rubeo pluviali, et mitra in loco solito. Oratione facta, receptis omnibus cardinalibus et praelatis ad reverentiam, et dicto Sit nomen Domini benedictum, et responso Ex hoc nunc et usque in saeculum, et Benedictione data, vadit ad vestiarium, capellam videlicet sancti Gregorii; et ibi servitur ei per episcopum et diaconum cardinales ad hoc assumendos, et per priorem diaconorum, seu per priorem basilicae, qui et portat mitram, et annulum, et habet ferulam; et ibidem electus in papam induitur omnibus paramentis pretiosis et solemnibus aptis tempori et diei, et [Col. 1128A] ponitur pretiosissima mitra in capite, et datur sibi annulus pontificalis per eumdem episcopum; et cubicularius primum annulum imponit digito summi pontificis. Et dum dominus papa dalmaticam recipit, ipse episcopus induit se superpellicio, amictu, et pluviali coloris diei, et portat mitram simplicem. Cum autem dominus papa planetam induit, venit idem episcopus ad latus summi pontificis; et accepto annulo de manu acolythi, ponit eum in manu domini papae parati omnibus paramentis et mitra solemnibus, et cubicularius ponit primum annulum. Et episcopus, accepta navicula cum incenso de manu acolythi, porrigit eam papae, et osculatur manum ipsius; et imposito incenso in thuribulum per papam, episcopus vadit ad locum ubi sunt alii episcopi cardinales processionaliter ordinati, factis impensis [Col. 1128B] obsequiis quae fieri solent et impendi quando Romani pontifices parantur, salvo quod tunc in ipsa Processione non portat pallium, quod, ut infra sequitur, accipiet in altari; quam processionem ordinat archidiaconus, vel prior diaconorum infra scripto modo.
Procedit subdiaconus cum cruce, indutus tunicella propter solemnitatem. Hunc sequuntur abbates, episcopi et archiepiscopi. Post hos vadunt presbyteri cardinales, quos sequuntur episcopi cardinales secundum prioritates suas. Post hos vadunt acolythi cum navicula, thuribulo et incenso; post ipsos septem subdiaconi cum tunicellis, portantes septem candelabra cum facula; in medio quorum vadit ille qui dicturus [Col. 1128C] est Epistolam, portans librum Evangeliorum, et cum eo qui lecturus est epistolam Graecam; et post eos qui lecturus est Evangelium graecum. Diaconi cardinales sequuntur ordine suo, inter quos est ille qui dicturus est Evangelium, ultimus vel cum ultimo duo diaconi cardinales, unus a dextris, et alius a sinistris, ducunt dictum papam, circa quos est subdiaconus qui servit de mitra portans tobaleam.
Procedens autem dominus papa sic processionaliter per ecclesiam, continue benedicit. Cum autem pervenerit ad chorum, obviant ei tres presbyteri cardinales, qui aptant ei planetam, quos ad pacem [Col. 1128D] recipit, et ipsi osculantur cum reverentia pectus ejus. Inde procedens vadit processionaliter usque ad altare, sed non ascendit ad altare. Tunc facta confessione ascendit sedem praeparatam non eminentiorem, sed sedet in faldistorio in plano posito inter altare, et sedem eminentiorem; et ibi coram ipso veniunt Albanensis, Portuensis et Ostiensis episcopi, vel archipresbyter Ostiensis, si non sit episcopus; qui Albanensis dat primam orationem, scilicet:
Oremus.—Deus, qui adesse non dedignaris ubicunque devota mente invocaris, adesto, quaesumus, invocationibus nostris, et huic famulo tuo N. quem ad culmen apostolicum commune judicium tuae plebis [Col. 1129A] elegit, ubertatem supernae Benedictionis infunde, ut sentiat se tuo munere ad hunc apicem pervenisse. Per, etc.
Secundam episcopus Portuensis.
Oratio.—Supplicationibus, omnipotens Deus, effectum consuetae pietatis impende, 256 et gratia Spiritus sancti hunc famulum tuum N. perfunde; ut qui in capite Ecclesiarum nostrae servitutis mysterio constituitur, tuae virtutis soliditate roboretur. Per.
Tertiam episcopus vel archipresbyter Ostiensis.
Oratio.—Deus, qui apostolum tuum Petrum inter caeteros coapostolos primatum tenere voluisti, eique universae Christianitatis molem superimposuisti, respice propitius, quaesumus, hunc famulum tuum N. quem de humili cathedra violenter sublimatum in thronum ejusdem apostolorum principis sublimamus; ut sicut profectibus [Col. 1129B] tantae dignitatis augetur, ita virtutum meritis cumuletur; quatenus ecclesiasticae universitatis onus te adjuvante digne ferat, et a te, qui es beatitudo tuorum, meritam vicem recipiat. Qui vivis.
Et vero quod primicerius cum schola, postquam primo papa pervenit ante altare, cantabit Introitum et Kyrie, eleison, cantu Romano; et stans in faldistorio in plano posito recipit dominus papa domines cardinales omnes, tam diaconos, quam presbyteros et episcopos et praelatos, ad pedem et osculum.
Quibus receptis, venit ad altare, ubi est desuper pallium paratum, per priorem diaconorum capellanorum, sive per priorem basilicae Sanctae sanctorum; [Col. 1129C] et duo priores diaconi cardinales tenent pallium ipsum, et tunc prior illorum duorum solus dat pallium pontifici sub his verbis: Accipe pallium, plenitudinem scilicet pontificalis officii, ad honorem omnipotentis Dei, gloriosae Mariae virginis ejus genitricis, beatorum Petri et Pauli, ac sanctae Romanae Ecclesiae. Et aptato pallio ipso super eum cum tribus spinulis aureis, ut est moris, ascendit summus pontifex ad altare, et facit incensum; et demum redit ad eminentem sedem, et recipit omnes cardinales ad osculum pedis et oris, et dicit Dominus vobiscum, vel Pax vobis, sive Gloria in excelsis Deo, ut dies requiret; et dicit Orationem Dominicae alte, et aliam dicit pro se secreto; qua Oratione completa, et secuta responsione Amen, papa residet in sede, et prior [Col. 1129D] diaconorum cardinalium portans ferulam in manibus 257 cum diaconis et subdiaconis scriniariis, et judicibus, omnibus indutis solemniter, descendit ante altare, et facit duas acies sive filas, unam ex una parte, et unam ex reliqua, aequaliter dividendo, ita quod in qualibet acie sint de quolibet ordine; et ponit primo diaconos juxta altare, secundo subdiaconos, tertio judices, quarto scriniarios in ordine.
Tunc ipse prior diaconorum incipit laudem sic alta voce, quasi legendo, Exaudi, Christe, et judices et scriniarii respondent similiter in cantu, quasi legendo: Domino nostro N. a Deo decreto summo pontifici [Col. 1130A] et universali papae vita; et sic dicitur, et respondetur ter. Item idem prior dicit Salvator mundi, judices et scriniarii respondent Tu illum adjuva; et sic faciunt ter. Item idem prior dicit bis Sancta Maria; et illi respondent Tu illum adjuva. Eodem modo dicit tantum semel, Sancte Michael, respondetur Tu illum adjuva. Sancte Gabriel, resp. Tu illum adjuva. Sancte Raphael, resp. Tu illum adjuva. Sancte Joannes Baptista, resp. Tu illum adjuva. Sancte Petre, resp. Tu illum adjuva. Sancte Paule, resp. Tu illum adjuva. Sancte Andrea, resp. Tu illum adjuva. Sancte Stephane, resp. Tu illum adjuva. Sancte Leo, resp. Tu illum adjuva. Sancte Gregori, resp. Tu illum adjuva. Sancte Benedicte, resp. Tu illum adjuva. Sancte Saba, resp. Tu illum adjuva. Sancta Agnes, resp. Tu illum adjuva. Sancta Caecilia, resp. Tu illum adjuva. Sancta Lucia, resp. Tu illum adjuva. Sancte Basili, resp. Tu illum adjuva. Dicit Kyrie eleison ter, et respondetur ter Kyrie eleison.
Et postea omnes simul una et alta voce dicunt Kyrie eleison, 258 et laudibus finitis, legitur Epistola Latina et Graeca subsequenter super pulpitum, sic etiam Evangelium Latinum et Graecum.
Ille vero episcopus cardinalis qui servit papae debet esse indutus superpellicio, amictu et pluviale, et habere mitram simplicem, et sic Missa suo ordine procedit usque ad finem; et communicabit cum solemnitate, non super altare, sed ad sedem eminentem.
Post Missam idem summus pontifex dicit Sit nomen Domini benedictum, et respondetur Ex hoc nunc et usque in saeculum. Hujusmodi autem episcopus qui servit non dicit Multos annos; sed omnibus rite peractis, ipse summus pontifex et omnes cardinales et alii praelati et subdiaconi, quilibet in gradu suo, [Col. 1130D] induentur vestimentis pretiosis albi coloris, episcopi pluvialibus, presbyteri casulis, diaconi dalmaticis, subdiaconi tunicellis, acolythi superpelliciis et alii capellani; archiepiscopi, episcopi, abbates, patriarchae pluvialibus; et judices et scriniarii, similiter et advocati erunt induti pluvialibus; et primicerius in pluviali et mitra, et cantores in superpelliciis. Et papa omnia pretiosa ornamenta habebit, et pallium, et mitram optimam et chirothecas, et annulum pastoralem; et sic cum omnibus venit vel ad portam, vel ad gradus ecclesiae; et ibi prior diaconorum cardinalium extrahit sibi mitram; et ponit ei coronam quae vocatur regnum, in capite, toto populo acclamante Kyrie eleison; et sic cum omni ornatu quilibet [Col. 1131A] cardinalis et praelatus equitat equum coopertum panno albo; subdiaconi vero, capellani, scriniarii, et alii equitant ornate vestiti, non tamen equos coopertos. Papa equitat equum faleratum, non coopertum a parte anteriori, ex parte vero posteriori coopertum de scarleto.
Sic omnibus equos ascendentibus, prior diaconorum cum ferula ordinat Processionem hoc modo. Primo praecedit equus domini papae faleratus; secundo vadit subdiaconus cum cruce; tertio duodecim bandonarii cum duodecim vexillis rubeis, et duo alii cum duobus cherubin in cameri [ Forte, camurinis] in lanceis; quarto duo, qui hodie non [Col. 1131B] sunt, praefecti navales, induti pluvialibus; quinto scrinarii, sexto advocati, septimo judices, octavo cantores, nono diaconi qui legunt Epistolam et Evangelium in Graeco; decimo abbates forenses, undecimo episcopi, duodecimo archiepiscopi, decimo tertio abbates Urbis, decimo quarto patriarchae, et episcopi cardinales, decimo quinto presbyteri cardinales, decimo sexto diaconi cardinales, decimo septimo dominus papa, et subdiaconus cum tobalea, et serviens qui portat umbraculum. Sic venit processionaliter usque ad Lateranum ad sedem stercorariam, ubi cum descendit de equo, deponit regnum et assumit mitram.
Procssionaliter autem procedens a scalis beati Petri, postquam equitaverit usque ad dictam sedem [Col. 1131C] stercorariam per viam Sacram seu papae, fiunt in eodem loco equitationis post eum per senescalcum vel alium ter missilia seu jactus pecuniae, ut alias in tribus locis fiunt missilia, scilicet ad turrim de Campo, ubi unus de familia papae facit alium jactum stando in loco aliquo eminentiori; et ibi dominus papa stat, et veniunt illuc Judaei cum lege, facientes ei laudem, et offerunt ei legem, ut adoret; et tunc papa commendat legem, et damnat observantiam Judaeorum sive intellectum, quia quem dicunt venturum, Ecclesia docet et praedicat jam venisse Dominum Jesum Christum. Similiter cum pervenerit ad palatium Cencii Musca in Punga, unus de familia papae facit unum jactum. Similiter facit alium jactum, cum pervenerit ad sanctum Marcum. Similiter cum [Col. 1131D] pervenerit ad sanctum Adrianum facit alium jactum, stando in fenestra palatii sanctae Martinae; et sic venit ad plateam Lateranensem, et ducitur ad porticum quae vadit ad ecclesiam sancti Joannis Lateranensis; et ibi ante porticum nunc destructam statim Lateranenses canonici cum eorum comitiva, induti solemniter, et cum cruce processionali 260 papam recipiunt, cum descendit; qui descendit ad dictam sedem stercorariam, et deponit regnum, et accipit mitram; et postquam papa descendit, sedet in dicta sede marmorea, quae vocatur stercoraria, et veniunt omnes cardinales, et honorifice elevant eum, ut vere dicere possit: Suscitat de pulvere egenum, et de stercore erigit pauperem, ut sedeat cum principibus, et [Col. 1132A] solium gloriae teneat. Et idem dominus papa stando juxta ipsam sedem, accipit tres pugillatas denariorum de gremio camerarii, et projicit inter populum, dicens, Argentum et aurum non est mihi, quod autem habeo, hoc tibi do. Et tunc duo cardinales ministrant ei, et accipientes eum ducunt ad ecclesiam sancti Salvatoris per viam, ubi erat dicta porticus.
Venientibus autem eis a dicta sede stercoraria, acclamatur D. N. sanctus Petrus eligit. Sicque ducitur per dictos cardinales usque post altare, et ibi orat; quo intrante et orante, cantatur a canonicis, Te Deum laudamus. Postquam vero oraverit, dicit super altare et super populum Sit nomen Domini benedictum, et respondetur Ex hoc nunc et usque in saeculum; et postea ducitur ad sedem eminentem [Col. 1132B] marmoream, et ibi recipit Lateranenses canonicos ad pedem et osculum; quo facto, ducitur per cardinales ad palatium Zachariae papae, quod vulgariter dicitur Casa Major, et venit ad portam palatii. Inde intrat palatium per ecclesiam. Intra portam, qua ascenditur ad dictum palatium, et portam ipsius palatii, ponitur faldistorium, ubi sedet dominus papa, in illis scilicet gradibus ubi solet sedere quando cantatur Gloria, laus, etc., et ibi papa sedente, prior presbyterorum cardinalium, ordinatis judicibus et scriniariis in filo, facit ibidem laudem, sicut diaconus cardinalis fecerat in Missa ante Epistolam post Orationem in basilica sancti Petri. Postea ducitur ab ipsis cardinalibus per palatium usque ad portam ecclesiae sancti Silvestri, ubi sunt duae sedes porphyreticae, [Col. 1132C] et papa sedet in illa quae est ad dextram, ubi prior basilicae sancti Laurentii dat ei ferulam, quae est signum correctionis et regiminis, et claves ipsius basilicae et sacri palatii Lateranensis, in quibus significatur potestas claudendi et aperiendi, ligandi atque solvendi; et cum ipsa ferula et clavibus accedit ad aliam sedem similem, quae est ad sinistram, et tunc restituit eidem priori ferulam et claves, et incipit sedere in illa sede secunda. Et postquam aliquantulum sederit, idem prior super planetam cingit eidem domino papae zonam 261 de serico rubeo, in quo pendere debet bursa purpurea in qua sint duodecim lapides pretiosi cum sigillis, et muscus. Et dum in ipsa sede sedet, recipit officiales palatii ad pedem et osculum; et sedens ibi accipit de manu [Col. 1132D] camerarii denarios argenteos valentes decem solidos Provesinos, et projicit super populum; et hoc facit ter, dicendo singulis vicibus: Dispersit, dedit pauperibus, justitia ejus manet in saeculum saeculi. In istis duabus sedibus debet papa taliter se habere, ut potius videatur jacere quam sedere, et nulla istarum sedium erit cooperta vel parata, nec etiam Stercoraria, sed nuda.
Deinde ducitur ad sancta sanctorum per ipsam porticum sub iconas sanctorum apostolorum, quae per mare venerunt nemine ducente; et intrat dictam basilicam sancti Laurentii, quae vulgariter dicitur sancta sanctorum; et ante altare suam Orationem facit, cantantibus [Col. 1133A] priore et canonicis basilicae ipsius Sanctae Sanctorum Te Deum laudamus; et postea reducitur ad capellam sancti Silvestri, in qua intrat et sedet in loco parato cum ornamentis suis, tenente eo mantum super scapulas, et mitram super fanonem seu orarium; et dat presbyterium. Postea redit ad cameram, in qua deponit casulam et pallium, et assumit mantum, et vadit comedere. Solebat tum primo recipere juramentum a senatore secundum formam, Ego talis, etc., verum hujusmodi juramenti receptio diu est quod fuit omissa.
Item notandum quod senatores postquam dominus papa de equo falerato descendit juxta sedem stercorariam, [Col. 1133B] ipsum equum recipiunt et adducunt, quem curialiter reddunt camerario, ut est moris.
Item notandum quod a sancto Petro ad Lateranum fiunt domino papae arcus triumphales, et clerici Romani occurrunt eidem induti in via Sacra, ubicunque possunt, cum thuribulis et incenso, et in renuntiatione dantur Romanis pro arcubus XXXV librae, et clericis pro thuribulis XIII librae et dimidia.
Cum autem vadit comedere, duo diaconi cardinales ducunt ipsum ad mensam; et eo sedente, episcopus cardinalis dat sibi aquam duobus diaconibus cardinalibus tenentibus tobaliam, nec debet tenere mantellum; quo loco facta Benedictione, vadunt ad mensam; [Col. 1133C] in parte dextra sedent episcopi et presbyteri cardinales; in sinistra vero diaconi. Et attende quod dominus papa, dum est in mensa, indutus est omnibus paramentis mensalibus, excepto quod tenet mantum ad scapulas et fanonem; in capite vero mitra desuper; cardinales vero omnes habent superpellicia cum mantellis, et mitras simplices. Cum autem lavari debent, surgit episcopus et duo diaconi cardinales, et dant aquam ut prius; qua data redeunt ad propria loca in mensis; et potu recepto, dictoque Tu autem, surgit diaconus, et tenet thunitiam, dum gratiae referuntur. Quibus finitis, dextrantibus eum duobus diaconibus intrat cameram, ubi per capellanos exuitur omnibus paramentis. Omnes vero cardinales ad propria revertuntur, sicut in mensa, sed eunt induti. Attendendum [Col. 1133D] quod in ultima lotione cardinales debent sedendo in mensa lavari, et unus alii tenere tobaleam, domicello fundente aquam.
In primis summo mane hora decenti dominus papa indutus pluviali rubeo cum mitra frigiata intrabit ecclesiam sancti Joannis, ubi coronatio debet celebrari. Cum autem dictam ecclesiam intraverit, in medio ecclesiae parato sibi faldistorio orabit. Oratione facta, stando, receptis omnibus cardinalibus et praelatis ad reverentiam ordine suo, dicet Sit nomen Domini benedictum, et respondetur Ex hoc nunc, etc. [Col. 1134A] Benedictione data, divertet ad locum ubi debebit indui; et dicta Tertia cum capellanis, assistente sibi episcopo cardinale qui tenere debet librum, cum Oratio dicitur a papa in fine Tertiae, calciabitur caligis et sandaliis a subdiacono et uno ex acolythis, dicentibus capellanis vicissim Psalmos, videlicet Quam amabilia, cum 263 caeteris quae dici solent. Quibus expletis cum Orationibus consuetis, lavabit manus fundente sibi aquam episcopo cardinale, qui eidem in officio assistere debebit. Ablutione facta, et episcopo cardinale ad locum suum reverso, induetur omnibus ornamentis viridibus, pretiosis et solemnibus (quia dies Dominicus hoc requirit) quibus Romanus pontifex uti solet in Missarum solemniis, per diaconum cardinalem et subdiaconum, eisdem per acolythos [Col. 1134B] ministratis. Cum autem dominus episcopus cardinalis ad locum suum reversus fuerit, ut praedictum est, induetur superpellicio, amictu et pluviali viridi cum mitra simplici.
Postmodum imposita mitra pretiosa domino papae per diaconum cardinalem, dabitur sibi annulus pontificalis per eumdem episcopum qui sibi serviet, uno ex cubiculariis digito domini papae praedictum annulum imponente. Deinde accepta navicula de manu acolythi per episcopum qui sibi ministrabit, praesentabit eam domino papae, et osculabitur manum ipsius; et imposito incenso in thuribulo per dominum papam, episcopus ibit ad locum suum, ubi fuerint alii [Col. 1134C] episcopi cardinales processionaliter ordinati. Praemissis itaque omnibus rite completis, quae fieri et impendi solent quando revestiuntur Romani pontifices et parantur, excepto quod in Processione quae sequitur, non portabit pallium, sed ipsum recipiet; alias, ut inferius describetur, dicta Processio per priorem diaconorum cardinalium modo infra scripto ordinabitur.
Primo procedit subdiaconus cum cruce indutus tunicella, et post eum sequuntur abbates, episcopi, archiepiscopi, induti pluvialibus et mitris simplicibus; et postmodum sequuntur presbyteri cardinales planetis induti cum mitris simplicibus; deinde episcopi [Col. 1134D] cardinales induti pluvialibus cum mitris simplicibus, et quilibet ordine suo; postmodum sequuntur duo acolythi ceroferarii, et alius cum navicula, thuribulo et incenso, induti superpelliciis. Post dictos acolythos ordinabuntur septem subdiaconi cum tunicellis portantes septem candelabra; et in medio dictorum septem 264 erit subdiaconus, qui dicturus est Epistolam, portans librum Evangeliorum ante pectus; et juxta dictum subdiaconum ibit unus alius subdiaconus qui dicturus est Epistolam Graecam. Post praedictos subdiaconos subsequitur diaconus qui lecturus est Evangelium in Graeco. Subsequenter incedent diaconi cardinales ordine suo, induti dalmaticis, inter quos est ille cardinalis qui dicturus est Evangelium [Col. 1135A] ultimus. Deinde duo diaconi cardinales, unus a dextris, et alius a sinistris, ducunt dominum papam extensa mappa super caput ejus, ut moris est; et ultimo subsequitur subdiaconus qui serviet de mitra, cum tobalea procedens ante. Dominus papa sic processionaliter per ecclesiam continue benedicet. Cum autem ad thronum pervenerit, obviabunt sibi tres presbyteri cardinales, quos ad pacem recipiet, et ipsi osculabantur cum reverentia pectus ejus, et ultimus aptabit planetam papae.
Subsequenter procedens ibit processionaliter usque ad altare, sed non ascendit tunc ad altare; sed abstracta [Col. 1135B] sibi mitra per diaconum cardinalem, facit confessionem, ut est moris. Et dum fit confessio, incipiunt cantores Introitum, et subsequenter Kyrie eleison. Et facta confessione, dominus papa recipit mitram, et ibit ad sedem suam, non eminentem, sed sedebit in faldistorio in plano posito inter chorum et altare propter dispositionem ecclesiae, versa tamen facie ad altare. Domino papa sic sedente, venient tres episcopi cardinales coram ipso, scilicet Albanensis, Portuensis et Ostiensis; quibus sic astantibus coram papa, Albanensis dicit primam Orationem, scilicet, Deus qui adesse dignaris, etc., ut supra.
Secundam dicet episcopus Portuensis vel ejus subrogatus, scilicet, Supplicationibus nostris, etc., ut supra.
[Col. 1135C] Tertiam dicet episcopus Ostiensis, scilicet, Deus, qui apostolum tuum Petrum, etc., ut supra.
Sciendum est tamen quod quando dictae Orationes dicentur, dominus papa non sedebit, sed stabit sine mitra; et postmodum 265 dominus papa, sedens in faldistorio in planis posito, recipiet dominos cardinales et praelatos omnes ad pedem et osculum.
Quibus receptis, veniet ad altare, ubi erit pallium paratum per priorem subdiaconorum capellanorum; et duo priores diaconorum cardinalium tenebunt pallium ipsum; et tunc prior illorum duorum diaconorum [Col. 1135D] cardinalium solus dabit pallium pontifici sub his verbis: Accipe pallium, plenitudinem scilicet pontificalis officii, ad honorem omnipotentis Dei, gloriosae Mariae virginis ejus genitricis, beatorum Petri et Pauli ac sanctae Romanae Ecclesiae.
Et aptato pallio ipso super eum cum tribus spinulis aureis per diaconum cardinalem et subdiaconum, ut moris est, ascendit dominus papa ad altare, et incensabit altare; quo incensato, ascendet ad eminentem sedem; et, sedens in dicta sede palliatus, recipiens omnes cardinales et praelatos ad pedis et oris [Col. 1136A] osculum iterato. Qua receptione finita, stando incipit Gloria in excelsis Deo; quo Hymno Angelico cantato a cantoribus, dicet in eadem sede Pax vobis, et, responso Et cum spiritu tuo, incipit Orationem Dominicae alte; qua Oratione completa, et secuta responsione Amen, potest dicere aliam Orationem secrete pro se ipso, si voluerit. Exprimatur tamen Oratio per extensum; postmodum residebit in sede.
Ipso igitur domino papa sic in sua sede residente, prior diaconorum portans ferulam in manibus cum diaconibus et subdiaconibus, scriniariis et judicibus, omnibus pluvialibus solemniter indutis, descendet [Col. 1136B] ante altare, et faciet duas acies, 266 unam ex parte una, et aliam ex parte alia, aequaliter dividendo, ita quod in qualibet acie sit de quolibet ordine; et ponet primo diaconos juxta altare, qui poterunt tenere mitras, si voluerint; secundo subdiaconos, tertio judices, quarto scriniarios. Quibus aciebus sic ordinatis, prior diaconorum incipit laudem alta voce, quasi legendo, et stabit sine mitra, Exaudi, Christe, et judices et scriniarii similiter respondebunt in cantu, quasi legendo: Domino nostro N. a Deo decreto summo pontifici et universali papae vita; et sic dicetur ter per dictum priorem cardinalem; et respondetur ter a judicibus et scriniariis. Subsequenter idem prior diaconorum dicet Salvator mundi, et judices et scriniarii respondebunt Tu illum adjuva; et sic dicetur ter, et [Col. 1136C] respondebitur ter. Item idem prior diaconorum dicet Sancta Maria, et praedicti respondebunt bis Tu illum adjuva. Eodem modo dicet idem prior, tantum semel, Sancte Michael, etc., ut supra.
Quibus finitis, prior diaconorum dicet Kyrie, eleison, et praedicti judices et scriniarii respondebunt Kyrie, eleison, et hoc ter dicetur, et ter respondebitur; postmodum omnes simul dicent una et alta voce Kyrie eleison.
Laudibus sic finitis, dicitur Epistola Latina, et subsequenter Graeca super pulpitum eminentem; quibus lectis, cantabitur Graduale et Alleluia; et postmodum dicetur Evangelium Latinum, et subsequenter [Col. 1136D] Graecum, in eminenti pulpito et convenienti, ut moris est, septem subdiaconibus cum septem faculis praecedentibus dictos diaconos, et thuribulo cum incenso, ut est fieri consuetum; et sic Missa procedit ordine suo usque ad finem.
Communicabit tamen dominus papa congruo tempore cum solemnitate, non tamen super altare, sed ad sedem eminentem. Solemnitas autem hujusmodi communionis servabitur, quae servari in aliis Missis solemnibus consuevit. Missa vero completa, dominus papa dicit Sit nomen Domini benedictum, 267 et respondetur Ex hoc nunc et usque in saeculum, et dat [Col. 1137A] Benedictionem. Et Benedictione data, episcopus qui servivit non dicet domino papae Multos annos.
Omnibus, ut praemissum est, rite peractis, ipse dominus papa et omnes cardinales, et alii praelati et subdiaconi, judices et scriniarii, quilibet in gradu suo, depositis paramentis viridibus, induentur vestimentis albis pretiosi coloris, si habuerint; episcopi pluvialibus, presbyteri casula, diaconi dalmaticis, subdiaconi tunicellis, acolythi et alii capellani superpelliciis; patriarchae, archiepiscopi, abbates pluvialibus; judices et scriniarii pluvialibus erunt induti, et cantores superpelliciis.
Dominus papa omnia pretiosa vestimenta habebit, pallium et mitram pretiosam, chirothecas et annulum pontificalem; et sic ornatus cum omnibus veniet ad portam vel ad gradus ecclesiae, et ascendet cadafalcum seu pulpitum ligneum, ubi inveniet sedem suam solemniter praeparatam; et sedenti in sede prior diaconorum cardinalium extrahet sibi mitram, et imponet capiti suo coronam quae vocatur regnum, toto populo clamante Kyrie, eleison.
Et ibidem per priorem episcoporum cardinalium auctoritate domini papae indulgentia populo dabitur, [Col. 1137C] prout domino papae placebit.
Quo facto, descendent pulpitum, et quilibet cardinalis et praelatus cum omni ornatu equitabit equum coopertum panno albo; subdiaconi vero, capellani, judices, scriniarii et alii 268 equitabunt ornate vestiti, non tamen equos coopertos. Papa vero equitabit equum magnum faleratum ex parte posteriori de scarleto.
Omnibus equos sic ascendentibus, prior diaconorum portans ferulam in manibus Processionem ordinabit hoc modo. Primo praecedit equus domini papae faleratus; secundo ibit subdiaconus cum cruce; tertio [Col. 1137D] subsequentur duodecim bandalarii cum duodecim vexillis rubeis, et duo alii cum duobus cherubin et lanceis; quarto duo praefecti navales induti pluvialibus; quinto scriniarii; sexto advocati; septimo judices; octavo cantores; nono diaconi et subdiaconi qui legerunt Epistolam et Evangelium in Graeco; decimo abbates; undecimo episcopi; duodecimo archiepiscopi; decimo tertio patriarchae et episcopi cardinales; decimo quarto presbyteri cardinales; decimo quinto diaconi cardinales; decimo sexto subdiaconus cum tobalea, serviens cum umbraculo, qui duo ibunt aliquantulum sequestrati a papa; decimo septimo dominus papa.
Processione taliter ordinata, dominus papa ascendit equum. In eodem loco post eum per marescallum, vel alium, fient ter missilia vel jactus pecuniae. Cum autem pervenerit ad plateam, ante ecclesiam sancti Nicenii, aliquis familiaris domini papae stans in aliquo loco eminenti faciet alium jactum pecuniae, et ibi dominus papa trahet aliquam moram.
Et venient Judaei cum lege sua, et facient ei laudem, et offerent ei legem ut adoret. Et tunc dominus papa commendabit legem, et damnabit observantiam Judaeorum, sive intellectum, quia quem dicunt venturum, Ecclesia docet et praedicat jam venisse [Col. 1138B] Dominum Jesum Christum. Similiter cum pervenerit ad plateam, ubi moratur D. P. de Columna, 269 unus de familiaribus domini papae, vel idem familiaris facit jactum pecuniae; similiter cum pervenerit ad quadrivium, ubi moratur electus Viterbiensis, idem familiaris facit alium jactum pecuniae. Subsequenter cum pervenerit in introitum palatii, idem familiaris facit alium jactum.
Via igitur sic completa, pervento ad introitum palatii, seu domus Praedicatorum, fratres Praedicatores induti solemniter cum cruce, incenso et aqua benedicta, dominum papam processionaliter recipient reverenter, Te Deum laudamus decantando. Cum autem [Col. 1138C] dominus papa pervenerit ad ecclesiam, antequam descendat de equo, prior presbyterorum cardinalium ordinatis judicibus et scriniariis in filo, faciet idem laudem, sicut diaconus cardinalis fecerat in Missa ante Epistolam post Orationem. Et postquam de equo descenderit, prior diaconorum cardinalium, qui ducit eum, deponit sibi regnum de capite, et imponit ei mitram; et idem prior erit a dextris, et ducet eum usque ad altare, et alius a sinistris, ubi orabit in faldistorio sibi praeparato. Oratione facta, dabit Benedictionem, dicens Sit nomen Domini benedictum; et respondetur Ex hoc nunc et usque in saeculum. Quo facto, ducetur ad sedem eminentem, et sedebit in loco parato cum ornamentis suis, amota planeta et pallio et chirothecis, tenente eo manum super scapulas, [Col. 1138D] et mitram super fanonem seu orarium; et dabit cuilibet cardinali presbyterium hoc modo. Ipse dominus papa sedens in sede, et quilibet cardinalis et praelatus, extracta sibimet mitra, deferens eam in manu, vadit coram eo; et flexis genibus tenebit mitram apertam ante papam, qui ponit in illam pecuniam quam praesentabit ei in uno bacili camerarius, prout in libro camerae invenitur. Et illi qui recipient pecuniam in mitra deosculabuntur genu domini papae.
Ipse vero camerarius et clerici camerae in superpelliciis [Col. 1139A] assistent domino papae. Dato presbyterio, dominus papa ducetur 270 a duobus diaconibus cardinalibus ad cameram suam, et ducetur ad mensam sibi solemniter praeparatam; et eo sedente, episcopus cardinalis, scilicet prior, dabit sibi aquam, duobus diaconibus cardinalibus tenentibus tobaleam, nec debent tenere mantellum.
Quo loco, factaque Benedictione mensae, vadunt ad mensam, et in parte dextra domini papae sedent episcopi et presbyteri cardinales, et in sinistra vero diaconi. Et attende quod dominus papa, dum est in mensa, est indutus omnibus paramentis missalibus, [Col. 1139B] exceptis casula, pallio et chirothecis; et tenebit mantum ad scapulas, et fanonem in capite cum mitra desuper. Cardinales vero omnes habebunt superpelliciam ( Sic ) cum mantellis, et mitras simplices, et omnes praelati similiter. Coram domino papa servient laici nobiliores, qui praesentes erunt, et post mensas cardinalium erunt mensae omnium praelatorum et aliorum nobilium. Comestione sumpta, dominus papa lavabit manus ut prius, ministrantibus sibi duobus diaconibus cardinalibus, fundente sibi aquam episcopo cardinali. Et similiter quilibet cardinalis lavabit manus, domicello fundente aquam cardinali lavanti. Cardinales autem qui assistunt, teneant tobaleam, unus ex parte lavantis, et alter ex altera; et sic sibi ad invicem fiunt mutuo. Quibus omnibus lotis, et [Col. 1139C] redditis gratiis, dominus papa reducetur a duobus diaconibus cardinalibus ad cameram suam, assumptis mantellis; ubi exutus sacris vestibus, et discalceatus sandaliis a subdiacono, quiescit.
Cardinales vero et alii praelati redibunt ad hospitia sua eques ( Sic ) cum mitris, parati sicut in comestione steterunt, equis tamen non coopertis. Notandum quod nobiliores laici, etiamsi reges essent, consueverint adextrare papam equitantem, et partiuntur loca inter se vicissim secundum quod voluerint et ordinatum fuerit, ut primis adextrantibus dimittentibus alii bini succedant.
271 In mensa primum ferculum ponit coram [Col. 1139D] papa aliquis de principalioribus nobilibus, etiamsi rex esset; quo posito, rex vadit ad sedendum in mensa. Alii autem nobiles majores, etiamsi essent filii regum, serviunt papae in mensa, unus videlicet de cupa, alius de cultello ad incidendum, alii astant comedenti, alii sequuntur portantem fercula, portantes et ipsi incisoria papae et cardinalibus, prout ordinatum erit.
Utrum autem aliqui ex praedictis servientibus papae nobilibus, puta filii regum, vel ex similibus, sedeant, vel non sedeant in mensa, et ubi et qualiter, nunc dicere omittamus.
Memorandum quod Judaeis non fiat aliqua oppressio, cum offerent legem.
In primis ipse qui consecrandus est mane diei Dominicae veniat ad basilicam beati Petri, in qua processionaliter a canonicis recipietur. Et facta reverentia eidem a cardinalibus et praelatis, sicut fieri solet Romano pontifici, stans in medio dicat Sit nomen Domini benedictum, et resp. Ex hoc nunc, etc. Deinde vadat in capellam sancti Gregorii, ubi, dicta Tertia, calciabitur caligis et sandaliis, dicendo Psalmos Quam amabilia, etc., qui solent dici. Deinde, lotis manibus, induatur omnibus ornamentis quibus Romanus pontifex uti solet in Missarum solemniis, exceptis duntaxat pallio et annulo pontificali. Erunt autem vestimenta coloris tempori congruentis. Deinde [Col. 1140B] ordinata solemni processione, in qua debent esse septem candelabra cum septem faculis, sicut in praecipuis festis fieri solet, videlicet cardinalium, praelatorum et caeterorum ordinum, qui omnes debent habere indumenta coloris tempori congruentis, consecrandus ipse, extensa super eum mappa, procedat signando, ut moris est, ad majus altare, et stans post ipsum altare faciat confessionem.
Notandum vero est quod in consecratione Romani pontificis omittitur illa examinatio quae superius posita est in consecratione aliorum episcoporum, quae incipit Antiqua sanctorum Patrum, etc. Facta vero confessione, ipse consecrandus sedeat in faldistorio suo praeparato inter altare et gradus pontificalis sedis, et schola cantet Introitum, Kyrie, eleison. 272 [Col. 1140C] Interim episcopus Ostiensis, qui Romanum pontificem consecrare debet, in aliquo apto loco prope altare calciet se caligis et sandaliis, dicendo Psalmum Quam amabilia, etc. Accipiat etiam omnia pontificalia ornamenta, ac si Missam solemniter celebrare deberet, absque baculo pastorali; accipiat quoque mitram simplicem vel pretiosam secundum exigentiam temporis; et, cantatis Introitu et Kyrie, eleison, consecrator et caeteri episcopi cardinales, nec non alii archiepiscopi et episcopi, et qui de presbyteris praesentes sunt, accedunt ad exsequendum consecrationis officium.
Sciendum est quod in consecratione Romani pontificis non pronuntiatur illud, Episcopum oportet, etc., nec dicitur illa Oratio, Oremus, dilectissimi nobis, [Col. 1140D] quae dicuntur in consecratione aliorum episcoporum; sed consecrandus versa facie ad altare, assistentibus ei duobus diaconibus cardinalibus, incumbere debet super faldistorium praeparatum inter gradus pontificalis sedis et majus altare. Consecrator etiam et caeteri episcopi cardinales, nec non alii episcopi a dextris et a sinistris super sua faldistoria, vel, si ea non habent, super tapeta, procumbere debent; et prior basilicae, vel alius capellanus prior subdiaconorum, incipiat et prosequatur litaniam cum cantu, respondentibus aliis capellanis et caeteris, qui assistunt. Cum autem venerint ad locum illum, Ut hunc consecrandum benedicere, etc., debet hoc dicere bis, et tam consecrator quam omnes alii episcopi [Col. 1141A] assistentes, elevata manu versus consecrandum, faciunt super eum bis signum crucis. Finita litania, erigant se omnes, et consecrator stet in infimo gradu sub sede papali, quae est post altare, verso vultu ad ipsum altare. Consecrandus vero stet sub gradu praedicto, versa facie ad ipsum consecratorem, assistentibus ipsi consecrando diaconibus cardinalibus et acolythis. Stabunt autem juxta episcopum Ostiensem a dextris et a sinistris episcopus Albanensis, et episcopus Portuensis, induti pluvialibus, et babentes oraria, sive stolas; et omnes alii episcopi in circuitu stabunt ad instar coronae, tenentes singuli libros pontificales, in quibus scriptum est consecrationis officium, quod singuli dicere debent submissa voce. Tunc episcopus Albanensis dat primam Orationem [Col. 1141B] cum nota, dicens:
Oratio.—Adesto supplicationibus nostris, omnipotens Deus, ut quod 273 humilitatis nostrae gerendum est ministerio, tuae virtutis impleatur effectu. Per.
Deinde episcopus Portuensis dat Orationem suam, dicens cum nota:
Oremus.—Propitiare, Domine, supplicationibus nostris, et inclinatus super hunc famulum tuum N. gratiae sacerdotalis Benedictionis tuae in eum infunde virtutem. Per.
Post haec episcopus Ostiensis ponit apertum librum Evangeliorum super cervicem consecrandi, sicut fit in consecratione aliorum episcoporum, tenentibus ipsum duobus cardinalibus usque ad consecrationem finitam. Libro sic praeposito, tunc consecrator imponat [Col. 1141C] manum dextram super caput consecrandi, nihil dicendo; et similiter faciant omnes episcopi cardinales, et alii archiepiscopi et episcopi qui assistunt. Post haec ipse Ostiensis episcopus elevata voce dicit in modum praefationis Per omnia saecula saeculorum, respondetur Amen; et prosequitur praefationem illam, Honor omnium dignitatum, etc., quae [Col. 1141D] Id est in antiquo Ordine Romano, non in hoc libro Gaietani. superius in consecratione aliorum episcoporum posita est, excepto quod ubi dicitur Et idcirco huic famulo tuo N., in consecratione Romani pontificis eleganter fit haec additio, et dicitur sic: Et idcirco huic famulo tuo N. quem apostolicae sedis praesulem, et primatem omnium qui in orbe terrarum sunt sacerdotum, ac universalis Ecclesiae doctorem dedisti, et ad summum sacerdotii ministerium elegisti, hanc, quaesumus, Domine, [Col. 1141D] gratiam largiaris, etc., usque De profectu omnium consequatur. Consequenter vero ubi dicitur Tribuas ei, etc., in consecratione Romani pontificis dicatur sic: Tribuas ei, Domine, cathedram pontificalem ad regendam Ecclesiam tuam, et plebem tuae sortis intra mundi limites universam. Sit ei auctoritas, et reliqua. Consecratione manuum facta, consecrator immittit annulum in digitum annularem dextrae manus papae consecrati, dicens: Accipe annulum, fidei scilicet signaculum, quatenus sponsam Dei, videlicet sanctam universalem Ecclesiam, etc., ut supra; et deinde dat ei secundum modum praescriptum librum Evangeliorum, dicens: Accipe Evangelium, et vade, praedica [Col. 1142A] populo universo. Potens est enim, etc., ut supra. Post haec archidiaconus imponat ei pallium, dicens: Accipe pallium, scilicet pontificalis officii, ad honorem omnipotentis Dei, 274 et gloriosissimae virginis Mariae ejus genitricis, et beatorum Petri et Pauli, et S. R. E. Deinde ascendit papa ad sedem, et recipit ad osculum pedis et oris omnes episcopos, presbyteros et diaconos cardinales, et alios praelatos: quo facto, dicat Gloria in excelsis Deo, sive Dominus vobiscum, ut tempus requirit. Ille autem episcopus cardinalis qui papam consecravit, consecratione finita, deponit pontificalia ornamenta, et assumpto superpellicio, pluviali et mitra simplici, servit eidem, ut moris est, in Missa. Papa vero post Dominus vobiscum, et Gloria in excelsis, si est dicendum, dicit Orationem Dominicae [Col. 1142B] alte, et aliam pro se secrete; quibus dictis, residet in sede, et prior diaconorum cardinalium portans ferulam in manibus cum diaconibus, subdiaconibus, scriniariis, judicibus omnibus solemniter descendit ante altare, et facit duas acies, unam ex parte una, et unam ex reliqua, aequaliter dividendo, ponens primo diaconos juxta altare, secundo subdiaconos, tertio deorsum in choro judices, quarto scriniarios ordinate; quo facto, ipse prior diaconorum incipit laudem sic alta voce in cantu, quasi legendo, Exaudi, Christe; et judices et scriniarii respondent similiter in cantu, quasi legendo: Domino nostro N., a Deo decreto summo pontifici et universali papae, vita. Item idem prior diaconorum secundo dicit Exaudi, Christe, et judices et scriniarii respondent Tu illum [Col. 1142C] adjuva, et sic facit tertio. Item idem prior diaconorum Salvator mundi, et judices et scriniarii respondent Tu illum adjuva, et sic faciunt tertio. Item idem prior dicit bis Sancta Maria, et respondetur Tu illum adjuva. Eodem modo dicit tantum semel Sancte Michael, etc., ut supra.
Quibus finitis, prior dicit Kyrie, eleison, et illi resp. Kyrie, eleison, et hoc faciunt similiter secundo; et postea omnes, scilicet, prior diaconorum et subdiaconi, et alii tertio simul dicunt una et alta voce Kyrie, eleison. Laudibus sic finitis, legitur epistola Latina et subsequenter Graeca super pulpitum; et ita etiam fit de Evangelio. Et sic Missa ordine suo procedit usque ad finem; et communicabit papa cum solemnitate, non super altare, sed ad sedem.
[Col. 1142D] Post Missam dicit papa Sit nomen Domini benedictum, et resp. Ex hoc nunc, etc., et dat Benedictionem. Quibus rite peractis, ipse papa et omnes cardinales, et alii praelati et subdiaconi, quilebet in gradu suo, induentur vestimentis pretiosis 275 albi coloris, episcopi pluvialibus, presbyteri casulis diaconi dalmaticis, subdiaconi tunicellis, acolythi et alii capellani superpelliciis, patriarchae, archiepiscopi, episcopi, abbates pluvialibus; et similiter judices, scriniarii, praefecti, et advocati erunt induti pluvialibus, et scholenses superpelliciis. Papa vero cum planeta omnia pretiosa ornamenta habebit, et pallium, et mitram optimam, et chirothecas, et annulum [Col. 1143A] pontificalem; et sic ornatus cum omnibus venit ad portam sive gradus ecclesiae, et ibi sedet in sede sibi praeparata; et prior diaconorum cardinalium extrahit ei mitram, et ponit coronam, quae vocatur regnum, in capite, toto populo clamante Kyrie, eleison.
Quo facto, quilibet cardinalis et praelatus equitat equum coopertum panno albo; subdiaconi vero, capellani, scriniarii et alii equitant ornate vestiti, non tamen habebunt equos coopertos, papa vero equitat equum magnum faleratum, et coopertum tantum ex parte posteriori de scarleto; et postquam equitavit, fit ibi in eodem loco jactus pecuniae sex missilium per senescalcum, vel alium ter, et post papa projicit. Sic autem omnibus equum ascendentibus, prior diaconorum [Col. 1143B] cum ferula ordinat Processionem hoc modo. Primo procedit equus domini papae faleratus; secundo, vadit subdiaconus cum cruce; tertio, duodecim branderarii cum duodecim vexillis rubeis, et duo alii cum duobus aliis cherubinis et lanceis; quarto, duo praefecti navales induti pluvialibus; quinto, scriniarii; sexto, advocati; septimo, judices; octavo, cantores; nono, diaconi et subdiaconi qui legerunt Epistolam et Evangelium in Graeco; decimo, abbates forenses; undecimo, episcopi; duodecimo, archiepiscopi; decimo tertio, abbates Urbis; decimo quarto, patriarchae et episcopi cardinales; decimo quinto, presbyteri cardinales; decimo sexto, diaconi cardinales; decimo septimo, dominus papa, et subdiaconus cum tobalea, et serviens qui portat umbraculum. Processione taliter [Col. 1143C] ordinata, dominus papa cum ea per viam papae incedens revertitur ad Lateranum; sed cum pervenerit ad turrim Stephani quae est in Parione, et hodie dicitur Turris de Campo, unus de familia papae facit ibi alium jactum, stando in aliquo loco eminenti; et ibi dominus papa stat, et ibi veniunt Judaei cum lege, facientes ei laudem; et offerunt legem sibi ut adoret. Similiter dum pervenit ad palatium Cintae Musca in Punga, unus de familia papae de dicto palatio facit unum jactum. Simliter facit alium jactum, cum pervenerit ad sanctum Marcum. Similiter 276 cum pervenerit ad sanctum Adrianum, facit alium jactum de palatio sanctae Martinae.
Pervento autem ad plateam Lateranensem, ducitur apostolicus ad porticum, quae vadit ad ecclesiam sancti [Col. 1143D] Joannis Lateranensis; et ibi ante porticum stant prior Lateranensis et canonici cum eorum comitiva induti solemniter, et cum cruce processionali papam, cum descendit, recipiunt, et faciunt eum ibi sedere in quadam sede marmorea, quae vocatur stercoraria; ad quam venientes omnes cardinales honorifice elevant eum, ut vere dicere possit: Suscitat de pulvere egenum, et de stercore erigit pauperem, ut sedeat cum principibus, et solium gloriae teneat. Ipse autem dominus papa stando juxta ipsam sedem, accipit tres pugillatas denariorum de gremio camerarii, et projicit inter populum, dicens: Argentum et aurum non est mihi; quod autem habeo, hoc tibi do. Et deinde priore et canonicis post euntibus, cantando ducitur per ipsam [Col. 1144A] porticum ad ecclesiam basilicae Lateranensis ubi orat, et dat Benedictionem, dicens: Sit nomen Domini benedictum, et resp. Ex hoc nunc, etc., et deponit regnum, et assumit mitram, et sedet in magna sede post altare, ubi recipit praedictos priorem et canonicos Lateranenses ad pedem et osculum; quo facto, ducitur ad palatium; et dum venerit ad portam palatii, inde intratur palatium per ecclesiam. Ponitur ibi faldistorium, et ibi papa sedente, prior presbyterorum cardinalium, cum ipsis presbyteris et judicibus et scriniariis ordinatis in filo, facit laudem, sicut prior diaconorum cardinalium fecerat in Missa ante Epistolam post Orationem. Postea ducitur papa a cardinalibus per palatium usque ad portam ecclesiae sancti Silvestri, ubi sunt duae sedes porphyreticae; et primo [Col. 1144B] sedet in una quae est in dextera, ubi prior basilicae sancti Laurentii dat ei ferulam, quae est signum correctionis et regiminis, et claves ipsius basilicae et sacri Lateranensis palatii, in quibus designatur potestas claudendi et aperiendi, ligandi atque solvendi; et cum ipsa ferula et aliis clavibus accedit ad aliam sedem similem, quae est ad sinistram; et tunc restituit eidem priori ferulam et claves, et incipit sedere in illa secunda sede. Et postquam aliquantulum sederit, idem prior cingit eidem domino papae zonam de serico rubeo, in qua debet pendere bursa purpurea, in qua sunt duodecim lapides pretiosi 277 cum sigillis et muscis; et dum in ipsa sede sedet, recipit officiales palatii ad pedem et osculum. Recipit etiam de manu camerarii postea denarios argenteos valentes [Col. 1144C] decem solidos Provesinorum, et projicit eos super astantes; et hoc facit ter, dicendo singulis vicibus: Dispersit, dedit pauperibus; justitia ejus manet in saeculum saeculi; et in istis duabus sedibus debet papa taliter sedere, ut videatur potius jacere quam sedere; et nulla istarum sedium, nec etiam stercoraria, erit cooperta vel parata, sed nuda.
Deinde surgens ducitur ad basilicam sancti Laurentii, quae dicitur Sancta Sanctorum, ubi intrat, et ante altare suam Orationem facit; et postea reducitur ad capellam sancti Silvestri, in qua intrat; ibique, depositis pallio, casula et chirothecis, et accepto manto ad scapulas, sedet in loco praeparato, et dat cuilibet cardinali et praelato presbyterium solitum hoc modo. Ipse papa sedet in sede, et quilibet cardinalis [Col. 1144D] et praelatus, extracta sibimet mitra, deferens eam in manu, vadit coram eo; flexis genibus tenet mitram apertam ante papam, qui ponit in illam pecuniam quam dat ei in uno scypho argenteo camerarius, et quam dicit liber camerae, qui vocatur Polyptycus; et ille qui recipit pecuniam in mitra, osculatur genu domini papae. Idem vero camerarius habet ante se magnam mensam coopertam tobalea, ubi sunt hujusmodi monetae; et assistunt ipsi camerario clericus camerae et duo mercatores. Ipsi vero camerarius et clericus camerae sint induti superpelliciis.
Dato presbyterio, idem dominus papa a duobus cardinalibus diaconibus ducitur ad mensam solemniter paratam, et sedet ibi, episcopo cardinale sibi dante [Col. 1145A] aquam, duobus diaconibus tobaleam tenentibus; et eo loto, factaque Benedictione mensae, vadunt omnes sedere. Sedet autem papa in una sede eminenti solus, diversis et magnis vasis aureis et argenteis super mensam positis. In alia vero mensa, quae est ad dexteram, sedent episcopi, et post eos presbyteri cardinales; in parte sinistra diaconi cardinales; et post mensas cardinalium erunt mensae omnium praelatorum et aliorum nobilium. Et attende quod papa stabit, dum comedit, indutus et calceatus, ut dictum est, cum mitra. Cardinales vero omnes habebunt superpellicia cum camisiis, et mantellis, et mitris albis simplicibus; et ita comedent, et omnes praelati similiter. 278 Coram papa servient laici majores natu et nobiliores, qui praesentes erunt. Comestione sumpta, [Col. 1145B] papa lavabit manus ut prius; et quilibet cardinalis similiter sedendo lavabit se, serviente fundente aquam cardinali lavanti. Cardinales autem qui assistunt, teneant tobaleam, unus ex sua parte lavantis, alter ex altera, et sic sibi adinvicem mutuo serviant. Quibus omnibus lotis, et redditis gratiis, papa reducitur a duobus cardinalibus ad cameram, ubi sacris exutus quiescit. Cardinales vero et alii praelati redeunt ad hospitia sua eques cum mitris paratis, sicut in comestione steterunt.
Item Benedictio papae de episcopo facti, quae exhibenda est in eodem loco; quae consecratio facienda videbitur inter ultimum Kyrie, eleison Missae, et Gloria in excelsis Deo, vel Dominus vobiscum. Peractis scilicet prius omnibus aliis quae consecrationem praecedunt, ut supra; et hoc amplius, quia papa debet cum [Col. 1145C] aliis ornamentis habere annulum pontificalem. Stabunt autem, dum haec Benedictio legitur, tam papa quam episcopus qui benedicit, et alii cardinales et episcopi, modo et ordine tradito superius in consecratione. Orationem primam dat episcopus Albanensis, Deus, qui adesse non dedignaris, etc., ut supra in coronatione domini papae. Secundam Orationem dat Portuensis episcopus, Supplicationibus nostris, omnipotens Deus, etc. Tertiam Orationem dat Ostiensis episcopus vel archipresbyter, si desit episcopus, ita dicens, Deus, qui apostolum tuum Petrum, etc. Hac Benedictione peracta, imponitur apostolico pallium, et dicuntur et fiunt caetera consecrationis papae, quae imposito pallio dicenda sunt et agenda ordine supradicto.
Primo quilibet episcopus et dominus cardinalis super camisiam superpellicium, amictum, stolam et pluviale coloris convenientis tempori habeat, sive induat; sed in Processione album habeant pluviale. Item habeat ordinarium suum et mitram, et equum coopertum cooperimento albo; et in mensa deposito pluviali, recipiat mantellum, et cum mantello et mitra in capite comedat in aula cum domino papa.
279 Item quilibet de dominis cardinalibus habebit in mensa casulam coloris congruentis tempori, quo contigerit [Col. 1146A] consecratio et coronatio celebrari, vel pluviale secundum quod tempus requiret. In Processione autem habeat tunicam et dalmaticam albi coloris pretiosas, et equum coopertum cooperimento albo, et in mensa cum domino papa erit, sicut supra scriptum est de aliis dominis cardinalibus.
Item quilibet episcopus, sive praelatus, qui repertus fuerit in curia, habeat camisiam, superpellicium, amictum, stolam et pluviale coloris secundum quod tempori convenit in Missa. Item habeat ordinarium et mitram, et in Processione pluviale album, mitram et equum coopertum cooperimento albo. Cum autem venerit ad palatium cum domino papa, ubi paratum est ad comedendum, deponat pluviale, et recipiat mantellum, et cum mitra in capite comedat cum domino [Col. 1146B] papa.
Item dominus camerarius debet praecedere dominum papam cum cruce, associatis sibi capellanis usque ad ecclesiam, ubi debet fieri consecratio et coronatio, et in Missa stet in loco consueto. Qua finita accedat ad locum in ecclesia, ut ordinatum est, et fiat presbyterium; et sic paratus una cum uno de clericis camerae, et mercatoribus, ministret domino papae diversas monetas exhibendas pro presbyterio dominis cardinalibus, praelatis, et aliis, de quibus consuetum est; et idem camerarius et clericus sint induti superpelliciis: quo facto, camerarius erit cum domino papa, quousque dominus papa sit in mensa; et postea vadat vel revertatur ad cameram ad comedendum cum omnibus capellanis domini papae, qui [Col. 1146C] sunt in curia, poenitentiariis et aliis pluribus bonis viris, qui ex parte camerarii invitantur.
Item quilibet capellanus domini papae, non subdiaconus domini papae, habeat superpellicium; et sic equitabit in Processione, et studeat ire ornate cum socio sibi dato.
Item duo Graeci de monte Cryptae Ferratae, etiamsi essent in curia alii Graeci, dummodo curia sit in tali loco, quod de ipso monte possint haberi, alioquin de aliis, sicut fieri potest, intersit in Missa: quorum unus indutus alba et tunicella legat epistolam congruentem diei; alius sit indutus paramento et dalmatica, et cantet Evangelium quod congruat diei; et habeant paratos equos post Missam, et veniant cum Processione usque ad palatium domini papae.
[Col. 1146D] 280 Item thesaurarii habeant paramenta parata pretiosa pro domino papa competentia secundum tempus, cum consecrabitur, et alba pro Missa celebranda et Processione, mitra, regnum et septem candelabra cum cereis, tobalea, caputergium, chrisma, et alia eis dicta.
Item duodecim vexilla et duo cherubini in lanceis, qui dabuntur quatuordecim cursoribus, ut portent ea juxta papam; et unus ex ipsis thesaurariis, cum dominus papa coronabitur, assignata corona, recipiet mitram, et praecedet, et exspectabit in porta ecclesiae, et dabit mitram, et recipiet coronam. Item stabit paratus recipere pallium et casulam, quando papa recipiet [Col. 1147A] mantum; et post comestionem recipiet indumenta et sandalia, quae papa deponet.
Frater N. marescalcus marescalliae habebit paratos equos, cum faleris et aliis necessariis equo quem equitabit papa, cum cooperimento posterius de scarleto; et faciat alia consueta sibi injuncta.
Servientes albi erunt parati ad dextrandum equum, et ad portandum soleclum et calcaria, capellum et cappam contra aquam ne pluat, et mitrale.
Item servientes nigri portabunt capellam, capitia, faldistoria, scabella et alia consueta, quando dominus papa vadit cantare in solemnibus festis. Item micam de tribus panibus. Item quatuor incisoria de pane in una tobalea pro manibus lavandis. Item de aqua frigida et calida pro manibus lavandis. Item [Col. 1147B] portabunt in ecclesia locum ubi se debet induere, et locum post altare, ubi debet sedere: et faldistorium erit paratum ante altare, in quo incumbat cum fiet litania.
Item in ecclesia parabitur locus ad sedendum, ubi fiet presbyterium, et ubi erit faldistorium ad sedendum. Item subdiaconi domini papae, tam capellani, quam alii, sint induti tunicellis, et serviant et cantent laudes cum priore diaconorum cardinalium, et faciant servitia quae erunt eis injuncta: et habeant equos, et veniant eques cum Processione cum papa; et unus eorum sit paratus ad portandum crucem, alius ad faciendum litaniam, et tertius ad serviendum de tobalea; et diaconus qui cantavit Epistolam, in Processione portabit librum Evangeliorum, et prior eorum [Col. 1147C] portabit pallium super altare tempore debito.
Sciendum est quod Romano pontifici Missarum solemnia celebranti servire solet in officio capellani episcopus cardinalis diebus qui processionales vocantur: in quibus idem pontifex longe ab altare sacris indutus vestibus, et cum ordinata Processione, mappa super caput ejus extensa, ad sacrum altare procedit. Aliis vero diebus, in quibus non fit hujusmodi Processionis solemnitas, servire solet presbyter cardinalis. Sed a feria quarta in capite jejunii, licet dicta processio fieri soleat, tamen presbyter cardinalis servire debet. Quando autem pontifex alicui episcopo [Col. 1147D] vel presbytero cardinali committit sermonem faciendum in Missa, is qui praedicaturus est servire debet, etiamsi alias ad alium pertinere servitium videatur.
Cum vero pontifex in ecclesiam in qua celebraturus est venerit, ipso divertente ad locum ubi sacris vestibus indui debet, episcopus sive presbyter cardinalis qui serviturus est eidem pontifici assistere debet, dum dicit Tertiam vel aliam Horam, quae dicenda est ante Missam secundum exigentiam temporis. Et cum idem pontifex Orationem sive Collectam illius Horae dicturus est, dictus cardinalis detecto capite manum sinistram producit per anteriorem fissuram cappae suae, qua indutus est; dexteram vero proferat [Col. 1148A] sub ora cappae; et accipiens duabus manibus librum porrigendum sibi per aliquem de capellanis astantibus, in quo dicenda Oratio scripta est, teneat ipsum super caput suum ante ipsum pontificem, dum dicit Orationem. Si vero sit dies ferialis, in qua pontifex incumbens super faldistorium Orationem dicere debeat, idem cardinalis genu flexo coram pontifice librum teneat ad pectus suum vel alio modo, qui pro ipso pontifice ad legendam Orationem accommodius videatur. Dicta Oratione, cardinalis reddat ei a quo recepit, et remaneat cum ipso pontifice, donec finiatur officium beatae Mariae, si dicendum est, in quo tamen liber ad Orationem dicendam teneri non solet. Finita Hora, divertat cardinalis praedictus ad locum aliquem non remotum, et si episcopi cardinales sedeant, [Col. 1148B] non longe a pontifice cum eis sedere poterit, sive sit episcopus, sive presbyter. Sedeat autem in loco qui sibi competit secundum ordinem suum, quousque pontifice 282 calceato sandaliis, vocetur ipse cardinalis ab aliquo ex acolythis pontifici servientibus ad ministrandum aquam manibus ejusdem pontificis. Tunc accedens ipse cardinalis coram pontifice, utramque manum producet extra cappam juxta modum superius positum; et de manu alicujus ex familiaribus pontificis, qui pelves cum aqua eidem cardinali tradere debet, accipiat superiorem pelvim sinistra manu; et, genu flexo coram pontifice, supponat eam manibus ejus; et accipiens inferiorem pelvim, dextera manu fundat aquam manibus pontificis, quandiu pontifex accipere volet. Deinde pelves restituens [Col. 1148C] ei a quo acceperat, revertatur ad locum ad quem antea diverterat. Cumque pontifex planetam assumpserit, tunc et ipse cardinalis qui servit, deposita cappa, assumat cottam vel superpellicium, amictum et pluviale coloris qui tempori congruat; et si sit presbyter cardinalis, ipse qui sibi servit nihilo minus pluviale induere debet, et consequenter accipere mitram suam. Post haec, tradente sibi uno ex acolythis pontificalem annulum, accedat ad pontificem, cui per diaconum cardinalem mitra imposita fuerit; ipse, deposita mitra sua, eumdem annulum immittat annulari digito dexterae manus pontificis, osculando eamdem manum. Demum accipiens de manu acolythi naviculam cum thure et cochleari, porrigit ipsi pontifici, ut incensum ponat in thuribulo, quod idem acolythus tenere [Col. 1148D] debet. Accipiente vero pontifice cochlear ipsum, cardinalis praedictus manum ejus osculari debet; et similiter faciat quando pontifex cochlear ipsum reponit in naviculam. Hoc enim regulariter observatur, quando quicunque cardinalis aliquid tradit in manus pontificis, vel recipit de manu ipsius, manum eamdem reverenter osculari debet.
Post haec si Processio facienda est, ordinata ipsa Processione per ipsos quorum interest, cardinalis ipse praecedit, si est episcopus, cum aliis episcopis, tenendo locum quem alias tenere debet; si vero presbyter est, praecedat prius omnes presbyteros cardinales, quasi unus ex junioribus episcopis cardinalibus. Sic autem praecedat cum aliis cardinalibus ipse [Col. 1149A] qui servit, donec ad altare perveniant; et juxta dextrum cornu altaris exspectet, donec pontifex ipse perveniat ad altare. Quod si dies processionalis non est, sed talis in qua pontifex prope altare sacris induitur; postquam cardinalis ipse pontifici dederit annulum, statim veniat ad dextrum cornu altaris, et exspectet 283 pontificem, ut dictum est. Veniente autem pontifice ad altare, et astantibus eidem duobus diaconibus hinc et inde, episcopus sive presbyter cardinalis qui servit, stare debet juxta diaconum qui est ad dextram pontificis, donec ipse pontifex confessionem et absolutionem compleverit. In fine vero absolutionis accipiat dominus cardinalis de manu acolythi naviculam cum thure, et offerat pontifici, ut thus in thuribulo ponat juxta modum qui superius [Col. 1149B] ponitur. Deinde cardinalis ipse vadat et exspectet pontificem juxta sedem ipsi pontifici praeparatam in dextra ejus parte. Cumque pontifex ad eamdem sedem venerit, ascendat dictus cardinalis, et assistens ei ex parte dextra, dicat cum ipso Introitum Missae et Kyrie, eleison, legendo. Deinde vadat ad sedendum in loco suo.
Sciendum vero est quod cardinalis qui servit in loco capellani, si est episcopus, faldistorium suum habere debet ad dexteram partem sedis praedictae super alios episcopos cardinales qui sedent in eadem parte; si autem presbyter est, non debet habere faldistorium, sed locum habebit ante pedes pontificis in dextera parte juxta duos diaconos cardinales qui eidem pontifici assistunt. Cumque pontifex incoepturus [Col. 1149C] est Hymnum Angelicum, surgit dictus cardinalis qui servit, et assistat pontifici, et prosequatur cum eo Hymnum praedictum, et deinde sedeat in loco suo. Cum autem dicturus est pontifex Pax vobis, vel Dominus vobiscum, surgat idem cardinalis, et accipiat librum Missalem tradendum sibi per aliquem capellanum, vel alium clericum, cui liber ipse commissus fuerit; et ipsum teneat apertum super caput, vel aliter decenti modo, prout commoditas loci permiserit, ante pontificem, donec dixerit omnes Orationes dicendas, quas idem cardinalis praescire debet, ac diligenter in libro quaerere, ac ordinate pontifici praesentare. Finitis Orationibus, cardinalis reddat librum ei a quo recepit, et sedeat usque ante horam qua legendum est Evangelium. Tunc surgens accipiat de manu acolythi [Col. 1149D] naviculam cum thure, et exhibeat eam pontifici eo modo qui superius descriptus est, ut pontifex ponat incensum in thuribulo, quod portandum est ad Evangelium; quo posito, dictus cardinalis iterum sedeat, donec inchoetur Evangelium; quod cum legitur, assistat pontifici in dextra parte sedens.
Finito Evangelio, dictus cardinalis accipiat thuribulum de manu acolythi redeuntis a loco in quo lectum est Evangelium; 284 et incenset ipsum pontificem. Et est conveniens quod incensando ter admoveat thuribulum ante pectus pontificis. Hoc facto, si pontifex ipse praedicaturus est, cardinalis ipse qui servit pergat ad locum in quo faciendus est sermo, et sit in dextera parte pontificis dum praedicat, videlicet [Col. 1150A] stans, si pontifex stat; aut sedens in aliquo apto loco, si pontifex sedeat. Et facto sermone, cum ipso pontifice redeat ad sedem ipsius, praecedens ipsum. Si autem ipse qui servit sermonem facturus est, postquam incensavit pontificem, genu flexo ante ipsum osculatur pedem ejus, et petat Benedictionem dicens Jube, domne, benedicere. Recepta Benedictione, reverenter quaerat a pontifice quantam indulgentiam placeat ei concedere; et audito beneplacito ejus, pergat ad locum ubi praedicare debet, et prosequatur sermonem suum. Quo finito, maneat in eodem loco, donec facta sit confessio per diaconum cardinalem; et tunc antequam pontifex det absolutionem, dictus cardinalis qui praedicaverit, annuntiet indulgentiam talibus vel similibus verbis: Dominus summus pontifex [Col. 1150B] auctoritate omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus et sua, omnibus vere poenitentibus et confessis concedit indulgentiam unius anni et quadraginta dierum, vel plus, sicut pontifici placuerit; et consequenter data absolutione per pontificem, ipse cardinalis redeat ad eum, et dicens Credo, si dicendum est, assistat et prosequatur cum eo Symbolum, et sedeat; et cantato Symbolo surgat et assistat pontifici dicenti Dominus vobiscum.
Postea residente eo, acolythus super ipsius gremium debet extendere tobaleam seu mappam, et amovere chirothecas ejus, amoto prius annulo pontificali de digito pontificis per cardinalem praedictum, qui eum servare debet immisso alicui digito suo; et genu flexo a dextera parte pontificis, debet tenere tobaleam [Col. 1150C] decenter obvolutam circa juncturam brachii et manus dexterae pontificis, subdiacono tenente similiter a parte sinistra; et aliquo de cubiculariis ipsam tobaleam elevante paululum ante pectus pontificis, ne forte, dum pontifex lavat manus, aliquae guttae prosiliant de aqua, et sacras vestes maculare possint. Tunc episcopus cardinalis antiquior ex aliis qui sedent circa pontificem, surgat et accipiat pelves tradendas sibi ab uno de familiaribus pontificis, cui commissum fuerit, et ministret aquam ad manus pontificis abluendas, sicut superius de prima ablutione dictum est. Quibus ablutis et extersis, 285 praedictus cardinalis qui servit immittat annulum digito pontificis, et surgens stet juxta pontificis sedem, donec instante hora qua pontifex processurus est ad altare, ipse procedat, [Col. 1150D] et praeparet librum Missalem in sinistra parte altaris, supposita ei tobalea complicata, cum qua pontifex manus abstersit, quam clericus, qui eidem cardinali servit de mitra recipere debet de manu acolythi, quando pontifex surgit ut veniat ad altare. Praefatus autem cardinalis diligenter quaerere debet in praedicto libro omnia quae pontifex dicturus est, sive offerendo patenam et calicem, sive thurificando, sive etiam prosequendo secretas Orationes, et caetera quae ad officium Missae spectant. Debent etiam, cum opus est, sollicite ac modeste vertere folia, et ostendere pontifici digito quae dicenda sunt, si quando fuerit opportunum. Sic autem pontifici assistat juxta librum attentus et reverens usque ad Agnus Dei. In [Col. 1151A] elevatione tamen dominici corporis poterit ad modicum flectere genua, et idem similiter facere in elevatione calicis, adorando videlicet corpus et sanguinem consecratum.
Caeterum postquam dixerit Agnus Dei cum pontifice, et ipse pontifex incoeperit dicere Orationem Domine Jesu Christe qui dixisti, etc., quae videlicet dicitur ante pacem, tunc saepe dictus cardinalis, relicto libro in sinistra parte altaris, transferat se ad dextram, et pontifice se convertente ad dandam ei pacem, ipse cardinalis inclinet se ante eum profunde; non tamen flectat genua, et cito se erigens, reverenter accipiat pacem a pontifice, ac subsequenter osculatur crucem pallii quae est in pectore pontificis; deinde prout opportunum fore prospexerit, aptet ei [Col. 1151B] planetam primo super dextrum, postea super sinistrum brachium; poterit etiam trahere a parte anteriori. Subsequenter aptet pallium hoc modo. Partem illam fanonis, quae dependet ante pectus pontificis, aptet decenter sub praedicta cruce pallii; deinde super eamdem crucem ponat digitos manus dextrae suae, et cum sinistra trahat pallium inferius, et collocet in loco debito super dextrum brachium pontificis; postea digitos manus suae sinistrae imponens eidem cruci, cum manu sua dextra trahat et aptet sinistram partem pallii. Est autem locus conveniens pallii super brachia, ut videlicet nec tantum ascendat, quod appropinquet ad cubitum; sed sit quasi in medio . . . . . ut cubitum ultimam partem, anteriorem pallii, quae videlicet dependet inferius, faciat certe dependere per [Col. 1151C] medium planetae. 286 Modus autem aptandi planetam et pallium, ut supra tangitur, melius percipi potest exemplo diaconorum cardinalium, quorum est hoc frequenter facere in Missa, quam possit per scripturam tradi.
His peractis, cardinalis praedictus convertens se ad antiquiorem ex diaconibus cardinalibus, qui circa altare assistunt, det ei pacem; ita tamen quod si is qui Evangelium legit, est antiquior, non ei, sed antiquiori post eum pax dari debet. Deinde cardinalis praedictus vadat ad episcopos cardinales, et det pacem antiquiori in parte dextra, et alteri antiquiori in parte sinistra. Subsequenter vadat ad presbyteros cardinales, et det pacem antiquiori in parte sinistra. Ultimo ad alios praelatos qui sacris induti sunt, et [Col. 1151D] det pacem uni qui primum locum tenet, vel pluribus eorum, si forte non omnes fuerunt in ordine eodem residentes. Ipsum autem cardinalem sic euntem ad dandam pacem praecedere debet unus de acolythis, et aliquis vel aliqui de cursoribus domini papae.
Data pace, revertatur ad pontificem quem invenerat recessisse ab altari, et venisse ad sedem suam, eique communicanti assistat. Nec oportet multum sollicitari eum de libro tempore communionis; sed ipse cui liber est commissus tenere debet ante pontificem aptata dextra super ipsum librum, ut legere possit quae illo tempore dicenda sunt. Ipse vero cardinalis accipiens de manu acolythi pannum, cum quo [Col. 1152A] abstersurus est pontifex os et digitos post communionem et ablutionem, et cum ipso panno accipiens calamum cum quo pontifex dominicum sanguinem sunere debet; quando pontifex sumpserit partem Hostiae quae sumenda est ab eo, et debuerit sumere sanguinem, dictus cardinalis porrigit ei calamum, osculans manum ejus. Cumque pontifex post datam sacram communionem diacono cardinali et subdiacono resederit, dictus cardinalis tenens praedictum pannum suum in manu dextra sua, genua flectat a dextra parte pontificis, et tobaleam extendendam per acolythum super gremium ejus teneat manu sinistra, eodem modo quo superius scriptum est. Tunc ille episcopus qui aquam ministraverit, accipiens de manu acolythi manu sua dextra urceolum cum vino, et manu sinistra [Col. 1152B] vasculum in quo ablutio recipienda est, vasculum ipsum supponat digitis pontificis, et cum urceo superfundat vinum paulatim et modeste, et alius episcopus cardinalis antiquior post illum accipiat 287 pelves exhibendas sibi per aliquem de familiaribus pontificis, et subsequenter super eosdem digitos aquam fundat eo modo, quo supra in ablutione manuum traditur. Ablutis digitis, saepe dictus cardinalis qui servit, porrigit dictum pannum pontifici ad extergendum digitos. Praefatus autem episcopus qui vinum fundit, urceum reddens acolytho, vasculum cum ablutione portet ad altare diacono cardinali qui Evangelium legit, qui eamdem ablutionem bibere debet, et vasculum episcopo reddere; ac ipse episcopus vasculum tradere acolytho, et sic redire ad [Col. 1152C] locum suum. Cardinalis vero qui servit, exspectet manens sic genu flexo, donec subdiaconus offerat pontifici calicem cum vino, et ipse pontifex sumat de eo ad abluendum os; et tunc iterum dictus cardinalis porrigit ei pannum praedictum ad os abstergendum; et exinde cardinalis restituens dictum pannum acolytho surgere debet, et instante hora pontifex ad altare redire debet. Ipse cardinalis praecedat eum, et sit in dextra parte, habens ibi librum missalem cum tobalea supposita, ut supra dicitur; et veniente pontifice ad altare, assistat ei dum dicit Orationes dicendas post communionem, quas diligenter quaerere et ordinate studeat praesentare pontifici. Cumque, finitis Orationibus omnibus, pontifex dicit Per Dominum nostrum Jesum Christum, etc., cardinalis praedictus [Col. 1152D] osculatur primo altare, demum crucem pallii quae est super dextrum brachium pontificis, et sic recedat ab altari, et vadat ad locum in quo sedit, stans ibi donec post Benedictionem datam pontifex redeat ad sedem suam, juxta quam dictus cardinalis assistens amoveat annulum de manu pontificis, et reddet acolytho. Deinde divertens exuat se sacras vestes, et induat communes; ac denuo redeat ad pontificem, et assistat eidem, et serviat in Hora illa, quae post Missam dicenda est, sicut dictum est superius de Hora quae Missam praecedit. Si autem exuto pontifice sacris vestibus imponenda est ei mitra, dictus cardinalis adsit, et nullus diaconus cardinalis [Col. 1153A] advenerit, saepe dictus cardinalis mitram imponit ipsi pontifici. Finita vero Hora praedicta, cardinalis ipse recedere potest, peracto videlicet ministerio suo.
Quando episcopus cardinalis Missarum solemnia celebraturus est in ecclesia aliqua, clerici ejus, quibus capellae cura committitur, praecedere debent ad eamdem ecclesiam cum ipsa capella, et sollicite providere quod omnia deferant quae necessaria sunt ad ministerium tam pro persona pontificis quam pro ministris ejus, et pro sacro altari. Ministri autem, [Col. 1153B] quos pontifex omni tempore habere debet, sunt hi: capellanus, diaconus et subdiaconus, et quatuor acolythi ad minus, videlicet unus qui mitram servare debet, unus qui sit thuriferarius, et duo qui sint ceroferarii. Cum opus est, poterunt nihilominus aliqui alii de clericis celebrantis induti superpelliciis eidem assistere cum praedictis ministris. Vestimenta vero seu ornamenta pro persona pontificis deferenda haec sunt: caligae, sandalia, amictus, alba, cingulum cum subcinctorio, quod habet similitudinem manipuli, et dependere debet a cingulo in sinistra parte; crux pectoralis, stola, tunicella, dalmatica, chirothecae, planeta seu casula, et manipulus, pallium cum tribus spinulis aureis, si pontifex pallio utitur; mitra et annulus pontificalis. Cambuta seu baculo [Col. 1153C] pastorali non utuntur summi pontifices, nec episcopi cardinales in Romana curia. Sunt necessaria pro persona pontificis pectem et tobalea circumponenda collo ejus quando pectinatur, pelves et tobalea ad abstergendum manus, faldistorium cum scabello et cussinis supponendis faldistorio, et pannum ad tergendum ipsum.
Capellanus autem camiseam lineam super communes vestes, superpellicium seu cottam, amictum et pluviale habere debet. Diaconus amictum, albam, cingulum, stolam, dalmaticam et manipulum. Subdiaconus amictum, albam, cingulum, tunicellam, et manipulum. Acolythi omnes debent esse induti cottis secundum consuetudinem sanctae Romanae Ecclesiae. Et notandum quod diaconus et subdiaconus [Col. 1153D] diebus quibus est usus violacei seu nigri coloris, non dalmaticas et tunicellas, sed planetas sacerdotales habere debent.
Provideant etiam praedicti clerici quod deferant cum capella 289 altare portatile, nisi sciant quod altare in quo celebrandum est sit consecratum; et pannum sericum, qui dicitur dorsale, et aurifrigium ad adornandum faciem altaris, crucem ponendam super ipsum altare, pallam, corporale, calicem, patenam, mappulam ad tergendum calicem, ampullas pro vino et aqua ad sacrificium, vasculum quod continet Hostias, barillum seu vas unde deferant vinum pro sacrificio, et aliud vas pro aqua necessaria in ministerio. Deferant etiam thuribulum et naviculam [Col. 1154A] cum thure et cochleari; et libros, videlicet Missalem, librum Evangeliorum, et librum Epistolarum; tobaleas etiam, quarum unam tenet capellanus, vel aliquis alius de ministris porrigendam pontifici, cum opus fuerit, ad tergendum os, vel nares. Tobaleas habeat is qui serviat mitram, ad tenendam ipsam mitram; aliam etiam ad extendendum super gremium pontificis, quando sedet. Nihilominus habeant paratas et alias tobaleas aliquas, et aliquem alium pannum, seu pannos sericos, quibus uti possint ad alia mysteria quae praedicta sunt, si necesse fuerit, ut pote ad ornandum ambonem, vel posteriorem partem altaris, si ejus dispositio id requirat, vel aliquem alium ornatum. Deferant quoque aestivo tempore flabella ad abigendum muscas a ministerio; insuper deferant tapetia plura [Col. 1154B] sternenda sub faldistorio, et ante altare et super sedilia, in quibus debeant sedere ministri. Praeterea praevideant supradicti clerici capellae, quae vestimenta pontifici et ministris conveniant, et sint coloris tempori congruentis.
Circa quod sciendum est quod sancta Romana Ecclesia quinque coloribus utitur in sacris vestibus, videlicet albo, rubeo, viridi, violaceo, et nigro. Quidam autem duos hos ultimos pro uno reputant. Colore albo utitur a Vesperis in vigilia Nativitatis Domini usque ad Octavam Epiphaniae inclusive, exceptis festis martyrum, quando interveniunt. [Col. 1154C] Item feria quinta in Coena Domini. Item a Sabbato sancto in officio Missae usque ad Octavam Ascensionis Domini inclusive, quandocunque officium de tempore agitur, praeter dies Rogationum, et praeter Missam quae dicitur in die sancti Marci de officio litaniae. Item in omnibus festis sanctae Dei genitricis Mariae. 290 In receptione tamen candelarum in festo Purificationis beatae Mariae virginis utitur colore violaceo, et postea in Missa albo. In festo omnium Sanctorum, in festis Angelorum, in festo Nativitatis sancti Joannis Baptistae, in principali festo sancti Joannis evangelistae, in Conversione sancti Pauli, in Cathedra sancti Petri, in festis omnium confessorum et omnium sanctarum quae martyres non sunt. In Dedicationibus [Col. 1154D] ecclesiarum, et per Octavas praedictorum festorum quae Octavas habent, quando de ipsis Octavis agitur.
Rubeo colore utitur a vigilia Pentecostes in Missa usque ad Sabbatum post festum ipsum inclusive. Item in festis sanctae Crucis, in festo Decollationis sancti Joannis Baptistae, in festo omnium apostolorum, et evangelistarum, praeter principale festum sancti Joannis evangelistae, et praeter festa Conversionis sancti Pauli, et Cathedrae sancti Petri. Item in festis omnium sanctorum et sanctarum martyrum, praeter festum sanctorum Innocentium, quando extra Dominicam venit; sed si in Dominica veniat, [Col. 1155A] utitur rubeo, et in octava rubeo, quacunque die veniat; si autem extra Dominicam veniat, tunc utitur violaceo colore, sed in octava rubeo utendum est; per octavas praedictorum festorum quae Octavas habent, quando de ipsis Octavis agitur.
Colore viridi utitur inter Octavam Epiphaniae et Septuagesimam, et inter festum Pentecostes et Adventum, quando dominicale officium agitur.
Colore violaceo utitur a prima Dominica Adventus usque ad Missam in Natale Domini inclusive, et a Septuagesima usque ad officium Missae in vigilia Paschae exclusive, quandocunque in praedictis temporibus officium de tempore agitur, exceptis feria [Col. 1155B] quinta in Coena Domini, et feria sexta in Parasceve. Et est intelligendum quod in Sabbato sancto in toto officio quod agitur ante Missam utendum est violaceo; hoc excepto 291 quod diaconus qui cantat Benedictionem cerei indutus dalmatica, subdiaconus, vel subdiaconi, qui illa die ministrant induti, tunicellis utuntur albis; sed Benedictione cerei cantata, diaconus, amota dalmatica, assumit planetam violacei coloris, et teneat eam usquedum inchoatur officium Missae; subdiaconi vero non mutant vestes. Utitur autem colore violaceo in quatuor temporibus semper, ut in vigiliis sanctorum in quibus est jejunium, quando Missa est de vigilia, et in diebus Rogationum, et in Missa quae dicitur in die sancti Marci de officio litaniae. Item in die festi [Col. 1155C] sanctorum Innocentium, quando extra Dominicam occurrit. Item in festo Purificationis beatae Mariae in receptione candelarum in Processione.
Colore nigro utitur feria sexta in Parasceve, in Missis defunctorum, et in Processionibus, quas Romanus pontifex nudis pedibus facit. Sciendum tamen est quod diebus quibus est usus nigri coloris, uti violaceo non est inconveniens.
Cum ergo praedicti clerici, capellae curam habentes, pervenerint ad ecclesiam cum eadem capella, de convenienti loco in quo pontifex sacris vestibus indui debeat provideant, ita quod si in ipsa ecclesia secretarium sit sive sacristia conveniens, in qua pontifex celebraturus indui soleat, ibidem faciant deponi [Col. 1155D] capellam, et sternantur tapete seu tapetia, et praeparent faldistorium cum cossino et panno qui ipsum cooperiat, et scabello. Exponant etiam in apto loco, prout melius poterunt, sacras vestes, quibus pontifex et ministri induendi sunt, et alia quae ad mysterium sunt opportuna, ut in promptu haberi possunt. Si vero in eadem ecclesia non sit secretarium seu sacristia conveniens, deponatur capella, ut fiant quae praedicta sunt in aliquo apto loco prope altare; et si forte in ecclesia illa consuetum esset quod pontifex longe ab altari induatur, et cum ordinata Processione ad altare procedat, consuetudo servanda est.
Praeterea dicti clerici sternant ante altare sacrum tapete seu tapetia, et provideant quod ipsum altare, [Col. 1156A] priusquam pontifex accedat, sit decenter ornatum, sive pannis, quos ipsi deferant, sive sint ejusdem ecclesiae. Ponant insuper super ipsum altare crucem, quae sit contra faciem pontificis, quando stabit in medio altaris. Hoc vero quod dicitur de ornamento altaris, 292 differri potest usque post Evangelium vel post praedicationem, quando nimius est concursus populi. Ad ipsum altare debent ipsi clerici induti cottis sacra ornamenta tractare.
Igitur pontifex ad ecclesiam veniens, postquam inclinaverit, et breviter oraverit ante altare, divertat ad locum ubi capella praeparata est, et stando dicat cum clericis suis Tertiam, vel aliam Horam, quae dicenda est ante Missam pro tempore; et quando dicet Orationem, capellanus ejus, si opus est, teneat ante [Col. 1156B] se ipsum librum, in quo Oratio scripta est. Cum autem ipse dicet praedictam Horam, diaconus et subdiaconus induant se omnibus sacris vestibus praeter manipulos, exceptis diebus in quibus iidem ministri planetis uti solent; tunc enim ipsas planetas non debent induere usque in hora qua pontifex processurus est ad altare. Capellani vero et caeteri ministri sint induti cottis, ut serviant ipsi pontifici dum induitur. Postquam ergo pontifex dictam Horam compleverit, resideat in faldistorio, et incipiat ac prosequatur Psalmos Quam amabilia, etc., cum Orationibus quae dici solent dum pontifex calceatur. Interea dum unus de familiaribus ejus accedens detrahat ei calciamenta communia, et subdiaconus deferens caligas et sandalia genuflectat coram ipso, et calciet [Col. 1156C] eum, ita quod primo calciet dextrum pedem, deinde sinistrum, et unus de acolythis eumdem juvet ad calciandum.
Calciatus pontifex surget, et stans super scabellum cappam deponat, et remaneat in camisia linea, quam semper debet habere supra laneas vestes, quando ad celebrandum vadit, etiamsi religiosus sit. Et ipso pontifice super faldistorio residente, diaconus et subdiaconus accipientes ab acolythis tobaleam suam et pecten, extendant tobaleam circa collum, et caput ejus leviter et decenter pectinent, videlicet primo diaconus a parte dextra, deinde subdiaconus a sinistra. Quod si diaconus et subdiaconus ad hoc docti non sint, capellanus hoc faciat vice eorum. Quo facto acolythus extendat super gremium ipsius pontificis [Col. 1156D] aliam tobaleam, et pontifex, amoto annulo suo, que utitur communiter, tradat ipsum servandum capellano; qui accipiens ab acolytho pelves cum aqua, et tenens inferiorem pelvim manu sinistra, superiorem vero dextra manu, flexis genibus fundat aquam super manus pontificis, assistentibus interim ipsi pontifici diacono a parte dextra, et subdiacono a parte sinistra genibus flexis, et tobaleam praedictam tenentibus.
293 Cumque pontifex manus abluerit et absterserit, surgens et stans super scabellum, et ministri reverenter et diligenter induant eum, ita quod acolythi deferant vestes, et diaconus a parte dextra, et subdiaconus a sinistra recipiant easdem vestes, et induant eum; quos juvare poterunt capellani et alii [Col. 1157A] clerici pontificis induti cottis astantes, prout opportunum fuerit. In primis ergo acolythi deferant amictum, quem ponat super caput pontificis diaconus, et ejusdem amictus chordulam sinistram diaconus, dextram subdiaconus accipiat, et post tergum pontificis ducant et reducant ad anteriorem partem super cingulum, quas invicem colligare poterit ipse pontifex. Deinde induant eum alba, quam diligenter aptant circa collum et circa manus; et subsequenter subcingat eum cingulo cum subcinctorio, uno de ministris levante ipsam albam anteriori parte circa pectus, et ipsius cinguli chordulas diaconus invicem liget et stringat, vel ipse pontifex stringere poterit, sicut ei placuerit. Ministri vero albam ipsam aptent circa fimbrias, ut ipsae fimbriae terram non tangant, [Col. 1157B] et aequaliter distent a terra. Aptent etiam manicas ipsius albae, complicando eas decenter inter armum et cubitum. Consequenter accipiat pontifex crucem pectoralem, ipsamque deosculans appendat collo suo, ita quod pendeat ante pectus. Deinde accipiat stolam, et deosculatam circa medium ejus ponat circa collum suum, nec reducat partes ipsius stolae hinc et inde in modum crucis ante pectus, sed permittat eas inferius dependere sicut a collo veniunt; et ministri utramque partem stringunt cum cingulo, ne defluere possit. Post haec ministri induant eum tunicella, aptantes eam circa collum et circa manus; deinde induant eam dalmatica, aptantes eam circa collum et manicas ejus replicantes, ita quod ipsae manicae non tangant manus pontificis, sed distent ab [Col. 1157C] eis, quasi per spatium dimidii palmi.
Post haec pontifex iterum resideat, et recipiat chirothecas offerendas sibi ab acolytho, immittente eas manibus ejus diacono dextrae, et subdiacono sinistrae, quibus acceptis, surgat, et praedicti ministri imponant ei planetam; et si pontifex utatur pallio, imposita planeta immediate, acolythus offerat ei pallium tenens ipsum cum pulchra tobalea manibus extensis, ita quod dextra manu teneat pallium circa crucem sinistram, et sinistra manu circa crucem dextram. Ipse autem pontifex 294 osculetur pallium in cruce posteriori. Deinde ministri imponant ei pallium ipsum, diacono elevante partem illam quae debet posterius dependere. Et attendant ministri quod illa [Col. 1157D] pars pallii, quae duplex est, veniat supra sinistrum humerum. Post acolythum deferentem pallium sequatur is qui mitram servare debet, deferens eam in manu dextera mediante tobalea, et in sinistra spinulas infigendas pallio. Quo imposito, ministri infigant spinulas ipsas, videlicet diaconus unam in cruce anteriori, aliam subdiaconus in cruce super sinistrum humerum, tertiam unus ex aliis ministris in cruce posteriori. Ipsae autem spinulae sic infigendae sunt, quod quaelibet tertio transeat per crucem cui infigitur, et quarta vice acumen spinulae infigatur pallio ultra crucem, proviso quod nunquam spinula perforet pallium, et nullo modo acumen ejus tangat planetam, proviso etiam quod cujuslibet spinulae caput, in quo est gemma, sit a dextra parte infigentis ipsam spinulam. [Col. 1158A] Subsequenter diaconus a dextris, et subdiaconus a sinistris planetam super brachia pontificis apte complicent. Et si pontifex prope altare induitur, subdiaconus in ipsa plicatura sinistri brachii collocet, et quasi abscondat manipulum pontificis tradendum sibi ab acolytho. Quod si pontifex longe ab altari vestiatur, non debet subdiaconus tunc imponere manipulum, sed debet ipsum portare cum libro Evangeliorum; et cum pontifex pervenerit ad altare, imponat et aptet manipulum praedicto modo. Planeta vero complicata, ut praedictum est, diaconus de capite pontificis amictum deponat, et aptet circa collum ejus, et provideat quod planeta plane jaceat super humeros, et trahat ipsam a parte anteriori; deinde pallium componat ita quod crux anterior sit ante [Col. 1158B] pectus super aurifrigium planetae, et ipsi cruci ponens extensos digitos dextrae manus cum manu sinistra trahat pallium super dextrum brachium pontificis versus cubitum; postea imponens eidem cruci digitos sinistrae manus, cum dextra manu pallium super sinistrum brachium pontificis trahat, providens quod ipsum pallium super brachia descendat quasi ad medium inter armum et cubitum; et juxta hunc modum aptetur pallium, quoties videbitur opportunum. Deinde diaconus accipiens mitram ab eo qui ipsam servat, imponat eam capiti pontificis. Interim capellanus induat se pluviali; et imposita mitra pontifici, ipse capellanus immittat 295 pontificalem annulum annulari digito dextrae manus pontificis, osculando eum; quod semper facere debet, quando immittit ei, [Col. 1158C] aut quando amovet ipsum annulum. Poterit etiam post pontificalem annulum immitti alter annulus parvus, qui ipsum pontificalem fixum teneat, et hoc episcopaliter aptetur. Immisso annulo, capellanus accipiat de manu thuriferarii naviculam cum thure et cochleari, et thuriferario praesentante pontifici cum igne, quem, dum pontifex induitur, ipse thuriferarius praeparare debet; capellanus porrigat pontifici naviculam detectam, et pontifex accipiens dextra manu cochlear cum thure ponat in igne thus, et cochlear in navicula reponat, ipsumque thus positum in igne benedicat signo crucis. Capellanus vero osculari debet manum pontificis, et quando cochlear accipit, et quando ipsum reponit; et cochleari reposito per [Col. 1158D] pontificem, naviculam ipsam thuriferario reddat. Hoc autem quod dictum est de positione incensi, observandum est quando pontifex longe ab altari induitur. Nam si juxta altare induatur, non oportet incensum ponere, usque post factam confessionem. Induto pontifice praedicto modo, diaconus et subdiaconus accipiant manipulos suos, et induant planetas, si tempus requirit. His peractis, si sint longe ab altari, procedant ad ipsum, praecedente thuriferario, et post ipsum duo ceroferarii, deinde subdiaconus cum libro Evangeliorum; post quos sequitur pontifex, deducentibus illum capellano a parte dextra, et diacono a sinistra. Is autem qui mitram servat, et alii clerici induti cottis sequantur post pontificem. Quando pontifex pervenerit ante gradus altaris, diaconus deponat [Col. 1159A] ei mitram, accipiens eam una manu per anterius cornu, et cum alia manu complanet capillos pontificis, si opus est, quod semper facere debet is qui mitram removet; et sic amota mitra, diaconus tradat ei qui ipsam servat, qui semper eam recipere debet de manu diaconi vel capellani amoventis ipsam, et tradere eam illi, cum fuerit imponenda.
Quod si pontifex juxta altare induatur, non oportet hujusmodi processionem fieri; sed ipso pontifice accedente ad altare, deducentibus ipsum capellano et diacono, ceroferarii sint parati juxta altare, et accipiant de altare candelabra cum cereis accensis. Thuriferarius quoque sit paratus in sinistra parte cum thuribulo, in quo sit ignis, et cum navicula. Pontifex autem inclinatus paululum ante altare confessionem [Col. 1159B] faciat, 296 assistentibus ei capellano a parte dextra, et diacono a sinistra. Subdiaconus vero, si debet immittere, manipulum pontifici immittat. Et dum pontifex facit confessionem, stet cum libro Evangeliorum juxta gradum altaris in sinistra parte, et ceroferarii stent circa altare, unus in dextera, alius in sinistra parte. Alii ministri possunt stare post pontificem. Facta confessione et data absolutione per pontificem, priusquam dicat Deus tu conversus, etc., Capellanus accipiat de manu thuriferarii naviculam cum thure, quam ille sibi porrigere debet inter pontificem et altare, et pontifex ponat thus in thuribulo, capellano naviculam et thuriferario thuribulum offerentibus ei, sicut superius dictum est. Quo facto, [Col. 1159C] pontifex dicendo Deus tu conversus, etc., ascendens ad altare, et inclinatus ante ipsum, dicit Orationem Aufer a nobis, etc., qua dicta, osculatur altare, et postea osculetur librum Evangeliorum, quem apertum in eo loco, in quo est Evangelium legendum in Missa, offerre debet ei subdiaconus; et osculatum per pontificem dimittat clausum super altare, nisi ex causa alibi reponendus videatur. Osculato libro, signet se pontifex signo crucis, et tunc chorus incipere potest Introitum. Cumque pontifex signaverit se praedicto modo, vertat se ad dextram partem altaris; et diaconus accipiens thuribulum de manu thuriferarii tradat pontifici; et ipse pontifex incensat altare, incipiens ab ejus medio contra faciem suam; et prius incensat partem dextram, et postea sinistram; deinde [Col. 1159D] a sinistro latere redeat ad dextram, incensando anteriorem partem ipsius altaris. Quo incensato, reddat thuribulum diacono, qui osculari debet manum pontificis, et quando tradit ei thuribulum, et quando recipit ab ipso. Diaconus vero, accepto thuribulo de manu pontificis, incenset ipsum pontificem, deinde altare per circuitum; postea tradat thuribulum thuriferario, et ipse accedat ad sedem pontificis.
Pontifex autem postquam incensaverit, ut dictum est, deducentibus eum capellano et subdiacono, vadat ad sedem suam, videlicet ad faldistorium praeparatum in dextra parte altaris, seu post ipsum altare, secundum qualitatem et consuetudinem loci; ubi vero consuetum est quod pontifex sedeat in altiori sede lapidea et lignea, servetur consuetudo. Cumque [Col. 1160A] pontifex ad sedem venerit, stans super scabellum dicat sine cantu cum suis ministris Introitum, et Kyrie, eleison, 297 capellano interim aptante vestes ejus, videlicet manicas dalmaticae componendo in debita plica, et similiter componendo planetam super brachia, et extendendo eam super humeros et trahendo a parte anteriori, aptet pallium juxta modum superius descriptum. Et hoc quod dictum est de aptandis vestibus pontificis capellanus seu diaconus semper facere debent, quando videtur opportunum, et specialiter quando pontifex surgit. Aptatis vestibus pontifex sedeat, diacono imponente ei mitram, et uno de acolythis expandente super gremium ejus pulchram tobaleam, quam pontifex semper habere debet dum sedet; et si opportunum videbitur, [Col. 1160B] is qui mitram servat, stans juxta pontificem, et flabellum tenens, abigat ab eo muscas. Quandocunque autem surgere debet diaconus vel, si ei non vacat, capellanus, accipiens eamdem tobaleam, extendat manus suas, et mediante ipsa tobalea reverenter accipiat manus pontificis, et eumdem adjuvet ad surgendum; deinde tobaleam tradat acolytho. Et hoc quod dictum est de tobalea expandenda super gremium pontificis semper observandum est, quando pontifex residet; et quando surgere debet, juvandus est praedicto modo, vel per diaconum vel per capellanum. Residente pontifice, ut dictum est, ministri sedeant circa ipsum, prout commodius poterunt, secundum qualitatem loci.
[Col. 1160C] Cantatis Introitu et Kyrie, eleison a choro, surgat pontifex, et diaconus aptet ei vestes, prout opus est. Ipse autem pontifex stans super scabellum, amota ei mitra per diaconum, elevet manus juxta altitudinem humerorum, ita quod dextra sit ante dextrum humerum, et sinistra ante sinistrum, extensis utriusque manus digitis, sed non disjunctis; et manibus sic elevatis incipiat Gloria in excelsis, si dies requirat; et cum dixerit Deo, jungat manus ante pectus, et ipsum Hymnum Angelicum prosequatur sine nota cum suis ministris. Quo sic dicto, resideat, et diaconus imponat ei mitram; et postquam eumdem Hymnum chorus cantaverit, iterum surgat, et amota ei mitra per diaconum, elevatis manibus, ut supra dictum est, dicat Pax vobis; deinde prosequatur Orationem vel [Col. 1160D] Orationes secundum exigentiam temporis, capellano tenente librum Missalem ante faciem ejus, et Orationes dicendas eidem praesentante, ac diacono a dextris, et subdiacono a sinistris sustentantibus eum. Cumque post ultimam Orationem dicet Per omnia saecula saeculorum, jungat manus ante pectus; et postquam 298 dixerit Orationes dicendas cum nota, poterit dicere submissa voce duas Orationes, unam pro se, videlicet illam, Suppliciter, etc., vel illam, Omnipotens sempiterne Deus, qui me peccatorem, vel aliam, quae sacerdoti conveniat pro se ipso, et aliam Orationem pro vivis et mortuis, videlicet illam, Omnipotens sempiterne Deus, qui vivorum, etc. Hae tamen duae Orationes in solemnitatibus omitti possunt. Si vero non debeat dici Gloria in excelsis, cantato Kyrie, [Col. 1161A] eleison, surgat pontifex, et elevatis manibus praedicto modo dicat Dominus vobiscum, et prosequatur Orationem seu Orationes, ut dictum est.
Et est attendendum quod pontifex, quando dicit Pax vobis, vel Dominus vobiscum, in Missa, semper habeat faciem ad populum, hoc salvo quod quando dicit Dominus vobiscum ante Praefationem, seu ante ipsum, sive post ipsum sit populus, vertere se non debet. Quando autem dicit Gloria in excelsis, vel Orationes, vel Credo, faciem habeat ad illam partem ad quam aspicere debet, prosequendo Missam in altari secundum dispositionem altaris. Dictis Orationibus, pontifex resideat, subdiaconus vero dum pontifex dicit Orationem seu Orationes, tempore opportuno vadit cum libro epistolarum ad locum in quo epistola [Col. 1161B] legenda est, praecedente eum uno de acolythis; et tunc unus de aliis ministris sustentet pontificem loco subdiaconi; et completis Orationibus quas pontifex dicit cum nota, subdiaconus incipiat et prosequatur epistolam; qua finita, redeat cum eodem libro ad pontificem, et genuflectens coram eo praesentet ei librum praedictum clausum, super quem ponat manum dextram, quam subdiaconus osculatur, et pontifex benedicat ei signo crucis. Similiter facere debent, qui prophetias legunt, quando prophetiae leguntur in Missa.
Post Epistolam vero subdiaconus, si non debet praedicari in Missa, ablutis digitis praeparet in apto loco calicem prope altare, ponens in eo vinum, et desuper patenam cum hostia; et utrumque cooperiat [Col. 1161C] mappula; quod si non sit prope altare locus aptus, super ipsum altare praeparetur calix. Deinde subdiaconus sedeat cum aliis ministris. Si vero praedicandum est, hujusmodi praeparatio differi potest usque post praedicationem.
Diaconus autem opportuno tempore, priusquam finiantur ea quae cantanda sunt ante Evangelium, genuflectens ante pontificem osculetur manus ejus, nihil dicendo. Deinde accedens 299 ad altare genibus flexis dicat Munda cor meum, etc.; surgensque accipiat de medio altaris librum Evangeliorum, qui ante horam illam poni debet ibidem per acolytum; et tenendo librum ante pectus, conversus ad pontificem, stans inclinato capite, petat Benedictionem submissa voce dicens Jube, domne, benedicere; quem [Col. 1161D] pontifex signet signo crucis, dicens Dominus sit in corde tuo, etc. Cum autem diaconus ad altare accedit oraturus, ut dictum est, thuriferarius thuribulum cum igne deferens ante pontificem, flectat genua, et tradat naviculam cum thure capellano, qui similiter genu flectat; et ipse pontifex incensum ponat in thuribulo, et benedicat eo modo qui supra describitur in prima positione incensi. Accepta Benedictione, diaconus ferens librum Evangeliorum ante pectus suum, praecedentibus eum primo loco thuriferario, secundo ceroferariis, pergat ad locum in quo Evangelium legi debet, subdiacono eum sequente; et finitis omnibus quae in choro cantari debent ante Evangelium, incipit Dominus vobiscum, et prosequatur Evangelium, [Col. 1162A] subdiacono tenente manum sinistram sub libro Evangeliorum. Et est attendendum quod Evangelium legatur in ambone seu pulpito eminenti. Ceroferarii et thuriferarius in medio eorum stare debent inferius ante ipsum pulpitum, habentes facies versas ad diaconum. Si vero Evangelium legatur in inferiori loco, nihilo minus ceroferarii et thuriferarius in medio eorum stare debent ante faciem diaconi. Et dum Evangelium legitur, pontifex, amota mitra et aptatis vestibus per capellanum, stet super scabellum, habens faciem versam ad locum ubi legitur Evangelium.
Et finito Evangelio, si tunc praedicari non debeat, elevatis manibus, ut supra dictum est, incipiat Credo, si est dicendum; et cum dixerit Deum, jungat manus ad pectus, et prosequatur ipsum Symbolum sine nota [Col. 1162B] cum iis qui sibi assistunt. Si autem Credo dici non debet, finito Evangelio, dicat pontifex Dominus vobiscum, Oremus. Diaconus autem, lecto Evangelio, osculetur librum; deinde reverti debet ad officium pontificis, praecedentibus eum thuriferario et ceroferariis eodem ordine quo iverunt, praecedente etiam subdiacono ipsum diaconum immediate, et deferente librum Evangeliorum apertum. Quibus redeuntibus, capellanus accipiat thuribulum de manu thuriferarii, et incenset pontificem; deinde subdiaconus praesentet librum Evangeliorum apertum pontifici; et ipse stans detecto capite 300 osculetur Evangelium quod lectum est; capellanus autem reddat thuribulum thuriferario, postquam incensaverit pontificem. Et residente pontifice, diaconus imponat ei mitram; et [Col. 1162C] si dicatur Credo, ipso cantato a choro, iterum surgat pontifex; et amota ei mitra per diaconum dicat Dominus vobiscum, et Oremus; deinde resideat. Caeterum si pontifex praedicare debet, non incipiat Credo vel Dominus vobiscum; sed exspectet donec diaconus redeat; et, osculato Evangelio, sicut praedictum est, accedens ante altare, inclinet, et oret breviter detecto capite. Quod si locus in quo lectum est Evangelium distet a sede pontificis, priusquam diaconus redeat, potest pontifex accedere ad Orationem praedictam, et post ipsam recipere incensum, et osculari librum. Deinde imposita ei mitra per diaconum, pergat ad locum in quo praedicaturus est, ubi diaconus aptet ei vestes, prout opus est; et pontifex praedicet cum mitra.
[Col. 1162D] Finita praedicatione, faciat confessionem diaconus; et ipse pontifex concedat sive annuntiet indulgentiam. Deinde amota ei mitra per diaconum, faciat absolutionem, clara voce dicendo, cum nota Precibus et meritis, etc., Indulgentiam, etc. Ultimo det Benedictionem dicendo Et benedictio Dei omnipotentis, etc., signando populum circumcirca. His peractis, reassumpta mitra redeat ad sedem suam, et incipiat Credo, etc., vel Dominus vobiscum, ut superius dictum est. Quod si pontifice celebrante alius inferior eo praedicare debuerit, post Evangelium accedat is qui praedicare debet ad pontificem, et flexis genibus Benedictionem petat, dicens Jube, domne, benedicere; et pontifex faciat super cum signum crucis, dicens: [Col. 1163A] Dominus sit in corde tuo et in labiis tuis ad annuntiandum digne et fructuose verba sancta, in nomine Patris, et Filii et Spiritus sancti. Amen. Tunc is qui praedicaturus est pergat ad locum, in quo praedicare debet, et praedicationem prosequatur; qua finita, diaconus stans juxta pontificem faciat confessionem; qua finita per diaconum, is qui praedicaverit, stans in loco in quo praedicavit, annuntiet indulgentiam, si annuntianda est; postea pontifex faciat absolutionem, deinde incipiat Credo, vel Dominus vobiscum, ut dictum est. Is autem qui praedicavit, postquam annuntiaverit indulgentiam, redire potest ad locum suum. Cumque pontifex incoeperit Credo, vel dixerit Dominus vobiscum et Orationem, quando non dicitur Credo, acolythi extendant pallam 301 super altare, et ponant [Col. 1163B] librum Missalem super cussinum in sinistra parte ejus; unus autem de acolythis, postquam pontifex dixerit Dominus vobiscum et Oremus, deferens tobaleam, expandit super gremium ejus, ac detrahat ei chirothecas, amoto prius annulo pontificali per capellanum. Tunc diaconus a dextris, et subdiaconus a sinistris, flexis genibus obvolvant manicas tunicellae pontificis juxta manus cum dicta tobalea, et eamdem elevent ante pectus pontificis; et capellanus accipiens pelves, flexis genibus ante eum fundat aquam super manus ejus eo modo qui superius ponitur. Quod si eo tempore diaconus occupetur circa praeparationem calicis, loco ejus serviat is qui mitram servat. Quod si pontifex manus abluerit, diaconus ablutis digitis ad altare accedens extendat corporale [Col. 1163C] super pallam.
Pontifex autem extersis cum tobalea manibus, ac resumpto annulo pontificali, immittendo digito ejus per capellanum, surgat, et, aptatis vestibus ejus per eumdem capellanum, pergat ad altare, deducentibus eum capellano et subdiacono, vel illo qui servit mitram; et cum venerit ad altare, diaconus stans in dextra parte amoveat mitram ejus, quae tunc reponi super altare vel in alio loco apto potest. Tunc subdiaconus accipiens dextra manu, mediante mappula, calicem cum patena et hostia superpositis, et cum sinistra manu vasculum cum aqua, quae admiscenda est cum vino, stans in dextra parte altaris praesentet calicem et patenam diacono, et ipse diaconus cum quatuor digitis utriusque manus accipiat patenam cum [Col. 1163D] hostia, ita quod manipulum suum ponat inter extremitatem patenae et superiores digitos, quibus ipsum tenet; sicque patenam cum Hostia offerre debet pontifici osculando manum ejus; qui eamdem patenam elevet cum Hostia, dicens Orationem illam, Suscipe, sancte Pater, etc., capellano providente quod pontifex Orationem illam et sequentem legere possit in libro Missali; et circa finem praedictae Orationis pontifex collocet Hostiam super corporale, non directe contra faciem suam, sed paululum ad sinistram partem; et patenam deponat in dextra parte extra corporale. Qua deposita, subdiaconus tenens calicem, vasculum [Col. 1164A] cum aqua offerat eidem, et pontifex convertens se ponat aquam in calicem, dicendo illam Orationem, Deus qui humanae substantiae, etc. Deinde diaconus accipiat de manu subdiaconi ipsum calicem, et tenens dextra manu faciat cum eo super 302 corporale signum crucis, et collocet eum super idem corporale, non recte in medio contra faciem pontificis, sed paulisper ad dextram partem; et cum digitis utriusque manus accipiens corporale illud, quod non explicatur [ Al., explicatum], cooperiat [Col. 1163D] Ita etiam nunc actitant Carthusiani. cum ipso calicem. Dum etiam diaconus sic ponit super altare, pontifex dicet Orationem illam, Offerimus tibi, Domine, etc., et subsequenter illam, In spiritu humilitatis. Deinde faciens signum crucis unum super calicem et Hostiam, similiter dicat Orationem illam, Veni, sanctificator, [Col. 1164B] etc.
Diaconus vero postquam calicem collocaverit, accipiens patenam tradat eam subdiacono, qui eam recipiat cum dextra manu, mediante mappula, cujus extremitas defluere debet post dextrum humerum ejus; ipsamque patenam teneat tectam et elevatam, stans retro post pontificem usque post Pater noster. Data patena a subdiacono, thuriferarius deferat thuribulum cum navicula ad diaconum in dextra parte altaris, et diaconus ponat thus in thuribulo, petita prius benedictione a pontifice. Pontifex vero postquam dixerit, Veni, sanctificator, etc., convertens se signum crucis faciat contra ipsum thuribulum, dicendo illam Orationem, Per intercessionem, etc. Et diaconus accipiens ipsum thuribulum tradat pontifici osculando [Col. 1164C] manus ejus; et pontifex, accepto thuribulo cum dextra manu, stans in medio altaris versa facie ad ipsum altare, elevet paulisper in altum ipsum thuribulum, dicendo illam Orationem, Incensum istud, etc.; deinde cum ipso thuribulo faciat ter crucem super calicem et Hostiam simul, dicendo ter illum versiculum, Dirigatur, Domine, etc., subsequenter prosequendo illos versiculos, Elevatio manuum, usque ad finem illius versus, Ut non declines cor meum, etc., et circumferat ter ipsum thuribulum in gyro circa calicem et Hostiam. Deinde thurificet totum altare, incipiens in medio contra faciem suam, et procedens ad dextram partem; postea rediens ad medium, inde procedat ad sinistram partem; deinde a sinistro latere altaris procedat thuriferando anteriorem partem [Col. 1164D] usque ad dextrum latus.
Facta thuriferatione praedicto modo, tradit thuribulum diacono, dicendo illam Orationem, Accendat Dominus, etc. Et diaconus osculando manum pontificis, accipiens ipsum thuribulum thurificet ipsum pontificem; et tradens thuribulum servandum thuriferario, 303 aptet vestes pontificis, prout fuerit opportunum. Quibus aptatis, recipiat thuribulum de manu thuriferarii, et thurificet altare per circuitum, primo a parte dextra, deinde a sinistra; postea thurificet capellanum qui servit pontifici. Potest etiam thurificare praelatos et digniores personas, si quae [Col. 1165A] interfuerint Missae. Deinde reddat thuribulum thuriferario, qui thurificet ipsum diaconum et alios ministros, et reliquos astantes, prout videbitur faciendum.
Pontifex vero postquam thuribulum diacono reddiderit, potest ad majorem munditiam abluere digitos suos in dextra parte altaris, capellano fundente aquam cum pelvibus, quamvis hoc non servetur communiter in Ecclesia Romana. Et attendat quod tunc, cum duobus digitis, videlicet pollice et indice utriusque manus, cum quibus tractare debet sacram Hostiam, nihil aliud tangat usque post communionem, sed calicem et patenam et alia quae tangere oportuerit, tangat cum reliquis digitis. Ablutis vero et abstersis digitis, inclinet se ante medium altaris, dicendo illam [Col. 1165B] Orationem, Suscipe, sancta Trinitas, etc.; et ea dicta, osculetur altare super corporale circa sinistram partem Hostiae. Postea se erigens versa facie ad populum, dicat, Orate, fratres, etc. Et notandum quod quandocunque dispositio altaris requiret ut pontifex stans super altare se vertat ad populum, debet se vertere ex dextra parte, et ex eadem convertere ad altare, excepto quod cum dixerit, Orate, fratres, etc., debet se convertere ad altare ex parte sinistra; et stans in medio altaris versa facie ad librum, et manibus elevatis, ut superius dictum est, dicat secretas Orationes correspondentes illis, quas antea dixit, sive cum [Col. 1165D] Nunc semper dicuntur submisse. cantu, sive submisse. Diaconus vero postquam reddiderit thuribulum thuriferario, stet immediate post pontificem, videlicet inter ipsum et subdiaconum, [Col. 1165C] paratus ad ministerium opportunum. Juxta ipsum diaconum stare potest in parte dextra is qui mitram servat; et, si tempus requirit, teneat flabellum, et nihilo minus capellanus, vel aliquis alius de ministris, aliud tenere potest ad abigendum muscas. Acolythi et alii clerici cottis induti stare possunt circa subdiaconum, parati ad ministerium, prout opus fuerit.
Pontifex autem postquam dixerit secretas Orationes, deponat manus super altare, et elevata voce dicat Per omnia saecula saeculorum; 304 et cum dixerit, Sursum corda, sursum elevet manus, et prosequatur praefationem. Qua completa, jungat manus ad pectus, et dicat Sanctus, Sanctus, etc., submissa voce, cum ministris sibi astantibus. Postea capellano [Col. 1165D] praestante sibi librum Missalem, osculetur imagines quae debent esse depictae in eodem libro ante Canonem Missae. Subsequenter manibus junctis inclinatus ante altare incipiat submissa voce Te igitur, etc.; et cum dicet Uti accepta habeas, erigat se, et osculetur altare in parte sinistra prope Hostiam. Deinde prosequatur ipsum Canonem, sicut in libro habetur, faciendo signum crucis super calicem et Hostiam similiter, quando dicit Haec dona, et iterum quando dicit Haec munera, et iterum quando dicit Haec sancta sacrificia illibata. Cum autem dixerit Memento, Domine, [Col. 1166A] famulorum famularumque tuarum, subsistat modicum a prolatione verborum, et mente habeat coram Deo memoriam vivorum, pro quibus orare intendit; et post paululum resumat illud, et omnium circumstantium, etc.
Cumque pervenerit ad illum locum, Quam oblationem, etc., faciat signum crucis super calicem et Hostiam; similiter dicendo Benedictam, et iterum dicendo Ascriptam, et tertio dicendo Ratam, etc.; et cum dicet Ut nobis corpus, faciat signum super Hostiam tantum. Similiter cum dicit Sanguis, faciat crucem super calicem tantum; dicendo autem Dilectissimi Filii, etc., junctis manibus ad pectus, suspiciat paulisper in altum. Deinde dicendo Qui pridie, etc., tergat paululum super corporale utriusque manus [Col. 1166B] pollicem et indicem, et accipiat cum ipsis digitis Hostiam, nec multum elevet super ipsum altare; dicendo autem Elevatis oculis in coelum, elevet ipsos oculos; et dicendo Benedixit, faciat cum dextra manu signum crucis super Hostiam, quam teneat manu sinistra; quo facto, iterum teneat Hostiam cum digitis utriusque manus, et proferat distincte ac devote verba consecrationis; quibus dictis, ipse primo adoret inclinato capite sacrum divinum corpus; deinde reverenter et attente ipsum elevet in altum adorandum a populo, et adoratam sacram Hostiam deponet in loco suo. Et attendat quod ex tunc utriusque manus pollicem cum indice [Col. 1165D] Id jam in usu erat saeculo XI, quo tempore Micrologus hunc ritum imponit in cap. 16: Non ergo [Col. 1166D] digiti sunt contrahendi, ut quidam prae nimia cautela faciunt. junctum teneat, nec disjungat ipsos digitos usque post communionem, nisi quando ipsum oportet contingere sacram Hostiam, vel signa [Col. 1166C] facere.
305 Deposita Hostia, ut dictum est, dicendo Simili modo, etc., accipiat calicem ipsum discoopertum, ut prius teneat cum utraque manu paulisper elevatum super altare, et cum dicit Benedixit, deposito super altare calice, faciat super ipsum calicem crucem cum dextra manu, tenendo eum cum sinistra, quo facto, resumens cum utraque manu, et elevans paululum ad altare, prosequatur verba consecrationis usque ad illum locum, Remissionem peccatorum. Quibus finitis, inclinato paululum capite adoret sacrum Domini sanguinem, et elevet adorandum a populo, ut supra de corpore dictum est. Nec oportet quod vel corpus, vel sanguinem diu teneat elevatum; sed post brevem moram deponat, ita tamen quod [Col. 1166D] elevationes et depositiones faciat eum debita reverentia et maturitate. Deponendo autem calicem dicat haec verba: Haec quotiescunque, etc. Deposito calice, et collocato in loco suo, elevatis manibus ut prius, prosequatur illud: Unde et memores, etc. Et cum dicet Hostiam puram, faciat signum crucis super calicem et Hostiam simul; et iterum faciat dicendo Hostiam sanctam, et iterum faciat dicendo Hostiam immaculatam; et cum dicet Panem sanctum vitae aeternae, faciat signum super Hostiam tantum. Similiter cum dicit Et calicem salutis perpetuae, faciat signum [Col. 1167A] super calicem tantum. Cum autem dicet Supplices te rogamus, etc., manibus cancellatis ante pectus, ita quod dextrum brachium sit supra sinistrum, inclinet ante altare; et cum dicturus est: Ex hac altaris participatione, etc., erigit se, et osculetur altare in sinistra parte prope Hostiam. Subsequenter dicendo, sacrosanctum, etc., faciat signum crucis super Hostiam, et aliud faciat super calicem dicendo Et sanguinem. Cumque dicet Omni Benedictione, etc., signet faciem suam. Cum autem dixerit Memento, etc., faciat memoriam pro defunctis, sicut superius de vivis dictum est. Et cum pervenerit ad illud, Nobis quoque peccatoribus, etc., dicendo Nobis, elevet paululum vocem sine nota, et percutiat pectus suum cum digitis dextrae manus, non pollice et indice, sed aliis. [Col. 1167B] Deinde prosequatur quae scripta sunt usque ad illum locum, Per quem omnia, etc.; et dicendo Sanctificas, faciat signum super calicem et Hostiam similiter, et iterum faciat dicendo Vivificas, et tertio dicendo Benedicis. Post haec diaconus detegat calicem, amovendo corporale quod ipsum tegit, et ipsum calicem per pedem teneat firmum cum digitis dextrae manus; 306 et tunc idem pontifex cum reverentia recipiat corpus Domini cum dextra manu, et faciat cum eo signum crucis super ora calicis a labio usque ad labium, dicendo Per ipsum; idem faciat signum paululum juxta calicem, dicendo Et in ipso. Cumque dicet Est tibi Deo, etc., faciat cum eadem Hostia signum crucis inter se et calicem contra labium calicis, et iterum faciat signum contra pedem [Col. 1167C] ipsius calicis, dicendo In unitate Spiritus sancti, etc. Quo facto, deponat ipsam Hostiam in loco suo, et diaconus calicem tegat cum corporali, ac osculetur altare et dextrum humerum pontificis, et sic redeat ad locum suum post pontificem.
Ipse autem pontifex postea in loco suo, depositis manibus, elevata voce dicat Per omnia saecula saeculorum; et prosequatur, Oremus, Praeceptis salutaribus moniti, etc., et cum incipit Pater noster, elevet manus, ut supra. Cumque post Pater noster, dicet Orationem, Libera nos, etc., diaconus accipit patenam de manu subdiaconi, et tradet eam pontifici, osculando manus ejus; et pontifex ipsam accipiens cum dextra manu, quando dicit Intercedente beata Dei Genitrice Maria, etc., faciat sibi cum ipsa patena signum [Col. 1167D] crucis; et quando dicit Da propitius pacem, osculetur ipsam patenam in superiori ejus parte. Quo facto, prosequendo ipsam Orationem, accipiat cum manu sinistra Hostiam, et patenam deponat juxta calicem in loco ubi fuerit Hostia; et Hostiam tenens super calicem cum digitis utriusque manus, dividat eam per medium, et mediam partem, quae remanet in dextra manu, ponat super patenam circa praedictam mediam partem Hostiae. Interim diaconus positis digitis dextrae manus super pedem calicis, teneat ipsum firmum.
Pontifex autem tenens in dextra manu partem [Col. 1168A] Hostiae, quae remansit in ea, et duos digitos manus sinistrae junctos super calicem, incipiat elevata voce Per omnia saecula saeculorum; et dicendo Pax Domini sit semper nobiscum, faciat cum eadem parte Hostiae ter signum crucis intra calicem. Deinde ponat ipsam in calice, dicendo Fiat commistio, etc. Quo facto, diaconus tegat calicem, ut prius, et pontifex, junctis ante pectus manibus, dicit Agnus Dei, submissa voce cum ministris astantibus. Deinde dicat illam Orationem, Domine Jesu Christe, qui dixisti, etc.; qua dicta, osculetur altare in sinistra parte prope calicem et Hostiam. Capellanus vero, dum 307 pontifex dicit praedictam Orationem, dextram accedat ad partem altaris; et pontifex, osculato altari, convertat se ad ipsum, et det ei pacem, dicendo [Col. 1168B] Pax tecum, quam ille recepturus prius inclinet reverenter ante pontificem absque genuflexione; deinde, recepta pace, respondet Et cum spiritu tuo; et osculetur pectus pontificis, et aptet ei vestes, prout viderit opportunum. Postea det pacem diacono, et diaconus subdiacono, et subdiaconus ei qui servat mitram, et ille uni de acolythis, et ille aliis; et sic pax diffundatur per circumstantes. Capellanus vero data pace diacono, si episcopi adsunt in Missa, vel alii praelati, seu principes, portet eis pacem, qui si similiter stent, sufficit quod det uni corum qui primum locum tenet, si vero stent in diversis locis, accedat ad eos, prout viderit expedire; et data eis pace, revertatur ad pontificem. Et est observandum quod si adsunt communicaturi in fine Missae, ipsi non debent [Col. 1168C] pacem recipere quando aliis datur.
Pontifex autem, data pace, ut praedictum est, capellano, convertens se ad altare inclinet ante Hostiam et calicem, et junctis manibus dicat reverenter illas Orationes, Domine [Col. 1167] Hanc Orationem, non ex Ordine Romano, sed ex religiosorum traditione haberi existimat Micrologus n cap. 18. Jesu Christe, fili Dei vivi, etc., et alias Orationes, quae dicendae sunt ante sumptionem corporis, prout habentur in libro. Subsequenter accipiens cum digitis sinistrae manus illas duas partes Hostiae, quae sunt supra patenam, sumat easdem cum omni devotione et reverentia; et dum habet in ore sacrum Domini corpus, teneat manus ante pectus junctas in modum orantis. Postea detecto per diaconum calice, poterit super eum detergere paululum patenam cum pollice dextro, ut si quid in ea remansit de Hostia, cadat in calicem, et dicat [Col. 1168D] illos versus, Quid retribuam, etc., Calicem, etc., et alia dicenda ante sumptionem sanguinis, prout in libro habentur. Demum sumat sanguinem cum parte Hostiae, quae in calice est, cum omni reverentia et cautela. Quo sumpto, recipiat modicum de vino in calice, infundente illud subdiacono; et illud sumat ad abluendum os suum. Postea dicendo illas Orationes, Quod ore sumpsimus, etc., et Corpus tuum, tenens super calicem digitos utriusque manus, quibus tetigit Hostiam, abluat ipsos modicum, subdiacono iterum infundente vinum; et antequam illud sumat, abluat iterum eos digitos 308 cum aqua, quam infundat [Col. 1169A] capellanus cum pelvibus, et ipsa aqua [Col. 1169D] Modo aqua simul cum vino ad purificationem, ut loquuntur, miscetur in calice, atque utrumque haurit sacerdos. proficiatur in loco mundo. Pontifex, ablutis digitis praedicto modo, cum aqua abstergat os cum panno tersorio, quem ei porrigat is qui mitram servat. Postea sumpto vino quod erat in calice, tergat os suum cum eodem panno. Interea diaconus, ablutis digitis, corporalia complicet, et reponat in loculo in quo servari debent.
Peracta communione, diaconus aptet vestes pontificis, prout opus fuerit; subdiaconus abluat calicem cum aqua munda, quae projicienda est in loco mundo; postea ipsum abstergat, et decenter obvolvat, ipsum simul cum patena, et tradat acolytho reponendum. Acolythi vero removeant de altari pallam, et complicatam reponant. Denique cantata communione [Col. 1169B] a choro, pontifex dicat Orationes dicendas post communionem, ita quod si in principio Missae dixit submisse Orationes pro se et pro vivis ac pro defunctis, correspondentes illis dicat, antequam dicat principalem Orationem; et illis dictis submissa voce, osculetur altare circa medium ejus; et elevatis manibus dicat elevata voce Dominus vobiscum; et si dispositio altaris requirat quod se vertat ad populum, ipso se vertente vertant etiam se diaconus et subdiaconus. Diaconus vero, antequam pontifex convertat se ad altare, ipse convertat et trahat paululum planetam pontificis ab anteriori parte. Pontifex autem conversus ad altare, et stans circa dextrum cornu ejus, prosequatur Orationes quae dicendae sunt; et cum dicit, post ultimam Orationem, Per Dominum [Col. 1169C] nostrum, etc., redeat ad medium altaris, et capellanus osculetur altare ac dextrum ejus humerum. Pontifex autem dicendo, post ultimam Orationem, Per omnia saecula saeculorum, jungat manus ante pectus; deinde osculato iterum altari, et manibus elevatis, dicat Dominus vobiscum; et si dispositio altaris requirat ut vertat se ad populum, diaconus et subdiaconus similiter vertant se similiter. Ipse autem pontifex, dicto Dominus vobiscum, revertat se ad altare, et diaconus dicat Ite, Missa est, vel Benedicamus Domino, pro tempore; ita quod si secundum dispositionem altaris pontifex vertit se ad populum, dicendo Dominus vobiscum, diaconus etiam vertat se dicendo, Ite Missa est; sed si Benedicamus Domino dicat, vertere se 309 non debet. Et postquam chorus [Col. 1169D] responderit Deo gratias, pontifex dicat cum nota Sit nomen Domini benedictum, etc., et det Benedictionem signando populum, et vertendo se, dum signat, prout secundum qualitatem loci videtur expedire. Demum inclinatus ante altare dicat submisse illam Orationem, Placeat tibi, etc.
Qua dicta, deducentibus cum capellano et diacono, pergat ad locum ubi exui debet, dicendo cum ministris Antiphonam illam, Trium puerorum, et Benedicite, et Laudate Dominum in sanctis, cum repetitione dictae Antiphonae, et Oratione dominica cum Versiculis, [Col. 1170A] et Orationibus dicendis post Missam. Et si pontifex exui debet juxta altare, non debet accipere mitram recedendo ab altari; si vero debeat ire ad sacrarium sive ad sacristiam exuendus, ibidem cum mitra vadat, praecedentibus cum duobus ceroferariis et subdiacono, ac deducentibus eum capello et diacono. Cumque pervenerit ad locum in quo exuendus est, stet ante faldistorium super scabellum; et si pallium habet, acolythi accipiant spinulas pallii, et diaconus deponat ei mitram, si detulit; et capellanus extrahat annulum pontificalem, quem tradat acolytho reponendum. Deinde diaconus et subdiaconus, amotis tantum manipulis suis, exuant eum omnibus aliis vestibus ordinate et modeste, acolythis recipientibus ipsas vestes; et si pontifex pallio utitur, quando ipsum [Col. 1170B] pallium amovetur ab ipso, osculetur crucem ejus posteriorem. Similiter osculetur stolam et crucem pectoralem, quando amovetur ab eo. Demum, deposita alba, recipiat cappam suam communem, quam debet habere paratam unus de famulis ejus; et capellanus vel alius qui servat annulum ejus quotidianum, restituat sibi annulum. Cum autem finierit praedictas Orationes dicendas post Missam, incipiat Sextam vel aliam Horam quae post Missam dicenda sit pro tempore, et prosequendo eam cum ministris, resideat in faldistorio; et subdiaconus indutus, sicut in Missa fuit, absque manipulo cum uno de acolythis detrahat ei sandalia et caligas, quibus usus est in ministerio, assistente uno famulo, et calciante eum calciamenta communia; qui calciatus surgit, ut finiat Horam praedictam. [Col. 1170C] Interea diaconus et alii ministri se exuant praeter acolythos, qui non debent deponere cottas, donec recollegerint et complicaverint sacras vestes. Pontifex autem, finita praedicta Hora, recedere potest, remanentibus 310 acolythis cum capella, donec ipsam faciant reportari.
Circa praemissa sciendum est quod quando diaconus et subdiaconus utuntur planetis secundum exigentiam temporis, earum usus talis debet esse. Diaconus indutus alba et stola, subdiaconus alba, debent servire pontifici dum se induit, quo induto, accipiant manipulos et planetas, nec plicent eas a dextris, nec a sinistris, sicut faciunt sacerdotes, sed ab anteriori [Col. 1170D] parte [Col. 1170D] Hinc videas qua ratione dictae sunt planetae plicatae. elevent eas super brachia, ut ministrare possint prout fuerit opportunum. Subdiaconus autem, quando pergere debet ad legendum epistolam, deponat planetam, et in alba cum manipulo epistolam legat, et rediens ad altare resumat planetam, et teneat usque post Missam finitam. Diaconus quoque, instante hora, quando pergere debet ad legendum Evangelium, deponat planetam, et acolythi decenter eam complicent, et imponant super sinistrum humerum ejus, ac sub dextro brachio ligent eam, ut melius poterunt, ita quod ab humero sinistro descendat [Col. 1171A] ad latus dextrum, sicut diaconalis stola descendit; et hoc modo diaconus planetam teneat dum legit Evangelium, et usquequo dicatur ultima Oratio post communionem. Tunc adjuvante uno de acolythis, amoveat planetam desuper humerum, et induat eam, sicut fuerat in principio Missae. Qua finita, tam ipse quam subdiaconus venientes cum pontifice ad locum in quo exui debent, planetas deponunt, et serviant pontifici exuenti sacras vestes; caetera omnia faciant diaconus et subdiaconus, quando utuntur planetis, quae facere debent quando utuntur dalmatica et tunicella.
Sciendum est etiam, quod in praecipuis festis ad praedictos ministros superaddi potest unus, qui de [Col. 1171B] mitra serviat, indutus pluviali sicut capellanus; et tunc ipse debet a parte sinistra deducere pontificem cum capellano, quocunque pontifex procedat; et ipse debet eidem facienti confessionem assistere in parte sinistra. Debet semper pontifici deponere et amovere mitram, excepto quod, quando primo imponitur 311 mitra, diaconus ipsam imponere debet, et ipse diaconus debet amovere mitram, quando pontifex accesserit ad altare, tam in principio Missae, quam post Evangelium; et quando pontifex redit cum mitra ad secretarium. Quando autem ipse, qui de mitra servit, praedicto modo deducit pontificem, tunc diaconus debet praecedere pontificem immediate; et quando idem qui de mitra servit, stat juxta pontificem facientem confessionem, ut dictum est, vel residentem [Col. 1171C] in sede sua, tunc diaconus debet stare in dextra parte post capellanum. Ipse quoque de mitra serviens, quando sic est indutus pluviali, debet pontifici sede sua surgenti porrigere manus, et ipsum juvare ad surgendum; et dum pontifex stat super altare, ipse debet stare post eum in dextra parte diaconi, et, si tempus requirat, flabellum teneat ad abigendum muscas. Ipse etiam teneat ac pontifici porrigat pannum tersorium post communionem. Intelligendum vero est quod quando ipse de mitra serviens utitur pluviali, nihilo minus debet alius esse indutus cotta, qui mitram amotam servet, et imponendam tradat.
In praedictis ergo diebus, in quibus diaconus et subdiaconus utuntur planetis, et quando is qui servit [Col. 1171D] de mitra utitur pluviali, provideant clerici capellae qui deferant praedictas vestes pro ipsis. Circa haec attendere debent omnes ministri, ut ea quae facere debent singuli secundum suum ministerium faciant prompte, ordinate, ac reverenter, non tarde, ac praepostere, aut impetuose; et si aliqui eorum minus experti fuerint in ministerio, quod ad eos pertinet, aliqui qui magis experti sunt debent eos docere quomodo agere debeant, vel etiam supplere vicem eorum. Verbi gratia, si diaconus nesciat mitram imponere, aut aptare vestes pontificis, capellanus qui doctus est, faciat haec vice ipsius. Similiter si subdiaconus non sit doctus qualiter et quando calicem [Col. 1172A] praeparare debeat, capellanus vel diaconus, si doctus fuerit, suppleat vicem ejus, aut si idem subdiaconus non sit doctus calceare pontificem, unus de acolythis vice ipsius hoc faciat; et sic de aliis. Ea vero quae ab acolythis facienda sunt, facere possunt quicunque clerici induti cottis.
Praeter praetermissa notandum est quod si pontifex celebres 312 ordines, ii qui promoventur ad sacros communicare debent ex honestate; et praedicendum est eis ut digne se praeparent; et acolythi inquirere debent qui ex eis sint communicaturi, ut annuntient hoc subdiacono, quando calicem praeparare debet, ut praeparet Hostias quae necessariae fuerint. Cumque pontifex circa finem Missae sanguinem [Col. 1172B] sumpserit, post primam ejus ablutionem, antequam digitos abluat, accedant ad eum qui communicari debent, primo sacerdotes, secundo diaconi, tertio subdiaconi. Duo autem ex ministris extendant mappulam qua tegitur calix, vel aliam decentem, et teneant extensam inter pontificem et communicantes. Pontifex vero accipiens cum sinistra manu patenam, et supponens Hostias consecratas non multas, similiter convertat se ad eos qui communicaturi sunt, et porrigat singulis cum dextra manu sacram communionem, dicendo: Corpus Domini nostri Jesu Christi custodiat animam tuam in vitam aeternam. Amen. Is autem qui communicatur, flexis genibus, osculetur prius manum pontificis, postea Hostiam sumat; et, si presbyter est, vel diaconus, pontifex, [Col. 1172C] data Hostia, immediate accipiat eum ad osculum pacis; subdiaconus vero ponat [Col. 1171] Jam ergo desierat usus sacri calicis in communione etiam pro ministris sacris. vinum in calice, et porrigat iis qui communicaverunt, ut ex eo sumant, et os abluant. Quod si multi sunt communicantes, poterit diaconus vel alius de ministris alium tenere calicem cum vino, et communicantibus porrigere.
Praeterea si pontifex aliquando vel aliquos episcopos consecrare debuerit, subdiaconus opportuno tempore praeparet Hostiam, vel Hostias pro consecrando, vel consecrandis, consecrandam, vel consecrandas; et provideat quod tantum de vino in calice ponat ad conficiendum sanguinem Domini, quantum sufficere potest ipsi pontifici et consecrando, seu [Col. 1172D] consecrandis, qui de sanguine communicare debent. Pontifex autem, quando communicat de sanguine, non totum sumat, sed partem ejus cum parte Hostiae quae in calice dimissa fuit; reliquum vero dimittet in calice. Det sacram Hostiam 313 consecrato seu consecratis qui communicare debent, sicut supra de sacerdotibus ordinatis dictum est, excepto quod genua flectere non debent; et si sint unus vel duo consecrati tantum, ac dispositio loci permittat quod stantes circa cornua altaris, sicut steterunt concelebrando Missam, communicare possint, ibidem stando communicent, alioquin accedentes ad ipsum pontificem sacram communionem recipiant. Subsequenter, [Col. 1173A] diacono eis porrigente calicem, communicent de eodem sanguine; qui poterunt eum sumere cum calamo, si habeatur paratus; alioquin sumant cum ipso calice. Postea pontifex abluat digitos cum vino super calicem, et de ipso vino iterum abluat os, de quo etiam ad abluendum os consecratus vel consecrati sumere debent cum praedicto calamo, ita tamen quod si is qui ultimo sumit, sive sanguinem, sive vinum, postquam sumpsit cum calamo quantum sumere potest, residuum sine calamo hauriat, ut nihil in calice remaneat, nihilo minus sugat ex utraque parte calami, si quid forte in ipso remanserit; et tandem eumdem calamum subdiaconus tergat cum panno quo tergitur calix.
Quando pontifex abbatem vel abbates benedixerit, [Col. 1173B] praeparandae sunt hostiae pro ipsis, et ipsi tempore opportuno accedentes ad pontificem, communicare debent modo praedicto, non tamen sumere de sanguine.
Caeterum, quando pontifex solemniter celebrat pro defunctis, haec observanda sunt, videlicet, quod postquam diaconus post Offertorium thuriferaverit pontificem, nullum alium thuriferare debet. Item Epistola et Evangelium non debent legi in ambone seu altiori pulpito, sed in ipso presbyterio prope altare. Lecto autem Evangelio, non est deferendus liber Evangeliorum ad pontificem ab eo osculandus, sicut fit in aliis Missis. Item postquam pontifex dixerit Agnus Dei, non debet dicere illam Orationem, [Col. 1173C] Domine Jesu Christe, etc., nec osculari tunc altare, quia pax non datur. Item non debet dici Sit nomen Domini benedictum, post Missam. Caetera fiant sicut in aliis Missis.
Praeterea si episcopus cardinalis celebret in praesentia papae, hoc principaliter convenit observari. In primis pontifex sacris vestibus indutus, postquam cum suis ministris pervenerit ad altare, spectet dominum papam, qui veniens stare debet in medio contra altare; et pontifex celebraturus stans ad sinistram papae incipiat Introitum, etc., et prosequatur more solito Psalmum Judica me. Quo dicto, dominus papa dicit Adjutorium, etc., et ipse facit confessionem, [Col. 1173D] et dat absolutionem; qua data, vadit ad sedem suam, et pontifex dicens Deus tu conversus, etc., ascendit ad altare; ipse autem dominus papa ponit thus in thuribulo, quotiescunque ponendum est, videlicet post confessionem, et ante Evangelium, et post Offertorium, thuriferario deferente ad ipsum dominum papam thuribulum cum navicula, quam tradere debet presbytero cardinali assistenti domino papae; et thure per ipsum dominum papam posito, eamdem naviculam reddat thuriferario. Item post confessionem thuriferato altari per pontificem, ac demum ipso pontifice et altari thuriferatis per diaconum, thuriferarius, recipiens thuribulum de manu ipsius, debet illud portare cardinali praedicto, et ipse [Col. 1174A] incensare debet dominum papam, deinde reddere thuribulum thuriferario; nec debent incensari alii in principio Missae. Item subdiaconus, lecta Epistola, non debet reverentiam facere pontifici celebranti, sed ire debet ad osculum pedis domini papae. Item diaconus lecturus Evangelium ire debet ad pedem ejusdem, et, accepto libro de altari, ab ipso Benedictionem debet petere. Item, lecto Evangelio, thuriferarius ferens thuribulum debet illud tradere cardinali supradicto, qui thurificare debet dominum papam; et consequenter veniens subdiaconus cum libro Evangeliorum, apertum praesentare debet ipsi domino papae osculandum, nisi Missa fuerit pro defunctis. Item quando dominus papa ponit thus in thuribulo post Offertorium, pontifex celebrans debet [Col. 1174B] omittere illam Orationem, Per intercessionem, etc. Item postquam pontifex thurificaverit oblata post Offertorium, diaconus, accepto thuribulo, thurificare debet ipsum pontificem celebrantem, postea altare, deinde ipsum thuribulum tradere acolytho, qui portet ipsum cardinali assistenti domino papae, ut ipse thurificet 315 dominum papam, qui solus thurificandus erit, si Missa sit pro defunctis; in aliis vero Missis, thurificato domino papa, thurificentur et alii hoc modo. Postquam cardinalis thurificaverit dominum papam, tradat thuribulum thuriferario, qui thurificare debet primo eumdem cardinalem, deinde diaconum cardinalem assistentem domino papae a dextris, et subsequenter diaconum assistentem a sinistris; postea cardinales alios qui sunt a dextris domini [Col. 1174C] papae, demum cardinales qui sunt a sinistris, deinde alios praelatos et reliquos astantes, prout viderit expedire. Item postquam cardinalis praedictus assistens domino papae dixerit cum ipso domino papa Agnus Dei, pergat ad altare; et cum pontifex celebrans convertit se ad dandam pacem, recipiat ipsam ab eo, et portet domino papae, qui dat eam primo diacono assistenti a dextris, et postea diacono assistenti a sinistris; et ipsi duo dant eam duobus de cardinalibus aliis assistentibus hinc et inde, et illi dant eam aliis; et sic pax diffunditur per circumstantes. Item post Missam, quae non fit pro defunctis, ipse dominus papa dicit, Sit nomen Domini benedictum. Item si praedicatur per ipsum celebrantem, finita praedicatione, et dicto Confiteor per diaconum, [Col. 1174D] et data Indulgentia per celebrantem, dominus papa dicit Precibus et meritis, etc., Indulgentiam, etc., Benedictio, etc.
Haec sunt quae specialiter observari consueverunt in Missa, quando in praesentia cardinalis celebratur in capella ejus. Sacerdote siquidem induto sacris vestibus, cardinalis accedat ante medium altaris; et stans sacerdos ad sinistram ejus, incipit Introitum, et caetera, et prosequatur more solito Psalmum Judica me. Quo finito, cardinalis dicat Adjutorium, etc., et faciat confessionem; et data absolutione, pergat ad locum suum, et sacerdos ascendat [Col. 1175A] ad altare. Acolythus serviens in Missa thuribulum, et unus de capellanis astantibus naviculam cum thure coram cardinale deferant, et ipse cardinalis thus in thuribulo ponat. Is autem qui naviculam tenet osculari debet manum cardinalis, quando cochlear accipit, et quando ipsum reponit. Acolythus vero qui tenet thuribulum, postquam in eo thus positum fuerit, deferat ipsum ad sacerdotem 316 qui incensare debet altare; quo incensato, reddat thuribulum acolytho, qui incenset ipsum sacerdotem; et stans juxta ipsum, dicat cum eo Introitum et Kyrie, eleison; quibus dictis, incenset altare per circuitum, incipiens circa medium ejus ab anteriori parte, et procedens ad dextram ac rediens ad sinistram, alios non oportet incensare hac vice. Cardinalis [Col. 1175B] autem, postquam facta confessione ad locum suum venerit, stans cum astantibus sibi Introitum et Kyrie eleison sine cantu dicit; quibus dictis, residere potest. Similiter faciat, quando dicitur Gloria, etc., et Credo. Cumque sacerdos dicet Dominus vobiscum, surget; et si sit Missa de feria vel pro defunctis extra tempus paschale, vel extra Octavas festorum quae habent Octavas, stet genibus flexis, dum dicuntur omnes Orationes; aliis vero diebus stet rectus, nisi ex speciali devotione ad aliquam Orationem genu flectere vellet. Dictis Orationibus sedeat usque ad Evangelium.
Lecta Epistola, is qui legit accedat ad cardinalem cum libro Epistolarum, et osculetur manum ejus, et ipse benedicat cum signo crucis. Quando autem legendum [Col. 1175C] est Evangelium, cardinalis ponat thus in thuribulo juxta modum superius descriptum. Advertant autem illi qui thuribulum et naviculam cum thure ad ipsum deferunt, ut si cardinalis sedeat, flectant coram ipso genua, dum thus in thuribulo ponit. Similiter faciat acolythus dum incensat ipsum. Si vero cardinalis stet, genu flectere non debet. Sacerdos autem lecturus Evangelium, stans juxta altare versus ad cardinalem, inclinato capite, petat Benedictionem, dicendo submissa voce Jube, domne, benedicere, quam ille det, faciens contra sacerdotem signum crucis, et dicens Dominus sit, etc.; et sacerdos prosequatur Evangelium, acolytho stante cum thuribulo circa sinistram partem altaris, ubi Evangelium legitur. Quo lecto, incenset sacerdotem et [Col. 1175D] librum Evangeliorum simul, amovendo ipsum thuribulum contra utrumque; deinde accedens acolythus ad cardinalem incenset eum solum; et capellanus praedictus, qui detulit naviculam cum thure, portet librum Evangeliorum apertum ad cardinalem; qui stans detecto capite osculetur ipsum librum, nisi sit in Missa pro defunctis. Cum autem sacerdos dicit ante Offertorium Dominus vobiscum, et Oremus, cardinalis stet; quibus dictis, sedere potest usque ad praefationem. Et dum cantatur Offertorium, cardinalis iterum ponat incensum praedicto modo; 317 quo posito, acolythus deferat thuribulum ad sacerdotem; qui postquam thurificaverit oblata et altare, reddat acolytho, et acolythus primo incensat ipsum [Col. 1176A] sacerdotem, postea altare, deinde cardinalem, ultimo alios astantes, nisi forte Missa sit pro defunctis. Tunc enim nullus incensari debet nisi sacerdos celebrans.
Quando sacerdos dicit Per omnia saecula saeculorum, ante Praefationem, cardinalis surgat; et dicta praefatione, dicat sine nota Sanctus, etc., cum astantibus sibi; et, si non sit Missa de feria vel pro defunctis, stet usque ad elevationem dominici corporis. Instante autem ipsa elevatione, flectat genua et stet flexis genibus usque post consecrationem sanguinis, vel, si ei placet usque ad Per omnia saecula saeculorum, ante Pater noster. Si vero sit Missa de feria vel pro defunctis extra tempus paschale, postquam chorus cantaverit Sanctus, stet flexis genibus usque ad Per omnia saecula saeculorum, quod [Col. 1176B] dicitur ante Agnus Dei; ita tamen quod detecto capite faciem erigat in elevatione dominici corporis, et erecta facie flexis genibus stet usque post consecrationem sanguinis, et tam corpus quam sanguinem reverenter adoret. Cumque sacerdos dicet Pax Domini, etc., tunc cardinalis surgens dicat Agnus Dei, sine cantu cum astantibus sibi; et, si non sit Missa pro defunctis, capellanus ille qui detulit cardinali Evangelium osculandum, postquam sacerdos dixerit submisse Agnus Dei, accedat ad altare, et recipiens pacem a sacerdote trahat ab anteriori parte planetam ejus; deinde accedens ad cardinalem, inclinet se ante ipsum, et det ei pacem. Ipse autem cardinalis det pacem astanti sibi propinquo, et capellanus det acolytho, et ille det alteri acolytho, si sint duo; [Col. 1176C] et per eum qui recipit pacem a cardinale, ac demum per capellanum et acolythos seu acolythum diffundatur pax per circumstantes. Cardinalis vero postquam dederit pacem astanti sibi, ut dictum est, si sit Missa de feria, iterum prosternat se, usquequo sacerdos dominicum sanguinem sumpserit. Idem faciat postquam dixerit Agnus Dei, si sit Missa pro defunctis; alioquin stet erectus. Et sumpto sanguine a sacerdote, residere potest, usquequo sacerdos dicat Dominus vobiscum. Tunc surgat; at in Missis ferialibus vel pro defunctis flectat genua, dum dicuntur omnes Orationes post communionem; in aliis vero stet rectus usque ad finem Missae. Qua finita, si non sit Missa pro defunctis, dicat 318 cardinalis Sit nomen Domini benedictum, et det Benedictionem; [Col. 1176D] qua data, si non dicatur Missa de beata Virgine, sacerdos qui celebravit, revertens ad cardinalem indutus sacris, osculatur manum ejus, et cardinalis benedicat eum. Si vero dicatur praedictum officium, sacerdos exuere se potest; et postquam exutus fuerit, venire ad osculum manus, et Benedictionem recipere.
Sciendum tamen est quod si aliquis praelatus intersit Missae, cui cardinalis deferre velit, tunc ipse innuente cardinale, confessionem facit; et omnes praedictae reverentiae, quae fieri solent cardinali, faciendae sunt praedicto praelato; et ipse Benedictionem debet dare. De praemissis observantiis nonnulla omitti possunt, prout cardinali placuerit, praesertim in Missis quae minus solemniter sive cum festinatione dicuntur.
In primis assistens ei a dextro latere praedictus presbyter ad celebrandum, ducat summum pontificem de camera sua, vel de sede ad altare; et si essent ibi duo diaconi cardinales praesentes, ipsi tantum ducant eum, assistente semper a dextris in principio presbytero cardinali. Cum autem summus pontifex est ante altare, ipse presbyter cardinalis, si non esset ibi diaconus cardinalis, accipiat mitram de capite, ipse reverenter et cum manu dextra teneat eam; et tunc sacerdos celebraturus incipit Introibo, et Psalmum Judica me, etc. His dictis, summus pontifex dicit Adjutorium, etc., et facit confessionem [Col. 1177B] suam. Postmodum cardinales ibi praesentes, et celebraturus, et astantes faciunt confessionem suam; et ea facta, summus pontifex dat absolutionem, Misereatur, etc. Presbyter cardinalis assistens ex parte dextra, tenens mitram cum manu dextra, debet cum manu sinistra, accipere mantum seu pluviale circa medium, et porrigere assistenti papae ex parte sinistra, ut cooperiatur pars anterior papae. Quibus sic peractis, dum celebraturus incipit dicere Deus tu, etc., cardinalis reddit papae mitram; et tunc summus pontifex modo praedicto reducitur ad sedem suam; et ibidem, antequam dicatur Introitus a papa, ipse presbyter cardinalis oblatam sibi naviculam offert summo pontifici. Et diligenter attendatur quod semper cochlear 319 sit ex illa parte naviculae quae est versus ipsum [Col. 1177C] presbyterum cardinalem; et cum papa recipit de ipsa navicula cochlear ad ponendum incensum in thuribulo existenti in manu acolythi, ipse presbyter cardinalis osculetur manum ejus; et similiter osculetur manum, cum ipse reponit cochlear in navicula. Et a presbytero cardinali reddita navicula ipsi acolytho, acolythus ipse cum thuribulo vadit ad altare; et presbyter celebraturus recipiens thuribulum sibi oblatum de manu acolythi incensat altare modo dicto; et reddito thuribulo ipsi acolytho, acolythus ipse incensat altare de circumcirca; et tunc vadit ad summum pontificem, et presbyter cardinalis recipiens thuribulum de manu acolythi incensat summum pontificem, ducendo thuribulum ter ante pectus ejus, stando si papa stet, et genu flexo [Col. 1177D] si papa sedeat. Quo taliter incensato, reddit ipsum thuribulum acolytho, et acolythus cum thuribulo revertitur ad altare; et tunc, vel etiam parum ante, coram summo pontifice dicitur Introitus Missae. Et ipse presbyter cardinalis cum ipso domino papa et astantibus prosequitur Introitum et Kyrie, eleison, etc.
Dicta autem Epistola, dum dicitur Graduale, et caetera quae sunt dicenda, praecipue quando inchoatur Alleluia ante Evangelium; item ab acolytho offeratur ipsi presbytero cardinali navicula cum thure et cochleari; et ipse recipiens eam, offert eam summo pontifici, et pontifex ponit incensum in thuribulo modo praedicto; et tunc acolythus cum navicula et thuribulo sine aliqua incensatione revertitur ad altare. [Col. 1178A] Et cum presbyter celebraturus dicturus fuerit Evangelium, presbyter cardinalis, si non sit ibi diaconus cardinalis, accipiat mitram de capite papae; et cum ipse presbyter dixerit Sequentia sancti Evangelii secundum, etc. Interim dum respondetur Gloria tibi, Domine, acolythus ipse incensat ipsum presbyterum, et presbyter incensatus prosequitur Evangelium. Dicto vero Evangelio, reddit papae mitram modo praedicto. Et tunc acolythus ipse cum thuribulo de altari redit ad summum pontificem; et presbyter cardinalis iterum oblatum sibi thuribulum de acolytho recipiens, papam incensat ducendo thuribulum ter ante pectus ejus, stando si papa stet; si vero sedeat, flectat genua coram eo; et eo taliter incensato, surgens presbyter cardinalis reddit thuribulum acolytho, et acolythus [Col. 1178B] cum thuribulo redit ad altare; et tunc presbyter celebraturus recipiens thuribulum 320 de manu acolythi incensat altare; et reddito thuribulo ipsi acolytho, acolythus ipse iterum incensat altare circumcirca. Et taliter incensato altari, iterum ipse acolythus cum thuribulo redit ad summum pontificem, et ipse presbyter cardinalis iterum sibi oblatam naviculam cum thure et cochleari recipiens de manu acolythi, offert ipsam naviculam summo pontifici modo praedicto; et papa iterum ponit incensum in thuribulo; et incenso posito, presbyter cardinalis recipiens thuribulum sibi oblatum ab acolytho, iterum praedicto modo incensat summum pontificem, et eo incensato, reddit thuribulum acolytho, et redit ad locum suum; et tunc acolythus incensat ipsum presbyterum cardinalem et [Col. 1178C] caeteros cardinales ibidem praesentes, et alios astantes ordinate. Et taliter incensatione facta, acolythus revertens ad altare, reddit thuribulum clerico, seu custodi capellae; et ab ipso clerico recipiens bacilia cum aqua, affert aquam presbytero celebranti ad abluendum manus; et ablutis manibus, subdiaconus offert tobaleam ipsi presbytero ad abstergendum manus.
Cum autem debet fieri elevatio corporis Christi, summus pontifex descendit de sede ad faldistorium, et presbyter cardinalis, si non sit ibi diaconus cardinalis, accipit mitram de capite ejus modo praedicto; et assistens ad dextram, flectit genua in elevatione corporis Christi; et stat flexis genibus, quousque facta est elevatio sanguinis. Qua elevatione facta, cum papa [Col. 1178D] surrexerit, presbyter cardinalis reddit sibi mitram, et pontifex redit ad sedem. Cum autem presbyter celebrans finierit Orationem Libera nos, quaesumus, Domine, etc., et fecerit fractionem antequam incipiat dicere, vel saltem tunc cum incipit Per omnia saecula saeculorum, etc., ipse presbyter cardinalis accipit mitram de capite papae, et assistens cum eo dicat ter Agnus Dei. Quo dicto, tradit mitram assistenti papae a latere sinistro, et vadit ad altare, et osculatur illud in parte dextra; et facta inclinatione aliqua ad presbyterum celebrantem, pacem recipit ab ipso, et planetam trahit aliquantulum inferius a parte anteriori, et postmodum redit ad summum pontificem, et inclinatione facta coram eo profunde, non tamen flexis [Col. 1179A] genibus, ipsi pontifici dat precem; et recipiens mitram de manu ejus cui tradiderit, redit ad locum suum; et ibidem subdiacono, qui dixit Epistolam, dat pacem, et ipse subdiaconus dat pacem caeteris. Summus autem pontifex 321 dat pacem omnibus cardinalibus ibidem astantibus, et data pace, ipse presbyter cardinalis reddit mitram papae.
Dictis autem communione et postcommunionibus seu Orationibus a presbytero celebrante, et Ite, Missa est, vel Benedicamus Domino, presbyter cardinalis accipiat mitram de capite papae; et tunc cum papa incipit dicere Sit nomen Domini benedictum, etc., cubicularius flexis genibus coram papa stante recipit mantum ex parte dextra, cooperiens anteriorem partem papae usque ad partem manti a parte sinistra; et [Col. 1179B] data Benedictione a papa, et dicto ab eo Pater noster secreto, et dicto ab eo Benedicite, et Dominus nos benedicat, etc., presbyter cardinalis reddit mitram, osculando manum modo praedicto.
Et sciendum, quod quotiescunque est ibidem diaconus cardinalis, ipse semper accipit mitram de capite papae, et reddit. Item est sciendum quod quotiescunque episcopus cardinalis est ibi praesens in officio praedicto, ipse episcopus facit officium praedictum seu ministerium ipsi presbytero cardinali incumbens. Item est sciendum quod quotiescunque ipse presbyter cardinalis reddit mitram papae, osculatur manum ejus. Item est sciendum, quod quandocunque in tali Missa papa utitur pluviali, seu manto habente aurifrigia cum perlis, cardinalis serviens [Col. 1179C] manibus propriis imponit semper papae mitram in capite. Cum vero non habuerit hujusmodi aurifrigia cum perlis, tunc ipse cardinalis serviens tradit mitram in manibus papae modo praedicto.
Ex praemissis patet, quod presbyter cardinalis quinquies accipit mitram de capite papae. Primo, cum ductus fuerit ad altare, ut fiat confessio; redditur autem ei mitra, dum facta confessione reducitur ad sedem. Secundo, accipitur, cum dicendum fuerit Evangelium; redditur autem eo dicto, et papa incensato, et libro Evangeliorum osculato. Tertio, accipitur in elevatione corporis Christi; redditur autem cum facta elevatione sanguinis reducitur ad sedem. Quarto, accipitur, cum dicendum fuerit Agnus Dei; [Col. 1179D] redditur ei data pace summo pontifici. Quinto, accipitur cum finito officio debet dicere 322 Sit nomen Domini benedictum, etc.; redditur autem, cum data Benedictione papa dixerit Benedicat, etc.
Item patet ex praemissis, quod presbyter cardinalis offert ter papae naviculam cum thure et cochleari sibi datam ab acolytho, et ter incensat papam. Primo, autem cum facta confessione reductus fuerit papa ad sedem, tunc incensato altari primo, modo debito ipse presbyter cardinalis incensat papam. Secundo, effert naviculam ante Evangelium; et tunc non incensatur papa, sed demum dicto Evangelio. Tertio, [Col. 1180A] offert naviculam, cum presbyter celebrans incensaverit altare; similiter post illam Orationem, Veni, sanctificator, etc., et tunc presbyter cardinalis incensat ipsum papam modo praedicto; et postmodum incensatur presbyter cardinalis, et alii astantes.
Mitra aurifrigiata non utitur ecclesia Romana ab Adventu Domini usque ad festum Nativitatis Domini, excepto quod dominus papa utitur in Dominica de Gaudete; nec a Septuagesima usque ad feriam quintam majoris hebdomadae, excepto quod dominus papa utitur in Dominica quarta Quadragesimae, qua cantatur Laetare, Jerusalem; nec in omnibus vigiliis, de quibus jejunium celebratur, nec in omnibus quatuor temporibus, nec in Rogationibus, nec in litaniis, [Col. 1180B] nec in officiis defunctorum.
A Dominica de Adventu usque ad Nativitatem Domini non cantatur Gloria in excelsis Deo, nisi in festo novem lectionum. A Septuagesima usque ad Pascha similiter non cantatur, nisi in festis novem lectionum, praeterquam in feria quinta ante Pascha. In reliquis autem diebus Dominicis et festivis generaliter cantatur. Item nota, quod si infra hebdomadam cantetur Missa de Dominica, vel de Cruce, vel de beata Virgine, non dicitur Gloria in excelsis Deo. Item nota, 323 quod a Pascha usque ad Octavam Pentecosten, dicitur Gloria in excelsis Deo. Item si festum novem lectionum venerit in die Dominico, [Col. 1180C] et fiat de festo, dicimus Credo in unum Deum, non propter festum, sed propter Dominicam diem. Nota quod Gloria dicitur semper in Missa, quando Te Deum laudamus dicitur ad Matutinum, ut dicitur Ite, Missa est, secundum morem Romanae Ecclesiae.
Item his subscriptis diebus Credo in unum Deum cantatur, videlicet omnibus diebus Dominicis totius anni. In Epiphania et per octo dies, in Conversione sancti Pauli, in Purificatione beatae Mariae, in Annuntiatione ejusdem, in Cathedra sancti Petri, feria quinta in Coena Domini, in festo Resurrectionis, et per octo dies; in octava beati Joannis, quae est infra octavam apostolorum; in Pentecosten, et per octo dies; in festo sancti Joannis ante portam Latinam, in festo apostolorum Petri et Pauli, et per octo dies; in festo sancti Petri ad Vincula, in Assumptione beatae [Col. 1180D] Virginis, et per octo dies; in octava sancti Laurentii, eo quod venit infra Octavam beatae Virginis; in Nativitate beatae Virginis, et per octo dies; in festis Angelorum, in festo sanctae Crucis, in festo omnium Sanctorum, in festo apostolorum et evangelistarum, et sancti Barnabae; in omnibus consecrationibus, ecclesiarum et altarium, et pontificum.
In vigilia Nativitatis Domini statio ad sanctam Mariam Majorem. Consueverunt Romani pontifices hactenus pergere ad sanctam Mariam Majorem, et cantare ibi Missam de vigilia, et coenare ibi, et post coenam Vesperas decantare. Peractis autem Vesperis, datur [Col. 1181A] potus in aula; et dominus papa remanebat ibi et pernoctabat, et ibi stabat, toto ibidem apparatu curiae existente. Primo episcopus vel presbyter cardinalis, qui assistit domino papae in nocte Natalis Domini, debet associare dominum papam, ut moris est, indutus pluviali albo. Deinde videlicet debet tenere mitram, dum incipit, Domine, labia, etc., et Deus in adjutorium, et stare ibi officio, ut moris est. Cum vero cantatur ultimo tertia Antiphona, accipit capsulam cum incenso de manu acolythi, et incensat domino papae, ut moris est; deinde vadit ad altare, et incensat ipsum, 324 deinde dominum papam, et reddit acolytho; et idem facit in secundo et tertio nocturno, et debet legere lectionem quartam unus presbyter cardinalis.
Si autem debeat Missam cantare in galli cantu, [Col. 1181B] vel in mane, primo induit se omnibus indumentis albis, et vadit ad altare; et stans a sinistris domini papae, incipit dicens Introibo, et Psalmum Judica; deinde repetitur Introibo, et responso a circumstantibus Ad Deum, etc., dominus papa dicit Versiculum Adjutorium, etc., et facit confessionem et absolutionem. Deinde sacerdos dicit Versiculum Deus tu conversus, etc., et antequam incipiatur Introitus, incensat altare; et postea redit ad sedem, et dicit Introitum, Kyrie, eleison, et prosequitur Missa in ordine suo. Item in primo nocturno legunt tres lectiones clerici ejusdem ecclesiae, et cantores pro ipsa ecclesia cantant tria Responsoria. Lectionem quartam legit unus ex cardinalibus presbyteris; lectionem quintam aliquis judex, vel septimanarius; lectionem sextam aliquis [Col. 1181C] diaconus Romanae curiae; lectionem septimam homiliam aliquis diaconus cardinalis qui servit papae a parte sinistra, et aliam homiliam alter diaconus cardinalis; nonam vero lectionem legit dominus papa, in qua dicit Jube, domne, benedicere; et nullus benedicat ei, nisi tantummodo quod omnes respondent alta voce Amen. Finita lectione, dicatur Te Deum laudamus, et eo finito, dominus papa dicit Orationem, scilicet, Concede, quaesumus.
Ex Caeremoniali antiquo domini [Col. 1181D] Id est ex Caeremonialis Petri Amelii episcopi Senogalliensis exemplo, quod fuit quondam Guillelmi [Col. 1182D] de Stoutavilla, archiepiscopi Rothomagensis et cardinalis Rothomagensis de Stoutavilla.
In istis Matutinis papa venit indutus cappa lanea de scarleto rubeo, clausa usque ad medium pectoris, cum bireto connodato subtus barbam propter frigus, [Col. 1181D] et sine mitra sedet in dictis Matutinis, quas ipse incipit more solito. Nec stant ante altare cardinales diaconi, sed sedent in cappis juxta ordinem suum. Duas primas lectiones legunt acolythi, vel clerici capellae; tertiam legit minor clericus camerae thesaurariae; quartam minor presbyter cardinalis; quintam nobilior in genere, qui tunc sit in curia; sextam prior subdiaconorum; 325 septimam minor diaconus cardinalis, qui stat a sinistris papae; Octavam prior diaconorum cardinalium, qui stat a dextris papae; nonam papa, in qua dicit solum Jube, domne, benedicere, et cantores respondent Amen. Et nota quod cardinales, [Col. 1182A] qui legunt lectiones hac nocte, non veniunt ad osculandum pedem papae. Et nota quod Matutinae non mandantur, sed omnes tres Missae per Papam dicuntur, sive debent dici: neque est, etc.
Omnibus iis finitis, dominus papa praeparat se ad Missam cantandam ad Praesepe, ubi quidquid offertur, quandiu dominus papa celebraverit, sive ad manus, sive ad pedes ipsius domini, vel super altare, capellanorum est, excepto pane, qui est acolythorum, si recipere voluerint. In qua Missa utitur dominus papa mitra frigiata. Mitra frigiata non utitur ecclesia Romana ab Adventu usque ad festum Nativitatis Domini, excepto quod dominus papa utitur in Dominica de Gaudete; nec a Septuagesima usque ad secundam feriam majoris hebdomadae, excepto quod dominus [Col. 1182B] papa utitur in Dominica quarta Quadragesimae, qua cantatur Laetare, Jerusalem; nec in omnibus vigiliis, de quibus jejunium celebratur, nec in quatuor temporibus, nec in Rogationibus, nec in litaniis, nec in officiis defunctorum. Item dicitur in Missa noctis Gloria in excelsis Deo, et Credo, et Praefatio Quia per incarnati, etc., et Communicantes.
In Caeremoniali domini Rothomagensis de Stoutavilla habetur ut legitur.
Item in praesenti Missa solus pontifex communicat, et super altare; et sine calamo bibit sanguinem, et nihil aliud, quia habet celebrare illam de tertiis, sed cum digitis bene tergat calicem; et cum aqua infra lavet digitos, prout moris est in Missis parvis; et communicantur qui volunt. In nocte autem Nativitatis Domini [Col. 1182C] statio ad Praesepe. Peracto officio Missae cantantur laudes, deinde vadit quiescere.
Si imperator vel rex sit in curia hac nocte, sacrista et clerici praesentant sibi librum legendarum, in quo debet legere 326 quintam lectionem, et eum honeste instruunt de caeremoniis observandis in petendo Benedictionem, in levando ensem cum vagina, et extrahendo, ipsum vibrando, et de pluviali, pileo, et aliis.
Item notabiliter paretur per sacristam et clericos camerae ensis cum vagina, corrigia et pileo secundum nobilitatem principis; et dum cantatur quartum responsorium, si sit imperator, vel rex, camerarius, sacrista, et clerici capellae parant unum pulchrum [Col. 1182D] pluviale album, et ante pulpitum deponunt sibi capucium, et ipsum induunt ad modum chlamydis illud pluviale, ita quod scissura sit ad manum ejus dextram, et cingunt ei ensem; et ipsemet extrahit, et facit vibrare, et ponunt sibi super caput pileum, et ipse inclinat caput ad papam, et petit Benedictionem, et legit lectionem sibi praedictis astantibus; qua lecta, ducunt sic indutum cum pileo super caput ense extracto in manu ad osculum pedis papae, et quilibet revertitur ad locum suum.
Notandum etiam quod si papa sit Romae, hanc Missam debet celebrare ad Praesepe Domini, et de [Col. 1183A] sero ibidem cantare Vesperas, et cum clericis et nobilibus Urbis facere potum in aula.
Primo episcopus vel presbyter cardinalis, qui assistit domino papae in nocte Natalis Domini, debet associare dominum papam ad altare, ut moris est, indutus pluviali albo; deinde debet tenere mitram, dum incipit Domine, labia mea aperies, et Deus, in adjutorium, et stare sibi in officio, ut moris est. Cum vero cantatur ultimo tertia Antiphona, accipit capsulam cum incenso de manu acolythi, qui ministrat domino papae, ut moris est; deinde vadit ad altare, et incensat altare, et deinde dominum papam, et [Col. 1183B] reddit acolytho; et idem facit in secundo et tertio nocturno; et debet legere quartam lectionem unus presbyter cardinalis. Si autem deberet Missam cantare in galli cantu vel in mane, primo induit se omnibus vestimentis albis, et venit ad altare; et stans a sinistris domini papae, incipit Introibo, et Psalmum Judica me, etc.; et deinde repetit Introibo, et responso a circumstantibus 327 Ad Deum, etc., dominus papa dicit Adjutorium, etc., et facit confessionem et absolutionem. Deinde sacerdos dicit Deus, tu conversus, etc.; et antequam incipiat Introitum, incensat altare, et postea redit ad sedem, et dicit Introitum, et Kyrie, eleison, et prosequitur Missam ordine suo.
Summo igitur mane, indutus missalibus vestimentis [Col. 1183C] vadit ad sanctam Anastasiam, ut celebret ibi Missam secundam cum Gloria et Credo, et utitur mitra frigiata. Statio ad sanctam Anastasiam. Postea, finita Missa, revertitur ad sanctam Mariam Majorem, et intrat sacrarium cum episcopis cardinalibus, diaconibus et subdiaconibus, et reliquis ordinibus, et dicunt Tertiam; qua dicta, induunt se solemniter vestimentis albis, et processionaliter vadunt ad altare, sicut moris est.
Nota quod semper, quando papa celebrat solemniter, debent poni super altare faculae septem, nisi aliquibus paucis diebus, et curia debet dare. Deinde dominus papa incipit Missam, et post primam Orationem fiunt laudes ejus, sicut habentur in Polyptycho. Finitis laudibus, legitur primo Latina Epistola, [Col. 1183D] et postmodum Graeca; sicut etiam legitur Evangelium Latinum, et Graecum. Diaconus vero cardinalis, dicto Evangelio, revertitur ad altare, nec exspectat diaconum Graecum, licet simul iverint cum cardinali, sequens ipsum, et prosequitur papa Missam suo ordine.
In die Nativitatis Domini statio ad sanctam Mariam Majorem. Expleta vero Missa, ad portam ipsius ecclesiae recipit regnum de manu prioris diaconorum vel marescalli majoris, et gestat illud in capite usque ad gradus palatii. Tunc judices et advocati veniunt [Col. 1184A] ei obviam sub gradibus in porticu, et faciunt ei laudes, prout in libro Polyptycho scriptum est; et ibi dominus papa descendit, et deposito regno accipit mitram; demum judices ducunt eum usque ad locum, in quo datur presbyterium. Tunc vero exuunt eum planeta; et apposito manto super scapulas, sedet in consistorio vel cathedra, et manibus propriis dat presbyterium.
328 Sciendum est quod capellani recipiunt pro presbyterio illa die unum malachinum, et in omni coronatione sua tantum. Dato presbyterio, sic indutus vadit ad mensam; et eodem die consuevit legere ad mensam aliquis diaconus cardinalis indutus pluviale. Circa vero finem Missae schola cantorum debet cantare sequentiam.
[Col. 1184B] Ex Caeremoniali antiquo domini cardinalis Rothomagensis de Stoutavilla.
Missam de aurora Romanus pontifex, si sit in Urbe, consuevit celebrare; et egrediens de sancta Maria Majori summo mane, indutus missalibus vestimentis vadit ad sanctam Anastasiam, et ibi celebrat. In hac Missa dicitur Credo in Deum, et Gloria in excelsis Deo, non dicitur Laetatus sum. Oblationes ut in alia Missa de nocte media. Etiam solus papa communicat ut in prima. Qua finita, sic indutus revertitur ad sanctam Mariam Majorem, et depositis paramentis quiescit modicum in camera sua. Et hora competenti intrat sacrarium seu vestiarium cum episcopis, presbyteris, diaconibus cardinalibus, capellanis, subdiaconibus, et reliquis ordinibus; et cantant [Col. 1184C] Tertiam; qua dicta, induunt eum solemniter sacris albis vestibus, et quilibet in ordine suo sic processionaliter accedunt ad altare cum cruce et septem faculis, et curia debet dare, etc.
Quod si papa non sit in Urbe, cardinalis qui habet titulum sanctae Anastasiae, consuevit hanc Missam celebrare; et in absentia ejus, si papa non celebraret, prior presbyterorum cardinalium, etc.
Notandum est quod si papa vellet has duas Missas celebrare, si vellet, posset ambas celebrare absque eo quod deponeret sacras vestes; sed propter [Col. 1183] Notandus hic locus de honestate interpausationis inter Missas Natalis Domini. honestatem et nocturnam fatigationem rationale est quod fiat aliqualis interpausatio secundum temporis congruentiam, et prout expedit brevitati temporis et diei.
Nota quod si papa stet in Laudibus sacris vestibus indutus, cardinalis qui sibi servit debet incensare [Col. 1184D] altare.
In hac secunda Missa communicat omnes diaconos cardinales, 329 protonotarios, commensales, et auditores, et omnes famulantes, qui in dignitate episcopali non sunt constituti, quoniam tales per se celebrare tenentur. Et in ista communione, et in illa diei Paschatis, parantur tres calices magni: unus pro consecratione, alius cum quo papa bibit vinum, alius pro communicantibus. Post sumptionem Eucharistiae vinum sumunt de manu alicujus acolythorum; oblationes vero dividunt, ut notatur in alio loco, fol. 49.
[Col. 1185A] In secundis Vesperis papa venit cum pluviali rubeo de . . . . . . et mitra aurifrigiata; subdiaconus dat capitulum, cantores Hymnum, papa Orationem.
Indutus dominus papa omnibus pontificalibus, dicit ante altare versic. Introibo ad altare Dei; respondetur Ad Deum qui laetificat juventutem meam. Deinde papa incipit Psalm. Judica me, Deus, et completur tam per eum quam per astantes; demum repetit Introibo ad altare Dei; respondetur Ad Deum, etc. Postea papa dicit Adjutorium nostrum, etc.; respondetur Qui fecit, etc.; demum papa dicit: Confiteor Deo omnipotenti, beatae Mariae semper virgini, beato Michaeli [Col. 1185B] archangelo, beato Joanni Baptistae, sanctis apostolis Petro et Paulo, omnibus sanctis, et tibi, frater, quia peccavi nimis cogitatione, delectatione, consensu, verbo, et opere, mea culpa, mea culpa, mea maxima culpa. Ideo precor beatam Mariam semper virginem, beatum Michaelem archangelum, beatum Joannem Baptistam, sanctos apostolos Petrum et Paulum, omnes sanctos, et te, frater, orare pro me ad Dominum Deum nostrum. Postea astantes dicant: Misereatur vestri omnipotens Deus, et, dimissis peccatis vestris, perducat vos ad vitam aeternam; respondetur Amen. Subsequenter dicant Confiteor, ut supra; demum dicat papa: Precibus et meritis beatae Mariae semper virginis, beati Michaelis archangeli, beati Joannis Baptistae, beatorum apostolorum Petri et Pauli, et omnium sanctorum, [Col. 1185C] misereatur vestri omnipotens Deus, et, dimissis peccatis vestris, perducat vos ad vitam aeternam; respondetur Amen. Subsequenter dicat papa: Indulgentiam, absolutionem et remissionem peccatorum vestrorum tribuat vobis omnipotens et misericors Deus; respondetur Amen. Postea papa ponat thus in thuribulo; demum dicit infra 330 scriptos Versus: Deus tu conversus, etc., Et plebs tua, etc.; Ostende nobis, etc., Et salutare tuum, etc.; Domine, exaudi, etc., Et clamor, etc.; Dominus vobiscum, respondetur Et cum spiritu tuo. Subsequenter papa dicit Oremus, et dicit Orationem: Aufer a nobis, quaesumus, Domine, cunctas iniquitates nostras, ut ad sancta sanctorum puris mereamur mentibus introire, per Christum Dominum nostrum; respondetur Amen. Et inclinatus dicit sub [Col. 1185D] silentio hanc Orationem. Oratio. Oramus te, Domine, per merita sanctorum tuorum quorum reliquiae hic sunt, et omnium sanctorum, ut indulgere digneris omnia peccata mea. Demum osculatur altare in medio, et subsequenter Evangelium, quod debet cantare illa die offerendum sibi per subdiaconum in sinistra parte altaris. Hoc facto, vertat se ad diaconum cardinalem qui sibi servit, recipiens thuribulum de manu ipsius cardinalis, et incensat altare; quo incensato, reddat thuribulum diacono cardinali; demum recipiet omnes diaconos cardinales ad pacis osculum.
Postea vadit ad sedem suam, et sedendo incipit Introitum Lux fulgebit hodie super nos, quia natus est nobis, etc. Psalmus, Dominus regnavit, decorem, etc. [Col. 1186A] Vers. Gloria Patri, complendo ipsum, et Kyrie, eleison, cum cardinalibus sibi astantibus. Deinde sedeat in sede sua, et decantatis Introitu et Kyrie, eleison per chorum, dicat Gloria in excelsis Deo, quo cantato per chorum, stando dicat Pax vobis, versus populum; deinde dicat Orationem: Da, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui nova incarnati Verbi tui luce perfundimur, hoc in nostro resplendeat opere, quod per fidem fulget in mente, per eumdem. Alia Oratio pro sancta Anastasia: Da, quaesumus, omnipotens Deus, ut qui beatae Anastasiae martyris tuae solemnia colimus, ejus apud te patrocinia sentiamus, per. Postea pauset in sede sua. Lectio Epistolae beati Pauli apostoli ad Titum. Charissime, apparuit benignitas et humanitas salvatoris nostri Dei, etc. Dicta Epistola, et osculato [Col. 1186B] pede papae per subdiaconum, papa signat ipsum Graduale, Benedictus qui venit in nomine Domini, Deus Dominus, et illuxit nobis. A Domino factum est, et est mirabile, etc. Dominus regnavit, decorem, etc. Et decantato Graduali et primo Alleluia a choro, dat Benedictionem diacono cardinali qui debet legere Evangelium eunti ad pedem, signando ipsum, ac dicendo: Dominus sit in corde tuo et in labiis tuis, ut digne et competenter annunties Evangelium suum. Deinde ponat thus in thuribulo, signando, postquam posuerit, semel signo crucis; et iterum cum idem diaconus petit 331 ad altare Benedictionem a papa, papa signet eum sedendo. Sed cum incipitur Evangelium, papa stet detecto capite. Evangelium secundum Marcum. In illo tempore, pastores loquebantur ad invicem, etc. [Col. 1186C] Quo dicto, osculetur dictum Evangelium, quod sibi subdiaconus offerat.
Deinde dicat Credo in unum Deum, etc. Quo dicto per chorum, dicat Dominus vobiscum; resp. Et cum spiritu tuo. Postea dicat Oremus, deinde pauset in sede sua. Offertorium, Deus firmavit orbem terrae, etc.; et dum cantatur Offertorium per chorum, sedendo lavat sibi manus. Lotis vero manibus et Offertorio cantato, vadat ad altare, et ibi recipiat patenam cum Hostia, quam sibi offert diaconus cardinalis; et eam aliquantulum elevans dicat hanc Orationem: Suscipe, sancte Pater, omnipotens, aeternae Deus, hanc immaculatam Hostiam, quam ego indignus famulus tuus offero tibi Deo meo, etc. Deinde ponat Hostiam super corporale cum patena ad partem sinistram, et patenam [Col. 1186D] ponat ad manum dextram juxta corporale. Et postea recipiat ampullam cum aqua de manu subdiaconi, et ponat de aqua in calicem, dicens Deus, qui humanae substantiae dignitatem mirabiliter condidisti, etc., et reddat ampullam subdiacono. Deinde signet supra calicem semel; et dum ponitur calix supra corporale in loco suo per diaconum cardinalem, papa dicat: Offerimus tibi, Domine, calicem salutarem, etc., cum odore suavitatis ascendat donum. Et cum per dictum cardinalem calix cooperitur, papa dicat Antiphonam In spiritu humilitatis, etc. Subsequenter dicat Veni, sanctificator, etc., signando super Hostiam et calicem; et postea vertat se ad diaconum cardinalem, et benedicat incensum signando dicens: [Col. 1187A] Ab ipso sanctificeris, in cujus honore cremaberis. Deinde recipiat thuribulum de manibus dicti cardinalis, et incenset super calicem et Hostiam in modum crucis dicendo: Incensum istud a te †benedictum ascendat ad te, † Domine, et descendat † super nos misericordia tua. Dirigatur Oratio mea, etc. Elevatio manuum mearum, etc. Pone, Domine, custodiam ori meo, etc. Et non declinet cor meum, etc. Et continuando incenset [Col. 1187D] Ita etiam cruces infra in Missa sancti Stephani. Erant ergo plures super altare cruces, nempe crux [Col. 1188D] stationalis, de qua supra, et quae alias super altare poni debebat. cruces et imagines stantes super altare, et ipsum altare desuper; postea incenset iterum supra Hostiam et calicem. Deinde reddat thuribulum dicto cardinali, dicendo: Accendat Dominus in nobis 332 ignem sui amoris, et flammam aeternae charitatis, amen. Deinde inclinatus ante altare dicat hanc Orationem, Suscipe, sancta Trinitas, hanc oblationem, [Col. 1187B] etc. Subsequenter erigat se, et osculetur altare in medio; deinde dicat versus populum, Orate, fratres, etc. Circumstantes vero respondeant Suscipiat Dominus sacrificium, etc. Subsequenter dicat Secretam Munera nostra, quaesumus, Domine, etc. Alia Secreta, Accipe, quaesumus, Domine, munera, etc.
Ex Caeremoniali Rothomagensis cardinalis.
Item quidquid offertur, sive ad pedes, vel super altare, capellanis camerae solvendum est, excepto pane et vino, quod acolythorum est; et sic de omnibus, quae veniunt per totam Missam super altare. Et iste modus semper debet observari in omnibus Missis papalibus, prout continetur in libro Polyptycho sanctorum, quod dicitur Jacobi Gaietani. Et presbyteri, cum capellanis recipiunt duodecim denarios [Col. 1187C] a papa, et vocatur presbyterium, de quibus medietas est sacristae juxta ordinationem Urbani. In hac die, nec in sequenti cardinales non consueverunt venire ad reverentiam papae, quoniam bis in die non tenentur. Sed quod observatum sit alibi invenies, nisi tantummodo illi tres juniores cardinales presbyteri, etc., illi nunquam fallunt. Contrarium ordinavit dominus Urbanus VI, sed in secunda Missa de aurora non veniunt, sed in prima et tertia Benedictione.
Per omnia saecula saeculorum; respondetur Amen. Dominus vobiscum. Et cum spiritu tuo. Sursum corda; resp. Habemus ad Dominum. Gratias agamus Domino Deo nostro; resp. Dignum et justum est. Vere dignum et justum est, aequum et salutare, nos tibi semper et [Col. 1187D] ubique gratias agere, Domine sancte Pater omnipotens, aeterne Deus, quia per incarnati Verbi mysterium, etc.
Te igitur, clementissime Pater, per Jesum Christum Filium tuum Dominum nostrum supplices rogamus ac petimus; hic erigens se osculetur altare, et erectis manibus dicat Uti accepta habeas et benedicas; hic ter signat tam super Hostiam, quam super calicem: Haec † dona, haec † munera, haec † sancta sacrificia illibata, in primis, quae tibi offerimus pro Ecclesia tua sancta catholica, quam pacificare, custodire, adunare et regere digneris toto orbe terrarum, una cum famulo tuo papa N. et antistite nostro N. et omnibus orthodoxis, [Col. 1188A] 333 atque catholicae et apostolicae fidei cultoribus.
Commemoratio pro vivis.
Memento, Domine, famulorum famularumque tuarum N. et omnium circumstantium, quorum tibi fides cognita est, et nota devotio, pro quibus tibi offerimus, vel qui tibi offerunt hoc sacrificium laudis pro se, suisque omnibus, pro redemptione animarum suarum, pro spe salutis et incolumitatis suae, tibique reddunt vota sua aeterno Deo vivo et vero.
Infra Actionem.
Communicantes et diem sacratissimum celebrantes, quo beatae Mariae intemerata virginitas huic mundo edidit Salvatorem, sed et memoriam venerantes in primis ejusdem gloriosae semper virginis Mariae Genitricis [Col. 1188B] ejusdem Dei et Domini nostri Jesu-Christi, sed et beatorum apostolorum et martyrum tuorum Petri et Pauli, Andreae, Jacobi, Joannis, Thomae, Jacobi, Philippi, Bartholomaei, Matthaei, Simonis, Thadaei, Lini, Cleti, Clementis, Sixti, Cornelii, Cypriani, Laurentii, Chrysogoni, Joannis et Pauli, Cosmae et Damiani, et omnium sanctorum tuorum, quorum meritis precibusque concedas, ut in omnibus protectionis tuae muniamur auxilio. Per eumdem Christum Dominum nostrum, amen.
Alia infra Actionem.
Hanc igitur oblationem servitutis nostrae, sed et cunctae familiae tuae, quaesumus, Domine, ut placatus accipias, diesque nostros in tua pace disponas, atque ab aeterna damnatione nos eripi, et in electorum tuorum [Col. 1188C] jubeas grege numerari. Per Christum Dominum nostrum, amen. Subsequenter dicat: Quam oblationem tu, Deus, in omnibus, quaesumus, hic communiter signet ter tam super Hostiam quam super calicem: †Benedictam, †ascriptam, †ratam, rationabilem acceptabilemque facere digneris, ut nobis. Hic semel separatim signet super Hostiam, et postea super calicem dicens: †Corpus et †sanguis fiat dilectissimi Filii tui Domini nostri Jesu-Christi. Hic accipiens Hostiam reverenter, junctis manibus, levet eam, non movendo manus de altari, dicens: Qui pridie quam pateretur, accepit panem in sanctas ac venerabiles manus suas, et, elevatis oculis in coelum ad te Deum Patrem suum omnipotentem, tibi gratias agens; hic tenens Hostiam manu sinistra, dextra [Col. 1188D] semel signet supra eam dicens †Benedixit, fregit, deditque discipulis suis dicens: Accipite et manducate ex hoc omnes, hoc est enim corpus meum. Hic elevet Hostiam reverenter adorandam a populo, et reverenter deponat eam unde elevavit. Subsequenter 334 discooperiat calicem, et teneat eum cum ambabus manibus, dicens:
Simili modo postquam coenatum est, accipiens et hunc praeclarum calicem in sanctas ac venerabiles manus suas, item tibi gratias agens; hic teneat calicem manu sinistra, et cum dextra signando sanguinem benedicat dicendo: †Benedixit, dedit discipulis [Col. 1189A] suis, dicens: Accipite et bibite ex eo omnes. Hic est enim calix sanguinis mei, novi et aeterni Testamenti, mysterium fidei, qui pro vobis et pro multis effundetur in remissionem peccatorum. Hic elevet calicem adorandum a populo, et reverenter reponat in loco suo solito, dicendo: Haec quotiescunque feceritis, in mei memoriam facietis. Hic ampliet manus et brachia.
Unde et memores, Domine, nos servi tui, sed et plebs tua sancta ejusdem Christi Filii tui Domini nostri tam beatae passionis, nec non ab inferis resurrectionis, sed et in coelos gloriosae ascensionis, offerimus praeclarae Majestati tuae de tuis donis ac datis. Et ibi reducens ad se manus et brachia, signet ter super Hostiam et calicem, quarto super Hostiam tantum, et quinto super calicem, dicendo: Hostiam † puram, [Col. 1189B] Hostiam † sanctam, Hostiam † immaculatam, panem † sanctum vitae aeternae, et calicem † salutis perpetuae. Subsequenter dicat:
Supra quae propitio ac sereno vultu respicere digneris, et accepta habere, sicut accepta habere dignatus es munera pueri tui justi Abel, et sacrificium patriarchae nostri Abrahae, et quod tibi obtulit summus sacerdos tuus Melchisedech, sanctum sacrificium, immaculatam hostiam. Demum inclinet se, et ponat brachia in modum crucis.
Supplices te rogamus, omnipotens Deus, jube haec perferri per manus sancti angeli tui in sublime altare tuum, in conspectu divinae Majestatis tuae. Hic erigens se osculetur altare, dicendo: Ut quotquot ex hac altaris participatione sacrosanctum Filii tui; hic primo [Col. 1189C] super Hostiam, demum super calicem signet, dicendo: Corpus † et sanguinem † sumpserimus, hic signet se ipsum dicens: Omni benedictione coelesti et gratia repleamur, per eumdem Christum Dominum nostrum. Postea dicat commemorationem defunctorum: Memento etiam, Domine, famulorum famularumque tuarum N., qui nos praecesserunt cum signo fidei, et dormiunt in somno pacis. Ipsis, Domine, et omnibus in Christo quiescentibus locum refrigerii, lucis et pacis, ut indulgeas deprecamur. Per eumdem Christum Dominum nostrum. Amen.
Hic percutiens pectus suum, aliquantulum dicens altius: Nobis 335 quoque peccatoribus famulis tuis de multitudine miserationum tuarum sperantibus partem aliquam, et societatem donare digneris cum tuis [Col. 1189D] sanctis apostolis et martyribus, cum Joanne, Stephano, Matthia, Barbana, Ignatio, Alexandro, Marcellino, Petro, Felecitate, Perpetua, Agatha, Lucia, Agnete, Caecilia, Anastasia et omnibus sanctis tuis, intra quorum nos consortium non aestimator meriti, sed veniae, quaesumus, largitor admitte. Per Christum Dominum nostrum. Per quem haec omnia, Domine, semper bona creas, hic ter semel signet super Hostiam et calicem, dicendo †Sanctificas, †vivificas, †benedicis et praestas nobis. Hic, discooperto calice per diaconum cardinalem, accipiat Hostiam manu dextra, et cum ea ter signet super calicem et sanguine, dicens: Per ipsum † et cum † ipso et in †ipso. Hic cum ipsa Hostia bis inter se et calicem signet, dicens: Tibi [Col. 1190A] Patri omnipotenti in unitate Spiritus sancti omnis honor et gloria. Hic reponat Hostiam in loco solito, et cooperto calice per diaconum cardinalem, ac depositis manibus papa super altare dicat:
Per omnia saecula saeculorum. Amen. Oremus. Praeceptis salutaribus moniti, et divina institutione formati, audemus dicere: Pater noster, qui es in coelis, sanctificetur nomen tuum. Adveniat regnum tuum. Fiat voluntas tua sicut in coelo et in terra. Panem nostrum quotidianum da nobis hodie, et dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Et ne nos inducas in tentationem; respondetur: Sed libera nos a malo. Amen. Deinde dicat Orationem.
Libera nos, quaesumus, Domine, ab omnibus malis praeteritis, praesentibus et futuris, et intercedente beata [Col. 1190B] et gloriosa semper virgine Dei Genitrice Maria, et beatis apostolis tuis Petro et Paulo, atque Andrea cum omnibus sanctis, da propitius pacem in diebus nostris, ut ope misericordiae tuae adjuti, et a peccato simus semper liberi, et ab omni perturbatione securi.
Hic accipiat patenam, et signet se cum ipsa, et submittens eamdem Hostiae, ponat Hostiam in patena; et, discooperto calice per diaconum cardinalem, accipiat Hostiam, et cum reverentia frangat eam per medium super calicem et sanguinem, et mediam de sinistra manu ponat in patena; et de illa, quae est in dextra accipiat particulam; et quae remanet in sinistra adjungat particulae quae est in patena, dicendo; Per eumdem Dominum nostrum Jesum-Christum Filium tuum, qui tecum vivit et regnat in unitate [Col. 1190C] Spiritus sancti Deus. Hic illam partem, quae remanet in dextra, teneat super sanguinem et calicem, et dicat: Per omnia 336 saecula saeculorum; respondetur Amen. Hic cum ipsa particula ter signet super calicem dicendo: Pax † Domini, sit † semper †vobiscum; respondetur Et cum spiritu tuo. Hic adjungat particulam illam aliis particulis quae sunt in patena. Demum dicat junctis manibus duabus vicibus: Agnus Dei, qui tollis peccata mundi, miserere nobis. Et tertia, dona nobis pacem. Et in fine cujuslibet percutiat pectus suum, postea inclinatus dicat hanc Orationem: Domine Jesu Christe, qui dixisti apostolis tuis: Pacem meam do vobis, pacem meam relinquo vobis, ne respicias peccata mea, sed fidem ecclesiae tuae, eamque secundum voluntatem tuam pacificare et [Col. 1190D] coadunare digneris, qui vivis. Hic elevat se, et osculetur altare, dans pacem episcopo vel presbytero cardinali, qui servit ei, dicendo Pax tecum; respondetur Et cum spiritu tuo. Hic papa dimittat totum sacramentum in altari, et vadit ad sedem suam; et stando detecto capite exspectet subdiaconum cum patena et Hostia, et diaconum cardinalem cum calice et sanguine; et istis stantibus sicut decet cum praedictis coram eo, dicat hanc Orationem: Domine Jesu Christe Fili Dei vivi, qui ex voluntate Patris cooperante Spiritu sancto per mortem tuam mundum vivificasti, libera me per hoc sacrum corpus et sanguinem tuum ab omnibus iniquitatibus meis et universis malis, et fac me tuis semper obedire mandatis, et a te [Col. 1191A] nunquam separari permittas, qui vivis et regnas cum eodem Deo Patre in unitate Spiritus sancti Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen. Alia Oratio: Perceptio corporis tui, Domine Jesu Christe, quam indignus sumere praesumo, non mihi proveniat in judicium, et condemnationem, sed pro tua pietate prosit mihi ad tutamentum mentis et corporis, et ad medelam percipiendam, qui vivis et regnas cum eodem Deo Patre in unitate ejusdem Spiritus sancti Deus, per omnia saecula saeculorum, amen. Hic cum reverentia accipiat de patena majorem partem Hostiae, et dicat: Panem coelestem accipiam, et nomen Domini invocabo. Hic tenens partem praedictam Hostiae cum quatuor digitis super sanguinem, et calicem, dicit reverenter tribus vicibus: Domine, non sum dignus ut intres sub tectum meum, sed tantum dic verbo, et sanabitur anima mea. [Col. 1191B] Postea signet se cum ipso corpore, et reverenter sumat totum illud quod est extra digitos praedictos; et quod infra digitos remanet ponat in calice cum sanguine dicens, Fiat commistio et consecratio corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi accipientibus in vitam aeternam, amen. 337 Subsequenter dicat: Corpus Domini nostri Jesu Christi custodiat animam meam in vitam aeternam, amen. Demum accipiat calamum de manu episcopi cardinalis, et tenens ipsum cum ambabus manibus ponat eum in calice, dicendo: Quid retribuam Domino pro omnibus quae retribuit mihi? Calicem salutaris accipiam, et nomen Domini invocabo. Laudans invocabo Dominum, et in inimicis meis salvus ero. Hic sumat de sanguine Christi sugendo cum dicto calamo; deinde [Col. 1191C] dicat: Sanguis Domini nostri Jesu Christi custodiat animam meam in vitam aeternam, amen. Postea det dictum calamum supradicto diacono cardinali, non removendo ipsum de calice; et tersis digitis cum perfusorio, quod ibi offert episcopus cardinalis, postquam communicaverit, dicat Orationem. Quod ore sumpsimus, Domine, pura mente capiamus, et de munere temporali fiat nobis remedium sempiternum. Subsequenter aliam Orationem: Corpus tuum, Domine, quod sumpsi, et sanguis quem potavi, adhaereat visceribus meis, et praesta ut in me non remaneat sceleris macula, quem pura et sancta refecerunt sacramenta. Qui vivis et regnas cum eodem Deo Patre in unitate ejusdem Spiritus sancti Deus, per omnia saecula saeculorum, amen. Deinde recipiat partem unam [Col. 1191D] Hostiae, quae est in patena, et ponat in ore diaconi cardinalis supradicti, dicendo: Corpus Domini Jesu Christi custodiat animam tuam in vitam aeternam, amen. Subsequenter recipiat ipsum ad osculum pacis; postea recipiat aliam particulam Hostiae, quae in patena remansit, et ponat in ore subdiaconi, dicendo: Corpus Domini nostri Jesu Christi, ut supra. Demum sedeat in sede sua, et perfundat supra scyphum aureum. Subsequenter lavet sibi manus, et sedendo exspectet subdiaconum, qui sibi apportat calicem cum vino, quem calicem papa recipiat cum duabus manibus, et de vino cum calice sumat ad lavandum sibi os, quantum placet.
[Col. 1192A] Communio Exsulta satis, filia Sion, etc. Et cantata per chorum Communione, surgat, et vadit ad altare, et subsequenter dicat Dominus vobiscum. Resp. Et cum spiritu tuo. Deinde post Communionem hanc Orationem: Hujus nos, Domine, sacramenti, etc. Alia Postcommunio: Satiasti, Domine, familiam tuam, etc. Et cantato Ite, Missa est, per diaconum cardinalem praedictum, non recedendo de altari, benedicat populum: Sit nomen Domini benedictum. Resp. Ex hoc nunc, etc. Adjutorium nostrum in nomine Domini. Resp. Qui fecit coelum et 338 terram. Benedicat vos omnipotens Deus Pater † et Filius † et Spiritus † sanctus. Respondetur Amen. Postea secrete dicat hanc Orationem: Placeat tibi, sancta Trinitas, etc. Post Missam exuens se papa vestibus pontificalibus dicat hanc Antiphonam: Trium puerorum cantemus [Col. 1192B] Hymnum, quem cantabant in camino ignis benedicentes Dominum. Psal. Benedicite omnia opera Domini Domino, totum. Laudate Dominum in sanctis ejus. Deinde repetat Antiphonam. Trium puerorum, Kyrie, eleison, Christe, eleison, Pater noster. Et ne nos inducas, etc. Resp. Sed libera nos a malo. Vers. Confiteantur tibi, Domine, opera tua. Resp. Et sancti tui benedicant tibi. Vers. Exsultabunt sancti in gloria. Resp. Laetabuntur in cubilibus suis. Vers. Non nobis, Domine, non nobis. Resp. Sed nomini tuo da gloriam. Vers. Domine, exaudi Orationem meam. Resp. Et clamor meus ad te veniat. Vers. Dominus vobiscum. Resp. Et cum spiritu tuo. Deus, qui tribus pueris, etc. Actiones nostras, etc.
Sederunt principes, et adversum me loquebantur. [Col. 1192C] Psalmus Beati immaculati in via. Gloria Patri. Complendo ipsum, et Kyrie, eleison, cum cardinalibus sibi astantibus, deinde sedeat in sede sua; et decantato Introitu, dicat Gloria in excelsis. Quo cantato per chorum, stando dicat Pax vobis, versus populum. Oratio. Da nobis, quaesumus, Domine, imitari quod colimus, etc. Commemoratio de Nativitate, Concede, quaesumus, etc. Lectio Actuum apostolorum, Stephanus autem, etc. Et dicta Epistola, et osculato pede papae per subdiaconum, papa signet ipsum. Grad. Sederunt principes, etc. Alleluia. Vers. Video coelos apertos, etc. Et decantato Graduali et primo Alleluia a choro, dat Benedictionem diacono cardinali legenti Evangelium, eunti ad pedem, signando ipsum, ac dicendo: Sit Dominus in corde tuo, et in labiis tuis, [Col. 1192D] etc. Deinde ponat thus in thuribulo, signando, postquam posuerit, semel signo crucis; et iterum cum idem diaconus petit Benedictionem a papa, papa signet ipsum sedendo. Sed cum incipitur Evangelium, papa stet detecto capite. Secundum Matthaeum. In illo tempore, dicebat Jesus turbis Judaeorum et principibus sacerdotum: Ecce ego mitto ad vos prophetas, etc. Et osculato libro Evangeliorum per papam, fiat sermo aut per eum, aut 339 per aliquem cardinalem, cui ipse papa commiserit faciendum. Et facto sermone, subsecuta confessione per diaconum cardinalem, si papa sermonem fecerit, ipse papa pronuntiet indulgentiam prout ei placet: Auctoritate [Col. 1193A] Dei omnipotentis, Patris, et Filii, et Spiritus sancti, beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus, et nostra, omnibus qui venerunt hodie, qui sunt in statu verae poenitentiae, concedimus indulgentiam unius anni, et quadraginta dierum, vel plurium, ad voluntatem suam. Postmodum dicat: Precibus et meritis beatae Mariae semper virginis, beati Michaelis archangeli, beati Joannis Baptistae, sanctorum apostolorum Petri et Pauli, et omnium sanctorum, misereatur vestri omnipotens Deus, et dimissis peccatis vestris perducat vos ad vitam aeternam, amen. Deinde dicit: Indulgentiam, absolutionem et remissionem peccatorum vestrorum tribuat vobis omnipotens et misericors Dominus, amen. Subsequenter dicit signando populum et in modum [Col. 1193B] crucis: Et Benedictio Dei omnipotentis, Patris, et Filii, et Spiritus sancti, descendat super vos, et maneat semper. Si autem cardinalis sermonem fecerit, cum vadit ad pedem papae, osculando petat Benedictionem a papa flexis genibus, dicens: Jube, domne, benedicere. Papa sedendo dat Benedictionem, et signando et dicendo: Sit Dominus in corde tuo et in labiis tuis, ut digne et competenter annunties verbum sanctum suum. Deinde dictus cardinalis reverenter quaerat a papa quantam indulgentiam placeat sibi concedere; qua pronuntiata, papa dat absolutionem, ut supra, et papa concedit sicut placet sibi, quam indulgentiam ipse cardinalis pronuntiat. Tum papa stando in sede sua super scabellum, incipiat Credo in [Col. 1193C] unum Deum. Quo dicto, et per chorum cantato, dicat Dominus vobiscum. Resp. Et cum spiritu tuo. Oremus. Deinde sedeat in sede sua. Offerenda Elegerunt apostoli Stephanum levitam, etc. Et dum cantatur per chorum, sedendo lavet sibi manus. Lotis vero manibus, et Offertorio cantato, vadat ad altare, et ibi recipiat patenam cum Hostia, quam sibi offert diaconus cardinalis, et eam aliquantulum elevans, dicat Suscipe, sancte Pater, etc. Demum ponat Hostiam super corporale cum patena ad partem sinistram, et patenam ponat ad manum dextram juxta corporale, et postea recipiat ampullam cum aqua de manu subdianoni, et ponat de aqua in calice, dicens Deus qui humanae substantiae, etc., et reddat ampullam subdiacono. Demum signat super calicem semel, [Col. 1193D] et dum ponitur calix super 340 corporale in loco suo per dictum papam, dicit Offerimus tibi, Domine, etc. Et cum per dictum cardinalem calix cooperitur, dicat Antiphonam, In spiritu humilitatis, etc. Subsequenter dicat, Veni, sanctificator, etc., signando super Hostiam et calicem; et postea vertat se ad diaconum cardinalem, et benedicat incensum, dicendo, Ab ipso sanctificeris, in cujus honore cremaberis. Demum recipiat thuribulum de manibus dicti cardinalis, et incenset super calicem et Hostiam in modum crucis decenter, dicendo: Incensum istud a te benedictum † ascendat ad te, Domine †, et descendat † super nos misericordia tua. Dirigatur Oratio mea, etc. Et continuando incensat cruces et imagines stantes super altare, et ipsum altare desuper; postea incenset [Col. 1194A] iterum super Hostiam et calicem; demum reddat thuribulum dicto cardinali, dicendo Accendat in nobis Dominus ignem, etc. Demum inclinatus ante altare, dicat Suscipe, sancta Trinitas, etc. Subsequenter erigat se, et osculetur altare in medio; deinde dicat, versus populum, Orate pro me, fratres, etc. Circumstantes vero respondeant Suscipiat Dominus sacrificium de manibus tuis, etc. Subsequenter dicat secrete Orationem Suscipe, Domine, munera, etc. Alia Oratio, Oblata, Domine, munera, etc. Praefatio et alia dicuntur ut supra.
Ex Caeremoniali Cardinalis Rothomagensis.
Completa Missa, si papa sit in Urbe, recipit regnum de manu marescalli majoris, et gestat illud [Col. 1194B] usque ad gradus palatii. Tunc judices et advocati veniunt ei obviam sub gradibus in porticu, et faciunt iterum ei laudes, prout in libro Polyptycho scriptum est; et ibi dominus papa descendit, et deposito regno accipit mitram. Deinde judices ducunt eum usque ad locum in quo datur presbyterium. Tunc deposita planeta, et apposito mantello super scapulas, sedens in cathedra manibus propriis dat presbyterium capellanis, prout in coronatione. Dato presbyterio, sic indutus vadit ad mensam, etc., et diaconus cardinalis legat in mensa cum pluviali; et in fine cantores cantant sequentiam Laetabundus. Quod si papa non celebraret, presbyter cardinalis tit. sancti Stephani praedicti consuevit coram papa celebrare illa [Col. 1194C] die
Illa die capellani commensales, acolythi et auditores et 341 poenitentiarii comedunt cum papa splendide, et in collatione datur presbyterium.
In secundis Vesperis papa venit cum pluviali et mitra.
Missa et sermo mandantur [Col. 1193] Quae sequuntur usque ad caput 78, paucis exceptis, conveniunt cum Caeremoniali Petri Amelii. .
In die sancti Stephani summo mane conveniunt omnes ordines, tam clerici, quam laici, induti pannis sericis, in basilica, diaconis cardinalibus et subdiaconis exceptis, qui induti dominum papam ducunt ad basilicam ipsam, ubi cardinales et praelati [Col. 1194D] omnes exibunt ei ad reverentiam; ibique induit se planeta alba, et descendens de palatio usque ad porticellum, ibique invenit equum phaleratum, sed non ipsius collum, nacta scarleti; et ascendens equum, et de manu diaconi, qui a dextris ejus stat, regnum recipiens, induit ipsum; sicque vadit ad ecclesiam beati Stephani in Caelio monte coronatus cum ordinibus processionaliter, sicut scribitur in Polyptycho. Cumque sic ad praedictam ecclesiam sancti Stephani, in qua ipso die est statio, devenerit, deposito regno, intrat ecclesiam, factaque Oratione vadit ad sacrarium; et deposita planeta alba, induit rubeam, et celebrat Missam, sicut hesterna die in omnibus ad Missam. Missa vero finita, resumit planetam albam, et induit regnum, et revertitur ad palatium. Caetera [Col. 1195A] vero omnia fiunt, prout in Polyptycho scriptum est.
Missa et sermo mandantur, quam consuevit dicere aliquis cardinalis. Ad quam papa venit cum pluviali rubeo de scarleto, et mitra aurifrisiata cum presbyteris, prout in consistorio. Et ita in secundis Vesperis, in quibus omnes acolythi debent esse cum superpelliciis, primo commensales, auditores, et subdiaconi; deinde acolythi et capellani horum.
In hoc festo consuevit esse Missa et sermo; sed modo non observatur, nec papa venit ad secundas Vesperas ad capellam.
In Natali sanctorum Innocentium statio ad sanctum [Col. 1195B] Paulum, in Missa non dicitur Gloria in excelsis, nec Alleluia, sed Tractus cantatur. Credo vero cantatur propter Octavam Nativitatis Domini; et paramenta debent esse violacea, et praefatio de Nativitate. Nec Ite Missa est dicitur, nam Ite Missa est semper sequitur Gloria in excelsis. Dicuntur tamen ista in Octava eorum. Si festivitas ista in Dominica venerit, ad Matutinas Te Deum laudamus cantatur, et paramenta debent esse rubea. Ad Missam Gloria in excelsis Deo cantatur, et Alleluia, cum Credo, et Praefatione de Nativitate.
Missa et sermo mandantur tantummodo. Licet antiquitus Romani pontifices consueverunt in primis Vesperis hujus diei solemniter venire induti pluviali [Col. 1195C] pretioso albo et mitra solemni, et servatur nunc, et bene. Verumtamen modernis temporibus non observatur, sed solum venit cum pluviali de samito, et mitra aurifrisata. Totum hoc stat ex voluntate papae.
Item si papa sit in Urbe hac die Circumcisionis, et non celebret, sed faciat per aliquem cardinalem celebrari in ecclesia sancti Petri; antequam cardinalis induatur, praesentetur bulla, quomodo papa dispensat cum eo, quatenus possit celebrare super aram beati Petri; et per totam diem pendeat ante regias, et ita in omnibus aliis Missis quae super illud celebrantur.
Missa et sermo mandantur, et Vesperae consueverunt mandari, sermo non. In utrisque Vesperis papa [Col. 1195D] interest cum pluviali de scarleto rubeo, et mitra aurifrisiata. Hanc etiam Missam antistes Urbis celebrare consuevit, et semper faciunt de communi cursu, nisi infirmitate aut nimio frigore detenti.
343 Item anno Domini 1389 pontificatus domini Urbani VI anno 10, festum sancti Antonii venit in prima Dominica post Epiphaniam, et nihil fecimus de festo sancti Antonii, sed totum officium fuit de Dominica; et eramus in Urbe.
Ad Octavas Epiphaniae quotidie ad Missam dicitur Oratio prima, sive festiva, sive sit ferialis; secunda fit commemoratio de sancta Maria, videlicet, Deus [Col. 1196A] qui salutis aeternae; tertia de sancto Petro, Deus cujus dextera, etc.; quarta, Ecclesiae tuae; quinta Deus omnium fidelium pastor. Et hoc observatur usque ad Purificationem beatae Mariae. A Purificatione vero usque ad quartam feriam, quae est caput jejunii, prima Oratio dicitur de die; secunda, A cunctis; tertia, Deus omnium. Incipiat hebdomadarius. Quod si tempus breve est a Dominica post Octavas Epiphaniae usque ad Septuagesimam, quod nequeant diebus suis dici officia Dominicalia, videlicet Introitus et Orationes, Epistolae et Evangelia, ita distribuat, quod non potest habere Dominicas per dies feriales infra hebdomadam, facit decantare utiliter, si coaptentur; ita quod compleantur in ultima hebdomada. Illud idem observatur de Dominicis post Octavam Pentecosten [Col. 1196B] usque ad Adventum.
Tantummodo Missa mandatur. Non habet Vesperas praecedentes mandatas; tamen cardinales in primis Vesperis veniunt, et incipiunt Antiphonas. Et si festum hoc cadit in Septuagesima, vel Sexagesima, transfertur in diem Lunae. In primis Vesperis papa venit cum pluviali simplici de samito et mitra aurifrisiata.
In festo Purificationis beatae Mariae cerei benedicuntur per juniorem presbyterum cardinalem, qui esse debet indutus rocheto albo, amictu, stola, et pluviali albi coloris, et mitra simplici de garnello, [Col. 1196C] cum aqua benedicta et incenso, et sociis indutis cum superpelliciis, et duobus ceroferariis cum faculis accensis; et sic benedicat candelas, ut in Missali et pontificali Romano continetur. Et Benedictione completa, aspergantur cerei aqua benedicta, et thure adolentur per eumdem presbyterum cardinalem. Deinde distribuantur cerei ut infra 344 sequitur. Nam papa indutus manto rubeo, tenens mitram de vernello in capite, venit ad locum praeparatum ad hoc more consueto, cum duobus diaconibus. Tunc facta reverentia consueta per cardinales presbyteros, et post reverentiam paratis omnibus, tam cardinalibus quam aliis, violaceis, diaconibus scilicet cotta, amictu et planeta, et presbyteris cardinalibus similiter et cum planeta, episcopis similiter, et cum pluviali, et caeteris etiam praelatis similiter, et cum pluvialibus [Col. 1196D] violaceis, se habent; tunc scilicet prior episcoporum cardinalium, deposita mitra sua, stans papae sedenti in faldistorio et cum mitra, faculam [Col. 1195] Sic etiam in Caeremoniali Petri Amelii cereus non accensus porrigitur; sed statim accenditur, infra. non accensam, quae aliis major est, nihil dicendo dat, osculando manum papae. Deinde ipse prior episcoporum, vel subprior, genuflexus, recipit faculam de manu papae non accensam, et osculetur genu dextrum domini papae. Et sic deinde omnes cardinales faciunt, primo episcopi, secundo presbyteri, tertio diaconi, et praelati omnes, qui sunt parati, mitris suis depositis osculando genu, et modo quo episcopus vel presbyter cardinalis celebrat coram papa; et sic paratus [Col. 1197A] antequam veniat ad recipiendum cereum, non exuit planetam. Camerarius vero, notarii, auditor contradictarum, et corrector, etiamsi aliqui ipsorum essent episcopi, quia non sunt parati; et etiam capellani, tam commensales, qui debent esse in cottis, quam alii capellani et similes, necnon poenitentiarii, et breviter omnes alii familiares papae, etiam laici, et quicunque alii non familiares, qui possunt illuc venire, recipiunt faculam de manu papae, et osculantur non genu, sed pedem. Et sciendum est quod faculae tam papae, quam aliis dantur non accensae, sed receptae statim accenduntur.
Sciendum tamen quod quando rex est praesens, immediate post cardinales ante omnes alios praelatos etiam paratos modo praedicto, recipit cereum modo [Col. 1197B] praedicto de manu papae; et post receptionem cerei osculatur pedem, et non genu. Tamen modernis temporibus consuevit recipere rex, sicut sedet, post priorem episcoporum cardinalium; et ita in ramis Palmarum, et in die Cinerum.
Si imperator esset praesens, post priorem recipit cereum, et osculatur pedem, et non genu.
345 Item notandum quod post priorem episcoporum cardinalium, si aliquis intersit patriarcha, candelam recipit de manu papae. Quod si rex sit praesens, post regem candelam recipit subprior episcoporum cardinalium, et in ejus absentia prior presbyterorum; et tunc patriarcha, etiamsi plures sint patriarchae, quilibet recipit post cardinales qui eum antecedunt; et semper inter duos cardinales, etiam [Col. 1197C] in processionibus et in Missis, stare debent patriarchae. Processio ordinatur per priorem diaconorum cardinalium, qui dicit alta voce, facie versa ad Processionem, Procedamus in pace, et respondet chorus In nomine Christi, amen. Deinde movetur Processio, et dominus noster papa indutus pluviali rubeo cum perlis et aurifrisiis, deposito alio post distributionem cereorum vel palmarum in die suo, cum mitra aurifrisiata, quam in Processione portat, et tenet faculam accensam, vel palmam die suo in manu sinistra, et manu dextra signat. Et papa incedit aliquantulum per capellam processionaliter sub pallio, quatuor militibus deferentibus cum mappulariis, si sint in Urbe, aut quatuor de nobilioribus Urbis, vel clientibus armorum in illorum absentia; sicque pergit ad [Col. 1197D] regias. Et primo ad partem dextram, secundo ad sinistram veniendo projicit candelas populo, postea regreditur ad sedem suam, in qua sedens, extenditur super genua sua una tobalea per duos capellanos, ipsam tenentes flexis genibus, unum a dextris, alium a sinistris, et sic lavat manus suas aquam infundente nobiliori.
Aliqui dicunt quod papa nunquam mutat pluviale in Processionibus istis, sed solum mitram aurifricatam et sine perlis, quoniam pluviale debet semper portare in Processionibus et diebus ferialibus, quod certe credo, ubicunque sit sine perlis. Ideo sunt duo pluvialia et tres mitrae, alba aurificata cum perlis, et [Col. 1198A] alia sine perlis, aurifrisiata, quam defert diebus feriatis.
Quibus sic peractis, deponitur ei mitra aurifrisiata, et recipit simplicem de garnello albam et planam. Cantatis Antiphonis et Psalmo Nunc dimittis, papa assurgit in sede sua; et deposita sibi mitra per diaconum cardinalem a dextris sibi astantem, papa cantando dicit Oremus, et immediate diaconus a dextris dicit cantando Flectamus genua. Cardinalis vero a sinistris assistens dicit cantando Levate. Subsequenter papa dicit cantando Orationem, Exaudi, quaesumus, Domine, etc., 346 deinde, si papa celebrat, vadit ad revestiarium, si sit; si non sit, ad cathedram suam longe ab altare paratam ad partem sinistram altaris; et deposita mitra alba et plana [Col. 1198B] cum pluviali et stola, induitur sacris et pretiosis albis vestibus, servato ordine alibi signato.
Notandum etiam quod in hoc festo purificationis, et in receptione cinerum, et in receptione palmarum, cardinales et praelati, ut supra dictum est, sive papa celebraturus sit, sive non, parati esse debent, cum recipiunt faculas cinerem vel palmam. Sed dicto Introitu cum papa, si non celebrat, cardinales deponunt paramenta, et resumunt cappas laneas; praelati vero statim receptis cineribus paramenta deponunt. Cum vero dicitur Evangelium, omnes tenent faculas accensas vel palmam in manibus, stantes recti in cappis, non parati. In die Palmarum, in passione, papa etiam tenet faculam accensam vel palmam in Evangelio et passione; sed dicto Evangelio [Col. 1198C] vel Passione, faculas et palmas commendat servitoribus. Si vero papa celebrat his tribus diebus, Purificationis, Cinerum, et in die Palmarum, cardinales et praelati non deponunt paramenta violacea, quousque facta sit Processio, si fiat; et in Processione, si fiat, dominus papa, indutus manto rubeo, ut dictum est, habens mitram de garnello, tenet faculam accensam vel palmam in die Palmarum in manu sinistra, quia vadens cum dextra signat. Omnes etiam alii tenent faculas accensas vel palmas in Processione ornamentis violaceis parati cum mitris in capite de garnello. Ordinatur autem Processio per priorem diaconorum; qua ordinata, ultimus diaconorum cardinalium dicit alta voce cum nota Procedamus in pace, versa facie ad processionem, et respondetur [Col. 1198D] cum nota alta In nomine Christi, amen. Facta Processione, commendant faculas servitoribus, vel palmas; et tunc hac die Purificationis in albis omnes, tam dominus papa quam alii more consueto parantur. Sed in die Cinerum et Palmarum tenent paramenta violacea, usquequo Missa sit completa. In Evangelio vero dominus papa et omnes resumunt faculas, vel in Passione palmas; et dicto Evangelio vel Passione, eas servitoribus recommendant.
Idem observatur suo modo in die Palmarum in palmis recipiendis, osculatione genu, vel pedis, Processione et aliis, ut infra dicetur. Advertendum quod si Processiones hujusmodi 347 fierent Romae per [Col. 1199A] papam et solemniter in locis, ubi papa his tribus diebus esset celebraturus, papa paratus esset solemniter etiam in Processione paramentis pontificalibus et cum pallio, et iret discalciatus ipse et omnes cardinales et praelati in Processione, saltem in hac die Purificationis, ab ecclesia sancti Adriani usque ad sanctam Mariam Majorem; et in die Cinerum ab ecclesia sanctae Susannae usque ad sanctam Sabinam, ubi est statio.
In Cathedra sancti Petri, nec Missa, nec sermo consueverunt mandari, quia non sunt secundum modernos, sed antiquitus consueverunt esse. Et dominus Urbanus papa VI, in primo anno, et in secundo anno mandavit fieri. In primo fecit sermonem cardinalis Gradensis, in secundo fecit cardinalis Bonaventura [Col. 1199B] de Padua Augustinensis in ecclesia sancti Petri in Urbe, Urbano Missam celebrante in dicta ecclesia.
Memorandum quod cantetur Lumen ad revelationem gentium.
Feria quarta caput jejunii, non est praetermittendum de officio Cineris. Illa die, si papa fuerit in Urbe, conveniunt omnes ad sanctam Anastasiam; sed antequam veniat dominus papa, fiunt cineres ibi de palmis praeteriti anni, et benedicuntur a juniori presbytero cardinali, cum ministris paratis in albis tantum. Tunc dominus papa vadit ad dictam ecclesiam, comitante eum tota curia, et dicit ibi Sextam, quia antequam descendat de palatio, debet dicere [Col. 1199C] Tertiam. Postmodum imponitur ei cinis benedictus a priore episcoporum, si praesens est; sin autem, a subpriore presbyterorum. Demum dominus papa ipse imponit cineres super capita eorum, dicens Memento, homo, etc. Postea per priorem diaconorum ordinatur Processio. Si dominus [Col. 1199D] Eadem apud Petrum Amelii, in cap. 37. papa vult pergere pedes, debet se induere vestimentis missalibus usque ad dalmaticam; post impositionem cinerum debet se discalciare, et indui nigra casula, et pergere processionaliter usque ad sanctam Mariam Scholae Graecorum, et usque ad sanctam Sabinam, ubi statio est, pedibus discalceatis. Interim scholenses cantent per viam Antiphonam; demum sequuntur litaniae. His finitis, dominus papa, ablutis pedibus, ad sanctam [Col. 1199D] Sabinam in sacristia, et recalceatus, dicit Nonam; 348 deinde procedit ad altare ad divina peragenda. Solet dominus papa hac die ad Missam unam [Col. 1199D] In caeremoniali Petri Amelii: Notandum quod secundum dominum Jacobum Gaietani in hac Missa, non debet dici nisi tantum una Oratio, licet modernis temporibus [Col. 1200D] consueverunt dici tres. tantum Orationem cantare et in omnibus dominicis diebus; sed in ferialibus, quando celebrat in capella, dicit tres Orationes, videlicet Orationem diei, et Orationem A cunctis, et Orationem Omnipotens sempiterne Deus, qui vivorum, etc. Et quando venit ad Orationem super populum dicit Per omnia saecula saeculorum, amen. Postea dicit Oremus, Humiliate capita vestra Deo; postea Oratio super populum. [Col. 1200A] In hac Missa dicitur praefatio Quadragesimae, Qui corporali jejunio, et deinceps usque ad Dominicam [Col. 1200D] A Dominica Passionis dicitur Praefatio de Cruce. Palmarum, tam in feria, quam in dominicis diebus festivis, dicitur Praefatio quae competit. Peracto Missae officio, non dicit Vesperas quia in tota illa hebdomada non dicit Vesperas post Missam, sed in sero, sicut in aliis transactis diebus retro.
Notandum quod ab initio quartae feriae caput jejunii quisque dies proprias habet Orationes, et prophetias et Evangelium, et Antiphonas ad Benedictus, et ad Magnificat. Orationes vero quae fiunt in Missa super populum dicuntur in Vesperis, praeter diem Sabbati; in die vero Sabbati ad Vesperum dicitur Oratio de Dominica. Sciendum est quod ab hac die usque Coenam Domini, secundum Romanam consuetudinem, [Col. 1200B] non dicimus Flectamus genua, nisi quando plures prophetias ad Missam legimus. Quando vero legimus unam prophetiam, dicitur in modum epistolae, et dicitur Dominus vobiscum. Notandum quod quando duae prophetiae ad Missam leguntur, prima legitur in modum lectionis, et dicitur Flectamus genua; secunda in modum epistolae, et dicitur Dominus vobiscum. Ex consuetudine hactenus observata, quando aliquod festum trium lectionum in diebus Quadragesimae veniebat, videlicet a quarta feria caput jejunii usque ad feriam quartam majoris hebdomadae, nihil de festo faciebamus praeter commemorationem, sed nunc non observatur. Unde si festum sanctae Scholasticae venerit in Quadragesima, Missam dicimus de feria, cum commemoratione de [Col. 1200C] festo; etiam Tertia, Sexta et Nona de festo, si aliquod festum non sequatur, de feria dicuntur. Notandum quod camerarius papae exit [Col. 1200D] Id est extra cancellos. Vide Petrum Amelii, cap. 21, 35. regias, et dat cineres 349 stando pedes illis qui sunt extra, et in ejus absentia alius praelatus, cui papa mandat.
Ante Orationem non dicit Pax vobis, sed tantum Dominus vobiscum, et sic in omnibus feriis dominicis tam Quadragesimae, quam et Adventus, exceptis Dominica Gaudete et Laetare.
Et notandum quod in Tractu qui hac die cantatur, quando pervenitur ad Versum Adjuva nos, dictus dominus papa, deposita mitra, stat genuflexus in sede sua, quandiu cantatur ille Versus. Si papa non celebraret, sed alius coram eo, debet ire ad [Col. 1200D] cathedram cum scabello coram altare paratam, et ibi stat quandiu versus ille cantatur, deposita mitra; et ipso finito, debet redire ad sedem suam reposita mitra; et etiam dicto Sanctus, si non celebret, statim debet accedere ad eamdem cathedram, et ibi stare usque ad Agnus Dei cum mitra. Et dum incipit Per omnia, redit ad sedem suam. Hoc idem facit papa non celebrans, quandocunque dicuntur primae et ultimae Orationes in Missis de feria, vigilia, aut diebus quatuor temporum, sive solemniter celebretur, aut ferialiter. Quandiu enim Orationes dicuntur, [Col. 1201A] semper stat flexis genibus, ut supra, cum mitra in capite, nisi illam ex devotione speciali deponere vellet; et Orationibus finitis, dum dicitur Per Dominum, vel quando vult, surgit et revertit ad cathedram suam.
Notandum [Col. 1201D] Eadem observatio apud Petrum Amelii in cap. 39. quod anno Domini 1395 Bonifacius IX Perusii dedit cineres; quibus datis, deposito pluviali, recepit chlamydem; et sic absque mitra stetit in Missa propter frigus; neque cardinales diaconi sederunt ante eum, sed in locis suis. Dominus cardinalis Bononiensis dixit Missam, et dedit cinerem papae, et immediate papa dedit sibi cineres ante omnes cardinales. Verum quod non fuit aliquis episcopus cardinalis tunc, et praedictus dominus noster papa ordinavit, quod iste modus debet semper observari, [Col. 1201B] quod ille qui celebrat imponat papae cineres, anno quinto pontificatus sui in die sancti Matthiae; et tunc fecerunt de feria, et non de sancto, sed die Jovis immediate sequentis factum fuit de festo.
Notandum quod quandocunque aliquis cardinalis facit officium coram pontifice, omnes cardinales exspectare debent illum, quousque ille deposuerit sacra vestimenta, et reassumpserit quotidiana; et cum eo vadunt ad cameram papae cum dictis illis duobus diaconibus qui papam antecedunt; vel si omnes 350 exspectare noluerint, saltem duo exspectare debent.
Si vero dominus papa non est in Urbe, conveniunt omnes ad ecclesiam sanctae Sabinae, et dicta Tertia benedicuntur cineres a pontifice, vel a sacerdote, qui debet cantare Missam more solito, ut supra. Finita [Col. 1201C] Benedictione, pontifici vel sacerdoti celebraturo Missam imponitur cinis a pontifice alio vel sacerdote, si adest. Sin autem, idem pontifex, vel sacerdos imponit sibi ipsi cineres, deinde clero et populo, dicendo Memento, homo, etc. Interim cantantur Immutemur habitu, et Juxta vestibulum, etc. Finita impositione cinerum, dicitur Oratio Concede, quaesumus, ut supra. Postmodum procedit ad altare ad divina peragenda. Hoc idem servatur in capella domini papae, quando papa non celebrat, excepto quod sibi et omnibus astantibus imponit cineres.
Dominica prima Quadragesimae sermo et Missa mandantur; et in hac Dominica et deinceps in diebus [Col. 1201D] dominicis usque ad Dominicam de Palmis, cum coram papa celebratur praesentibus cardinalibus, papa induitur manto rubeo cum aurifristis sine perlis, portans mitram albam et planam de garnello sine perlis, excepta quarta Dominica, de qua infra.
Secundum Jacobum Gaietani in ista Dominica, nec in aliis Quadragesimae, non debet dici nisi una Oratio tantum. Verumtamen modernis temporibus presbyteri consueverunt dicere unam pro dicta die, secundam Ecclesiae tuae, tertiam Deus omnium fidelium, quartam Omnipotens sempiterne Deus, qui vivorum.
Ille qui debet facere sermonem osculatur pedem dextrum papae, et petit Benedictionem a papa; qua [Col. 1202A] recepta, papa sibi committit, quatenus ex parte sui denuntiet vere poenitentibus et confessis, qui sunt vel erunt in statu gratiae, infra octo dies, tres annos et tot quadragenas de indulgentiis. Notandum tamen quod in Dominicis istis consueverunt V anni et V quadragenae, et in quarta Dominica de Laetare VII, qui VII anni nunquam solent dari, nisi pontifex celebret in dicta Dominica de Laetare et in Dominica Gaudete. Et isto praedicto, Missa et sermo in aliis tribus Dominicis Quadragesimae, etc., fuerunt ut supra.
Dominica quarta Quadragesimae, statio ad sanctam Crucem. In hac Dominica dominus papa portat nobilem [Col. 1202B] mitram frigiatam, cum vadit Missam celebrare ad ecclesiam sanctae Crucis, quae dicitur Jerusalem. Illo etiam die portat rosam auream cum balsamo et musco sibi in camera a camerario praesentatam; bajulatque eam in eundo ab eadem camera usque ad sanctam Crucem, et cum praedicat, in manu tenet eam, reducetque eam in redeundo usque ad Lateranum. Ad ascensionem et descensionem equi praefectus Urbis indutus scarleto vel purpura, habens unam caligam rubeam et aliam deauratam, tenet ei stapham, et dominus papa dat ei rosam auream, cum descendit.
In hac Dominica, Missa finita, dominus papa rosam portat usque ad cameram suam; vel, si sit in Urbe, usque ad Lateranense palatium; et dum revertitur, sequuntur eum omnes nobiles in curia praesentes; et [Col. 1202C] dum ad cameram suam redierit, si sit extra Urbem, dat rosam nobiliori, vel illi cui sibi placet magis; et ille incontinenti flectit genua, et osculatur pedem papae, dato etiam quod esset rex. Deinde papa recipit eum ad osculum oris; deinde ille recedit comitantibus eum duobus diaconibus antiquioribus cardinalibus, et cum illo equitant aliquantulum, quantum sibi placebit.
Anno Bonifacii IX pontificatus IV, Perusii hac die rosa fuit missa in magna capella, et sermoni omnes cardinales interfuerunt, sed non papa, quia erat infirmus. Rosam ad Missam portavit super altare, et reportavit junior clericus camerae, et papa dedit rosam in camera sua.
Notandum quod antequam papa det rosam, debet [Col. 1202D] dicere aliqua verba brevia de conditionibus et proprietatibus rosae, quae habet colorem gaudiosum, odorem confortativum, aspectum laetificum, prout est in libro rationali divinorum officiorum.
In die Annuntiationis beatae virginis Mariae Missa et sermo mandantur; quod festum si venerit in Quadragesima, papa non venit ad primas Vesperas cum pluviali et mitra, nec cardinales consueverunt venire, quia cantantur ante prandium, 352 nisi venerit die Lunae, quia tunc Dominica de sero sunt Vesperae papales, et Antiphonas incipiunt cardinales.
Et notandum quod hoc festum, in quocunque tempore [Col. 1203A] veniat, in Missa non dicitur nisi Oratio de beata Maria virgine, et nihil de feria. Dicta Missa, immediate data Benedictione, pontifex stans in sede sua sine mitra incipit Vesperas, quae sunt solemnes; et incoepta prima Antiphona, deponit paramenta, et resumit pluviale rubeum, et omnes cardinales et praelati deponunt paramenta, et recipiunt cappas laneas. Nec cardinales incipiunt antiphonam in iis Vesperis. Episcopus vero cardinalis qui servivit papae in Missa, non deponit paramenta, quoniam habet portare papae naviculum cum incenso hora debita, et incensare altare et cophinum, in quo reservatur Corpus Domini, et similiter papam; et habet etiam tenere librum coram papa, cum dicit Orationem; et debent dici duae Orationes, una de festo, altera de feria, si veniat in [Col. 1203B] tempore; quibus finitis, papa dat Benedictionem.
Consueverunt antiquitus in secundis Vesperis cujusque festi cardinales dicere Antiphonas, et nunquam alius in secundis Vesperis, licet temporibus domini Joannis XXII, Benedicti XII et Clementis VII, nunquam fuerit observatum.
In Dominica de Passione, quae est quinta Quadragesimae, sermo et Missa mandantur, omnia alia ut supra in aliis Dominicis Quadragesimae est fieri consuetum.
Dominica in Palmis, secunda hora diei mediante, junior [Col. 1203D] Apud Petrum Amelii, Secundum dominum Jacobum Gaietani, junior presbyter cardinalis debet benedicere palmas. cardinalis sacerdos et omnis clerus conveniant in ecclesiam sancti Silvestri in palatio Lateranensi, missalibus vestimentis induti; expositisque in [Col. 1203C] medio palmarum vel olivae, seu aliarum arborum ramis, benedicit cardinalis vel sacerdos salem et aquam; deinde sequitur Antiphona Hosanna Filio David. Deinde pro Graduali cantatur Resp. Collegerunt. Vers. Unus autem; vel Resp. In monte Oliveti. Vers. Vigilate. Dicta Oratione, expandantur palmae, et canente clero et populo, hoc modo deferuntur palmae benedictae in palatio Lateranensi ante capellam, si ibi est curia. Dominus exiens dat unicuique episcopo et cardinali spatulam palmarum 353 et aliis, si supersint palmae; deinde projicit folia palmarum seu olivarum super populum, et aliquibus aliis dat manu; et cantor incipit Antiphonam.
«In hac die non consuevit esse sermo, nec Romani pontifices officiare consueverunt, sed bono [Col. 1203D] mane in capella secreta celebrant Missam suam; eunt tamen et distribuunt palmas, licet aliquando modernis temporibus celebrent.
«Et notandum quod si pontifex non facit officium, quicunque alius dicit Missam, dum tamen sit cardinalis, benedicit ramos, et non junior presbyter; et ita de candelis et cineribus est observandum. Et in omnibus spectantibus ad hanc solemnitatem palmarum recede ad ea quae sunt notata in die Candelarum et Cinerum
[Col. 1204A] «Si papa hac die Palmarum celebraret, portare debet paramenta violacea, vel viridis coloris sine perlis, et sandalia sine perlis; mitram simplicem de garnello, et chirothecas sine perlis, et palmam. Verum est quod modernis temporibus consueverunt portare mitram solemnem et pretiosam, et chirothecas pretiosas, omnia alia simplicia.
«Notandum [Col. 1203D] Haec totidem verbis leguntur apud Petrum Amelii [Col. 1204D] cap. 59. quod anno Domini 1388 dominus Urbanus VI hac die ramis Palmarum non fecit officium quia nondum erat coronatus; sed bene dedit palmas et ramos, et interfuit Missae indutus pluviali rubeo et mitra alba: quam Missam dixit cardinalis Florentinus in magna capella; et sic per dominos cardinales etiam illae Missae de hebdomada sancta fuerunt celebratae ipso praesente, ut supra.
[Col. 1204B] «In die Lunae non est Missa papalis. Item in die Martis Dominus noster audivit Missam magnam in sua capella parva, quam celebravit unus de cantoribus, et legit Passionem.
«Item in die Mercurii sancta idem observatur. Sed notandum, quod si sint peregrini, de gratia speciali papa post Missam consuevit dare indulgentiam populo, in qua est indutus [Col. 1204D] Caetera supplet Petrus Amelii in cap. 61: indutus pluviali rubeo sine perlis, et cum mitra simplici alba. . . . . .
«Item notandum quod die Mercurii sancta de sero hora competenti papa venit ad audiendum officium in capella simpliciter cum chlamyde rubea et capucio super caput, non tamen replicato, sicut in aliis diebus consuevit, sed solum extenso 354 super oculos. Et his tribus diebus post officium papa debet dare Benedictionem; et cardinales consueverunt venire de [Col. 1204C] sero ad audiendum officium in capella papae istis tribus diebus, non tamen mandati, sed libere devotionis causa.
«Notandum etiam quod Romani pontifices his tribus diebus non consueverunt dicere officium cum episcopis et commensalibus suis, cum dicuntur Matutinae, sed devote audire officium, et postea in camera sua cum cubiculariis suis dicere.»
Feria quinta in Coena Domini, statio ad sanctum Joannem ad Lateranum. Hac die sacrificium sacri corporis et sanguinis ab ipso Domino nostro Jesu Christo celebrationis sumpsit initium. Hac die in toto orbe sanctum chrisma conficitur; hac die etiam poenitentibus per indulgentiam subvenitur. Mane hujus [Col. 1204D] diei primo mansionarii praeparent omnia quae necessaria sunt ad consecrationem chrismatis: tres ampullas oleo mundissimo plenas, maximam vero ampullam, quae ad chrisma debet fieri, de panno serico albo, alias autem de alio serico coopertas. Sit autem pannus adeo subtilis, quod ampullae possint videri per eum. Hora vero tertia sonetur signum, et veniant omnes ad ecclesiam, in qua chrisma consecrari debet. Tunc egrediantur poenitentes de loco, in quo poenitentiam fecerunt, ut gremio ecclesiae praesententur a [Col. 1205A] pontifice, qui sedere debet prae foribus ecclesiae, et reconciliare eos cum Antiphonis et Orationibus; quibus finitis, pulsentur campanae, sicut mos est in solemnibus diebus, et extunc sileant campanae usque ad diem Sabbati. Antequam dominus papa exeat de camera, dicit Tertiam et Sextam. Hora vero sexta exit dominus papa de palatio cum episcopis et cardinalibus et toto apparatu curiae, veniens ad palatium majus, ubi solet esse hospitium: Episcopus Albanensis stans ibi in loco eminenti sermocinatur ad populum, et facit Processiones, si fuerint faciendae, ut moris est. Peractis his omnibus descendit ad ecclesiam Lateranensem; et intrat ecclesiam, veniens ante sacrarium ad ecclesiam sancti Georgii, et dicit ibi Nonam.
[Col. 1205B] Deinde tam pontifex quam presbyteri, et diaconi, et alii clerici, et quisque induatur ornatu sui ordinis. Pontifex induit 355 vestimenta alba, episcopi pluvialia, presbyteri planetas, diaconi dalmaticas pro reverentia chrismatis. Pontifex vero jam indutus dalmatica sedeat in sede sua; cui praesentetur ampulla, quae melior est, cum oleo ab acolythis, et balsamum cum oleo commisceat nihil dicens, et conficiat. Omnes vero ampullae remaneant ibi, et diligenter custodiantur, quousque ad altare portentur. Postmodum autem pontifex lotis manibus, indutus planeta, procedit cum presbyteris, diaconibus, et acolythis et omnibus ordinibus, et habent in processione crucem, Evangelium, septem candelabra, thuribulum cum incenso; et sic processionaliter pergant ad altare cum [Col. 1205C] mappula; et facta confessione et reverentia, ascendit ad sedem suam. Interim autem decantetur a cantoribus Introitus sine Gloria Patri; et finito Versu repetatur Introitus; postea a cantoribus decantatur Kyrie eleison. Quibus finitis, dominus papa dicit excelsa voce Gloria in excelsis Deo. Dicta vero Oratione Deus a quo, etc., lectis Epistola et Evangelio, factoque sermone ad populum, si voluerit, et Credo in unum Deum decantando, prosequatur Missam ordine suo. Tamen sciendum est, quod non fit sermo, nisi quando fuit processio.
«Notandum quod in hac Missa non consuevit esse sermo, nisi papa vellet facere Processionem. Tunc si papa illum sermonem facere non vellet, sacrista committit de ejus mandato sermonem alicui de dominis [Col. 1205D] cardinalibus episcopis, vel presbyteris, quoniam diaconi nunquam coram papa praedicant, aut alicui praelato, vel magistro in theologia.
«Notandum quod abbates nunquam consueverunt praedicare, nec doctores decretorum, nec legum nisi duntaxat praelati et magistri in theologia, sed modo abbates praedicant.»
Postquam dominus papa intrat ad sacrificandum, et confecit duas Hostias, tunc acolythus conducit juniorem diaconum cardinalem, et cum eo plures subdiaconos. Unus autem ex iis subdiaconibus portat crucem, acolytho antecedente cum thuribulo et thure; [Col. 1206A] et sic processionaliter vadunt ad ecclesiam sancti Joannis, vel sancti Georgii, ubi ampullae cum chrismate et oleo conservantur. Cardinalis diaconus accipit illam ampullam, quae est chrismatis; duo alii subdiaconi accipiant illas duas alias ampullas olei exorcizati et olei infirmorum, et eo modo quo iverunt revertantur. Venientes autem ad altare, antequam dominus papa dicat Per quem haec omnia, 356 subdiaconus qui bajulat ampullam olei infirmorum, repraesentat eam summo pontifici ad benedicendum. Pontifex dicat plana voce Exorcizo te, immundissime. Iis Benedictionibus peractis, vertitur ad altare et dicit Per quem haec omnia, etc. Scire nos convenit, quod si fuerit pontifex Laterani, decantato Credo in unum Deum, et antequam intret ad sacrificandum, a [Col. 1206B] diaconibus levatur mensa de altari palliis desuper complicatis, et cum reverentia et omni devotione ab eisdem reportetur in capellam sancti Pancratii juxta claustrum canonicorum, quod ibi est locus conservationis; et cum omni cautela usque in die Sabbati custoditur.
Deinde pontifex venit ad altare, accipiens ampullam vitream, quae intus se continet quoddam vasculum aureum, et in illo vasculo est lapis pretiosus concavus, et in illa concavitate lapidis est diligenter pretiosus Christi sanguis [Col. 1205D] Apud Joannem canonicum ecclesiae Lateranensis haec leguntur in cap. 3, ubi agitur de reliquiis quae [Col. 1206D] sunt in basilica Salvatoris: De sanguine et aqua lateris Domini ampullae duae. Eadem superius, pag. 99. inclusus, qui annualiter extrahitur, et reponitur ibi in concavitate arcae, et tunc levatur a pontifice; et ostenditur, ut tota turba populi valeat cum timore et reverentia, et omni devotione eum videre. Postea traditur custodienda [Col. 1206C] priori et canonicis ejusdem ecclesiae usque in diem Sabbati. Tunc pontifex ad sacrificandum intrat solus, et intrat arcam, ut significetur quod in Veteri Testamento scriptum est, quia summus pontifex intrabit semel in anno in sancta sanctorum; tamen et cruce et linteamine superpositis, episcopo vel cardinali cum capellano sacerdote ministrante sibi.
Confecto itaque sacrificio, pontifex solus communicat super attare sine ministris, et non cum calamo, sed cum calice tantum se confirmat illa die et sexta feria, et ponit illam quartam partem in calice. Postquam autem communicaverit, ponit calicem super altare, et patenam juxta eum cum corpore Domini reservato, quia sexta feria de ipso resumit, et cooperitur utrumque sindone munda. Receptis corpore [Col. 1206D] et sanguine Domini, pontifex ascendit ligneam sedem; et continuo duo acolythi deferunt ampullas involutas cum sindone alba serica in sinistro brachio, ita ut videri possint a medio; et diaconus, qui assistit domino papae, accipit ampullam unam mistam cum balsamo, et repraesentat eam pontifici, 357 tenens eam in sinistro brachio involutam. Tunc pontifex halet ter in ipsam; et post eum halent etiam in ipsam omnes episcopi, qui assistunt ibi, et presbyteri cardinales; et dicit sine cantu: Dominus vobiscum, Exorcizo te, creatura olei, etc. Post Benedictionem vero istam omnes episcopi et cardinales salutent per [Col. 1207A] ordinem sanctum chrisma, et in salutando inclinent capita dicentes Ave, sanctum chrisma, et deosculentur ampullam. Facta salutatione chrismatis ab episcopis et presbyteris, statim debet fieri salutatio olei ab eisdem, hoc videlicet modo.
Dominus papa salutat chrisma, et statim postea oleum, dicens Ave, sanctum oleum; ita et singuli facere debent. Postea reportentur ampullae processionaliter, sicut fuerunt adductae ad sacrarium, vel ad locum ubi sedere debent. Deinde distribuatur unicuique, sicut debetur et fuerit opportunum. Pontifex vero in sede communicat illos qui communicari volunt. Reverenter tamen oblatae integrae de corpore Domini in diem Parasceve reservantur; sanguis vero Domini penitus assumatur. Pacis osculum non datur, [Col. 1207B] Agnus Dei dicatur, et communio, Dominus Jesus Christus, etc. Tunc pontifex revertitur ad altare, et dicit hanc Orationem, Refecti, etc.; qua expleta, diaconus dicit Ite Missa est.
Missa igitur solemniter peracta, indutus pontifex, sicut cantavit, ascendit ad palatium, comitantibus eum tam episcopis quam presbyteris et diaconibus, omnibus peractis secundum ordinem suum. Pontifex vero ingreditur basilicam sancti Laurentii de Palatio, vel capellam sancti Martini, si est ad sanctum Petrum; et exuit planetam, et assumi sibi mantum in scapulis; imposito super caput suum fanone cum mitra facit Mandatum, duodecim subdiaconibus rochetum [Col. 1207C] cum superpelliceo portantibus. Cubicularii ponunt concham ante eum; ipse vero praecinctus linteo, habens ante se linteum mundum, quo unus diaconus qui ei servit, secundum dominum Jacobum [Col. 1207D] Hinc patet hoc non esse purum putum Jacobi Gaietani Ordinarium, sed ab aliquo alio interpolatum quibusdam in locis, maxime iis [ut videtur] in locis ubi rubricae vocabulum in titulo apponitur. Gaietanum, ipsum papam praecingit, bracheolam 358 ad hoc portatam habens in brachiis, et linteum mundum ante se tenens; quae omnia debent parari per thesaurarium, vel fratres de Prognota [ Al. Pignotta], et duodecim subdiaconi manent foris basilicam discalciati; duo vero ostiarii accipiunt priorem in ulnis, et portant eum ante pontificem. Pontifex vero cum aqua calida, quam infundere debent cubicularii, lavat pedes ejus, et tergit linteo, et deosculatur pedem ejus dextrum, et dat ei duos solidos; et sic facit unicuique subdiaconorum, et dat ei duodecim [Col. 1207D] denarios. Interim cantores cantant Vesperum, ante eum stantes, cum Antiphona ad Vesperum, Calicem salutaris, etc. His dictis, lectio non dicitur, nec Versus, sed Antiphona cantatur, Coenantibus autem, etc. Omnibus completis, dicit pontifex Orationem legendo, Respice, quaesumus, Domine, super hanc familiam tuam, etc., ut moris est, prout in Vesperorum officiis hujus diei plenius continetur.
Dictis Vesperis, et Mandato facto per papam, ut [Col. 1208A] supra dictum est, summus pontifex presbyterium largitur cardinalibus et legatis. Nam indutus paramentis usque ad dalmaticam inclusive, habens mantum rubeum ad scapulas, fanonem super caput, et super ipsum mitram aurifrigiatam, ducitur ad capellam sancti Silvestri per duos diaconos cardinales, in quam intrat; et sic paratus sedet in faldistorio suo, et dat cuilibet cardinali singulariter et praelato presbyterium solitum, primo videlicet episcopis cardinalibus, secundo presbyteris, tertio diaconibus secundum ordinem antiquitatis singulorum in statu, in quo tunc est cardinalatus; consequenter omnibus aliis praelatis singulis singulariter. Nam quilibet cardinalis et praelatus, extracta sibimet mitra, deferens eam in manibus, vadit coram eo flexis genibus; tenet mitram [Col. 1208B] apertam ante papam, qui ponit in illam pecuniam, quam dat ei in uno scypho [Col. 1208D] Haec Petrus Amelius citat in cap. 67 secundum dominum Jacobum Gaietani. argenteo camerarius, et quam dicit liber camerae qui vocatur Polyptychus; et ille qui recipit pecuniam in mitra osculatur genu domini papae. Idem vero camerarius habet ante se magnam mensam coopertam tobalea, ubi sunt hujusmodi monetae, et assistunt ipsi camerario clerici camerae 359 et duo mercatores. Ipsi vero camerarius et clerici tantum sunt in superpelliciis sive cottis.
Dato [Col. 1208D] Haec et sequentia capita ad 91 totidem fere verbis leguntur apud Petrum Amelii, a cap. 69. presbyterio, dominus papa sic paratus, ut diximus, a duobus diaconibus cardinalibus ducitur ad mensam solemniter paratam, et ibi sedet, episcopo cardinale sibi dante aquam, et duobus diaconibus [Col. 1208C] cardinalibus, uno a dextris, alio a sinistris tobaleam tenentibus, ipsoque, qui a dextris, etiam annulum tenente, dum lavatur.
Notandum quod praedicti tres cardinales in prima et secunda manuum lotione, et mensae Benedictione ministrant papae sine mantellis, mitra sibimet deposita dum ministrant; sed in gratiarum actione resumunt mantellos suos et mitram loco suo. Eo loto prima manuum lotione, factaque Benedictione mensae, de qua infra seriosius dicetur, vadunt omnes sedere; et tunc omnes cardinales lavant, cum sederint, manus suas, et sibi mutuo serviunt, ut infra in alia lotione dicetur.
Sedet autem papa in una mensa eminenti solus, [Col. 1208D] diversis et magnis vasis aureis et argenteis super mensam positis. In alia vero mensa, quae est ad dextram papae, in longum aulae sedent episcopi cardinales; inter quos etiam sedent, si sint, patriarchae quatuor ecclesiarum patriarchalium principalium secundum ordinem prioritatis et posterioritatis ecclesiarum suarum; ita tamen quod quilibet patriarcha sedeat inter duos episcopos cardinales, et post eos in alia mensa presbyteri cardinales.
In parte autem sinistra, quae etiam est in longum [Col. 1209A] aulae, sedent diaconi cardinales, omnes secundum ordinem prioratis singulorum in statu in quo sunt cardinalatus. Nam priores primo in mensa sedent; et post mensas cardinalium erunt mensae omnium aliorum praelatorum et nobilium. Et attende quod papa stabit dum comedit, sic paratus, ut dictum est, scilicet usque ad dalmaticam inclusive, habens mantum rubeum 360 ad scapulas, fanonem in capite, et mitram aurifrigiatam super fanonem, et annulum pretiosum non pontificalem in digito, et sandalia in pedibus. Cardinales vero omnes, tam saeculares quam religiosi, habebunt cottas cum . . . . . sine camisiis albis et mitris simplicibus de garnello in capite, et mantellis ad scapulas; sed saeculares habebunt mantellum de brunetto rosaceo; religiosi [Col. 1209B] autem habebunt mantellum coloris suae religionis; et ita parati comedent, et alii omnes praelati similiter, facta tamen inter eos distinctione de saecularibus et religiosis quoad mantellos in colore, sicut dictum est in cardinalibus.
Coram papa serviunt laici majores natu et nobiliores, qui praesentes erunt, secundum officia illis distributa per magistrum hospitii. Notandum tamen quod in mensa primum ferculum ponit coram papa aliquis de principalibus nobilibus, etiamsi esset rex; quo posito, si rex foret, vadit ad sedendum in mensa a sinistris inter primos duos diaconos cardinales; et sic faciebat dominus Carolus primus rex [Col. 1209C] Siciliae, et descendentes ab eo reges, maxime quia imperator Constantinopolitanus, qui tunc temporis erat in curia, et sedebat a dextris inter duos primos episcopos cardinales, qui primum fortassis ferculum posucrat papae, secundum vero rex Siciliae. Alii etiam nobiles majores, etiamsi essent filii imperatorum vel regum, serviunt papae in mensa, unus videlicet de cupa, alius de cultello ad incidendum. Alii astant comedenti; alii sequuntur fercula, portantes et ipsi incisoria papae, et cardinales, prout ordinatum erit.
Comestione sumpta, papa lavat manus, ministrantibus sibi episcopo et duobus diaconibus cardinalibus ut prius: qui tres cardinales, resumptis mantellis et mitris [Col. 1209D] suis redeunt sedere cum aliis cardinalibus in suis mensis. Tunc tam singuli ipsorum, et quilibet cardinalis, et unusquisque similiter sedendo lavabit manus suas, serviente fundente aquam cardinali lavanti. Cardinales autem qui assistunt, teneant tobaleam, 361 unus ex una parte lavantis; alius ex altera; et sic sibi invicem mutuo serviant. Quibus omnibus lotis, dantur species et vinum. In fine remotis mensis, surgit dominus papa, et omnes; et ipso stante super scabellum suum, ministrantibus sibi duobus diaconibus et episcopo, cardinalibus redduntur gratiae, ut infra sequitur. Illis autem redditis, papa [Col. 1210A] reducitur a duobus diaconibus praedictis ad cameram vel anticameram suam, ibique sedet in faldistorio cum cardinalibus tantum fratribus suis, ipso et eis paratis ut fuerant in mensa. Consequenter sacris exutus vestibus, discalciatis sandaliis, requiescit. Cardinales vero et alii praelati redeunt ad hospitia sua parati cum mitris [Col. 1209] Apud Petrum Amelii additur: eques, tamen equis non paratis, sed coopertis. . . . . . sicut in comestione steterunt. Memorandum quod omnes capellani domini papae commensales et non commensales debent eo die comedere cum domino camerario splendide.
Item notandum quod nunquam aliqua mulier comedit in praesentia Romani pontificis, etiamsi esset imperatrix, vel regina. Ita exstitit observatum tempore domini Clementis V, domini Joannis XXII, domini Benedicti XII, domini Clementis VI, et domini [Col. 1210B] Innocentis VI, nec fuit auditum quod aliquo tempore fuerit factum contrarium, et tempore domini Urbani V, domini Gregorii XII, aut Urbani VI.
Notandum quod si papa non conficiat sanctum chrisma, non habent locum praedictae caeremoniae.
Item si cardinales non comedant cum ipso papa, non habent locum praedictae solemnitates.
In Coena Domini ad benedicendum mensam dicitur absolute sine nota vers. Christus factus est pro nobis obediens usque ad mortem. Deinde immediate dicitur Pater noster secreto: quo completo, sine pronuntiatione aliqua dominus papa signat mensam tam suam quam alias. Nec Jube, domne, dicitur, [Col. 1210C] nec Tu autem, Domine. In fine prandii repetitur Versus Christus factus est, etc., ut supra. Postea immediate dicitur hinc inde Psalmus Miserere mei, Deus, sine Gloria Patri; postea secreto dicitur Pater noster; quo finito, dicit papa absolute Orationem Respice, quaesumus, Domine, super hanc familiam, etc., et non pronuntiatur. 362 Qui tecum, nec Fidelium animae, sed solum sine aliqua permutatione dominus papa signat se et omnes devote. Tunc resumpto fanone et mitra super caput cum manto ad scapulas, reducitur, ut dictum est, a duobus diaconibus cardinalibus ad cameram vel anticameram suam.
Dicta ultima Oratione per dominum papam, et Ite [Col. 1210D] Missa est per diaconum, et Sit nomen Domini benedictum, ut moris est, dominus papa, indutus omnibus paramentis, sicut celebravit, vadit cum omnibus cardinalibus, episcopis, presbyteris et diaconibus secundum ordinem suum ad aliquem locum praeparatum, ut faciat ibi Mandatum. Residens itaque in faldistorio, deposita planeta et pallio, et assumpto manto in scapulis, tenens fanonem in capite et super ipsum mitram, praecinctus linteo, quo unus diaconus, qui ei servit, papam praecingit, braceola ad hoc parata habens in brachiis, posita concha per cubicularios ante eum, lavat pedes duodecim diaconibus [Col. 1211A] vel capellanis in defectum ipsorum in suis . . . et cottis, qui parati tunicellis et discalciati debent in aliquo loco separato exspectare. Tunc duo ostiarii vel servientes accipiunt priorem illorum subdiaconorum, et portant ante pontificem, et sic de singulis. Summus pontifex cum aqua calida lavat pedes eorum singulariter portatorum, et tergit linteo, et deosculatur pedes eorum, et dat singulis duos solidos denariorum. Interim cantores cantant Vesperas, et capella coram papa cum nota. Pontifex vero dicit Orationem Respice, quaesumus, Domine, sine nota. His peractis, summus pontifex presbyterium largitur, et vadit ad mensam, ut supra seriosius dictum est.
De Benedictione olei infirmorum, et olei exorcitati, et consecratione chrismatis dictum est supra [Col. 1211B] in officio praefatae feriae quintae Coenae Domini.
Processus namque generales, secundum consuetudinem approbatam fiunt tribus diebus in anno, videlicet feria quinta in Coena Domini, item in Ascensione Domini, item in Dedicatione basilicarum 363 apostolorum Petri et Pauli; et praedictis tribus diebus fiunt etiam aliqui Processus speciales, prout expedit, sive contra aliquas communitates, vel personas notabiles, etiamsi reges, vel imperatores essent, contra quos eorum . . . . . ad monitionem, citationem, suspensionem, excommunicationem, interdictum, et privationem, vel ad alias spirituales et temporales poenas et sententias procederetur; et in Processibus [Col. 1211C] sunt omnes cardinales et praefati curiae parati in albis. Dominus tamen papa habet pluviale rubeum, et alia observantur ut infra proxime sequuntur.
Feria quinta in Coena Domini ordo qui sequitur observatur. Nam dicta per dominum papam in camera Tertia et Sexta sine nota, habens ipse dominus papa stolam ad collum more consueto, et indutus pluviali rubeo, habente aurifrigium solemne cum perlis, et gestans mitram cum perlis, ministrantibus sibi duobus diaconibus indutis cappis suis de lana, ut solitum est; hora tertia, vel sexta, praecedentibus ipsum cum cruce diaconibus cardinalibus et capellanis et aliis, progreditur ad locum solemnem et eminentem paratum ad praedicandum, et ut fiant Processus qui fuerint faciendi.
[Col. 1211D] Ad locum perveniens, sedens in faldistorio recipit ad reverentiam cardinales et praelatos nondum paratos, licet quandoque parati ad reverentiam veniant, de Processura timentes. Qua reverentia facta, dominus papa sermocinatur ad populum in vulgari, assumpta tamen auctoritate in Latino, et breviter, quia multa ea die sunt peragenda; vel committit sermonem alteri, scilicet alicui episcopo, vel presbytero cardinali. In sermone potest fieri mentio, si placet, de solemnitate diei et aliquid etiam tangi de Processibus faciendis.
Si ipse dominus papa sermocinetur, ipso praedicante, [Col. 1212A] omnes sunt parati, tam cardinales, quam praelati, in albis, singuli in suo habitu; diaconi in dalmaticis et tunicellis, presbyteri in planetis, episcopi in pluvialibus, capellani in scutis et cotta seu superpelliceo. Subdiaconi domini papae possunt esse in tunicellis, qui ea die deberent esse duodecim.
Si vero aliquis episcopus, vel presbyter cardinalis sermocinaretur, ipse praedicans debet esse paratus; sed alii cardinales et praelati possunt differre recipere paramenta, quousque incipiantur Processus, vel quousque diaconus cardinalis ipsos incipiat vulgarizare.
364 Sed in omnem eventum duo diaconi, qui ministrant domino papae, et ille diaconus qui debet vulgarizare Processus, et unus episcoporum, saltem qui praedicat, possunt recipere paramenta, statim facta [Col. 1212B] reverentia, ut sint magis parati ad suum ministerium exsequendum.
Sic igitur iste consuevit esse ordo, ut dominus papa veniens ad locum Processuum, in faldistorio sedeat, eatur ad reverentiam; fiat brevis sermo ad populum per papam, vel per aliquem cardinalem; revertatur dominus papa ad sedendum. Si praedicavit aliquis capellanus, vel plures, si sint plures Processus, in cotta et scuta stans versus populum, cito et intelligibiliter legant Processus [Col. 1211] Forte in Latino, ut apud Petrum Amelii in cap. 63. in vero, ad modum quo leguntur lectiones in ecclesia. Unus diaconorum in paramentis albis tenens mitram in capite versus populum, lectum Processum per capellanum saltem in substantia vulgarizet. Et deinceps secundo Processu lecto, idem diaconus vulgarizet. Idem faciat et eodem [Col. 1212C] ordine, si fuerint plures Processus.
Et sciendum quod Processus communes, qui fiunt contra haereticos, et contra piratas maris, et contra imponentes nova pedagia, et contra falsarios bullae, et portantes prohibita Sarracenis, et impedientes euntes et redeuntes ad curiam, non consueverunt omitti.
Quibus peractis, dominus papa ascendit pulpitum versus ad populum, duobus diaconibus assistentibus, uno a dextris, altero a sinistris, et uno episcopo a dextris; caeteri vero episcopi et presbyteri cardinales, prout locus patitur, stent a dextris, et diaconi a sinistris, et alii praelati, sive a dextris, sive a sinistris, ut poterunt; omnes tamen inspiciant populum cum mitris in capite.
[Col. 1212D] Tunc dominus papa stans versus populum, aliquid potest dicere de Processibus lectis et expositis, prout sibi placet, scilicet quod ipsos approbat, ratificat, et facit, prout lecti sunt, et sicut diaconus exposuit; et circa ultimum verborum habens aliquos torticios accensos in manu, projicit ipsos dominus papa versus populum ad terram. Hoc idem faciunt singuli cardinales et praelati, tenentes tantummodo singuli unum torticium in manu, nihil dicendo; et cum candelae projiciuntur, debent campanae ecclesiae inordinate pulsari.
Completis Processibus, diaconus ministrans summo pontifici 365 a sinistris, deposita sibimet mitra, et [Col. 1213A] digitis utriusque manus ante pectus invicem in oppositum cancellatis, dicit alta voce Confiteor Deo, cum nota more solito; quo finito, dominus papa resumit valde breviter ad populum, maxime si ipse praedicavit, quod sicut inobedientes et mali debent poenas et graves Processus de sua malitia reportare, sic boni et obedientes debent gratias et praemia obtinere; et dat indulgentiam omnibus qui interfuerint praedicationi et Processibus, vel alteri ipsorum, qui talis consuevit esse; indigenis datur annus et quadraginta dies; extraneis duo anni et duae quadragenae; ultramontanis tres anni et quatuor quadragenae; iis qui transierunt mare quatuor anni et quatuor quadragenae.
Tunc diaconus ministrans a dextris deponat mitram domino papae; qui, manibus elevatis, sicut cum [Col. 1213B] dicit Orationem in Missa, facit absolutionem, dicendo clara voce, sicut consuetum est, Sit nomen Domini benedictum, videlicet, Precibus et meritis, etc.; et, responso Amen, dicit similiter, Absolutionem, Indulgentiam, etc.; et, responso Amen, ultimo dat Benedictionem dicendo, et signando populum: Et benedictio Dei omnipotentis, Patris, et Filii, et Spiritus sancti, descendat super vos, et maneat semper. Post haec, reposita sibi mitra per diaconum, vadit ad ecclesiam, cruce, caeteris cardinalibus et praelatis, subdiaconibus et capellanis paratis, ut post ipsum, praecedentibus; et ibi facto, vel omisso, Sit nomen Domini, ut sibi placet, omnia peragat, ut in Ordinario continetur et dictum est supra.
[Col. 1213C] Feria sexta omnia dicantur per ordinem. Prima hora hujus diei capellani omnes vocantur ad dicendum Psalterium, domino papa sedente ante lectum suum. Omnes capellani sedent etiam juxta pedes ejus, et vicissim totum Psalterium complent: quo finito, sacerdos cum aliis dicit Antiphonam Ne reminiscaris, postea litaniam Pater noster private, Miserere mei, Deus sine capitulo, et Dominus vobiscum; Oratio Deus, cui proprium est misereri, et caeterae omnes quae consueverunt dici omnibus diebus Quadragesimae et in fine Oratio sicut in aliis officiis. Die ipso sancto Parasceve, dicta Prima cum Oratione sua, Respice, quaesumus, Domine, et Psalmo lecto, in hora qua convenit, dicitur Tertia. Hora vero sexta conveniant omnes ad Lateranensem basilicam, 366 vel ad aliam [Col. 1213D] ecclesiam, et dicant Sextam. Tunc dominus pontifex induat se omni ornatu quadragesimali tantum, episcopi vero pluvialibus, presbyteri, diaconi, et subdiaconi planetis.
«Ista die cardinales non veniunt ad reverentiam papae, sed immediate in ipsa cathedra deponunt cappam de scarleto.
Et est sciendum quod ista die dominus papa, antequam vadit ad ecclesiam seu capellam pro officio faciendo, bis venit ad fenestram pro indulgentia more solito populo danda, videlicet de mane semel, secundo cum ad capellam vult ire pro officio faciendo; [Col. 1214A] et qualibet vice portat pluviale rubeum et mitram planam de garnello sine aurificiis; qua indulgentia secundo data, vadit ad cameram, et ibi deponit pluviale, et recipit cappam de scarleto rubeo, apertam a medio pectoris usque ad pedes, et eamdem mitram albam et planam de garnello absque aurificiis et perlis in capite portans, cum cardinalibus intrans capellam pro officio faciendo.»
Tunc junior [Col. 1213D] Huc spectant verba Petri Amelii in cap. 76: Secundum dominum Jacobum Gaietani junior presbyter [Col. 1214D] cardinalis corpus Christi antiquitus ad altare portare consuevit. presbyterorum cardinalium ferat adornatam capsidem cum dominico corpore hesterno die reservato; et sic subdiaconus cum populi cruce processionem praecedente, omnes discalceati sine cantu psallendo ad ecclesiam sanctae Crucis, quae est in Jerusalem, ubi statio fieri debet, ordinate procedant, quando dominus papa est Laterani; quando [Col. 1214B] autem illuc pervenerint, ingrediantur ecclesiam sine cantu, et prostrati in medio ecclesiae diutius orent. Presbyter, qui portat corpus Domini, ponat illud in secretario, dum dominus papa praeparat se. Illo praeparato, reportet illud ante papam in processione ad altare. Surgentes ab Oratione dominus papa cum clero intret secretarium, et abstracta planeta cum pallio sedet in sede sua, et lotis pedibus ministri calcient eum, non sandalia, sed quotidiana calciamenta. Veniens ad faldistorium dicit Nonam, et post paululum reindutus planeta et pallio praeeunte [Al., praecedente] eum cum cruce et Evangelio sine luminaribus, cum incenso, ordinate cum silentio ad altare procedunt. Et tunc omnes prostrati super tapetia strata diutius orant. Interim cum ministri . . . . . capellam unam [Col. 1214C] tantum tobaleam sindonem, non aurifigiatam, extendunt super altare nudatum. Completa vero 367 Oratione nihil aliud dicat, nec etiam confessionem faciat; sed pontifex, deosculato altari, ascendit sedem medium more solito; et subdiaconus statim procedit ad legendum, et sine titulo et sine reverentia et osculo pedum in modum lectionis sic incipit: Haec dicit Dominus: In tribulatione, etc. Omnes lectiones, tam hodie quam in die Sabbati, leguntur in modum lectionis. Qua finita, cantatur Tractus Domine, audivi; et finito tractu, dicit pontifex Oremus, et diaconus, scilicet prior diaconorum, Flectamus genua, postea alter diaconus qui assistit papae, Levate, et dicat Orationem Deus a quo, etc.; qua finita, diaconus similiter sine titulo legat aliam Epistolam: In diebus [Col. 1214D] illis, dixit Dominus ad Moysen, etc. Lectione completa, cantatur tractus, Eripe me, etc. Antequam finiatur Tractus, diaconus Passionem dicturus debet exuere planetam, et eam planetam ad modum stolae recipere debet super humerum sinistrum, ita quod capita ejus firmentur ad latus dextrum quasi retro.
Notandum quod in principio Passionis papa surgit de cathedra, et deposita sibi mitra, stat pedes contra altare circa medium; qui, sustentans se super illud retro in scapulis, respiciens ad illum qui legit Passionem, junctis ante pectus manibus: et sic semper stat quousque perveniat ad locum Passionis ubi [Col. 1215A] dicitur Et inclinato capite, etc. Et tunc papa genua flectit ibidem versa facie ad altare, statque genuflexus per tantum spatium, quod semel possit dici Pater noster. Postea surgit, et stat sicut prius. Similiter et omnes alii faciunt. Quo finito, diaconus, facta reverentia coram altari, sine Benedictione et pedis osculo procedat cum Evangelio sine faculis et sine incenso; et ascendens nudum pulpitum, non dicat Dominus vobiscum, sed simpliciter dicit Passio Domini nostri Jesu Christi, etc.; et, nullo respondente, legat In illo tempore egressus est, etc. Cum autem ventum fuerit ad eum locum ubi dicitur Tradidit spiritum, statim diaconus genuflectit ad Deum, et omnes similiter, et stant genibus flexis quantum dici posset Pater noster. Tunc surgens diaconus et [Col. 1215B] alii, et prosequitur ut inchoaverat Passionem. Cum autem ventum fuerit ad eum locum ubi dicitur Post haec autem rogavit Pilatum, acolythi repraesentent ex more thuribulum, et pontifex imponat incensum, quod acolythi portant ad Evangelium, et portant etiam faculas accensas. Finito vero Evangelio, reportatur liber cum incenso deosculandus pontifici.
368 Post haec secundum modernos consuevit fieri sermo per aliquem magistrum in theologia, vel praelatum; et ille qui facit sermonem, genibus flexis ante papam petit Benedictionem, sed non deosculatur pedem; sed habita Benedictione, et recepta indulgentia pronuntianda per sermonem, vadit ad locum solitum pro sermone faciendo. Cum [Col. 1215C] autem fit sermo, papa sedet in cathedra nuda ante altare, tenens mitram in capite. Quo sermone finito, non dicitur Confiteor, sed statim ille qui fecit pronuntiat indulgentiam de mandato et auctoritate papae, verbi gratia de septem annis et septem quadragenis.
Notandum quod prior diaconus cardinalis, qui assistit papae a dextris, in istis Orationibus dicit Flectamus genua, et secundus dicit Levate; quod postea dicit secundus Flectamus genua, et tertius diaconus dicit Levate; quod tertius diaconus postea dicit Flectamus genua, et quartus respondet Levate, et sic usque ad ultimum; et, si oportet repetere, ad primum diaconum.
Tunc pontifex surgens dicit has solemnes Orationes, [Col. 1215D] Oremus, dilectissimi nobis, etc. In hac igitur Oratione pro Judaeis dicitur Oremus, sed non dicitur Flectamus genua, quia ipsi hac die Domino irridendo genua flectebant. Ideo Ecclesia illorum exhorrescens facinus, pro ipsis non flectit genua in Oratione Omnipotens, etc. Finitis Orationibus, procedit pontifex ad altare; et stans ad dextrum cornu altaris accipit crucem a ministris sibi praeparatam sindone munda coopertam; et discooperiens eam a summitate, elevatis manibus, solus incipit Antiphonam, Ecce lignum crucis, adjuvantibus eum in cantu qui assistunt ei. Cum autem Venite adoremus cantaverint, omnes prostrati reverenter adorent, et usque ad terram se inclinent; [Col. 1216A] et repetitur Antiphona, Ecce lignum, etc., a cantoribus in choro. Iterum pontifex paululum procedens, et crucem ad medietatem discooperiens, amplius elevatis manibus, exaltando vocem, eamdem Antiphonam solus incipit, in cantando juvantibus eum qui circa ipsum sunt; et secundo a cantoribus Antiphona repetitur. Et tertio procedit pontifex ante altare, discooperiens crucem totam, erectis sursum manibus, alitus incipit Ecce lignum crucis; et tertio a cantoribus repetitur Antiphona; et tertio dum cantatur Venite adoremus, adoratur ab omnibus. Tunc pontifex cum chirothecis nondum extractis deponit manibus suis crucem super stratum pallium et mundissima linteamina 369 ad radicem altaris, et discalceatus tertio prostratus solus crucem adorat. Quo [Col. 1216B] facto, revertitur ad sedem suam, et ibi recipit deposita calciamenta.
«Notandum quod dominus Gregorius XI, necnon dominus Urbanus VI, Romani pontifices, nunquam voluerunt se discalceare in cathedra prope altare, creditur quod propter reverentiam altaris, quia ambo devoti erant; sed in alia magna cathedra etiam nuda longe ab altare, ubi consueverunt se induere in solemnitatibus. Postea omnes cardinales discalceati in locis suis per eorum familiares, nudis pedibus vadunt bini ad adorandum crucem secundum ordinem suum, et non flectunt genua. Similiter et omnes alii ibidem praesentes eo modo eamdem crucem adorant.»
Postmodum omnis chorus ordinate adorent. Interim autem cantores cantent vicissim Agios, repetentes Sanctus [Col. 1216C] Deus, sanctus fortis, etc., Antiphona, Popule meus, quia eduxi te de terra. Quid ultra debui facere, cum toto improperio; et alias Antiphonas, Adoramus te, Christe, Crucem tuam, et Salva nos, Christe, salva; et Psalmus, Deus misereatur, et Hymnus, Pange, et Crux fidelis.
«Finita adoratione crucis, sacrista vel alius ad hoc deputatus deponit crucem in suo loco super altare, et accendit luminaria in altare, et pecuniam oblatam in crucis adoratione sacrista recipit sola hac die, quoniam sua est; in aliis vero est capellani. Ipsa ergo cruce ita collocata, dominus camerarius, vel alius ejus gerens vices, aliam crucem portat extra regias, comitantibus eum clericis camerae et capellae, ad adorandum aliis.
«Notandum [Col. 1215D] Haec apud Petrum Amelii in cap. 76. quod temporibus Romanorum pontificum [Col. 1216D] Joannis XXII, Benedicti XII, Clementis VI, Innocentii VI, Urbani V, Gregorii XI, et Urbani VI, fuit observatum quod papa reversus ad cathedram, ut hic dicitur, in ea stando resumpsit planetam nigram et pallium cum spinulis de manu diaconi cardinalis qui dixit Passionem; et sic progressus ad altare sine mitra et sine confessione consueta, assistentibus sibi duobus diaconibus cardinalibus, deinde ivit cum cruce et luminaribus, et incenso ad armariolum, seu cophinum, in quo hesterna die fuerat corpus Christi cum calice reservatum. Et ita fuit hactenus observatum, quod Romanus pontifexemet 370 ad armariolum seu cophinum vadit, et corpus Christi portat ad altare cum [Col. 1217A] illa tobalea de serico coopertum cum uno capite, et cum alio quod sibi pendet super humerum sinistrum.»
«His finitis, pontifex chirothecis depositis, quas amplius non resumit, et lotis manibus, ac cruce locata inter faculas in altare, vel [Col. 1217D] Forte ad altare progrediatur, ubi scilicet repositum fuerat Christi corpus, ex praemissis. altare ingrediatur. Presbyter cardinalis portat corpus Christi, et ponit super altare, et dominus papa aperit capsulam, et cum manu accipit, et ponit corpus in patena: quam accipit diaconus a subdiacono, et tenet in manu; et diaconus offert ei in patena Corpus Domini, quod pridie fuerit reservatum. Quod accipiens collocet super corporale ab eodem diacono prius super sindonem expansum. Offerat ei calicem similiter cum puro vino, et subdiaconus offerat ampullam cum aqua, quam pontifex vino commisceat, ut repraesentet quod [Col. 1217B] eo die emanaverunt sacramenta ecclesiae, videlicet sanguis et aqua de corpore.
«Notandum quod in Missa ista in officio capellani servit Papae unus presbyter cardinalis, vel ille cui Papa mandavit, vel cui prior diaconorum ex praecepto Papae hoc facere commiserit.»
In quibusdam vero ecclesiis [Col. 1217D] Petrus Amelii scribit, in cap 76: In quibusdam vero Ecclesiis, secundum dominum Jacobum Gaietani purum vinum sine aqua offertur, ut in puro et forti, etc. purum vinum hodie sine aqua offertur, ut in puro et forti vino crudelitas Judaeorum repraesentetur, et asperitas passionis Christi. Collocato autem calice de consuetudine ad latus dominici corporis a diacono, offerat ei incensum; et pontifex, ut mos est, utrumque adoleat: deinde inclinat se ante altare orans, et dicens, In spiritu humilitatis; et erectus pontifex vertit se ad populum, dicens Orate, fratres. Deinde dicat plana [Col. 1217C] voce, ut mos est, Per omnia saecula saeculorum. Oremus. Praeceptis salutaribus. Pater noster, etc. Oratione Dominica completa, dicat hanc Orationem in eadem nota, Libera nos, quaesumus, Domine, ab omnibus malis, etc. Responso autem Amen, frangit Hostiam secundum consuetudinem, ponens de ea in calice, nihil dicens. Sanctificatur enim vinum non consecratum per corpus Domini immissum. Pax Domini non datur. Agnus Dei non cantatur, nec pacis osculum datur, nec Postcommunio cantatur. Communicat autem 371 solus pontifex sine ministris, non ad sedem solemniter, sed ibi, tantum eo die ante altare, ob humilitatem reverentiae diei et passionis Christi; [Col. 1217D] Quaedam hic supplet Petrus Amelii: Et non [Col. 1218D] cum calamo, sed cum calice sumit sanguinem, et vinum post sumptionem sanguinis in calice funditur per sacristam. perfundit in calice, et ipse sumit, et postea cum aqua in bacilibus. Deinde rediens ad sedem, exuat se, [Col. 1217D] et cum clericis suis dicat Vesperos praeteriti diei, non cantando, sed recitando. Antiphona, Calicem salutaris, usque in finem sine lectione, sine Hymno, et sine Versiculo; ad Magnificat, Antiphona, Cum accepisset acetum; alia Antiphona ad Magnificat, Ait latro ad latronem, et in aliis omnibus non dicitur Gloria Patri. Quibus expletis, dicatur Christus factus est pro nobis, etc., totum; postea sine Kyrie, eleison, sub silentio dicatur Pater noster; psalmus Miserere mei, [Col. 1218A] Deus, et Oratio Respice, etc. His omnibus expletis, quisque cum pace et absque confabulatione ad invicem revertitur ad propria. Dominus papa eo die non coenat cum capellanis, nec cap ellani cum eo; sed qui velit coenare, coenat aliquis cum quo vult, et quando vult.
Item de sero ad officium Matutino rum papa venit ad capellam cum cappa clausa de scarleto rubeo, foderata de herminis, clausa a medio pectoris sursum, et aperta deorsum. Cocullam semper tenet super caput, et sine mitra in cathedra nuda sedet; nec diaconi cardinales sedent ante pedes ejus in iis tribus Matutinis, neque in fine dat Benedictionem in ipsis.
Sabbato sancto, hora sexta, a ministris ecclesiae [Col. 1218B] ignis excutitur de [Col. 1218D] Non probat hoc Zacharias papa in epistola 12, ad Bonifacium. Idem tamen legitur apud Petrum Amelii, cap. 77. crystallo sive lapide, et accenditur. Junior presbyterorum cardinalium, sacris inductus vestibus, cum cruce, aqua benedicta, et incenso, benedicit novum ignem. Oratio: Deus, qui per Filium tuum, angularem, etc. Domine Deus, Pater omnipotens, lumen indeficiens, etc. Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, Benedictionibus nobis, etc. Veniat, quaesumus, omnipotens, etc.
Benedicto igne, aspergatur aqua benedicta, et adoleatur incenso de ipso igne in thuribulo posito. Deinde diaconus junior 372 diaconorum cardinalium, dalmatica indutus, venit, et de manu ministrorum accipit arundinem trium cubitorum et dimidii cubiti, triplicem candelam, quam de novo igne illuminatam imponit arundini, comitantibus eum [Col. 1218C] subdiaconibus, cantoribus et reliquis de clero cum populo praecedentibus ministris cum cruce et incenso, stans in porta ecclesiae, elevatis paululum manibus, dicit magna voce Lumen Christi; respondent alii Deo gratias. Procedit usque ad ostium chori, et, elevatis manibus amplius, excelsius dicit Lumen Christi; respondentibus iterum Deo gratias. Procedit usque ad medium chori; et, plus elevatis manibus, tertio altius dicit Lumen Christi, respondentibus omnibus Deo gratias. Ascendit ad ornatum pulpitum, et illuminato magno cereo, et incensato libro, incipit absolute Benedictionem cerei: Exsultet jam angelica tuba coelorum, etc., sicut in libris habetur. Omnia luminaria debent esse exstincta, ut de novo igne accendantur. Interim autem dum cereus benedicitur, [Col. 1218D] pontifex dicat Tertiam et Sextam in camera sua; Nonam vero dicat in ecclesia. Dictis ipsis, calceatus induitur omni ornatu suo quadragesimali, episcopi pluvialibus, presbyteri et diaconi planetis; subdiaconi vero non planetis, sed tunicis induuntur, ut compositi induti sint, ut magis expediti ad lectiones legendas. Tunc pontifex cum omnibus egressus a sacrario, praecedente eum subdiacono cum cruce, et alio subdiacono cum Evangelio, processionaliter, [Col. 1219A] cum silentio tamen, procedit ad altare; et facta reverentia ad ornatum, ascendit sedem, circumsedentibus hinc inde juxta ordinem suum omnibus. Finita benedictione cerei, subdiaconus ascendens ambonem incipit legere lectionem sine titulo; In principio creavit Deus coelum et terram. Eo vero complente, si dominus papa velit, Graecus subdiaconus eamdem Graece relegit. Qua completa, dicit pontifex Oremus; diaconus qui est a dextris Flectamus genua; et post paululum alter diaconus, qui est a sinistris, Levate. Deinde sequitur Oratio, et reliquae, prout in Ordinario continentur.
Et intelligendum est quod in Sabbato sancto in toto officio, quod agitur ante Missam, utendum est violaceo colore, hoc excepto, quod diaconus qui cantat [Col. 1219B] Benedictionem cerei indutus est dalmatica; subdiaconus, vel subdiaconi, qui illa die erunt induti, tunicellis utuntur albis; sed Benedictione cerei 373 cantata, diaconus, amota dalmatica, assumit planetam violacei coloris, et tenet eam usque dum inchoatur officium Missae; subdiaconi vero non mutant vestes.
Dominica sancta Paschae statio ad sanctum Joannem Lateranensem. Summo mane dominus papa, dicta Prima, vadit in basilicam sancti Laurentii, quae dicitur Sancta Sanctorum. Posita ibi capella in faldistorio prius orat; postea induitur a diacono et subdiacono usque ad dalmaticam. Tunc surgit et [Col. 1219C] ingreditur ad Salvatorem, aperitque imaginem Salvatoris, et deosculatur pedes ipsius imaginis. Tunc venit ad altare sumens crucem . . . . . quae posita est ibi a capellanis; et tenendo eam in manu cantat voce convenienti Antiphonam Surrexit Dominus de sepulcro, qui pro nobis pependit in ligno, alleluia. Capellani, qui assistunt et juvant eum in cantando, duabus aliis vicibus ipsam Antiphonam reiterando, et semper altius imponendo, sicut primo incipiat. Deinde revertitur ad faldistorium. Omnes diaconi cardinales ibi esse debent, et prior subdiaconorum cum omnibus subdiaconis de capella, et omnes alii capellani; praedicti vero diaconi induuntur dalmaticis, subdiaconi vero tunicis, alii vero capellani albis togis. Tunc dominus papa sedens in faldistorio, prior diaconorum [Col. 1219D] flectens genua sua coram ipso, dat osculum pacis; sed prius osculatur pedem. Tunc dominus papa dando pacem dicit Surrexit Dominus vere; respondet ille qui accipit Et apparuit Petro; et ipse diaconus revertitur ad filum juxta papam in locum suum. Post haec omnes diaconi et subdiaconi, et alii capellani et caeteri ordines curiae recipiunt pacem a summo pontifice, et vicissim dant et recipiunt pacem, a primo incipientes veniunt usque ad ultimum.
Deinde dominus papa induet se planeta alba; et redimitus mitra cum omnibus aliis ordinibus descendit de palatio, praeparatis equis cum mappulis albis super sellam, coronatus, equitatque cum Processione [Col. 1220A] ad sanctam Mariam Majorem. Cum autem venerit ad Merolanam, quidam scriniarius, electus ab omnibus scriniariis Urbis, dicit alta voce Jube, domne, benedicere. Pontifex benedicit ei. Item scriniarius: In ecclesia sanctae Mariae dominae nostrae, dicit cantando hac voce Baptizati sunt tot masculi et tot feminae. Pontifex respondet 374 Deo gratias. Eodem modo fit secunda feria ad sanctum Petrum; tertia ad sanctum Paulum. Cum autem venerit dominus papa ad sanctam Mariam, ibi fit statio. Statim descendit de equo, deponit coronam de capite, quam dat dextratoribus, ut diligenter servent eam. Canonici ecclesiae cum thuribulo et incenso, et aqua benedicta, suscipiunt eum cum Processione cantando; sed pontifex ponit incensum in thuribulo, et aspergit aquam super [Col. 1220B] populum; deinde intrat ecclesiam, et orat; et vadit ad locum praeparatum, ascendit ad sedem suam, et dicit Tertiam.
Finita Tertia, residente domino papa induto usque ad dalmaticam, prior episcoporum accedens ad eum recipit pacem ab eo, et redit ad locum suum. Deinde secundus episcopus, qui rediens dat pacem priori suo, et stat juxta eum in filo. Sic faciunt omnes episcopi cardinales presbyteri. Postea praefectus, senatores, et omnes ordines. His peractis, surgunt duo subdiaconi basilicarii, et accipiunt priorem subdiaconorum religiosorum sustentantes, ac dextrantes eum ab introitu secretarii usque ad medium secretarii ante pontificem, qui alta voce dicit Jube, domne, benedicere. Pontifex benedicit ei. Deinde parum producunt eum, et iterum [Col. 1220C] dicit Jube, domne, benedicere; et iterum benedicit. Progreditur ante, et dicit Jube, domne, benedicere, et iterum benedicit. Tunc ille subdiaconus dicit tribus vicibus, Servi Domini nostri Jesu Christi, qualibet vice vocem exaltando. Deinde statim subjungit Dominus N. sancti Adriani diaconus cardinalis legat Evangelium. Dominus Joannes domini papae subdiaconus et capellanus legat Epistolam, J. primicerius et caeteri cantores cantent. Tunc surgens dominus pontifex a duobus diaconibus sustentatus in Processione progreditur, sicut mos est. Mappularii in introitu ecclesiae habent mappulam extensam, quam portant super caput ejus usque ante altare. Cum intrat presbyterium ecclesiae, mansionarius praeparat eidem arundinem cum cereo accenso, quem accipit et ponit in stupa super capita [Col. 1220D] columnarum, quae ibi stant. Cum venit ad primicerium, primicerius deponit mitram, et osculatur scapulam dextram, qui benedicit ei, cum venerit ante altare. Mappularii auferunt mappulam super caput ejus; deinde celebrat officium, sicut consuetum est; et laudes proferuntur, sicut in Polyptycho habentur. In secreta vero descendent duo diaconi ante altare, 375 et duo subdiaconi ordinate stantes cum silentio. Cum pontifex dicit Per omnia saecula saeculorum, nullus ei respondet Amen, sed incipit Pater noster, et caetera quae sequuntur. Finita Missa, coronatur, et revertitur ad palatium.
Sciendum quod quando dominus papa tali die non vadit ad sanctam Mariam Majorem, oscula pacis recipiunt [Col. 1221A] episcopi et presbyteri cardinales in porticu ante basilicam sancti Laurentii de palatio, ubi fiunt examinationes episcoporum electorum ad Missam.
Isto Sabbato statio ad sanctum Joannem Lateranensem. Hac die dominus papa debet ibi Missam cantare, ibique mutatur Graduale in Alleluia, in suis Versibus. Dum Agnus Dei a schola cantatur, dominus papa expendit agnos. Primo dat episcopis, secundo presbyteris, tertio diaconibus indutis paramentis propriis, et ponit agnos in mitra eorum; et osculantur genu; et idem alii praelati, si parati sint. Si vero non sint parati, et alii qui veniunt ad recipiendum agnos osculantur pedem, etiamsi esset rex, qui immediate post cardinales venit ad recipiendum [Col. 1221B] candelas, tenens et palmam et agnos. Et dantur duo cuilibet praelato, et aliis unum. Notandum tamen quod antequam prior presbyterorum cardinalium recipit paramenta, recipit pacem a praelato, celebrante illo coram papa; et ipsa data, vadit ad parandum se, prout alii cardinales presbyteri. Nec fit sermo illa die; sed si ipse papa celebraret, fit eodem modo.
Finita Missa, dominus papa redit ad palatium: veniens ad domum in qua comedere debet, ascendit ad sedem suam, manibus ablutis, data Benedictione, mensa ante eum posita. Acolythus, cujus est hebdomada serviendi, accipit tobaleam; manibus vero suppositis accipit bacile plenum de illis agnis, et veniens ad ostium domus dicit alta voce, Domine, Domine, [Col. 1221C] isti sunt agni novelli, qui annuntiaverunt alleluia, modo veniunt ad fontes, repleti sunt claritate, alleluia, et inclinat se. Tunc paululum progrediens plus alte dicit idem; tertio progrediens stans coram summo pontifice altius refert, Domine, Domine, isti sunt agni, etc. Post haec ponit bacile in mensa. Dominus papa expendit illos agnos per familiam suam; sed primo 376 dat sacerdotibus, capellanis et acolythis, et omnibus aliis.
Discamus quomodo ipsi agni fiant. Acolythi recipiunt ceram mundam ab altari beatissimi Petri principis apostolorum, et conficiunt illam ceram cum chrismate quod remansit anno praeterito, et imponunt illa sigilla in formulis propter hoc adinventis.
[Col. 1221D] Dominica Octava Paschae. Oratio, Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, etc. In illis vero diebus, qui supersint post Octavam Ascensionis, videlicet sexta feria et Sabbato, si festivitas alicujus venerit, de festo facimus totum officium Missae cum commemoratione de Dominica. Si vero non est festum de Dominica, facimus totum officium Missae, et dicitur praefatio Qui ascendens super omnes coelos, et non dicitur Credo; sed si festum aliquod in isto Sabbato venerit, totum officium facimus de festo, Missa vero dicitur de vigilia, cum commeratione festi. Eodem die Sabbati omnes jejunare debent devote.
Hora vero nona conveniunt omnes in ecclesiam, et omne officium vel ordinem, sicut in Sabbato sancto [Col. 1222A] vigiliarum Paschae facimus, eodem modo facere debemus, excepto quod nec cereus, nec ignis benedicitur. Omnibus igitur praeparatis, subdiaconus procedit ad legendum, et sine titulo incipit lectionem. Prima, Tentavit Deus, etc. Qua finita, dicit pontifex, vel sacerdos, Orationes, sine Flectamus genua. Deus qui Abrahae.
Finitis lectionibus, Tractibus, et Orationibus, et omnibus lampadibus ecclesiae tunc accensis, pontifex, vel sacerdos, descendit ad fontes, praecedentibus eum clericis litaniam decantando, et Tractum Sicut cervus. Quibus expletis, antequam intret ad Benedictionem, dicit hanc Orationem, Concede, quaesumus, omnipotens Deus, etc. Oratione completa, sequitur Benedictio fontis, prout in Sabbato sancto habetur. [Col. 1222B] Et post celebrationem baptismi, pontifex et clerus ingreditur ad sacrarium. Indutus vero solemniter rubeis vestimentis cum omni apparatu et litania processionaliter procedit ad altare. Finita lectione, et Kyrie, eleison, post confessionem statim pontifex ascendit ad sedem suam, et dicit solemniter Gloria in excelsis Deo. Qua finita, dicit Pax vobis; deinde 377 sequitur Missam ordine suo. Credo non dicitur, Offertorium dicitur, et Agnus Dei similiter, et pacis osculum datur, et Postcommunio. Oratio, praesta, quaesumus, etc.
Urbanus quintus pro magno munere misit imperatori unum agnum cum his versibus.
In diebus et solemnitatibus infra positis consueverunt Romani pontifices Missarum solemnia celebrare in propria persona; sed praedicare consueverunt in eisdem diebus et solemnitatibus in propria persona, quando placeret, et facere praedicari coram se per aliquem cardinalem, prout sequitur; non tamen per alium praedicatur coram domino, quam per cardinales, quando dominus papa celebrat.
[Col. 1222D] In prima Dominica de Adventu Domini, et praedicatur.
In secunda Dominica Adventus, et praedicatur.
In tertia Dominica Adventus, quae vocatur Dominica de Gaudete, et praedicatur, et habet Vesperos praecedentes papales solemnes cantandos in ecclesia; et datur potus post Vesperos in aula. Dicuntur autem Vesperi papales, quando dominus papa, cardinales et praelati omnes debent esse parati. In ecclesia autem parati non sunt cardinales et praelati in Vesperis, nisi dicantur Vesperi in ecclesia.
In Nativitate Domini in tribus Missis; et habet Vesperos praecedentes papales solemnes tantum, et habet Matutinum papale; et non praedicatur hodie [Col. 1223A] licet antiquitus praedicaretur in Missa; sed communicant omnes diaconi cardinales et officiales curiae de manu summi pontificis.
In festo sancti Stephani protomartyris, et praedicatur.
In festo sancti Joannis evangelistae, et preadicatur.
378 In festo Innocentium, et praedicatur.
In Circumcisione Domini, et praedicatur.
In Epiphania, et praedicatur, et habet Vesperos praecedentes papales solemnes, etc.
In prima Dominica post Octavam Epiphaniae, quae dicitur Dominica de Nuptiae, cum est Romae; et praedicatur ante Missam.
In Conversione sancti Pauli, et praedicatur.
In festo Purificationis, et praedicatur ante Missam.
[Col. 1223B] In Cathedra sancti Petri, et praedicatur.
In Septuagesima, et praedicatur.
In Quinquagesima, et praedicatur.
In die Cinerum, et praedicatur.
In prima Dominica Quadragesimae, et omnes Dominicae Quadragesimae sunt papales, specialiter Dominica qua cantatur Laetare, Jerusalem; est ipsa Dominica, in qua fit solemnitas rosae aureae; et praedicatur in eis, praeterquam in Dominica de Palmis, in qua, quatenus sit papalis, non praedicatur.
In Dominica de Passione, et praedicatur.
In Dominica in ramis Palmarum non praedicatur, sed ante Missam dantur palmae benedictae cardinalibus et praelatis paratis, et aliis tam clericis, quam laicis; et fit Processio.
[Col. 1223C] In die Jovis sancto, et praedicatur ante Missam. Processus generales fiunt; et etiam aliqui speciales, prout expedit; et in Processibus sunt omnes cardinales et praelati curiae parati in albis.
In Parasceve non praedicatur.
In Sabbato sancto non praedicatur.
In Paschate non praedicatur hodie, licet antiquitus praedicaretur; sed omnes diaconi cardinales et officiales curiae communicant de manu summi pontificis, et ante Missam fiunt quaedam solemnitates tam de adoratione crucis, quam de osculo.
In die Lunae in crastino Paschae, et praedicatur.
In die Martis post Pascha, et praedicatur.
In Sabbato in Albis consuevit celebrare prior episcoporum cardinalium, vel alius cardinalis coram domino [Col. 1223D] papa, licet antiquitus papa celebraret. Et dicto Agnus Dei, parantur cardinales secundum morem in suo ordine, et dantur agnus Dei per ipsum papam tam cardinalibus, caeterisque praelatis, quam 379 aliis; et postea Missa finitur. Postmodum papa comedit cum capellanis, et fiunt aliquae solemnitates, et dantur eis agnus Dei per dominum papam
In Annuntiatione beatae Virginis, et praedicatur.
In Dominica qua cantatur Ego sum Pastor bonus, et praedicatur
In festo sancti Marci, id est in litaniis majoribus, Romae non praedicatur. Sed hodie non servatur de [Col. 1224A] Missa papali, sed celebrat unus cardinalis, papa praesente et cardinalibus.
In Ascensione Domini, et praedicatur ante Missam, et habet Vesperos papales praecedentes solemnes, etc. Et Processus generales fiunt, et etiam aliqui speciales, prout expedit; et in Processibus sunt omnes cardinales et praelati curiae parati in albis. Processus vero fiunt ante Missam.
In festo Pentecostes, et praedicatur, et habet Vesperos papales praecedentes solemnes cantandos in ecclesia, et datur potus post Vesperos in aula.
In die Lunae crastino Pentecostes, et praedicatur.
In die Martis sequenti, et praedicatur.
In Nativitate beati Joannis Baptistae, et praedicatur, et habet Vesperos papales solemnes praecedentes, [Col. 1224B] etc.
In festo apostolorum Petri et Pauli, et praedicatur, et habet Vesperos papales praecedentes solemnes.
In Commemoratione sancti Pauli, et praedicatur, et habet Vesperos papales praecedentes solemnes Romae, etc.
In festo Nivis, quod est die quinta Augusti, et praedicatur.
In festo sancti Laurentii, et praedicatur, et habet Vesperos papales praecedentes Romae, et etiam alibi; si moraretur dominus papa juxta ecclesiam sancti Laurentii, Vesperos siquidem solemnes cantandos in ecclesia; et datur potus praelatis in aula.
In festo Assumptionis beatae Virginis, et praedicatur, et habet Vesperos papales praecedentes solemnes, [Col. 1224C] etc.
In anniversario summorum pontificum et cardinalium, quod est quinta die Septembris, non praedicatur.
In festo Nativitatis beatae Virginis, et praedicatur.
In Dedicatione sancti Michaelis in Septembre, et praedicatur.
In festo omnium Sanctorum, et praedicatur, et habet Vesperos papales praecedentes solemnes.
380 In anniversario omnium animarum, quod est in crastino omnium Sanctorum, non praedicatur.
In Dedicatione basilicae Salvatoris, quae est V Idus Novembris, et praedicatur, et habet Vesperos papales praecedentes Romae solemnes.
In Dedicatione basilicarum apostolorum Petri et [Col. 1224D] Pauli, quae est in Octava beati Martini, et praedicatur ante Missam, et habet Vesperos papales praecedentes solemnes, etc. Et Processus generales fiunt, et etiam aliqui speciales, prout expedit; et in Processibus sunt omnes cardinales et praelati parati in albis. Processus non fiunt ante Missam.
In anniversario Romani pontificis praedecessoris semel, id est primo anno tantum, non proceditur.
In anniversario consecrationis seu coronationis Romani pontificis, idem Romanus pontifex toto tempore suo celebrat Missam papalem de illo festo, [Col. 1225A] quod ea scilicet die anniversarii, occurrit, cardinalibus et caeteris praelatis paratis more solito; et praedicatur in praesentia domini papae non per [Col. 1225] Olim id fiebat per ipsum pontificem, ut patet ex sermone sancti Leonis. ipsum, sed per aliquem cardinalem; et post Orationem festi dicit dominus papa quamdam Orationem pro se, quae debet esse scripta in libro papali. Et licet dictum anniversarium non habet Vesperos papales, dico quod non vocantur cardinales, ut parati sericis in Vesperis; tamen in capella sua dominus papa cantat Vesperos festi, et fiunt quaedam solemnitates postea. Nam dicta Oratione festi, repetitur Gloria Patri, Sicut erat, solemniter, et dicitur vers. Elegit te Dominus sacerdotem sibi, etc., et papa dicit postmodum Orationem pro se, quae debet esse scripta in libro.
[Col. 1225B] Tamen advertendum quod si anniversarium domini nostri fiat die Lunae, quia eadem die Lunae est anniversarium summorum pontificum et cardinalium, quod etiam papale. Nam papa debet celebrare, et cardinales sunt parati, licet non praedicetur, induti violaceis vel nigris. Poterit enim dictum anniversarium paparum et cardinalium differri in sequentem diem, si domino placebit.
381 Ista consueverunt servari; domini tamen est facere quod sibi placebit.
In festo sancti Andreae, et praedicatur, et Romae habebat antiquitus Vesperos papales et Matutinum, licet hodie non sic servetur.
Item praeter solemnitates superius dictas erant aliquae solemnitates antiquae, in quibus Romani pontifices [Col. 1225C] solemniter celebrabant; sed hodie non sic communiter observatur.
Item quandocunque Romanus pontifex facit ordines, vel consecrationes episcoporum, celebrat, sed non praedicatur in Missa.
Item in festis principalioribus civitatum, in quibus moratur, et in festis aliis, prout devotio ipsum movet, celebrat, et praedicatur.
Item quamvis consueverint Romani pontifices istas solemnitates superius dictas observare, si tamen sint impediti ex debilitate vel alia rationabili causa, possunt ipsas omittere, et consueverunt quandoque committere alicui episcopo, vel presbytero cardinali, quod celebret, et sermonem faciat in ecclesia cujus festum est; et etiam, si placet, committit quod celebret [Col. 1225D] episcopus vel presbyter cardinalis in ecclesia cathedrali civitatis, vel alibi, sicut placet, et sermonem faciat.
Dum fideles animas defunctorum, sibi salutis procurare consilium nequeuntes, charitatis instinctu conveniat Orationum suffragiis adjuvari, sanctissimus dominus pater Alexander papa quartus, de fratrum suorum unanimi consilio et assensu, anniversarium sacrosanctae Romanae Ecclesiae pontificum et cardinalium obeuntium Nonas Septembris annis [Col. 1226A] singulis, Vesperis et vigiliis pro defunctis, cum novem lectionibus, et cum nota solemniter decantatis, statuit celebrari. Ipse Romanus pontifex assistentibus sibi cardinalibus, ut moris est, Missam pro defunctis celebret solemniter, ipsa die ducentos pauperes refecturus, et viginti quinque reficiat cardinalis unusquisque, nec non dominus papa ducentas Missas faciet decantari.
Ordinavit etiam, de dictorum fratrum consilio et assensu, ut cum Romanum Antistitem e vita migrare contigerit, diem defunctionis ipsius 382 cardinales solemniter et cum nota celebrent pro defunctis, et esum quinquaginta pauperibus pro anima defuncti cardinalis quilibet administret, et Missas totidem pro defunctis facient postmodum decantari.
[Col. 1226B] Ordinavit etiam ut cardinali obeunte, tam idem summus pontifex, quam cardinales in capellis suis cantent cum nota solemniter pro defunctis; idemque Romanus pontifex ducentos pauperes pro ejus anima pascat, et viginti quinque quilibet cardinalis, imo et ipse dominus papa Missas pro defunctis ducentas, et viginti quinque cardinalis quilibet postmodum faciat celebrari.
Notandum quod in diebus et festivitatibus infra positis consueverunt Romani pontifices regulariter a consistoriis abstinere, prout haec partim experientia docuit, et partim majorum nostrorum relatio patefecit.
[Col. 1226C] In primis sciendum quod nullo die dominico per totum annum fit consistorium.
Item nullo die Jovis per totum annum fit consistorium, etiamsi sit aliqua festa in septimana.
Item a vigilia Nativitatis Domini inclusive usque ad festum Epiphaniae inclusive nec fit consistorium. Quandoque tamen post Circumcisionem vocantur aliqua die cardinales ad consistorium, non ad negotiandum, sed ad revidendum, si placet domino papae.
Item prima die Quadragesimae, scilicet in die Cinerum, non est consistorium, nec etiam est consistorium duobus diebus praecedentibus, scilicet die Lunae, et die Martis in carnisprivio, si curia sit in Urbe, propter insolentias quae illis diebus fieri consueverunt; sed si alibi sit curia, signanter duobus diebus carnisprivii praecedentis, fit consistorium.
[Col. 1226D] Item a Dominica Palmarum inclusive usque ad Dominicam proximam post Pascha inclusive non fit consistorium, hoc salvo, quod si fieri debent Processus in die Jovis sancto, tunc consuevit esse consistorium in die Mercurii sancto, vel aliquo die septimanae sanctae ad revidendum Processus qui fuerint faciendi, licet aliter pluries forte dominus papa consuluerit 383 cum fratribus suis super Processibus faciendis, salvo etiam quod si deberet fieri ordinatio cardinalium, bene tunc fieret consistorium pluribus diebus ipsa septimana sancta. Quandoque tamen die Veneris proxima post Pascha vocantu [Col. 1227A] cardinales ad consistorium, non ad negotiandum, sed ad revidendum, si placebit domino papae, ut dictum est in Natali.
Item in die Ascensionis Domini et die praecedenti ipsa, et in Octava Ascensionis non fit consistorium, et sunt Vesperi papales solemnes in vigilia cantandi in ecclesia; et datur potus in aula. Sed bene quandoque ipsa die praecedenti Ascensionem ante Vesperos confert dominus papa cum cardinalibus, si sit necesse, de processibus, qui fieri debent in ipsa die Ascensionis; licet ante pluries forte dominus papa consuluerit cum fratribus suis super Processibus faciendis.
Item in vigilia Pentecostes inclusive, in qua vigilia sunt Vesperi papales solemnes, qui sunt cantandi in [Col. 1227B] ecclesia, et datur potus, usque ad diem Martis proximi post festum inclusive non fit consistorium, sed in die Mercurii sequenti, vel die Veneris consueverunt cardinales vocari ad consistorium.
Item in quatuor festis beatae gloriosae virginis Mariae, videlicet Nativitatis, Annuntiationis, Purificationis et Assumptionis, non fit consistorium, nec in vigilia Assumptionis ejus, nec in Octava ejusdem festi; nec consuevit esse consistorium modernis temporibus die praecedenti Nativitatem beatae Virginis, nec in Octava ejusdem festi, nec in die praecedenti Purificationem.
Item in festo Nivis, quod est festum beatae Virginis, et est quinta die Augusti, non fit consistorium.
Item in vigilia et in festo Nativitatis beati Joannis [Col. 1227C] Baptistae non fit consistorium, nec in Octava ejusdem.
In festis omnium apostolorum, et etiam in festis evangelistarum, tam principalibus, quam non principalibus, et praecipue apostolorum Petri et Pauli, non fit consistorium; nec etiam in vigilia apostolorum Petri et Pauli, nec in Octava eorumdem Petri et Pauli fit consistorium.
Item in festo beati Laurentii, et in Octava ejus non fit consistorium, nec etiam in vigilia festi Romae fit consistorium; nec etiam alibi fit consistorium in praesenti vigilia, dum tamen moretur dominus papa juxta ecclesiam sancti Laurentii.
384 Item in duobus festis beati Michaelis, videlicet Apparitionis, et Dedicationis, non fit consistorium.
[Col. 1227D] Item in duobus festis sanctae Crucis, videlicet Inventionis, et Exaltationis, non fit consistorium.
Item in festo omnium Sanctorum non fit consistorium.
Item in anniversario omnium animarum, quod est in crastino omnium Sanctorum, non fit consistorium.
Item in anniversario consecrationis, seu coronationis Romani pontificis praesidentis, non fit consistorium.
Item in omnibus festis duplicibus non fit consistorium.
Item in quibusdam aliis festis non duplicibus non fit consistorium, ut infra ponitur.
Item in festis principalioribus civitatum, in quibus [Col. 1228A] civitatibus dominus papa moratur, maxime quando celebrat, non fit consistorium, sed hoc est episcopi ordinare.
Item quandocunque sunt Vesperi papales solemnes, in reverentiam alicujus festi, non est consistorium. Vesperi autem papales dicuntur, quando dominus papa et praelati debent esse parati in ecclesia. Parati autem non sunt cardinales et praelati nisi dicantur Vesperi in ecclesia.
Et notandum quod quaedam de praedictis festis habent Vesperos papales, ut infra ponitur per singulos menses.
Ut autem praedicta generalia clarius elucescant, subjicientur per singulos menses singula festa in quibus a consistoriis regulariter consueverunt Romani [Col. 1228B] pontifices cessare.
In Januario.
In die Circumcisionis Domini non fit consistorium.
In Octava sancti Stephani non fit consistorium.
Item in Octava sancti Joannis non fit consistorium.
Item in Octava sanctorum Innocentium non fit consistorium.
Item in vigilia Epiphaniae non fit consistorium.
Item in Epiphania Domini non fit consistorium.
Item in Octava Epiphaniae non fit consistorium.
Item in festo sanctorum Fabiani et Sebastiani non fit consistorium.
Item in festo sanctae Agnetis non fit consistorium.
Item in festo sanctorum Vincentii et Anastasii non [Col. 1228C] fit consistorium.
Item in Conversione sancti Pauli non fit consistorium.
385 In Februario.
In vigilia, seu die proxima praecedente Purificationem, non fit consistorium.
Item in festo Purificationis non fit consistorium.
Item in festo sanctae Agathae non fit consistorium.
Item in Cathedra sancti Petri non fit consistorium.
Item in festo sancti Matthiae non fit consistorium.
In Martio.
In festo sancti Gregorii papae non fit consistorium.
Item in festo sancti Benedicti non fit consistorium.
[Col. 1228D] Item in festo Annuntiationis beatae Mariae virginis non fit consistorium.
In Aprili.
In festo sancti Marci non fit consistorium.
In Maio.
In festo apostolorum Philippi et Jacobi non fit consistorium.
Item in festo Inventionis sanctae Crucis non fit consistorium.
Item in festo sancti Joannis ante Portam Latinam non fit consistorium.
Item in festo Apparitionis sancti Michaelis non fit consistorium.
[Col. 1229A] In Junio.
In festo sancti Barnabae apostoli non fit consistorium.
Item in vigilia beati Joannis Baptistae non fit consistorium, et sunt Vesperi papales solemnes cantandi in ecclesia, et datur potus.
Item in festo Nativitatis ejusdem sancti non fit consistorium.
Item in vigilia apostolorum Petri et Pauli non fit consistorium; et sunt Vesperi papales cantandi in ecclesia, et datur potus.
Item in festo sanctorum apostolorum Petri et Pauli non fit consistorium; et si sit papa Romae, eodem die festi sunt Vesperi papales solemnes cantandi in ecclesia, et datur potus.
[Col. 1229B] Item in Commemoratione sancti Pauli non fit consistorium, et consueverunt quandoque fieri vacationes ex tunc usque ad Octavam Nativitatis beatae Virginis, vel circa, secundum diversas formas, 386 prout dominus papa ordinat in consistorio cum fratribus suis.
In Julio.
In Octava sancti Joannis non fit consistorium.
Item in Octava apostolorum Petri et Pauli non fit consistorium.
Item in festo sanctae Mariae Magdalenae non fit consistorium.
Item in festo sancti Jacobi apostoli non fit consistorium.
In Augusto.
[Col. 1229C] In festo sancti Petri ad Vincula non fit consistorium.
Item in festo Nivis, quod est quinta die Augusti, non fit consistorium.
Item in vigilia sancti Laurentii Romae, et etiam alibi, si moratur dominus papa juxta ecclesiam beati Laurentii, non fit consistorium; et sunt Vesperi papales solemnes cantandi in ecclesia; et datur potus Romae, et etiam in loco, ubi dominus papa esset juxta ecclesiam, ut dictum est.
Item in festo beati Laurentii non fit consistorium.
Item in vigilia Assumptionis beatae Virginis non fit consistorium, et sunt Vesperi papales cantandi in ecclesia, et datur potus.
In festo Assumptionis beatae Virginis non fit consistorium.
[Col. 1229D] Item in Octava beati Laurentii non fit consistorum, ut puto.
Item in Octava Assumptionis non fit consistorium.
Item in festo sancti Bartholomaei non fit consistorium.
Item in festo sancti Augustini non fit consistorium.
Item in festo Decollationis beati Joannis non fit consistorium.
In Septembre.
In Anniversario sanctorum pontificum et cardinalium, quod est quinta die intrante Septembre, non fit consistorium.
[Col. 1230A] Item in vigilia seu die proxima praecedente festum Nativitatis beatae Virginis non consuevit fieri consistorium.
Item in festo Nativitatis beatae Virginis non fit consistorium.
Item in festo Exaltationis sanctae Crucis non fit consistorium.
Item in octava Nativitatis beatae Virginis non fit consistorium.
387 Item in festo sancti Matthaei apostoli et evangelistae non fit consistorium.
Item in festo Dedicationis sancti Michaelis non fit consistorium.
Item in festo sancti Hieronymi non fit consistorium.
[Col. 1230B] In Octobre.
In festo beati Franscisci non consuevit fieri consistorium: quod Romani pontifices concedunt ob reverentiam sancti.
Item in festo apostolorum Simonis et Judae non fit consistorium.
Item in vigilia omnium Sanctorum non fit consistorium, et sunt Vesperi papales solemnes cantandi in ecclesia, et datur potus.
In Novembre.
In festo omnium Sanctorum non fit consistorium.
Item in anniversario omnium animarum, quod est in crastino omnium Sanctorum, non fit consistorium.
Item in anniversario Romani pontificis praedecessoris semel, id est primo anno tantum, nam tunc [Col. 1230C] dominus papa celebrat, non fit consistorium.
Item in Dedicatione basilicae Salvatoris, quae est quinta Idus Novembris, non fit consistorium; et sunt Vesperi papales die praecedenti Romae solemnes cantandi in ecclesia, et datur potus, et sic per consequens non est consistorium die praecedenti Dedicationem praedictam basilicae Salvatoris.
Item in festo sancti Martini episcopi et confessoris non fit consistorium.
Item in anniversario consecrationis seu coronationis Romani pontificis praesidentis non fit consistorium; et licet non habeat Vesperos papales praecedentes, tamen in capella sua papa audit Vesperos, et fiunt quaedam solemnitates.
Item in Dedicatione basilicarum apostolorum Petri [Col. 1230D] et Pauli, quae est in Octava beati Martini, non fit consistorium, et sunt Vesperi papales solemnes cantandi in ecclesia, et datur potus in die praecedenti; et sic per consequens non est consistorium die praecedenti Dedicationem praedictam apostolorum, sed bene quandoque ante Vesperos, vel post Vesperos, confert dominus papa cum cardinalibus, si sit mentio de Processibus, qui fieri debent die sequenti.
Item in festo sanctae Caeciliae non fit consistorium.
388 Item in festo sancti Clementis non fit consistorium.
Item in festo sancti Andreae non fit consistorium.
In Decembre.
In festo sancti Nicoli non fit consistorium.
[Col. 1231A] Item in festo sancti Ambrosii non fit consistorium.
Item in Sabbato proximo praecedente tertiam Dominicam de Adventu, quae vocatur Dominica de Gaudete, non fit consistorium, et sunt Vesperi papales cantandi in ecclesia, et datur potus.
Item in festo sanctae Luciae non fit consistorium.
Item in festo sancti Thomae apostoli non fit consistorium.
Item in vigilia Nativitatis Domini non fit consistorium, et sunt Vesperi papales solemnes cantandi in ecclesia, et datur potus.
In die Natalis Domini non fit consistorium.
Item in festo sancti Stephani protomartyris non fit consistorium.
[Col. 1231B] Item in festo sancti Joannis evangelistae non fit consistorium.
Item in festo sanctorum Innocentium non fit consistorium.
Item in vigilia sancti Thomae archiepiscopi Cantuariensis non fit consistorium.
Item in festo sancti Thomae praedicti non fit consistorium.
Item in festo sancti Silvestri non fit consistorium.
Item, ut supra dictum est in principio, in festis principalioribus civitatum, maxime si papa celebret, et in die Cinerum, et in Paschate, et quibusdam diebus praecedentibus Pascha et sequentibus, et in Ascensione, et Pentecostes, et quibusdam diebus sequentibus, et vigiliis, et quibusdam aliis diebus, [Col. 1231C] consueverunt Romani pontifices a consistoriis abstinere.
Item quandoque sunt vacationes in aestate a festo beati Petri usque ad Octavam Nativitatis beatae Virginis, vel circa, secundum diversas formas; et tunc non fit consistorium, nisi vocentur, vel nisi sint certi dies ad consistorium ordinati. Quandoque etiam sunt feriae repentinae, vel propter motum curiae, vel secundum quod alia negotia occurrunt, et placet domino papae; et tunc quandoque per plures dies vacatur a consistoriis; et ante recessum et post adventum ad locum plus et minus, secundum quod per dominum fuerit ordinatum; et consuevit in consistorio ordinari de vacationibus et forma ipsarum; et consuevit etiam significari curialibus, quando dimittatur, [Col. 1231D] 389 et quando, et ubi sit audientia resumenda, ut bene sibi provideant, et ne possint per adversarios circumscribi.
Item cum cardinales legati, vel cardinales ministri, vel qui diutius abfuerunt, recedunt vel revertuntur ad curiam, vel imperatores, reges, vel eorum filii veniunt, vel recedunt, ad curiam cardinales consueverunt eos associare; et sic cum associant recedentes, non consuevit esse consistorium. Cum vero associant venientes, non est consistorium ordinarium ad negotiandum; sed receptis praedictis venientibus in publico, quia in publico recipi consueverunt per dominum papam ad pedem et osculum, et aliis ipsorum familiaribus ad pedem, et praelatis ad pedem et osculum, [Col. 1232A] et aliis majoribus ad pedem et osculum, quos vellet dominus papa honorare, deinceps omnes alii a consistorio excluduntur, remanentibus solum cum summo pontifice cardinalibus et praedictis imperatoribus, regibus, et eorum filiis per modicam horam in aliquibus affabilibus et curialibus collocutionibus. Qui postmodum recedentes a praesentia domini associari debent a duobus diaconibus cardinalibus usque ad ostium, vel usquequo familiam suam habeant; et etiam quandoque in primo adventu usque ad domum suam associant venientem; et regulariter quandocunque stante domino papa in consistorio cum cardinalibus veniunt, vel redeunt praedicti imperatores, vel reges, associari debent a duobus diaconibus usque ad ostium camerae, vel usque ad suos. Quandoque [Col. 1232B] etiam idem observatur, si non nimis saepe veniant filii imperatoris, vel regum. Et notandum quod quando diu cessatum est a consistorio, quamvis certum sit qua die regulariter debeat esse, nihilominus tamen cardinales consueverunt specialiter ad consistorium evocari.
Notandum etiam quod si quando dominus papa mandet quod cardinales non veniant ad consistorium die, qua alias regulariter venire debent cardinales; ex tunc non vadunt ad consistorium, nisi specialiter fuerint vocati, vel nisi dominus papa in consistorio, vel alibi eis dixerit, qua die ad consistorium venire deberent.
Attendendum etiam quod ante Natale, et, si sit necesse, quandoque ante carnisprivium, et ante Pascha, [Col. 1232C] et ante longas vacationes, si fiant, et ante motum curiae, et cum consistoria resumuntur post longas moras seu intermissiones consistorii ex causis praedictis vel aliis, consuevit dominus papa 390 tenere aliqua consistoria publica, et audire advocatos et alios proponentes, et ordinare de negotiis, et ipsa ponere in statu, prout suae placuerit sanctitati.
Item regulariter quandocunque pronuntiat praelatos aliquarum ecclesiarum, maxime si plures pronuntiat, et etiam si unum tantum alicujus solemnis ecclesiae, consuevit exire extra in consistorio publico, et pronuntiare praelatos vel praelatum promovendos in absentia [Col. 1232D] ipsorum; et facta aliqua commendatione per papam de praelatis in promovendorum absentia, postmodum ipsis promovendis venientibus ad praesentiam domini, brevibus et paucis dictis ipsis promovendis per papam vadunt promovendi ad pedem domini, et non ad osculum; et incoepto Te Deum laudamus per aliquem ex capellanis, summo pontifice nihilominus in sede sua residente, promoti ducuntur ad altare quod ibi paratum est, ante quod debent orare genuflexi et prostrati; et ducuntur secundum ordinem suae pronuntiationis singuli a duobus cardinalibus diaconibus secundum ordinem suae prioritatis. Et dicto Te Deum laudamus, et postmodum dictis duabus Orationibus cum nota per priorem [Col. 1233A] ipsorum cardinalium, qui est ibi, et fusa magis submissa voce Benedictione per eum super ipsos, et ipsis electis surgentibus et deosculantibus altare, et consequenter ipsis receptis ab omnibus et singulis cardinalibus ad osculum, episcopis primo, presbyteris secundo, diaconibus tertio, reducuntur a diaconibus cardinalibus ordine, ut supra, ad pedes domini. Qui singuli primo ad pedem, deinde ad osculum a domino papa recipiuntur. Post haec dominus reingreditur cameram, si placet.
Attendendum etiam quod cum magna negotia, publica tamen, proponenda sunt, sive per ambasciatores imperatoris, vel regum, provinciarum, vel comitatuum [ Forte, communitatum] solemnium, vel etiam alia magna negotia, de quibus saepe curia renovatur, [Col. 1233B] dominus papa audire consuevit in consistorio publico; et maxime primas propositiones electionum, quae ad sedem apostolicam 391 deferuntur, ne aliqui fraudulenter dicerent se in concordia electos, cum tamen electio esset in discordia celebrata; et etiam quando summus pontifex multum vult honorare ambasciatores, vel solemnes nuntios venientes, etiamsi tunc nihil magni proponant, in publico consistorio recipere consuevit.
Memorandum de festis quae transferuntur.
Item quod quando diu vocatur, debeat mitti pro cardinalibus.
Die Sabbati in quatuor temporibus dominus papa veniet ad ecclesiam. Fit reverentia more solito, quam [Col. 1233C] faciet ordinandus cum aliis, si velit; et statim secedit ad partem, ubi suo tempore paramenta recipiet; et dicitur Tertia, Sexta et Nona.
Paratur dominus papa quadragesimalibus; progreditur versus altare; fit reverentia trium presbyterorum ad osculum et ad pectus. Dicitur Introibo; etc. Ingreditur ad altare; fit reverentia diaconorum ad osculum et ad pectus. Missa procedit suo ordine usque ad ultimum Versum Tractus; in qua Missa sunt quinque prophetiae, et in qualibet dicitur Flectamus genua, Levate.
Ante ultimum Versum tractus, ordinandus in diaconum cardinalem paratus more subdiaconi, videlicet cum scuta, cotta, parvo amictu ad scapulas, camiso seu alba, cinctorio, seu manipulo, dalmatica [Col. 1233D] vero, et super eam stolam [Col. 1233] Forte per manus et brachia portatus a priore diaconorum et altero diacono cardinali. sex manus et brachia portans a priore diaconorum, et alter diaconus cardinalis ducitur sine mitra usque ad praesentiam papae, coram quo genuflectitur. Tunc prior diaconorum dicit: Postulat mater Ecclesia catholica ut hunc praesentem patrem reverendum dominum N. subdiaconum, et sanctae Romanae Ecclesiae cardinalem ad onus diaconi ordinetis. Papa cum mitra: Scitis illum dignum esse? Respondet offerens: Quantum humana fragilitas esse sinit et scio, testificor ipsum dignum esse ad hujus onus officii. Papa, sedendo cum mitra, dicit: Diaconum oportet 392 offerre. etc., ordinando genuflexo. [Col. 1234A] Tunc papa, legendo et sedendo cum mitra, dicit Auxiliante Deo, etc. Fiat litania, papa recumbente cum mitra super faldistorio, et ordinando prostrato ante altare; dalmatica cum stola interim, si velit, assignata alicui. Qua completa, papa revertitur ad sedem. Ordinandus stet ante faciem ejus reverenter. Papa stans cum mitra dicit Commune votum, etc.; deinde papa, ordinando stante inclinato ante ipsum, dicat in modum Praefationis: Oremus, dilectissimi, etc. Papa dicit Oremus; diaconus dicit Flectamus genua; diaconus a sinistris, Levate; Papa dicit Adesto, quaesumus, etc., per modum Praefationis, licet aliqui dicant legendo. Qua completa, solus papa ponat manum suam super caput ordinandi, dicens cum mitra, Emitte, etc.
[Col. 1234B] Ad consummandum diaconi officium dominus papa accipiens stolam, quam ordinandus super dalmaticam tenebat, dicat sine nota, Accipe stolam, etc., quam super humerum ordinandi ponit, et a sinistris sub latere dextro circumdata ligatur. Deinde dominus papa dat librum Evangeliorum in manibus ordinandi, dicens sine nota Accipe potestatem, etc. Deinde dat Benedictionem seu Orationem, dicens cum nota Exaudi, Domine, etc. Consequenter facta praefata Oratione, cardinalis tunc ordinatus induitur a ministris tunicella alba, et statim idem ordinandus dalmatica alba induatur, papa tangente ipsam dalmaticam super humerum, et dicente sibi sine nota Induat te Dominus vestimento, etc. Ultimo ordinatus osculetur pedem domini papae. Et papa recipit eum ad [Col. 1234C] osculum: ordinatus vero statim post recipitur ad osculum ab omnibus diaconibus cardinalibus, et etiam ab omnibus episcopis et presbyteris cardinalibus.
Quibus factis, accipit manipulum in armilla sinistra super tunicellam et mitram in capite: vadit, deposita mitra, ad reverentiam domini papae more consueto. Genu flectit etiam coram altari, dicens basse Munda cor meum, etc., recipit librum Evangeliorum de altari; petit inclinato capite Benedictionem a domino papa, dicens basse Jube, domne, benedicere; et, recepta Benedictione, vadit cum libro ad pulpitum, et incipiens dicit Dominus vobiscum. Et cum spiritu tuo. Sequentia sancti Evangelii, etc., signando librum et se. Gloria tibi, Domine. In illo tempore, etc. 393 Dicto Evangelio, osculetur principium [Col. 1234D] dicti Evangelii, in caetero vero ministret ut diaconus, et faciat quae incumbunt.
Dum dicitur Offertorium, offerat more consueto duos torticios magnos accensos, duos panes et duas amphoras vini; et offerendo singula manum papae osculetur. Papa vero oblata leviter tangit.
In Oratione super populum papa dicit Oremus. Diaconus ordinatus dicit Humiliate capita vestra Deo. In fine, completa Oratione Missae, diaconus ordinatus dicit Benedicamus Domino, versa facie ad altare. Papa dicit Sit nomen Domini benedictum, etc. Diaconus ordinatus stans in dextro cornu altaris sine [Col. 1235A] mitra dicit ter Multos annos, qualibet vice altius, et qualibet vice genu flectendo coram papa stante cum mitra. In fine ordinatus osculetur pedem papae, et recipitur ad osculum a papa.
Ante solis ortum ejiciantur omnes ab ecclesia, obseratisque foribus cunctis ad unam januam, per quam sacerdos ingredi oportet, ostiarii stabunt. Et convenientes omnes episcopi pariter introibunt, et secundum ordinationis suae tempus residebunt. Post ingressum omnium episcoporum atque consessum, vocentur deinde presbyteri, quos causa probaverit introire; nullusque se inter eos ingerat quos ordo poposcerat interesse. Et corona facta de sedibus [Col. 1235B] episcoporum, presbyteri a tergo eorum resideant, quos tamen sessuros secum metropolitanus elegerit, qui utique et cum eo judicare [Col. 1236D] Observandus hic locus de suffragiis presbyteroum in concilio etiam provinciali aliquid, et definire possunt. Diacones in conspectu episcoporum stent.
Deinde ingrediantur laici qui electione concilii interesse meruerint.
Ingrediantur quoque notarii quos ad recitandum vel recipiendum ordo requirit.
Obseratisque januis, et sedentes in diuturno silentio sacerdotes, atque cor totum habentes ad Deum, dicturus est archidiaconus Orate; statimque omnes in terram prosternuntur, tam episcopi quam presbyteri; et orantes diutius tacite cum fletibus; 394 atque unus ex episcopis senioribus surgens, Orationem palam fundat ad Deum, cunctis adhuc in [Col. 1235C] terram jacentibus, dicens hanc Orationem.
Oratio.—Adsumus, Domine sancte Spiritus, adsumus peccati quidem immanitate detenti, sed in nomine tuo specialiter aggregati. Veni ad nos, et esto nobiscum, et dignare illabi cordibus nostris. Doce nos quid agamus, quo gradiamur; et ostende quid efficere debeamus, ut te auxiliante tibi in omnibus placere valeamus. Esto salus, et suggestor, et effector judiciorum nostrorum, qui solus cum Deo Patre et ejus Filio nomen possides gloriosum. Non nos patiaris perturbatores esse justitiae, qui summam diligis aequitatem; ut in sinistrum nos ignorantia non trahat, non favor inflectat, non acceptio muneris, vel personae corrumpat; sed junge nos tibi efficaciter solius tuae gratiae dono, ut simus in te unum, et in nullo deviemus a vero; qualiter [Col. 1235D] in nomine tuo collecti, sic in cunctis teneamus cum moderamine pietatis justitiam, ut hic a te nullo dissentiat sententia nostra, et in futuro pro bene gestis consequamur praemia sempiterna.
In qua Oratione Pater noster non dicatur. Finita autem Oratione, et responso ab omnibus Amen, rursus dicat archidiaconus Erigite vos. Confestim omnes surgant, et cum omni timore Dei et disciplina, tam episcopi quam presbyteri sedeant; sicque omnibus in suis locis in silentio consedentibus, diaconus alba indutus Codicem proferens, Capitula de conciliis agendis pronuntiet, id est:
[Col. 1236A] Ex concilio Toletano tertio aera 18. Item ex concilio Toletano quarto aera 3. Item ex capitulis Orientalium Patrum, quae Martinus episcopus de Graeco in Latinum vertit aera 18. De synodo facienda. Item ex concilio Chalcedonensi aera 18. Item ex concilio Agathensi aera 25, vel aliud de canonibus, quod metropolitano aptius visum fuerit ut legatur. Finitisque titulis, metropolitanus episcopus concilium alloquatur exhortatione ita dicens: «Ecce, sanctissimi sacerdotes, praemissis Deo precibus fraternitatem vestram cum pia exhortatione convenio, et per divinum nomen obtestor, ut ea quae a nobis de Deo et sanctis ordinibus, vel sanctis moribus vobis fuerint dicta, cum omni pietate suscipiatis, et cum summa reverentia perficere intendatis. Quod si forsitan aliquis [Col. 1236B] vestrum aliter quam dicta fuerint, senserit, sine aliquo scrupulo contentionis 395 in nostrorum copulatione ea ipsa de quibus dubitaverit conferenda reducat, qualiter, Deo auxiliante, aut doceri possit, aut doceat. Deinde simili vos obtestatione obsecro ut nullus vestrum in judicando, aut personam accipiat, aut quolibet favore vel munere pulsatus, a justo judicio scienter avertatur ut discedat; sed cum tota pietate quidquid coetui nostro se judicandum intulerit retractate, ut nec discordans contentio ad subversionem justitiae inter vos locum inveniat, nec item in perquirenda aequitate vigor nostri ordinis vel sollicitudo tepescat.»
Post hanc exhortationem introibunt omnes quique fuerint presbyteri, diaconi, vel religiosi universi, ad [Col. 1236C] audiendam doctrinam. Sicque archidiaconus lecturus canonem Toletani concilii undecimi aera prima, Ne tumultu concilium agitetur. Quo canone perlecto, concilium Ephesinum ex ordine perlegatur. Deinde collatio pariter et instructio de mysterio sanctae Trinitatis habeatur; simulque et de ordinibus officiorum, si in omnibus sedibus ejusdem celebratis unitas teneatur. Pro iis quoque causis, prout spatium diei permiserit, et epistolae papae Leonis ad Flavianum episcopum de erroribus [Eutychetis] et mysterio Trinitatis legendae sunt, canones quoque de unitate officiorum, nec aliud aliquid antea transeatur, quam ista omnia explicentur; ita tamen ut totos tres dies litaniarum nihil aliud agatur nec retractetur nisi de mysterio sanctae Trinitatis, et de ordinibus sacris vel [Col. 1236D] officiorum institutis; ita ut haec tota partiantur per totos illos tres dies, ut nihil aliud, sicut dictum est, nisi sola quaestio de iis quae praedicta sunt habeatur, ita ut lectio semper congruens ordini causae, et quae quaerenda est, antecedat.
Post haec in quarto die reliquae per ordinem admittendae sunt; sicque omnes qui de religiosis in retroactis diebus pro spirituali instructione interfuerant in concilio, foris egrediantur, residentibus aliquibus presbyteris in concilio, quos metropolitanus probaverit honorandos. Per singulos tamen illos tres dies rogationum litaniarum episcopi vel presbyteri [Col. 1237A] cum admonitore primum Orationibus se prosternant; sicque collecta a metropolitano Oratione consurgant, et de divinis tantum, ut dictum est, rebus collationem habeant.
In reliquis autem diebus, cunctis astantibus, Oratio colligenda est; et sic consedentes causarum negotia juste et religiose colligant; 396 nullus tamen tumultus aut inter consedentes, aut inter astantes habeatur.
Eodem tamen modo, eodemque ordine ad concilium omnes per singulos dies ingrediantur, quo superius jam praemissum est.
Nam et si praesbyteri reliqui, aut diaconi, clerici, sive laici, de iis quae foris steterint concilium pro qualibet re crediderint appellandum, ecclesiae metropolitanae [Col. 1237B] archidiacono causam suam intiment, et ille concilio denuntiet. Tunc illis et introeundi singillatim et proponendi licentia concedatur. Nullus autem ipsorum a coetu communi recedat, antequam hora generalis secessionis adveniat.
Concilium quoque nullus solvere habeat, nisi fuerint cuncta determinata; ita ut quaecunque deliberatione communi finiuntur, episcoporum singulorum manibus subscribantur; ita tamen ut ante duos vel tres dies quam solvatur concilium omnes constitutiones a se editas diligenti consideratione retractent, ne in aliquo offendissent.
Item in die quo concilium absolvendum est, canones qui in sancta synodo constituti sunt coram ecclesia in publico relegantur. Quibus explicitis, respondeatur [Col. 1237C] in choro Amen. Deinde ad locum redeuntes, ubi in concilio resederint, canones ipsos subscribant. Admonendi quoque a metropolitano sunt de Pascha venturo, quo veniat die. Admonendi etiam sunt quo tempore supervenienti anno ad faciendum concilium veniant. Eligendi etiam de episcopis qui cum metropolitano dies festos Natalis Domini et sanctum Pascha debeant celebrare. Post haec, dicente archidiacono Orate, omnes simul pariter in terra se prosternent, ubi diutissime orantes hanc unus ex majoribus Orationem dicat.
Oratio.—Nulla est, Domine, humanae conscientiae virtus quae inoffense possit tuae voluntatis judicia expedire. Et ideo quod imperfectum nostrum viderunt oculi tui, perfectioni deputa, quaesumus, quae [Col. 1237D] perfecto aequitatis fine concludere peroptamus. Te in nostris principiis occursorem poposcimus; te quoque in hoc fine judiciorum nostrorum excessibus adesse precamur, scilicet ut ignorantiae parcas, ut et errori indulgeas, et perfectis votis perfectam operis efficaciam largiaris. Et si . . . nos traxerit in errorem, aut praeceps forsitan voluntas impulerit justitiam declinare, ob hoc te poscimus, te rogamus, 397 ut si quid offensionis in hac concilii celebritate contraximus, condonare aut remissibile facere digneris, ut in eo quod soluturi sumus, aggregatum concilium, a cunctis primum absolvamur nostrorum noxibus delictorum, qualiter et [Col. 1238A] transgressores venia, et confitentes tibi subsequatur remuneratio sempiterna.
Huic Orationi Oratio Pater noster adjungatur; et cunctis adhuc jacentibus haec Benedictio explicetur: [Col. 1237D] Eaedem Benedictiones in vulgato Ordine Romano pag. 157. Christus Dei Filius, qui est initium et finis, complementum vobis tribuat charitatis. Amen. Ut qui vos ad expletionem hujus fecit pervenire concilii, absolutos vos efficiat ab omni congregatione delicti. Amen. Ut ab omni reatu liberiores effecti, absoluti etiam per donum Spiritus sancti, felici reditu vestrarum sedium cubilia repetatis illaesi. Amen. Quod ipse praestare dignetur, cujus regnum et imperium permanet in saecula saeculorum. Amen.
In nomine Domini Jesu Christi eamus cum pace omnes.
[Col. 1238B] Illico surgentes pariter residente metropolitano, ab ipso primum incipiente officium, osculum sibi invicem pariter dabunt. Sicque data sibi invicem pace conventus concilii dissolvatur.
Oratio secundi diei.—Nostrorum tibi, Domine, curvantes genua cordium, quaesumus ut bonum quod a nobis a te requiritur exsequamur, scilicet, ut, prompta tecum sollicitudine gradientes, discretionis arduae subtile judicium faciamus, ac misericordiam diligentes valeamus studiis tibi placere.
Oratio tertii diei.—Ad te, Domine, interni clamoris vocibus proclamantes unanimiter postulamus, ut, respectu gratiae tuae solidati, praecones virtutis efficiamur intrepidi, tuumque valeamus verbum cum omni fiducia loqui. Amen.
Cum [Col. 1238D] Haec multum diversa ab Editis in Ordine Romano, pag. 136, praeter quasdam Orationes. rex in imperatorem electus pervenerit ad portam Collinam, quae est juxta castellum Crescentii, recipiatur honorifice a clero Urbis cum crucibus et thuribulis, et processionaliter deducatur usque ad gradus basilicae sancti Petri, cantantibus universis: Ecce mitto angelum meum, camerariis ejus missilia 398 spargentibus ante ipsum, et praefecto Urbis gladium praeferente. Cum autem pervenerit ante basilicam in platea quae Cortina vocatur, dextrandus est a senatoribus usque ad gradus praedictos, ubi eo descendente, tradendus est equus cui rex insederat illis. Interim summus pontifex cum omnibus ordinibus suis praeparet se in secretario, tanquam [Col. 1238D] celebraturus divina, et processionaliter exiens usque ad suggestum arcae, quae est in capite graduum, super faldistorium ibi sedeat consedentibus super gradus a parte dextra episcopis et presbyteris; a sinistra diaconibus cardinalibus, et in proximiori gradu subdiaconis, et acolythis, primicerio et cantoribus astantibus circa illos cum magnatibus et officialibus, et nobilibus, et ministralibus aulae papalis
Tunc rex cum archiepiscopis et episcopis principalibus et magnatibus suis ascendens ad summum pontificem, reverenter osculetur pedes ipsius; et offerens ei aurum, quantum sibi placuerit, benigne [Col. 1239A] accipiatur ab eo ad osculum et ad amplexum. Quo demum surgente, ipse rex a parte dextra, et prior diaconorum a parte sinistra, deducant eum usque ad ecclesiam sanctae Mariae in Turribus, ubi ante altare subdiacono evangelicum textum tenente, rex super eum corporaliter praestet hujusmodi juramentum.
«Ego N. rex Romanorum, annuente Domino futurus imperator, promitto, spondeo, et polliceor atque juro Deo et beato Petro, me de caetero protectorem ac defensorem fore summi pontificis et sanctae Romanae ecclesiae in omnibus necessitatibus et utilitatibus suis, custodiendo et conservando possessiones et honores et jura ejus, quantum divino fultus fuero adjutorio, secundum scire et posse meum, recta et pura fide; sic me Deus adjuvet et haec sancta Dei [Col. 1239B] Evangelia.»
Deinde summus pontifex cum omnibus ordinibus suis ad altare procedit; et facta ibi Oratione, ad sedem ascendit, rege cum suis et tribus episcopis, videlicet Ostiensi, et Portuensi, et Albanensi, in ecclesia sanctae Mariae in Turribus remanente, ubi, a canonicis sancti Petri receptus in fratrem, imperialibus induatur insignibus, dato ipsius pallio camerario domini papae. Qui, praecedentibus illis canonicis, cantantibus Petre, amas me, cum ad ostium basilicae principis apostolorum pervenerit, quae porta Argentea nuncupatur, deducentibus eum hinc inde comite Lateranensis palatii et primicerio judicum canonicorum, 399 Albanensis episcopus ante ipsam portam Argenteam hanc super eum Benedictionem infundat.
[Col. 1239C] Oratio.—Deus, in cujus manu sunt corda regum, inclina ad preces humilitatis nostrae aures misericordiae tuae, et imperatori nostro famulo N. regimen tuae appone sapientiae, ut, haustis de tuo fonte consiliis, et tibi placeat, et super omnia [regna] praecellat. Per.
Cum autem intra ecclesiam in medio rotae pervenerit, Portuensis episcopus hanc Orationem super ipsum decantet.
Oratio.—Deus inenarrabilis auctor mundi, conditor generis humani, gubernator imperii, confirmator regni, qui ex utero fidelis amici tui patriarchae nostri Abrahae praeelegisti regem saeculis profuturum, tu praesentem regem hunc cum exercitu suo per intercessionem omnium sanctorum uberi †Benedictione locupleta, et in solium regni firma stabilitate connecte. Visita eum, [Col. 1239D] sicut visitasti Moysen in mari Rubro, Jesum Nave in praelio, Gedeon in agro, Samuelem in templo; et illa eum †Benedictione siderea, ac sapientiae tuae rore perfunde, quam beatus David in Psalterio, Salomon filius ejus te remunerante percepit de coelo. Sis ei contra inimicorum acies lorica, in adversis galea, in prosperis patientia, in protectione clypeus sempiternus; et praesta ut gentes illi teneant fidem, proceres sui habeant pacem, diligant charitatem, abstineant se a cupiditate, loquantur justitiam, custodiant veritatem; et ita populus iste pullulet coalitus †benedictione aeternitatis, ut semper maneant tripudiantes in pace victores. Per.
Qui cum ad confessionem beati Petri pervenerit, [Col. 1240A] prosternat se pronus in terram, et prior diaconorum super eum faciat litaniam. Qua finita, episcopus Ostiensis annuntiet; priorque presbyterorum dicat Pater noster. Vers. Et ne nos. Vers. Salvum fac regem tuum. Resp. Deus meus sperantem in te. Vers. Esto ei, Domine, turris fortitudinis. Resp. A facie inimici. Vers. Nihil proficiat inimicus in eo. Resp. Et filius iniquitatis. Vers. Domine, exaudi Orationem meam. Resp. Et clamor meus ad te veniat. Vers. Dominus vobiscum. Resp. Et cum spiritu tuo.
Oremus.—Praetende, quaesumus, Domine, famulo tuo dexteram coelestis auxilii, ut te toto corde perquirat, et quae digne postulat assequi mereatur. Per.
Actiones nostras, quaesumus, Domine, aspirando praeveni, et adjuvando prosequere, ut omnis nostra Oratio [Col. 1240B] et operatio a te semper incipiat, et per te coepta finiatur. Per.
400 Post haec procedant ad altare sancti Mauritii, ubi Ostiensis episcopus sibi ungat de oleo exorcizato brachium dextrum, et inter scapulas, hanc Orationem dicendo:
Alia Oratio.—Domine Deus omnipotens, cujus est omnis potestas et dignitas, te supplici devotione atque humillima prece deposcimus, ut huic famulo tuo N. prosperum imperatoriae majestatis concedas effectum: ut in tua dispositione constituto, ad regendam ecclesiam tuam sanctam nihil ei praesentia officiant, futura nihil obsistant; sed, inspirante sancti Spiritus dono, populum sibi subditum aequo justitiae . . . . regere valeat, et in omnibus operibus suis te semper timeat, tibique jugiter [Col. 1240C] placere contendat. Per . . . in unitate ejusdem.
Sequitur Oratio.—Deus Dei Filius Jesus Christus Dominus noster, qui a Patre oleo exsultationis unctus est prae participibus suis, ipse per praesentem sacri ungiminis infusionem Spiritus Paracleti super caput tuum infundat †Benedictionem, eademque usque ad inteteriora cordis tui penetrare faciat, quatenus hoc visibili ac tractabili dono invisibilia percipere, et temporali regno justis moderationibus exsecuto aeternaliter conregnare ei merearis, qui solus sine peccato rex regum vivit cum Deo Patre in unitate Spiritus sancti. Per.
His itaque peractis, ascendit rex ad altare beati Petri, ubi summus pontifex recipiat eum ad osculum, sicut unum ex diaconibus; ipseque procedat ad pulpitum vel ambonem, ubi thalamus constructus de [Col. 1240D] lignis, et ornatus de palliis, debet ei esse paratus, cum suis archiepiscopis et episcopis, principibus et magistratibus secundum capacitatem loci consistat. Primicerius autem et schola cantorum in choro ante altare decantet Introitum; et post Kyrie, eleison, et Hymnum Angelicum decantatum, summus pontifex dicit Orationem quae competit illi diei, et hanc Orationem pro ipso imperatore.
Oratio.—Deus regnorum omnium et christiani maxime protector imperii, da servo tuo N. imperatori nostro triumphum virtutis tuae scienter excolere, ut qui tua constitutione est princeps, tuo semper munere sit potens. Per.
Secreta.—Suscipe, Domine, preces et Hostias ecclesiae [Col. 1241A] tuae pro salute famuli tui N. supplicantis, et protectione fidelium populorum antiquae brachii tui operare miracula, ut, superatis pacis inimicis, secura tibi serviat christiana libertas. Per.
401 Post cummunionem.—Deus, qui ad praedicandum aeterni regni Evangelium Romanum imperium praeparasti, praetende famulo tuo imperatori nostro N. arma coelestia, ut pax ecclesiae nulla turbetur tempestate bellorum. Per.
Cumque lecta fuerit Epistola, et Graduale cantatum, imperator procedit processionaliter ad altare, ubi summus pontifex imponit ei mitram clericalem in capite, ac super mitram imperatorium diadema, dicens ut sequitur: Accipe signum gloriae, diadema regni, coronam imperii, in nomine Patris †, et Filii †, [Col. 1241B] et Spiritus † sancti, ut, spreto antiquo hoste, spretisque contagiis vitiorum omnium, sic justitiam, misericordiam et judicium diligas, et ita juste, misericorditer et pie vivas, ut ab ipso Domino nostro Jesu Christo in consortio sanctorum aeterni regni coronam percipias, qui cum Patre, etc.
Deinde sceptrum et pomum aureum tradat ei.
Sciendum est quod peracta communione cum ipso, in impositione diadematis dicere, si forte velit apostolicus, valet Orationes hujusmodi: Dominus vobiscum. Et cum spiritu tuo.
Oratio.—Prospice, quaesumus, Domine omnipotens Deus, serenis obtutibus, hunc gloriosum famulum tuum N., ut sicut benedixisti Abraham, Isaac et Jacob, sic illi largiaris Benedictiones spirituales gratiae, eumque [Col. 1241C] plenitudine tuae potentiae irrigare atque perfundere digneris, ut tribuas ei de rore coeli, et de pinguedine terrae abundantiam frumenti, vini et olei, et omnium frugum opulentiam, et ex largitate divini muneris longaeva tempora, ut illo regnante sit sanitas corporis in patria, pax inviolata sit in regno, et dignitas gloriosa regalis palatii maximo splendore regiae potestatis oculis omnium fulgeat, luce clarissima coruscare atque splendescere, quasi splendidissimi fulgoris maximo perfusa lumine, videatur. Tribue ei, omnipotens Deus, ut sit fortissimus protector patriae et consolator Ecclesiarum, atque coenobiorum sanctorum, maxima pietate regalis munificentiae; atque ut sit fortissimus regum, triumphator hostium, ad opprimendos rebelles et paganas nationes; sitque suis inimicis satis terribilis maxima [Col. 1241D] fortitudine regalis potentiae; optimatibus quoque atque praecelsis proceribus, ac fidelibus sui regni sit magnificus et amabilis et pius, et ab omnibus timeatur atque diligatur; et post gloriosa tempora atque felicia vitae praesentis gaudia, in perpetua beatitudine 402 habitare mereatur. Per.
Benedic, † Domine, quaesumus, hunc principem nostrum N., quem ad salutem populi nobis a te credimus esse concessum. Fac annis esse multiplicem, salubri corporis robore vigentem post senectutem ad optatam pervenire salutem. Sit nobis fiducia obtinere gratiam populo, quam Aaron in tabernaculo, Eliseus in fluvio, Ezechias in lecto, Zacharias vetulus impetravit in templo; sit nobis regendi auctoritas, qualem Josue [Col. 1242A] suscepit in castris, Gedeon sumpsit in praeliis, Petrus accepit in calice, Paulus est usus in dogmate. Et ita pastorum circa tuum proficiat in ovile, sicut Isaac profecit in fruge, et Jacob est dilatatus in grege; quod ipse praestare dignetur.
Alia Oratio.—Deus Pater aeternae gloriae sit adjutor tuus, tuus protector, et omnipotens †benedicat tibi, preces tuas in cunctis exaudiat, et vitam tuam in longitudine dierum adimpleat; thronum regni tui jugiter firmet, et gentem populumque tuum in aeternum conservet, et inimicos tuos confusione induat, et super te sanctificatio Christi floreat, ut qui tribuit in terris imperium, ipse in coelis conferat praemium. Qui vivit.
Interpolata ergo cantilena, coram altari beati Petri praesentatur domino papae in supereminenti specula [Col. 1242B] residenti. Is itaque tunc ad ipsum altare ascendit, et gladium evaginatum de altari sumit, et ei tradit curam intelligens imperii totius in gladio, sic dicens:
Accipe gladium desuper beati Petri corpore sumptum, per nostras manus, licet indignas, vice tamen et auctoritate beatorum apostolorum consecratas imperialiter tibi concessum, nostraeque Benedictionis officio in defensionem sanctae Dei eclesiae divinitus ordinatum ad vindictam malefactorum, laudem vero bonorum; et memor esto de quo Psalmista prophetavit, dicens: «Accingere gladio tuo super femur tuum, potentissime,» ut in hoc vim aequitatis per eumdem exerceas, molem iniquitatis potenter destruas, et sanctam Dei ecclesiam ejusque fideles propugnes ac protegas; nec minus sub fide falsos, quam Christiani nominis hostes exsecres ac [Col. 1242C] dispergas; viduas ac pupillos clementer adjuves ac defendas; desolata restaures, restaurata conserves; ulciscaris injusta, confirmes bene disposita, quatenus in hoc agendo, virtutum triumpho gloriosus, justitiae cultor egregius, cum mundi Salvatore, cujus lypum geris in nomine, sine fine regnare merearis. Qui cum Deo.
403 His verbis expletis, accingit illi ensem iterans ita dictum: Accingere gladio tuo super femur tuum, potentissime, et attende quia sancti non in gladio, sed per fidem vicerunt regna.
Sed sciendum est quod in aliquibus libris primo datur gladius, postea diadema; sed dato gladio ponitur ista rubrica: «Mox autem ut coronandus accinctus ense fuerit, eximit eum de vagina, et viriliter ter eum vibrat, et vaginae continuo recommendat.»
[Col. 1242D] Eo igitur sic accincto, et beati Petri milite mirabiliter facto, subsequenter apostolicus de altari diadema sumit, et ponit in capite coronandi, et dicit: Accipe signum gloriae, diadema regni, coronam imperii in nomine Patris †, et Filii †, et Spiritus † sancti, u spreto antiquo hoste, spretisque contagiis vitiorum omnium, sic justitiam, misericordiam et judicium diligas, et ita juste misericorditer et pie vivas, ut ab ipso Domino nostro Jesu Christo in consortio sanctorum aeterni regni coronam percipias. Qui cum Patre.
Illico procedens nuper coronatus osculatur apostolico pedes; quibus gloriosissime gestis; apostolicus ad eminentiam redeat speculae tribunalis, et imperator ad faldistorium scandit, ei in amplo gradu sub [Col. 1243A] apostolici dextera praeparatum. Qui coronatus incedens, pomum in dextera manu portat, in sinistra sceptrum; et sic ad thalamum redeat, ipsoque ibi cum suis principibus consistente, prior subdiaconorum cum subdiaconis Romanae curiae, et capellanis aulae imperialis ad [Col. 1243] Pectoralis nomine hoc loco intelligitur cancellus. Adi Glossarium Cangianum. pectorale dextrum ante crucifixum argenteum laudem imperatori alta voce dicant hoc modo: Exaudi, Christe. Scriniarii vero Urbis, sericis cappis induti, ante pectorale consistentes in choro respondeant: Domino N. invictissimo Romanorum imperatori semper augusto salus et victoria. Qua laude tertio repetita, prior subdiaconorum cum suis, tribus vicibus dicat Salvator mundi, et scriniarii vicissim respondeant Tu illum adjuva; deinde iste cum suis duabus vicibus dicat Sancta Maria; et illi vicissim [Col. 1243B] respondeant Tu illum adjuva; et sic deinceps, Sancte Michael, etc., ut supra.
Quibus finitis, isti bis cantant Kyrie, eleison, ac deinde simul omnes dicant Kyrie, eleison. Post haec, Evangelio decantato, imperator corona et manto depositis, accedat ad summum pontificem, 404 et offerat ad pedes ejus aurum, quantum sibi placuerit; ipsoque pontifice descendente pro perficiendis Missarum mysteriis ad altare, imperator more subdiaconi offerat calicem et ampullam, et stet ibi, donec pontifex ad sedem reversus communicet; factaque communione, de manu ejus suscipiat cum osculo pacis. Et sic ad thalamum rediens in ambonem, resumat mantum pariter et coronam.
Missa finita, pontificalem Benedictionem reverenter [Col. 1243C] accipiat, et statim praecedat ad locum ubi debet summus pontifex equitare; et cum ipse pontifex equum ascenderit, teneat stapedium sellae ejus, et arrepto freno aliquantulum ipsum adextret; moxque suum equum ascendens, procedat juxta summum pontificem usque ad ecclesiam sanctae Mariae in Transpadina; ubi dato sibi osculo adinvicem, non corde, sed corpore separentur.
Si vero regina fuerit coronanda, debet super lectorium ex opposito thalamus praeparari, ubi cum duabus ad minus puellis, et aliquibus ex principibus imperii, tam ecclesiasticis quam mundanis, resideat.
Item Benedictio reginae vel imperatricis. Ad ingressum [Col. 1243D] ecclesiae sic oratur:
Omnipotens sempiterne Deus, fons et origo totius bonitatis, qui feminei sexus fragilitatem nequaquam reprobando avertis, sed dignanter comprobando potius eligis; et quod infirma mundi eligendo fortia quaeque confundere decrevisti, quique etiam gloriae virtutisque tuae triumphum in manu feminae olim Judaicae plebi de hoste saevissimo resignare voluisti; respice, quaesumus, ad preces humilitatis nostrae, et super hanc famulam tuam N., quam supplici devotione in reginam, vel in imperatricem, eligimus, †Benedictionum tuarum dona multiplica, eamque dexteru potentiae tuae semper et ubique circumda; ut et dono tui muneris undique firmiter [Col. 1244A] protecta, visibilis seu invisibilis hostis nequitias triumphaliter expugnare valeat; et una cum Sara et Rebecca, Lia atque Rachele, beatis reverendisque feminis, fructu uteri sui fecundari seu gratulari mereatur ad decorem totius regni vel imperii, statumque sanctae Dei ecclesiae regendum, nec non et protegendum. Per Christum Dominum nostrum, qui ex 405 beatae et intemeratae. Mariae virginis alvo nasci, visitare ac renovare hunc dignatus est mundum. Qui tecum vivit et gloriatur Deus in unitate Spiritus sancti, per immortalia saecula saeculorum.
Et post coronationem imperatricis deducatur ad altare ante summum pontificem amicta regalibus in dumentis; et summus pontifex det super eam hanc Benedictionem, dicens:
[Col. 1244B] Deus, qui solus habes immortalitatem, lucemque habitas inaccessibilem, cujus providentia in sua dispositione non fallitur, qui fecisti ea quae futura sunt, et vocas ea quae non sunt tanquam ea quae sunt; qui superbos aequo moderamine de principatu dejicis, atque humiles dignanter in sublime provehis; ineffabilem misericordiam tuam supplices exoramus, ut sicut Esther, Israeliticae causa salutis, de captivitatis suae compede solutam ad regis Assueri thalamum regnique sui consortium transire fecisti, hanc famulam tuam N. humilitatis nostrae †Benedictione, christianae plebis salutis gratia, ad dignam sublimemque regis, vel imperatoris, nostri copulam, et regni, vel imperii, sui principium misericorditer transire concedas; et ut imperialis, vel regalis, foedere conjugii semper [Col. 1244C] permanens pudica, proximam virginitati palmam continere queat, tibique Deo vivo et vero in omnibus, et super omnia jugiter placere desideret, et, te inspirante, quae tibi placita sunt, toto corde perficiat. Per.
In sacri olei unctione.—Spiritus sancti gratia nostrae humilitatis officio vitae copiosa descendat, ut sicut manibus nostris, licet indignis, oleo materiali oblita pinguescis exterius, ita ejus invisibili ungimine delibuta impinguari merearis interius; ejusque spirituali unctione perfectissime semper imbuta, et illicita declinare tota mente et spernere discas et valeas, et utilia animae tuae cogitare jugiter, optare, atque operari queas et optes, auxiliante Domino nostro Jesu Christo, qui cum Patre et Spiritu sancto.
[Col. 1244D] Deinde summus pontifex ei mitram imponat, ita quod cornua mitrae sint a dextris et a sinistris, et super mitram coronam imponat, dicendo:
Officio nostrae indignitatis in reginam, vel imperatricem solemniter benedicta, accipe coronam regalis, vel imperialis excellentiae, quae, licet ab indignis, episcopalibus tamen manibus capiti tuo imponitur; unde sicut exterius auro et gemmis redimita enites, ita et interius auro sapientiae, virtutum gemmis decorari contendas; 406 hujus saeculi cum prudentibus virginibus sponso perenni Domino Jesu Christo digne et laudabiliter occurrens regina, coelestis aulae merearis ingredi januam, auxiliante eodem Domino nostro Jesu Christo, [Col. 1245A] qui cum Deo Patre et Spiritu vivit et regnat per infinita saecula saeculorum.
Coronata vero regina reducatur ad thalamum, et post Evangelium ducatur ad oblationem summo pontifici exhibendam, stetque in gradibus juxta absidam versus altare sancti Leonis, donec de manu summi pontificis post imperatorem sacram coronationem accipiat; et tunc ad thalamum reducta permaneat usque ad finem Missae.
Consuevit autem imperator larga presbyteria omnibus ordinibus exhibere, quibus ea, cum coronatur, summus pontifex elargitur, videlicet episcopis, presbyteris et diaconibus cardinalibus, primicerio et cantoribus, subdiaconis, basilicariis, et regionariis, et universitati cleri Romani, capellanis et caeteris officialibus, et ministerialibus curiae, praefecto Urbis, [Col. 1245B] senatoribus, judicibus, advocatis, et scriniariis, ac praefectis navalium.
Consuevit autem rex, quando descendit de Monte Gaudii, et venit ad Ponticellum, praestare hoc juramentum Romanis: «Ego enim N. rex futurus imperator juro me servaturum Romanis bonas consuetudines suas; sic me Deus adjuvet, et haec sancta Dei Evangelia.»
Rubrica quae inferius ponitur fuit ordinata de mandato domini Clementis papae V per aliquos cardinales, quibus hoc in consistorio commissum fuit, cum Robertus rex Siciliae cum sua conjuge peteret unctionem et coronationem apud Avenionem, ubi tunc Romana curia residebat. Nam nihil inveniebatur [Col. 1245C] litteris traditum, qualiter reges et reginae debent inungi et coronari, eo quod in Pontificali Romano non habetur, nisi de unctione et coronatione imperatoris et imperatricis. Propter quod de praedicto Pontificali haec rubrica extracta est, additis, detractis, et mutatis quibusdam, quae ad eadem non competunt aliis regibus quae observari oportet in unctione et coronatione imperatoris.
In unctione et coronatione regis potest decenter modus qui sequitur observari. Nam illa quidem videntur servanda, quae in imperatore servantur, exceptis quibusdam quae soli imperatori pertinere dinoscuntur.
[Col. 1245D] In primis itaque dominus noster summus pontifex ingressus ecclesiam, ibique paratus vestibus sacris coloris convenientis tempori, nunc scilicet viridibus, ut est moris, cum ordinibus suis ad altare ascendat, et sedeat; et antequam incipiatur Introitus Missae, rex ingressus ecclesiam, cum ad confessionem beati Petri pervenerit, seu cum pervenerit ante altare, prosternat se pronus in terram, et aliquis subdiaconus domini papae super eum faciat litaniam, caeteris subdiaconibus et capellanis in ipsa litania respondentibus, ut alias fieri consuevit.
Qua finita, prior presbyterorum cardinalium dicat Pater noster, cum aliis Versiculis et Responsoriis, et duabus Orationibus, scilicet, Praetende, quaesumus, et [Col. 1246A] Actiones nostras, usque Per Dominum nostrum secundae Orationis, prout supra de imperatore. Quibus finitis, rex surgat. Posset etiam quod dictum est de litania Versiculis et Orationibus, fieri per episcopum cardinalem, qui eum inunget juxta aliquod altare ad partem, et ibi prosequatur postmodum officium unctionis, et alia quae incumbunt; tamen Ordinarium dicit de imperatore quod Pater noster, Versiculi et Orationes praedictae dicuntur per priorem presbyterorum cardinalium.
Post haec juxta aliquod altare, aliud tamen, si possibile est, ab altari domini papae, Ostiensis episcopus ungat eum de oleo exorcizato super brachium dextrum, et inter scapulas, et eas, si velit, inungat sibi manus et pectus, et scapulas ambasque compages brachiorum ejus, hanc Orationem dicendo, [Col. 1246B] prout sequitur, Deus omnipotens, etc., mutato ubi dicitur Imperatoriae dignitatis, dicatur Regiae dignitatis; et ubi dicatur Ad regendam Ecclesiam tuam sanctam, etc., ut sequitur. Item alia Oratio, dicendo Deus Dei Filius, usque in finem. Et hinc immediate post regem debet regina inungi.
His itaque peractis, rex pretiosis et regalibus indumentis indutus ascendat ad altare, ubi summus pontifex recipiat eum ad osculum oris et pectoris, sicut unum ex diaconibus cardinalibus, 408 scilicet post primum diaconum cardinalem; ipseque rex procedat ad pulpitum seu ambonem, ubi thalamus constructus est, ut supra in rubrica imperatoris continetur. Omnia praedicta fiant ante Introitum. Cantato [Col. 1246C] Introitu, post Kyrie, eleison et Hymnum Angelicum decantatum, summus pontifex dicit Orationem cum cantu, quae competit ipsi diei, et hanc Orationem in eodem throno pro rege. Deus omnium regnorum protector, da servo tuo N. regi nostro, etc., ut sequitur. Removetur enim de Oratione Et christiani imperii, et verbum Imperatori; et ubi dicit Est princeps, dicatur Est rex, in Secreta. Oratio Suscipe, Domine, sicut jacet, ut supra; post communionem vero loco Orationis Deus, qui ad praedicandum, ut supra, dicatur Oratio quae sequitur: Omnipotens sempiterne Deus, praetende famulo tuo N. regi nostro arma coelestia, ut pax ecclesiae nulla turbetur tempestate bellorum. Per Dominum, etc.
Cumque lecta fuerit Epistola et Graduale cantatum, [Col. 1246D] rex procedat processionaliter ad altare, super quo debet summus pontifex Missarum solemnia celebrare; ipseque rex praesentatur coram altari domino papae in supereminenti specula residente. Iis gestis, ad altare accedat dominus papa, et gladium evaginatum de vagina sumit, et regi tradit, dicens Accipe gladium, etc., usque ad finem; hoc salvo, quod ubi dicitur Desuper corpore beati Petri sumptum, vel omittatur, vel dicatur De sacro altari sumptum; et etiam ubi dicitur Imperialiter, dicatur Regaliter. His verbis completis, accingit illi ensem, iterans jam dictum, Accingere, etc., usque in finem. Mox autem ut coronandus accinctus ense fuerit, rex extrahit eum de vagina, viriliterque illum vibrat [Col. 1247A] ter, et vaginae continuo recommendat. Eo igitur sic accincto, et beati Petri milite mirabiliter facto, subsequenter apostolicus de altari diadema sumit, et ponit in capite regis coronandi, et ait Accipe signum, etc., usque in finem, ut supra; sed ubi dicit Coronam imperii, potest omitti. Rex autem debet esse genuflexus, cum sibi imponitur diadema, vel in impositione diadematis genuflectat.
Deinde sceptrum et pomum tradit ei aureum. Qui rex debet esse genuflexus, vel in receptione ipsorum genuflectat.
Sciendum est quod in impositione diadematis dicere, si velit apostolicus, valet hujusmodi Orationes: Dominus vobiscum, Et cum spiritu tuo. Oratio Prospice, quaesumus, Domine, etc., ut supra; 409 sed ubi [Col. 1247B] dicitur Sit fortissimus regum, dicatur Fortissimus rex; et ubi dicitur Ad opprimendum rebelles et paganas nationes, omittatur.
Benedictio [Col. 1247D] In Diario Alexandri VI per Joannem Brucciardum fusius describitur coronatio Alfonsi Neapolitani regis, per Joannem tit. sanctae Suzannae presbyterum cardinalem ac legatum, facta Neapoli anno 1494. [Col. 1248D] Missae interfuit orator Turcici imperatoris usque ad Praefationem Missae. Qua incoepta, mandato regis, suggerente magistro caeremoniarum, recessit ab ecclesia praedictus orator. regis, quam facit apostolicus.
Benedic, Domine, etc., usque in finem, ut supra; sed ubi dicitur Hunc principem nostrum, dicatur Hunc regem nostrum. Alia Oratio Deus pater, etc., ut supra; sed ubi dicitur Ut qui tribuit in terris imperium, dicatur Ut qui tribuit in terris regnum. Illico his peractis, procedens rex osculetur apostolico pedes, qui ipsum ad osculum recipiat; etiam ab omnibus diaconibus ad osculum recipiatur, et postmodum ab episcopis cardinalibus, et consequenter a presbyteris cardinalibus.
Quibus gloriosissime gestis, apostolicus ad eminentiam [Col. 1247C] redeat speculae tribunalis, et rex ad faldistorium scandit, ei sub apostolica dextra praeparatum, ibique moram trahit aliquantulum.
Et est attendendum quod rex coronatus pomum in dextera portat, et in sinistra sceptrum. Demum ante inchoatum Alleluia et Versum, rex ad thalamum suum redeat, qui est in pulpito vel ambone constitutus; ipsoque rege cum suis magnatibus et nobilibus consistente, regina ad altare per manus summi pontificis coronetur, ut infra ponitur. Deinde cantatur Alleluia, et repetitur Alleluia; et Evangelium per diaconum cardinalem.
Post haec dicto Credo in unum Deum, dum dicitur Offertorium, et dominus papa more solito manus lavat, rex de thalamo suo venit ad altare; ipsoque [Col. 1247D] pontifice descendente pro perficiendis Missarum mysteriis ad altare, rex, deposita corona, sceptro, et pomo aureo, ponat se in ordine diaconorum cardinalium, ita quod diaconus qui cantavit Evangelium, sit medius recte post papam, rex vero a dextris ipsius diaconi. Et ne ordo diaconorum solitus confundatur, antiquior diaconorum aliorum sit ad dextram regis, rex secundus; post eum antiquior sit ad sinistram diaconi qui cantavit Evangelium; et sic deinceps secundum antiquitatem sint ad dextram vel [Col. 1248A] ad sinistram 410 more solito, donec diaconorum numerus sit completus; ibique stet rex inter diaconos, donec pontifex ad sedem reversus communicet, et diaconus qui cantavit Evangelium, et subdiaconus qui cantavit Epistolam, communicaverint de manu domini papae, ac pretiosum sanguinem Domini nostri Jesu Christi sumpserint in altari, ut est moris. Et tunc sacram communionem rex genuflexus de manu papae sedentis, et mitram tenentis in capite, suscipiat cum osculo pacis: ante tamen osculetur pontificis manum, et tunc reverenter Hostiam sumat; reversusque ad altare idem rex sacratissimum sanguinem Domini nostri Jesu Christi sumat de calice per ministerium diaconi cum calamo. Quibus expletis, ad thalamum rediens, resumat coronam, [Col. 1248B] sceptrum et pomum.
Missa vero finita, pontificalem Benedictionem reverenter accipiat, communiter in Missis papalibus consuetam; statimque praecedat ad locum, ubi debet summus pontifex equitare, ut cum ipse pontifex equum ascendit, teneat stapedum sellae ejus, habens coronam in capite; et arrepto freno aliquantulum ipsum adextret. Moxque, suum equum ascendens, praecedat usque ad locum ubi summus pontifex in palatio suo de equo descendet; ibique similiter aliquantulum de equo descendat, et, ut prius, arrepto freno aliquantulum ipsum adextret, teneat, stapedum sellae ejus, cum dominus papa de equo descendit. Rex autem ascendens equum suum regalibus indumentis indutus, coronam gestans in capite, [Col. 1248C] pomum aureum in manu dextra, et sceptrum regium in sinistra (nisi forte ratione consuetudinis aliud debet observari, scilicet quod pomum in sinistra, et sceptrum in dextra portaretur), ad domum suam revertatur, si sit insignis, vel ad locum, ubi debet convivium exhibere. Equus autem regis debet esse faleratus.
Rege itaque inuncto et ad suum thalamum reverso, ut superius est expressum, inungatur etiam regina ante Introitum e vestigio oleo exorcizato, per episcopum Ostiensem juxta idem altare juxta quod rex fuit inunctus, vel in pectore, vel secundum quod alias in regina Maria matre regis Roberti exstitit observatum, dicta prius, non ad ingressum ecclesiae, [Col. 1248D] sed juxta altare, ubi unctio ista fiet, per episcopum Ostiensem, vel 411 omissa, ut volet, illa Oratione: Omnipotens sempiterne Deus, etc., ut supra; et si dicatur, omisso verbo, Vel imperatrice; et omisso Vel imperii; et ubi dicitur, Statumque Romanae Ecclesiae regendum, nec non et protegendum, dicatur solummodo Statumque sanctae Ecclesiae defendendum. In ipsa vero sacri olei unctione reginae dicatur Oratio Spiritus sancti gratia, ut supra, usque in finem. Qua unctione finita, ipsa regina procedat ad pulpitum, [Col. 1249A] ubi pro ipsa est thalamus praeparatus, cum duabus dominabus vel puellis ad minus sui regni, tam ecclesiasticis quam mundanis.
Rege itaque coronato et ad thalamum suum reverso, ut est superius expressum, immediate regina juxta altare per summum pontificem coronatur, amicta regalibus indumentis, nihil velaminis tenens in capite, sed expansis crinibus et solutis, et dicta vel omissa per summum pontificem illa Oratione, Deus, qui solus, etc., ut supra, et si dicatur, dicatur omisso illo verbo, Vel imperatoris, et omisso Vel imperii, et omisso Imperalis; idem summus pontifex capiti reginae coronam imponat, dicendo Officio nostrae indignitatis, etc., usque in finem, ut supra, [Col. 1249B] omisso verbo Vel imperatoriae, vel imperialis. Quibus dictis, regina pedes domini papae osculatur. Regina autem debet esse genuflexa, cum corona capiti suo imponitur, vel cum imponitur corona, genu flectat. Coronata vero regina reducatur ad thalamum suum.
Coronatis itaque rege et regina, Alleluia, vers. et repetito Alleluia per chorum; Evangelium vero per cardinalem diaconum decantetur. Dicto Evangelio, Credo in unum Deum, offertorium; post communionem papae, et postquam rex communicaverit, et sacrum sanguinem Domini nostri Jesu Christi susceperit, regina genuflexa de manu Romani pontificis sedentis, et mitram tenentis in [Col. 1249C] capite, consecratam Hostiam reverenter sumat, et ad suum thalamum revertitur; et post finem Missae, recepta Benedictione a papa communiter in Missis papalibus fieri consueta, regalibus indumentis amicta, 412 nihil, ut supra dictum est, velaminis tenens in capite, sed expansis crinibus et solutis, coronam gestans in capite, sedens in equo cum sua comitiva, regem praecedat, et rex sequatur ornatus regalibus, ut superius est expressum.
Ipsa die canonizationis mane, descendente papa ad ecclesiam, occurrat processio; post quam recipit dominus papa cardinales et praelatos, ut moris est, ad reverentiam in medio ecclesiae, et facit Sit nomen Domini benedictum. Accipit pulpitum cum cardinalibus [Col. 1249D] tantum, et ibi parantur cardinales albis, praelati pariter; et stant inferius in navi ecclesiae a lateribus. Dominus papa habens mitram, et manto indutus stans vel sedens praedicat. Finita praedicatione, praedicit se oraturum; hortatur ut orent. Incipit Veni Creator cum nota, et genu flectit, et post statim surgit; caeteri prosequuntur, si placebit. Diaconus a dextris dicet Flectamus genua, et dominus papa et caeteri basse et secrete orabunt; et post morulam diaconus, qui est a sinistris, dicet Levate; et dominus papa et omnes surgent. Dominus papa stans cum mitra definit sanctorum catalogo ascribendum, et tanquam sanctum ob omnibus venerandum; ipsumque [Col. 1250A] sanctorum catalogo ascribit, statuens ut ab universali Ecclesia in die obitus sui festum ejus, sicut pro uno confessore pontifice, devote et solemniter celebretur. Insuper accedentibus annis singulis ad sepulcrum ipsius in die obitus sui unum annum seu quadraginta dies de injuncta poenitentia misericorditer relaxat. Incipit sine mitra Te Deum laudamus, cantando, quod caeteri prosequuntur. Diaconus a sinistris dicit Ora pro nobis, etc., alleluia; caeteri respondent Ut digni, etc., alleluia. Dominus papa dicit Dominus vobiscum, respondetur Et cum spiritu tuo. Oremus, et dicit Orationem, finiendo ipsam, Per Christum Dominum nostrum, amen. Tunc diaconus qui est a sinistris dicit Confiteor, etc., ut moris est, et faciat mentionem de beato N. confessore in [Col. 1250B] suis locis. Finita confessione, dat dominus papa indulgentiam gratiosam more consueto. Data indulgentia, dominus papa, mitra deposita, facit absolutionem more consueto, Precibus et meritis, etc., faciendo mentionem suo loco de beato N. confessore, Indulgentiam, etc. Ultimo annuntiat se celebraturum de more consueto; 413 in loco ordinato recipiet paramenta, et, Deo dante Missam solemniter celebrabit. Forma pronuntiandi seriose erit talis.
«Ad honorem Dei omnipotentis Patris et Filii et Spiritus sancti, et exaltationem fidei et christianae religionis augmentum, auctoritate ipsius omnipotentis Patris et Filii et Spiritus sancti, beatorum Petri et Pauli et nostra, de fratrum nostrorum consilio decernimus et definimus bonae memoriae N. [Col. 1250C] quondam episcopum . . . . . . sanctorum catalogo ascribendum, et tanquam sanctum esse ab omnibus venerandum; ipsumque dictorum sanctorum catalogo ascribimus, statuentes ut ab universali Ecclesia in die obitus sui, videlicet . . . . festum ipsius et officium sicut pro uno confessore pontifice devote et solemniter celebretur. Insuper eadem auctoritate omnibus vere poenitentibus et confessis, qui annis singulis ad sepulcrum ejusdem in die obitus sui devote accesserint, unum annum et quadraginta dies; accedentibus vero annis singulis infra Octavas dicti festi ad sepulcrum ipsius quadraginta dies de injuncta sibi poenitentia misericorditer relaxamus.»
Veniens vadit ante altare, deponit mitram, sacerdos [Col. 1250D] a sinistris, et sacerdos incipit Introibo; et papae post Confiteor, facta confessione, diaconus reponit mitram. Stans in loco sedis papa dicit Introitum cum omnibus cardinalibus, et Kyrie, eleison; et interim reponit incensum, episcopo vel presbytero ministrante. Post sedet, et recipit sacerdos incensum ab acolytho, et cum incensaverit altare, defert acolythus thuribulum, et episcopus vel sacerdos cardinalis, qui ministrat, incensat tantum papam genuflexus, si papa sedet; et nullus alius incensatur. Tunc mitra non deponitur papae in diebus festivis, nisi in Confiteor ante altare, et cum dicitur Evangelium, usquequo dictum fuerit Credo, et librum [Col. 1251A] fuerit osculatum; et postquam descendit in elevatione corporis Christi, et tunc reponit, cum redit ad sedem, et tenens mitram; cum sacerdos dicit alta voce secundum Per omnia saecula saeculorum, et stat capite detecto, usquequo sacerdos incipit recipere vinum perfusionis; et post in fine Missae, cum deberet dicere Sit nomen Domini benedictum, deponit mitram; et tunc dicto Sit nomen, et Bened., reponitur mitra.
414 Dicta Epistola, subdiaconus osculatur pedem papae, et non ante. Dicente subdiacono Epistolam, associat eum acolythus, stans a sinistris subdiaconi. Cum dicitur Vers. Alleluia, papa ponit in thuribulo incensum, ministrante episcopo ut prius, nec inincensatur papa, sed Evangelium tantum. Dicto [Col. 1251B] Evangelio, subdiaconus portat Evangelium, et offert papae; et papa osculatur Evangelium dictum, demum incensatur papa tantum ab episcopo et presbytero cardinali, ut prius in principio Missae. Post haec cum dicitur Offertorium, interim portat acolythus naviculam a sinistris, thuribulum a dextris, et episcopus vel sacerdos, ut prius, offert naviculam cum cochleari; et papa ponit incensum in thuribulo; nec incensatur, sed sacerdos incensat altare, et acolythus incensat presbyterum; deinde, ut prius, papa incensatur ab episcopo vel presbytero cardinalibus. Acolythus deinde incensat omnes hoc ordine: primo episcopum vel sacerdotem ministrantem, deinde duos diaconos, demum episcopos et presbyteros cardinales, deinde diaconos, demum cancellarios, [Col. 1251C] deinde archiepiscopos et alios praelatos, deinde capellanos, deinde thuribularios, demum ostiarios, deinde alios qui sunt in Missa. Et sic papa ter ponit incensum, et ter incensatur; post Introitum, post Evangelium, et cum dicitur Offertorium incensatur; et ter ponit incensum in thuribulo, in Introitu, ad Evangelium, et cum dicitur Offertorium; sed in Introitu primo altare et sacerdos, in Offertorio papa, sed post Evangelium tantum papa
In Quadragesima in ferialibus papa ad primas Orationes Missae, et statim dicto cum cardinalibus Sanctus usque ad postcommunionem, et in ultimis Orationibus, descendat de sede, et incumbit super [Col. 1251D] faldistorium cum mitra, quam deponit, cum sacerdos incipit facere crucem super oblata; et resumit post sanctam elevationem sanguinis; et tunc incumbit faldistorio, et in secundo Per omnia diaconus sibi deponit usque ad vinum perfusionis; et recepta pace, stando juxta faldistorium, a presbytero, et data diaconis servientibus, incumbit faldistorio. Diaconus eam dat primis aliorum cardinalium, et episcoporum et diaconorum; et in ultimis Orationibus cum mitra incumbit faldistorio, nec surgit, licet aliqui dicant quod sic, 415 sed primum est honestius; et cum dicit, Humiliate, etc., deponit mitram, incumbit [Col. 1252A] faldistorio sine mitra, et in fine revertitur ad sedem cum mitra. Et mitra est alba sine fregio. Et sic semper in Adventu, etiam diebus Dominicis, et in Quadragesima, tamen nisi sit festum, praeter Dominicam de Gaudete et Laetare, Jerusalem. Dominicis vero diebus in Quadragesima servat modum consuetum alias, nec incumbit super faldistorium.
Si dicitur Flectamus genua in feriali officio, papa cum mitra flectit, in Levate surgit, et iterum incoepta Oratione incumbit super faldistorium cum mitra. Et iste modus servatur quandocunque hoc fit eum Missam audit.
Si sit festum in Quadragesima, in Missa festi [habet mitram] cum aurifrigio, in Missa vero feriae eadem die alba mitra. Post Missam resumit mitram cum [Col. 1252B] aurifrigio, et in Vesperis festi cum mitra frigiata.
Si non sit aliquis cardinalis episcopus vel sacerdos, diaconus assistens in Missa papae facit de incenso et aliis, sicut episcopus vel sacerdos faceret, si interesset.
Si dicatur Missa vigiliae, servat eumdem modum et in genuflectendo, et mitra, et aliis, sicut in feria.
In Quadragesima, ad Tractum, cum dicitur Adjuva nos Deus salutaris, cum papa audit Missam, descendit ad faldistorium, et diaconus deponit sibi mitram, et ipse faldistorio incumbit; et statim dicto usque ad partem illam, Salutaris noster, inclusive, resumit mitram diacono ministrante, et ad sedem revertitur, etiam cum celebrat in Quadragesima, et idem Tractus fuerit dicendus.
[Col. 1252C] In feriali officio idem omni tempore observatur quod supra dictum est in Quadragesima et in vigiliis; idem etiam omni tempore, quoad genuflexionem et alia.
Cum dicitur Ite, Missa est, diaconus vertit se ad populum, quousque totum dixerit, alias inspicientibus diaconus altare in [Col. 1251] Nempe quia papa celebrans in his locis, habet faciem conversam ad populum, renes ad tribunam seu apsidem, in qua est chorus sacerdotum. sancto Paulo, et in locis similibus. Ad Benedicamus Domino semper diaconus inspicit altare; et ibi, et alibi. Papa in sancto Paulo et similibus cum incipit Gloria, vertit se ad tribunam; cum dicit Dominus vobiscum, vel Pax vobis, inspicit populum, stans in sede versus altare; sed cum dicit Oremus, et Orationes, et cum incipit Credo, inspicit tribunam, sed prosequitur Credo, 416 legendo versus altare cum aliis. Cum dicit Sit nomen, semper incipit [Col. 1252D] a medio altaris versus altare.
Diaconi vero sic se habent in inspiciendo populum vel altare, sicut papa celebrans in sancto Paulo et consimilibus. In ultimis Orationibus post Missam, cum dicit papa stans ad altare, Dominus vobiscum, vertit se ad populum, et diaconi; sed diaconus qui cantavit Evangelium, facie versa ad papam, parat sibi paramenta in primo dicere. Cum dicitur Confiteor, diaconus a sinistris, et diaconus a dextris, interim parat fanonem et alia papae. Si sit aliquod festum speciale, de quo Missa celebretur, fit memoria in Confiteor, hoc modo: Sanctis apostolis Petro et Paulo, [Col. 1253A] et beato Georgio martyri. Item sic: Sanctis apostolis Petro et Paulo, et Jacobo. Item sic: Sanctis apostolis Petro et Paulo, Joanni evangelistae, licet aliqui dixerint Beato Joanni baptistae et evangelistae, vel sic: Sanctis apostolis Petro et Paulo et Joanni evangelistae. Sed primus modus magis placet, et est magis rationabilis. In ecclesia sancti Laurentii extra muros, si sit ibi festum, item: Sanctis apostolis Petro et Paulo, et beatis martyribus Stephano et Laurentio, licet aliquis sic denominaverit Stephanum, sed male . . . . nobiscum, non alio, Dominus vobiscum, quod dicitur in ultima Oratione. Nam tunc debet diaconus esse paratus dicere vel Ite, Missa est, vel Benedicamus Domino, prout tempus requirit.
De vacante sede.
[Col. 1253B] Vacante sede apostolica, sedent episcopi a dextris, post ipsos presbyteri; a sinistris vero diaconi cardinales, omnes suo ordine, gradu et loco, sicut faciebant papa praesente; hoc tamen salvo, quod interdum non dimittitur locus medius inter episcopos et diaconos; et tunc etiam episcopi sedent a dextris, ut dictum est, et presbyteri post eos; a sinistris vero, juxta tamen episcopos, immediate sedet prior diaconorum, et alii post priorem.
Est tamen differentia in hoc, quod, papa vivente, in conciliis relatio et orde votorum praedictus [servatur] quantum ad episcopos, vel presbyteros; ad diaconos vero mutatur. Nam prima vox est post presbyteros primi diaconi, et sic descendendo venitur ad juniorem diaconum, cujus vox est ultima sede vacante.
[Col. 1253C] Item ordo et modus servatur inter diaconum esse, papa vivente, cum dicat diaconus concilia auxiliaria, ubi agitur de 417 ordinatione cardinalis, vel de aliquo legato cardinali mittendo, vel si aliquod aliud concilium auxiliare papa peteret.
Si quis cardinalis tarde veniat, aliis cardinalibus sedentibus, vel in consistorio, vel alibi, papa praesente, omnes qui sedent in eadem banca, ubi sessurus est, veniens, facta papae per venientem reverentia, surgunt, et cum ipso post sedent; post, si quis cardinalis surgat missus vel alias, ac revertatur, tantum sibi assurgunt duo in ordine venientis proximi.
Idem servatur sede vacante. Dum sedent in consistorio cardinales, tenent bireta; in collationibus bireta deponunt, et sunt sine bireto dum conferunt, [Col. 1253D] sive cum papa, sive inter se; et uterque conferentium, si ad invicem conferunt vel disputent, est sine bireto. Sede tamen vacante, incipiens conferre biretum deponit, sed statim alii non patiuntur, et tunc conferens biretum reponit.
Nullus debet consulentem interrumpere, nisi papa, si vult; et statim consulens suum biretum deponit; sed cum resumit suum consilium conferens, reponit sibi biretum.
Papa vero conferens et definiens mitram tenet; sed ipso definiente primo, dum praeambula dicit cardinales tenent bireta. Cum vero definit in consistorio deponunt bireta; cum confert cum aliquo, tunc ille est sine bireto.
Notandum quod papa non consuevit celebrare solemniter Missam pro defuncto, quantumcunque rege magno; sed facere celebrari solemniter, et praedicari coram eo per unum episcopum, vel presbyterum cardinalem, vocatis omnibus cardinalibus; et tunc cum cardinalis celebrat pro defuncto, papa, assistentibus sibi duobus antiquioribus diaconibus cardinalibus tunc, et etiam in tota Missa, cum illo qui celebrat, more solito facit confessionem ante Introitum Missae. Qua confessione facta, cardinales et praelati illa die non veniunt ad reverentiam papae, pro eo quod non portat pluviale ibi indutum, sed cappam de scarleto, vel mitram albam planam sine perlis et aurifrigis, secundum [Col. 1254B] quod magis ei placebit. Notandum quod ad omnes Orationes Missae, 418 si celebretur extra tempus paschale, vel extra Octavas festorum quae habent Octavas, papa debet genuflectere ante altare, ubi est cathedra cum scabello parata, mitram tenendo in capite. Epistola et Evangelium non debent legi in ambone seu in pulpito, sed in ipso presbyterio prope altare; dictoque Evangelio, non portatur liber papae ad osculandum. Postquam vero post Offertorium ille qui celebrat thurificaverit altare, papa solus per priorem presbyterorum cardinalium in Missa ei assistentem thurificatur, et nullus alius.
Notandum est etiam quod immediate papa, postquam dixerit Sanctus, Sanctus, Sanctus, etc., descendit de sede sua, et vadit ad cathedram coram altari, [Col. 1254C] ubi genuflexus moratur, quousque celebrans incipit Per omnia saecula saeculorum, ante Agnus Dei; et tunc papa ingreditur ad sedem suam, et stat ibi pedes, quousque celebrans dicit Pax Domini, etc. Et tunc deponitur sibi mitra, et stat capite discooperto, donec ipse celebrans corpus et sanguinem Domini sumpserit. Post Pater noster non dicitur Psalmus Laetatu, sum, nec Orationes pro pace fiunt. Item ille qui celebrat, postquam dixerit Agnus Dei, non debet dicere illam Orationem, Domine Jesu Christe, qui dixisti, etc., nec osculari tunc altare, quia pax non datur. Item non debet dici Sit nomen Domini benedictum, post Missam, nec dari indulgentia.
Sermo qui fit pro defuncto coram papa, immediate fit post Missam. Et sciendum quod ille qui facit sermonem [Col. 1254D] genuflectendo coram papa inclinatus petit Benedictionem. Finita vero Missa, et finito sermone immediate sine Benedicamus, quod non dicit Sit nomen, etc., papa recedit intus cameram suam. Orationes et absolutiones, et cantus soliti pro defuncto fieri, post Missam non fiunt; caetera sicut in aliis Missis fiunt per illum qui celebrat coram papa, et per papam et papae.
Audita per dominum nostrum papam fama alicujus sancti, et ab aliquibus honestis et authenticis personis eidem domino nostro papae negotio denunciato, ac supplicato eidem continuatis vicibus ac pluries [Col. 1255A] instanter pro canonizatione hujusmodi sancti facienda dominus noster papa consuevit hoc 419 proponere inter fratres, scilicet cardinales, et de ipsorum consilio committit aliquibus episcopis patriae illius qui dicitur sanctus, vel aliis personis authenticis, honestis, discretis, et incorruptibilibus, ut inquirant de fama et devotione populi, quam habent ad illum qui dicitur sanctus, et de miraculis et aliis quae eidem domino nostro papae sunt nuntiata, et illi quibus commissum fuerit debent inquirere et referre de fama et devotione populi, et aliis quae super miraculis illius qui dicitur sanctus invenerint in genere, et non in specie, et quoad famam, non quoad veritatem; et an videatur eis quod super veritate et specie sit inquisitio committenda. Et si rescribant talia propter [Col. 1255B] quae inquisitio veritatis committi debeat, dominus noster papa requirit iterum consilia cardinalium, et de ipsorum consilio definit in consistorio, utrum secundum relata sit inquisitio praedicta super veritate committenda, vel non; et si committenda videatur, iterum scribit dominus papa eisdem, vel aliis de quibus sibi videbitur, quod veritatem de praedictis inquirant, videlicet de fide et excellentia vitae et miraculis ac operatione miraculorum illius qui petit canonizari, exacte, diligenter, fideliter et prudenter secundum articulos et interrogatoria quae sub bulla sua transmittit eisdem et aliis; et illi quibus committitur, facta hujusmodi inquisitione, eam remittere debent dicto domino papae sub sigillis suis fideliter interclusam.
[Col. 1255C] Qua inquisitione sic remissa, dominus papa consuevit ipsius inquisitionis examinationem committere in curia aliquibus capellanis suis, vel aliis personis authenticis et discretis, et in talibus expertis, quae ordinent et forment rubricas super inquisitione praedicta; et ipsis rubricis cum exacta diligentia ordinatis et formatis, committitur per dominum papam examinatio ipsarum rubricarum et totius inquisitionis tribus dominis cardinalibus, videlicet uni episcopo, alii presbytero, et alteri diacono.
Qui domini cardinales, visis per eos et diligenter examinatis contentis in commissionibus, rubricis et inquisitione praedictis, debent referre in consistorio domino papae plene in genere omnia supradicta, et quae invenerint in eisdem, hoc excepto, quod super [Col. 1255D] vita et miraculis et depositionibus testium super ipsis productorum nihil tunc in speciem referunt; sed postea in consistorio in praesentia domini papae, et 420 aliorum dominorum cardinalium singulariter et singillatim leguntur depositiones testium super vita et miraculis productorum. Primo enim leguntur depositiones testium super vita productorum. Lectis et diligenter auditis per dominum papam et cardinales, antequam ad aliud procedatur, dominus papa de consilio cardinalium determinat, utrum vitae excellentia illius de quo agitur sit plene probata, vel non; et ipsa determinatione facta, proceditur modo praedicto ad lecturam miraculorum, et depositionum testium super ipsis miraculis productorum.
[Col. 1256A] Notandum tamen quod lecta in consistorio depositione cujuslibet testis super quolibet articulo, vel saltem testium melius probantium, dominus papa de consilio cardinalium definit utrum illi testes plene probent articulum de quo agitur, vel non vel utrum . . . et haec scribi debent ibidem per unum de dominis cardinalibus, de quo domino papae placuerit.
Quibus omnibus factis, et diligenter per dominum papam et cardinales examinatis, dominus papa debet inquirere consilia ipsorum cardinalium, et petere ab eis an videantur probata talia, propter quae sit canonizatio merito facienda, et si facienda videatur, dominus papa ibidem in consistorio secrete inter cardinales definit ipsam canonizationem esse faciendam. Postea vero definitione hujusmodi facta per dominum [Col. 1256B] papam, debent vocari omnes praelati, qui tunc in curia sunt praesentes; et dominus papa narrat eis publice in consistorio ea quae facta sunt, et probata secreta definitione praedicta jam facta suppressa; et requirit consilia eorumdem praelatorum
Deinde assignatur per Dominum papam certa dies ad aliquem locum aptum ad hoc, ubi convenire habeant idem dominus noster papa, et cardinales, et alii praelati de curia, ac clerus et populus; et interim extra consistorium deputantur per dominum papam octo vel septem praelati ad minus, de quibus eidem domino nostro papae videbitur faciendum, qui dicta die assignata habeant publice praedicare. Habet etiam idem dominus noster papa ordinare gradus inter ipsos praelatos, qui praedicare habebunt, ut videlicet, [Col. 1256C] talis primo praedicet, et talis secundo, et sic de aliis. Consuevit enim dicta dies assignari per unum mensem ante, vel per tres septimanas ad minus, ad finem quod praedicti praelati diligenter collationes suas 421 potuerint studuisse, quas ipsa die assignata succincte et breviter in publico facere habebunt. Conclusiones vero dictarum collationum debent esse tales videlicet quod ostendant per rationes quod dicta canonizatio est merito facienda, et supplicent dicto domino nostro papae ut facere dignetur eamdem.
Facta autem praedicta definitione secreta per dominum papam, et praelatis vocatis, ac die certa ad faciendum collationes ipsis praelatis, ut praemittitur, assignata, dominus papa interim in consistorio consuevit secrete committere duobus dominis cardinalibus, [Col. 1256D] potissime religiosis, qui noverint in sacra pagina, ut unus ipsorum legendam seu lectiones ordinet super vitam illius sancti, et aliqua de miraculis probatis in ipsis lectionibus recitando; alius vero ordinet Responsoria et Antiphonas, ac Orationem, ut ipsi ordinati dicti duo domini cardinales omnia legere debeant in consistorio temporibus opportunis.
Pervento itaque ad dictam diem assignatam, mane hora consistorii conveniant ad locum ordinatum, dominus papa more consistoriali, videlicet cum manto seu pluviali rubeo et mitra aurifrigiata cum perlis, et omnes cardinales et praelati cum omnibus vestimentis, videlicet cum cuppis laneis; et etiam [Col. 1257A] clerus et populus ibi conveniant. Dictus vero dominus noster papa veniendo ad dictum locum, associatur per cardinales tunc praesentes, duobus diaconibus cardinalibus sibi a dextris et a sinistris, ut est moris, assistentibus; et in dicto loco debet esse faldistorium seu cathedra cum scabello parata, in qua dictus dominus papa sedere possit. Residente vero ipso in dicta cathedra, fit ei reverentia solita per solos dominos cardinales. Qua reverentia facta, sedeat suo ordine more consistoriali. Domini cardinales et duo diaconi cardinales papae assistant, ut superius est jam dictum; praelati vero alii stent ex opposito domini papae a dextris et a sinistris, prout locus patietur.
Quibus residentibus, surgere habet procurator [Col. 1257B] hujusmodi negotii existens ex opposito dicti domini papae; et assumpta sibi aliquali auctoritate, narrare debet aliqua de hujusmodi negotio, et supplicare ipsi domino nostro, ut sanctitas sua audire dignetur aliquos praelatos qui super praedictis praedicare intendunt; et nihilominus quod placeat sanctitati suae definire illum 422 de quo agitur esse sanctum, et sanctorum catalogo ascribendum, et tanquam sanctum esse a fidelibus venerandum; ac festum ejus anno quolibet perpetuo certa die, de qua ipsi domino nostro papae videbitur, celebrandum. Et hujusmodi supplicatione per dictum procuratorem facta, surgat ille praelatus qui primo praedicare seu collationem suam facere debet juxta ordinationem jam dictam; et incipiat collationem suam, et eam [Col. 1257C] prosequatur succincte et breviter. Qua finita, surgat secundus, et faciat similiter, et sic de aliis.
Finitis vero omnibus collationibus supradictis, dominus noster papa surgit, et diaconus cardinalis qui assistit ei a sinistris, dicit more solito Confiteor. Quo dicto, datur indulgentia per dominum nostrum papam de uno vel duobus annis, et totidem quadragenis, vel plus, prout domino papae placuerit. Qua indulgentia data, dominus papa, deposita sibi mitra, facit absolutionem, et dat Benedictionem; deinde pronuntiatur dicta indulgentia per unum de dominis cardinalibus; et ipsis expletis, revertitur ad cameram suam.
Post haec vero in consistorio ordinatur certa dies ad aliquam certam ecclesiam, in qua convenire habeant [Col. 1257D] dominus papa, cardinales, et praelati, alii de curia, ac clerus et populus pro solemnitate canonizationis hujusmodi facienda. Qua quidem die adveniente, sternatur tapetis ecclesia, et paretur, et illuminentur in ea cerei multi; et mane descendente dicto domino nostro papa ad eamdem ecclesiam, occurrit ei Processio cleri illius ecclesiae. Cum autem est in ecclesia, orat aliquantulum ante altare; deinde ascendit sedem suam in medio ecclesiae paratam, et ibi recipit cardinales et alios praelatos more solito ad reverentiam; et ipsa reverentia facta, cardinales et praelati alii parantur paramentis albis. Quibus paratis, papa, prout de camera venit, scilicet cum pluviali rubeo et mitra aurifrigiata cum perlis, vadit [Col. 1258A] ad cathedram eminentem ante altare cum scabello paratam; et ibi sedendo facit sermonem, mitram tenendo in capite, ut est moris, Processum recitando et probata, ac inducendo populum ad orandum pro eo quod Deus non permittat eum errare in hoc negotio.
Finito vero sermone hujusmodi, dominus papa praedicet se oraturum, et hortatur alios ut orent, ut supra, scilicet quod Deus non permittat eum errare in hoc negotio. Deinde flexis genibus fit devota Oratio, et papamet debet incipere cantando 423 Hymnum Veni, creator Spiritus. Quo incoepto, genuflectit, et in fine primi Versus surgere debet, et continuatur totus Hymnus ab omnibus aliis cantando. Quo Hymno cantato, si domino papae placet, diaconus [Col. 1258B] cardinalis a dextris papae assistens dicit Flectamus genua; et dominus papa et caeteri alii basse et secrete genibus flexis orent; et devota oratione facta, post morulam diaconus cardinalis, qui est a sinistris, dicet Levate; et tunc omnes surgent. Quibus levatis, dominus papa tenendo mitram in capite definit publice illum de quo agitur esse sanctum, et sanctorum catalogo esse ascribendum, et tanquam sanctum esse ab omnibus venerandum, ipsique sanctorum catalogo ascribit, satuens ut ab universali Ecclesia in die tali festum ejus et officium devote et solemniter celebretur. Quam definitionem facere poterit ipse dominus noster papa, ut sequitur.
«Ad honorem Dei omnipotentis Patris et Filii et Spiritus sancti, et exaltationem fidei catholicae ac [Col. 1258C] christianae religionis augmentum, auctoritate ipsius Dei omnipotentis Patris et Filii et Spiritus sancti, beatorum apostolorum Petri et Pauli, et nostra, de fratrum nostrorum consilio, decernimus, ac definimus, bonae memoriae N. sanctum esse, et sanctorum catalogo ascribendum; ipsumque dictorum sanctorum catalogo ascribimus, statuentes ut ab universali Ecclesia, anno quolibet, in die tali, festum ipsius et officium, sicut pro uno confessore, si sit confessor, vel sicut pro uno martyre, si sit martyr, devote et solemniter celebretur.» Et, si domino papae placuerit, poterit addere ista verba: «Insuper eadem auctoritate omnibus vere poenitentibus et confessis, qui annis singulis ad sepulcrum ejusdem in die tali devote accesserint, unum annum et quadraginta dies; accedentibus vero annis singulis infra octavas dicti [Col. 1258D] festi ad sepulcrum ipsius quadraginta dies de injunctis sibi poenitentiis misericorditer relaxamus.»
Quibus verbis per dictum papam prolatis, ipse dominus papa, mitra deposita, incipit cantando Psalmum Te Deum laudamus, quem caeteri cantando prosequuntur. Quo finito, diaconus cardinalis a sinistris papae assistens dicat Versiculum Ora pro nobis, beate N., alleluia; et caeteri respondent: Ut digni efficiamur gratia Dei, alleluia. Si vero hujusmodi solemnitas fuerit a Septuagesima usque ad Pascha, in praedicto Versiculo omittitur Alleluia. Deinde dominus papa cantando 424 dicat Dominus vobiscum, et responso Et cum spiritu tuo, dicat Oremus, et postea [Col. 1259A] Orationem quae competat illi sancto, finiendo ipsam Orationem, Per Christum Dominum nostrum, et respondeatur Amen.
Sed ipsa Oratione finita, dictus diaconus cardinalis a sinistris papae assistens dicat Confiteor, etc., ut moris est; et locis debitis, scilicet immediate post apostolos, faciat mentionem de dicto sancto. Qua confessione finita, dominus papa dat indulgentiam gratiosam septem annorum et septem quadragenarum. Et data indulgentia per dominum nostrum papam, ac, mitra eidem deposita, facit absolutionem, et dat Benedictionem more consueto, dicendo Precibus et meritis, etc., faciendo mentionem loco suo de sancto canonizato.
Quibus factis, accedat dominus noster papa ad [Col. 1259B] locum consuetum, ubi recipiat pontificalia paramenta, scilicet alba; et postea more solito Missam celebret solemniter in honore dicti sancti canonizati. Qua Missa finita, et data iterum indulgentia in fine Missae de septem annis et septem quadragenis, et depositis paramentis, ad cameram suam, sive ad palatium revertatur cum pluviali et mitra, prout primitus ad ecclesiam venerat.
Sequuntur caeremoniae et solemnitates solitae servari in creatione novorum cardinalium, et in datione annuli, et assignatione tituli eis facienda, et quando presbytero cardinali non noviter creato providetur de titulo episcopali cardinalari, et de adventu ad [Col. 1259C] curiam novorum cardinalium, si suae creationis tempore a curia sint absentes.
Et primo de iis, qui interveniunt in creatione novorum cardinalium.
Sciendum quod in creatione novorum cardinalium modus qui sequitur consuevit servari.
Die Mercurii quatuor temporum dominus papa in consistorio consuevit quaerere a cardinalibus an expediat fieri creationem novorum cardinalium, faciendo ibi primitus aliqualem brevissimam collationem, quod expediat creare novos cardinales. Cardinales vero postea omnes quilibet secundum ordinem suum 425 consueverunt respondere et consulere an expediat fieri, vel non. Quo facto, dominus papa consuevit dicere: Nos sequimur consilium dicentium, [Col. 1259D] quod fiant, vel non fiant, secundum quod melius videbitur ei faciendum. Et ubi eligit viam quod fiant immediate, interrogat cardinales de quanto numero videtur eis faciendum. Quo responso per eos ut supra, dominus papa dicit: Nos sequimur consilium dicentium quod fiant usque ad talem numerum. Deinde ibidem dicit: Cogitabimus, et cogitetis de personis nominandis, et die Veneris proxima agemus super iis Deo dante.
Ista sunt vera, quando cardinales sunt omnes in consistorio praesentes. Si autem sint aliqui in domibus suis infirmitate detenti, est consuetum in consistorio per dominum papam mandari duobus cardinalibus, quod vadant ad cardinales absentes, et requirant [Col. 1260A] et habeant eorum consilium super praedictis duabus quaestionibus. Et relatione facta postea domino papae in consistorio, audientibus omnibus cardinalibus per illos cardinales deputatos, dominus papa postmodum eligit in consistorio, an velit sequi consilium cardinalium dicentium, quod fiat nova creatio cardinalium, et de quoto numero.
Die Veneris vero sequenti mandatur etiam in consistorio per dominum papam duobus cardinalibus, quod vadant ad requirendum et habendum consilium cardinalium absentium super personis in cardinales de novo creandis. Quo consilio habito, veniunt ad consistorium, dum dominus papa audit consilia auricularia cardinalium, et ei referunt ad partem, dum est in cathedra sua consilia cardinalium absentium.
[Col. 1260B] Qua die Veneris, facta primitus reverentia papae per cardinales, papa mandat quod portetur cathedra nuda. Quo dicto, omnes cardinales exeunt consistorium, et ponent se in fine illius aulae vel camerae, ubi tenetur consistorium; excepto priore episcopo cardinali, qui remanet ibi, et ponit se ad sedendum supra cathedram nudam, quae debet esse ad latus papae dextrum parata.
Dominus vero papa consuevit dicere illi cardinali, et aliis post eum venientibus secundum ordinem suum: Nos cogitamus de talibus personis, quas ibi nominat, dicatis quid vobis de istis, vel de aliis videtur esse fiendum. Tunc cardinalis ille et alii successive postea per ordinem suum venientes respondent quod [Col. 1260C] eis videtur, secundum quod Deus eis ministravit; et cum omnes cardinales 426 successive secundum ordinem suum responderint, omnes redeunt ad sedendum in consistorio secundum ordinem suum.
Quo facto, dominus papa consuevit eis dicere: Deo gratias, nos habemus de personis concordiam omnium fratrum, vel qui minimum, vel majoris partis secundum quod fuerint, nihil tamen aliud supra ipsa concordia specifice exprimendo; et immediate ipse ibi creat cardinales tam praesentes in curia quam absentes, dicendo: «Auctoritate Dei omnipotentis, sanctorum apostolorum Petri et Pauli, et nostra, talem, si sit praelatus, absolvimus a vinculo quo tenebatur ecclesiae suae; et ipsum assumimus in presbyterum sanctae Romanae Ecclesiae cardinalem. [Col. 1260D] Ubi vero ille non esset praelatus, dicit: Talem assumimus in presbyterum, vel diaconum sanctae Romanae Ecclesiae cardinalem; secundum quod eidem domino papae magis placebit super hoc ordinare.»
Quibus cardinalibus creatis, dominus papa vadit ad cameram suam, et cardinales ibidem publicant provisionem novorum cardinalium, quibus eis placet. Dominus vero papa interdum ibidem, cum ad cameram suam redierit, consuevit novis cardinalibus creationem de eis mandare per domicellum suum, interdum non.
Die Sabbato sequente dominus papa, facta ei reverentia in consistorio per cardinales, mandat quod [Col. 1261A] aperiantur portae aulae, ubi tenetur consistorium, omnibus intrare volentibus; et ibidem debet venire ad consistorium, et infra consistorium infra sedere camerarius, et notarii, et capellani domini papae, et auditores palatii, et clerici camerae domini papae; alii vero debent stare pedes extra consistorium.
Omnes vero cardinales novi debent tunc temporis esse extra consistorium in aula vel camera ibi satis prope, quousque dominus papa mandet eos vocari.
Dominus vero papa facit ibi in praesentia omnium unum brevem sermonem; in fine vero sermonis descendit per ordinem ad nominationem cardinalium, tam praesentium in curia, quam absentium [Col. 1261B] quos creavit, quemlibet eorum commendando de scientia, fidelitate, prudentia, et alia, prout merita cujuslibet requirent; et in fine commendationis dicit cuilibet novorum cardinalium sic: Talem absolvimus a vinculo, quo ecclesiae suae tenebatur, et eum assumpsimus et assumimus in presbyterum 427 sanctae Romanae Ecclesiae cardinalem. Si vero non sint praelati, non fit mentio de absolvimus, sed dicit: Assumpsimus et assumimus in presbyterum, vel diaconum, sanctae Romanae Ecclesiae cardinalem.
Quo facto, dominus papa facit vocari cardinales novos, qui debent venire ad eum secundum ordinem quem dominus papa dederat in eos nominando, et stare pedes retro consistorium, et firmare se retro bancam quae est ab opposito sedis cathedrae domini [Col. 1261C] papae, ubi sedent alii antiqui domini cardinales; et tunc dominus papa debet dicere novis cardinalibus aliqua ad instructionem eorum, quales debent esse in consiliis, et aliis agendis. Quibus dictis, vocat eos quod veniant ad eum; et in introitu consistorii duo diaconi cardinales antiquiores recipiunt novum cardinalem primo nominatum per dominum papam, alii vero duo diaconi cardinales antiquiores post primum recipiunt illum cardinalem secundo nominatum; et sic deinceps faciunt alii cardinales diaconi per ordinem suum, si sint plures cardinales de novo creati, et ad eos adducunt ad osculum pedis domini papae.
Quibus per papam ad osculum pedis receptis, immediate omnes cardinales antiqui et caeteri supra nominati surgunt, et in capellam papae venientes [Col. 1261D] Te Deum laudamus incipiunt alta voce, et cardinales antiqui secundum ordinem suum bini et bini primo vadunt ad altare quod debet in aula, ubi dominus papa tenet consistorium, tunc temporis esse paratum, sine cruce tamen, et post eos duo diaconi cardinales antiquiores ducunt novum cardinalem ad altare primo nominatum per dominum papam; alii vero duo diaconi cardinales alium; et sic deinceps faciunt alii duo diaconi cardinales, si sunt plures cardinales de novo creati secundum ordinem supradictum; et cum pervenerint ad altare, cardinales novi debent stare flexis genibus ante altare prostrati, quandiu cantatur Te Deum laudamus, etc.
Quo completo, prior episcoporum cardinalium [Col. 1262A] debet dicere submissa voce Pater noster; postea cantando versiculum Et ne nos inducas in tentationem, respondetur Sed libera nos a malo. Vers. Salvos fac servos tuos; respondetur Deus meus sperantes in te. Vers. Mitte eis auxilium de sancto; respondetur Et de Sion tuere eos. Vers. Domine, exaudi Orationem meam; respondetur Et clamor meus ad te veniat. Vers. Dominus vobiscum; respondetur Et cum spiritu tuo.
428 Oremus.—Omnipotens sempiterne Deus, miserere famulis tuis, et dirige eos secundum clementiam tuam in viam salutis aeternae, ut te donante tibi placita cupiant, et tota virtute perficiant.
Alia Oratio.—Actiones nostras, quaesumus, Domine, aspirando praeveni, et adjuvando prosequere, ut cuncta [Col. 1262B] nostra operatio et oratio a te semper incipiat, et per te coepta finiatur. Per Christum Dominum nostrum. Respondetur Amen.
Praedicta tamen debent dici per episcopum praedictum in libro qui supra altare debet esse paratus. Quibus finitis, capellani domini papae, bini et bini, recipiunt novos cardinales, et eos faciunt osculari altare; deinde ipsos adducunt secundum ordinem suum ad osculum oris cardinalium antiquorum. Et primo veniunt ad episcopos, secundo ad presbyteros, subsequenter ad diaconos cardinales, quemlibet eorum secundum ordinem suum osculando.
Quo facto, antiqui cardinales bini et bini redeunt ad consistorium ad sedendum secundum ordinem suum; diaconi vero cardinales antiquiores ducunt [Col. 1262C] iterum bini et bini novos cardinales secundum ordinem supradictum ad osculum pedis et oris domini papae; et postea eos ducunt usque ad sedem in qua debent sedere in consistorio, secundum ordinem per dominum papam in nominatione eorum eis datum.
Postea omnes alii non cardinales recedunt; post quorum recessum dominus papa imponit silentium dominis cardinalibus novis, quousque ipse dominus papa de consilio antiquorum cardinalium os duxerit eis aperire. Et tunc dicit eis «qualiter debent cum reverentia loqui in consistorio, cum loquentur aliis cardinalibus, etc.; cum loquentur, tam in viam consilii, quam in viam collationis, non contradicendo seu impugnando dicta aliorum cardinalium, sed alia dicendo prudenter et cum reverentia, quod eis Dominus [Col. 1262D] ministrabit; et qualiter etiam alios cardinales debeant honorare; qualiter etiam in consiliis dandis debeant Deum prae oculis habere, et in mente et in ore tunc temporis sanctitatem et puritatem habere, remota omnium partialitate amoris, odii, vel favoris.»
Aliquando consuevit tamen eis silentium imponere illo tunc, et reliqua proxime praecedentia eis dicere, dum eis decreverit os aperire.
429 Quibus dictis, papa surgit et vadit ad cameram suam, et cardinales omnes remanere consueverunt in domo papae, quousque mensae pro prandio sint paratae; et illa die omnes cardinales comedunt in aula cum papa. Et cum dominus papa exit de camera, [Col. 1263A] et venit ad prandium, associant ipsum duo diaconi cardinales antiquiores usque ad mensam ipsum praecedendo; et post prandium simili modo associant eum usque ad cameram. Et sedent cardinales in mensa primo secundum ordinem suum, a parte dextra papae episcopi et presbyteri cardinales, tam antiqui, quam novi; a parte vero sinistra sedent secundum ordinem suum tam antiqui quam novi diaconi cardinales juxta modum consistorii.
Post prandium vero eumdem ordinem servant in sedendo, tam antiqui, quam novi cardinales; et cum fuerit tempus recedendi, dominus papa sedendo in cathedra sua dat capellum rubeum novis cardinalibus, secundum ordinem per eum in nominando eos eis datum; et ipsum capellum cujuslibet ipsorum capiti [Col. 1263B] imponit ipsis cardinalibus novis stantibus coram eo genuflexis; et immediate familiaris domini papae, qui debet esse paratus, capellum de capite ipsius cardinalis recipit; et tunc quilibet eorum post praedictam impositionem capelli immediate secundum ordinem suum pedem domini papae osculatur, et postea dominus papa quemlibet eorum ad osculum oris recipit secundum ordinem praedictum; et quilibet novorum cardinalium, osculo per eum a domino papa recepto, ad sedem suam ibi redit.
Quo facto, dominus papa surgit, et etiam omnes cardinales; et postea, si ecclesia cathedralis sit ibi prope, novi cardinales aliquoties ad orandum consueverunt immediate ire, deinde ad domos suas redire.
Sequenti autem die novi cardinales debent simul [Col. 1263C] incipere visitationem omnium cardinalium antiquorum, quemlibet ipsorum in domibus quas inhabitant, visitando, non attendendo in visitatione cardinalium antiquorum, qui fuerint, vel sint antiquiores cardinales, sed secundum quod cardinalibus novis magis placebit; et ipsi cardinales antiqui debent novos cardinales tunc, dum visitantur, in camera sua secrete instruere quomodo dominum papam et cardinales antiquos debeant verbo et facto honorare, ac etiam revereri; et quem modum, quando loquentur in consistorio et alibi, cum domino papa 430 vel cardinalibus, in viam consilii, vel in collationes, seu alia loquendo, vel in sedendo, debeant observare. Postquam vero cardinales novi cardinales antiquos visitaverint in suis domibus, cardinales antiqui debent [Col. 1263D] cardinales novos singulariter et singuli in eorum domibus visitare, et interdum ex specialitate aliquos novos cardinales et in domibus propriis immediate, cum sint creati per papam.
Dominus papa in consistorio secundo quod tenuerit vel ad tardius in tertio, consuevit os cardinalibus novis, de consilio cardinalium antiquorum aperire, et tunc eos hortari quomodo debeant in consistorio loqui reverenter, et alia bona verba, prout supra dictum est, tunc temporis eis dicendo.
Advertendum tamen est quod dum praedictum consilium petitur, cardinales novi debent exire consistorium, et stare in aliqua camera ibi prope, donec, datis praedictis consiliis per cardinales antiquos, [Col. 1264A] postea per juniorem antiquum cardinalem, de mandato papae vocentur quod redeant ad consistorium. Quibus reversis, papa consuevit eis os aperire.
Papa vero singulis novis cardinalibus in consistorio, die qua eis os aperuit, dare consuevit titulos et annulos in fine consistorii; et quilibet novus cardinalis consuevit tunc temporis, dum papa imponit annulum digito ipsius, genua flectere, et immediate post dationem annuli manum et pedem dicti domini papae osculari; et osculo per eum a domino papa recepto postea redire ad sedem suam.
Novi vero cardinales annulos portare non debent, etiamsi antequam cardinales fuerint, praelati existerent, quousque dominus papa in consistorio det eis titulos et annulos, ut est dictum; nec debent in capellis, [Col. 1264B] vel domibus propriis dare benedictionem, quousque titulum et annulum receperint, ut dictum est.
Norma vero quae antiquitus consuevit servari in apertione oris novorum cardinalium, et assignatione titulorum, ac datione annulorum, est infra scripta, videlicet quod postquam sederint cardinales tam antiqui, quam novi, in ordine suo in consistorio, tunc quando domino papae placebit, dicitur per eum novis cardinalibus quod sedeant ad partem; et ipsis absentibus dantur consilia circularia per cardinales antiquos, an ora ipsorum novorum cardinalium sint aperienda; et si consulant quod sint, revocantur ad consistorium iidem cardinales absentes, 431 et sedent in locis suis. Et tunc dominus papa, proposita aliqua auctoritate, si placet, cum brevi vel modica, absque ulla [Col. 1264C] ipsius prosecutione ora ipsorum aperit, dicendo: Nos aperimus tibi os, vel vobis, si sint plures, tam in collationibus, quam consiliis, et in electione Romani pontificis, et in omnibus actis, tam in consistorio, quam extra, quae ad cardinales spectant, et quos sunt soliti exercere. Ipsi vero ad proposita non respondent.
Post haec in fine consistorii, vel ibidem post apertionem praedictam, secundum quod domino papae videbitur, singuli cardinales novi, singulariter unus post alium, genu flectit coram domino papa; et tunc dominus papa recipit unum ex annulis praeparatis ad hoc, et immittit digito cardinalis novi, dicendo tunc haec vel similia verba quae sequuntur.
Ad honorem Dei omnipotentis, sanctorum apostolorum Petri et Pauli, et sanctae Priscae, vel alterius [Col. 1264D] sanctae, vel sancti, ad cujus honorem est fundata ecclesia quam cardinali novo committit, committimus tibi Ecclesiam sanctae Priscae cum clero et populo et capellanis suis, si est in presbyterum cardinalem assumptus; et sic in similibus, et interdum additur: Secundum formam, qua committi cardinalibus consuevit, qui eamdem ecclesiam in titulatam pro tempore habuerunt.
Si vero esset in diaconum cardinalem assumptus, dicitur: Ad honorem, etc., ut supra, committimus Ecclesiam sanctae N. cum clero et populo suis, et omittitur Capellanis.
Cardinalis vero qui recipit annulum, osculatur manum et pedem domini papae, et dominus papa [Col. 1265A] ipsum post ad osculum oris recipit, et sic consequenter de aliis novis cardinalibus observatur. Quibus completis, vadunt praedicti domini cardinales novi sedere in locis suis, nec tunc etiam cardinales novi aliquid praedictis verbis et factis respondent.
Attendendum etiam quod dominus papa tunc praesentibus omnibus cardinalibus ordinat quos titulos habere debeant novi cardinales absentes, ut inde sollicitudo tollatur.
Attendendum est etiam quod praemissa, quantum ad apertionem oris, et donationis annuli et tituli, interdum consueverunt fieri extra consistorium, quando dominus papa vocat omnes cardinales ad cameram suam pro consilio super negotiis habendo; et tunc omnes praemissae solemnitates per omnia [Col. 1265B] servantur secundum modum ante dictum, prout factum fuit 432 anno a nativitate Domini [Col. 1265D] Onufrius hanc creationem revocat ad annum 1337, et quidem ad XV kal. Januarii, qua die Bertrandus de Deucio archiepiscopus Ebredunensis, presbyter cardinalis tituli sancti Marci; frater Guillelmus Curti de Divano, abbas montis Olivi, presbyter cardinalis [Col. 1266D] tituli sanctorum quatuor Coronatorum, et Guillelmus Albus, presbyter cardinalis tituli sancti Stephani in Coelio monte renuntiati dicuntur cum aliis tribus. Sed praeferenda hujus Caeremonialis auctoritas. 1339, 16 mensis Januarii, Avinione, per dominum papam Benedictum XII, in personas dominorum cardinalium Ebredunensis, cui tunc fuit commissus titulus sancti Marci; et Albi, cui tunc etiam commissus fuit titulus quatuor Coronatorum; et montis Olivi, cui commissus fuit tunc etiam titulus sancti Stephani in Coelio monte in camera praedicti domini papae Benedicti.
Sciendum quod quando creatur cardinalis novus aliquis, qui est extra curiam, et fuit creatus cum aliis in curia Romana praesentibus, die qua intrare debet curiam, omnes cardinales et camerarius papae, cum clericis camerae et servientibus armorum ejusdem domini papae, exeunt sibi obviam extra villam; et in [Col. 1265C] obviatione cardinalis alii, amotis capellis et biretis, recipiunt ipsum ad osculum. Quo facto, retrocedentes vadunt ad consistorium, duobus tantum diaconibus cardinalibus junioribus cum ipso cardinali novo remanentibus, et eum associantibus usque ad aulam, ubi papa tenet consistorium. Et cum illuc pervenerit, et postea dominus papa de camera sua ad consistorium venerit, antiqui cardinales praeter duos diaconos cardinales juniores cum novo cardinali extra consistorium in fine aulae, ubi tenetur consistorium, remanentes, faciunt reverentiam more solito domino papae. Qua facta, duo antiquiores diaconi cardinales occurrentes novum cardinalem in introitu consistorii recipiunt; et praedicti duo diaconi cardinales juniores, qui eum associaverant, eum dimittunt, et accedunt [Col. 1265D] ad reverentiam solitam faciendam; et ea facta, redeunt ad sedendum in consistorio in locis consuetis. Postea eum dicti duo antiquiores diaconi cardinales deducunt ad dominum papam, qui eum ad osculum pedis, et postmodum oris, recipit. Deinde iidem duo diaconi cardinales antiquiores eum ducunt ad sedem debitam, per dominum papam sibi secundum suae creationis gradum et ordinem assignatam.
Postquam omnibus cardinalibus sedentibus, caeteris [Col. 1266A] repulsis aliis, dominus papa allocutione et collatione aliqualibet, ut est moris, 433 factis ad instructionem ipsius, ut supra de cardinalibus praesentibus in curia Romana noviter creatis recitatum est, silentium novo cardinali imponit, quousque de consilio aliorum cardinalium os ei duxerit aperiri. Subsequenter dominus papa cum omnibus cardinalibus, cum fuerit tempus recedendi, dat in camera sedendo novo cardinali capellum rubeum, vel ante prandium, si non esset in statu illa die solemne prandium faciendi. Reliqua vero debent per dominum papam in apertione oris et datione tituli et annuli dici, fieri et servari isti novo cardinali, et per eumdem cardinalem in visitatione et aliis praemissis per eum faciendis, prout in cardinalibus novis creatis in curia praesentibus eis [Col. 1266B] per dominum papam, et per eos dici, fieri et servari est superius recitatum.
Item sciendum est quod si vacaret sedes apostolica tempore quo rediret ad curiam cardinalis antiquus, sive noviter creatus, qui fuisset legatus aut nuntius, tunc cardinales alii, etiamsi non essent in conclavi pro electione futuri summi pontificis, non vadunt cardinali obviam venienti, pro eo, quia sede vacante personam papae quodammodo repraesentant.
Sciendum quod si die qua cardinalis novus tempore suae creationis absens intrat curiam, dominus papa discretiatus non teneat consistorium, in camera dat capellum rubeum ipsi novo cardinali, praesentibus cardinalibus; et ipsa die os non clauditur,. sed in primo venienti consistorio consuevit.
[Col. 1266C] Regulariter autem cardinali novo absenti capellus rubeus per dominum papam non mittitur. Interdum tamen de gratia speciali mitti ei per dominum papam consuevit, quando antea missus legatus, vel nuntius, per eum fuerat pro pace inter reges, vel regem et principes, tractanda, ac etiam consummanda, ad finem quod ipse cardinalis per ipsos in majori reverentia habeatur, et ex hoc ad pacem melius et facilius inducatur.
Item notandum quod cardinalis noviter creatus, antequam receperit titulum, si papa solemniter celebret, vel audiat Vesperas solemnes, venit ad reverentiam papae secundum gradum suum; et postea recipit et portat paramenta sua, sicut caeteri cardinales gradus sui, si receperit ordinem ad quem est electus; aliter non.
[Col. 1266D] 434 Notandum quod quando cardinalis qui creatur per papam in presbyterum, vel diaconum cardinalem, non est presbyter, vel diaconus, si sit in presbyterum electus, non portat in Vesperis vel Missa, quas papa solemniter facit et dicit praesentibus aliis cardinalibus antiquis, paramenta, quae alii cardinales antiqui portant tunc temporis, quousque de manibus papae receperit ordinem presbyteri; et si sit in diaconum electus, ita non portat paramenta diaconi, quousque de [Col. 1267A] manibus papae receperit ordinem diaconatus; sed stat ultimus inter cardinales gradus sui indutus cappa de scarleto.
Minores ordines consueverunt dari praedictis cardinalibus novis per episcopum cardinalem ex commissione papae extra quatuor tempora. Minores vero ordines per papam regulariter in quatuor temporibus, et interdum extra quatuor tempora et secreto, praesentibus tantum tribus antiquis cardinalibus, et paratis suis paramentis uno episcopo vel presbytero et duobus diaconibus. Consueverunt etiam dari per papam simul omnes ordines majores cardinalibus supradictis.
Quando vero titulus cardinalis episcopi vacat tempore quo novi cardinales per dominum papam creantur, consuevit interdum dominus papa alicui de antiquis presbyteris cardinalibus in curia Romana praesentibus, de illo per modum qui sequitur providere, et in die Veneris, quando cardinales de novo creandos nominat, antiquis cardinalibus per ordinem suum venientibus pro consilio ad cathedram, juxta cathedram domini papae pro ipsis cardinalibus antiquis paratam, eos singulariter interrogat, de quo antiquo presbytero cardinali eis videretur ecclesiae, ut praemittitur, vacanti fore providendum, neminem tamen de cardinalibus eis nominando; et responso per ordinem per eos, dum postea omnes cardinales ad consistorium [Col. 1267C] ad sedendum secundum ordinem suum redierint, dominus papa antiquo cardinali presbytero ibidem praesenti vel absenti providet de ecclesia episcopali, ut praemittitur, vacante, antequam creet alios novos cardinales.
435 Praeferuntur tamen aliqui ratione legationis novissimi presbyteri cardinales in provisione tituli episcopalis antiquioribus presbyteris cardinalibus, prout factum fuit tempore domini Joannis papae XXII, quo tempore erat legatus dominus Bertrandus de Poeto, qui stando in sua legatione fuit factus episcopus Ostiensis, licet dominus Santelmus [ Al., Santelinus] Joannes, qui postea lapsu temporis fuit episcopus Albanensis, et P. de Roblayo, qui fuerat cancellarius Franciae, presbyteri cardinales praecederent [Col. 1267D] eum.
Praeferuntur etiam novissimi presbyteri [Col. 1267D] Quando primum diaconi quidam cardinales, exclusis presbyteris, praelati sint ad titulos episcopales, vide Augustinum Patricium, tit. 8, cap. 17, ubi quaedam exempla refert ex Gregorio XI, qui cardinalem [Col. 1268D] Lemovicensem diaconum promovit ad episcopatum Praenestinensem; ex Pio II, qui Joannem Carvasal sancti Angeli ad episcopatum Portuensem, etc. cardinales in provisione dicti tituli episcopalis illi qui ante promotionem ad cardinalatum fuerint archiepiscopi, vel episcopi consecrati, aliis antiquorum cardinalium, qui non fuerunt episcopi consecrati ante promotionem cardinalatus, ut tempore praefati domini Joannis papae, quo tempore dominus Petrus de Pratis, tunc presbyter cardinalis, qui fuerat archiepiscopus consecratus Aquensis, fuit factus episcopus Praenestinensis, licet praedicti domini Santelmus Joannes [Col. 1268A] et P. de Roblayo presbyteri cardinales praecederent eum, et essent antiquiores in cardinalatu; et tempore domini Clementis papae VI, quando dominus Dalbia, qui fuerat episcopus Ruthenensis, fuit factus episcopus Portuensis; et dominus cardinalis Bononiensis, qui fuerat consecratus archiepiscopus Lugdunensis, factus fuit episcopus Portuensis; et dominus cardinalis Claromontensis, qui postea fuit papa Innocentius VI, fuit habitus episcopus Ostiensis, licet dominus cardinalis montis Olivi praecederet eos, et esset antiquior ipsis in cardinalatu. At tempore domini Innocentii papae VI, quo dominus Atrabatensis presbyter cardinalis fuit factus episcopus Ostiensis, et dominus Ispanus etiam presbyter cardinalis, qui tunc erat legatus in Lombardia, fuit episcopus [Col. 1268B] Sabinensis, quamvis dominus montis Olivi, qui fuerat abbas montis Olivi Benedictinus; et cardinalis Sucellensis creatus dicti domini Clementis papae VI, qui fuerat electus Sucellensis, et non fuerat consecratus, praecederent omnes; et subsequenter creavit alios novos cardinales per modum supradictum.
436 Die vero Sabbati sequenti dictus cardinalis antiquus, cui die Veneris praecedenti provisum est de titulo cardinalari episcopali, debet esse extra consistorium cum aliis novis cardinalibus die Veneris praecedenti creatis, quousque ex parte domini papae vocetur quod veniat ad eum cum aliis cardinalibus de novo creatis; et tunc primitus debet venire cum eis, et stare primus pedes cum novis cardinalibus, et omnia alia facere cum eis quae novi cardinales [Col. 1268C] facere debent juxta modum superius recitatum, hoc excepto, quod cum omnes solemnitates praemissae sint completae, quod per duos diaconos cardinales antiquiores primus ducitur ad sedendum in consistorio immediate juxta ultimum antiquum episcopum cardinalem. Silentium etiam ei non imponitur, quod novis cardinalibus est imponi consuetum; nec per papam annulus ei postea datur, nec exhortatur per papam, quomodo debeat se habere in consistorio et extra; nec capellus rubeus ei per papam datur. Visitat tamen omnes cardinales, ut de novis cardinalibus superius est jam dictum. Si vero est absens a curia, quando dominus papa ei providet, debet cum redierit omnes cardinales in eorum domibus singulariter visitare.
[Col. 1268D] Sciendum est autem quod titulus episcopalis cardinalatus non consuevit committi alicui cardinali, nisi primo fuerit episcopus consecratus, posito quod tempore quo talis titulus episcopalis vacat, sit prior presbyterorum cardinalium primus, qui non fuit episcopus consecratus ante promotionem suam ad cardinalatum. Et ita factum fuit, quando dominus cardinalis de Bolonia fuit factus episcopus Portuensis, qui erat subprior presbyterorum cardinalium, quod fuerat ante cardinalatum archiepiscopus Lugdunensis consecratus; et dominus cardinalis montis Olivi erat prior [Col. 1269A] presbyterorum cardinalium; sed ipse dominus montis Olivi non fuerat episcopus consecratus ante promotionem suam ad cardinalatum, ideo non fuit sibi commissus titulus episcopatus praedictus.
Notandum tamen est quod tempore praedicti domini Joannis papae, dominus Santelmus Joannes presbyter cardinalis, licet non fuisset electus neque consecratus in episcopum vel archiepiscopum, fuit factus episcopus Albanensis.
Tempore vero Benedicti XII et domini Clementis VI, post receptionem ad osculum oris, dominus papa consuevit dare annulos nobiles episcopis noviter creatis, quando sunt in curia 437 praesentes; absentibus autem etiam, cum ad ipsam curiam redierint, dare non est consuetum. Ita fuit observatum [Col. 1269B] per dominum Clementem papam VI, quando dominus Petragoricensis cardinalis fuit creatus episcopus Albanensis, et dominus cardinalis Ruthenensis factus episcopus Portuensis; quibus dati fuerunt annuli per dominum papam praedictum, ut dictum est, quia erant in curia praesentes. Domino cardinali Ebredunensi vero, qui erat absens a curia, quando fuit creatus episcopus Sabinensis, in regressu suo per papam annulus non fuit ei datus. Domino cardinali Albo, cum factus fuit episcopus Tusculanensis, datus fuit annulus, quia erat tunc in curia praesens per dictum Clementem papam praedictum, modo et tempore praedictis; et idem fecit domino cardinali de Bolonia, quando ei providit de episcopatu Portuensi.
Interdum tamen dominus papa consuevit antiquo [Col. 1269C] presbytero cardinali in curia Romana praesenti sine quatuor temporibus, et sine creatione novorum cardinalium de episcopali titulo per modum supra plene recitatum providere; et illa die omnes cardinales consueverunt cum papa prandium facere; et cardinalis ille in crastinum habet omnes cardinales singulariter in eorum domibus, ut supra praemissum est, visitare.
Si vero cardinalis ille sit absens a curia Romana, omittuntur solemnitates praedictae, hoc excepto, quod auricularia consilia per dominum papam cardinalibus in curia Romana praesentibus per modum praedictum petuntur. Quibus per eos datis, et postea ad consistorium reversis, dominus papa facit tunc provisionem praedictam cardinali absenti per modum [Col. 1269D] antedictum.
Et notandum quod licet regulariter omnes dicti cardinales veniant ad reverentiam domini papae, quando idem dominus papa venit ad consistorium, tamen si ipse dominus papa, sive in loco suo, sive in camera sua, seu alibi cum mantello et bireto, vel cum cappa, non portando paramenta solita, ut fit aliquando propter frigus, vel ex causa alia, teneat consistorium; tunc quando non portat paramenta solita, non veniunt domini cardinales ad reverentiam consuetam.
Sciendum est quod quando dominus noster papa creat cardinales, sive diaconos, sive presbyteros, post creationem et commissionem ecclesiarum, ad [Col. 1270A] quas intitulantur per dictum 438 dominum nostrum papam eis factam, idem dominus noster consuevit dispensare ad partem, ut dicti cardinales possint obtinere omnia beneficia, quae ante dictam creationem obtinebant, cum ecclesiis eisdem commissis.
Sciendum etiam, quod quando dominus noster papa providit alicui presbytero cardinali de aliquo episcopatu cardinalari, tunc dominus noster non dicit committimus, sed providemus de tali episcopatu, etc. Et hujusmodi provisione facta, dictus dominus noster papa non in publico, sed ad partem dispensat cum ipso episcopo cardinali, ut beneficia, quae obtinebat ante dictam provisionem, una cum dicto episcopatu possit obtinere.
Notandum est etiam quod dicti cardinales, qui [Col. 1270B] mittuntur nuntii vel legati, die qua debent arripere iter legationis suae, ambo simul vadunt cum famulis suis, tamen primo ad ecclesiam majorem civitatis vel villae, ubi curia est; demum debent arripere et continuare iter suae legationis. Omnes vero alii cardinales, qui habent remanere in curia, habent praecedere legatos, et exspectare quasi per mediam leucam extra civitatem, et ibi recipiunt licentiam ab ipsis. Qua licentia ab omnibus recepta, continuant ad usque prosecutionem iter suum.
Sciendum est etiam quod cardinales nuntii vel legati in excessu eorum de curia et regressu habent visitare omnes cardinales in curia remanentes; ipsi vero in dictis recessu et regressu non visitantur, nisi hoc fieret ex affectione speciali, licet secundum usum [Col. 1270C] modernorum, quasi per omnes visitentur.
Item sciendum est quod cardinalis legatus vel nuntius non consuevit redire ad curiam Romanam, nisi praehabita super hoc licentia speciali domini papae.
Sciendum est quod quando dominus papa vult ordinare de cardinali, vel de cardinalibus, legato, vel legatis, nuntio, vel nuntiis, mittendo, vel mittendis ad aliquas partes, seu regiones, dominus papa primo petit publice in consistorio a cardinalibus utrum sit expediens mittere, vel non, dicendo aliqua 439 propter quae mittendum videatur; et si expediens videatur mittere, ordinat etiam publice in consistorio utrum sint mittendi unus, duo vel plures; et ordinato [Col. 1270D] de mittendo, fiunt auricularia consilia de personis mittendis, ut in cardinalibus creandis est fieri consuetum, et dominus papa petit tunc auriculariter a quolibet, de quo, vel quibus, videtur bonum ordinare mittendis.
Et consiliis completis, postmodum per papam interdum sumpta aliqua auctoritate, sed ipsam parum prosequendo, regulariter tamen sine assumptione auctoritatis, ibidem vel in crastinum, secundum quod papae placuerit, dicitur per dictum papam: Omnes vel major pars fratrum nostrorum concordant, vel concordat in unam personam, vel duas personas, vel plures, si duae vel plures sint mittendae; et nos de consilio ipsorum fratrum nostrorum ordinamus quod [Col. 1271A] vos talis, vel tales, si sint duo vel plures, vadatis ad tales partes, et paretis vos ad eundum, etc. Interdum vero papa consuevit addere post verbum Ordinamus, Et injungimus. Quo dicto per papam, cardinalis mittendus ibidem consuevit sumere aliquam auctoritatem, et aliqualiter se excusare, quod ipse non est sufficiens ad id quod dominus papa eum ordinavit mittendum; sed ejus excusatione non admissa per papam, cardinalis ipse venit ad osculum pedis et oris papae, cardinali antiquiori diacono primitus pedes papae discooperiendo. Quibus factis, papa surgit, et vadit ad cameram. Aliae solemnitates non fiunt, nec dicuntur, nisi quod si cardinalis aliquis est absens propter infirmitatem, mittuntur duo cardinales ad eumdem pro consilio ejus habendo, juxta modum [Col. 1271B] servatum in creationibus novorum cardinalium. Illa vero die qua sic ordinantur legatus, vel legati, nuntius, vel nuntii cardinales, mittendus, vel mittendi, non consueverunt omnes cardinales cum papa commedere; sed tantum ille, vel illi, quis, vel qui, legatus, vel legati, nuntius, vel nuntii ordinatur, vel ordinantur.
Attendendum est etiam quod si forte sint duo legati, vel nuntii creati, et unus illorum processu temporis forsitan se excuset, vel papa eum excuset, utrum illi qui remanet, sit alius legatus, vel nuntius adjungendus, vel non adjungendus, et de persona adjungenda super hoc sit auriculare consilium, sicut prius; et hoc propter illum primo creatum, se non excusantem, qui remanet nuntius, vel legatus, qui in 440 hoc tantum cardinalium vota scire non debet. [Col. 1271C] Et ita fuit observatum tempore domini Clementis papae VI, pontificatus sui anno 4, quando dictus dominus papa excusavit dominum cardinalem de Bolonia, qui fuerat electus legatus una cum domino cardinali Ebredunensi per eumdem ad partes Italiae et regni Siciliae.
Notandum est etiam quod dominus papa debet ordinare et facere, ut supra dictum est, hujusmodi legatos, vel nuntios in consistorio. Interdum tamen consuevit ipsos ordinare et facere in camera sua, vocatis omnibus cardinalibus; et si forte papa in dicta ordinatione non portat pluviale et mitram; tamen in pronuntiatione ipsorum legatorum, vel nuntiorum ipse debet portare pluviale aurifrigiatum, et [Col. 1271D] mitram consistorialem nuncupatam. Si tempus sit nimis frigidum, papa in eadem pronuntiatione potest recipere pluviale de samito fulrato de pellibus, et caputium de eodem. Quo pluviali recepto, ante dictam legatorum vel nuntiorum pronuntiationem omnes cardinales debent venire ad reverentiam papae, prout est consuetum.
Item notandum quod cardinalis vel nuntius, ante recessum suum de curia, debet omnes et singulos cardinales in eorum domibus visitare; et illud idem debet facere in regressu. Ipse vero legatus, vel nuntius, non consuevit ab eis visitari, nisi per aliquos sibi speciales; sed in die recessus ipsius omnes cardinales debent extra villam in convenienti campo exspectare [Col. 1272A] ipsum, ab eo facto primitus osculo, depositis capellis et bireto per eosdem. Si vero sint duo, vel plures legati, vel nuntii, debent ipsi convenire bene mane in ecclesia majori civitatis, vel loci, ubi resident papa et cardinales, et idem recipere simul viam suam, et venire ad cardinales extra villam, ut supra dictum est, exspectantes pro commeatu recipiendo.
Cum autem hujusmodi legati, vel nuntii redeunt de legatione sua, et volunt intrare curiam, omnes cardinales de curia debent exire eis obviam extra villam, et eosdem legatos, vel nuntios exspectare in convenienti campo, ut superius in recessu est dictum; et deinde omnes cardinales cum dictis legatis vel nuntiis debent ascendere palatium, ubi recipiuntur praedicti legati, vel nuntii in consistorio per dictum papam ad osculum pedis et oris; et si non sit unus legatus, [Col. 1272B] vel nuntius, 441 ille associatur a loco ubi fuit per cardinales receptus extra villam usque ad palatium papae per duos juniores diaconos cardinales.
Si vero sint duo legati vel nuntii, ipsorum legatorum vel nuntiorum prior in ordine cardinalatus associatur a loco praedicto per duos juniores diaconos, et legatorum vel nuntiorum alter associatur modo praedicto per alios duos penultimos juniores diaconos cardinales, secundum suae prioritatis ordinem incedendo. Quibus legatis vel nuntiis receptis per papam ad osculum pedis et oris, vadunt ipsi legati vel nuntii ad sedendum in sede sua secundum ordinem suum; ipsi vero diaconi cardinales, qui eosdem legatos vel nuntios associaverint, post eos veniunt ad reverentiam papae, prout est fieri consuetum; et demum vadunt [Col. 1272C] ad sedendum in loco suo.
Quibus residentibus, papa recipit aliquod thema, et facit quamdam collationem ad commendationem et laudem ipsorum legatorum vel nuntiorum, prout videtur papae; in qua collatione ipsi legati vel nuntii sedent in locis suis, capitibus omnino discoopertis, etiam absque biretis; et sic est quandiu laus et commendatio illius collationis ipsis diriguntur per papam; et ipsa collatione finita, remanent illa die omnes cardinales ad comedendum cum papa. Dicta namque collatio, quae fit per papam in adventu nuntiorum, vel legatorum, fuit introducta per dominum Benedictum papam XII, et observata per dominum Clementem VI. Tamen temporibus domini Clementis V et domini Joannis XXII non observabatur.
[Col. 1272D] In primo vero consistorio secuto dicti nuntii vel legati referunt, seu relationem faciunt de gestis per eos in legationibus suis; et hoc per modum collationis, recipiendo thema aliquale. Et istud servatur, etiamsi sint duo legati vel nuntii, sive plures, pro quibus facit suam relationem per modum collationis. Si autem ipsi legati vel nuntii non erunt parati referre in proximo consistorio post eorum adventum, consuevit eis designari per papam certa dies ad referendum.
Est etiam notandum, quod cardinalis legatus vadens ad legationem suam, cum exit territorium civitatis vel loci in quo papa cum cardinalibus residet, [Col. 1273A] statim deponit cappam communem, et recipit cappam rubeam de scarleto et biretum rubeum, quibus in tota legatione sua utitur; et cum intrat territorium supradictum, statim dimittit signare, et deponit cappam rubeam et 442 biretum rubeum, et assumit cappam communem, et biretum tale, sicut alii cardinales portant, et deinde intrat curiam per modum supra proxime descriptum.
Ista vero quoad assumptionem, necnon depositionem cappae rubei coloris et bireti et crucis signationem, non habent locum quoad nuntios, sed tantum quoad legatos.
Attende tamen quod crux non portatur ante legatum, nec ante nuntium.
Sciendum est autem quod cardinalis legatus, postquam [Col. 1273B] recesserit de curia, quousque redierit de legatione sua ad curiam, nihil recipit de censibus ecclesiae, nec de servitiis praelatorum per dominum papam medio tempore factorum, nec de aliis camerae domini papae medio tempore debitis, in quibus cardinales praesentes partem dimidiam habere et percipere consueverunt, exceptis annul. card. medio tempore decedentium, in quibus annul. card. legati absentes a curia tantum recipiunt, ac si essent praesentes. Nuntius vero missus tantum recipit in absentia de praedictis, quantum reciperet, si in curia esset praesens.
Notandum etiam quod cardinalibus, qui debent ire [Col. 1274A] legati, vel nuntii, consuetum est ad parandum se et iter arripiendum unius mensis terminus communiter assignari, licet propter periculum grande, quod imminebat et timebatur . . . . . . fortius in regno Majoricarum, quod rex Aragonum cum armis intraverat, et civitatem Majoricam jam receperat, et ad locum Perpignani accedens capere nitebatur eumdem, dominus B. cardinalis Ruthenensis, ad ipsa regna ordinatus legatus, die duodecima post diem suae publicatae legationis iter suum arripuit versus illa.
Item notandum quod cardinales legati vel nuntii in regressu de legatione sua consueverunt cardinalibus in curia remanentibus aliqua, prout placet, dare jocalia.
Item notandum quod quando domini cardinales sunt coram domino papa, et habent ibidem loqui vel [Col. 1274B] respondere de aliqua materia, primo loquitur primus episcopus cardinalis, et subsequenter alii episcopi cardinales; et post eos presbyteri cardinales; et demum junior diaconus cardinalis, et per ordinem omnes diaconi cardinales usque ad antiquiorem diaconum cardinalem, qui loquitur seu respondet ultimus Cum autem vacat sedes apostolica, et domini cardinales simul congregantur, 443 et loquuntur, tunc non servatur iste modus, quod antiquior diaconus cardinalis loquitur immediate post ultimum presbyterum cardinalem, et demum singuli diaconi cardinales usque ad juniorem diaconum cardinalem, qui tunc sede vacante loquitur ultimus omnium. [Col. 1273] Quaedam hic alieno charactere addita erant de verbo ex Caeremoniali sequenti Petri Amelii, quae omittenda visa sunt.
Admonitio in Ordinem Romanum XV
1. Etsi in veteri Codice, quem nobis utendum pro sua benevolentia concessit eminentissimus cardinalis Casanata, nullum auctoris nomen sequenti libro sit praefixum, ex variis tamen ejusdem libri locis constat eum esse Petrum Amelii, Gallum Electensem, ex eremita Augustiniano Urbani V sacristam, dein Gregorii XI poenitentiarium ac bibliothecarium; postea Senogalliensem episcopum, archiepiscopum Tarentinum, tum patriarcham Gradensem et Alexandrinum, atque ecclesiae Aquensis administratorem. Is nimirum se ipse prodit in sequentis libri cap. 79: Ita vidi ego frater Petrus Amelii, Senegalliensis episcopus, observari. Item in cap. 141 Augustinum Patrem nostrum vocat; idemque in cap. 90 testatur, se sacristam et episcopum Senogalliensem, agnos Dei (ut vocant) confecisse anno 1378. Ad haec in cap. 158 ait se Gradensem patriarcham una cum patriarcha CP. processus generales in criminosos feria quinta in Coena Domini pronuntiasse anno 1393. Denique in vivis erat ad annum 1398, instante obitu Bonifacii IX, ex cap. 165. Falluntur itaque qui eum anno 1368 obiisse ferunt, cum post annos decem agnos Dei confecerit sacrista et episcopus Senogalliensis. Sedit ut patriarcha inter cardinales episcopos anno 1391, ex cap. 153. Iter Gregorii XI Avenione Romam versibus cecinit: cujus operis meminit in sequenti cap. 142. Quaere in itinerario meo de domino papa Gregorio XI. Hoc Itinerarium exstat apud Massonum et Ciaconium de summis pontificibus, in Gregorio XI. Ex his manifestum est non alium a Petro Amelii sequentis libelli esse scriptorem, de quo Augustinus Patricius in lib. II, cap. 60.
2. Quaedam tamen additiones ab aliis auctoribus hinc inde respersae sunt, nimirum in cap. 61, ubi quaedam observantur de tempore Eugenii IV, tum in cap. 63, ubi exsequiae cardinalis Novariensis, qui anno 1434 obiit, referuntur. Harum additionum auctorem esse Petrum episcopum Oloycensem conjicere licet ex cap. 85. Et ita vidi servari ego Petrus episcopus Oloycensis tempore domini Bonifacii IX, Innocentii VI, Gregorii XI, Joannis XXIII, et Martini V.
Ordo Romanus XV
In prima Dominica Adventus Domini sermo et Missa mandantur. Hac die camerarius papae consuevit [Col. 1274B] celebrare magnam Missam, nisi aliquis cardinalis vel praelatus faceret sermonem, quia tunc talis debet celebrare totum officium. In hac Missa summus pontifex [Col. 1275A] indutus alba, stola, et pluviali rubeo simplici et sine perlis, et cum mitra alba, venit ad Missam; et sic in Dominicis Adventus et Quadragesimae; et antequam exeat cameram, occurrunt ei ad osculum manus cum aurifrisio pluvialis supra manum dexteram duo diaconi minores cardinales, qui ibidem sint; vel presbyteri, si non sint diaconi; et cum antecedunt usque ad capellam. In ista Missa descendit de cathedra sua, et vadit ad aliam ante altare, dum dicitur Hanc igitur, et ad [Col. 1275D] Psalmus Laetatus sum dicebatur ante communionem, inferius, in cap. 43. Laetatus sum tantummodo.
In secunda Dominica Adventus sermo et Missa mandantur, ut alia supra. Item sciendum quod curia Romana in Dominicis Adventus, necnon in Quadragesima, quantumcunque sit festum duplex, et in [Col. 1275B] ipsis cadat, nunquam consuevit de festo illa die facere, sed transfertur in sequentem feriam; nec commemorationem, quoniam istae Dominicae habent historias proprias.
In tertia Dominica Adventus et Missa et sermo mandantur. Si camerarius non dicit Missam in prima Dominica, istam debet celebrare, nisi cardinalis aut aliquis praelatus faceret sermonem, quoniam tunc talis faciet officium totum. In hac die praelatus utitur mitra cum perlis et paramentis pretiosis violaceis. Portat dominus papa etiam pluviale de 449 sindone seu samito cum aurifrigiis de perlis, et mitra aurifrigiata cum perlis utitur; in prima Oratione dicitur Pax vobis, et non Dominus vobiscum.
[Col. 1275C] In quarta Dominica Adventus sermo et Missa mandantur. Omnia et singula ut supra in prima.
In vigilia Nativitatis Domini non est sermo nec Missa. Vesperae [Col. 1276D] Id est significantur cardinalibus, etc. mandantur. Potus fit in aula post Vesperas.
In primis Vesperis sacrista papae bona hora facit parare pluviale album pretiosum cum imaginibus et perlis, aquilam et mitram pretiosam cum magnis sapphiris, vel aliam juxta voluntatem papae: quibus indutus pontifex ad Vesperas venit; et duo diaconi, antequam exeat cameram, faciant sibi reverentiam osculando manum cooperto aurifrisio pluvialis papae. Et isto modo semper observatur quandocunque papa indutus exit cameram. Et facta reverentia flexis genibus [Col. 1275D] ante altare, supra cathedra mitra deposita per antiquiorem diaconum primo; sed duo minores diaconi in cappis laneis remanent cum papa; et alii omnes cardinales cappis depositis sacra recipiunt paramenta, scilicet amictum, latum superpliceum et pluviale; et sic revertuntur duo antiquiores cardinales. Et surgens ab Oratione, duo diaconi cardinales antiquiores a dextris, et alii a sinistris recipiunt oram pluvialis, et alia manu fimbriam retro; et sic ducunt eum ad cathedram solemnem longe ab altari paratam; et ipso sedente, antiquior stet a dextris ipsius, junior a sinistris, capitibus discoopertis. Et tunc [Col. 1276A] veniunt omnes cardinales ordine suo ad reverentiam papae more solito. Primo prior episcoporum cardinalium; post eum patriarcha, si est ibi; secundo loco subprior episcoporum cardinalium; et post eum alius patriarcha, si est ibi; et sic deinceps secundum ordinem suum.
Quo facto, papa surgit; stando ibidem, et deposita mitra per illum qui stat a dextris, versa facie ad altare, signando se incipit Deus, in adjutorium meum intende, et dicto Gloria Patri, subdiaconus papae stando capite inclinato submissa voce incipit Rex pacificus, et postea flectit genua ante eum, et iterum papa reincipit Antiphonam; qua dicta, sedet. Statim chorus reincipit; et ponitur sibi mitra per unum diaconum [Col. 1276B] cardinalem, qui sibi astat a dextris, et per alium, retro caudas aptantes. Secundam Antiphonam incipit diaconus qui stat a dextris; tertiam incipit episcopus cardinalis, qui servit in officio presbyteri; quartam incipit prior presbyterorum cardinalium; quintam diaconus cardinalis qui stat a sinistris; et iste ordo observatur quandocunque sunt Vesperae papales.
450 Nota quod subdiaconus cum uno acolythorum denuntiat Antiphonam papae et cardinalibus. Capitulum dicit subdiaconus; Hymnum incipit aliquis de senioribus auditoribus vel acolythis; et statim papa eumdem Hymnum reincipit. Deponitur semper sibi mitra quando cantat. Subdiaconus vero incipit Antiphonam de Magnificat; et statim papa eam reincipit. Postquam cantores incipiunt Magnificat, [Col. 1276C] papa descendit de sede, et vadit thurificandum altare. Hoc facto, revertitur ad sedem, et thurificatur per episcopum cardinalem in dicta sede; et postea ipse episcopus, dicti duo diaconi a dextris et a sinistris, et postea subsequenter omnes cardinales induti pluvialibus per unum acolythorum; et postea dicit Orationem.
Nota quod Matutinae non mandantur, sed omnes tres Missae, neque est sermo.
In Matutinis vero papa venit indutus cappa lanea. Modernis temporibus est de veluto cremosino, foderata de ermelinis. Hoc adinvenit Bonifacius IX. Cappa lanea de scarleto rubeo, clausa usque ad medium pectoris, cum bireta connodata subtus barbam propter [Col. 1276D] frigus; et sine mitra sedet in dictis Matutinis, quas ipse incipit more solito. Nec stant ante ipsum, nec ad latera cardinales diaconi, sed sedent in scamnis suis juxta ordinem suum.
Duas primas lectiones legunt acolythi vel clerici capellae; tertiam legit junior thesaurariae clericus; quartam minor presbyter cardinalis; quintam nobilior in genere, qui tunc sit in curia; sextam prior subdiaconorum; septimam junior diaconus cardinalis, qui stat a sinistris papae; octavam prior diaconorum cardinalium, qui stant a dextris papae; nonam [Col. 1277A] papa, in qua dicit solummodo Jube, domine, benedicere, et cantores respondent Amen.
Nota quod cardinales qui legunt lectiones ista nocte, post lectionem non veniunt ad osculandum pedem papae; sed alii dicentes lectiones vadunt ad osculandum pedem papae, sed non cardinales; et quando dicunt lectiones, omnes habent superplicia, praeterquam cardinales, qui stant cum cappis, dicentes lectiones; et lectione lecta per papam, subdiaconus incipit ante papam, Te Deum laudamus, et papa iterum resumit Te Deum; et cantores perficiunt totum. Dum cantatur Te Deum, sacrista facit parari paramenta super altare albi coloris, primo casulam, secundo dalmaticam; super parte sinistra tunicellam; super parte dextra stolam pectoralem, chirothecas, [Col. 1277B] annulos, pallium, tres acus sive spinolas, sandalia super eadem parte; manipulum infra librum Evangeliorum; in sinistra parte mitram, in medio altaris albam simplicem, et ab una parte cinctorium cum succinctorio versus mitram, et fanum a parte dextra; et sic idem sacrista successive et ordinate cum honestate 451 tradit et distribuit capellanis, commensalibus, auditoribus, et acolythis juxta ordinem suum summo pontifici deferendis.
Completo vero Te Deum, portantur duo candelabra cum faculis per acolythos ante papam, et Missale per aliquem episcopum de sibi astantibus; et ponit super caput primi presbyterorum qui sibi servire debet in hac Missa, et papa dicit Collectam. Qua finita, non datur Benedictio, sed acolythi cantant Benedicamus [Col. 1277C] Domino. Et interim papa stando duo diaconi cardinales deponunt sibi illa vestimenta praecise usque ad camisiam seu albam Romanam, et induunt ipsum sacris vestibus, prout scripta sunt et notata superius, ordine contrario, quia primo traditur ei alba per illum qui habet legere Evangelium, qui etiam debet esse in habitu diaconi a parte dextra papae; et per subdiaconum ex parte sinistra. Ambo simul induunt papam. Secundo cinctorium cum succinctorio; et caveat quod illud pendeat ad latus sinistrum. Tertio crucem pectoralem, quarto fanum, et sic deinceps.
In hac Missa veniunt papae obviam, eo descendente de cathedra, tres juniores presbyteri cardinales, induti rochetto, amictu, superplicio, et planeta seu casula; [Col. 1277D] et eodem modo in omnibus missis solemnibus papalibus, prout notatur in ordine ipsorum, et in fine continetur libri. Post thurificationem altaris, papa stante vel sedente in sede sua, omnes cardinales faciunt reverentiam papae, et non in Matutinis. Dicta Missa, et data Benedictione papali, et denuntiata indulgentia, per cardinalem qui ei servit in officio capellani, de VII annis et septem quadragenis, papa revertitur ad magnam cathedram; et mitra deposita per cardinalem qui sibi astat a dextris, incipit laudes [Col. 1278A] Deus, in adjutorium meum intende, et revertitur ad revestiarium, ubi debet semper indui. Si papa velit celebrare secundam Missam sine intervallo, non exuit se, sed dicta per eum Oratione, et data Benedictione, vadat ad altare. Si autem per alium celebratur, et immediate, non cappam, sed pluviale deponit, cum aurifrisiatam mitram recipit. Si est infra capellam, et ibi exspoliat se sacris vestibus legendo Laudes cum capellanis suis; et ibidem tantummodo dicit Collectam, et dat iterum Benedictionem, cantato per cantores Benedicamus Domino. Quod si non sit revestiarium, ista fiunt in cathedra sua. Resumit cappam clausam quam prius deposuerat, et revertitur ad cameram, si sibi placet, usque sit tempus incipiendi Missam de aurora.
[Col. 1278B] Nota quod in hac Missa nec in secunda non dicitur Laetatus sum. Item in praesenti Missa solus pontifex communicat, et super altare; et sine calamo bibit sanguinem, et nihil [Col. 1277D] Huc spectat rubrica Sacramentarii Gregoriani in vigilia apostolorum Petri et Pauli, scilicet quod apostolicus, quando celebrat duas Missas una die, non lavat os nisi post officium. aliud, quia habet celebrare illam de tertiis; sed cum digitis bene tergat calicem, et cum aqua infra 452 lavet digitos, prout moris est in parvis Missis.
Notandum etiam quod imperator vel rex, si sit in curia hac nocte de sero, clericus capellae portat sibi librum legendarum, in quo debet legere quintam lectionem; et eum honeste instruit de caeremoniis observandis in petendo Benedictionem, in cingendo ensem cum vagina, extrahendo, et ipsum vibrando, pileo et aliis. Item notandum, paretur per camerarium et clericos ensis cum vagina, corrigia, et pileo [Col. 1278C] secundum nobilitatem principis. Item dum cantatur quartum Responsorium, si sit imperator vel rex, camerarius, sacrista et clerici capellae parant unum pulchrum pluviale album, et ante pulpitum sibi deponunt caputium, et ipsum induunt ad medium chlamydis illud pluviale, ita quod fissura [Col. 1277D] Id non passus est Fredericus tertius imperator, [Col. 1278D] in Musei Italici tomo I, pag. 263. sit ad manum ejus dexteram; et cingunt ei ensem, et ipsemet extrahit et facit vibrare; et ponunt sibi super caput pileum, et ipse inclinat caput ad papam, et petit Benedictionem, et legit lectionem sibi praedictis astantibus. Qua lecta, ducunt eum sic indutum cum pileo super caput, ense extracto ad manum, ad osculum pedis papae; et quilibet revertitur ad locum suum.
Notandum etiam quod si papa sit Romae, hanc [Col. 1278D] Missam debet celebrare ad praesepe Domini, et de sero ibidem cantare Vesperas, et potum cum clericis et nobilibus Urbis facere in aula.
Item quidquid offertur sive ad manus papae vel pedes, vel super altare, capellanorum commensalium est, excepto pane et vino, quod acolythorum est, et quidquid venit per totam Missam super altare. Et iste modus debet semper observari in omnibus Missis papalibus, prout continetur in libro [Col. 1278D] Id est in libro Cencii camerarii superius edito, qui in hoc Caeremoniali passim Politicus, rectius Polyptychus, aliquando Camerarius appellatur. Politico, secundum quod dicit Jacobus Gaietani; et presbyteri [Col. 1279A] cum capellanis recipiunt XII denarios a papa, qui vocatur presbyterium, de quibus medietas est sacristae juxta ordinem Urbani.
In hac Missa nec in sequenti cardinales non consueverunt venire ad reverentiam papae, quoniam bis in die non tenentur (sed quod observatum sit alibi invenies) nisi tantummodo illi tres juniores presbyteri, illi nunquam fallunt. Contrarium ordinavit dominus Urbanus sextus. Sed in secunda Missa de aurora non veniunt, sed in prima et tertia. Bene.
Missa de aurora mandatur, quam Romanus pontifex, si sit in Urbe, consuevit celebrare. Et egrediens de sancta Maria Majori summo mane indutus missalibus vestimentis, vadit ad sanctam Anastasiam, et [Col. 1279B] ibi celebrat. In hac Missa dicitur Credo in unum Deum, et Gloria in excelsis. Non dicitur Laetatus sum; et oblationes ut in alia Missa de media nocte. Etiam papa solus communicat super altare ut in prima, etc.
Qua finita, sic revertitur indutus ad sanctam Mariam Majorem; et 453 depositis paramentis quiescit modicum in camera sua, et hora competente intrat sacrarium seu vestiarium cum episcopis, presbyteris, diaconis cardinalibus, capellanis, subdiaconis et reliquis ordinibus; et cantant Tertiam. Qua dicta, induunt eum solemniter sacris vestibus albis, et quilibet in ordine suo; et sic processionaliter procedunt ad altare cum cruce et septem faculis; et curia debet dare presbyterium, etc.
[Col. 1279C] Quod si papa non sit in Urbe, cardinalis qui habet titulum sanctae Anastasiae consuevit hanc Missam celebrare, et in ejus absentia, si papa non celebret, prior presbyterorum cardinalium.
Notandum quod si papa vellet has duas Missas celebrare, si vellet, posset ambas dicere, absque quod deponeret vestes sacras; sed propter honestatem et nocturnam fatigationem rationabile est quod fiat aliqualis interpolatio secundum temporis congruentiam, et prout expedit propter brevitatem temporis et dierum, quod etiam notandum est. Quo dicto Te Deum laudamus, duo ceroferarii accedunt ante papam cum candelabris et candelis accensis, et papa dicit Orationem, et illi Benedicamus Domino, cantando. Nec papa dat Benedictionem consuetam, sed post Laudes. [Col. 1279D] Sciendum quod si dictam secundam Missam celebrare velit, dicta prima, sacras vestes non deponit, sed cum illis dicit Laudes; quibus dictis, dat Benedictionem, et iterum reincipit secundam Missam.
Hora ergo competente indutus solemniter summus pontifex cum capellanis, subdiaconis, acolythis processionaliter cum septem faculis, cruce et incenso incipit Missam. Ei occurrunt tres juniores cardinales presbyteri ad osculum oris et pectoris. Sciendum quod lecta Oratione consueverunt laudes ejus fieri, sicut habetur in Politico, et notatur in ejus coronatione. Finitis illis laudibus, cantatur Epistola Latina, postmodum Graeca. Subdiaconus Latinus exspectat subdiaconum Graecum; et postea ambo vadunt ad [Col. 1280A] osculandum pedem papae, ducti per clericum caeremoniarum. Sic etiam legitur Evangelium Graecum et Latinum. Diaconus vero cardinalis dicto Evangelio revertitur ad altare, nec exspectat diaconum Graecum, licet iverunt simul, sed Graecus sequens illum. Ad Evangelium Latinum portantur septem candelabra, et immediate dicitur Evangelium Graecum cum duobus candelabris accensis, et alia quinque portantur in altari. In hac die papa in Missa consuevit facere aliquas novitates. Quaere in additionibus.
Nota quod si papa stet in laudibus sacris vestibus indutus, cardinalis qui sibi servit debet incensare altare.
In hac Missa communicant omnes diaconi cardinales, [Col. 1280B] protonotarii, commensales, et auditores, et omnes in Christo vere famulantes, qui in dignitate episcopali non sunt constituti, quoniam tales per se celebrare populo tenentur.
454 Nota quod in ista communione et in die Paschae parantur tres calices magni: unus pro consecratione, alius cum quo papa vinum bibit, alius pro communicantibus post sumptionem Eucharistiae. Vinum sumunt de manu alicujus acolythorum, oblationes vero dividantur ut in prima.
In secundis Vesperis papa venit cum pluviali rubeo de samito et mitra aurifrisata. Subdiaconus dicit capitulum, cantores Hymnum, papa Orationes.
Completa Missa, si sit in Urbe, recipit regnum de [Col. 1280C] manu marescalchi majoris, et gestat illud usque ad gradus palatii. Tunc judices et advocati veniunt ei obviam sub gradibus in porticu, et faciunt iterum laudes, prout in libro Politico scriptum est; et ibi dominus papa descendit, et deposito regno accipit mitram. Quae hic continentur non servantur modernis temporibus. Deinde judices ducunt cum usque ad locum in quo datur presbyterium. Tunc deposita planeta, et apposito manto super scapulas, sedens in cathedra, manibus propriis dat presbyterium capellanis, commensalibus, et aliis, prout in coronatione. Dato presbyterio, sic indutus vadit ad mensam, et diaconus cardinalis legit in mensa cum pluviali, et in fine cantores cantant Sequentiam Laetabundus.
In die sancti Stephani Missa et sermo mandantur. Interdum Romani pontifices consueverunt ista die celebrare. Ideo nota si papa sit in Urbe.
Summo ergo mane conveniunt omnes ordines, tam clerici, quam laici, induti pannis sericis in basilica, diaconi cardinales et subdiaconi, exceptis illis qui induti vestibus consimilibus in camera papae, et de quo ducunt ipsum ad basilicam, ubi cardinales et omnes praelati exeunt et veniunt ad reverentiam papae; ibique induit se planeta alba; et descendens de palatio usque ad porticellam, ibique inveniet equum faleratum, sed non collum ipsius, sed nates de scarleto; et ascendens equum, et de manu diaconi qui [Col. 1281A] stat a dextris, regnum recipiens, induit ipsum; sicque vadit ad ecclesiam sancti Stephani in Coelio Monte coronatus cum ordinibus processionaliter, ut scriptum est in Politico. Cum ad praedictam ecclesiam pervenerit, deposito regno intrat ecclesiam, et facta Oratione vadit ad sacrarium; et deposita planeta alba induit rubeam, et celebrat Missam, sicut hesterna die in omnibus ad Missam. Qua finita resumit planetam, et induit regnum, et revertitur ad palatium; caetera sumit prout in Politico continetur.
Quod si papa non celebret, presbyter cardinalis tit. sancti Clementis Missam sancti Stephani praedicti consuevit coram papa celebrare illa die.
455 Ista die commensales capellani, acolythi, auditores, et poenitentiarii comedunt cum papa [Col. 1281B] splendide, et in collatione datur piper. Sed de istis duobus diebus sanctorum Stephani et Joannis non consueverunt celebrare Vesperas, et male.
In secundis Vesperis papa venit cum pluviali rubeo et mitra.
In die sancti Joannis Missa et sermo mandantur, quam consuevit dicere aliquis cardinalis: ad quam papa venit cum pluviali rubeo de samito, et mitra aurifrisata cum perlis, prout in consistorio. Et ita in secundis Vesperis, in quibus omnes acolythi debent esse cum superpliciis, primo commensales, auditores, et subdiaconi, deinde acolythi et capellani [Col. 1281D] Hinc corrigenda lectio Jacobi Gaietani, supra, pag. 341, versu ultimo, et legendum, ut hoc loco, capellani honoris. honoris.
In die sanctorum Innocentium consuevit esse Missa et sermo; sed modo non observatur, nec papa venit in secundis Vesperis ad capellam.
Nota quod si veniat Dominica, in Matutinis dicitur Te Deum laudamus, et in Missa Gloria in excelsis et Credo in unum, et paramenta rubea. Quod si non veniat in Dominica, nec Te Deum, nec Gloria, nec Credo dicitur; et paramenta debent esse violacea.
In Circumcisione Domini Missa et sermo mandantur tantummodo. Licet antiquitus Romani pontifices consueverunt in primis Vesperis hujus diei venire solemniter induti cum pluviali pretioso albo et mitra solemni; modernis temporibus [Col. 1281D] Legendum videtur non venit. Confer Caeremoniale Petri Gaietani cap. 77. venit solemniter [Col. 1281D] cum pluviali pretioso, et bene.
Hanc Missam Romani pontifices semper consueverunt celebrare; nec fit commemoratio de sanctis propter rubricam Clementis sexti.
Item nota, si papa sit in Urbe hac die, et non celebret, sed facit dici Missam per aliquem cardinalem in ecclesia sancti Petri, antequam cardinalis induat, praesentetur bulla quomodo papa dispensat [Col. 1282A] cum eo quatenus possit celebrare super aram sancti Petri, et per totam diem pendet ante [Col. 1281D] Etsi haec vox regiae non raro portas basilicae significat apud alios auctores, in his tamen libris passim [Col. 1282D] sumitur pro cancellis altaris, ut infra, cap. 21 et 35. Vide supra Jacobum Gaietani, c. 76 et c. 20 Commentarii nostri praevii. Certe hujusmodi bulla ibidem appendi solet etiam nunc, atque ita factum vidimus die festo sancti Petri in basilica Vaticana, ubi ad unam e columnis, quae ciborium sustinent, haec bulla posita est. Legesis Iter nostrum Italicum, pag. 56. regias, et ita in omnibus aliis Missis quae super illud celebrabuntur.
In Epiphania Domini Missa et sermo mandantur, et Vesperae non consueverunt mandari. Tamen modo mandantur Vesperae, et papa portat pluviale pretiosum album, et inchoantur Antiphonae per papam et cardinales. In utrisque Vesperis papa interest cum pluviali de samito rubeo et mitra aurifrisata.
Hanc etiam Missam antistites Urbis celebrare consueverunt, et de communi cursu semper faciunt, nisi infirmitate aut nimio frigore detenti. In hac die aliquando pronuntiaverunt novos cardinales, sicut [Col. 1282B] in Missa tertia Nativitatis Christi.
Item anno Domini 1389, pontificatus Domini Urbani VI anno 10, festum beati Antonii venit in prima Dominica post Epiphaniam Domini; nihil fecimus de sancto Antonio, sed totum de Dominica retinuimus in Urbe.
In die Purificationis beatae Mariae virginis tantummodo missa mandatur. Non habet Vesperas praecedentes mandantes; sed tamen cardinales in Vesperis sint, et incipiant Antiphonas, et habent paramenta alba.
Sciendum quod si istud festum cadat in Septuagesima aut Sexagesima, transfertur usque in diem Lunae.
[Col. 1282C] In primis Vesperis papa venit cum simplici pluviali de samito, et mitra aurifrisata.
Sciendum quod in die Purificationis beatae Mariae virginis cerei benedicantur summo mane per juniorem presbyterum cardinalem, qui esse debet indutus rochetto, alba, amictu, stola et pluviali albi coloris, et mitra simplici de garnello, cum aqua benedicta, incenso, et sociis indutis cum superpliciis, et duobus ceroferariis cum faculis accensis benedicit candelas, prout in Missali et Pontificali Romano continetur.
Completa ergo Benedictione, dominus noster papa in camera paramenti induit se albam sive Romanam camisiam, stolam et pluviale rubeum de samito cum [Col. 1282D] aurifrisiis sive perlis et mitra alba de garnello; et cum pervenerit ad capellam, orat ante altare, aliquantulum accumbens super cathedram et scabellum paratum ad illud. Quod si non sit ibidem 457 capella, accedet ad cathedram suam, et ibi sedet. Postea veniunt cardinales et praelati non parati ad reverentiam papae, ut alias est consuetum fieri. Qua facta reverentia, vadunt cardinales et caeteri praelati [Col. 1283A] ad recipiendum paramenta sua violacea vel Indii coloris; presbyteri et diaconi cardinales induunt superplicium, amictum latum, et planetam; episcopi vero pluviale, necnon et caeteri praelati similiter pluvialia recipiunt coloris violacei. Quibus paratis, paratur una tobalea per sacristam de lino super genua papae, quam tenent duo capellani ab utroque latere, aut duo acolythi flexis genibus, unus a dextris, alius a sinistris. Tunc prior episcoporum cardinalium, vel, si absit, subprior, sic descendendo, mitra deposita, stans ante papam, sedente eo in sede sua, cereum recipit de manu camerarii vel alicujus episcopi papae assistentis; et stans dictum cereum de cera alba grossiori aliis et majori, non accensum, nihil dicendo, dat papae, osculando manum papae; et iterum [Col. 1283B] alium eodem modo dat papae; et ibidem ipse qui porrigit papae non accensos, et osculatur dextrum genu Domini papae; et sic inde omnes cardinales faciunt, primo episcopi, secundo presbyteri, tertio diaconi et praelati assistentes, et consequenter omnes praelati induti genu osculantur: camerarius vero, notarii, auditor contradictarum et corrector, etiamsi aliqui ipsorum essent archiepiscopi vel episcopi, quia non consueverunt venire induti, sed cum cappis laneis, et etiam capellani, tam commensales, qui debent esse cum superpliciis, quam alii capellani, necnon poenitentiarii, et breviter omnes familiares papae, et laici, et quicunque alii non familiares, etsi esset rex, flexis genibus recipiunt cereum de manu papae, et ipso recepto osculantur [Col. 1283C] pedem, et non genu.
Sciendum etiam quod modernis temporibus consuevit recipere rex sicut sedet post priorem episcoporum cardinalium, et ita in ramis Palmarum, et Cinerum.
Sciendum quod si imperator esset praesens, post priorem recipit cereum, et osculatur pedem, et non genu.
Item notandum quod post priorem episcoporum cardinalium, si aliquis intersit patriarcha, candelam recipit de manu domini Papae. Quod si rex est praesens, post regem candelam recipit subprior episcoporum, et in ejus absentia prior presbyterorum, et tunc patriarcha. Et sic si plures sint ibidem patriarchae, quilibet recipit post cardinalem qui eum antecedit. Semper debent stare patriarchae inter duos [Col. 1283D] cardinales, et sic in Processionibus et in Missis stare debent patriarchae.
Notandum quod omnes cerei, tam papae, quam alii, non accensi dantur; sed recepti statim accendantur. Interim vero ordinatur Processio per priorem diaconorum cardinalium, qui dicit alta voce, versa facie ad Processionem, Procedamus in pace; et respondet chorus In nomine Christi amen.
Nota quod immediate ante distributionem candelarum et cinerum, 458 antequam recipiat aliud pluviale et mitram aurifrisatam, lavat manus.
Deinde movetur Processio, et dominus papa indutus pluviali rubeo cum perlis aurifrisiis, deposito [Col. 1284A] alio post distributionem cereorum vel palmarum in die sua cum mitra aurifrisata, quam in Processione candelarum seu palmarum deponit, et tenet faculam accensam vel palmam suo die in manu sinistra, atque vadens cum dextra signat. Omnes etiam alii tenent faculas accensas vel palmas in Processione, paramentis violaceis parati, cum mitris in capite gradiuntur; et papa incedit aliquantulum post capellam processionaliter sub pallio, quatuor militibus pallium deferentibus cum manipulariis [ Forte, mappulariis], si sit in Urbe; aut quatuor de nobilioribus viris vel clientibus armorum in illorum absentia, sicque pergit ad regias. Et primo ad dexteram partem, secundo ad sinistram veniendo projicit candelas populo, et postea regreditur ad sedem suam; et ibi sedens, extenditur [Col. 1284B] super genua sua tobalea per duos capellanos ipsam tenentes flexis genibus, uno a dextris, alio a sinistris; et sic lavat manus suas aquam effundendo nobiliore, etc.
Notandum quod aliqui dicunt, quod nunquam papa mutat pluviale in Processionibus istis, sed solum mitram aurifrisiatam et sine perlis, quam debet semper portare in Processionibus et diebus. Quod certe credo quod ubicunque sit sine perlis. Ideo sunt duo pluvialia et tres mitrae, alba aurifrisata cum perlis, et alia aurifrisata sine perlis, quas deferunt diebus feriatis. Quibus sic peractis, deponitur ei mitra aurifrisiata, et recipit simplicem de garnello albam et planam. Cantatis Antiphona et Psalmo Nunc dimittis, papa assurgit in sede sua, et deposita ei mitra per diaconum cardinalem a [Col. 1284C] dextris ei assistentem, papa cantando dicit Orationem, et immediate diaconus a dextris dicit cantando Flectamus genua; cardinalis vero a sinistris assistens dicit cantando Levate. Subsequenter papa dicit cantando Orationem, Exaudi, quaesumus, Domine, plebem tuam. Deinde, si papa celebrat, dicta Oratione vadit ad revestiarium, si sit; si non, ad cathedram suam longe ab altari paratam a parte sinistra altaris, et deponit mitram albam et planam, similiter et pluviale cum stola, et remanet cum alba prout prius, lectis Quam dilecta, et Orationibus illis debitis; et cum dicuntur, calceatur sandalibus. Quibus expletis, lavat manus, et induitur sacris et pretiosis albis vestibus. Similiter omnes cardinales et praelati alii juxta ordinem suum, videlicet episcopi pluvialia, [Col. 1284D] presbyteri casulas, diaconi tunicellas et dalmaticas, prout moris est, quibus utantur per totam Missam. Receptis paramentis per papam, traditur sibi mitra nobilis et solemnis, qua utitur per totam Missam; et postea venit ad altare. Veniendo debent ei occurrere tres presbyteri cardinales juniores ad osculum oris et pectoris juxta ordinem suum. Deinde coram altari facit confessionem more solito: et antequam faciat confessionem deponitur sibi mitra per diaconum a dextris; et thurificato altari, reponitur ei, assistentibus capellano a parte dextra, et diacono a sinistra. Subdiaconus vero remittat pontifici manipulum, dum pontifex facit confessionem, osculando ei manum. Quo facto, recipiat librum Evangeliorum, stet juxta [Col. 1285A] gradum altaris in sinistra parte: alii ministri stent retro papam 459 facta confessione; post quam dicat Deus tu conversus. Cardinalis qui servit in officio capellani accipiat de manu thuriferarii naviculam cum thure, quam ille porrigere sibi debet inter pontificem et altare; et pontifex ponat thus in thuribulo, capellano naviculam, thuriferario thuribulum offerentibus pontifici. Quo facto, dicit pontifex, Deus tu conversus, etc., et sic accedat ad altare, duobus acolythis pannos anteriores elevantibus modicum; et inclinatus ante altare dicit Orationem Aufer a nobis, et osculetur altare et librum Evangeliorum, quem apertum in eo loco in quo est Evangelium legendum in Missa offerre debet ei subdiaconus, et osculatum per pontificem dimittit clausum super altare. Quo osculato signet [Col. 1285B] se Pontifex sanctae crucis signo. Tunc chorus incipiat Introitum Missae, et pontifex vertat se ad dexteram partem altaris; et accipiens thuribulum de manu diaconi lecturi Evangelium, incenset altare, incipiens ab ejus medio contra suam faciem; et prius incenset partem dexteram, postea sinistram; et deinde a sinistro latere redeat ad dexteram, incensando anteriorem partem altaris. Quo incensato, reddat thuribulum diacono, qui osculari sibi debet manum in dando et recipiendo. Non thurificatur papa in altari, sed in sede per assistentem episcopum vel presbyterum cardinalem, facta prius ei reverentia per omnes cardinales. Diaconus vero, incensato pontifice, incensat deinde altare per circuitum; sed prius papa recipit praedictum diaconum ad osculum oris et pectoris, [Col. 1285C] consequenter omnes diaconos juxta ordinem suum, et ultimus parat sibi pallium et subtus capita fani a parte anteriori; et sic capellani et alii diaconi deducunt papam ad sedem suam. Tunc diaconus incenset. Quo facto, legat Introitum Missae super altare cum sacrista, si sit episcopus; vel cum alio episcopo, qui servit sibi in officio archipresbyteri. Cumque pontifex ad sedem suam venerit, stans super scabellum dicat sine cantu cum cardinali Introitum, Kyrie, eleison; caetera fiunt prout sunt notata, quando papa celebrat.
Nota de serviente papae in assistendo quandocunque celebrat. Notandum quod in praedicta Missa servit papae in officio capellani prior episcoporum cardinalium, [Col. 1285D] et semper in Missis quae per papam celebrantur ipse dominus cardinalis servit papae in dicto officio; et ipse episcopus sedere debet super faldistorium suum ad dexteram partem sedis papae supra alios episcopos cardinales, qui sedere etiam debent in eadem parte. Sed nota quando fit sermo, et quando cantatur Evangelium, et quando incipitur Praefatio, dum dicitur Per omnia, quando alius praelatus facit officium coram papa, ipse vadit ad sedendum in ordine suo et in loco suo, nisi [Col. 1285] Eadem voce papamet, id est papa ipsemet, utitur auctor inferius non semel; sic in superiori libro pontifexmet, pag. 369. papamet faceret sermonem, quoniam tunc haberet sedere in ordine diaconorum cardinalium, scilicet ante illum qui papae assistet a dextris, quoniam [Col. 1286A] tunc papa sederet super parvam cathedram, quasi ante medium altaris, apodiatus ad altare.
460 Nota qualiter debet sedere et ubi papa, quando faceret sermonem.
Si vero papa non celebrat illa die, statim datis cereis, et finita per eum Oratione Exaudi, quaesumus, etc., vadit coram altari ad faciendum more solito confessionem, incipiendo Introibo ad altare Dei, cum illo qui celebrat, existente a sinistris versa facie ad papam, junctis manibus cum ministris suis duobus diaconis cardinalibus papae assistentibus, uno a dextris, et alio a sinistris, papa etiam vultu verso et sine mitra erga celebrantem. Qua confessione facta, et data absolutione papae, papa vadit ad sedem suam, et stando dicit Introitum Missae cum cardinalibus ante [Col. 1286B] ipsum in modum coronae semper remanentibus, duobus diaconis juxta latera sua, vel aliquo episcoporum de sibi assistentibus non cardinalibus librum inter manus tenentibus; et dicto etiam ibidem Kyrie, papa sedet in sede sua. Si papa non celebrat ista die, ante confessionem cardinalis et praelati deponunt sacra paramenta, et exinde omnes cardinales deponunt paramenta, etc., et resumunt cappas laneas, et etiam omnes subdiaconi, auditores, et capellani, etc., praelati vero secundum modum antiquum debent receptis candelis paramenta deponere; sed modernis temporibus consueverunt in Processionibus semper papam sacris indutum vestibus associare post eum, antecedentibus cardinalibus; et quando cardinales deponunt paramenta, ipsi etiam debent deponere. [Col. 1286C] Est honestius ut praelati stent parati etiam per totam Missam inclusive, si papa celebret; et si non, saltem quandiu cardinales tenebunt paramenta.
Sciendum quod incoepto Evangelio, etiam si papa celebraret, cardinalis diaconus in sinistra parte assistens recipit cereum accensum de manu militis vel domicelli papae stantis etiam a parte sinistra, et ponit eum in manu papae, ipsam manum deosculando in dando et recipiendo; et ipsum tenet papa accensum, et cardinales etiam, et omnes alii suos in manibus suis accensos tenent cereos sive candelas, quousque Evangelium sit cantatum. Quo finito, praedictus diaconus de manu papae cereum recipit, et eum accensum domicello seu militi reddit; et etiam cardinales et caeteri praelati suis servitoribus tradunt suos cereos [Col. 1286D] accensos usque ad finem Missae tenendos, sicut, antequam Evangelium legeretur, tenebant; hoc excepto, quod quando debet incipi sermo, si fit, quod non est consuetum modernis temporibus, omnes cerei debent exstingui; sed statim finito sermone iterum accendi, et debent teneri per militem accensum seu domicellum papae, et alios servitores cardinalium et aliorum praelatorum usque ad finem Missae. Sciendum tamen quod cardinalibus dantur cerei grossiores et majores aliis, et etiam praelatis, sed minores cardinalium illis, tamen de eadem cera. Caeteris existentibus in Missa dantur candelae competentes; [Col. 1287A] deinceps officialibus papae, qui aliquantulum majores recipiunt. Caetera fiunt prout in aliis Missis fieri consuetum est.
In Cathedra sancti Petri nec sermo, nec Missa consueverunt mandari, quia non sunt secundum modernos, licet antiquitus consuevit esse; sed 461 dominus Urbanus papa sextus in primo anno et in secundo anno mandavit fieri. In primo fecit sermonem cardinalis Gradensis, in secundo fecit cardinalis Bonaventura de Padua Augustinensis in ecclesia sancti Petri de Urbe, Urbano Missam celebrante in sancto Petro.
In die Cinerum feria quarta in capite Jejunii, scilicet [Col. 1287B] prima die Quadragesimae, sermo et missa mandantur.
Hac die fiunt cineres de ramis palmarum olivarum anni praeteriti per sacristam vel ejus clericum qui capellae curam gerit. Secundum dominum Jacobum Gaietani benedicuntur per juniorem presbyterum cardinalem cum ministris albis tantum paratis; et ipse paratus cum pluviali, incenso et aqua benedicta, antequam papa exeat de camera sua, illos benedicit. Post haec vero, si papa non fuerit in Urbe, dominus papa indutus manto sive pluviali rubeo sine aurifrisiis sive perlis, et mitra etiam sine aurifrisiis et perlis, alba et plana de garnello, veniens de camera sua vadit ad capellam, et orat more solito ante altare, ubi debet esse cathedra scabello praeparata. Deinde [Col. 1287C] vadit ad sedem suam, panno de veluto violaceo ornatam per primicerium seu folcarium; et ibi sedet, et tunc veniunt cardinales ad reverentiam. Facta reverentia solita papae per cardinales et alios praelatos, omnes cardinales et alii praelati vadunt ad recipiendum paramenta, videlicet diaconi cardinales cottam, amictum latum, planetam; presbyteri cardinales similiter, et planetam; episcopi vero cardinales et omnes alii praelati similiter, et pluvialia violacei coloris recipiunt. Quibus paramentis per cardinales receptis et per omnes alios praelatos, extenditur quaedam tobalea linea, quam sacrista porrigere debet, per duos capellanos super genua papae, flexis genibus ipsam tenentes, uno a dextris, et alio a sinistris; et tertius capellanus vel prior subdiaconorum . . . . . . [Col. 1287D] planetae violacei coloris, recipiens pelvim cum cineribus de manu sacristae coram papa, flexis genibus a parte dextra papae tenet basinum de argento praedictum cum cineribus qui debent dari papae, assistentibus duobus diaconibus more solito, uno a dextris, et alio a sinistris, paratis; et deposita mitra papae per diaconum cardinalem a dextris sibi assistentem, prior episcoporum cardinalium, si est praesens; sint autem subprior episcoporum aut prior presbyterorum, et sic descendendo, stando, et nihil dicendo imponit cineres super caput papae ad modum crucis, inclinante pontifice caput, et sedente. Deinde idem prior genuflexus ponit caput suum inter genua papae, et papa eodem [Col. 1288A] modo ponit cineres super caput ejus dicens Memento, homo, postea genu osculatur dextrum papae.
Nota quod si sit imperator vel rex, post ipsum recipit cineres, et pedem papae, et non genu osculatur; deinde omnes cardinales, primo episcopi, secundo presbyteri, tertio diaconi, et omnes alii praelati, qui sunt parati, genu papae osculantur in receptione cinerum, patriarchae post; camerarius vero papae, notarii, auditores contradictarum, et corrector, etsi aliquis ipsorum esset episcopus vel praelatus, quia non consueverunt venire 462 parati, sed cum cappis laneis, et capellani tam commensales, quam continui alii, qui debent esse in cottis, necnon poenitentiarii, et breviter omnes alii familiares, etiam si esset rex, dux, aut comes, flexis genibus recipiunt cineres [Col. 1288B] a papa; et ipsis receptis osculantur pedem papae, et non genu.
Sciendum quod si rex esset praesens, cineres recipit post priorem episcoporum cardinalium, prout dictum est; sed filii regum, si etiam intersint, eodem modo quo sedent inter cardinales, cineres recipiunt, et patriarchae etiam, de quibus dicetur inferius in suo loco. Quibus cineribus datis et ablutis papae manibus, extensa alia tobalea linea per acolythos et capellanos, dominus noster papa surgit de sede, et ibidem stando, deposita mitra, dicit cantando Dominus vobiscum. Et nota quod non dicatur, Flectamus genua, sed statim dicit hanc Orationem, Concede, quaesumus, Domine, praesidia. Qua completa Oratione, papa recedit, et vadit ad recipiendum paramenta sua in revestiario, [Col. 1288C] paratis solemniter per sacristam et ejus clericos nigri aut violacei Indii coloris. Verumtamen modernis temporibus Romana Ecclesia istis tribus utitur quasi pro uno colore, sed hac die papa utitur violaceis paramentis vel Indii coloris. Quibus receptis, et mitra sibi reposita, venit coram altari, et veniendo occurrere debent ei tres juniores presbyteri cardinales parati; et ipse debet eos recipere secundum ordinem suum ad osculum oris et pectoris. Deinde coram altari facit more solito confessionem suam: postea vadit ad osculandum altare et librum; et accepto thuribulo a priori episcoporum qui sibi servit, altare thurificat. Quo facto, et reposita ei mitra, subdiaconus retro cum ambabus manibus tenet eum in scapulas; deinde vertit se ad diaconos cardinales, [Col. 1288D] qui ei more solito faciunt ibidem reverentiam; et ipse eos recipit secundum ordinem suum ad osculum oris et pectoris; et sic fiunt omnia, prout in aliis Missis est fieri consuetum. Postmodum vadit ad sedem suam magnam, ubi stando cum cardinalibus dicit Introitum Missae et Kyrie eleison.
Notandum quod secundum dominum Jacobum Gaietani in hac Missa non debet dici nisi tantum una [Col. 1287D] Ita in superioris Caeremonialis cap. 80. Oratio, licet modernis temporibus consueverunt dici tres. Item in prima Oratione dicitur Dominus vobiscum, et non Pax vobis.
Item notandum quod in hac Missa dicitur tractus [Col. 1289A] Domine, non secundum peccata nostra, et dum perventum fuerit ad versum Adjuva nos Deus salutaris noster, dominus papa, deposita mitra, stat genuflexus in sede sua, quandiu cantatur ille versus. Sed si papa non celebraret, sed alius coram eo, debet ire ad cathedram cum scabello ante altare paratam; et ibi stat quandiu versus ille cantatur deposita mitra; et ipso finito, debet redire ad sedem suam reposita mitra. Et etiam dicto Sanctus, si non celebret, statim debet accedere ad eamdem cathedram, et ibi stare usque ad Agnus Dei cum mitra. Et cum incipitur Per omnia, etc., redit ad sedem suam. 463 Sciendum quod in hac Missa etiam dicitur praefatio Quadragesimae, videlicet Qui corporali jejunio, et dicitur in tono feriali.
[Col. 1289B] Item notandum quod in fine dicitur Oratio super populum, Inclinantes se, etc. Finita vero ultima Oratione, et responso Amen, papa dicit Oremus; et ille qui legit Evangelium versa facie ad papam, dicit alta voce, Humiliate capita vestra Deo. Finita vero Missa, iterum versa facie ad papam dicit Benedicamus Domino. Et ibidem ante medium altaris verso vultu ad populum dominus papa dat Benedictionem more consueto; deinde vadit ad sedem suam, et deponit paramenta, prout habetur in aliis Missis.
Sciendum quod in largitione candelarum in hac die Cinerum, in die ramis Palmarum, et semper in diebus processionalibus, prior episcoporum servit papae, dum distribuit illas. Sed [Col. 1289C] notandum quod datis cineribus, prior episcoporum vadit ad sedem suam, prius lotis papae manibus, deinde venit prior presbyterorum, et servit papae per totam istam missam in officio capellani seu archipresbyteri.
Item notandum quod in hac Missa, posito quod papa non celebret, consueverunt dari VII anni et VII quadragenae, licet aliqui dicunt quod non debent dari nisi in casu quod ipse celebret. Verumtamen propter majorem devotionem dantur VII anni.
Nota etiam quod praelatum qui servit papae, tam in praesenti Missa quam etiam solemnibus Missis in officio archipresbyteri de libro missali, debet subdiaconus [Col. 1289D] thurificare immediate post cardinalem et omnes papae assistentes, et clerici debent dare postea immediate post cardinales ante ambassiatorem et patriarcham.
Notandum de officiis diaconi cardinalis dicturi Evangelium ista die, quod dum papa legit Tertiam cum capellanis suis, ipse diaconus vadit ad sedem suam cottam, amictum [ Forsan latum] . . . . . et albam cum cingulo, et stolam super humerum sinistrum; et cum eo subdiaconus, etiam cum alba et manipulo indutus, induunt antistitem ut moris est. Quo solemniter induto, more solito antequam descendat de cathedra, [Col. 1290A] diaconus et subdiaconus planetas recipiunt, et alii cardinales, quas levare debent a parte anteriori super brachia usque ad pectus medium, ita quod aliquantulum dependeat infra ante pectus.
Nota quod subdiaconus, antequam legat Epistolam, deponit planetam; 464 et dicta Epistola eam recipit, et librum portat Missalem ante papam, osculato prius pede. Cum autem cantores incipiunt cantare Domine, non secundum peccata, diaconus cardinalis, recepto prius manipulo in brachio sinistro de manu capellani sibi in praedicta Missa servientis, surgit, et exuit planetam, et plicatur ei ad modum stolae per ministros suos et clericos, quam tunc portat super humerum sinistrum, et firmantur capita planetae ad latus dextrum inter cinctorium; et sic tenet eam per [Col. 1290B] totam Missam, quousque ipse et subdiaconus communicaverint de manu papae, et sanguinem sumpserint super altare, prout est fieri consuetum; et statim facta communione, ipse induit planetam ad modum aliorum diaconorum cardinalium, et sic etiam tenet usquequo papa dederit Benedictionem. Qua data, planetam deponit, et subdiaconus etiam, et remanent cum albis, prout erant quando papam induerunt; et sic exspoliant papam. Quo facto, deponunt paramenta.
Sciendum quod si papa non celebret illa die, sed alius coram eo, modus et omnes ritus observentur in Processione in recipiendis cineribus, et aliud prout supra notatum est.
[Col. 1290C] Notandum quod si ille qui facit hac die coram Romano pontifice officium, si sit episcopus, non tamen prior episcoporum, post priorem cardinalium episcoporum debet recipere cineres de manu papae, etiam si rex esset praesens; et rex post ipsum immediate; et debet esse indutus paramentis sacris usque ad casulam inclusive, et non cum pluviali, sed cum mitra alba simplici recipit cineres.
Nota quod si rex recipit cineres, sit indutus sacris vestibus, et mitra alba.
Item notandum quod si ille qui facit officium in hac die et in die Purificationis, ac in die Palmarum, si sit cardinalis, ipse benedicit candelas, cineres, et ramos, et non junior presbyter cardinalis, indutus [Col. 1290D] sacris vestibus usque ad casulam.
Item notandum quod si ille non sit cardinalis, sed alius, primas, archiepiscopus, aut episcopus, debet candelas, cineres et ramos recipere ante diaconum cardinalem, sacris indutus vestibus, ratione officii et personae papae quam repraesentat.
Item notandum quod si esset patriarcha, qui semper sedere debet inter episcopos cardinales, debet candelas et cineres recipere post priorem episcoporum. Quod si rex esset, immediate post, ante omnes alios.
Advertendum tamen, prout dicit rubrica antiqua, et est vera, quod ille 465 qui facit officium coram papa, [Col. 1291A] quicunque sit, sive cardinalis sit, sive non, repraesentat personam papae. Idcirco deberet ratione officii cineres recipere ante omnes cardinales immediate post priorem episcoporum cardinalium. Modo non observatur, nisi inter religiosos, ista regula. Cardinalis qui sedet post regem . . . . . Sed quid de hoc consuetum sit fieri, in additionibus notabo saltem meis temporibus.
Notandum quod si rex esset, tunc sedet inter priorem episcoporum cardinalium, et illum qui servit papae in officio capellani super cathedram suam nudam et bassam.
[Col. 1291B] Item sciendum quod si papa non celebret, datis cineribus, et lotis manibus, et finita Oratione per eum, Concede nobis, quaesumus, praesidia, papa vadit coram altari ad faciendum more solito confessionem cum illo qui celebrat. Qui stat inclinatus, ante pectus junctis manibus, ad latus sinistrum papae duobus diaconibus antiquioribus sibi assistentibus, uno a dextris, et alio a sinistris. Papa incipit Introibo ad altare Dei. Qua confessione facta, papa redit ad sedem suam, et stando et sine mitra dicit Introitum Missae cum cardinalibus more solito. Quo finito, papa sedet in sede sua. Deponunt deinde omnes cardinales paramenta sua, et recipiunt cappas suas laneas; praelati vero alii statim receptis cineribus paramenta deponunt.
Notandum quod cum ille qui celebrat coram papa in hac die, et etiam in alio tempore, quando est Missa de feria, vigilia, aut quatuor temporibus, sive solemniter celebretur aut ferialiter, et etiam secrete, papa, dum sacerdos dicit primas et ultimas Orationes, descendit de cathedra sua magna, et vadit ad cathedram bassam cum scabello pro eo paratam; et ibi mitram tenens in capite, stat genuflexus, nisi causa devotionis eam velit deponere; et sic stat quousque Orationes fuerint dictae. Quibus finitis, dum dicitur Per Dominum nostrum, etc., aut Qui vivis, surgit et revertitur ad sedem suam.
Nota etiam, dicto Sanctus per eum, incontinenti vadit ad cathedram ante altare, et genuflexus ibi residet [Col. 1291D] usque ad Agnus Dei.
Item notandum etiam quod quando dicitur Oratio illa super populum, dicto Humiliate capita vestra Deo, deponitur mitra per diaconum cardinalem sibi a dextris assistentem. Qua completa, regreditur ad sedem suam, et reponitur ei mitra per eumdem cardinalem. Item notandum, quod quando dicitur ille Versus Tractus, Adjuva nos, Deus salutaris noster, 466 papa descendit de cathedra et vadit ante altare, ut supra notatum est.
Notandum quod dum celebrans dicit Per omnia saecula saeculorum ante Agnus Dei, papa surgit, et regreditur [Col. 1292A] ad sedem suam; et ibi stat pedes, quousque celebrans dicit Pax Domini; et tunc deponitur sibi mitra, et stat capite discooperto, donec sanguinem et corpus celebrans sumpserit. Reliqua fiant ut supra notata sunt.
Advertendum etiam quod cardinalis qui celebrat ista die coram papa, dum recipit cineres a papa, non deponit planetam, sed totus paratus cineres recipit per modum superius notatum, licet in donatione candelarum venire debeat cum pluviali, et non tantum casula, ratione Processionis. Notandum etiam quod camerarius exit regias, et dat cineres stando pedes illis qui sunt extra, et in ejus absentia alius praelatus cui mandatur.
[Col. 1292B] Sciendum, quod si papa fuerit hac die Cinerum in Urbe, omnes conveniunt ad sanctam Anastasiam. Sed antequam veniat dominus noster, ibidem fiunt cineres de palmis praeteriti anni, et benedicuntur a juniori presbytero cardinali cum ministris paratis in albis tantum. Deinde dominus [Col. 1291] Similiter papa vocatur in titulo capitis sequentis antistes, et in contextu dominus antistes. praesul vadit ad dictam ecclesiam comitante eum tota curia, et dicit ibi Sextam, quoniam antequam descendat de palatio debet dicere Tertiam. Postmodum imponitur ei cinis benedictus per priorem episcoporum aut per subpriorem. Deinde dominus papa ipse reponit cineres super capita eorum dicens Memento, homo. Postea ordinatur Processio per priorem diaconorum cardinalium.
[Col. 1292C] Notandum quod si dominus antistes velit pergere pedes, debet se induere vestimentis missalibus usque dalmaticam inclusive, antequam cineres recipiat. Post impositionem cineris debet se discalciare per suos cubicularios, et indui nigra casula vel violacea, et pergere processionaliter usque ad sanctam Mariam Scholae Graecorum, et usque ad sanctam Sabinam, ubi est statio, pedibus discalceatis. Interim schola seu cantores cantent per viam Antiph.; demum sequuntur litaniae, prout sunt in Politico. His finitis, dominus papa, ablutis pedibus ad sanctam Sabinam secrete in sacristia per cubicularios suos subdiaconos et commensales, aqua parata calida cum herbis odoriferis per praedictos cubicularios; tapeta vero, bancalea, et alia necessaria ad illud [Col. 1292D] per febrarium cum cursoribus. Quibus lotis pedibus, calceatur sandaliis violaceis sine perlis legendo Nonam, et Quam amabilia tabernacula tua, Domine, Deus virtutum. Perinde induitur sacris violaceis paramentis, et sine perlis; 467 et sic procedit ad divina peragenda, prout est moris. Solet dominus papa hac die ad Missam unam tantum Orationem cantare, et in omnibus diebus Quadragesimae.
Si vero dominus papa non sit in Urbe, conveniant vero omnes clerici et populi ad ecclesiam sanctae Sabinae; et dicta Tertia, benedicantur cineres a pontifice [Col. 1293A] vel a sacerdote qui debet cantare Missam more solito, prout in Missali continetur. Finita Benedictione pontificis vel sacerdotis, dum ponitur cinis illi qui celebrat Missam per alium episcopum vel sacerdotem, si adest; sin autem, ipse sibi imponit; deinde imponit clero et populo, dicendo cuilibet Memento, homo, etc. Interim cantatur Emendemus in melius, etc. Finita impositione cinerum, dicitur Oratio, scilicet Quaesumus, etc., ut supra. Postmodum procedit ad altare ad divina peragenda. Hoc idem servatur in capella papae, quando papa non celebrat, hoc excepto, quod sibi et omnibus per alium imponitur cinis.
Idcirco notandum quod papa nunquam debet sibi imponere cineres, sed in absentia cardinalis ille qui [Col. 1293B] celebrat tunc sibi debet imponere cineres soli, et papa tunc aliis.
Nota de modo incedendi Romani pontificis in diebus poenitentialibus et processionalibus in loco suo. In pontificatu domini Bonifacii IX anno quarto Perusium ipse dedit cineres indutus pluviali et mitra sine perlis. Quibus datis, deposito pluviali et mitra, reassumpta chlamyde absque mitra, sic stetit per totam Missam propter frigus.
Nota quod anno 1395 dominus Bonifacius nonus dedit cineres. Quibus datis, deposito pluviali, recepit chlamydem; et sic absque mitra stetit in Missa propter frigus, neque cardinales diaconi sederunt ante eum, sed in locis suis. Dominus cardinalis Bononiensis [Col. 1293C] dixit Missam, et dedit cineres papae, et immediate papa dedit sibi cineres ante omnes cardinales. Verum quod tunc non fuit aliquis episcopus cardinalis, et praedictus dominus noster papa ordinavit quod iste modus semper observari debet, quod ille qui celebrat imponat papae cineres; anno pontificatus sui quinto in die sancti Matthiae. Tunc fecimus de feria, et non de festo; sed die Jovis immediate sequenti factum fuit de festo.
Dominica prima Quadragesimae sermo et Missa mandantur. Notandum quod hac die et deinceps in diebus Dominicis usque ad Dominicam in ramis Palmarum tantum coram papa celebratur praesentibus cardinalibus. 468 Papa indutus manto rubeo [Col. 1293D] cum aurifrisiis sine perlis, portans mitram albam et planam de garnello sine perlis, excepto quarta Dominica, de qua dicetur infra; et sic venit ad capellam, et orat more solito coram altari, ubi debet esse cathedra cum scabello parata; et facta Oratione, amota prius per clericum aut servitorem capellae cathedra et scabello praedictis, papa facit confessionem cum illo qui celebrat. Qui stare debet a parte sinistra juxta diaconum cardinalem, assistentibus duobus diaconibus cardinalibus, uno a dextris, et alio a sinistris, de antiquioribus. Deposita mitra, papa incipit Introibo ad altare Dei, etc. Qua facta confessione, vadit ad sedem suam, et dicit Introitum Missae et Kyrie, eleison. Primo fit ei reverentia per omnes cardinales [Col. 1294A] semper antequam incipiat; postea sedet, et tunc fit ei reverentia per omnes alios praelatos more solito.
Notandum etiam quod in ipsis diebus dominicis Quadragesimae prior presbyterorum cardinalium servit papae in officio capellani. Qui stare debet super scabellum ante diaconum qui stat a dextris, prout notatur in suo loco.
Notandum quod secundum dominum Jacobum Gaietani in ista Dominica, nec in aliis Dominicis Quadragesimae, non debet dici nisi tantum una Oratio in Missa. Nunquam dicatur illa Oratio Ecclesiae tuae, in capella papae. Et ratio est quia semper dicitur [Col. 1294B] Deus, omnium fidelium. Et istae non dicantur simul, nisi copulative ponantur. Verumtamen modernis temporibus plures consueverunt dici, videlicet prima de die, secunda A cunctis, tertia Deus omnium fidelium, quarta Omnipotens sempiterne Deus qui vivorum, etc.
Notandum etiam quod dum dicuntur praedictae Orationes primae et secundae seu ultimae, papa non descendit de cathedra, sed stat pedes in sede sua, nec deponitur sibi mitra, nisi causa majoris devotionis.
Item notandum quod Romanus pontifex nunquam descendit de cathedra sua, dum dicuntur Orationes in Missa, nisi in vigiliis, litaniis, et ferialibus diebus.
[Col. 1294C] Notandum etiam quod dum celebrans incipit primam Orationem in Quadragesima et in Adventu, semper debet dicere, Dominus vobiscum, et non Pax vobis, exceptis Dominicis de Gaudete et Laetare, quibus dicitur Pax vobis, dato etiam quod papamet celebraret.
In Evangelio extrahatur mitra de capite papae per diaconum cardinalem qui ei assistet a dextris. Quo dicto, reponitur ei per eumdem, semper adjuvante alio qui stat a sinistris; et veniens ille qui habet facere, osculatur dextrum pedem papae, et petit Benedictionem a papa. Qua recepta, 469 papa sibi committit quatenus ex parte sui denuntiet omnibus vere poenitentibus et confessis, qui sunt vel erunt in statu [Col. 1294D] gratiae infra VIII dies, tres annos et tres quadragenas de indulgentia. Finito vero sermone, diaconus qui dixit Evangelium, dicit coram papa Confiteor per modum consuetum. Quo finito, incontinenti qui praedicavit denuntiet Indulgentiam. Qua denuntiata, si sit praelatus celebrans, descendit cito de cathedra seu de ambone, et vadit ad bassam suam cathedram mitra sua reposita, sive sit praelatus, sive non; vadit ad locum suum, et papa, deposita mitra, dicit, quasi legendo, Misereatur vestri, etc. et dat Benedictionem signando; et camerarius vel alius de circumstantibus papae et ejus domesticus levat oram papae chlamydis cum ambabus manibus, et tunc celebrans dicit Credo in unum.
[Col. 1295A] Notandum tamen quod in Missis dominicalibus consueverunt dari quinque anni et quinque quadragenae de Indulgentiis, et in quarta Dominica de Laetare VII.
Notandum etiam, quod Romanus pontifex nunquam consuevit dare VII annos, nisi ipse celebraret in Missis, nisi in Dominicis de Gaudete et Laetare. Papa, extracta mitra, cum cardinalibus dicit Credo in unum, et dum ipse et cantores cantant illa verba: Et incarnatus est de Spiritu sancto, etc. Papa genuflectit, et semper extrahitur sibi mitra, et etiam dum dicitur Ave, Maria in [Col. 1295D] Hinc patet saeculo XV jam usum invaluisse ut Salutatio angelica praemitteretur in principio sermonis seu concionis, sive id intelligas absolute de principio ante exordium, ut fit hodie quoque in quibusdam Italiae [Col. 1296D] et Germaniae locis, quod commodius et opportunius videtur; sive de principio post exordium, uti apud nos. principio sermonis.
[Col. 1295B] Item extrahitur mitra papae, dum dicitur Sanctus. Quo dicto, ponitur sibi. Item notandum quod quando celebrans incipit facere crucem super panem et vinum consecrandum, tunc vadit ad cathedram ante medium altaris cum scabello paratam; et dum debet elevari corpus Christi, extrahitur sibi mitra. Quo elevato, surgit et redit ad sedem suam, et ibi stat pedes cum mitra in capite, quousque dicitur Pater noster, Et ne nos, etc. Et tunc descendit, et vadit ad bassam cathedram ante medium altaris una cum scabello paratam; et ibi flexis genibus super scabello cum celebrante dicit Laetatus sum. Et dictis tribus Orationibus per celebrantem, semper habet mitram in capite. Tunc surgens revertitur ad sedem suam; et cum celebrans dicit Pax Domini, etc., deponitur [Col. 1295C] sibi mitra, et dicit cum cardinali Agnus Dei, et sic semper stat sine mitra, quousque ille sumpserit corpus Christi et sanguinem. Quo facto, reponitur ei mitra, et eam tenet in capite, quousque in finem Missae dicit cantando Sit nomen Domini benedictum, etc.; et 470 cantando dat Benedictionem. Et antequam dicat Sit nomen Domini benedictum, deponitur ei mitra, et subdiaconus ante ipsum tenet crucem, ita quod crucifixus sit ante faciem papae; et camerarius tenens flexis genibus coram chlamydis, si non sit cardinalis, dat Benedictionem. Qua data, reponitur ei mitra, et sic revertitur ad cameram suam, assistentibus ei duobus diaconibus cardinalibus more solito antecedentibus immediate.
Notandum etiam quod in fine dictarum Missarum [Col. 1295D] dicitur Benedicamus Domino, per diaconum qui legit Evangelium, et dicitur versa facie ad altare.
Notandum etiam quod quando aliquis cardinalis facit officium Missae coram papa, omnes cardinales exspectare debent illum, quousque ille deposuerit sacro paramenta, et resumpserit quotidiana; et cum eo vadunt ad cameram papae post eum. Deinceps, demptis illis duobus diaconibus, qui papam antecedunt, vel si omnes exspectare noluerunt, saltem duo exspectare debent.
Notandum quod si aliquod festum duplex quodcunque, etiam si sit festum tituli cardinalis, si venerit in Dominicis Quadragesimae et Adventus, quarum quaelibet habet historiam propriam, nullo modo fit de festo, sed de Dominica, nec commemoratio; sed transfertur in secundam feriam. De aliis vero festivitatibus, quae cadunt in ipsis Dominicis per circulum totius anni, nota rubricam Breviarii quae ibi in principio notatur, Quod si aliquod festum novem lectionum, etc.
Dominica secunda Quadragesimae sermo et Missa mandantur; alia fiant ut supra.
Dominica tertia Quadragesimae sermo et Missa mandantur; alia fiant ut supra.
Dominica quarta Quadragesimae, quae vocatur de Rosa seu Laetare, Jerusalem, sermo et Missa mandantur. Statio ad sanctam Crucem. Si papa sit in Urbe, bono mane celebrat secrete et basse Missam suam, nisi vellet facere sermonem, quia tunc etiam diceret Missam. Id certo nota quod quandocunque Romanus pontifex facit sermonem, debet etiam Missam celebrare; et etiam quicunque alius praelatus eodem modo. Finita ergo Missa, intrat cameram [Col. 1296C] suam, et parat se eundi ad magnam Missam.
471 Quod si papa fuerit in Urbe, paret se in camera more solito cum mitra aurifrisiata nobilem, sed non pretiosam; alias portaret aurifrisiatam simplicem; sed propter Processionem portat nobilem illam cum imaginibus. Quo induto, venit camerarius cum rosa aurea, et flexis genibus praesentat papae, et osculatur ei manum; et sacrista praesentat balsamum cum musqueto, quae debet recipi ab aliquo cubiculariorum papae: et papa infundat super rosam balsamum et musquetum. Et sic bajulans rosam exit de camera, et vadit ad capellam suam; vel, si in Urbe fuerit, ad sanctam Crucem in Jerusalem. In manu sinistra eam tenet, et cum alia signat; et sic eam tenet quando facit confessionem, etsi non celebrat, [Col. 1296D] quoniam tunc, dum incipiet Confiteor, dictam rosam tradet diacono cardinali qui eum servit a dextris; et post osculationem altaris et incensationem iterum recipit, dicto prius Introitu Missae, de manu praedicti diaconi, et sic tenet eam. Quod si aliquis celebret coram eo, illam non dimittit in tota Missa, nisi dum flectit genua ante medium altaris, et in elevatione corporis Christi, et dum dicitur Laetatus sum; et etiam dum dicit illas Orationes, dimittit.
Nota quod semper diaconus cardinalis in capiendo [Col. 1297A] et dando dictam rosam debet osculari manum papae.
Nota quod in praesenti Missa, si esset aliquis rex, et papa non celebraret, ipse rex sederet inter primos duos episcopos cardinales. Quod si papa faceret officium, sederet super bassam et nudam cathedram sine scabello ad latus dextrum papae prope episcopum cardinalem, qui papae servit, quasi inter ipsum et subpriorem episcoporum.
Notandum quod in Missa praesenti, dato quod papa non celebraret, consueverunt dare VII annos et VII quadragenas de indulgentia. Missa vero finita, dominus papa dictam rosam in manu portat usque ad cameram suam; vel, si sit in Urbe, usque ad Lateranense palatium; et dum revertitur, sequuntur eum [Col. 1297B] omnes nobiles in curia praesentes. Et dum ad cameram suam redierit, si sit extra Urbem, dat ipse dominus papa rosam nobiliori, vel illi soli cui magis placet; et ille incontinenti flectit genua, et osculatur pedem papae, dato, etiam si esset rex. Deinde papa recipit ipsum ad osculum oris. Quo facto, ille recedit eum comitantibus duobus diaconibus antiquioribus cardinalibus, et cum illo equitant aliquantulum per civitatem, quantum sibi placet.
Sic etiam si sit rex vel imperator, aliqui de aliis cardinalibus eum modicum equitando associare consueverunt; et sic revertitur ille ad comedendum cum papa; et facto prandio, cum gente sua equitat per civitatem absque cardinalibus, cum suis nobilibus et principibus.
[Col. 1297C] Quod si papa sit Romae, rosam praedictam defert papa usque gradus palatii Lateranensis, ubi quiescere debuit nocte praecedente; et in descensu equi praefectus Urbis, indutus scarleto vel purpura, habens unam caligam et aliam deauratam, tenet papae stapam; et dominus papa cum descendit, dat ei auream rosam; et ille flexis genibus osculatur pedem papae dextrum, et dominus pontifex eum recipit ad osculum oris. Quo facto, papa ascendit palatium, et ille incontinenti cum 472 nobilibus Romanis equitat cum magno triumpho per Urbem.
Notandum quod cardinales non consueverunt in Urbe associare praefectum, quia satis habet de comitalibus. Notandum quod papa, antequam det rosam, debet dicere aliqua verba brevia de conditionibus et [Col. 1297D] proprietatibus rosae, quia habet colorem gaudiosum, odorem confortativum, aspectum laetificum, prout est in libro Rationali divinorum officiorum.
Anno quarto pontificatus domini Bonifacii papae noni in Perusio hac die rosa fuit missa in magna capella, et sermoni omnes interfuerunt, sed non papa, quia infirmus. Rosam ad Missam portavit super altare et reportavit junior clericus camerae, et papa dedit rosam in camera sua.
In die Annuntiationis beatae Mariae virginis sermo et Missa mandantur.
[Col. 1298A] Sciendum quod quando veniet in Quadragesima haec festivitas, non venit papa indutus cum pluviali et mitra in primis Vesperis, quia in vigilia, dicta Missa, incontinenti cantores incipiunt Vesperas, et papa remanet ibi prout fuit indutus dum audiebat Missam. Nec cardinales consueverunt venire, quia cantantur ante prandium, nisi veniret die Lunae. Tunc Dominica de sero Vesperae papales; Antiphonas incipiunt cardinales.
Item notandum quod quando veniet infra feriam quartam majoris hebdomadae, nihil est tunc de festo, sed transfertur usque ad diem Lunae post Quasi modo geniti; et illa die sit solemniter officium, et papa venit in primis Vesperis cum pluviali rubeo et mitra aurifrisiata cum perlis, et cardinales veniunt, non [Col. 1298B] tamen induti.
Item in Missa omnes debent esse induti albis vestimentis. Quod si in Quadragesima veniat, bono mane papa audit Missam de feria. Qua dicta, parat se more solito in camera sua; deinde vadit ad magnam capellam, et ibi induitur sacris vestibus albi coloris.
Item notandum quod in hac Missa, in quocunque tempore veniat, non dicitur Oratio nisi de beata virgine Maria, et nihil de feria.
Propter hoc sciendum quod nunquam Romanus [Col. 1298C] pontifex in magnis Missis et pontificalibus consuevit dicere nisi unicam collectam, licet contra rubricam quae dicit quod de illis de quibus facimus commemorationem in Vesperis et Matutinis, debemus etiam in Missa facere. Licet ipse papa facit in utrisque Vesperis et Matutinis commemorationem, 473 nunquam tamen in magnis Missis.
Nota quod in hac Missa prior episcoporum cardinalium servit papae in officio capellani.
Finita ergo Missa per papam, et data Benedictione, ipse papa revertitur sic indutus ad sedem suam magnam; et stans sine mitra incipit Vesperas, cantando Deus in adjutorium meum intende. Et dicto Gloria Patri, subdiaconus ante eum incipit primam [Col. 1298D] Antiphonam cantando, et papa etiam cantando reincipit; et hoc idem ante ipsum in Antiphona de Magnificat; caetera omnia inchoantur per cantores usque ad Orationem, quam papa debet dicere. Incoepta autem prima Antiphona, deponit illa paramenta, et resumit pluviale rubeum; et omnes cardinales et praelati deponunt paramenta, et recipiunt cappas laneas; nec cardinales incipiunt Antiphonas in Vesperis. Episcopus vero cardinalis qui papae servit in Missa, non deponit paramenta nisi dictis Vesperis, quoniam habet portare papae naviculam cum incenso hora debita, et papa debet inde recipere cochlear cum incenso, et ponere incensum in thuribulo praesentando sibi per unum de acolythis. Deinde idem [Col. 1299A] cardinalis habet incensare altare, et [Col. 1299D] Confer cap. 131 infra de secundis Vesperis omnium Sanctorum, in quibus incensatur cophinum ubi stat Corpus Christi; et Constitutiones Lateranenses, [Col. 1300D] infra, num. 18. cophinum, in quo servatur Corpus Christi, postea dominum papam; et etiam habet tenere librum ante papam, dum dicit Orationem praedictam. Finitis vero Vesperis, in quibus debent dici duae Orationes, videlicet una de festo, alia de feria, si tamen incidat infra tempus praedictum. Quibus finitis, papa dat Benedictionem.
Item nota, quod si cardinales haberent paramenta in secundis Vesperis istius festi sic in Quadragesima celebrati, incipient Antiphonas, quoniam in primis non incoeperunt, nec tale festum debet praetermitti sine Vesperis solemnibus.
Item certo nota quod nunquam cardinales incipiunt Antiphonas in secundis Vesperis coram papa, [Col. 1299B] nisi si praesens festivitas sit in Quadragesima celebrata.
Supradicta fiunt per modum praedictum, quando diaconi cardinales non ibi habent pluvialia parata. Nam si haberent, ipsa reciperent. Licet temporibus Joannis XXII, Benedicti XII, et Clementis VI Romanorum pontificum, non consueverint recipere in dictis secundis Vesperis praedicta paramenta, nec incipere Antiphonas, prout in aliis festivitatibus in primis Vesperis est fieri consuetum; sed secundam Antiphonam diaconus cardinalis a dextris papae; tertiam vero episcopus cardinalis serviens in Vesperis praedicta paramenta; quartam presbyter cardinalis qui stat in sede secundum ordinem suum; quintam diaconus cardinalis qui assistit papae a sinistris. [Col. 1299C] Quas Antiphonas semper incipit subdiaconus cum acolytho coram eis [Col. 1300D] Id est eis praecinendo, uti hactenus fieri consuevit. cantando.
In Dominica de Passione, quae est quinta Quadragesimae, sermo et Missa mandantur. Omnia alia ut supra in aliis Dominicis Quadragesimae est fieri consuetum.
In die Palmarum Missa et officium mandantur. Illa die non fit sermo, quia die illa, secundum dominum Jacobum Gaietani, junior presbyter cardinalis debet benedicere palmas olivarum et aliarum arborum ramos, indutus prout in die Cinerum, cum aqua benedicta et incenso. Quidus benedictis, deponit paramenta, [Col. 1299D] si celebrare non debeat. Et dominus papa bono mane celebrat Missam suam in capella sua secreta. Qua dicta, indutus pluviali rubeo sine perlis, et mitra simplici alba de garnello sine aurifrisiis et perlis, intrat capellam vel locum, in quo debent distribui palmae, ubi debet esse cathedra cum scabello parata, et ibi sedet. Deinde omnes cardinales et caeteri praelati nondum parati veniunt ad reverentiam, prout est alias fieri consuetum, osculando manum aurifrisio pluvialis coopertam, non genu, nec pedem, ut supra in Quadragesima.
[Col. 1300A] Nota quod antequam papa distribuat ramos, omnes cardinales et praelati cum cappis laneis veniunt ad reverentiam papae ad osculandum manum coopertam aurifrisio pluvialis, non genu, nec pedem.
Sciendum quod hac die Romani pontifices officiare non consueverunt, sed bene dant et distribuunt ramos. Nota quod subdiaconus debet habere tunicellam per totum officium, et non fit Processio. Modernis autem temporibus est Missa papalis.
Nota etiam quod ille qui debet Missam celebrare, si sit episcopus, et papa non celebret, primo habet benedicere aquam cum sale, prout fit in Dominicis diebus; deinde benedicit ramos. Dum spargit ramos aqua benedicta dicit Asperges me, Domine. Dato vero quod papa celebret, junior presbyter cardinalis benedicit.
Nota quod quicunque dicit Missam, si tantum sit cardinalis, ille ramos benedicit, et non junior presbyter cardinalis; ita et candelas et cineres.
Sciendum quod hac die prior episcoporum cardinalium, si celebret coram papa, facta reverentia, prout est moris, ab omnibus cardinalibus, ipse indutus pluviali dat papae palmam, et statim a papa recipit; deinde vadit et parat se ad celebrandum. Duae palmae dantur papae.
Notandum etiam quod si esset rex praesens, immediate post eum 475 flexis genibus palmam recipit de manibus papae, pedem dextrum osculando, et non genu. Qua reverentia facta cum cappis laneis per cardinales [Col. 1300C] et omnes praelatos, prout in die Candelarum, cardinales et omnes praelati violacea recipiunt paramenta, videlicet episcopi cardinales superplicia, amictus latos, et pluvialia; presbyteri vero similiter et diaconi paramenta praedicta, et recipiunt planetas, et non pluvialia. Alii vero praelati similiter pluvialia, et non planetas, coloris violacei recipiunt. Quibus paramentis receptis, paratur una tobalea, quam tradere debet sacrista, et extenditur super genua papae per duos capellanos ejus lateribus assistentes, et dictam tobaleam flexis genibus tenentes, a dextris uno, a sinistris alio, et duobus antiquioribus cardinalibus diaconis papae more solito assistentibus. Tunc prior episcoporum, vel, si non sit, subprior episcoporum cardinalium, deposita mitra sua stans pedes, papa [Col. 1300D] sedente in cathedra sua et cum mitra, spatulam aliam palmae pulchriorem, nil dicendo, dat papae, manum ejus osculando. Incontinenti papa tradit uni de domicellis suis conservandam; et ibidem ipse prior vel subprior genuflexus recipit spatulam palmae de manu papae, et osculatur genu dextrum papae. Et sic deinceps omnes cardinales juxta ordinem suum; deinde omnes praelati induti, mitris depositis, genuflexi recipiunt spatulam palmae de manu papae, et genu osculantur pluvialibus violaceis induti.
Camerarius papae, notarius, auditor contradictarum, [Col. 1301A] et corrector, etiamsi aliqui ipsorum essent episcopi vel archiepiscopi, quia non consueverunt esse induti paramentis, sed solum cum cappis laneis; et quicunque alii praelati non parati, et etiam capellani, tam commensales, quam alii capellani papae, qui debent esse specialiter commensales, in cottis; nec non poenitentiarii, et breviter omnes alii familiares, etiam laici, et quicunque alii non familiares, etiamsi rex esset, flexis genibus recipiunt palmas, et alios ramos aliarum arborum, de manu papae, et ipsis receptis pedem papae dextrum osculantur, et non genu.
Notandum, quod in hac Missa dicitur tantum una Oratio; et dum dominus papa ipsam inchoare debet, dicit Dominus vobiscum, et non Pax vobis; postea [Col. 1301B] dicit Orationem.
Notandum etiam quod si celebraret papa, prior episcoporum cardinalium servit papae in hac Missa in officio capellani de libro; si vero papa non celebret, servit ei in officio capellani prior presbyterorum cardinalium.
Item nota quod si patriarchae intersint, post primum cardinalem, si sint induti pluvialibus, ramum palmae recipiunt. Quod si rex sit praesens, post cardinalem qui stat, et post regem palmam recipiunt, ita quod semper unus cardinalis praecedat patriarcham; sic successive.
Nota quod, distributis ramis, papa deponit pluviale et mitram, et recipit aliud cum perlis, et mitram aurifrisatam cum perlis.
[Col. 1301C] Nota quod si papa hodie celebraret, portare deberet sacra paramenta violacea vel Indii coloris sine perlis, et sandalia sine perlis, mitram simplicem et planam de garnello, et etiam chirothecas sine perlis. Verum 476 est quod modernis temporibus consueverunt portare mitram solemnem et pretiosam, et chirothecas pretiosas; omnia alia simplicia.
Sciendum quod postquam primus cardinalis palmam recepit de manibus papae, cantores cantant Hosanna Filio David cum omnibus aliis Antiphonis, prout sunt in Missali. Interim ordinatur Processio per priorem diaconum cardinalem. Qua processione ordinata ut supra in die Candelarum, qui papae assistit [Col. 1301D] a sinistris, dicit alta voce Procedamus cum pace, et chorus respondet alta voce In nomine Christi amen.
Deinde movetur processio, et graditur, et primo servientes armorum cum virgis suis ante subdiaconum bajulantem crucem, qui debet esse indutus cum tunicella violacei vel Indii coloris, et circa eum duo ceroferarii cum luminibus et uno acolythorum cum thuribulo et incenso.
Nota quod sicut papa surgit de cathedra, quatuor nobiliores qui ibidem sunt erigunt pannum [Col. 1301D] Umbellam appellamus seu baldachinum. super eum baculis et angulis in summitatibus; et sic semper papa stat subtus pannum, quousque pervenerit [Col. 1302A] ad collectam, quam dicit post largitionem palmarum; et semper ante ipsum cardinalis juxta ordinem suum, et patriarchae. Cum autem papa exierit tinellum vel capellam, et est in porticu per quam itur ad capellam magnam, vadit ad fenestram, quae respicit ad plateam magnam palatii; et ibi projicit populo ramos palmarum et olivarum et aliarum arborum ramos. Cum autem pervenerit ante ostium capellae, cantatur Gloria, laus, etc., per cantores ab extra, aliis ab intra respondentibus. Quae porta tunc clausa debet esse, cantantibus omnibus illis, prout in Missali Romano continetur. Dominus papa non percutit cum cruce portam, sicut saeculares consueverunt; sed praedicto dicto officio aperitur porta. Deinde dominus papa cum cardinalibus et praelatis [Col. 1302B] processionaliter intrat capellam, et more solito orat aliquantulum coram altare, ubi debet esse cathedra cum scabello parata; et facta Oratione surgit, et vadit usque ad regias capellae in parte dextra; et ibi projicit ramos et folia olivarum populo per foramina regiarum, et postea venit ad magnam cathedram longe ab altari paratam, quae debet esse cooperta panno violaceo; et extracta mitra, stando versus altare, episcopo cardinali librum ante eum tenente, dicit Orationem quae competit in Missali.
Deinde vadit ad cathedram longe ab altari paratam et ibidem more 477 solito violacea recipit paramenta. Et diaconus cardinalis dicturus Passionem [Col. 1302C] parat papam; et cum parat eum, ipse diaconus cardinalis portat tantum parando superplicium, amictum, sericum album, cingulum, stolam; sed papa, parato ipso diacono, planetam recipit violaceam ad modum aliorum diaconorum cardinalium. Papa vero parato, et mitra praedicta reposita, non nobilis, sed simplex alba de garnello, assistentibus ei duobus diaconibus cardinalibus antiquioribus, more solito processionaliter vadit ad altare; et in medio eundo occurrunt tres juniores presbyteri cardinales, et ipse eos recipit juxta ordinem suum ad osculum oris et pectoris. Mitram pretiosam interdum in Missa dicta, si ipsemet celebret, papa consuevit portare. Postea vero coram altari facit confessionem suam, prout est consuetum; et cum dicit Misereatur, subdiaconus [Col. 1302D] tradit sibi manipulum osculando manum, antequam dicat Deus tu conversus, etc. Episcopus cardinalis, qui servit sibi, praesentat ei incensum, prout est fieri consuetum et osculatur altare et librum Evangeliorum; postmodum vertit se ad diaconos cardinales, et ipsos recipit ad osculum oris et pectoris secundum suum ordinem, et ultimus parat sibi fanum subtus pallium suum, quod in aliis Missis regulariter consuevit fieri. Deinde vadit ad sedem suam: ubi stando dicit Introitum cum cardinalibus, illo solo dempto qui debet dicere Evangelium, qui remanet super altare cum sacrista et subdiacono; et omnes legunt Introitum et Kyrie, eleison super altare, [Col. 1303A] et papa exinde procedit in Missa, prout est alias fieri consuetum.
Nota quod anno Domini 1375 die 15 Aprilis, in praedicta die ramis Palmarum dominus Gregorius papa XI fecit officium, qui portavit omnia paramenta ut supra; portavit etiam chirothecas et pretiosam mitram. Nota etiam quod ante eum ponitur scabellum, dum Passio legitur, in quo ponitur palma, si sibi non placet in manibus tenere.
Nota etiam quod subdiaconus in Processione portat tunicellam, et non planetam. Item notandum, quod postquam altare thurificaverit, antequam diaconos cardinales recipiat ad osculum, sibi reponitur [Col. 1303B] mitra per illum qui debet dicere Passionem vel Evangelium: quam portare debet quousque sit solemniter indutus; et statim etiam deponit, et recipit planetam violaceam, quam ante epistolam deponit, et lecta epistola iterum eam recipit.
Nota etiam quod papa non dat alicui palmam suam, sed eam portat ad cameram suam, et illam custodiri facit.
Nota quod si papa hodie non faceret officium, debet flectere genua ante altare, quando dicitur Et incarnatus est, etc.; et ante elevationem corporis Christi, et quando dicitur Laetatus sum; et semper tradat spatulam diacono cardinali sibi a dextris assistenti, et ille semper accipiendo et tradendo osculatur manum papae.
[Col. 1303C] 478 Nota apud quod omnia supradicta fuerunt resarciata per dominum Gregorium papam XI, in Urbe, in sancto Petro, anno Domini 1377. Sciendum quod hodie dicitur Praefatio Qui salutem humani generis. Sciendum etiam quod omnia supradicta observata sunt per dominum Urbanum VI, in Urbe, in sancto Petro, anno Domini 1381 et 1382, qua die fuit determinatum quod quidquid venit super altare, capellanorum est, prout rubrica de praesepe in nocte Nativitatis Domini dicit.
Cum autem cantatur tractus ante ultimum versum, diaconus cardinalis dicturus Passionem, recepto prius manipulo de manu capellani sibi in Missa servientis, surgit, et exuit planetam; et postea sibi [Col. 1303D] traditur planeta plicata ad modum stolae, quam portat super humerum sinistrum; et firmantur capita planetae ad latus dextrum quasi retro; et sic tenet ipsam planetam, quando dicit Passionem, et per totam Missam, donec ipse et subdiaconus communicaverint; et statim facta communione, ipsemet induit planetam ad modum aliorum cardinalium diaconorum. Tractu vero finito, praedictus diaconus cardinalis dicturus Passionem osculatur more solito pedem papae, et reversus ad altare genu flectit ante illud, et dicit basse Munda cor meum, etc.; et surgens recipit de altari librum Evangeliorum, deferens ipsum ante pectus, ita quod tabula libri, ubi est crucifixus, a populo videri possit; et non petit Benedictionem [Col. 1304A] a papa, sed recte vadit ad pulpitum coopertum cum tobalea, et ibi absque luminaribus et incenso, et sine Dominus vobiscum, absolute incipit Passio Domini nostri Jesu Christi; nec respondetur Gloria tibi, Domine, sed subsequenter dicit Passionem more solito. Cum autem ipse diaconus dixerit in Passione illa verba, emisit spiritum, statim papa et ipse diaconus, et omnes alii genuflectunt ad Deum versus altare; et sic manent genuflexi per spatium quo posset dici Pater noster semel. Postmodum surgit, et dictus diaconus Passionem prosequitur suo modo, ac pervento ad illam partem, Altera autem die, ipse diaconus cardinalis in eodem loco vertit se ad papam; et stans inclinato capite profunde, non tamen genuflexo, basse petit Benedictionem ab eo, [Col. 1304B] dicens Jube, domne, benedicere. Qua benedictione data per papam, portantur ipsi diacono cardinali duo candelabra cum cereis accensis per acolythos vel auditores, sicut consuetum est fieri ad Evangelium et etiam incensum cum thuribulo prius benedictum per papam, praesentante episcopo cardinali, qui sibi servit in officio capellani cum acolytho, prout moris est. Qui idem acolythus praesentat ipsi diacono thuribulum, et ipse incensat librum. Quo incensato, reddit eidem acolytho thuribulum, et facit crucem cum pollice super Evangelium et sibimet tam in fronte quam in labiis et pectore more solito. Deinde prosequitur residuum Passionis, videlicet in praedicta parte, Altera autem die, etc., usque ad finem Evangelii. Quo residuo completo, idem diaconus [Col. 1304C] cardinalis osculatur partem praedictam; postea portatur ille liber papae ad osculandum 479 per subdiaconum. Quo facto, cardinalis qui sibi servit in officio capellani, incensat papam tribus ictibus, genu flexo super primum gradum, si papamet celebrat; alias stans inclinatus profunde illum incenset. Quo facto, papa incipit Credo in unum Deum, deinde procedit prout in aliis Missis regulariter est fieri consuetum.
Notandum quod statim incoepta Passione cardinalis diaconus a sinistris papae assistens recipit spatulam palmae de manu militis vel domicelli papae, et ponit eam in manu papae, ipsam manum osculando; et ipsam tenet papa, et cardinales etiam suas, et alii praelati in manibus suis tenent palmarum spatulas et aliarum arborum ramos, quousque Passio [Col. 1304D] fuerit completa. Praedictus diaconus cardinalis de manu papae spatulam palmae recipit, et eam tradit militi domicello papae praedicto; et etiam cardinales et caeteri praelati suas tradunt servitoribus suis tenendas usque ad finem Missae.
Sciendum quod in hac Missa non est sermo; sed Passione finita, incipit Credo in unum Deum, osculato primum libro. In fine vero Missae diaconus cardinalis, qui legit Passionem, dicit Benedicamus Domino, versa facie ad altare; et facta Benedictione solita per papam, prior episcoporum cardinalium, qui servit sibi in Missa in officio capellani, pronuntiat Indulgentiam de mandato et auctoritate papae, videlicet de septem annis et septem quadragenis; [Col. 1305A] et dum pronuntiatur Indulgentia, diaconus cardinalis qui dixit Passionem, deponit planetam, et in albis sicut diaconus vadit ad papam ad devestiendum eum, seu removendo sibi paramenta, et postea stolam, pluviale et mitram induendo. Deinde ipse diaconus deponit paramenta, et omnes etiam alii praelati sua deponunt paramenta, et cappas laneas resumunt. Papa vero, depositis sacris vestibus, indutus manto rubeo, et mitra praedicta sibi reposita, vadit ad cameram suam, assistentibus ei duobus diaconibus cardinalibus antiquioribus, uno a dextris, alio a sinistris.
Nota quod anno Domini 1388 Romae dominus Urbanus VI hac die ramis Palmarum non fecit officium, quia nondum erat coronatus; sed bene dedit palmas [Col. 1305B] et ramos, et interfuit Missae indutus pluviali rubeo et mitra alba. Quam Missam dixit cardinalis Florentinus in magna capella. Et sic per dominos cardinales illae etiam tres Missae de hebdomada sancta fuerunt celebratae ipso praesente ut supra.
Item die Lunae non est Missa papalis.
Item in die Martis dominus noster audit Missam magnam in sua capella parva, quam celebrat unus de cantoribus, et legit Passionem.
Item in die Mercurii sancta illud idem observatur.
Sed notandum, si sint peregrini, de gratia speciali papa post Missam consuevit dare indulgentiam populo, in qua est indutus pluviali rubeo 480 absque [Col. 1305C] perlis, et cum mitra simplici alba; et paratur ibi ubi datur Benedictio, vel in anticamera. Et primo venit cum chlamyde de scarletto cum capuceo in capite absque mitra; et sic venit ad Matutinum, et stet cum dicto capuceo non extenso super frontem, sed replicato. Et istud fuit Florentiae tempore Eugenii quarti. Et fit die Jovis idem ad Benedictionem.
Item notandum quod de sero hora competendi venit ad audiendum officium in capella simpliciter cum chlamyde rubea et capuceo super caput, non tamen duplicato, prout aliis diebus consuevit, sed solum extenso super oculos.
Item nota quod his diebus tribus post officium papa non debet dare Benedictionem, et non portatur crux.
Item nota quod cardinales bene consueverunt [Col. 1305D] venire de sero ad audiendum officium in capella papae istis tribus diebus, non tamen mandati, sed libere et sponte, devotionis causa.
Item nota quod Romani pontifices his tribus diebus non consueverunt dicere officium cum episcopis et conventibus suis, dum dicuntur Matutinae; sed devote debent dicere officium, et postea in camera sua cum cubiculariis suis dicere.
Item in die Mercurii de sero hora competendi dominus papa venit ad officium Matutinarum cum chlamyde de scarletto cum capuceo extenso super fronte, non replicato, et sine mitra.
[Col. 1306A] Item sciendum quod de his tribus diebus, et etiam quandocunque papa venit ad capellam cum chlamyde et capuceo, non portatur crux coram eo.
Item de sero ad officium Matutinarum dominus papa venit ad capellam cum cappa clausa de scarletto rubeo, foderata de hermelinis, clausa medio pectoris sursum et aperta deorsum: cocullum semper tenet super caput, et sine mitra in cathedra nuda sedet; nec diaconi cardinales sedent ante pedes ejus in his tribus Matutinis, neque in fine dat Benedictionem in ipsis Matutinis.
Item in die Jovis sancta in Coena Domini, hac die Missa tantummodo mandatur, neque est sermo hodie. [Col. 1306B] De jure Romani pontifices consueverunt primo dare populo Indulgentiam, sed de gratia in die Mercurii post Missam.
Sciendum quod Romani praesules in primo anno coronationis consueverunt conficere sacrum chrisma, et facere Mandatum, et conficere [Col. 1305D] Sic infra, in cap. 88, ubi de Sabbato in Albis, quando dantur agnus Dei; et in cap. seq., agnus [Col. 1306D] Dei duo, et paulo post, tres agnus Dei. Adde caput 90. agnus Dei, nota de singulis locis suis, et nunquam plus nisi de septem in septem annis, quoniam tunc multa observanda sunt.
Anno ergo illo in quo vere conficitur sanctum chrisma, summo mane quasi in ortu solis, dominus noster papa venit ad regias ferreas, ad dandum indulgentiam populo, indutus pluviali rubeo, cum aurifrisiis cum perlis, 481 mitra, stola cum perlis modo consistoriali. Qua data, depositis paramentis, audit secrete Missam; qua finita, confitetur peccata sua.
[Col. 1306C] Missa ergo parva finita, reassumit paramenta praedicta, et cardinalibus omnibus indutis sacris vestibus albis secundum ordinem suum, scilicet episcopi pluvialia, presbyteri casulas, diaconi tunicellas et dalmaticas, et alii praelati pluvialia recipiunt cum septem candelis, si sint Processiones generales, ut conficiatur sanctum chrisma; alias vero sanctum chrisma cum duobus cereis et cruce processionaliter vadit ad locum, ubi solent publicari processus; et ibi sedet in cathedra parata panno albo nobili; et omnes cardinales et praelati sedent in locis suis cum mitris, sed antea fit reverentia per cardinales.
Item nota quod quilibet cardinalis et praelatus indutus tenet unam faculam accensam de cera communi, quam tradit magister caeremoniarum, et papa [Col. 1306D] de duabus libris de cera quasi alba, quas projiciunt anathematibus.
Item nota quod subdiaconus legit Processus in Latino, indutus habitu diaconi, et junior diaconus cardinalis eadem verba nobiliter et intelligibiliter dicit in idiomate illo in quo stat. Quibus lectis, papa signat, et dicit Anathematizamus, vel ita faciamus. Et projicit candelam inferius, et omnes alii candelas suas projiciunt, sed non ceroferarii, sive acolythi illas de candelabris, quia processionaliter revertuntur sicut iverunt. Quas demum sacrista papae recipit. Incontinenti ibidem diaconus [Col. 1307A] cardinalis, qui papae a sinistris assistit, dicit Confiteor Deo, etc. Et papa dat more solito Benedictionem. Qua data, junior diaconus cardinalis de manu papae denuntiat indulgentiam de septem annis et VII quadragenis; et sic omnes processionaliter vadunt ad magnam capellam, vel ubi ipsa die debet fieri officium; et facta Oratione ante altare, vadit ad revestiarium, et induitur sacris vestibus albis, et mitra cum perlis etiam solemni. Et sic procedit ad Missam more solito.
Feria ergo quinta in Coena Domini sacrificium sacri corporis et sanguinis Jesu Christi Domini nostri.
Mane hujus diei primo mansionarii, sacrista, et clerici capellae ad hoc destinati, praeparent omnia quae necessaria sunt ad consecrationem chrismatis, [Col. 1307B] videlicet tres ampullas de argento, non tamen ejusdem quantitatis, quoniam major debet esse de sancto chrismate, mundissimo oleo plenas. Maxima vero ampulla quae ad chrisma debet fieri, de panno serico albo tenuissimo cooperitur; aliae autem de alio panno serico dissimili coopertae habeantur; sed tamen pannus adeo subtilis, quod ampullae possint videri per papam et alios.
Hora vero tertia dominus papa indutus manto rubeo, et cum mitra aurifrisiata, etiam cum perlis exit de camera sua, et vadit ad capellam; et 482 ante altare debet esse cathedra cum scabello parata, ubi orat aliquantulum, ut est moris. Deinde vadit ad aliam cathedram longe ab altari paratam; et ibi alba recipit paramenta, et omnes cardinales et praelati, prout moris est, videlicet episcopi pluvialia, presbyteri planetas, [Col. 1307C] diaconi vero tunicellas et dalmaticas pro reverentia chrismatis. Papa vero indutus jam dalmatica sedeat in sede sua; cui praesentetur ampulla quae major est, cum oleo ab acolythis, et balsamum per camerarium, aut per sacristam; et balsamum cum oleo papa misceat, nihil dicens; et bene commisceatur vel conficiat. Omnes vero ampullae, id est aliae duae, ibidem super mensam remaneant coopertae, et diligenter custodiantur, quousque ad altare portentur, et papa facta lectione recipit planetam, chirothecas, et omnia alia paramenta, ut est moris, et debent esse XII subdiaconi induti sine priore subdiaconorum.
Postmodum papa, lotis manibus, indutus planeta et mitra solemni in capite, procedit cum episcopis, et presbyteris, diaconibus, acolythis, et omnibus ordinibus. [Col. 1307D] Esse debent in Processione VII candelabra cum cruce, Evangelio, et ampulla quae est chrismatis, aliis ibidem remanentibus.
Nota quod si non conficeretur hodie sanctum chrisma, non essent nisi duo candelabra in Processione. Notandum etiam quod omni anno debent sanctum chrisma consecrare cum purissimo et mundissimo oleo olivarum, et addimus cum tribus guttis de finissimo balsamo, quas episcopus non commiscere debet cum oleo; sed ita per alios, et non per papam, nisi de VII in VII annos, nec alium in ejus praesentia, prout supra notatum est.
Portatur thuribulum semper cum incenso, et sic processionaliter pergant ad altare cum ampulla; et facta [Col. 1308A] confessione et reverentia, prout est consuetum, papa ascendit cathedram suam. Incensato altare, ampulla reportatur ad locum inter duas alias. Interim cantatur vero a cantoribus Introitus Missae sine Gloria Patri; et finito versu, repetatur Introitus. Postea cantatur Kyrie, eleison. Quibus finitis, dominus papa incipit Gloria in excelsis Deo. In oratione papa dicit Pax vobis. Etiam in hac Missa dicitur Credo in unum Deum, etc., et sic Missa prosequatur ordine suo.
Nota quod in hac Missa non consuevit esse sermo, nisi papa velit facere Processus contra aliquem in speciali; et etiam generales Processiones tunc, si papa illum sermonem facere non vellet, sacrista committit de ejus mandato alicui de dominis cardinalibus episcopis vel presbyteris, quoniam diaconi coram papa [Col. 1308B] nunquam praedicant, aut altero praelato, vel magistro in theologia.
Nota abbates non consueverunt praedicare, nec doctores decretorum, nec legum, nisi duntaxat praelati et magistri in theologia, sed modo abbates praedicant.
Postquam dominus papa intrat ad sacrificandum, conficit duas Hostias, unam pro se, et aliam pro die Veneris. Facta ergo elevatione corporis Christi, vel post Sanctus, si expediat, unus acolythorum ducit juniorem diaconum cardinalem, et cum eo plures subdiaconos: unus ex eis subdiaconibus 483 portat crucem, acolytho antecedente cum thuribulo et thure sine luminaribus; et sic processionaliter vadunt ad capellam sancti Thomae, vel sancti Gregorii, vel ubi ampullae cum chrismate et cum oleo servantur; et cardinalis [Col. 1308C] diaconus praedictus accipit illam ampullam, quae est chrismatis; et duo subdiaconi accipiunt alias duas olei exorcizati, et olei infirmorum, super brachium sinistrum eas portantes; et eo modo quo venerunt postea revertantur. Dominus vero papa, vel ille qui conficit sanctum chrisma, aut celebrat ista die, antequam dicat Per quem haec omnia, descendet ad sedem, sive cathedram suam ante altare paratam, versa facie ante altare; et subdiaconus qui bajulat ampullam infirmorum olei repraesentat eam summo pontifici ad benedicendum. Et papa dicat plana voce Exorcizo te, immundissime, etc. Quibus Benedictionibus peractis, papa revertitur ad altare, et dicit Per quem haec omnia.
Nota quod confecto isto sacrificio solus pontifex [Col. 1308D] communicat super altare sine ministris, et non cum calamo; sed cum calice tantum se confirmat illa die et feria 6 in Parasceven, et ponit illam quartam partem in calice. Postquam autem communicaverit, ponit calicem super altare, et patenam juxta eum cum corpore Domini nostri Jesu Christi, et reservato usque in feriam 6, de ipso sacrificio resumit, et cooperietur utrumque munda sindone.
Percepto corpore et sanguine Domini nostri Jesu Christi cum calice et sine calamo, antequam abluat manus, ipsum calicem cum corpore Domini nostri reservato, non illum calicem in quo celebravit, sed solum magnum de auro sibi praesentet coopertum cum magna reverentia sacrista papalis cum sindone, cum [Col. 1309A] lustris aureis; e sinistro brachio pendet unum caput, et in dextra manu portat calicem coopertum alio capite, et reverenter ponit praedictum calicem prope papam circa medium altaris cum alia tobalea de serico, cum qua cooperitur calix, in quo est corpus Christi. Et nota quod antequam abluat digitos dominus papa, corpus Christi cum reverentia magna infra praedictum calicem ponit, et super calicem corporalia illa; pars minor corporalium, et super corporale patenam, et super patenam caput illius tobaleae de sindone; statim, quo facto, abluit digitos infra calicem cum quo celebravit, et bibit illud; et antequam abluat manus in magnis bacilibus papae, ipse papa vel episcopus cardinalis qui servit sibi in Missa, praedictum calicem cum corpore Christi sic coopertum, et super [Col. 1309B] humerum sinistrum pendet aliud caput illius tobaleae, et tenens cum ambabus manibus calicem per medium portat ad armariolum, in quo conservatur usque in crastinum, antecedentibus luminaribus, cruce et incenso processionaliter cum devotione. Quo reposito, genuflexus thurificat corpus Christi. Quo facto, revertitur ad altare; et sic lavat manus ut moris est.
Postea papa, si facit sanctum chrisma, ascendit ad cathedram coram altari paratam, versa facie ad altare; et continuo duo acolythi deferunt 484 ampullas involutas cum tobalea subtili albo serico in sinistro brachio, ita ut videri possint medio, id est per medium sericum, et a medio sursum, et diaconus cardinalis junior qui assistit papae, accipit ampullam [Col. 1309C] unam mistam cum balsamo, et repraesentat eam papae tenens eam in sinistro brachio involutam panno serico. Tum papa halet ter in ipsam, et postea halent etiam in ipsam omnes episcopi qui assistunt ibi induti sacris vestibus, et etiam presbyteri sive sint cardinales, sive non. Quo facto, papa dicit sine cantu Dominus vobiscum, Exorcizo te, creatura Dei, etc.
Post Benedictionem vero istam omnes episcopi et presbyteri cardinales salutent post papam sanctum chrisma per ordinem suum. Qui quidem ordo sic debet observari, primo a latere dextro papae episcopi cardinales, et post eos presbyteri cardinales; patriarchae vero inter episcopos cardinales; diaconi cardinales a lateribus papae hinc inde juxta ordinem suum a latere sinistro; archiepiscopi, episcopi, presbyteri [Col. 1309D] cardinales induti secundum ordinem suum, et in halando salutando post episcopos cardinales. Archiepiscopi, episcopi debent praecedere presbyteros cardinales, quoniam ad solos episcopos pertinet seu spectat sanctum chrisma conficere; et episcopos salutent presbyteri cardinales, et in salutando quilibet inclinet caput, dicens Ave, sanctum chrisma, ter; et post salutationem quilibet deosculatur semel immediate. Facta salutatione et deosculatione chrismatis ab episcopis et presbyteris, papa benedicat ampullam olei delatam in ordine quo supra; et similiter halet pontifex ter in ipsam, sed tacite; et omnes episcopi et presbyteri cardinales, et etiam alii episcopi halent ter in ipsam. Hic mutatur ordo inter presbyteros cardinales, [Col. 1310A] et episcopos non cardinales; et dum halatur in ampullis ab aliis, pontifex sedet; sed quando salutat, stant omnes alii etiam. Deinde surgens dicit sine cantu Dominus vobiscum, etc. Exorcizo te, creatura olei, etc.
Post Benedictionem vero istam omnes episcopi et presbyteri cardinales salutent per ordinem suum sanctum chrisma, et in salutando inclinent capita, dicentes Ave, sanctum chrisma, et deosculantur ampullam. Facta salutatione chrismatis ab omnibus episcopis et presbyteris, statim debet fieri olei salutatio ab eisdem hoc modo. Salutet papa chrisma, et statim postea oleum, dicens Ave, sanctum oleum. Ita et caeteri singuli dicere debent.
Postea reportantur ampullae processionaliter, sicut [Col. 1310B] fuerunt adductae, ad sacrarium, vel ad locum quem sacrista ordinavit, ubi stare debent. Deinde idem sacrista distribuit unicuique sicut debetur, et fuerit opportunum. Papa vero communicat in sede sua magna illos qui communicare volunt. Reserventur tamen oblatae integrae Hostiae per diaconum cardinalem, prout est moris, ac etiam corpus Domini integrum reservatur in diem Parasceve. Sanguis vero Domini assumatur; quem solus papa bibit cum calice, et sine calamo; illi qui communicant non bibunt.
Nota, diaconus nec subdiaconus hodie non communicant, nisi forte vellent communicare causa devotionis, et communicarent ante alios, nec biberent sanguinem. Verum tamen non est de more. Pacis osculum non datur, Agnus Dei cantatur, et Communio Dominus [Col. 1310C] Jesus Christus. 485 Tunc papa revertitur ad altare, et dicit hanc Orationem, Refecti. Qua expleta, diaconus dicit Ite, missa est.
Nota, si papa nolit facere Mandatum, prout inferius sequitur, vel si cardinales non comedant ista die cum eo, statim in fine Missae data Benedictione per papam, et indulgentia pronuntiata per episcopum cardinalem qui ei servivit in Missa, papa et omnes cardinales ibidem in capella deponunt paramenta. Interim vero cantantur Vesperae per cantores, et in fine Vesperarum, dum dicitur psalmus Miserere mei, Deus, vadit papa ad cathedram coram altari cum scabello paratam; ubi genu flectens dicit cum aliis praedictum psalmum legendo, et Orationem Respice, [Col. 1310D] etc. Legendo sine qui tecum, etc. Deinde surgit, et vadit ad cameram suam.
Item eodem die post prandium papa non potuit lavare pedes pauperum, sed patriarcha Gradensis confessor de mandato papae lavit pedes pauperum in parva capella, indutus rochetto, amictu, superplicio, et pluviali cum mitra alba: audivit Evangelium, cantando cum luminaribus, cruce et incenso, more solito. Quo cantato, cantores incoeperunt cantare; et ipse deposito pluviali, cinctus linteo, et mitra in capite, incoepit lavare pedes. Quibus finitis, dixit Orationem, et cardinalis camerarius dedit florenos cum [Col. 1311A] carlino, et noluit dare illas petias de tela ad tergendum pedes pauperum, nisi duas per totum, sed omnia reportavit secum; et male, dicit glossa.
Nota de his quae fiunt quando conficitur sanctum chrisma, et fit Mandatum de largitione. Omnibus supradictis peractis secundum ordinem suum, et finita Missa, ut superius dictum est, papa, indutus paramentis cum quibus celebravit, vadit ad aliquem locum adhaerentem capellae seu ecclesiae, in qua celebravit, comitantibus eum omnibus cardinalibus secundum ordinem suum, et aliis capellanis et subdiaconibus, qui in Missa interfuerunt parati, et in loco praedicto papa exuit pallium et planetam, postea sedet ibi super faldistorium, tenendo pedes super scabellum, et assumit sibi manum in scapulis, imposita super caput [Col. 1311B] fanone, capiti ejus imposita mitra alba, sacrista extendit tobaleam super genua sua, quam tenere debent duo acolythi, unus a dextris, alius a sinistris.
Quo facto, secundum dominum Jacobum Gaietani, cardinalis camerarius papae eidem debet tradere papae in quodam magno scypho argenteo, vel in bacilibus grossos et monetam ordinatam pro presbyterio, et dictus camerarius debet ante se habere unam magnam mensam coopertam tobalea, ubi sunt hujusmodi monetae, et debent ei assistere clerici camerae, et duo mercatores. Ipsi vero camerarius et clerici camerae debent esse in superpliciis et cottis. Postea veniunt cardinales, quilibet secundum ordinem suum, soli cum mitris in manibus deferentibus, apertas tamen; et flectunt genua coram papa, et ipse summus [Col. 1311C] pontifex dat et ponit pro presbyterio 486 in mitra cujuslibet ipsorum XIII grossos Turonenses argenti, et immediate quilibet ipsorum cardinalium recepto in mitra sua a papa presbyterio, osculatur genu dextrum papae, et sic quilibet secundum ordinem suum.
Dato vero per papam presbyterio, ut dictum est, ipse papa facit Mandatum, XII subdiaconibus rochettum cum superplicio portantibus; et cubicularii portant et ante eum ponunt concham seu pelvim. Ipse vero papa praecinctus linteo, quo unus diaconus qui ei servit, secundum dominum Jacobum Gaietani, ipse papa brachiolam ad hoc paratam habens in manibus, et linteum mundum ante se tenens, quae omnia debent parari per thesaurarium vel fratres de Pignotta; [Col. 1311D] et dicti XII subdiaconi manent in aliquo loco remoto discalceati. Duo vero ostiarii papae, sive servientes armorum, portant quemlibet dictorum subdiaconorum ante papam, quorum pedes ipsi ostiarii sive servientes tenere consueverunt super manus suas dum portantur. Papa autem sedendo cum aqua calida lavat pedes cujuslibet illorum, quam infundere debent cubicularii; et statim tergit linteo, et deosculatur pedem dextrum cujuslibet ipsorum; et secundum dictum domini Jacobi Gaietani dat cuilibet duos solidos; et lotis pedibus illorum per papam, eodem modo reportari debent per ostiarios eosdem sive servientes in locis eorum, scilicet ubi eos acceperunt.
Item cantores non cantant Vesperas post; sed capellani [Col. 1312A] papae legendo dicunt ipsas Vesperas ante papam, incipiendo Antiphonam. Calicem salutaris arcipiam, etc. Dictis autem psalmis, Capitulum non dicitur, sed Antiphona ad Magnificat incipiatur per papam cantanda, videlicet, Coenantibus autem, si tunc compleverint Mandatum; alias non, sed cantores totum faciunt.
Nota etiam quod modernis temporibus non observatur quod papa illam Antiphonam incipiat ad Magnificat, nec in aliis, nisi in Vesperis mandatis. Omnibus ergo completis, papa dicit legendo, genu flexo, Respice, quaesumus, Domine, etc., prout plenius in officio hujus diei in Breviario continetur Romano.
Quibus peractis, papa indutus per modum praedictum, [Col. 1312B] processionaliter vadit ad cameram suam, associantibus eum omnibus cardinalibus paratis, qui in praedicto Mandato sic induti, prout in Missa fuerunt, interesse debent, sedendo in suis sedibus juxta ordinem suum, dum papa facit praedictum Mandatum; ac etiam praedictis capellanis papae cereos accensos portantibus cum cruce ante papam et ante cardinales.
Die praedicta, dominus papa, sic paratus ut supra notatum est, a duobus diaconis cardinalibus antiquioribus ducitur ad mensam solemniter paratam, et ibi sedet, episcopo cardinali sibi dante aquam, et duobus cardinalibus praedictis, uno a sinistris, et alio a dextris, tobaleam tenentibus, 487 ipsoque qui a dextris est, etiam annulum papae tenente dum lavatur.
[Col. 1312C] Notandum etiam, quod praedicti tres cardinales in prima et in secunda manuum lotione et mensae Benedictione debent esse sine mantellis et mitra, dum papae ministrant, sed in gratiarnm actione resumunt mantellos suos et mitras loco suo; et facta per papam prima manuum lotione et mensae Benedictione, de qua infra seriosius dicetur, in secunda lotione vadunt omnes ad sedendum. Et tunc omnes cardinales, cum sederint, manus suas supra mensam in platellis suis lavant; et sibi mutuo serviunt, ut infra in alia lotione dicetur.
Et attende quod papa, dum comedit, sit paratus ut dictum est supra, usque ad dalmaticam inclusive, habens mantum rubeum ad scapulas, fanonem sive orale in capite; et mitram aurifrisiatam super fanonem et [Col. 1312D] annulum pretiosum non pontificalem in digito, et sandalia in pedibus, prout in Missa, demptis chirothecis, pallio et casula. Cardinales vero omnes, tam saeculares, quam religiosi, habebunt cottas sine superpliciis cum subtis seu rochettis tantum, et mitras simplices de garnello in capite, et mantellos de brunetto ad scapulas; sed saeculares habebunt mantellos de brunetto rosaceo; religiosi vero habebunt mantellos coloris suae religionis; et ita parati comedunt, et omnes alii praelati simpliciter sic induti, facta tamen inter eos discretione de saecularibus et religiosis quoad mantellos in colore, sicut dictum est de cardinalibus.
Sed nota modum mantellorum omnium, tam saecularium [Col. 1313A] quam religiosorum. Retro inter duas scapulas conjunguntur duae partes chlamydis, et bene sumitur per spatium palmi, et stat dissutum; et illud quod est sutum, quod conjungit duas partes chlamydis, stat super collum; et chlamys pendet ante pectus ab utraque parte usque ad terram, et etiam retro usque ad terram duntaxat et sine cauda, sed in forma circulari et sphaerica, nec partes conjunguntur chlamydis ante pectus.
Sedet autem ipse papa in una mensa eminenti solus, diversis et magnis aureis vasis et argenteis super mensam positis, vel in trissadorio, seu teloneo sitis propter mensam a latere sinistro papae.
[Col. 1313B] In alia vero mensa, quae est ad dexteram papae, in longum aulae seu tinelli, sedent episcopi cardinales; inter quos sedent patriarchae, si sint, quatuor principalium ecclesiarum patriarchalium secundum ordinem prioratus et posterioratus ecclesiarum suarum; ita tamen quod primus sedeat inter primum episcopum cardinalem et secundum episcopum, nisi esset ibi rex, quia ille sederet inter duos episcopos, et patriarcha inter secundum episcopum, tertius post tertium, et sic deinceps; ita tamen quod semper inter duos episcopos cardinales quilibet eorum sedeat; et ita in Missa.
In secunda mensa ejusdem lateris, vel in eadem sic satis longa, sedent presbyteri cardinales post episcopos cardinales et patriarchas; in parte vero sinistra, [Col. 1313C] quae etiam est in longum aulae seu tinelli, sedent diaconi 488 cardinales omnes secundum ordinem suum et prioritatem singulorum, in quo statu sint cardinalatus, nam priores primo in mensa sedent; et post mensam cardinalium erunt mensae omnium aliorum praelatorum et nobilium.
Coram papa servient laici majores natu et nobiliores, qui praesentes erunt, secundum officia illi distributa per magistrum hospitii.
Notandum tamen quod in mensa primo primum ferculum ponit coram papa aliquis de principalioribus et nobilibus, etiamsi esset rex. Quo posito, si rex foret, vadit ad sedendum inter duos primos episcopos cardinales, nisi Romanorum imperator, quia tunc iret ad mensam suam a latere dextro papae paratam [Col. 1313D] cum thalamo, gradu minori et bassiori illo de papa; et secundum ferculum portaret rex. Quo etiam posito, vadit ad sedendum in mensa a sinistris inter primos duos diaconos cardinales. Et sic faciebat dominus Carolus primus rex Siciliae, et omnes descendentes ab eo reges.
Et nota quoniam tunc imperator Constantinopolitanus erat in curia, et sedebat inter duos primos episcopos cardinales, qui primo et primum ferculum coram papa posuerat; secundum rex Siciliae, qui tunc erat praesens; alii autem nobiles majores. Qui si essent filii imperatoris vel regum, serviunt papae in mensa, videlicet unus de cupa, alius de tucellis ad incipiendum; alii astant comedenti, alii sequuntur [Col. 1314A] portantem ferculum, et ipsi in ferculo papae et cardinalium, prout fuit ordinatum.
Comestione sumpta, papa lavat manus, ministrantibus sibi episcopo et duobus diaconis cardinalibus, ut prius; qui tres cardinales, resumptis mantellis et ministris suis, redeunt sedere cum aliis cardinalibus in locis suis in mensa. Tunc tam singuli episcoporum, et quilibet cardinalium, et unusquisque similiter sedendo lavent suas manus, serviente reinfundente aquam cardinali lavanti; cardinales autem qui assistunt teneant tobaleam unam ex parte una lavantis, alter ex alia; et sic sibi mutuo ad invicem sibi servient.
Quibus omnibus lotis dantur species. In fine vero, [Col. 1314B] remotis mensis, surgit dominus papa, et omnes ipso stante super scabellum suum pedes, ministrantibus sibi duobus diaconibus et episcopo, redduntur gratiae ut infra sequitur. Illis autem redditis, papa reducitur a duobus diaconibus praedictis ad cameram, vel antecameram suam, ibique sedet in faldistorio cum cardinalibus tantum fratribus suis; ipse et illi parati ut erant in mensa consequenter, exutis vestibus, discalceatus sandaliis requiescit. Cardinales vero, et alii praelati redeunt ad eorum hospitia cum mitris eques, tamen equis non paratis, nec alias coopertis, sicut in comestione steterunt, ita recedunt.
Memorandum quod omnes capellani domini nostri papae commensales, quasi non commensales debent [Col. 1314C] eo die comedere cum domino camerario splendide.
In Coena Domini ad benedicendum mensam dicitur absolute sine Gloria Patri Versiculus Christus pro nobis factus est obediens usque ad mortem, et non amplius; et deinde dicitur Pater noster secrete. Quo completo, sine pronuntiatione aliqua dominus papa signat tam mensam suam, quam alias. Hodie non dicitur Jube, domne, benedicere, nec Tu autem; sed mensis signatis, ut dictum est, vadunt ad sedendum, prout est superius ordinatum.
In fine prandii in regratiarum actiones repetitur Versiculus Christus factus est obediens, ut supra; dicitur immediate Pater noster. Quo finito, papa dicit [Col. 1314D] absolute Orationem Respice, quaesumus, Domine, etc.; nec pronunciat Qui tecum, nec Fidelium animae, sed solum sine aliqua pronuntiatione dominus papa signat se, et omnes alios devote, nihil dicendo. Tunc reposito fanone et mitra super caput ejus, cum manto ad scapulas, reducitur, ut dictum est, a duobus diaconibus cardinalibus ad cameram vel ad anticameram, quae vocatur camera paramenti.
Notandum quod si papa non conficiat sanctum chrisma, non habent locum praedictae ceremoniae.
Item notandum quod si cardinales non comedant cum papa, non habent locum praedictae solemnitates.
Item notandum quod aliqua mulier nunquam comedit in praesentia Romani pontificis, etiam si esset imperatrix vel regina. Ita exstitit observatum tempore domini Clementis V, et domini Joannis XXII, domini Benedicti XII, Clementis VI, nec fuit auditum quod aliquo tempore fuerit factum.
Contrarium tamen tempore domini Urbani V, domini Gregorii XI, aut Urbani VI. Contrarium autem ejus etiam fuit observatum tempore Bonifacii IX et Joannis XXIII, summorum pontificum; et [Col. 1315D] Addidit in Codice non nemo recentiori manu: Imo optime servare. Nam et Christus comedit cum mulieribus. Itaque recte fecerunt Innocentius, Alexander, [Col. 1316D] et reliqui. Verum id magnopere improbat in Alexandro Jacobus, Diarii ipsius Alexandri auctor. male.
Feria sexta, videlicet die Veneris sancta, ut omnia [Col. 1315B] dicantur per ordinem, prima hora hujus diei, secundum Jacobum Gaietani, omnes capellani vocantur ad dicendum Psalterium, domino papa sedente ante lectum suum: capellani etiam juxta pedes ejus vicissim totum Psalterium complent. 490 Quo finito, sacerdos cum aliis dicit Antiphonam Ne reminiscaris. Postea dicuntur litaniae et Pater noster private, et Psalmus Miserere mei, Deus, sine Gloria, etc.; deinde Capitula, et sine Dominus vobiscum absolute dicuntur Orationes Deus, cui proprium est misereri, et caeterae omnes, quae consueverunt in Quadragesima; et in fine dicitur Oratio illa, Respice, quaesumus.
Sciendum quod ista die dominus papa, antequam vadat ad ecclesiam seu capellam pro officio faciendo, [Col. 1315C] bis venit ad fenestram pro indulgentia more solito danda, videlicet de mane semel, et sero, cum ad capellam vult ire pro officio faciendo; et qualibet vice portat pluviale rubeum et mitram planam de garnello sine aurifrisiis et perlis. Qua indulgentia sero data, vadit ad cameram, et ibi deponit pluviale, et accipit cappam de scarletto rubeo, apertam a medio pectoris usque ad pedes; et eamdem mitram albam et planam de garnello absque aurifrisiis et perlis in capite portans cum cardinalibus intrat capellam pro officio faciendo. Cum autem papa est in capella, illico vadit ad altare, ubi est cathedra nuda cum scabello parata; et ibi genuflexus, et sibi deposita mitra per diaconum cardinalem qui est a dextris, orat aliquantulum; et postea surgit, et reponitur [Col. 1315D] mitra sibi. Deinde vadit ad aliam cathedram nudam, longe ab altari cum scabello paratam.
Notandum tamen quod ista die cardinales non veniunt ad papae reverentiam: sed immediate in ipsa cathedra de scarletto praedicto, et ipsa deposita, diaconus cardinalis dicturus Passionem, indutus superplicio, alba, amictu, stola lata, absque planeta, sic indutus induit papam sacris vestibus nigri coloris vel violacei, prout sibi placet.
Sciendum tamen quod ista die papa non calceatur sandalis, sed quotidianis calceamentis.
[Col. 1316A] Ipse vero dominus papa paratus, idem dominus cardinalis accipit planetam nigri coloris. Similiter omnes cardinales recipiunt paramenta, videlicet episcopi cottas, amictum latum, et pluvialia; presbyteri vero et diaconi similiter, non tamen pluvialia, sed planetas nigri coloris, sicut papa. Quibus paramentis receptis, papa progreditur ad cornu dextrum altaris a parte ante, ubi est cathedra bassa, nuda, et sine scabello; et ibi sedet respiciendo ad caput sinistrum altaris; et etiam omnes alii sedent in locis suis, prout est consuetum.
Notandum tamen quod si aliquis rex illa die esset praesens in dicto officio, ipse non sederet in cathedra more solito, id est quando papa facit officium, sed sedet in ordine episcoporum cardinalium, videlicet [Col. 1316B] inter duos primos episcopos cardinales; et statim omnibus sedentibus, unus capellanus absolute sine titulo in modum lectionis prophetiam dicit Haec dicit Dominus: In tribulatione. Qua finita, cantatur Tractus Domine, audivi. Finito vero Tractu, papa surgit, et ibidem respiciendo ad altare dicit Oremus, et prior diaconus cardinalis stans a dextris papae dicit Flectamus genua, et immediate diaconus cardinalis qui est a sinistris papae dicit Levate; et tunc papa dicit Orationem Deus, a quo, etc., et in fine respondetur Amen.
491 Qua finita, subdiaconus, deposita planeta, legit sine titulo prophetiam In diebus illis dixit Dominus ad Moysen. Qua finita, cantatur Tractus Eripe me, etc. Diaconus vero cardinalis dicturus [Col. 1316C] Passionem, antequam terminetur tractus praedictus, debet exuere planetam, et eam plicatam ad modum stolae quasi recipere debet super humerum sinistrum, ita quod capita ipsius firmentur ad latus dextrum quasi retro; et finito Tractu ipse diaconus cardinalis, facta reverentia, genuflexus coram altari, sine Benedictione et pedis osculo, procedit cum libro Evangeliorum sine cereis et incenso ad pulpitum nudum; et absolute sine Dominus vobiscum incipit Passio Domini nostri Jesu Christi secundum Joannem, et absque aliquali responsione dicit In illo tempore, egressus Jesus, etc. In principio Passionis papa surgit de cathedra, et deposita sibi mitra stat pedes contra altare circa medium, quasi sustentans se super illud retro in scapulis, respiciens ad illum qui legit Passionem [Col. 1316D] junctis ante pectus manibus; et sic semper stat, quousque perveniatur ad locum Passionis, cum dicitur Et inclinato capite, etc., et tunc papa genuflectit ad altare, et stat genuflexus per tantum spatium, quod semel posset dici Pater noster. Postea surgit, et stat sicut prius; similiter et omnes alii faciunt.
Sciendum quod papamet Passionem legit, dum cantatur per diaconum cardinalem; tunc autem quando per alium quam per papam legitur, scilicet per diaconum, et pervenitur ad locum illum qui [Col. 1317A] debet dici in tono Evangelii, videlicet Post haec autem rogavit Pilatum, diaconus cardinalis inclinando se, submissa voce, petit Benedictionem a papa ibidem, et acolythi repraesentant more solito thuribulum cum incenso, et papa ponit incensum benedictum, quod acolythus portabit ad diaconum pro Evangelio incensando, et alii duo acolythi vel capellani portant cereos accensos.
Finita vero Passione, una cum Evangelio reportatur ipse liber papae more solito osculandus, videlicet in loco praedicto, Post haec, etc. Exinde secundum modernos consuevit fieri sermo per aliquem magistrum in theologia vel praelatum; et ille qui facit sermonem, genibus flexis ante papam, petit Benedictionem, sed non osculatur pedem; sed habita Benedictione [Col. 1317B] et recepta indulgentia pronuntianda post sermonem, vadit ad locum solitum pro sermone faciendo. Cum autem fit sermo, papa tenens mitram in capite sedet in cathedra nuda ante, ut supra. Quo finito, non dicitur Confiteor, sed statim ille qui fecit sermonem pronuntiat indulgentiam de mandato et auctoritate domini nostri papae, videlicet de VII annis et VII quadragenis.
Quibus peractis, papa surgit, et ibidem amota cathedra et deposita mitra, dicit has Orationes solemnes, videlicet, Oremus, dilectissimi, et omnes alias, prout sunt in Ordinario seu in Missali Romano positae; sed in fine harum Orationum, cum papa dicit Oremus, praedictus diaconus cardinalis qui stat a dextris et sinistris papae, qui in prima flexione genu dixerat [Col. 1317C] Levate, dicit nunc Flectamus genua, et penultimus diaconus dicit Levate; et in quarta Oratione penultimus cardinalis 492 dicit Flectamus genua, et tertius diaconus cardinalis dicit Levate; et sic faciunt omnes diaconi cardinales secundum ordinem suum juxta prioritates ipsorum usque ad ultimum, quousque omnes Orationes sint completae; et si forte plures Orationes sunt quam diaconi cardinales, statim cum ultimus diaconus in ordine suo dixerit Flectamus genua, prior diaconus praedictus dicit Levate, et deinde faciunt sicut prius usque ad finem ipsarum Orationum.
Notandum tamen quod in Oratione quae dicitur pro Judaeis, non dicitur Flectamus genua, quia ipsi Judaei hac die Domino irridentes genua flectebant. [Col. 1317D] Et ideo pro ipsis non flectit Ecclesia genua in Oratione quae pro eis dicitur. Quibus Orationibus finitis, papa ibidem stando in altari deponit spinellos, pallium, planetam et mitram, et vadit ad cornu altaris dextrum a parte retro; et ibidem sacrista, si est episcopus, vel alius episcopus familiaris, non tamen cardinalis, paratus cum pluviali nigro, qui etiam episcopus servit papae in Missa, tradit papae crucem; qui tenens in manibus versa facie ad populum, indutis chirothecis, discooperit crucem sinistram partem crucis.
Qua parte discooperta, papa solus incipit cantando [Col. 1318A] Antiphonam Ecce lignum crucis; et quando tunc incipit, eum adjuvant in cantu astantes, quousque finita sit Antiphona ipsa; et cantores cantant Venite, adoremus. Qua finita, papa progreditur parum ultra quasi in cornu altaris, et discooperit aliam partem crucis, videlicet dextram; et ipsa discooperta, papa iterum vocem altius elevando solus incipit Antiphonam praedictam Ecce lignum, ut supra adjuvantes eum. Qua finita Antiphona, papa progredietur ultra quasi in medio altaris, discooperiendo totam crucem et elevando vocem altius incipiendo, quae est tertia, Antiphonam praedictam Ecce lignum crucis, adjuvantes eum in cantu ut supra. Interim vero fulcarius ponit tapetum cum pulvinari et munda tobalea ante altare. Qua finita, [Col. 1318B] chirothecis non extractis, descendens gradus altaris, et genibus flexis, ponit crucem super praedictam mundissimam tobaleam, et super illam ornatam de serico, quam ponit sacrista ante altare in terra super pulvinare extensam cum illa etiam cum qua cooperta fuerat crux; et ipsa cruce sic posita ibi per papam, statim subdiaconus flexis genibus a parte dextra crucis, cum manu una tenet pedem crucis, et cum alia ejus summitatem cum illa tobalea de serico. Cruce vero posita per papam, papa vadit ad cathedram nudam et bassam sine scabello paratam; et ibi sedendo calceamenta deponit, quae sui cubicularii deponere consueverunt, uno episcoporum cum pluviali suo cooperiente ea; et nudis pedibus, et, mitra sibi deposita cum chirothecis in manibus, [Col. 1318C] vadit quasi ad portam regiarum capellae, comitantibus eum praedictis duobus antiquioribus diaconibus cardinalibus, uno a dextris, et alio a sinistris; et versa facie ad altare ibi genuflectit, inclinando caput ad terram junctis manibus; et hoc facit tribus vicibus, 493 antequam perveniat ad crucem, surgendo et progrediendo paulisper usque ad locum ubi crucem posuerat; et prostratus ibi ad terram, ipsam crucem adorat eam deosculando; et postea surgens revertitur ad cathedram supradictam; et ibi sedens calceatur a praedictis cubiculariis, non tamen sandalibus, sed quotidianis calceamentis.
Nota quod dominus Gregorius XI, nec non dominus Urbanus VI Romani pontifices nunquam voluerunt se discalceare in cathedra praedicta prope altare, [Col. 1318D] credo propter reverentiam altaris, quia ambo devoti; sed in illa magna cathedra, etiam nuda, longe ab altari, ubi consueverunt se induere in solemnitatibus.
Postea vero omnes cardinales discalceati in locis suis per eorum familiares, nudis pedibus vadunt per modum praedictum bini et bini ad adorandum crucem secundum ordinem suum; et ter flectunt genua; similiter et omnes alii ibidem praesentes eodem modo eamdem crucem adorant. Interim vero cantores cantant Agios, etc., vicissim repetentes Sanctus Deus, Sanctus fortis, etc., Popule meus, quid [Col. 1319A] feci, etc., et alias Antiphonas, prout in Missali Romano continetur. Papa etiam praedictas Antiphonas et omnia praedicta legit sedendo in cathedra, dum ipsa crux adoratur per cardinales et alios. Finita vero crucis adoratione, sacrista vel alius ad hoc deputatus eam reponit in loco suo super altari, et pecuniam oblatam in crucis adoratione clericus capellae recipit sola hac die, quoniam sua est, in aliis capellanorum. Ipsa igitur cruce in altari inter faculas seu cereos collocata, dominus camerarius vel vices ejus gerens aliam crucem portat extra regias, comitantibus eum clericis camerae et capellae ad adorandum aliis.
Facta ergo adoratione in capella, dum illi de extra aliam crucem adorant, papa, lotis manibus, et [Col. 1319B] depositis chirothecis, quas amplius non resumit, surgens de cathedra, ibi stando resumit praedictam planetam nigram et pallium cum spinellis de manu diaconi cardinalis qui dixit Passionem; et sic progreditur ad altare sine mitra et sine confessione consueta, assistentibus sibi dictis duobus diaconis cardinalibus; deinde vadit cum cruce, luminaribus et incenso, ad armariolum, seu cophinum, in quo die hesterna fuit calix cum corpore Christi reservatus. Ita exstitit hactenus observatum tempore Joannis XXII, domini Benedicti XII, domini Clementis VI, domini Innocentii VI, domini Urbani V, domini Gregorii XI, domini Urbani VI, Romanorum pontificum. Qui papamet ad armariolum seu cophinum vadit, et corpus Christi portat ad altare cum illa tobalea [Col. 1319C] de serico coopertum cum uno capite, et cum alio qui sibi pendet super humerum sinistrum. Licet secundum dominum Jacobum Gaietani junior presbyter cardinalis corpus Christi [Col. 1319] Id patet ex antiquioribus libellis Ordinis Romani, quos supra retulimus. antiquitus ad altare portare consuevit. Accipiens igitur papa ipsum calicem in manibus, prius flexis genibus incensatum 494 seu thurificatum, coopertum quodam panno nobili de sindone seu de serico, portat ad altare; et discooperto calice, recipit ab inde tamen manu corpus, et ipsum ponit super patenam, quam diaconus qui dixit Passionem tenet in manu; et ipse diaconus corpus Christi cum patena offert papae, quam papa suscipiens collocat super altare ibidem extenso corporali. Postea calicem sacrista praesentat papae absque lotione et tersione propter sacramentum, ne [Col. 1319D] aliquid de fragmentis intus esset, et nihil dicendo infra dictum calicem ponit sacrista. Postea praedictus diaconus cardinalis offert praedictum calicem cum mero et puro vino; et subdiaconus offert ampullam cum aqua quam papa vino commisceat, nihil dicendo; et reputet quod ista die emanaverunt sacramenta Ecclesiae, videlicet sanguis et aqua de corpore Christi. In quibusdam vero ecclesiis, secundum dominum Jacobum Gaietani, purum vinum sine aqua offertur, ut in puro et forti crudelitas Judaeorum repraesentetur et asperitas passionis Christi.
Collocato autem per modum consuetum ad latus dominici corporis [calice] a diacono cardinali praedicto, [Col. 1320A] offerat ipse diaconus cardinalis papae thuribulum, manum papae osculando in dando et recipiendo; et papa, ut moris est, incensat tam corpus Christi quam calicem. Deinde papa vadit ad cornu altaris, et ibi lavat aliquantulum digitos cum aqua in duobus bacilibus per unum de militibus seu domicellis suis, vel per nobiliorem ibidem praesentem, ipsum juvante priore episcoporum qui servit in officio capellani; et ipsa ablutione facta, vadit papa ante medium altaris absque confessione, prout dictum est, inclinat se orans et dicens In spiritu humilitatis, et erigens se vertit se ad populum dicens Orate pro me, fratres, etc., deinde dicit plana voce, ut moris est, sine Per omnia saecula, etc., et sine Te igitur; sed absolute incipit cantando Oremus, [Col. 1320B] praeceptis salutaribus moniti, etc., Pater noster, etc.; et quando erit in illo loco ubi dicitur Sicut in coelo et in terra, celebrans accipiens corpus Christi elevat ipsum, ita ut possit videri a circumstantibus, et incontinenti reponit eum ubi prius, et in fine Pater noster respondetur Sed libera nos a malo; sacerdos vero sub silentio dicit Amen, et statim in eodem tono sine Oremus dicit hanc Orationem: Libera nos, quaesumus, Domine, et in fine respondetur Amen. Et tunc diaconus offert papae patenam, ac deinde papa frangit Hostiam consecratam secundum consuetudinem, ponens de ea tertiam particulam in calicem, nihil dicendo. Sanctificatur enim vinum non consecratum per corporis Domini missionem. Pax Domini etiam non dicitur, nec Agnus Dei cantatur, [Col. 1320C] nec pacis osculum datur, nec postcommunio dicitur.
Communicat autem solus papa sine ministris, non ad sedem solemniter, sed ibi tantum eo die ante altare, ob humilitatem reverentiae et passionis Christi; et non cum calamo, sed cum calice sumit sanguinem; et vinum post sumptionem sanguinis in calice funditur per sacristam, vel alium episcopum, qui sibi in Missa servit; et sumitur cum calice in cornu altaris, et ibidem cum aqua, in bacilibus per unum e 495 militibus vel domicellis portata, lavat manus. Et deinde depositis ad altare spinellis, cum quibus firmatur pallium et planeta, vadit ad sedem altam nudam, et ibi deponit paramenta, et cum ministris et capellanis ac clericis suis dicit Vesperas [Col. 1320D] diei praeteriti, non cantando, sed legendo, etiam Antiphonam Calicem salutaris, cum aliis sequentibus et Psalmis, prout sunt notatae in Breviario Romano, semper sine Gloria, et sine Capitulo, et sine Versu. Nec incipit Antiphonam ad Magnificat ipse papa, sed omnia dicuntur legendo. Quibus completis, dicitur: Christus factus est pro nobis, etc., et sine Kyrie, eleison, et sub silentio dicitur Pater noster. Et nota quod post Christus factus est, etc., statim papa descendit de cathedra magna, et vadit ad illam ante medium altaris, et nudam cum scabello; et ibi genibus flexis dicit Psalmum Miserere mei, Deus, etc., quo completo sine Gloria Patri, dicit Oremus. Respice, etc.
[Col. 1321A] Sciendum est enim quod ista die servit papae in officio capellani unus presbyter cardinalis, videlicet ille cui papa mandavit, vel cui prior diaconorum cardinalium ex praecepto papae hoc facere commiserit. Episcopus autem cardinalis servit, si papa celebret hodie.
Peractis ergo omnibus supradictis, papa cum pluviali rubeo et mitra plana praedicta, comitantibus omnibus cardinalibus indutis cappis laneis, duobus tamen diaconis cardinalibus antiquioribus sibi assistentibus, uno a dextris, et alio a sinistris, vadit ad dictam fenestram in qua consuevit dare indulgentiam; et ibidem in praesentia cardinalium facit absolutionem more solito et Benedictionem; postea dat indulgentiam populo et omnibus assistentibus, [Col. 1321B] videlicet de VII annis et VII quadragenis: quam indulgentiam pronuntiat de mandato papae junior diaconus cardinalis, vel ille cui papa mandaverit. Et postea intrat in cameram suam, in qua pluviale et mitram deponit, et vestes consuetas recipit, et cardinales absque confabulatione ad propria revertuntur.
Notandum quod die Sabbato sancto, in vigilia Paschae, antequam dominus papa veniat ad capellam seu ecclesiam pro officio faciendo, bis venit ad fenestram pro indulgentia danda more solito populo, scilicet de mane semel, et sero, cum vult ire ad capellam pro officio faciendo; et qualibet vice portat pluviale rubeum et mitram planam et albam de garnello [Col. 1321C] sine aurifrisiis et perlis. Ipsa etiam die extrahitur ignis novus de crystallo vel alio lapide, et benedicitur in capella, praesente domino papa, per juniorem presbyterum cardinalem sacris indutum vestibus, cum cruce et aqua benedicta et incenso, legendo Orationes sine nota. Ignis benedicitur antequam papa veniat ad capellam.
Hora vero debita, omnibus praedictis primo completis, ut dictum est, papa indutus manto rubeo et cum mitra praedicta venit ad capellam, cum associantibus cardinalibus qui sunt ibi in camera cum eo praesentes, cum duobus antiquioribus diaconis cardinalibus sibi assistentibus, 496 ut moris est, uno a dextris, et alio a sinistris; et deposita sibi mitra per diaconum cardinalem qui est a dextris ejus, flexis genibus orat aliquantulum ante altare, ubi est [Col. 1321D] cathedra cum scabello et pulvinari parata. Et facta Oratione surgit et vadit ad sedem suam magnam, quodam panno nobili coopertam; et reposita sibi mitra sedet. Deinde veniunt cardinales more solito ad reverentiam papae. Qua reverentia facta, junior diaconus cardinalis qui debet benedicere cereum, indutus paramentis albis, videlicet amictu, superplicio stricto, alba, stola, tunicella, dalmatica et manipulo, exit regias capellae; et praecedentibus eum ministris cum cruce, concomitantibus eum capellanis et cantoribus et reliquis de clero et populo, vadit quasi ad finem capellae, et recipit de manu acolythi vel ministri arundinem trium cubitorum et dimidii cubiti, [Col. 1322A] triplicem candelam accensam de novo igne illuminatam habentem; et ibi genuflectendo arundini, elevatis paululum manibus cum arundine, dicit cantando Lumen Christi; et respondentibus omnibus aliis Deo gratias, vadit quasi ad portam regiarum dictarum, et ibi secundo genuflectit, et plus solito manibus elevatis vocem magis elevando dicit Lumen Christi; et omnibus respondentibus Deo gratias, postmodum vadit usque ante altare, et ibi tertio genuflectit, et plus elevatis manibus, elevando vocem magis dicit Lumen Christi; et omnibus respondentibus Deo gratias, postea ascendit ad pulpitum adornatum, et absolute incipit Benedictionem cerei, et cantando dicens, ut sequitur, Exsultet jam angelica turba coelorum, continuando ipsam Benedictionem usque ad finem, [Col. 1322B] et tempore debito ponuntur per ipsum diaconum cardinalem quinque grana incensi in dicto cereo ad modum crucis. Postea tempore debito accendatur cereus de igne novo praedicto, prout in rubricis in dicta Benedictione positis praecipitur et mandatur.
Facta igitur Benedictione cerei, papa descendit de sede illa, et vadit ad revestiarium longe ab altari paratum, si sit; alias vero, si non sit, ibidem calceatur sandalia, legendo Quam dilecta, quae debent esse alba cum perlis, quia ea non mutat. Deinde induitur omni ornatu suo quadragesimali violacei coloris, scilicet alba absque paramentis, cinctorio et succinctorio albi coloris, pectorali, fanone, stola cum perlis (et ista non mutat), tunicella, dalmatica violacea (interdum [Col. 1322C] vestes istas duas propter taedium exspoliandi et induendi Romani pontifices consueverunt portare albi coloris, verumtamen totum stat in bene placito eorum), planeta violacea per diaconum cardinalem qui fecit Benedictionem cerei, stantem in alba tantum cum stola. Et postquam papa chirothecas induerit, omnes cardinales paramenta sua recipiunt, videlicet episcopi cottam, amictum latum, et pluvialia, sed planetas violacei coloris recipiunt; et etiam ipse diaconus cardinalis qui induit papam, papa induto, induit sibimet planetam violaceam, sicut et alii diaconi cardinales; subdiaconus vero non planeta, sed tunicella alba utitur in toto officio et in Missa, ut magis sit compositus et expeditus ad legendum lectiones, et alia quae sibi illa die agenda [Col. 1322D] incumbunt. Omnibus 497 paramentis receptis, et mitra papae praedicta reposita per dictum diaconum cardinalem, recipit annulos, scilicet pontificalem et minorem, de manu episcopi vel presbyteri cardinalis sibi in officio vel in Missa de libro servientis. Deinde papa processionaliter vadit ad sedem suam magnam praedictam longe ab altari cum silentio, assistentibus sibi duobus diaconis cardinalibus praedictis antiquioribus. Hoc sane intelligas, si induatur in sacrario seu revestiario, ibidem etiam sic processionaliter vadit. Quod si papa induatur in ipsa cathedra, et non in revestiario, ibidem etiam sedet duobus diaconis cardinalibus et presbytero cardinali sibi in officio et Missa servienti ante eum super scabellas, [Col. 1323A] ut moris est; aliis vero diaconibus cardinalibus ante altare in loco solito sedentibus. Similiter et omnes alii cardinales sedent in locis suis, prout est consuetum.
Postea unus de clericis capellae seu acolythis vadit ad pulpitum nudum, ubi debet esse liber Epistolarum paratus ad legendum lectiones: et absolute sine titulo incipit et legit lectionem In principio Deus creavit coelum et terram, etc., et ipsa lectione finita, si papa velit, Graecus diaconus legit eam in Graeco. Qua completa, papa in praedicta sede stando, ac deposita ei mitra per diaconum cardinalem sibi a dextris assistentem, dicit Oremus; et diaconus cardinalis qui est a dextris papae immediate dicit Flectamus genua; deinde alter qui est a sinistris dicit [Col. 1323B] Levate; et postea papa dicit Orationem quae competit, et reliqua fiunt et leguntur prout in Missali seu Ordinario sunt notata.
Notandum vero si papa velit aliquos ordines facere, et aliquos de cardinalibus hac die consecrare, iste modus observandus est. Primo lecta prima prophetia, fiunt minores ordines in sede praedicta; et lecta secunda prophetia alii ordines acolythatus, prout in Pontificali domini Guillelmi Durandi continetur. Verumtamen Ecclesia Romana istum modum observare consuevit, quod lectis XII prophetiis minores ordines distribuuntur, et dicto novies Kyrie, eleison cum litaniis, prout in Missali continetur, et Gloria in excelsis Deo decantato, ante primam Collectam ordo [Col. 1323C] subdiaconatus distribuitur; et ultimus ordinatus legit epistolam. Distributis ergo minoribus Ordinibus, et etiam subdiaconatu, lectis Orationibus, Epistola, Graduali, usque ad ultimum Versum, vel Alleluia, prout notantur omnia in ordinatione diaconi et presbyteri cardinalis. Tunc archidiaconus praesentet eos papae. Caetera quaere in loco suo. Sciendum tamen quod diaconi cardinales secundum ordinem suum in principio Orationum dicendarum per papam dicunt Flectamus genua, et etiam Levate, juxta modum hesternum in rubrica declaratum. Omnes vero aliae lectiones leguntur per capellanos papae superpliciis tantum super rochettis indutos; quibus lectis, lector post finem suae lectionis vadit ad osculandum [Col. 1323D] pedem papae.
De presbytero cardinali isto die serviente in officio capellani sciendum est quod in toto officio hodierni dici servit papae in officio capellani unus presbyter cardinalis, videlicet ille cui papa mandaverit, vel alicui priorum diaconorum cardinalium ex praecepto papae hoc facere commiserit, videlicet de libro, quando papa dicit dictas Orationes, post quamlibet lectionem tenens librum supra caput suum, et in altari etiam post receptionem paramentorum tradit papae annulos, scilicet pontificalem et minorem in eodem digito; et etiam quando papa deponit paramenta, ipse presbyter cardinalis recipit dictos annulos de [Col. 1324A] manu papae, et semper in dando et extrahendo osculatur manum papae.
Nota quod in rubrica ista modernis temporibus prior episcoporum vel prior presbyterorum, vel subpriores in priorum absentia, semper papae serviunt in dicto officio capellani. Ita vidi ego frater Petrus Amelii, Senegaliensis episcopus, observari tempore domini Urbani quinti, Gregorii XI et Urbani VI Romanorum pontificum. Completis vero Orationibus, lectionibus et Tractis, subdiaconus tunicella alba, ut praedicitur, indutus vadit ad pulpitum, ubi lectiones lectae fuerunt; et ibi cantando dicit litaniam, et respondetur sibi per omnes qualibet vice, verba ipsius subdiaconi et in eadem nota repetendo. In principio litaniae papa, deposito pallio, spinellis, et planeta, [Col. 1324B] descendit de sede praedicta, et vadit ad cathedram coram altari paratam cum scabello et pulvinari, mitram praedictam tenens in capite; et ibi stat genibus flexis, quousque perveniatur ad locum ubi dicitur Peccatores, te rogamus audi nos.
Tunc vero papa surgens vadit ad aliam cathedram longe ab altari paratam, vel ad revestiarium, si sit; et depositis paramentis violaceis praedictis, induitur ipse papa paramentis albis et solemnibus per diaconum cardinalem qui Evangelium est dicturus. Qui quidem diaconus paratus debet esse paramentis albis, quando induit papam prout erat in cerei Benedictione. Similiter et omnes alii cardinales paramenta alba recipiunt, videlicet episcopi cardinales cottam, amictum latum, pluviale; presbyteri vero cardinales similiter, [Col. 1324C] non tamen pluvialia, sed planetas recipiunt; diaconi vero cardinales et similiter amictum strictum, tunicellam et dalmaticam recipiunt, et omnes praelati pluvialia. Quibus paramentis per papam receptis, imponitur sibi mitra nobilis et solemnis, et recipit ambos annulos de manu presbyteri cardinalis, ut supra; et assistentibus sibi praedictis duobus antiquioribus diaconis cardinalibus, uno a dextris, et alio a sinistris, vadit processionaliter ad altare; et veniendo occurrunt ei tres presbyteri cardinales parati; et ipse, ut moris est, recipit eos secundum ordinem suum ad osculum oris et pectoris. Deinde vadit ad altare, et facit confessionem suam more solito; et postea osculatur altare, et librum Evangeliorum in principio Evangelii dicendi in Missa; et vertit se ad diaconos [Col. 1324D] 499 cardinales, qui more solito faciunt ei reverentiam, et papa per ordinem suum eos recipit ad osculum oris et pectoris; et exinde recipit thuribulum de manu diaconi qui illa die debet dicere Evangelium. Dominus de Francia cardinalis introduxit consuetudinem, quod cardinalis qui servit papae praesentet thuribulum cum navicula; et papa ponit incensum, et altari incensato reponitur sibi mitra. Et tunc recipit diaconos cardinales ad reverentiam, et altare incensat more solito.
Postmodum vadit ad sedem suam, ubi stando absque Introitu dicit Kyrie, eleison, et postea sedet; et finito novies per cantores Kyrie, eleison, papa surgit; et deposita sibi mitra per diaconum cardinalem [Col. 1325A] qui stat a dextris, incipit solemniter Gloria in excelsis Deo. Et tunc pulsatur magna campana. Quo cantato, surgit, et mitra deposita, ut supra, dicit Pax vobis; et respondentibus omnibus Et cum spiritu tuo dicit, Oremus. Deus, qui hanc sacratissimam noctem, etc.; qua Oratione finita, subdiaconus dicit Epistolam; et immediate Epistola finita idem subdiaconus inclinando se aliquantulum ante papam dicit cantando plana voce: Annuntio vobis gaudium magnum, videlicet Alleluia, et nihil ei respondetur; et vadit ad osculandum pedes papae. Quo facto, statim surgit, et ille subdiaconus vel capellanus papae alta voce incipit semel tantum coram papa cantando Alleluia; et papa stando, et mitra deposita, ipsum Alleluia cantando ter incipit, secunda vice altius, et in tertia altius vocem elevando; et [Col. 1325B] qualibet vice immediate post papam chorus repetit cantando ipsum Alleluia. Quo Alleluia ter cantato, ut praemittitur, duo cantores solemniter cantant Versum Confitemini Domino; deinde cantatur tractus Laudate Dominum, omnes gentes. Quo finito, recepto prius manipulo, diaconus cardinalis de manu capellani sibi servientis de mitra vadit ad osculum pedis papae; deinde revertatur ad altare, ubi more solito recipit librum Evangeliorum flexis genibus osculando medium altare. Quo libro recepto, pars illa ubi est crucifixus stet ante altare versus papam; et ibidem stando aliquantulum inclinatus ad papam, sic semper tenendo praedictum librum ante pectus suum, petit a papa summissa voce Benedictionem. Qua habita, vadit ad Evangelium dicendum. Ad Evangelium vero ista die [Col. 1325C] non portantur luminaria, sed incensum tantum. Quo Evangelio finito, portatur ille liber Evangeliorum per subdiaconum ad osculandum papae, ut moris est; et papa stando dicit Dominus vobiscum, etc., diaconus vero revertitur ad altare.
Notandum tamen quod Credo in unum nec Offertorium dicitur in Missa praesenti, nec fit sermo; sed extractis chirothecis lavat manus, deinde more solito vadit ad altare; et deposita sibi mitra per diaconum cardinalem qui dicit Evangelium, extensa tobalea de auro super altare per acolythos et per sacristam, idem diaconus extendit corporalia in medio altaris; et episcopus non cardinalis, sed sacrista, portat calicem 500 cum pyxide hostiarum et parvo cochleari, [Col. 1325D] coopertum velo serico, et parat calicem cum tribus Hostiis, unam pro sacramento, et duas pro proba; et in papae praesentia facit probam de vino et de pane, et fundit vinum in calicem tantum, quantum durat cretulus hostiae, et post aquae Benedictionem ponit cum cochleari tres guttas aquae; et tunc facit probam, et ponit patenam cum hostia super calicem; et tunc praedictus diaconus cardinalis recipit cum cauda manipuli patenam ipsam cum hostia, et offert papae nihil dicendo, sed osculatur manum papae; postea offert calicem, faciendo tribus vicibus crucem cum calice super altare, tenendo ipsum cum ambabus manibus per medium, nihil dicendo.
Postea recipit thuribulum cum incenso de manu acolythi, et offert papae, et ipsemet diaconus ponit incensum infra thuribulum osculando manum papae, et tradit papae praedictum thuribulum, osculando manum; et semper caudam thuribuli, ubi sunt annuli, teneat in manu dextera, et capit prope ignem in manu sinistra; et sic papa recipit et incensat altare, ut moris est. Et exinde ipse diaconus cardinalis recipit thuribulum de manu papae, semper manum ejus osculando in tradendo et recipiendo. Quo recepto, incensat papam ter; et tradito thuribulo acolytho, parat sibi planetam et pallium cum fano. Postea incensat altare et presbyterum cardinalem qui ipso die servit papae; deinde duos diaconos cardinales [Col. 1326B] antiquiores qui papae astiterunt in Missa; postea alios diaconos cardinales; deinde regem, si sit ibi; et postea episcopos cardinales et presbyteros cardinales, et alios praelatos paratos, prout in aliis Missis fieri est consuetum; deinde papam, prout moris est tantum [ Al., tamen] in hac Missa. Dicitur Praefatio Te quidem, Domine, omni tempore, sed in hac potissimum nocte, etc.; et alia dicuntur prout in Missali continentur. Et cum papa dixerit loco debito Pax Domini sit semper vobiscum respondetur Et cum spiritu tuo; sed Agnus Dei non dicitur, nec pacis osculum datur. Verumtamen dicit papa nihilominus illam Orationem, Domine Jesu Christe qui dixisti apostolis tuis: Pacem, etc., nec Communio dicitur, sed immediate papa descendit ab altari, et vadit ad [Col. 1326C] sedem suam, comitantibus duobus diaconis; et diaconus cardinalis, factis tribus circulis, bina vice vertendo se ante medium altaris, patena cum corpore Christi elevata ante frontem ad partem dextram, et in tertia ad sinistram, et tunc tradit Hostiam cum patena flexis genibus subdiacono ipsam papae deferendam more solito. Et postea idem diaconus recipit more solito calicem cum sanguine, et facit tribus vicibus circulum, et portat papae ad sedem; et ipse ibi stando solemniter communicat; et post diaconum sacrista episcopus defert calicem vacuum coopertum cum nobili panno serico in manu dextra, et in sinistra papilionem cum fistula et tribus punctis, quam tradit presbytero cardinali qui servit papae; et post eum venit acolythus cum vinateriis [Col. 1326D] 501 et duobus [Col. 1325D] Eadem vox infra, non semel, in cap. 85. taxeis. Et papa sanguinem cum calamo sugit; et statim diaconus corpus Christi de manu papae recipit, et post eum subdiaconus. Quo recepto, dictus diaconus cardinalis portat calicem cum sanguine ad altare, et ibidem de ipso sanguine cum ipso calamo sugit; et postea dat subdiacono residuum sanguinis; et postea recipit perfusionem papae de manu cardinalis portantis, prout est fieri alias consuetum.
Notandum tamen quod cum papa ponit corpus Christi in ore diaconi cardinalis qui cum ipso communicat, non debet cum recipere ad osculum oris, ut in aliis diebus fieri solet, quando in sede communicat; [Col. 1327A] nec etiam ipse diaconus cardinalis debet subdiaconum post receptionem sanguinis osculari, pro eo quod in ista Missa non datur pacis osculum, ut supra dictum est.
Communione autem facta, et omnibus praedictis expletis, papa reposita sibi mitra sedet, et cantores cantant Antiphonam Alleluia, alleluia, alleluia. Qua cantata, cantatur Psalmus Laudate Dominum, omnes gentes, etc., cum Gloria Patri, etc., et in fine reiteratur Antiphona praedicta. Capitulum, Hymnus, Versus non dicuntur; sed immediate subdiaconus stans coram papa incipit cantare Antiphonam Vespere autem Sabbati; et ipsa incoepta, papa, deposita mitra, cantando incipit ipsam Antiphonam, et cantores cantant ipsam cantando usque ad finem; et postea [Col. 1327B] cantatur psalmus Magnificat totum cum Gloria Patri, etc., et in fine reiteratur dicta Antiphona per cantores. Et omnia praedicta debet dicere in sede papa stando, legendo cum ministris. Quibus finitis, papa surgens de sede vadit ad altare, et ibi deponitur sibi mitra; et versa facie ad populum dicit Dominus vobiscum; et respondetur Et cum spiritu tuo. Postea dicit Oremus. Spiritum nobis, Domine. Deinde versa facie ad populum dicit Dominus vobiscum; et responso Et cum spiritu tuo, papa vertit se ad altare, et diaconus cardinalis qui dixit Evangelium, versa facie ad populum dicit Ite, Missa est, cum duplici Alleluia; et respondetur etiam cum duplici Alleluia Deo gratias. Deinde papa facit more solito benedictionem. Qua Benedictione facta, presbyter cardinalis [Col. 1327C] qui servivit in Missa de mandato et auctoritate papae pronuntiat indulgentiam de septem annis et septem quadragenis.
Hic nota quod si papa facit officium ut praemittitur, incoepto Psalmo Magnificat descendit de cathedra, et sine mitra thurificat altare, nec ultra revertitur ad praedictam cathedram, sed ibimet in altari dicit orationem Spiritum nobis, Domine.
Quibus omnibus peractis, papa sibi reposita mitra totus paratus, cum omnibus cardinalibus etiam paratis et cum mitris in capitibus, et secundum ordinem suum processionaliter gradientibus, assistentibus tamen sibi duobus diaconis cardinalibus antiquioribus, uno a dextris, et alio a sinistris, praecedentibus subdiacono parato cum cruce et capellanis [Col. 1327D] omnibus superpliciis indutis, cum cereis accensis vadit ad fenestram, 502 in qua indulgentia populo consuevit dari; et ibi praesentibus omnibus cardinalibus paratis, facta Benedictione solita per papam, et data indulgentia populo, omnibus praesentibus cardinalibus et aliis praelatis, ut supra, videlicet de VII annis et VII quadragenis per unum cardinalem ut supra, sicut venerunt processionaliter, etiam omnes sic revertuntur. Deinde intrat cameram suam cum cardinalibus, et cum eo remanet solus diaconus qui dixit Evangelium pro juvando ipsum dominum papam ad deponendum paramenta, et alii extra cameram deponunt. Quibus depositis, papa recipit vestes albas de lana in hac die portari consuetas. Sacrista vero [Col. 1328A] facit plicari paramenta munde et honeste; et cardinales, paramentis depositis et cappis laneis reassumptis, ad domos proprias revertuntur.
Item si in ipsa die Sabbati sancti papa non facit officium, quia Romani pontifices non consueverunt facere officium, iste modus est tenendus. Primo igitur dominus papa vadit ad dandum indulgentiam populo, et in reversione audit parvam Missam secrete, in qua non dicitur Alleluia, quia consuevit esse de Missis votivis, nisi diceretur de die. Qua Missa finita, interim vadit ad dandum indulgentiam. Interim exstinguuntur omnia luminaria, et excutitur de lapide novus ignis per magistrum capellae; et junior presbyter cardinalis, indutus sacris vestibus, scilicet [Col. 1328B] amictu, stola, alba, manipulo, et pluviali cum mitra alba et simplici, ipsum ignem benedicit cum ministris suis indutis superpliciis, prout in Missali continetur.
Sciendum tamen quod si ille qui facit officium sit cardinalis, ille benedicit ignem, et debet esse indutus sacris vestibus usque ad casulam exclusive, loco cujus portat pluviale, et cum cruce aqua benedicta et incenso, legit omnes illas Orationes sine cantu. Quibus lectis, deponit pluviale, et recipit casulam, sive sit cardinalis, sive non.
Notandum tamen quod quicunque facit officium debet esse indutus paramentis violaceis vel Indii coloris: diaconus vero et subdiaconus albi coloris. Consueverunt interdum etiam praelati tunicellam et [Col. 1328C] dalmaticam portare albi coloris, et casulam Indii coloris. Sandalia debent esse alba, et non mutantur, nec stola, nec manipulus. Indutus igitur praelatus qui facit officium sedet super cathedram suam coopertam faldistorio; et data indulgentia per papam populo, secunda vice papa venit ad capellam; et facta Oratione aliqualiter ante altare, et surgens ascendit ad cathedram suam, indutus prout erat quando indulgentiam populo dedit; et ibi sedet cum mitra; et duo diaconi cardinales ante eum, et presbyter, et qui servit sibi. Indutus igitur praelatus cum ministris suis ut supra, sedet diaconus qui debet legere Evangelium; portat arundinem tricubitem cum candelis accensis de novo igne, et cum duobus acolythis cum candelabris et faculis accensis. Et subdiaconus praecedit [Col. 1328D] eos bajulans crucem; et sic pergunt omnes quasi 503 usque ad finem capellae; et ibi alta voce diaconus dicit Lumen Christi; et respondebit chorus Deo gratias, et flectit genua; et iterum magis appropinquat ad regias capellae; et iterum flectit, altius intonando Lumen Christi, respondentibus illis Deo gratias. Intrat capellam et vadit ad cereum paschale cum dictis ministris, et ibi super pulpitum incipit absolute Exsultet jam angelica turba, etc., petens prius a papa Benedictionem.
Finita cerei Benedictione, prout in Missali Romano continetur, diaconus deponit dalmaticam albi coloris, et unus clericus vel de cantoribus legit lectionem primam, consequenter omnes aliae leguntur per [Col. 1329A] clericos aut per cantores; et praelatus legit omnes in cathedra sua sedendo cum mitra.
Orationes vero praelatus legit in cathedra sua cantando, non in cornu altaris, et sine mitra; et unus de clericis suis tenet sibi ante librum, et ipse versa facie ad altare legit Orationes. Lectis igitur XII prophetiis, papa surgit, et vadit ante medium altaris, et flectit genua; et praelatus accumbit super faldistorio suo, ubi consueverunt stare praelati quando faciunt officium ante papam. Interdum vidi quod descenderunt de illo loco magis inferius ex latere dextro papae. De hoc non est jus. Ipsis vero prostratis, subdiaconus vadit ad pulpitum, ubi lectae fuerunt lectiones, et cantant litaniam; et cum perventum fuerit ad illum locum, Peccatores te rogamus, audi nos, ille qui facit [Col. 1329B] officium surgit, et deponit paramenta violacea, et etiam ministri sui recipiunt albi coloris, et mitram pretiosam, papa semper accumbente super cathedram suam ante medium altaris; et cum cantores incipiunt primum Kyrie, eleison, papa surgit, et ibimet cum duobus diaconis cardinalibus et praelato qui facit officium, qui stare debet a latere sinistro papae cum suis ministris, facit confessionem more solito; et facta confessione faciens officium ascendit ad altare, et papa revertitur ad cathedram suam, ponens incensum in thuribulo; et incensato altari incensatur ipse; et praelatus procedit ad Missam. Et dum incipitur Gloria in excelsis Deo, papa deponit pluviale rubeum, et stolam, et mitram, quae omnia debent esse sine perlis; et subdiaconus, vel ille qui custodit [Col. 1329C] praedicta cum mitra consistoriali cum perlis. Sacrista vero vel ejus socius tradit pluviale album de samito cum aurifrisiis de perlis et cum cordonibus; et diaconus qui stat a dextris papae induit papam; et dum incipitur Gloria in excelsis Deo, parvae campanae debent pulsari, et etiam illa magna consistorialis, et papa dicit Gloria in excelsis Deo, cum cardinalibus sibi assistentibus ante ad modum circuli. Omnia alia fient prout in Missali Romano continentur.
Notandum quod lecta Epistola, subdiaconus qui ipsam legit debet venire ad praelatum qui facit officium; et versa facie ad ipsum alta voce dicit Annuntio vobis gaudium magnum, videlicet Alleluia; et incontinenti praelatus surgit, et deposita mitra dicit Alleluia, et tribus vicibus incipit, semper vocem exaltando [Col. 1329D] in qualibet vice.
Recepto igitur corpore et sanguine Domini nostri Jesu Christi, faciens officium remanet super cornu dextrum altaris; et subdiaconus papae incipit Antiphonam, Vespere autem Sabbati, etc., ante papam; et summus pontifex 504 incipit dictam Antiphonam deposita mitra, et ponit incensum in thuribulum; et ille qui facit officium thurificat ante altare; et cantato per cantores, faciens officium dicit Collectam in cornu altaris praedicto, et non papa; et semper stat sine mitra in sede sua dum dicitur Collecta. Aliqui Romani pontifices consueverunt stare per totum Magnificat sine mitra. Nota quod in ista Missa non dicitur Laetatus sum.
[Col. 1330A] Data Benedictione per papam, vadit ad dandum indulgentiam populo, comitantibus cardinalibus; deinde revertitur ad cameram suam, et deponit paramenta, et recipit chlamydem cum capuceo de scarletto albo, quibus utitur per totam Octavam inclusive, vel saltem usque ad Dominicam in albis post prandium, sed melius est quod portet per totam diem, cum quibus etiam vadit ad mensam et ad Missam in capella sua.
Dominica in festo Paschae Missa tantum mandatur, neque est sermo; sed audita bono mane Missa parva, dominus papa, indutus pluviali albo cum mitra aurifrisiata cum perlis, vadit ad dandum indulgentiam [Col. 1330B] populo. Deinde venit ad capellam, associantibus eum cardinalibus tunc praesentibus secundum ordinem suum ante eum gradientibus, assistentibus ei duobus diaconis cardinalibus antiquioribus, uno a dextris, et alio a sinistris; subdiacono crucem portanto ante papam et ante cardinales. Cum autem papa est in capella, statim vadit ante altare, ubi debet esse cathedra pulvinari parata; et reposita sibi mitra per diaconum qui est a dextris, genuflectit, et ibi aliquantulum orat, ut moris est.
Deinde sibi mitra reposita, vadit ad aliam cathedram longe ab altari paratam, et ibi sedet; et facta ei reverentia solita per cardinales et alios praelatos, papa incipit more solito alte Tertiam, quam dicit ipse legendo, et capellani cum cantoribus ante eum ipsam [Col. 1330C] cantando. Qua finita, papa dicit Orationem, et prior episcoporum tenet ei librum super caput suum, et duo acolythi cantant Benedicamus Domino, alleluia, alleluia, etc. Deinde papa sedet, et subdiaconus cum uno de cubiculariis calceat sibi sandalia, et ipse papa interim legit Quam dilecta, cum illis Orationibus, etc. Deinde lavat manus, prout consuetum est, et sacris aliis induitur paramentis. Similiter et omnes cardinales, secundum ordinem suum et secundum quod eis competit, alba etiam recipiunt paramenta.
Quibus paramentis receptis, imponitur papae mitra solemnis; et deinde assistentibus praedictis duobus cardinalibus, uno a dextris, et alio a sinistris, et priore episcoporum eum associante et praecedente [Col. 1330D] qui ipsa die servire sibi debet de libro et aliis quae sibi competunt in officio capellani, processionaliter cum cruce, incenso et septem faculis vadit ad altare; et veniendo occurrunt ei tres juniores presbyteri cardinales parati; et ipse, ut moris est, recipit eos secundum ordinem suum ad osculum oris et pectoris. Deinde more solito facit confessionem suam ante altare, et alia quae in aliis solemnibus Missis sunt fieri consueta. Deinde vadit ad sedem suam, ubi stando dicit Introitum Missae, et Kyrie, eleison cum cardinalibus. 505 Deinde sedet, et sic proceditur in Missa secundum quod alio tempore est regulariter fieri consuetum.
Notandum quod in hac Missa post Alleluia et Versum [Col. 1331A] Confitemini cantatur per cantores, et incipitur per eosdem, non per papam, Sequentia Victimae paschali laudes, et in fine reiteratur Alleluia.
Notandum quod ista die non fit sermo, sed immediate finito Evangelio, diaconus qui assistebat a parte sinistra dicit Confiteor Deo, etc., et papa more solito dat Benedictionem absque pronuntiatione indulgentiae. In fine Missae debet dari, quandocunque non est sermo. Data benedictione, papa dicit Credo in unum Deum, etc. Item nota quod inveni in spatio libri extra, quod licet non fiat sermo, tamen dicitur Confiteor, et datur indulgentia. Notandum etiam quod sacrista hodie ponit mitras pretiosas et solemnes super cornu sinistrum altaris, et semper in illis diebus processionalibus.
[Col. 1331B] Item notandum quod paulo ante inchoationem praefationis duo diaconi cardinales ultimo electi vadunt retro altare ad similitudinem seu repraesentationem angelorum monumentum custodientium; et ibi morantur erecti versa facie ad populum usque ad intonationem Agnus Dei. Quo incepto, redeunt ad loca sua pristina, et non ante. Notandum vero quod cum papa dicit ante inchoationem Pater noster, Per omnia saecula saeculorum, non respondetur Amen; sed immediate dicit Oremus, Praeceptis salutaribus, Pater noster, etc. In fine respondetur Sed libera nos a malo et Pax domini dicitur, et omnia alia quae in alio tempore dici solent; et dicitur Laetatus sum, Pater noster. Et isto die papa communicat in sede sua solemniter, ut moris est. Notandum etiam quod sacrista [Col. 1331C] debet portare hodie tres calices, magnum pro Missa; alium, cum quo papa bibit vinum; tertium pro communione. Parat etiam custodiam deauratam, et tot Hostias parvas quot sunt necessariae.
De communione diaconorum cardinalium et aliorum praelatorum, clericorum et laicorum, sciendum est quod ista die, si dominus papa celebrat, omnes diaconi communicant in capella papae, necnon et notarii et capellani ipsius domini papae, ac clerici, et laici.
Nota de pace danda ut sequitur immediate post papam, cujus contrarium reperitur in Caeremoniale domini Jacobi Gaietani; sed iste modus plus placet [Col. 1331D] mihi. Scilicet quod papa data pace priori episcoporum cardinalium qui servit papae in Missa, immediate papa dat pacem diaconis cardinalibus, dempto illo qui legit Evangelium; et ille recipit statim postquam habuit in ore corpus Christi de manu papae. Et data pace, papa ascendit magnam cathedram, associantibus diaconis cardinalibus secundum ordinem suum; et ille qui dicit Evangelium flectit genua, et recipit patenam cum corpore Christi stando pedes, et eam elevat, tenendo ipsam ambabus manibus elevatis quasi ad suos oculos, et vertit se ad partem dextram, 506 ac si vellet dicere Dominus vobiscum; et per eamdem partem revertitur, et vertit se simili modo ad partem sinistram; et genuflectit, et tradit [Col. 1332A] subdiacono etiam genuflectenti, qui portat eam papae cum corpore Christi. Et recipit calicem discoopertum, et facit simili modo circulum, et portat papae Christi sanguinem.
Recepto ergo corpore Christi, accepto a papa osculo pacis, revertitur ad altare cum calice; et ibi cum calamo sugit modicum de sanguine Christi, et dat subdiacono etiam, et osculatur eum; quo facto, recipit cum descensus est, quia episcopus sacrista qui servit papae ponit Hostias consecratas intra coppam, et non diaconus cardinalis, cum tenaculis. Et ita vidi servari ego Petrus episcopus Oloycensis tempore domni Bonifacii IX, Innocentii VI, Gregorii XI, Joannis XXIII, et Martini V, et tempore quo cum . . . . . . . tenaculis de auro Hostias consecratas, et [Col. 1332B] ponit illam in coppam magnam deauratam ad hoc dedicatam; et eodem modo facit circulum; et sic tradit subdiacono, ambobus genuflectentibus. Quam subdiaconus portat papae, et semper ante papam tenet, quousque omnes communicaverint; et diaconus remanet in altari, tenendo cum manu sinistra super cornu dextrum altaris calicem, et cum manu dextra fistulam, cum qua dat ad bibendum omnibus qui communicaverunt de manu papae de Christi sanguine, dicendo cuilibet: Sanguis domini nostri Jesu Christi custodiat animam meam [ Leg. tuam] in vitam aeternam, amen, et osculatur quemlibet.
Notandum quod primo communicant diaconi cardinales juxta ordinem prioratus sui bini et bini, videlicet post diaconum et subdiaconum; secundo capellani, [Col. 1332C] auditores, acolythi, cum cottis et superpliciis bini et bini. Nota quod papa osculatur tantummodo cardinales qui communicant hodie, et nullum alium in dicta communione. Tertio notarii cum cappis laneis, et poenitentiarii; quarto barones et milites juxta ordinem suum, depositis mantellis et capuceis; ultimo quicunque voluerit vere confessus et poenitens. Nota etiam quod quilibet qui communicat consuevit offerre aliquid super altare postquam communicaverit; et totum illud est sacristae et capellanorum. Item nota quod quilibet post sumptionem Christi sanguinis debet bibere modicum de vino cum calice de manu sacristae vel acolythi calicem tenentis.
Notandum quod dominus noster papa hac die non [Col. 1332D] consuevit lavare digitos cum vino, nec vinum sumere, prout consuevit, postquam communicavit subdiaconum, sed tunc postquam omnes communicaverint, nec ita parum; nec subdiaconus non bibit vinum, nisi postquam omnes communicaverint; et eo quod si aliquid de corpore Christi in patena remaneret, solus papa debet sumere; et si aliquid de sanguine Christi in calice, subdiaconus debet sumere. Et postquam omnes communicaverint, venit confessor papae, si sit episcopus; quod si non esset, unus alius episcopus de domo papae portat calicem coopertum cum capite tobaleae de auro, et alio capite pendente super humerum sinistrum, prout moris est; et antiquior acolythorum post ipsum episcopum bajulat ampullas [Col. 1333A] cum vino et aqua, et duabus taxeis, coopertas cum panno illo, cum quo cooperitur pallium; et episcopus praedictus pergit cum dicto acolytho ante papam, et subprior 507 episcoporum abluit parvam taxeam de auro cum vino; deinde infundit vinum super digitos papae, et dictam perfusionem digitorum idem subprior portat ad altare, quam bibit diaconus cardinalis cum subdiacono, prout consuetum est. Confessor, abluto calice, infundit vinum, et acolythus aquam intra calicem, genuflectentibus ante papam; et dominus papa abluit os, et sumit vinum cum calice praedicto; et si aliquid remanet subdiaconus sumit super altare. Deinde papa lavat manus in magnis bacilibus de auro; quibus lotis, papa accedit ad altare, et sic perficit Missam suam. Nota quod omnis homo, cujuscunque [Col. 1333B] conditionis et status existat, qui sit vere confessus et vere poenitens corde contritus, absque licentia episcopi [Col. 1333D] Id observatum ob legem communionis paschalis, in propria cujusque ecclesia sumendae. , plebani vel alterius majoris, hodie potest recipere corpus Christi de manibus papae.
Notandum quod buticularii papae debent portare tres vel quatuor magnas quartas vini puri et optimi pro communione. Vinum vero quod remanet tam in magnis Missis quam in parvis papalibus, semper est sacristae; et cum omnes communicantes sanguinem sumpserunt, dominus diaconus dat fistulam seu calamum ad sugendum ab utroque capite subdiacono, et postea calicem ad sumendum illud quod superest de sanguine Christi. Quibus factis, diaconus plicat corporalia, et tobaleam super altare positam etiam amovet. Deinde papa veniente ad altare, mitram idem [Col. 1333C] diaconus deponit ei, et postmodum ad locum redit, et papa complet Missam suam, et diaconus dicit Ite Missa est, cum duplici Alleluia. Deinde data Benedictione per papam more solito, episcopus cardinalis qui servivit papae de libro in missa pronuntiat Indulgentiam de mandato et auctoritate papae VII annorum et VII quadragenarum. Qua Indulgentia pronuntiata, papa totus paratus ut in Missa fuit, praecedentibus ejus capellanis portantibus cereos accensos, deinde cruce, et omnibus cardinalibus paratis ut in Missa fuerunt, et cum ministris suis secundum ordinem suum coram eo binis et binis incedentibus, junioribus tamen cardinalibus secundum ordinem suum praecedentibus, et duobus diaconibus cardinalibus qui ei in Missa astiterunt tunc cum eo assistentibus, [Col. 1333D] vadit ad fenestram ad dandum populo indulgentiam de VII annis et VII quadragenis. Deinde modo praedicto vadit ad cameram suam, ubi debet esse cathedra cum scabello parata; et cum papa venerit, diaconus qui ei servivit, traditis prius annulis episcopo cardinali qui ei de libro servivit, exuit ipsum dominum papam omnibus paramentis suis quae pro Missa dicenda sumpserit, et per ordinem dat papae ad osculandum stolam, fanum, crucem pastoralem; et cum omnia paramenta deposuerit, dictus diaconus cardinalis paramenta deponit, et omnes cardinales recipiunt vestes quotidianas, et sic ad propria revertuntur. [Col. 1334A] Et papa recipit capuceum et chlamydem de scarletto albo, quibus utitur per totam Octavam, et sic vadit ad mensam. Acolythi vero, et clerici, et sacrista, plicant illa paramenta, et hodie comedunt cum papa, auditores a latere dextro, 508 primo unus auditor, secundo unus poenitentiarius, et sic per ordinem; a latere sinistro primo subdiaconus, secundo unus commensalis, qui est magister palatii, vel unus alius, tertio unus acolythus, et sic deinceps. Et datur piper in collatione post prandium.
In secundis Vesperis papa venit cum pluviali albo et mitra aurifrisiata consistoriali.
Item die Lunae nec die Martis non est sermo, [Col. 1334B] neque Missa papalis, nec papa venit ad Vesperas his duabus diebus, sicut facit in Nativitate Domini, ex eo quia non est Missa papalis; nec venit ad Vesperas, nec est sermo.
Sabbato primo post Pascha, quod dicitur in Albis, antiquitus consuevit celebrare coram papa prior episcoporum cardinalium, vel alius cardinalis, licet papa de communi cursu hac die celebrare consuevit. Perficitur igitur Missa quomodocunque dicatur usque ad Agnus Dei. Quo dicto, parantur cardinales secundum modum suum, si papa non celebret, et in ordine paramentis suis albis, et dicitur Agnus Dei, per dominum papam cum cardinalibus caeteris, tam praelatis quam aliis; et postea servitur Missa more consueto. [Col. 1334C] Sciendum quod ista solemnitas non fit nisi quando dantur [Col. 1334D] Vide supra, cap. 61, initio. agnus Dei, videlicet in primo anno et in septimo. Quod si papa celebret, tunc cardinales et praelati omnes induunt se paramentis albis in principio Missae, ut in aliis Missis papalibus est consuetum fieri. Si autem alius celebrat coram papa, sive sit cardinalis, sive praelatus, nullus debet se parare, quousque fuerit data pax omnibus, et facta communione in altari per celebrantem. Notandum quoque quod in hac Missa non consuevit esse sermo, sed sola Missa mandatur, nec habet Vesperos praecedentes papales.
Sciendum tamen est quod quando papa non celebrat, [Col. 1334D] illa die audita parva Missa, ipse venit paratus cum pluviali plano albo cum aurifrisiis tantum, et mitra alba cum perlis consistoriali; et illa die servit papae prior presbyterorum cardinalium cum superpliciis, amictu lato, et pluviali; presbyter etiam, sed cum planeta, et non pluviali; diaconi cardinales cum amictu stricto, superpliciis, tunicella, et dalmatica; et 509 omnes alii praelati etiam cum pluviali; et sic veniunt cum mitris ad papam; et extracta mitra, coram papa genuflectunt, et ipse cuilibet ponit in mitra, quam tenet in manu, agnus Dei duo. Quibus sic receptis, osculantur genu dextrum [Col. 1335A] papae, et revertuntur ad loca sua, et deponunt paramenta, reassumendo cappas laneas. Similiter et alii praelati veniunt parati ad recipiendum agnus Dei, non tamen cum mitris in capite, sed in manu eas deferunt, nec genu dextrum osculantur; alii vero non induti pedem; caeteri praelati, et omnes alii qui ad eum veniunt pro accipiendo agnus Dei, dextrum papae pedem osculantur, et non genu; etiamsi esset rex, immediate post cardinalem venit ad recipiendum candelarum, cinerum, palmarum, agnorum et cereorum ad talia seu consimiles actus pertinentium. Et dantur duo agnus Dei cuilibet praelato; aliis vero unum tam clericis quam laicis.
Notandum tamen quod antequam prior presbyterorum cardinalium recipiat paramenta, recipit pacem [Col. 1335B] a praelato celebrante illa die coram papa, et dat pacem papae; et ipsa data, vadit ad parandum se prout est dictum.
Et sciendum quod dominus Clemens papa VI, pontificatus sui anno 7, anno Domini 1350, dedit cuilibet cardinali tres agnus Dei, licet tempore domini Joannis papae XXII et Benedicti XII non esset consuetum dare nisi duo cardinalibus et praelatis, aliis vero unum. Datis omnibus existentibus in capella infra regias, papa abluit aliquantulum manus suas in cathedra. Postea cantatur per cantores Postcommunio, et finitur Missa. Deinde Benedictione facta per papam, praelatus qui facit officium Missae illa die de mandato papae pronuntiat indulgentiam VII annorum et VII quadragenarum, quia non consuevit esse sermo illa die.
Nota etiam quod si papa celebraret, quod tamen modernis temporibus non est consuetum fieri, dantur agnus Dei loco, tempore et modo supradicto. Praeterea sciendum quod Romani pontifices non consueverunt facere illam solemnitatem in hac die, nec per se, nec per alium, nisi in primo anno suae creationis et in septimo anno, et deinceps sic de VII in VII annis. Et bene verum quod in primo anno in propria persona tenentur facere officium hac die. Idem fecerunt Pontifices Urbanus V, Gregorius XI in Avinione, et dominus Urbanus VI Romae in sancta Maria Transtiberim. Verum quod iste dedit etiam post prandium agnus Dei omni volenti, et misit eum parionibus regionum et officialibus Urbis anno Domini 1378.
[Col. 1335D] Sciendum quod anno Domini 1378 dominus Urbanus VI Romae in ecclesia sanctae Mariae Transtiberim, in secundo anno suae creationis dedit, quoniam in primo non potuit, quia non fuerat ante electus nisi per tres septimanas; et ea dedit Dominica in Albis, non Sabbato, et celebravit in pontificalibus; nec fuit sermo in 510 Missa, in qua istum ritum tenuit et observavit. Dicto Agnus Dei, cooperto [Col. 1335D] Supple altari, vel calice. cum uno velo serico pulchro tenuissimo, accessit circa medium ecclesiae, quem antecedebat subdiaconus cum cruce, ceroferarii seu acolythi cum candelabris et candelis accensis, ubi subdiaconus incoepit cantare istum [Col. 1336A] Versum: Sanctissime Pater, isti sunt agni novelli qui annuntiaverunt nobis, alleluia, modo venerunt ad fontem, et repleti sunt claritate, alleluia; et chorus respondit Deo gratias, alleluia. Et iterum secundo eumdem modum tenuit, cum pervenit ante fores capellae seu chori, altius inchoando; tertio cum pervenit ante altare papa, semper sedendo in cathedra sua magna, eumdem modum tenuit, sed altius inchoando, et qualibet vice flectit genua. Et extensa tobalea super genu papae, praedictus subdiaconus, flexis genibus, semper tenet platellum cum agnus ante papam, et papa dedit cuilibet cardinali tres, et cuilibet praelato duo, aliis vero clericis et laicis unum. Quibus sic distributis, lavit manus, et perfecit Missam suam. Depositis magnis paramentis sacris, reassumptis pluviali [Col. 1336B] et mitra aurifrisiata, consistorialiter sedit infra cancellum capellae, et unum pedem extra regias tenebat, et omni venienti dedit unum agnus Dei; et quilibet osculatur sibi unum pedem, cardinales et praelati induti ut in Candelis.
Post prandium vero redditis gratiis venerunt cubicularii cum magno platello cum agnus Dei, et papa dedit servitoribus et familiaribus suis cuilibet duos agnus Dei. Fuerunt facti illo anno per fratrem Petrum episcopum Senegaliensem sacristam XXIV.
Sciendum quomodo dictus frater Petrus episcopus fecit dictos agnus Dei. Primo namque cera munda et albissima fuit posita supra altare beati Petri apostoli. Deinde sibi tradita per clericos camerae et per magistrum cereae papae. Qua recepta, confecit illam diem [Col. 1336C] cum chrismate antiquo quod remansit de anno praeterito. Verum quod etiam miscuit cum chrismate novo propter majorem devotionem, et impressit illam in illis sigillis seu formulis ad hoc deditis; deinde benedixit, sicut benedicuntur candelae in die Candelarum, mutatis vocabulis; demum eos immersit in aquam benedictam.
Praeterea sciendum est quod papa consuevit deferre albam planetam sine paramentis et sine aliquo aurifrigio, omni tempore, sive in Missa, sive in Vesperis, vel alias, quandocunque est Missa principalis et Vesperae, et quandocunque fuerit processus, et venit ad publicum.
Caeterum in die Jovis sancta, nec in die Paschae, nec in vigilia, nec in Sabbato in Albis, nec in festo [Col. 1336D] Natalis Domini consuevit esse sermo, nec in Purificatione beatae Mariae virginis, nec in die Palmarum.
In die Ascensionis Domini sermo et Missa mandantur, non tamen Vesperae, licet papa veniat cum pluviali rubeo de samita, et mitra aurifrisiata consistoriali; et cardinales etiam debent venire cum pluvialibus 511 albi coloris, et Antiphonas incipiunt prout est in aliis Vesperis.
Nota quod ista die possunt et consueverunt fieri Processiones generales, et speciales, secundum quod [Col. 1337A] necessitas exigit, de mane antequam papa veniret ad Missam.
In vigilia Pentecostes, si papa velit celebrare secrete et basse Missam suam, ipsemet legit lectiones omnes illas, prout in Missali Romano scribuntur, et more solito facit confessionem ante primam lectionem.
In magna Missa papa facta reverentia ante altare more solito, papa ascendit ad magnam cathedram, et sedet; et tunc legitur prima lectio, et consequenter omnes. Ad litanias papa flectit genua ante altare; et dum dicitur Peccatores, surgit et facit confessionem, nec descendet ad Orationes ad flectendum genua sicut inferius. Item sunt Vesperae mandatae, et potus in aula, in quibus papa venit cum pulchro [Col. 1337B] pluviali rubeo cum perlis et imaginibus, et cum mitra pretiosa et solemni; et cum in secundis Vesperis venit, simpliciter veniunt in primis cardinales cum pluvialibus rubei coloris. Missa et sermo etiam mandantur.
In primis Vesperis dominus papa incipit primam Antiphonam, Hymnum, et illam ad Magnificat. Cardinales vero incipiunt, alias Antiphonas. Incoepto semper Veni, creator Spiritus, ante papam per unum de capellanis; papa reincipit Veni, Creator Spiritus. Quo incoepto, papa descendit de sede sua, et vadit ante cathedram coram altari paratam, et ibi genuflectit, et stat genibus flexis sine mitra, quandiu cantatur [Col. 1337C] primus Versus Hymni per eum incoepti; primo Versu finito, redit ad sedem suam. Omnia alia fiunt prout in aliis Vesperis solemnibus est fieri consuetum.
In Matutinis quae cantantur de sero bona hora, dominus papa venit sine mitra et sine pluviali. Ipse incipit Matutinas, et dat illis Benedictiones in principio lectionum, et dicit Orationem, et nil plus.
Nota quod domini praelati stant juxta eum, et antiquior servit sibi de libro et incenso ad ponendum in thuribulo, dato quod non essent ibi alii majores illo, sive protonotarii, aut alii.
In festo Pentecostes, si dominus papa celebrat, ipse incipit Tertiam cantando Deus in adjutorium meum intende. Antequam recipiat paramenta pontificalia, incipit Hymnum et Antiphonam, post quam [Col. 1337D] acolythus cantando per capellanos et cantores; et papa, deposita mitra per diaconum cardinalem a dextris assistentem, dicit cantando Orationem. 512 Qua dicta, reponitur ei mitra in capite per eumdem diaconum cardinalem, et dicit sedendo Quam dilecta, etc., et illas Orationes, et interim calceatur sandaliis.
Nota quod in Processione sunt septem candelabra. Postea vero Missa incipitur. Post Alleluia, videlicet secundum, dum debet inchoari per cantores Veni, [Col. 1338A] sancte Spiritus, papa descendit de sede sua, et vadit ad cathedram coram altari paratam; et ibi genuflectit, et deponitur ei mitra, et stat ibi usque tui amoris dicitur. Deinde dum debet incipi prosa sancti Spiritus, papa surgit de sede sua, et ibi stando, deposita mitra, et unus de capellanis cantando coram eo eam reincipit, et papa cantando dicit Sancti Spiritus, et sedet deinde quousque prosa sit dicta. Alia fiunt prout est consuetum. Sed ista die servit papae in officio capellani prior episcoporum cardinalium. Sciendum per totam istam Octavam quod utimur paramentis rubeis, etiam die Mercurii, Veneris, et Sabbato in Missis, quantumcunque faciamus de temporibus. Ipsa igitur die Sabbati, si papa celebret basse et secrete Missam suam, antequam faciat confessionem, et antequam planetam recipiat, super cornu altaris legit [Col. 1338B] omnes illas lectiones cum litaniis, prout in Missali Romano continentur. Quibus lectis, induit planetam, et facit confessionem more solito, et dicit Gloria in excelsis
In die sanctae Trinitatis, quod est in Octavis Pentecostes, utimur paramentis albis. Sermo et Missa mandantur. Habet Vesperas praecedentes, non tamen mandatas, licet cardinales sint induti in albis, et papa cum pluviali rubeo de samito et aurifrisiata mitra consistoriali.
In Matutinis papa de sero cum suis praelatis consuevit audire et alia facere prout in aliis. Quod si [Col. 1338C] dominus papa celebret illa die, servit sibi in officio capellani prior episcoporum cardinalium.
In Missa non fit commemoratio de Dominica, quamvis in primis Vesperis et Matutinis fiat nona lectio, et ad Benedictionem commemoratio, et in secundis Vesperis. Istud festum praedictum non habet Octavas. Nihilominus si veniet in festo sancti Barnabae, de Trinitate faciamus, et nullam commemorationem de sancto Barnaba.
Nota quod anno Domini 1312 pontificatus domini Bonifacii VIII, in die sanctae Trinitatis, celebravit [Col. 1337D] Mendosus locus, qui videtur ita restituendus: Anno Domini 1390, primo pontificatus domini Bonifacii IX, in die sanctae Trinitatis celebravit Cosmas, scilicet [Col. 1338D] cardinalis Bononiensis, de quo in capite centesimo coram in capella magna, 513 quia papa erat minus bene dispositus; et fuit sermo.
In die Corporis Christi sermo et Missa mandantur. [Col. 1338D] Consueverunt Vesperae praecedentes mandari de gratia speciali causa devotionis, et tunc papa venit cum pulchro pluviali et mitra pretiosa et solemni. Quod si non mandentur, venit cum simplici de samito. Quoquomodo sit, cardinales veniunt, et sunt parati cum paramentis albis, et inchoant Antiphonas.
Matutinae etiam cantantur de sero, et papa interest cum chlamyde sine mitra.
Si fiunt processiones, episcopi cardinales induuntur [Col. 1339A] pluvialibus, presbyteri cardinales planetis, diaconi cardinales dalmaticis.
In Missa utimur albis paramentis, in qua servit papae, si celebret, prior episcoporum cardinalium in officio capellani. Quod si non celebret, servit sibi prior presbyterorum cardinalium.
De festivitatibus quae infra octavas Corporis Christi veniunt, nihil fit, exceptis festivitatibus beati Joannis Baptistae; Joannis et Pauli, apostolorum Petri et Pauli. Si festum sancti Joannis Baptistae in die festi Corporis Christi venerit, nihil fit de eo, sed in crastinum celebratur; et Octavae beati Joannis Baptistae cadentes in Octavis Corporis Christi in [Col. 1339B] crastina celebrentur, et tertia die fit commemoratio sancti Pauli.
Item nota quod anno Domini 1382, anno quinto sanctissimi in Christo patris domini Urbani sexti, festum beati Barnabae apostoli venit die Mercurii infra Octavas Corporis Christi; et nihil de eo fecimus, nec commemorationem, nec aliquid; nec fuit consistorium, sed fecimus de Octavis, et ita per totam; et in die Veneris fecimus de sancto Barnaba post Octavam. Ita factum fuit anno 1389. Quod si festum beati Joannis in die Octavae Corporis Christi veniat, fiat de sancto Joanne cum commemoratione de Octavis, et die Veneris [Col. 1339D] Hic ritus nostro tempore non est in usu; nec unquam remittitur Octava in diem sequentem. celebrentur Octavae.
In die corporis Christi in primis Vesperis non fuit praedictus papa, quia passus calculos, nec cardinales, [Col. 1339C] sed patriarcha Gradensis confessor sanctitatis suae in magna capella fecit per cantores cantare Vesperas. Quibus dictis, incontinenti etiam solemniter cantaverunt Matutinas, anno Domini 1392.
Item domini cardinales in die Corporis Christi voluerunt audire magnam Missam cum sermone in magna capella, papa absente, contra mores 514 Romanae ecclesiae. Cardinales enim nec in conciliis, nec in Missis debent congregari sine licentia papae. Dictam Missam celebravit Cosmatus cardinalis Bononiensis. Caveatis ne trahatis in consuetudinem, quia contra statum et honorem Romani pontificis est.
In Circumcisione Domini non fit aliqua commemoratio, [Col. 1339D] nec de Octavis, nec de sancta Martina. Tenet haec rubrica per extravagantem domini Clementis papae sexti, qui ordinavit quod non fiat de sanctis aliqua commemoratio nec in duplicibus; sed quodlibet festum habeat diem suum, prout alii sancti habent.
Item notandum quod a Nativitate Domini usque ad Dominicam Quadragesimae sunt ad minus sex Dominicae in officio.
Item ab Octava Epiphaniae usque ad Dominicam [Col. 1340A] Septuagesimae sunt quinque officia Dominicalia seu quinque Evangelia; verumtamen est tantummodo una historia propria, quae non potest transferri in sequentes Dominicas. Idcirco advertendum quod anno illo, in quo non est nisi una Dominica inter octavam Epiphaniae et Septuagesimam, nullo modo possumus facere in illa Dominica de aliquo sancto, quantumcunque solemne et duplex sit, quasi illa ponatur per hebdomadam.
Item sciendum quod in illo quo sunt tres vel quatuor, quinque vel sex Dominicae, et sic deinceps, inter Octavam Epiphaniae et Septuagesimam, si festum sancti Sebastiani aut sanctorum Vincentii et Anastasii Dominica venerit, consuevimus facere de sanctis cum commemoratione de Dominica in utrisque [Col. 1340B] Vesperis, novem lectiones in Matutinis. Ita et in festo sancti Antonii.
In festo sanctae Agnetis, si in Dominica venerit, fiat de Sancta cum commemoratione de Dominica, et novem lectiones, quando sunt tot Dominicae; in Octava vero fiat de Dominica cum commemoratione de sancta.
Item sciendum quod si Conversio sancti Pauli venerit in Dominica, fiat de sancto Paulo cum commemoratione de Dominica, nisi veniret in Dominica Septuagesimae, quia tunc fieret de Dominica sine commemoratione de sancto Paulo.
Item sciendum quod illae Epistolae Pauli quae non [Col. 1340C] possunt legi in Dominicis quae impediuntur propter festivitates vel propter brevitates hebdomadarum, debent legi et distribui per hebdomadas.
Sciendum quod si festum Purificationis beatae Mariae virginis venerit in Dominica, fiat de festo cum commemoratione de Dominica. Notandum tamen quod si festum transferetur in diem Lunae, et fiat de Dominica, ex eo quod est Dominica quae habet historiam propriam, quae non potest cantari et transferri in sequentem Dominicam. Idcirco notandum quod omnes Dominicae a Septuagesima usque ad Dominicam in albis inclusive habent historiam propriam, idcirco non fit de aliquo festo in ipsis Dominicis.
[Col. 1340D] Sciendum est quod anno Domini 1381, a Nativitate, tempore sanctissimi domini Urbani sexti, anno pontificatus sui quarto, festum Purificationis venit in Dominica Septuagesimae; et propter concursum et devotionem Romanorum et candelas petentium, fuit ordinatum quod candelae darentur, et quod fieret officium de Dominica, et non de beata Virgine. Sed, salva reverentia, non debuit fieri, quoniam festum cedit Dominicae, et tantum valent [Col. 1339D] Anno Domini 1483, pontificatu Sixti IV, Purificationis solemnitatem, quae in Sexagesimae Dominicam [Col. 1340D] incidit, jussit pontifex in diem sequentem transferri, et in eodem die vetus mos candelarum servatus est, teste Jacobo Maphaeo in Diario suo candelae die Lunae, quantum die Dominica.
[Col. 1341A] Sciendum quod anno a Nativitate Domini 1352, in die Cathedrae sancti Petri, quae fuit prima dies Quadragesimae, scilicet Cinerum, domnus Clemens sextus pontificatus sui anno 10 in Avinione, in capella magna, quae est in palatio apostolico, ad perpetuam rei memoriam, constituit et mandari fecit, in sermone per illum qui illa die sermocinavit coram dicto domno papa, cardinalibus et aliis praelatis, quod quandocunque festum veniet ipsa prima die Quadragesimae, quantumcunque duplex, quod hujusmodi festum ad sequentem diem transferatur, et fieret deinceps de feria illa die Cinerum.
Anno 1388 pontificatus domni Urbani sexti . . . . in ecclesia sanctae Mariae Transtiberim fuerunt factae obsequiae pro imperatore. In Missa papa interfuit [Col. 1341B] cum cappa lanea de scarletto clausa et mitra alba, et fuerunt LXXX torticiae, quas camera posuit et duo panni de auro. Domnus tulit sententiam, quod omnia essent sacristae, et sibi de jure pertinent. Ideo omnes torticias et praedictos pannos recepit, sed ceram dimisit propter camerae paupertatem.
Item nota quod anno ejusdem . . . die Mercurii nona Februarii, omnes cardinales qui tunc erant in alma Urbe, in sancta Maria Transtiberim in parva capella et secrete in Missa sua communicaverunt de manu sua, primus domnus cardinalis de Alençonio, Gradensis Minor, Teatinus, Corsiensis, Agapitus de Columna, Aversanus, Tiberinus Praedicator, Cisterciensis, Nucerinus, Reatinus, Desangro, de Petramala, Neapolitanus, Mesquinus Praedicator, Paduanus [Col. 1341C] Augustinensis.
Si festum Annuntiationis in Quadragesima veniat, nota rubricam propriam in suo loco.
Nota quod haec festivitas venit in die Jovis ante Dominicam de Rosa anno Domini 1389, nec habuit primas Vesperas, sed in die post Missam celebratam in sancto Petro, sanctissimus dominus noster Urbanus sextus sic indutus in cathedra lapidea incoepit solemniter Vesperas, et incoepit Antiphonam primam et Antiphonam ad Magnificat, et thurificavit altare semper indutus vestibus sacris, prout in Missa; et mandavit cardinales quatenus sic starent induti, [Col. 1341D] prout fuerunt in Missa. Dictis vero Vesperis, ipse papa et cardinales sacra deposuerunt paramenta; sed papa in cathedra lignea, et cardinales incoeperunt Antiphonas quilibet in loco suo.
Nota quod haec festivitas venit die Lunae post Dominicam de Passione anno Domini 1300 [99] pontificatus Bonifacii papae anno 11, et non habuit Vesperas praecedentes propter magnum frigus; sed die Lunae immediate post Missam fuerunt cantatae. Antiphonas cantores incoeperunt, et papa fuit cum pluviali rubeo sicut in Missa. Cardinalis Neapolitanus dixit Missam.
Sciendum quod si festum sancti Marci vel aliud [Col. 1342A] veniat in Dominica in Albis vel infra Octavas Paschae, tunc nihil fit de festo, sed transfertur in diem Lunae.
Nota quod Inventio sanctae Crucis est duplex festum, et habet officium proprium; nec fit de sanctis commemoratio, sed totum officium fit de Cruce. Item si praedictum festum cadat in aliqua Dominica, totum officium fit de festo cum commemoratione de Dominica, ex eo quod duplex est. Historia potest transferri in sequentem Dominicam.
De Dominicis quae veniunt inter Pentecosten et [Col. 1342B] Adventum rubrica est expressa, et certus numerus.
Item de sancto Barnaba, quando venit infra Octavam Corporis Christi, non fit de eo.
In Nativitate beati Joannis Baptistae Missa et sermo mandantur. In primis Vesperis venit papa cum pluviali rubeo et mitra consistoriali; cardinales veniunt cum pluvialibus albis, et Antiphonas inchoant. De sero dominus papa est in Matutinis. In Missa vero beati Joannis Baptistae non fit aliqua commemoratio, dato quod [ Forsan, quod non] cadat in Dominica, nec dicitur Credo, nisi cadit in Dominica.
Item anno Domini 1389 festum beati Joannis Baptistae [Col. 1342C] venit in Octavis Corporis Christi, qua die fecimus de sancto Joanne cum commemoratione de Octavis in utrisque Vesperis, Matutinis, et Missa, nonobstante constitutione domini Joannis papae in contrarium, quam ostendunt canonici sancti Petri.
Item in sequenti festo apostolorum Petri et Pauli, papa celebrante in sancto Petro, post Ite, Missa est, antequam recederet ab altari, venerunt Banderenses antiqui, nudipedes a capitolio usque ad altare sancti Petri sine capuceis, cum corrigiis in collo, et unico simplici jupone, cum candelis in manibus, petendo veniam papae, quia excommunicati erant, ex eo quod noluerunt senatorem recipere quem papa posuerat; nec papa voluit eos audire, sed commisit summo poenitentiario ibidem existenti, quatenus eos absolveret; [Col. 1342D] et jussu papae ascendit ad cathedram lapideam sancti Petri in capite ecclesiae, stans tenendo virgam in manibus, dicendo Miserere mei, Deus, etc., publice absolvit eos antequam papa discesserat de loco suo.
Item ibidem fecit denuntiare festum Visitationis beatae Mariae per illum qui praedicaverat.
Item secunda die mensis Julii celebravit idem dominus papa Missam primam de dicto officio Visitationis in sancta Maria Majori, ubi dedit hac die perpetuis temporibus VII annos et VII quadragenas de Indulgentiis.
Item in vigilia beatorum apostolorum Petri et Pauli [Col. 1343A] facimus de sancto Leone. Missa dicitur de Vigilia cum commemoratione de sancto Leone, prout dicit rubrica. Vesperae et Missa mandantur.
In primis ergo Vesperis Dominus noster venit cum pluviali rubeo pretioso et mitra solemni, et cardinales cum pluvialibus rubeis, et inchoant Antiphonas. Potus debet esse in aula de sero. Papa est in Matutinis. In Missa tantum dicitur una Oratio. Tertia cantatur, et sunt septem candelabra. Omnia alia fiant prout in aliis. Prior episcoporum cardinalium servit papae in Missa.
Secunda die Julii celebretur festum Visitationis beatae Mariae virginis totum duplex cum commemoratione de apostolis. Sunt Vesperae praecedentes et [Col. 1343B] Missa, quae dicta sunt per cardinalem Bononiensem anno Domini 1392 ex ordinatione sanctissimi domini nostri Bonifacii papae VIII, ut ponitur III Kal. tali die.
De sancto Martiale facimus secunda die post Octavas beatorum Petri et Pauli apostolorum; et in crastinum debet esse Missa defunctorum pro [Col. 1343] Id est cardinalibus, qui olim simpliciter fratres appellabantur. fratribus et Romanis pontificibus.
Nota, octava die istius Julii debet fieri officium defunctorum pro fratribus et Romanis pontificibus.
In die sancti Jacobi apostoli non fit commemoratio [Col. 1343C] de sancto Christophoro.
Item si festum sanctorum Processi et Martiniani in Dominica venerit, eo die non celebratur, quia officium proprium de eis non habetur; ideo transfertur ad diem Lunae. Sabbato vero in Vesperis officium facimus de Octava sancti Joannis usque ad capitulum; Capitulum vero dicatur de communi apostolorum; Hymnus Exsultet; Antiphona ad Magnificat, Gloriosi; postea fiat commemoratio de sancto Joanne, et de Dominica, si locus ei competit.
Ista rubrica clarius habetur in communibus rubricis in paragrapho illo: Quando festum celebratur infra Octavas in Dominica die.
[Col. 1343D] Item quando Romani pontifices consueverunt facere de sancta Anna matre Virginis gloriosae Mariae.
De sanctis Machabaeis fiat festum per se, quia totum officium est de Vincula sancti Petri.
Item de sancto Eusebio fiat festum per se.
Notandum quod in festo Assumptionis beatae Mariae virginis Vesperae, sermo et Missa mandantur et est potus in aula.
[Col. 1344A] In primis Vesperis dominus papa venit cum pulchro pluviali albo et mitra pretiosa. Cardinales etiam cum pluvialibus albis inchoant Antiphonas; et Hymno incoepto per papam, ibidem in cathedra sua stat flexis genibus, quandiu dicitur primus Versus; et sine mitra decantantur Matutinae, et papa consuevit interesse. In Missa servit papae in officio capellani prior episcoporum cardinalium. Omnia alia fiant, prout in aliis solemnibus. Dominus Urbanus VI anno secundo in primis Vesperis fecit ante se sedere loco diaconorum, episcopos Cremensem et Senegaliensem, quia non erat nisi cardinalis sancti Petri.
In festo beati Augustini patris nostri in Missa dicitur Credo in unum; et in omnibus festivitatibus [Col. 1344B] quatuor doctorum sanctorum Gregorii, Augustini, Hieronymi et Ambrosii, per constitutionem domini Gregorii Papae XI, et Urbani VI. In secundis Vesperis totum facimus de sancto Augustino cum commemoratione Decollationis sancti Joannis Baptistae, quia duplex per decretalem domini Bonifacii VIII, in Clementinis Bonifacii.
Item de sanctis Hermete et Juliano in die beati Augustini non fiat commemoratio, sed quodlibet festum fiat per se.
Item de sancta Sabina in Decollatione sancti Joannis non fiat commemoratio, sed fiat per se, juxta formam quam tradidi in principio hujus libri de aliquo [Col. 1344C] sancto, vel sancta non virgine nec martyre.
Anno Domini 1389 pontificatus domini Urbani papae VI anno 12, die prima mensis Septembris, fuit dies Mercurii, et Decollatio sancti Joannis venit in Dominica incurrente; et secundum aliquas antiquas rubricas aliqui dicebant quod tunc debebamus facere de Dominica, et ponere Job, quia prima historia, et non de sancto Joanne. Et dominus noster papa ordinavit quod fieret de sancto Joanne, ex eo quod historia Job poterat transferri in sequentem Dominicam. Et quia secundum illam rubricam quandocunque aliquod festum duplex apostoli vel evangelistae, vel habens aliqua propria responsoria, venerit in [Col. 1344D] Dominicam, in qua prima historia ponitur, et potest transferri in sequentem Dominicam, fiat tunc de sancto, et non de Dominica. Et ita fecimus, et in tertia Dominica posuimus Tobiam, et in quatuor temporibus.
In prima die mensis Septembris in provincia Provinciae fit de sancto Aegidio. Ideo nota quod sive in Provincia, sive alibi, Ordo Romanus consuevit facere festum per se, et festum duodecim Fratrum etiam per se.
In festo Nativitatis virginis Mariae sermo et Missa mandantur. In primis Vesperis dominus papa venit [Col. 1345A] cum pluviali rubeo et mitra consistoriali aurifrigiata; et cardinales veniunt cum pluvialibus albis, et inchoant Antiphonas. Matutinae de sero cantantur, et papa interest. In Missa tantum Oratio una dicitur, in qua servit prior episcoporum cardinalium. Modo dominus papa in primis Vesperis venit cum mitra solemni et pretiosa, et habet Vigiliam per domnum Gregorium XI factam in civitate Anagniae in Campania.
Item de sancto Adriano fiat festum, et non commemoratio.
Item in Exaltatione sanctae Crucis sit totum officium de Cruce, quia officium novum; et de sanctis [Col. 1345B] fiat alia die. Item de historia ponenda ita ut infra rubricam propriam. Item notandum quod de omnibus commemorationibus totius anni, de quibus in istis locis fit mentio, ex quadam extravagante domini Clementis papae VI fit festum speciale.
In die sanctorum Sergii et Bacchi est festum sancti Marci papae; de eo fit per se festum.
In festo omnium Sanctorum sermo, Missa, Vesperae praecedentes mandantur; et debet esse potus in aula. In ipsis igitur primis Vesperis dominus noster [Col. 1345C] papa venit cum pulchro pluviali albo et mitra solemni et pretiosa; cardinales vero etiam cum pluvialibus albis, et inchoant Antiphonas. In Missa dicitur tantum una Oratio, nec in Vesperis, nec in Matutinis fit commemoratio de sancto Caesario, nec de Dominica; et festum sancti Caesarii transfertur. Dicitur Tertia. In Missa debent esse septem candelabra in processione.
In secundis Vesperis papa venit cum pluviali rubeo et mitra consistoriali; et cardinales non parant se, nec inchoant Antiphonas, sicut in primis Vesperis. Et istud semper servatur in secundis Vesperis cujuslibet festi; et consequenter nec acolyti, nec auditores, nec etiam subdiaconus stant cum superpliciis, sed cum cappis [Col. 1345D] laneis. Finitis vero Vesperis, et data Benedictione per papam, ibidem papa deponit pluviale et mitram praedictas, et induitur cappa de scarletto de samito a medio pectoris aperta usque ad pedes, bireto rubeo et mitra alba simplici de garnello; et interim cantores cantant Placebo.
Anno 1428 pontificatus domini Martini anno 11, in die omnium Sanctorum in secundis Vesperis papa non venit ad capellam, ubi talis ordo servatus fuit. Domnus cardinalis sancti Marcelli fecit Vesperas, et incoepit Deus, in adjutorium meum intende, et dixit Orationem de festo cum commemoratione sancti Caesarii, et stetit in officio Vesperarum cum pluviali [Col. 1346A] albo et mitra cum perlis. Finitis dictis Vesperis, dedit Benedictionem. Qua data, exuit se dicto pluviali, et recepit cappam suam quotidianam de panno et cum dicta cappa stetit in loco quo prius steterat. Interim cantores incoeperunt cantare Vesperas mortuorum, et continuaverunt dictos Vesperos, dicto domino cardinali stante seu sedente cum dicta cappa super faldistorio et sine mitra. Completis vero dictis Vesperis per cantores usque ad Magnificat, cardinalis dixit Orationem, et duo de acolythis suis tenuerunt sibi duo candelabra cum candelis accensis. Quibus finitis, incoeptum fuit Matutinum de mortuis, ubi praefatus cardinalis semper stetit, prout in Vesperis, cum dictis candelabris; et fuit incensatum altare ad Magnificat et ad Benedictus.
[Col. 1346B] 522 Illi duo cardinales et prior presbyterorum qui steterunt ante papam, stant et sedent ut prius ante papam in scabellis suis. Ad Magnificat papa accedit ad altare, et thurificatur, et cophinum ubi stat [Col. 1345D] De eodem cophino actum est superius in cap. 1. corpus Christi. Reverso ad cathedram suam, sibi soli, et nulli alteri, incensum datur. Ipse dicit Orationem, scilicet Fidelium Deus omnium conditor.
Nota quod incensatur ad Magnificat et ad Benedictus in officio mortuorum. Primo incensatur altare, et deinde incensatur papa, et non alter.
Nota quod datur Benedictio per papam post dictam Orationem.
Item nota quod si papa vult, potest post Vesperas ibidem illam cappam de scarletto deponere, et reassumere pluviale. Verum est quod de more est propter [Col. 1346C] honestatem, ut cum praedicta cappa revertatur ad eameram suam. Consueverunt tamen aliquando Romani pontifices, completis Vesperis mortuorum, audire totum Matutinum de mortuis cantandis per cantores, et stare cum dicta cappa et mitra alba. Completis Antiphonis mortuorum, papa surgit, et per modicum spatium stat, quousque incipiantur lectiones per dictos cantores. Alia fiunt per ordinem de Oratione, de incensatione et candelabris, prout in Vesperis mortuorum.
In Missa vero defunctorum venit cum praedicta cappa et cum mitra alba simplici, et diaconus et subdiaconus utuntur tunicella et dalmatica ista die, et non planetis; et subdiaconus portat crucem ante [Col. 1346D] papam. Ad Evangelium portantur luminaria, sed non incensum; et dicto Sanctus, immediate descendit a cathedra sua, et vadit ante altare; et ibi flexis genibus usque ad Pater noster. In ista Missa non datur Benedictio post Missam, nec ad Evangelium; nec osculatur liber, nec pes papae. Nulli datur incensum nisi papae tantum; nec thurificatur altare, nisi in Offertorio tantum, et tunc solus papa thurificatur; una Oratio dicitur. Semper cardinales consueverunt istam Missam celebrare. Finita Missa praelatus qui facit officium immediate deponit casulam, et recipit pluviale magnum. Interim cantores cantant Libera me, Domine de morte aeterna; et praelatus [Col. 1347A] praedictus facit absolutionem, prout in Missali continetur, et tantum una Oratio dicitur, scilicet Fidelium Deus omnium conditor, etc.
Nota quod nunquam in Missis defunctorum portantur chirothecae, nec sandalia; nec aliqua Benedictio datur, nec liber osculatur. Quod si papa celebraret, diaconus nec subdiaconus communicarent de manibus papae. Nec est de more, quod Romani pontifices celebrant in pontificalibus pro defunctis, sed bene secrete.
Notandum, in hac Missa non est sermo, nec unquam coram Romano pontifice debet fieri pro defunctis; nec ipse unquam celebrat in pontificalibus pro defunctis, sed secrete.
[Col. 1347B] Item sciendum quod Romana curia non consuevit in Missis defunctorum, quandocunque funera essent praesentia, et quantumcunque nobilia, habere sermonem. Contrarium hujus rubricae servatur modernis temporibus.
Item sciendum quod in Missis militum, baronum, ducum, comitum, regum et imperatorum, quae celebrantur coram papa, nunquam est sermo; nec etiam in sui absentia, ubi sunt cardinales, sed si cardinales non essent, sermo potest fieri.
Nota, si contingeret Romanum imperatorem diem suum extremum claudere in curia Romana, sive in Urbe, sive extra, post Missam debet fieri sermo, quem debet facere aliquis cardinalis, et tunc intersunt cardinales.
[Col. 1347C] Item nota quod sermo solummodo fieri debet pro Romano pontifice vel pro cardinali in die sepulturae, duntaxat in praesentia cardinalium excepto imperatore.
Notandum quod in obsequiis domni Urbani VI omni die voluerunt per totam novenam habere sermonem, et habuerunt contra consuetudinem.
In die sancti Martini non fit commemoratio de sancto Menna. Item si festum sancti Martini vel Clementis in Dominica quarta Novembris venerit, in qua ponuntur XII parvi prophetae, fiat de sancto, quia habet tria Responsoria et parvi prophetae leguntur per hebdomadam. Ista non est historia propria.
Nota bene, et bene nota, prout est in rubrica de mitra portanda, quia quandocunque papa indutus portat mitram in capite in officio, duo diaconi stant ante ipsum, et unus presbyter cardinalis.
Sed nota quod in Parasceven, quando papa stat cum cappa lanea, a medio pectoris aperta usque ad pedes, tunc non stant ante eum, quoniam non consuevit mitram portare, neque caputium replicatum super caput, nec etiam nocte Nativitatis.
Item in die defunctorum in Vesperis et in Missis [Col. 1348A] portat illam cappam et mitram albam super caput, et cappam circa collum; tunc duo sedent ante ipsum sine scabellis, et presbyter cardinalis super scabellum. Tunc non consuevit episcopus cardinalis sibi servire. Item nota quod si papa non vellet deferre mitram illa die vel his diebus, tunc non stant ante eum.
Item in Nativitate Domini in Matutinis venit cum cappa lanea, nec portat mitram. Ideo diaconi non sedent in officio Matutinarum ante eum. Item quod Romani pontifices interdum consueverunt interesse in Matutinis Nativitatis Domini, et in illis tribus diebus in hebdomada sancta, in Vigilia Paschae, in vigilia Pentecostes, Corporis Christi, apostolorum [Col. 1348B] Petri et Pauli, Assumptionis virginis Mariae et in vigilia omnium Sanctorum; et nunquam portat mitram nec pluviale in ipsis Matutinis; nec diaconi cardinales sedent ante eum in locis suis.
Item sciendum quod in die omnium Sanctorum, dictis Vesperis diei, et data Benedictione, papa ibidem deponit mitram, pluviale et stolam; et recipit stolam absque perlis, biretum rubeum, et cappam clausam foderatam de herminis, apertam a pectore usque ad pedes; et sic sedet, et duo cardinales sedent ante eum absque scabellis, et prior presbyterorum. Ad Magnificat thurificat papa altare, et dicit collectam pro defunctis, sicut est in Breviario. [Col. 1348C] Non datur Benedictio post Vesperas istas. Quibus finitis, cantores incipiunt Matutinas defunctorum, et papa, deposita mitra, ibidem sedet cum bireto rubeo; caputium cappae tenet super caput non replicatum, sicut die Veneris sancta; et praedicti tres cardinales vadunt ad sedendum in locis suis. Ad Benedictus papa thurificat altare, et sibi soli datur incensum, et nulli alteri. Cum dicit Collectam, praedicti tres cardinales revertuntur ad eum more solito.
Item sciendum quod anno Nativitatis Domini 1389, die Jovis, 8 Aprilis, sanctissimus dominus noster Urbanus VI, anno sui pontificatus ab electione 12, audivit Missam de sua electione post Missam de feria, et venit cum chlamyde rubea, prout fuerat in [Col. 1348D] Missa de feria, et sine cruce; et sic fecit in magna capella per totam Missam, quam dixit domnus cardinalis Neapolitanus.
Et statim intravit consistorium publicum indutus pluviali cum mitra aurifrigiata cum perlis; et magister sacri palatii proposuit pro festo Visitationis sub isto themate: Unde hoc mihi est, ut magister Domini mei veniat ante me? et facto sermone, dominus noster eamdem chlamydem 525 reassumpsit, et fecit collationem ibidem; in qua collatione seu sermone ista concessit cum bulla. Primo quod celebraretur festum Visitationis beatae Mariae infra octavas beati Joannis Baptistae. Secundo quod in die Corporis Christi ubique terrarum, non obstante [Col. 1349A] quocunque interdicto, januis apertis celebretur. Dedit centum dies de indulgentiis ultra primas. Tertio concessit annum Jubilaeum ad XXIV annos. Quarto ecclesiam sanctae Mariae Majoris posuit in numero quatuor, quoniam ecclesia prima erat sancti Petri, secunda sancti Pauli, tertia sancti Joannis Lateranensis, quarta est modo sanctae Mariae Majoris, scilicet de Nive. Quinto confirmavit privilegia ecclesiarum omnium simpliciter in Urbe, prout in bulla continetur plenius.
In primis sciendum est quod nulla historia propria vocatur, nisi habeat novem lectiones ad minus, et novem Responsoria.
Item sciendum quod illae Dominicae quae habent [Col. 1349B] tria vel sex Responsoria et reliqua. . . . . . (require retro vel ante) non vocantur historiae propriae. Et ratio est quoniam mille imperfecta non faciunt perfectum; ideo historia propria vocatur, quando nihil deficit. Idcirco nota quod in talibus Dominicis diebus quae non habent historiam perfectam, Romana ecclesia consuevit facere de festo duplici currente in talibus Dominicis diebus, non in aliis, nisi posset transferri in sequentem Dominicam.
Item nota quod omnes quatuor Dominicae Adventus Domini habent historiam propriam. Ideo non moventur de locis, excepta quarta Dominica, quando festum sancti Thomae in Dominicam quartam venerit.
Item de festivitatibus quae celebrantur in illis feriis Adventus quae feriae habent Laudes proprias, scias quod post Orationem diei fit commemoratio de feriis: et completis omnibus de festo, iterum dicuntur Laudes de feria cum quinque Antiphonis et quinque Psalmis, prout mandatum est, absque Capitulo, Hymno, Benedictione et Oratione; sed dicto Laudate Dominum de coelis, cum sua Antiphona, Laudes terminantur. Ita videtur habere illa rubrica quae incipit: Sciendum quod Romana Ecclesia non consuevit facere commemorationem de feriis, nisi duntaxat in Adventu et in Quadragesima, dum fit de aliquo festo.
Dominus Bonifacius Papa VIII.
[Col. 1349D] Anno 1389, die 2 mensis Novembris, reverendus domnus Petrus de Thomacellis, presbyter cardinalis, in papam fuit assumptus in Urbe unanimiter et concorditer: quae fecit in Reate et in Perusio, quare in Itinerario meo de domino meo papa Gregorio XI, et de ipso.
Sciendum est quod iste modus consuevit observari in Romana curia Romano pontifice aegrotante. Medici qui curam ejus habent, dum sciunt appropinquare mortem, et ipsum non posse evadere, [Col. 1350A] tenentur sibi secrete dicere quod ad omnem eventum cogitet de anima, primo de factis suis; et ipsi, quantum poterunt, cogitabunt de sanitate corporis. Deinde tenentur secrete revelare confessori suo, quatenus ipsum dirigat ut cogitet de salute animae suae, exhortando et monendo ipsum in generali et in speciali juxta scientiam et discretionem confessoris; maxime quomodo ipse est lumen totius universi, ideo debet dare exemplum omnibus regibus et principibus, laicis et clericis, qui in infirmitatibus ad Deum recurrunt, et ordinant de conscientiis suis, ita ipse debet facere, qui est caput totius christianitatis; et quomodo tenetur confiteri, et recipere corpus Dominicum, et petere indulgentiam in mortis articulo, quam idem confessor sibi dare debet; omnibus [Col. 1350B] indulgere familiaribus, et eis dimittere male ablata et furta usque ad summam centum florenorum, prout sanctitati suae placebit, sicut dominus Gregorius papa usque ad sexcentos florenos dimisit.
Item debet omnibus familiaribus suis concedere indulgentiam in mortis articulo super sigillo aliocujus praelati de domo sua.
Demum debet idem papa vel camerarius ejus convocare suos cardinales ante mortem suam per duos vel per tres dies, antequam loquelam amittat, et in praesentia ipsorum debet condere testamentum, et eligere sepulcrum.
Item debet protestari quomodo ipse moritur et mori vult in unitate fidei, et quomodo credit unam Ecclesiam catholicam, et omnes articulos fidei, pro [Col. 1350C] quibus paratus est mori.
Item quomodo non bene se gessit in regimine papatus, et quod in nonnullis offendit; et ipsi cardinales parcant sibi, et omnes quos indebite vel injuste, si quos offendit [Col. 1349D] In margine haec ascripta leguntur: Fecit papa Nicolaus V, ita quod omnes cardinales exiverunt lacrymantes. .
Item debet eis recommendare omnes suos familiares.
Item debet eis revelare debita per cum contracta pro ecclesia Dei, ut ejus successor illis satisfaciat.
Item etiam qui sunt creditores, et quibus tenentur sibi et Ecclesiae Romanae; et ubi sunt thesauri, jocalia, et bona sua, et Ecclesiae.
Item debet cardinalibus aliquas gratias concedere in foro conscientiae.
Item debet eis recommendare ecclesiam, et quod [Col. 1350D] provideant de bono pastore in pace et in tranquillitate; et quod si eis videretur bonum, talis vel tales essent boni pro regimine juxta conscientiam suam.
Ultimo dat eis Benedictionem, et quod vadant in pace.
Et dum approximat ad mortem, debent esse parati cubicularii semper ad servitium suum, et debent vocare confessorem suum, et praelatos domus, qui sibi administrent Sacramenta ecclesiastica, quae debent dari juxta formam 527 quae est in Polyptycho et in Pontificali Romano; et post fiat recommendatio animae, prout in dicto Pontificali continetur. [Col. 1351A] Ipso vero agonizante, unus praelatus vel sacerdos teneat sibi crucem consistorialem sine cauda vel baculo ante ejus oculos, et frequenter sibi osculari faciat, semper sibi ad memoriam reducendo Passionem Christi. Tunc camerarius sit avisatus, quatenus recolligi faciat omnia bona papae ad certum locum et securum propter insultum; et omnes officiales ea quae habent sub custodia sibi tradant et assignent, etiam cubicularii illa quae erant sub custodia eorum; et etiam sacrista penes se retineat, quoniam officium perpetuum est, et rationem reddet sede vacante tribus prioribus cardinalibus; et iterum ab ipsis tribus prioribus recognoscere, et ab ipsis tenere.
Papa vero mortuo, vel eo agonizante quod melius [Col. 1351B] est, statim vocantur poenitentiarii, et legunt ante eum officium mortuorum, septem Psalmos poenitentiales, et illa quae in libro ipsorum continentur; et interim cum illis fratribus de Bulla, si fuerint, vel de Pignotta, cum aqua et cum bonis herbis, quam cubicularii parare debent, lavent corpus bene, et barbitonsor radat sibi caput et barbam; et sic loto, apothecarius et dicti fratres de Bulla obturent sibi bene omnia foramina cum bumbasio vel stupa, anum, os, aures, nares, cum myrrha, thure, et aloe, si possit haberi. Lavetur etiam corpus cum vino albo et calefacto cum herbis odoriferis, et cum bona vernagia, quae cubicularii vel boticularii papae debent dictis lavatoribus administrare. Guttur vero de aromatibus impletur et speciebus cum bombasio, et [Col. 1351C] etiam nares cum musqueto.
Ultimo etiam vultus fricetur et ungatur cum balsamo bono, et etiam manus. Camerarius vel cubicularii qui custodiunt balsamum, vel sacrista, si habent, tradent. Demum dicti poenitentiarii induunt ipsum braquam, camisiam, caligas, et tunicam. Tunc quasi sedendo erigant eum dicti poenitentiarii, et induant ipsum totaliter sacris vestibus rubei coloris: primo sandalia alba, cinctorio, fano, stola, tunicella, manipulo, dalmatica, chirothecis, planeta, pallio de corpore beati Petri sumpto; et plicent fanonem super caput, et circa scapulas circumdent, ac si deberet celebrare, et ponent in capite ejus biretam albam cum mitra alba sine perlis et sine auro.
Item in crucibus pallii sunt tres acus, prout moris [Col. 1351D] est; et semper ardeant ante ipsum ad minus duo magna torticia cum satis de candelis parvis. Item vero sic parato, dicti poenitentiarii ponunt eum super feretrum novum vel lecticam, in quo debet esse bonum matallascum coopertum de serico rubeo, et desuper debent esse duo panni de auro se tenentes; et circumquaque debent ponere et pendere arma sua et Ecclesiae, in panno serico nigro vel hyacintino.
Item subtus caput ejus sit pulvinar coopertum de panno aureo, et 528 post pedes ejus in eodem feretro aliud pulvinar consimile cum floccis de serico, et cordonibus de auro, super quod debent stare duo capelli seu pilei papae. Pulvinaria debent esse latitudinis feretri.
[Col. 1352A] Sciendum quod lectica debet poni in camera papae, ubi corpus est positum. Post lotionem levat eum in camera secreta, et induitur sacris vestibus, prout est dictum.
Sed notandum quod antequam lavetur et induatur, domini cardinales, unus post alium, vel omnes simul, debent eum visitare, et quilibet absolvit eum prout veniunt, et statim recedant.
Posito super lecticam cum cruce, subdiaconus cappa indutus aut nigra, si habeat, vel alia consistoriali, antecedit et vadit ad capellam.
Dicti poenitentiarii portant corpus cantando Subvenite, santi Dei, cum cantoribus capellae, cum aqua benedicta, et ad minus XXV tortitia accensa antecedentia, quae portari deberent per nobiles aut domicellos [Col. 1352B] aut scutiferos dicti defuncti. Quod si non sint, saltem per clientes armorum, et ultimo per cursores, si alii non essent.
Camerarius vero et alii praelati domus, et tota familia domus, vultibus coopertis cum capuciis associent corpus, et in capella sedeant; et tunc per cantores et poenitentiarios cantantur Vesperae defunctorum et totum officium, quosque veniant ecclesiae parochiales, canonici et religiosi quatuor ordinum et aliorum ordinum et monachorum; itaque quaelibet ecclesia ad minus cantet unum nocturnum cum una Oratione, scilicet Deus, qui inter apostolicos, etc., et aspergant funus aqua benedicta, et incensent. Hac die dicti poenitentiarii debent comedere in tinello papae splendide propter labores et vigilias [Col. 1352C] quas sustinuerunt. Nam in illa nocte debent vigilare ante funus sive in camera papae, sive in capella; medietas ipsorum poenitentiariorum usque ad mediam noctem, et alia medietas usque ad diem, semper orando pro eo; semper sint parati buticularii et panetarii eis administrare necessaria vitae abundanter; et magister cerae provideat de candelis, quantum eis expedit, et tortitiis. Quod si indigeant confectionibus, cubicularii eis abundanter tribuant.
Item notandum quod si camerarius sit cardinalis, dum corpus lavatur et portatur ad capellam, non consuevit associare funus. Quod si non sit cardinalis, debet omnia videre et ordinare, et corpus cum aliis praelatis associare; et sibi portatur cauda, sive sit cardinalis, sive non.
[Col. 1352D] Item notandum quod immediate dum corpus extra cameram fuerit, camerarius debet recipere omnes claves cubiculariorum camerae papae, et debet vocare tres priores cardinales, scilicet episcoporum, presbyterorum et diaconorum; et eis assignare omnia jocalia papae, et inventaria solum in scriptis; et dare eis copiam, si petierint. Quod si vellent videre omnia oculata fide, eis non contradicat, sed faciant omnia inventaria renovari in praesentia camerarii et clericorum camerae, ita quod quilibet ipsorum trium habeat copiam, et dictus camerarius aliam, ne fraus possit esse.
Notandum etiam quod dum fiunt exsequiae in capella, [Col. 1353A] si aliqui cardinales volunt interesse, stent in banchis sine paramentis, induti cappis laneis non rubei coloris; et sic infra totam novenam alio quam dicto colore utantur; et dictae banchae non debent esse coopertae, nec capella debet esse parata, neque strata pannis.
Item debent esse ante et circumquaque ad minus in capella XXV torticiae seu brandones, quilibet ad minus de VI lib. cerae, et fiant multa altaria in palatio, in magna capella et in parva; et dentur cuilibet sacerdoti celebranti V grossi papales pro anima sua per thesaurarium. De thesauro Ecclesiae nihil datur, et male.
Item dominus camerarius sit avisatus cum thesaurario, quod nigri panni habeantur in magna copia [Col. 1353B] et bona hora, ita quod familiares sint induti, antequam funus exeat de palatio; et in illa Processione semper subdiaconus papae bajulet crucem ante feretrum, et omnes processionaliter bini et bini post corpus vadant.
Primo ipse camerarius indutus cappa nigra, si non sit cardinalis; et tunc cauda sibi non portatur, nec per totam novenam in exsequiis. Quod si sit cardinalis, non induitur nigro, neque rubeo aut viridi colore, sed in aliis coloribus, neque alii cardinales per totam novenam dictis coloribus debent uti.
Et in die prima sepulturae ad minus debent esse CC tortitiae, quaelibet de sex libris cerae; et in castro doloris in quatuor angulis unum de dictis brandonibus, et in medio superius unum aliud, et circumquaque [Col. 1353C] abundantia candelarum, quae debent accendi antequam Missa incipiatur; et circumquaque debent esse familiares induti de nigro, etiam camerarius, si non sit cardinalis. Quod si esset, staret cum aliis cardinalibus in choro.
Item debent dare cuilibet cardinali unam tortitiam ad minus quatuor librarum de cera in dicta Missa, quam tenere debet ante eos unus scutifer eorum, et hoc idem de praelatis. Sed tortitiae aliorum praelatorum sunt de tribus libris cerae; poenitentiariorum vero et aliorum nobilium de una libra cerae; sed canonicorum et aliorum presbyterorum de quarta parte librae, prout placebit dicto camerario.
Advertat tamen, quod omni die ad minus sint XL torticiae circa feretrum seu castrum doloris; desuper [Col. 1353D] vero non debent esse candelae nisi prima die; et in novena dictum castrum debet circumdari panno serico cum armis papae et Ecclesiae; et subtus debet esse feretrum coopertum duobus pannis de auro nobilissimo etiam cum armis, et in quolibet capite unum pulvinar de eodem panno cooperto, unum ad caput, et aliud ad caudam; et super quolibet debet stare unum pileum pulchrum papae per totam novenam.
Item omni die dantur candelae praelatis indutis de nigro, stantibus circa feretrum, prout in prima die, quas, si volunt, secum reportant, etiam poenitentiariis et canonicis ecclesiae in qua fit officium; sed facta absolutione omnia luminaria exstinguantur, et [Col. 1354A] tunc fiat sermo. Nec cardinales induti accedunt ad feretrum, sed exspectant illos quatuor qui absolvunt corpus. Est etiam sciendum quod prima die prior episcoporum cardinalium debet dicere primam Missam, et facere sermonem, vel committere sermonem alicui praelato vel magistro in theologia; Missam vero non debet committere, quia si non posset celebrare, debet eam dicere secundus episcopus cardinalis, vel tertius, et sic deinceps. In hac Missa tantum dicitur una Oratio, scilicet, Deus, qui inter apostolicos, etc. Finita vero Missa, dictus cardinalis qui eam celebravit, cum diacono, subdiacono et socio indutis sacris vestibus, veniunt ad focum ubi stant alii cardinales; et tunc fit sermo, nec datur Benedictio praedicanti. Finito vero sermone, omnes [Col. 1354B] cardinales recipiunt amictum, superplicium, pluviale nigrum, et mitram albam de garnello simplicem, et vadunt ad corpus, si non est sepultum; bini et bini secundum ordinem suum accedunt subtus praedictum castrum cum mitris in capitibus. Sed qui fecit officium omnes antecedit, quicunque sit. Et tunc cantores cantant Subvenite, sancti Dei. Quo completo, dictus cardinalis, mitra deposita, thurificat, et cum aqua benedicta aspergit feretrum, et dicit praedictam Orationem. Et tunc cantores iterum cantant Memento mei, Deus; et alius episcopus cardinalis eodem modo thurificat, et dicit aliam Orationem. Et tertio post aliud responsorium prior presbyterorum dicit aliam Orationem eodem modo; et quarto cantatur Libera me, Domine, per universum clerum, secundus [Col. 1354C] presbyter cardinalis dicit ultimam Orationem. Haec omnia fiunt prout continentur in Pontificali. Quibus expletis, omnes recedunt ad propria depositis paramentis. Sciendum tamen quod omni die debet esse Missa quae debet dici per cardinales juxta ordinem suum, et sermo per eosdem, nisi committant praelatis vel magistris in theologia, aliis non.
Item sciendum de pannis distribuendis iste modus consuevit observari. Primo camerarius, si non sit cardinalis, cum duobus capellanis et duobus scutiferis; item thesaurarius, item confessor, si sit praelatus; isti tres domini de eodem panno bono et nobili.
Item referendarii de eodem panno; item cubicularii [Col. 1354D] de alio panno minori, et clerici camerae; item medici cum scutiferis papae de simili panno cubiculariorum. Item magistri buticulariae, panetariae, aquae falleriae, cerae, coquinae, de alio panno minori; item ostiarii, janitores, 531 clerici capellae, caeremoniarum, omnes de consimili panno magistrorum buticulariae, et servientes armorum. Juxta voluntatem domini camerarii omnes induantur, totum stat in sua voluntate.
Item duo coqui papae de eodem panno officialium. Item de prima porta et secunda, de eodem et consimili panno; item cursores, famuli de palefrenario, de panetaria, de buticularia, de cera et coquina, omnes de uno panno minori, ad minus de quolibet officio [Col. 1355A] duo; sed palefrenarii secundum numerum ipsorum, et etiam cursores juxta voluntatem domini camerarii.
Item marescalcus curiae, et advocatus pauperum, et magister sacri palatii, procurator fiscalis, advocatus papae, omnes de uno panno. Item emptor, guardavessalla, guardia major, id est custos cibariorum, custos sacrae capellae, qui est sub potestate sacristae, omnes de eodem panno. Item campanarius, scopator camerae papae, et scopator palatii de alio panno.
Item si papa moriatur Romae, sex banderenses, tres rectores, duo consiliarii consueverunt petere. Item capita regionum et manipularii etiam consueverunt petere vestes nigras, et habuerunt in morte Urbani VI. Omnes isti officiales Urbis. Qui si petierint, sunt sub beneplacito domini camerarii, si eis [Col. 1355B] dare vult, vel non.
Senator Urbis propter officium non utitur nec vestitur, nisi vellet facere per se amore papae.
Item notandum quod dantur tres cannae de panno unicuique.
Item prima die comedunt in palatio poenitentiarii et omnes familiares papae per totam novenam, et aliquando quousque papa sit creatus, qui recipit et retinet quos sibi placet.
Item statim fiunt magnae eleemosynae pro anima papae per thesaurarium de mandato camerarii, primo quatuor ordinibus mendicantibus aequaliter quinquaginta florenos vel viginti quinque, ad minus decem, panem, vinum, carnes pro una die; deinde hospitalibus et aliis pauperibus juxta voluntatem camerarii, [Col. 1355C] et secundum quod camera est potens.
Post secundam Missam immediate, qui eam dicit, vadit ad feretrum subtus castrum doloris, reposita planeta, indutus pluviali cum suis ministris. Cantores papae semper cantant officium Missae et Responsoria in absolutione; et canonici debent eos juvare in responsoriis cantandis; et finita absolutione dictus cardinalis depositis sacris vestibus revertitur ad alios cardinales. Qui audiunt sermonem, et dicto sermone vadunt omnes ad palatium ad ordinandum de conclavi, et ibidem assignantur eis loca per dominum camerarium. Omnes fiunt aequales in spatio assignando ad minus, et spatia ubi debent fabricare cameras suas expensis propriis cujuslibet, si sint divites et antiqui cardinales.
[Col. 1355D] Item omni die post Missam et sermonem debent facere concilium, cogitando et tractando de futuro episcopo seu papa.
Item nunquam in tota novena dicatur nisi una Oratio, scilicet Deus qui inter apostolicos, etc. In absolutione possunt mutare si voluerint, et dicere loco illius Inclina, Domine, aurem tuam.
532 Item camerarius caveat bene ne ordo in dicendis Missis interrumpatur, quoniam omni die unus cardinalis debet dicere Missam de mortuis, et faciat ibidem sermonem. Quod si nolit facere, det uni praelato vel alicui magistro in theologia, quia si ordo interrumpatur, non posset reintegrari. Non enim licitum [Col. 1356A] et honestum esset quod per praelatum vel episcopum diceretur Missa; sed si aliquis de cardinalibus infirmaretur, vel non posset Missam celebrare, alter cardinalis eam dicet; et sic successive per ordinem usque ad finem.
In novena autem castrum doloris ornatur candelis sicut in die, et ad minus ponantur ipsa die LXXX vel C brandones.
Item sciendum quod barbitonsor papae non retinet cassam cum rasoribus, et cum iis quae intra sunt; item de bacili argenteo. Postea novus papa facit sibi dare X vel XII florenos. Verumtamen bacile semper in camera papae cum rasoriis et tobaleolis remanet.
Item si panetarii et buticularii petunt tobaleas vel [Col. 1356B] [Col. 1355D] Id est lagenas, Italis vulgo botte. bottas, dentur eis, quia habent esse sua. Quod si non darentur eis, rationem haberent petendi in tobaleis in quibus papa ultimo comedit, et in bottis de quibus ultimo tunc bibebat vinum. Item cubicularii possunt petere cuilibet unam vestem papae. Si volunt tamen, omnes consueverunt dari amore Dei pro anima ejus.
De conclavi vero dicendum est. Primo ordinatione ac dispositione loci caveat bene camerarius: quod portae murentur, et omnes fenestrae quae sunt bassae prope terram vel solarium ad minus ad quatuor cannas, et omnia foramina quaecunque parva vel modica, expensis camerae.
Item sit una capella, cujus portae et fenestrae omnes [Col. 1356C] sint clausae de bono muro, dempta porta qua itur ad conclave, et fenestris quae intra conclave respiciunt, quae apertae remaneant.
In hac capella omni die cardinales Missam debent audire omnes insimul, non tamen cantando, sed basse. Item si non sit capella, quae conclave contingat, fiat infra conclave in aliquo angulo, vel pro conclavi unum altare portatile; et ibi audiant omni die Missam; et in eadem capella possunt convenire ad eligendum et faciendum concilium, vel ubi placebit eis melius. Caveant quod scribant omnia. Item in dicta capella semper debet esse corpus Christi cum candela accensa ad omnem eventum, quam solvit camera et omnes alias quae in dictis Missis consumentur ibidem sede vacante.
[Col. 1356D] Item sciendum quod modernis temporibus domini cardinales debent intrare quilibet ipsorum cum presbytero et uno famulo. Item ipsi domini faciant parari cameras suas cum cortinis suis et lectisterniis 533 sine palea, nisi esset in frigoribus. Item mensam, scamnum, non tamen capsam, nisi esset aperta totaliter desuper. Item vas ad tenendum aquam, vinum, vel cannes [ Al., carnes], quae cadit de manibus, et alia utensilia lignea, veru seu barras, super quibus debent poni cortinae, et circumquaque solvit camera.
Item sciendum quod domini cardinales tres, prior cum camerario de consilio aliorum, antequam intrent [Col. 1357A] conclave, debent eligere quatuor solemnes viros, qui habent extra custodire conclave cum gentibus armatis, et caveant bene super hoc quod tales sint idonei. Poterunt esse duo praelati et duo milites, vel unus miles et unus banderensis.
Item dicti custodes caveant sibi bene sub poena perjurii, quod bene aperiant semper et videant quidquid portatur cardinalibus ad comedendum; et si pastilla eis portarentur, illa aperiant.
Item sub poena perjurii nullam litteram eis dent, nec permittant illos accipere, nec ab ipsis etiam recipere, quantumcunque necessitas cogeret, sed quidquid voluerint habere ab extra dictis custodibus ore dicant.
Item quod nullus intret ad eos quandiu erunt in [Col. 1357B] dicto concilio, nisi forte aliquis cardinalis ab extra veniret de sua legatione, et ille potest intrare solus cum uno presbytero et uno clerico.
Item omni die mane et sero faciant de domibus eorum portari cibaria cocta et alia vitae necessaria.
Item capellani ipsorum celebrent in communi loco, in quo omnes conveniunt, prout supra dictum est.
Item in porta conclavis sint ad minus tres claves cum tribus serraturis; quilibet custodientium habeat suam. Item dicta porta sit clausa bene cum barris, et clavelaturis, et catena; et in medio sit foramen per quod detur eis ad comedendum longitudinis unius palmi et semis, et tantum in altitudine, quod etiam cum clavi claudatur.
Item sciendum quod familia camerarii debet dormire [Col. 1357C] in camera semper ad conservandum bona; et ipse camerarius, si non sit cardinalis, item illi praelati qui habent custodiam de conclavi, etiam dormiunt ibidem cum aliquibus familiaribus eorum. Item omnes vivere debent expensis camerae, quousque papa sit creatus, et quandiu faciunt custodiam.
Item in turribus debent esse custodes ad minus ad quatuor partes, et in qualibet turri ad minus tres cursores, et eis vitae necessaria ministrantur de camera. Debent facere custodiam die noctuque. Item ab extra debent custodire homines deputati per tres priorum cardinalium et per camerarium, quibus ad minus datur panis et vinum extra stipendium; et caveant quod neminem permittant intrare palatium sive cum armis, sive sine armis, nisi de licentia custodientium [Col. 1357D] duntaxat.
Item notandum quod parapectus debet habere ad minus quatuor palmas in latitudine inter murum et lectum cardinalis, et sit de asseribus clausum solum ad altitudinem cortinarum vel X palmarum ad minus. Totum istud fuit factum in morte domini Urbani expensis camerae apostolicae, 534 quia cardinales erant nimis pauperes. Longitudo vero quantum camerae longae erant. Retro cardinales debent tenere ligna, carbones, et alia vitae necessaria infra illud spatium.
In conclavi autem unus clericus audientiae, qui servit capellae in capella dicens Epistolas, intret et scribat omnia quae fiunt de die in diem, et ordinet [Col. 1358A] omni die de Missa dicenda coram cardinalibus, et teneat unam lampadem accensam in capella, et aliam in medio conclavis; et custodiat paramenta, calicem, librum, et chlamydem sancti Petri cum mitra consistoriali.
Item sciendum quod domini cardinales post mortem domini Gregorii papae XI voluerunt audire in hospitali sancti Spiritus Missam de Spiritu sancto. Sequenti die post novenam fuit quia voluerunt habere consilium cum Romanis, antequam intrarent conclavim, pro conservatione conclavis.
Item post mortem domini Urbani VI domini cardinales post Missam nonam et sermonem voluerunt audire Missam ibidem de Spiritu sancto cum sermone, quam dixit dominus Pisanus. Tali cera fuit [Col. 1358B] sibi administrata de camera apostolica undecim magnae candelae, et duo brandones. Item intrarunt conclave eodem die de cero post Vesperas.
Item fuerunt deputati quatuor praelati ad custodiendum conclave, duo pro parte camerarii, qui portaverunt baculos in manibus, et duo ex parte collegii; et istos camerarius non permisit portare baculos, nec post de suis, nisi unum, qui fuit ille, portavit. Item extra fuerunt ad conservandum conclave destinati duo banderenses cum quatuor famulis quilibet sex . . . . . .
Nota quod quando papa est creatus, induitur aliis pannis. Vestimenta quibus exuitur debent esse dicti clerici capellae, secundum quod fuit semper observatum.
[Col. 1358C] In novena castrum doloris fuit ornatum candelis prout in prima die: brandones fuerunt circumquaque feretrum, prout ante; et in quolibet angulo castri brandonem unum, et in cacumine superius unum valde magnum de cera alba, forsan XXV librarum, quia fuit cereus paschalis. Primus circulus candelarum castri continebat XXIV candelas a quolibet latere; spatium erat de candela ad candelam quasi palmae unius.
Nota quod die Jovis 7 mensis Septembris, in vigilia Nativitatis beatae Mariae virginis, in primis Vesperis dominus Bonifacius papa IX fuit in Vesperis [Col. 1358D] cum pluviali rubeo et mitra aurifrigiata, et non solemni; et incoepit Vesperas, et dixit Orationem solummodo, nec incoepit Antiphonam. Cardinales incoeperunt, nec deposuerunt cappas laneas, totum dixerunt cantores. Auditores, acolythi fuerunt cum superpliciis, et cardinalis Tudertinus de mane fecit officium anno 1391, pontificatus sui anno 2.
Attende quod die Mercurii sancta in Matutinis dominus papa venit cum sola chlamyde rubea et sine mitra. Cathedra est parata; nec diaconi cardinales sedent ante eum, sed in locis suis; nec episcopus vel presbyter qui servit sibi de libro, sedent ante [Col. 1359A] eum super scabellum, sed omnes in locis suis sedent.
Die Jovis eodem modo per omnia.
Item die Veneris sancta papa venit ad officium cum cappa a medio pectoris inferius aperta, foderata de herminis, cum mitra alba simplici de garnello aut aurifrigiis.
Item de sero in Matutinis venit cum dicta cappa et sola bireta rubea in capite; et in toto officio tenet super caput absque mitra.
Item in die Sabbati sancti in Missa venit cum pluviali rubeo sine perlis. Item de sero in Matutinis venit cum chlamyde alba et sine perlis.
[Col. 1359B] Nota quod si cardinalis veniat, quod si fuit extra curiam per aliquod tempus pro negotiis suis, vel ratione solatii, non tamen Nuntii vel legati, quando redit et intrat civitatem, ubi Romana curia residet, cardinales alii non debent ei ire obviam, sed mittunt eorum familiares ad sociandum illum.
Item si aliqui cardinales amore vel ex nobilitate aut consanguinitate occurrunt ei obviam, si sit unus qui intrat, et alii qui obviant, plures sint in pari numero; ille qui noviter venit, solus debet praecedere, et alii post eum bini et bini; deinde patriarchae, deinde protonotarii, et alii juxta ordinem suum.
Sequitur canonizatio sanctae Brigidae. Anno Domini 1391, et die Sabbati, 7 mensis Octobris, pontificatus [Col. 1359C] Domini Bonifacii IX, anno 2, facta fuit canonizatio beatae Brigidae in magna capella sacri palatii Romae prope sanctum Petrum, in qua talis modus fuit observatus.
Primo die Veneris patriarcha Gradensis, confessor et referendarius dicti domini, ex praecepto sanctitatis suae consistorium generale mandavit, item canonizationem sanctae Brigidae, ut omnes deberent venire ad ipsam solemnitatem. Item campanae omnium ecclesiarum deberent pulsari hora Completorii, et crastina die hora Tertiarum etiam mandavit.
Item parata fuit capella circumquaque de pannis, et sternata de frondibus de verta. Magister folrariae fecit.
Item circumquaque per totam capellam fuerunt [Col. 1359D] tortitiae seu brandones, 536 quilibet de undecim libris cerae, fuerunt in summa LXXXVI. Modum dictarum candelarum et ordinem brandonum inveni.
Item in die Sabbati de mane dominus papa audivit magnam Missam de Spiritu sancto in camera sua.
Item post magnam Missam venit ad magnam capellam, eum comitantibus omnibus cardinalibus et nobilibus Romanis, cum pluviali rubeo consistoriali et mitra de perlis consistoriali; et facta reverentia aliquali ante altare, ascendit ad aliam cathedram longe ab altari paratam; et ibi recepit omnes cardinales et praelatos ad reverentiam cum cappis laneis more solito. Qua reverentia finita, accessit ad aliam cathedram cum scabello paratam ante medium altaris, [Col. 1360A] appodians se ad altare versa facie ad populum; et duo diaconi antiquiores sedebant ante pedes ejus in scabellis, aliis etiam cardinalibus sedentibus in locis suis cum cappis laneis; et facto silentio, et luminaribus accensis, papa sedendo mitram in capite, fecit collationem et sermonem suum sub isto themate, Viduam ejus benedicam, et florebit super ipsam sanctificatio mea. Completo sermone et facta admonitione ut omnes deberent Deum rogare, quod non permitteret eum errare; protestatione etiam facta quod ipse non intendebat facere contra sacrosanctam Romanam Ecclesiam, surgens de sede, deposita mitra, incoepit cantando Veni, creator Spiritus, et flexis genibus stetit sine mitra usque ad Versiculum tertium, et semper stetit ibidem pedes, tandiu donec cantores cantaverunt [Col. 1360B] dictum Hymnum. Quo finito, sine Versiculo dixit, Dominus vobiscum, et Orationem, Deus qui corda fidelium, quam finivit per Christum Dominum nostrum. Sed reassumpta mitra, ibidem sedendo pronuntiavit beatam Brigidam fore Sanctam, et ascribendam in catalogo sanctorum, ut est in libro secretorum papalium domini Clementis papae VI. Qua pronuntiata, ore proprio concessit indulgentiam ista die et in sequenti visitantibus ecclesiam sancti Petri et sancti Laurentii in Panisperna, et qui interfuerint in divino officio isto illam indulgentiam jubilaei, et multas alias in terris. Post hoc procuratores dictae sanctae petierunt publica instrumenta de hoc, et papa etiam de sua potestate jam dicta . . . , et tunc omnes cardinales et praelati receperunt paramenta alba, episcopi [Col. 1360C] pluvialia, presbyteri planetas, diaconi tunicellas et dalmaticas; et iterum venerunt ad reverentiam papae. Post hoc, deposito pluviali rubeo, recepit chirothecas pretiosas et annulum pontificalem, et pluviale album pretiosum cum mitra solemni; et deposita mitra incoepit cantando Te Deum laudamus, et tunc data sunt duo magna tortitia de cera alba, quaelibet de octo libris cerae, et cuilibet cardinali ac patriarchae de septem libris cerae aliae non albae, et omnibus praelatis de duabus libris, et aliis clericis et cantoribus, auditoribus, et nobilibus, et aliis de una libra cerae; et tunc incoepta fuit Processio, et omnes tenebant faculas suas accensas in manibus, quilibet in ordine suo; et duo patriarchae ibant cum cardinalibus, item dominus papa subtus pallium, sed milites [Col. 1360D] portabant extra pallium tortitia papae accensa. Et sic ivimus per totam capellam usque ad aliam capellam, et reversi fuimus 537 processionaliter ad magnam capellam, et dominus summus pontifex ascendit ad cathedram ante medium altaris, ubi fecerat sermonem suum prius; et stando diaconus a dextris dixit cantando Ora pro nobis, beata Brigida, alleluia; et papa dixit Dominus vobiscum, et aliam Orationem de beata Brigida; et cantato per cantores Benedicamus Domino, diaconus a sinistris dixit Confiteor, et papa dedit Benedictionem more solito; et prior episcoporum cardinalium pronuntiavit indulgentias; et sic quilibet repatriavit cum candela sua; et omnes alias candelas de altari et tortitia de capella camerarius [Col. 1361A] fecit recipi pro papa . . . . . per sex cardinales, qui deberent omnes esse sacristae. Primus erat dominus de Alençonio Philippus; secundus de Anglia dominus Adam; alter Reatinus.
Ista die papa non potuit dicere magnam Missam de sancta, causa infirmitatis, sicut debebat, sed in crastinum celebravit, ubi istum ordinem tenuit.
Dominica ergo die 8 mensis Octobris, bono mane, post parvam Missam, dominus papa, indutus cum pluviali et mitra cum perlis consistoriali, descendit ad ecclesiam sancti Petri cum omnibus cardinalibus, duobus patriarchis, Constantinopolitano scilicet, et cum praelatis, et toto clero; et in porta ecclesiae venerunt ei obviam omnes canonici sancti Petri cum cruce, pluvialibus, pavilione, et campana processionaliter, [Col. 1361B] cantando Te Deum laudamus, duxerunt eum ad majus altare; et facta aliquali Oratione ante altare, recessit ad cathedram, ubi consueverunt Romani praesules induere se, et sedendo cardinales et omnes praelati venerunt ad reverentiam, et ipse voluit quod cantaretur Tertia. Missa fuit de sancta Brigida cum commemoratione de Dominica. Tunc primo ego incoepi de mandato sedere inter cardinales episcopos. Processit Missa ordine suo.
Item post Evangelium diaconus a sinistris dixit Confiteor, et dicto Credo in unum Deum, et post Offertorium papa sedebat super bassam cathedram cum scabello ante regias ferreas papae, ubi lectum fuit Evangelium, versa facie ad sedem, in qua fuit indutus. Tunc domini commissarii tres cardinales de canonizatione [Col. 1361C] istius sanctae exierunt de sacristia sancti Petri cum oblationibus suis.
Primo dominus de Francia cum duobus magnis tortitiis accensis, coopertis de auro, obtulit osculando pedem et manum; secundo dominus Anglicanus cum duobus panibus coopertis, cum tobaleis et armis et scudetis sanctae Brigidae, et trium cardinalium commissariorum; et osculatus est pedem et manum papae; tertio dominus Barensis cum duobus magnis bacilibus de vino et malvatico, quae vocantur Romae scyphi deaurati, et cum armis et scudetis dominae et cardinalium praedictorum; et osculatus est pedem et manum papae.
Ultimo venerunt quinque procuratores istius sanctae cum advocato, et quilibet obtulit unam magnam [Col. 1361D] candelam de una libra cerae albae, modicum laboratam cum rosis et floribus, viridis, alba et rubea.
Item unum parvum canistrellum, totum depictum de colore viridi, in quo fuerunt duae columbae albae et duae turtures.
538 Item nota quod canonici in Processione debuerunt habuisse grossas candelas de cera in manibus [Col. 1362A] ab istis exsecutoribus; et quia non habuerunt, papa fuit turbatus.
Item fuerunt in ista Missa super regias ferreas et super columnas lapideas prope regias praedictas circa LXXX tortitiae accensae, et VII in elevatione corporis Christi. Poterant esse quaelibet de quatuor libris cerae. Nec papa, nec cardinales, nec aliquis candelam habuit in ista Missa; nec fuit sermo.
Item nota quod, completa Missa, dominus pontifex indutus prout fuerat in Missa, et omnes cardinales et praelati induti sacris vestibus, prout fuerunt in Missa, cum mitris iverunt ad fenestras prope campanile in loco deambulatorio, ubi Romani antistites consueverunt dare populo indulgentiam; et ibi papa dedit de vera indulgentia illa die, sicut in jubilaeo ob reverentiam [Col. 1362B] Brigidae, et in sancto Petro, et in sancto Laurentio in Panisperna, ubi sancta Brigida dicta fuit sepulta; et quicunque visitasset dictas duas ecclesias sancti Petri et sancti Laurentii VII vicibus per totum praesentem mensem haberet indulgentiam jubilaei.
Item nota quod de cera ecclesiae sancti Petri accensa canonici voluerunt habere; sed camerarius totam recepit, quod papa, nec ipsi, nec acolythi, nec cantores, nec clerici habuerunt.
Item nota quod quilibet cantor habuit tres ducatos ab exsecutoribus.
Item dicti exsecutores miserunt unam pintolam de auro papae valoris C ducatorum, et unum vitulum, XXIV capones, XXIV pullos, XXIV columbos, II barilia de vino.
[Col. 1362C] Item nota, quod fuerunt Vesperae praecedentes, nec sequentes.
Item nota, quod ista die, licet fuerit Missa de sancta Brigida, tota die fecimus de Dominica, nec fecimus commemorationem in Vesperis, nec in Matutinis de ipsa sancta.
Item nota quod omnes cardinales induti sacris vestibus associaverunt papam usque ad cameram.
Ista die nullus cardinalis comedit cum papa, nisi solum praelati domus et cantores.
Item nota quod tota capella debet esse intus et extra parata pannis.
Item in altari debent esse VI candelae, quaelibet de una libra cum dimidia; item super cancellum capellae VI tortitia, quaelibet de octo libris cerae.
[Col. 1362D] Item extra regiam seu capellam ponantur ligna perforata in muro circumquaque ad tenendum tortitia, quantum capella est; et in quolibet ligno erunt VI tortitia, quaelibet de quatuor libris cerae.
Item in fine capellae ex opposito altaris illud idem.
Item de aliis parvis candelis de uncia vel media, aut pro libra ponantur XX habentia per murum, et distribuantur laicis et clericis.
Additiones
Additiones vero quae in die Cinerum Dominus Bonifacius IX in die praedicta descendit ad magnam Missam in magna capella in Perusio cum pluviali et mitra sine perlis, et sic dedit cineres. Quibus datis, [Col. 1362D] deposuit pluviale et mitram, et reassumpta chlamyde, sic stetit per totam Missam absque mitra, quam dixit dominus Neapolitanus. Papa erat alteratus propter frigus anno Domini 1393, pontificatus sui anno 4.
Item in Dominica de Rosa fuit celebrata Missa in magna capella, papa absente, in praesentia omnium cardinalium, et Rosa fuit portata de camera papae per juniorem clericum camerae ad capellam, et stetit super altare per totam Missam; et post reportata per eumdem ad cameram papae; in qua camera paramenti, exeundo papa de alia camera sua, eam portando in manibus suis, in sede sua in camera sua paramenti eam dedit Hostregio de Faventia anno praedicto.
Nota quod in Annuntiatione beatae Mariae virginis dominus Bonifacius IX, pontificatus sui anno 4, in infirmitate detentus, non interfuit Missae, quae fuit [Col. 1363B] celebrata in magna capella Perusiii per episcopum Anconitanum; et ille qui debuit facere sermonem in praecedenti Dominica, quia non erat factus, fecit sermonem ista die de praedicta Dominica cum aliis verbis de beata Virgine, quae fuit dies Martis 1393.
Sequenti die Dominica in ramis Palmarum idem dominus Bonifacius dedit ramos in parva capella more solito post magnam Missam celebratam in camera. Quibus datis, domini cardinales induti sacris vestibus iverunt ad magnam capellam, et depositis vestibus audiverunt aliam magnam Missam, in qua non fuit papa, quam dixit Neapolitanus episcopus.
Item eodem anno, die Jovis sancta, facta magna [Col. 1363C] Missa in camera papae, et reservato corpore Christi in calice super altare secretae capellae, domini cardinales et omnes praelati iverunt ad magnam capellam, et audiverunt ibi aliam magnam Missam more solito, quam dixit dominus patriarcha Constantinopolitanus; et reservato corpore Christi 540 in calice, et incensato more solito, remansit super altare; et cantatis Vesperis, domini cardinales non parati existentes ante altare in modum circuli, et duo patriarchae inter eos, scilicet Constantinopolitanus praedictus et me Gradensis, de mandato domini nostri papae pronuntiaverunt Processus generales absente papa, quos legit dominus patriarcha Constantinopolitanus; et candelae non fuerunt projectae ex eo quod non habebant, sed solum una de altari [Col. 1363D] accepta.
Item eodem die post prandium papa non potuit lavare pedes pauperum; sed patriarcha Gradensis confessor de mandato papae lavit pedes pauperum in parva capella, indutus rochetto, amictu, superplicio, et pluviali cum mitra alba, audivit Evangelium, cantando cum luminaribus, cruce et incenso more solito. Quo cantato cantores incoeperunt cantare; et ipse, deposito pluviali, cincto linteo et mitra in capite, incoepit lavare pedes. Quibus finitis, dixit Orationem, et cardinalis camerarius dedit florenos cum carleno, et noluit dare illas petias de tela ad tergendum [Col. 1364A] pedes pauperum nisi duas per totum, sed omnia reportavit secum; et male, dicit glossa.
Die Veneris sancta et Sabbato praelati fecerunt officium in magna capella absente papa, cardinalibus omnibus praesentibus.
In die Paschae propter communionem cardinalium fecit officium. Item in Ascensione. Nec in Pentecosten, neque in Trinitate, neque in Corporis Christi, non fuerunt Vesperae papales propter infirmitatem papae. Missae fuerunt dictae per praelatos non cardinales absente papa, omnibus praesentibus cardinalibus, cum sermone.
In die sancti Joannis Baptistae idem.
Item in die beatorum Petri et Pauli fuerunt Vesperae absente papa, officium fecit cardinalis Bononiensis. Solum incoepit Vesperas indutus pluviali cum mitra, et Antiphonam ad Magnificat incoepit, et dixit Orationem, nec dedit Benedictionem in crastinum in ecclesia beati Petri in Perusio, ubi papa residebat. Tunc dixit Missam absente papa, omnibus cardinalibus praesentibus, cum sermone.
Item vero anno Domini 1392, in die Candelarum in primis Vesperis, Vesperae non fuerunt mandatae, quia dominus noster noluit, sed tarde ipse eas audire [Col. 1364C] voluit cum paucis cardinalibus et cortisanis. Dicebant quod non deberent cantari solemniter, quia non habebat vigiliam De mane dedit candelas. Missa fuit dicta in sancto Petro per dominum cardinalem Neapolitanum. Duo diaconi cardinales stabant ante eum, et prior presbyterorum cardinalium etiam ad latus.
Anno Domini 1398, in Urbe Dominus Bonifacius papa IX, die Lunae, in vigilia Nativitatis Christi, incoepit infirmari. Vesperae fuerunt cantatae per cantores in magna capella. Dominus Pileus cardinalis de Ravenna incoepit Vesperas, indutus pluviali et mitra, stans ad latus cornu altaris super cathedram, ubi stant praelati, cum celebrant coram papa. Ipse solum [Col. 1364D] dixit Orationem, nec dedit Benedictionem. Omnes cardinales interfuerunt in media nocte; cardinales in Matutinis neque in Missis non interfuerunt, sed dominus Conradus archiepiscopus Nicosiensis camerarius, et [Col. 1363] Is est Petrus Amelii, auctor hujus libri, qui se patriarcham Gradensem dixit supra, cap. 158. Petrus patriarcha Gradensis interfuerunt in toto officio, cum aliis quatuor praelatis, nec cortisani venerunt. Cantores legebant lectiones, Antiphonas, Psalmos; et dedit Benedictionem hebdomadarius. Dominus camerarius dixit primam et secundam Missam absque intervallo; fecit commemorationem de papa in utraque Missa, nec dedit in fine Missae Benedictionem, sed nuntiavit indulgentiam ex parte papa de VII annis et VII quadragenis. [Col. 1365A] In tertiis Missam dixit dominus cardinalis de Ravenna. VII cardinales interfuerunt, nec dedit Benedictionem post Missam, et male, quia debebat.
In prandio dominus camerarius cum auditoribus et poenitentiariis tenuit tinellum. Non fuerunt secundae Vesperae. In die sancti Stephani dominus cardinalis Neapolitanus fecit officium; in die sancti Joannis dominus cardinalis de Bononia.
Nota de exsequiis cardinalium defunctorum. De sero fiunt exsequiae per religiosos et parochiales ecclesias in tinello praesente funere, et ad minus quatuor brandonibus accensis. Cardinalis vero debet jacere in lectica parata de pannis aureis et fimbriis de nigro cum armis illius, et familiaribus indutis de [Col. 1365B] nigro. Debent circumquaque sedere prope feretrum flendo; cardinalis vero, si est episcopus, debet esse totaliter indutus de vestibus sacris coloris nigri aut violacei totaliter, ut pontifex, 542 cum mitra alba; chirothecas et sandalia cum annulo pontificali, facie velata cum velo de serico. Item si sit presbyter, eodem modo; si diaconus, eodem modo, sed in habitu diaconi, at non cum planeta, nec cum chirothecis, nec cum annulis pontificalibus, sed cum aliis tunicis et parvis chirothecis, et parvo annulo
Item in exsequiis cardinalium semper unus cardinalis debet dicere Missam. Sermonem facit aliquis magister in theologia, qui debet fieri post Missam et ante absolutionem. Facto sermone, quatuor cardinales presbyteri antiquiores induunt se super alba [Col. 1365C] amictu, albo cinctorio, orarium et pluviale cum annulis, et sine chirothecis et sandaliis. Tunc ille qui dixit Missam antecedit, et alii tres sequuntur: vadunt prope castrum doloris, et cantores cantant Libera me, Domine. Quo cantato, qui dixit Missam aspergit corpus, vel feretrum aqua benedicta, et thurificat dicendo Pater noster, etc. Et facit primam absolutionem; deinde alii tres eodem modo juxta ordinem suum, prout in libro continetur. Cardinales vero alii et totus clerus remanet in choro. Si factus sermo non sit post Evangelium, prout alicubi fit, quia tamen Romana Ecclesia non consuevit, exspectant cardinales; et facta absolutione fiat sermo. Aliqui tamen consueverunt facere sermonem ante absolutionem; et hoc est quando altare jungitur vel [Col. 1365D] contignatur choro, quoniam ibidem remanet indutus, qui officium fecit. Verumtamen ubicunque, sive prope chorum, sive longe, dicatur Missa. Qui eam dixit, remanet indutus cum clero suo ante altare, quousque sermo sit finitus. Ideo ille qui praedicat debet stare in loco eminenti, quem possit audire etiam qui dixit Missam. In dicto sermone non datur Benedictio nec indulgentia. Item in Missa tenentur omnes cardinales, et omnes praelati in sedibus suis: et quilibet debet habere tortitiam ad minus de quatuor libris, cardinales et patriarchae; alii vero de libra, aut de duabus libris, sicut placebit exsecutoribus.
Item Missam debet celebrare cardinalis, et sermonem facere post Missam et absolutionem. Item [Col. 1366A] debet facere castrum doloris cum candelis. Item circumquaque debent etiam esse ad minus C tortitiae, et plus, secundum voluntatem exsecutorum; et totidem quando portatur ad ecclesiam.
Item subtus castrum doloris sedent familiares. Item in feretro debent esse magnum et longum pulvinar subtus caput cardinalis de nigro; item unum aliud ad pedes, super quo stant duo pilei cardinalis. Finita Missa, qui facit officium, deposita planeta cum ministris, cum thuribulo et aqua benedicta accedat prope caput defuncti extra castrum, et absolute incipit mitra deposita Non intres in, etc. Oratione facta vel finita, cantores cantant Subvenite, sancti. Quo cantato, dicit Kyrie, eleison, et thurificat et aspergit funus aqua benedicta, prout in Ordinario continetur. [Col. 1366B] Tunc adsunt quatuor presbyteri cardinales, induti cum pluvialibus et mitris albis et stolis; et cantato Ne recorderis, antiquior dicit Orationem, quam sibi placet post Pater noster, ut supra, et thurificat, etc. Postea cantatur Memento mei, Deus. Quo dicto, alius cardinalis, 543 qui est penultimus, eodem modo thurificat, et dicit aliam Orationem. Consequenter immediate alius cardinalis, qui stat ab alio latere, qui secundo loco dicit Orationem, similiter thurificat, prout alii fecerunt, et dixerunt, et Orationem quam sibi placet. Deinde ultimus cardinalis similiter facit. Quibus finitis, cantatur Libera me, Domine. Quo cantato, ille qui facit officium similiter ut prius thurificat, et dicit ultimam Orationem, scilicet Absolve, etc. Et tunc quilibet recedit, et fit sermo.
[Col. 1366C] Attende quod anno 1434, in exsequiis domini cardinalis Novariensis celebravit Missam dominus cardinalis sancti Marci; et dicta Missa immediate fuit sermo. Facto sermone, dominus cardinalis de Ursinis, dominus cardinalis sancti Marcelli, dominus Venetiarum, dominus cardinalis sancti Marci, induti pluvialibus venerunt ad feretrum. Et primo antecedebant duo presbyteri cardinales, videlicet dominus sancti Marcelli, et dominus Venetiarum; deinde dominus de Ursinis episcopus cardinalis, et dominus sancti Marci presbyter cardinalis qui celebraverat illo mane; et duo ipsorum steterunt ad unum latus feretri, et duo in altero latere. Primam autem Orationem dixit dominus sancti Marci qui celebraverat, videlicet, Non intres in judicio; et cantores, dicta [Col. 1366D] illa Oratione, dixerunt cantando, Subvenite, et dicto per eos Kyrie, eleison, dominus de Ursinis dixit Pater noster, et aspersit aquam benedictam, et incensavit, et dixit secundam Orationem, videlicet, Deus, cui omnia vivunt. Et dicta Oratione, cantores dixerunt Ne recorderis; et dicto Kyrie, eleison, dominus cardinalis sancti Marcelli ab alio latere aspersit et incensavit, et dixit Orationem tertiam, videlicet Inclina, Domine, quae Oratio est in Missali. Et dicta Oratione, cantores dixerunt Qui Lazarum. Idem dominus cardinalis sancti Marci, qui celebraverat Missam, qui erat in alio latere, ut supra, loco unius presbyteri cardinalis qui deficiebat, aspersit et incensavit, et dixit Orationem Fac, quaesumus, Domine, [Col. 1367A] hanc cum servo, etc. Qua Oratione dicta, cantores dixerunt Memento mei, Deus; et dicto Kyrie, eleison, dominus cardinalis Venetiarum dixit Pater noster, et apersit et incensavit, et dixit Orationem Absolve, quaesumus, Domine, animam famuli tui. Quae Oratio est in Missali. Qua Oratione dicta, cantores dixerunt Libera me, Domine, de morte, etc. Et dicto Kyrie, eleison, non fuit incensatum, sed dominus cardinalis sancti Marci in fine dixit Orationem, videlicet, Absolve, quae Oratio est in officio mortuorum.
Nota quod anno Domini 1393, die Sabbati 18 Aprilis, in vigilia Paschae, dominus Ladislaus rex Neapolitanus [Col. 1367B] Romam intravit, et in sancto Paulo omnes cardinales sibi obviam iverunt. Romani vero cum pallio in porta prope metam eum cum pallio receperunt, sub quo solus per totam Urbem usque ad gradus sancti Petri equitavit. 544 Duo vero diaconi cardinales, [Col. 1368A] qui eum associabant, ante banderenses equitabant, et illi vexilliferi Romanorum immediate ante regem equitabant; post regem immediate patriarcha Gradensis, et post eum comes Laurentii, et alii milites et praelati.
Die vero sanctae Paschae, in Missa, rex semper servivit papae de aqua, et semper sedebat inter duos primos episcopos cardinales; deinde patriarcha Constantinopolitanus post priorem presbyterum cardinalem, qui erat tertius in illa sede; deinde subprior, deinde patriarcha Gradensis, et sic omnes alii. In prandio vero dictus rex in mensa etiam sedebat inter duos primos episcopos cardinales.
Nota quod anno Domini 1400, pontificatus domini Bonifacii papae IX anno 12, in secunda Dominica [Col. 1368B] Adventus Domini propter frigus ipse non venit cum pluviali et mitra; et quia non erat indutus more solito, domini cardinales noluerunt sibi facere reverentiam in principio Missae more consueto, neque diaconi cardinales noluerunt stare ante papam [Col. 1367B] Sequebantur in Codice Acta concilii Lugdunensis sub Innocentio IV, et alterius sub Gregorio X, quasi consectaria hujus libri; sed cum alibi haec sint edita, [Col. 1368B] consulto ea praetermisimus, utpote non facientia ad auctoris institutum. .
Ordo Romanus XVI
[Col. 1367C] Dominica 1 de Adventu Domini, statio ad sanctam Mariam Majorem.
Dominica 2, statio ad sanctam Crucem.
Dominica 3, statio in basilica beati Petri apostoli.—Feria 4, statio ad sanctam Mariam Majorem.—Feria 6, ad Apostolos.—Sabbato, ad beatum Petrum.
Dominica 4, ad sanctam Eugeniam.—Missa mane prima ad sanctam Anastasiam.
545 Die Nativitatis Domini, statio in basilica beati Petri apostolorum principis.
In Epiphania Domini, statio in basilica principis Apostolorum.
Dominica in Septuagesima ad sanctum Laurentium foris murum.
[Col. 1367D] Dominica in Sexagesima, ad sanctum Paulum.
Dominica in Quinquagesima, ad beatum Petrum apostolum.—Feria 4 in capite jejunii, Collecta ad sanctam Anastasiam, statio ad sanctam Sabinam. Benedictio cineris. Omnipotens sempiterne Deus, parce metuentibus, etc. Deus, qui non mortem, sed poenitentiam desideras, etc. Alia. Deus, qui humiliatione flecteris, etc. Alia Oratio. Omnipotens sempiterne Deus, qui Ninivitis in cinere, etc. Interim ponendi sunt cineres super capita singulorum, ita dicendo, Memento, homo, quia pulvis es, et in pulverem reverteris. Antiphona ad Collectam. Exaudi nos, Domine, quoniam benigna est. Psalm. Salvum me fac, [Col. 1368C] Deus, quoniam. Presbyter dicat Oremus, Diaconus Flectamus genua. Levate. Oratio ad Collectam. Concede nobis, Domine, praesidia militiae Christianae sanctis inchoare jejuniis, ut, contra spirituales nequitias pugnaturi, continentiae muniamur auxilio. Per. Dominus vobiscum. Et cum spiritu tuo. Diaconus dicit Procedamus cum pace. Resp. In nomine Christi, amen. Antiphona per paradisum, Immutemur habitu. Kyrie, eleis. Kyrie, eleis. Kyrie, eleison. Pater noster. Et ne nos. In memoria. A porta inferi. Requiescant in pace. Domine, exaudi orationem meam. Dominus vobiscum. Oremus. Deus, cujus miseratione animae fidelium requiescunt, famulis et famulabus tuis omnibus hic et ubique in Christo quiescentibus da propitius veniam peccatorum, ut, a cunctis reatibus absoluti, tecum sine [Col. 1368D] fine laetentur. Per eumdem. Dicta Oratione intramus in ecclesiam, cantando Petre, amas me, cum Versu, Simon Joannis. Finito Responsorio, diaconus incipit litaniam. Nota quod in feria 2 et feria 4 et feria 6 non dicimus Kyrie, eleison in Missa, eo quod novem Kyrie, eleison dicimus in litania, tres Kyrie et Kyrie [Forsan, Christe ] in principio, et tres Kyrie in fine.—Feria 5, Collecta ad sanctum Nicolaum in Carcere; statio ad sanctum Georgium.—Feria 6, Colecta ad sanctam Luciam in VII Soliis; statio ad sanctos Joannem et Paulum.—Sabbato, Collecta ad sanctum Laurentium in Lucina; statio ad sanctum Tryphonem.
[Col. 1369A] Dominica 1 in Quadragesima, ad sanctum Joannem Lateran.—Feria 2, Collecta ad sanctos Cosmam et Damianum; statio ad sanctum Petrum in Vinculis.—Antiphona ad Collectam, Exsurge, Domine, adjuva nos. Psal. Deus 546 auribus nostris. Gloria Patri. Vers. Opus quod operatus. Oremus. Flectamus genua. Diaconus dicit Levate. Oremus. Preces populi tui, quaesumus, Domine, clementer exaudi, ut qui juste pro peccatis nostris affligimur pro tui nominis gloria misericorditer liberemur. Per. Dominus vobiscum. Et cum spiritu tuo. Diaconus dicit Procedamus in pace. Resp. In nomine Christi, Amen. Antiphona per paradisum, Multa sunt peccata nostra. Caetera dicantur eo ordine quo retro. Converte nos, Deus salutaris noster, et ut nobis, etc.—Feria 3, Collecta ad sanctum [Col. 1369B] Nicolaum de Carcere; statio ad sanctam Anastasiam.—Feria 4, Collecta ad sanctum Petrum ad Vincula; statio ad sanctam Mariam Majorem.—Feria 5, Collecta ad sanctam Agatham in Monasterio; statio ad sanctum Laurentium Panispernae.—Feria 6, Collecta ad sanctum Marcum; statio ad sanctos Apostolos.—Sabbato, Collecta ad sanctam Mariam in Transpadina; statio ad beatum Petrum apostolorum principem.
Dominica 2 in Quadragesima, statio ad sanctam Mariam in Dominica. In alio Codice. Dominica vacat. Statio ad sanctam Mariam in Dominica.—Feria 2, Collecta ad sanctos Cosmam et Damianum; statio ad sanctum Clementem.—Feria 3, statio ad sanctam Balbinam. In alio Codice. Collecta caret, statio ad sanctam Balbinam.—Feria 4, Collecta ad sanctum [Col. 1369C] Georgium; statio ad sanctam Caeciliam in Transtiberim.—Feria 5, Collecta ad sanctum Georgium; statio ad sanctam Mariam Transtiberim.—Feria 6, Collecta ad sanctam Agatham in Monasterio; statio ad sanctum Vitalem.—Sabbato, Collecta ad sanctum Clementem; statio ad sanctos Marcellinum et Petrum.
Dominica 3, statio ad sanctum Laurentium foris murum.—Feria 2, Collecta ad sanctum Adrianum; statio ad sanctum Marcum.—Feria 3, Collecta ad sanctum Sergium; statio ad sanctam Pudentianam.—Feria 4, Collecta ad sanctam Balbinam; statio ad sanctum Xystum.—Feria 5, Collecta ad sanctum Marcum; statio ad sanctos Cosmam et Damianum.—Feria [Col. 1369D] 6, ad Collecta ad sanctam Mariam Rotundam; statio ad sanctum Laurentium in Lucina.—Sabbato, Collecta ad sanctum Vitalem; statio ad sanctam Susannam.
Dominica 4, statio ad sanctam Crucem.—Feria 2, Collecta ad sanctum Stephanum in Caelio monte; statio ad sanctos Quatuor Coronatos.— 547 Feria 3, Collecta ad Monasterium domnae Rosae; statio ad sanctum Laurentium in Damaso.—Feria 4, Collecta ad sanctum Mennam; statio ad Paulum apostolum.—Feria 5, Collecta ad sanctum Quiricum; statio [Col. 1370A] ad sanctum Martinum de Montibus.—Feria 6, Collecta ad sanctum Vitum Magellum. In alio Codice, in Macello; statio ad sanctum Eusebium.—Sabbato, Collecta ad sanctum Angelum Piscium Venditorem; statio ad sanctum Nicolaum de Carcere.
Dominica 5, Al., de Passione; statio in basilica principis apostolorum.—Feria 2, Collecta ad sanctum Georgium; statio ad sanctum Chrisogonum in Transtiberim.—Feria 3, statio ad sanctum Cyriacum in Thermis. In alio Codice, Collecta vacat, statio, etc.—Feria 4, Collecta ad sanctum Marcum; statio ad sanctum Marcellum.—Feria 5, Collecta ad sanctam Mariam in Via Lata; statio ad sanctum Apollinarem.—Feria 6, Collecta ad sanctos Joannem et Paulum; statio ad sanctum Stephanum in [Col. 1370B] Caelio monte.—Sabbato, Collecta ad sanctum Xystum; statio ad sanctum Joannem in Porta Latina. In alio Codice: Sabbato ad sanctum Petrum, quando eleemosyna datur; Collecta ad sanctum Xystum, etc.
Dominica in Palmis, dicimus Tertiam in sancta Maria [Col. 1369D] Hoc oratorium erat ad turres basilicae Vaticanae, ut facile ex superioribus intelligitur, quod tamen hic noto propter Baronium, qui ecclesiam [Col. 1370D] beatae Mariae in Turribus fuisse Pantheon existimavit ad annum 1087. in Turre, ubi palmae benedicendae sunt. In alio Codice: Statio ad sanctum Joannem in Lateranis. In Processione per paradisum [Vulgo le Parvis ], Antiph. Pueri Hebraeorum portantes, etc. Pueri Haebraeorum vestim. Antiph. Occurrunt turbae. Christus factus est pro nobis obed., etc. Hanc Antiphonam cantamus semel tantum, et sine organo.—Feria 2, Collecta ad sanctam Balbinam; statio ad sanctos Nereum et Achillem.—Feria 3, Collecta ad sanctam Mariam de Porticu; statio ad sanctam Priscam.—Feria 4, Collecta ad sanctum Petrum in Vinculis; [Col. 1370C] statio ad sanctam Mariam Majorem.—Feria 5, in Coena Domini statio ad sanctum Joannem Lateranensem.—In Parasceve diurnalem cursum separatim cantamus, et hora nona ingredimur ecclesiam cum domino episcopo sive presbytero cardinali; et induti vestimentis nigris absque ullo cantu procedimus ante altare, et lector ascendit pulpitum, etc.
Dominica sanctum Pascha, statio ad sanctam Mariam Majorem.—Feria 2, post Pascha, statio ad sanctum Petrum.—Feria 3, statio ad sanctum Paulum apostolum.— 548 Feria 4, ad sanctum Laurentium foris murum.—Feria 5, ad sanctos Apostolos.—Feria 6, ad sanctam Mariam Rotundam.—Sabbato [Col. 1370D] ad sanctum Joannem Lateranum.
Dominica octava Paschae, statio ad sanctum Pancratium.
In litania majore, statio in basilica sancti Petri; ad Collectam in ecclesia sanctae Mariae in Turres. Haec in alio Codice.
Die Ascensionis Domini, statio in basilica principis apostolorum.
Die sancto Pentecostes, statio in basilica apostolorum principis.—Feria 2, ad sanctum Petrum in Vinculis.—Feria 3, ad sanctam Anastasiam.—Feria [Col. 1371A] 4, ad sanctam Mariam Majorem.—Feria 5, . . . . . .—Feria 6, ad Apostolos.—Sabbato, ad sanctum Petrum.
Dominica 16 post Pentecosten.—Feria 4, statio [Col. 1372A] ad sanctam Mariam Majorem.—Feria 6, ad Apostolos.—Sabbato, apud beatum Petrum.
In Purificatione sanctae Mariae, statio ad sanctam Mariam Majorem.
Eglogae
[Col. 1371B] 549 Capitula sequentis opusculi praenotamus, ut si forte quis ignarus exstans de ignobilitate hujus operis, aggrediensque illud quasi dignum, ac postea reperiens vile, ne poenitentia ductus dicat apud semetipsum, vel apud suos astantes: Si cognovissem rusticitatem hujus operis, nullatenus in eo laborem oculorum meorum impenderem. Videat modo in capite quae sequuntur usque in finem. Et si lectionis causa in aliquam nauseam incurrerit, non illi qui ordinavit, tantum ingratus existat, sed et sibi qui cognita ignobilitate magis eam elegit rimari usque ad calcem, etc.
1. Masculi stant ad australem partem, et feminae ad borealem, ut ostendatur per fortiorem sexum firmiores sanctos semper constitui in majoribus tentationibus aestus hujus mundi, et per infirmiorem fragilioremque sexum infirmiores in aptiore loco, etc.
550 2. Episcopus a laeva ingreditur, et transit ad dexteram. Christi enim corpus nos sumus omnes. [Col. 1371C] Ideoque fas est ut episcopus intrans ecclesiam imitetur suum caput Christum ingredientem in mundum; laevam partem tetigit Salvator noster, quia temporalem assumpsit, etc.
3. Intrant cum eo non amplius quam septem diaconi, totidem subdiaconi, totidem acolythi cum thuribulis non amplius, quam ternis. Saepe scriptum est, et in multis locis apertum, quod septenario numero universitas ecclesiae designatur, etc. Quamvis tacuissem de septem diaconibus ab apostolis ordinatis; ex hinc decreverunt apostoli vel successores apostolorum, per omnes ecclesias septem diaconos, qui sublimiori gradu essent caeteris, et proximi circa aram quasi columnae altaris assisterent; septem propter septem viros perfectos, quinque propter quinque libros Moysi, tres propter spem, fidem et charitatem.
4. Quod diaconi sunt, tot candelabra portantur, quia omni ecclesiae laboranti et imitanti Christum [Col. 1371D] promittitur gaudium aeternae vitae, et lux perpetua, etc.
5. Portatur et thuribulum, quod Christi corpus significat, sicut scriptum est in eadem Apocalypsi: Alius angelus venit et stetit ante altare, habens thuribulum aureum, etc.
6. Episcopus veniens ante altare, adorat primo Sancta, et postea pacem dat presbyteris et diaconibus, quia illum imitatur, de quo propheta scripsit: Multiplicabitur ejus imperium, et pacis ejus non erit finis. Primo episcopus adorat Sancta, quia primo illius misericordia impertienda est, a quo pax et concordia, et regnum Christi intra nos regnat. Duos sacerdotes osculatur, quia ipse est lapis angularis, qui conjunxit duos in unum parietem altrinsecus venientes, et dedit pacem his qui fuerant longe et his qui prope.
[Col. 1372B] 7. Post datam pacem cantor dat sanctae Trinitati gloriam, quasi dicat: Gloriam referimus Deo Patri et Filio et Spiritui sancto, quia pacem, quam prophetavit per sanctos suos prophetas, nobis in novissimis temporibus dignatus est ostendere. Quando dicit Sicut erat, diaconi procedunt ad altare, et iterum revertuntur ad episcopum, et stant erecti. Hoc significat quod ideo morti se tradiderunt, subauditur apostoli, ut Christi corpori adunarentur. In quo versu varietas multiplicium temporum demonstratur; id est, sicut erat in principio praeteritum, et nunc praesens, et semper futurum et aeternum, et in saecula saeculorum, longitudo magna. Unde Origenes: Quoties saecula saeculorum nominantur, fortasse licet ignotus nobis, tamen a Domino status aliquis terminus indicatur, etc. Quando dicitur prophetalis Versus, episcopus vadit ad altare, et osculatur eum, quia per ora prophetarum Christus venit in mundum, et transivit ad passionem.
8. Diaconi stant primo inclinati ante altare cum [Col. 1372C] episcopo, usque Sicut erat, quia chorus martyrum sanctorum ante novissimam tribulationem in convalle lacrymarum manet. Postea martyrio coronati erecti stant liberati, et securi jam ab omni persecutione, quorum Deus oculos abstersit ab omnibus lacrymis, et ab omni dolore, et ab omni esurie; ideoque stant ante Dominum semper.
551 9. Episcopus vero semper stat inclinatus usque ad prophetalem versum, quia Christus non anticipavit tempus quo praenuntiatus est per ora prophetarum. Tempore enim quo prophetae praedixerunt, venit in mundum ad passionem. Et ideo cum versu prophetali vadit ad altare, quia Christum imitatur, ut ostendat populo omnia quae prophetae praedixerant de Christi passione vera esse, et in tempore suo consummata. Sicut aperte legitur in prophetia Danielis, Septuaginta, inquit, hebdomadae abbreviatae sunt super populum tuum, etc.
10. Episcopus postquam adoraverit Sancta, pergit [Col. 1372D] ad dexteram altaris, et stat erectus versus ad Orientem: et diaconi retro illum, unus post unum, plures ad dexteram, pauciores ad sinistram. Episcopus ad dexteram altaris stat, quia Christus regnum praedicabat, in quo totum dextrum est, et nihil sinistrum habet; stat et erectus, quia venit regere suos in virga ferrea, id est, in inflexibili justitia; stat versus ad Orientem, quia, ut ipse indicat, non quaerebat voluntatem suam facere, sed ejus qui misit illum, sicut scriptum est, quia descendit de coelo, non ut faciat voluntatem suam, et reliqua. Nunquam retrorsum versus, sed semper faciam Patris intuetur. Unde ipse Dominus in Evangelio: Scio unde veni, et quo vado. Sic namque oportet Christum et regnum praedicare coeleste, et peccata sub pedibus sternere; respicere aeterna, et temporalia retro habere. Diaconi retro stant, quia, sicut diximus, bene [Col. 1373A] martyrum choro aptari possunt, qui et ministrantes sunt in sancto altari; et dalmaticas portant, quas solebat militaris usus portare. Ipsi diaconi praecesserunt ad altare, quia in veteri testamento martyres exstiterunt; et modo retro stant, quia post Nativitatem Domini nihilominus martyrio digne coronantur. Aliqui ex ipsis stant ad dexteram, et aliqui ad sinistram, quia multi de contemplativa vita martyrio coronati sunt, et multi de activa vita ad coronam martyrii procedunt, etc.
11. Candelae primo illuminantur extra ecclesiam, et per acolythos portantur in ecclesiam. Primo candelae procedunt, et postquam ventum fuerit ad altare, postponuntur. Utrumque demonstrant et doctores ecclesiae, id est illuminatores, exstitisse ante nativitatem Domini, et postea. Acolythi namque accensores luminum dicuntur. Portantur manibus, quia quos scientia replent bonis exemplis erigere nullatenus cessare debent. Eaedem candelae usque ad Kyrie, eleison acolythorum manibus tenentur, et tunc ponuntur [Col. 1373B] in pavimentum, et stant fixo gradu. Sic oportet doctores ut rudem populum nullatenus de manibus relinquant, antequam populus subjectus sciat dicere: Domine, miserere mei peccatoris. Quod est opere dicere, prout doctus sum a didascalo; Miserum me recognosco, et ideo misericordiam Dei implorare oportet. Stantque tunc per se in ecclesia, et illuminant ecclesiam, quoniam fas est ut qui jam doctus est a doctore doceat ecclesiam pro vice doctoris. Quae similiter, ut diximus de diaconibus, plura a dextris stant, et pauca a sinistris; de quo idipsum significare velle intelligimus, quod superius diximus de diaconibus. Post primam namque Orationem ponuntur candelae ante altare, non jam altrinsecus, ut antea, sed mistim per ordinem unaquaeque post alteram usque ad novissimam, quia sunt quidam qui omnia relinquunt et sese ad vitam contemplativam constringunt, plerique activam vitam ducunt et habent curam terrenarum rerum; tamen 552 quantum [Col. 1373C] possunt eleemosynas faciendo, vigilias exercendo, satagunt properare ad ecclesiam. Quos utrosque nostra Ecclesia mistim tenet. Quamvis et ideo possit intelligi candelas per ordinem ante altare poni, ut expedite possint ministri ad ambonem currere, et circa altaria ministrare. Evangelium quod portatur propius episcopo ostendit quod ipsum est nobis via eundi ad regnum Dei.
12. De sessione episcopi. Quod requiem animarum significet post actam Orationem; et quid significet quod presbyteri cum eo sedent; et de eo quod versus sit ad populum; ostendit datam esse illi potestatem eorum acta scrutari. Episcopus quidem post primam Orationem, quam precationem nominamus, sedet versus ad populum, et presbyteri cum eo. In ipsa vero precatione optationem bonam ecclesiae intelligimus, quasi dicat populo: Optavi bonum ecclesiae, et ideo sedeo. Et vos quidem si delectat requiem possidere animarum, quaerite primum regnum Dei, et justitiam ejus, et ad aeterna necessaria adjicientur [Col. 1373D] vobis, et post invenietis requiem. Stare namque est adhuc in certamine posito et orare; post victoriam vero sedere ac judicare. Sedent et presbyteri cum eo, quorum ministerium est idipsum enuntiare. De quibus Paulus: Presbyteri duplici honore habeantur, maxime qui laborant in verbo Dei. Post primam orationem stat versus ad populum, ut demonstret populo postquam Deo se manifestavit et sua acta, oravit pro se suisque, et populo bona precatus est, et laudem Deo retulit, habere ministerium opera populorum suorum examinare, quis inter eos dignus habeatur, vel quis indignus.
13. Nam ideo altior locus positus est episcopis, ut ipsi superintendant, et tanquam custodiant populum. Nam et Graece quod dicitur episcopus, hoc Latine superintentor interpretatur, quia supervidet, quia superintendit. Quomodo enim vinitori altior sit locus ad custodiendam vineam, sic episcopis altior [Col. 1374A] locus factus est. Et de isto periculoso loco et alto periculosa ratio redditur, nisi eo corde stemus hic, ut humilitate sub pedibus vestris simus, et pro vobis oremus.
14. Episcopus enim minister fuit qui dixit: Non veni ministrari, sed ministrare. Joannes nempe subminister, qui dixit: Hic erat quem dixi, quia post me venit vir, qui ante me factus est. Qui non ascendit ad superiorem gradum, quem solus solet ascendere qui Evangelium lecturus est, ut ostendat se subministrum esse, quia non est Joannes dignus solvere corrigiam calciamentorum ejus, cujus verba in eo leguntur.
Cantor vero ascendere potest indifferenter. Ascendit superius, quia Christus praelatus est Joanni. Stat in eodem, quia aestimatur Joannes. Stat inferius, quia venit ab eo baptizari. Non ascendit superius qui Responsorium cantat, quam qui lectionem legit, sed stat in eodem loco; et si ascendit superius, secundum superius dictos modos intelligitur. Responsorium [Col. 1374B] ideo dicitur, eo quod uno cantante caeteri respondeant. Cantavit unus Christus, id est vocavit Petrum et caeteros apostolos; illi responderunt, quia Christum imitati sunt. Et ideo Responsorium convocationi apostolorum convenit. Ipse idem solus Versum cantat, quia Christus seorsum pernoctans solus orabat, sicut in Evangelio: Ipse autem erat pernoctans in Oratione.
553 Diaconus cum ascendit ad legendum, petit Benedictionem ab episcopo, et accipit Evangelium ab altari; et praecedunt ante eum duo candelabra, et duo thuribula, sive unum. Illud quid significet, dictum est. Diaconus vero stat versus ad Meridiem, ad quam partem viri solent confluere. Petit prius Benedictionem ab episcopo; episcopus dat illi: Dominus sit in corde tuo, et in labiis tuis. Incensum quod ponitur in thuribulum orationem designat sanctorum. Unde dicit Propheta: Dirigatur Oratio mea sicut incensum in conspectu tuo. Diaconus dicit Dominus vobiscum. Et populus [Col. 1374C] se vertit ad Orientem, orat Deum ut possit digne intelligere quae auditurus est; et signum sanctae crucis singuli faciunt in frontibus suis, ut per signum sanctae crucis sint loricati, quatenus nulla phantasia diabolicae fraudis aditum inveniat introeundi in corda eorum, et auferre possit semen Evangelii de manibus eorum. Post haec baculi deponuntur e manibus. Judaei namque arundinem in dextera Jesu dabant, et spineam coronam capiti ejus imposuerunt, et salutabant eum, atque genua ponentes adorabant eum illudentes. Nos vero fugientes consensum eorum deponamus baculum, quem illi erexerunt ob superbiam. Neque coronam, neque aliud operimentum super caput eadem hora tenentes. Si intraverit quis subito eadem hora in ecclesiam, non salutamus eum, neque genua ponimus ad Orationem, donec lectum sit evangelium. Aliter baculum possumus intelligere, etc.
15. Diaconus pronuntians verba Evangelii, ad Meridiem stat versus, quoniam illis loquitur, de quibus [Col. 1374D] Paulus dicebat: Sapientiam loquimur inter perfectos. Quando enim sol ad Meridiem vergit, ferventior solet existere, et altior. Significat namque ecclesiam ferventem animo in amore Dei elevatam esse in magno culmine virtutum. Sane quando solemus sedere ad lectionem magistrorum, facies magistri nostri amplius est intenta in eum qui perfectius potest discere, quam in eos qui minus perfecte discunt. Non eo quod illi soli optet suam doctrinam, sed quia illos qui tardiorem sensum habent vult iterum doceri ab illo qui citius veram rationem invenire potest in doctrina magistri. Non dicimus ita ut hi qui post tergum sunt extorres sint a sancto Evangelio, sed ut per doctiores minus eruditi erudiantur, etc.
16. Post lectum Evangelium candelae exstinguuntur. Per candelas signantur doctores Ecclesiae. Et quid vult istud, quod post Evangelium exstinguuntur, nisi quod nemo doctorum transcendere potest verba [Col. 1375A] sancti Evangelii? Aperte etiam monstratur clauso sancto Evangelio exstinctam esse doctrinam doctorum.
17. De credo in Deum. Postquam Christus locutus est populo suo, fas est ut dulcius et intentius profiteatur credulitatem suam. Sicque convenit populo post Evangelium, quia Christi verba audivit, intentionem credulitatis suae praeclaro ore proferre. Christiana religio ut salva maneat, corde creditur ad justitiam; oris autem confessio fit ad salutem.
18. Post lectum Evangelium venit subdiaconus ferens in brachio sinistro calicem, 554 in quo recipiantur amulae populorum, et super calicem corporale. Quod accipiens diaconus, ponit super altare. Similiter calicem post receptas amulas. Dominus Jesus ipse diaconus et subdiaconus, etc.
19. De oblatione. Christus Dominus sacerdos est in aeternum secundum ordinem Melchisedech, qui rex Salem, id est pacis rex, obtulit panem et vinum, in praefiguratione vera sacerdotii Christi, qui obtulit domino [Col. 1375B] Patri verum panem, id est corpus immaculatum, et vinum, id est sanguinem suum. In cujus typo hodie nostra Ecclesia panem et vinum offert, in consideratione corporis et sanguinis Domini; et qui dedignantur oblationes offerre, dedignantur, quamvis non viva voce, confiteri se Christi passione esse redemptos; et eamdem passionem memoriae suae mandare. Ita tamen si non sit aliqua causa, quae forte ad tempus impediat. Cum [Col. 1375D] Fanonis varia significatio. Aliquando pro sudario, quod ministri sacri gerebant, alii vocabant mappulas, quibus manipulus successit. Aliquando pro velo, quod super pontificis caput ferebatur instar umbellae, supra pag. 270, et pag. 281, ubi mappa super caput [Col. 1376D] vocatur. Denique aliquando pro panno oblongo ad offerendas recipiendasve oblationes, ut hoc loco. fanonibus offerunt, quoniam legimus in passione Domini sudarium usurpatum esse. Aliter quippe fanones de lino efficiuntur; et linum multis modis sanctae Scripturae pro exhortatione passionis ponitur. Atque ideo fanonibus puris oblationes tenent, ut se ostendant religione sancta et catholica accepisse pro fratribus animam ponere, et non solum animas, sed et puras, ut non sint aliqua haeresi pollutae, sed et charitate mundatae. Unde dicit Apostolus: Et si tradidero corpus meum ut ardeam, charitatem autem non habuero, nihil mihi prodest. Novissime [Col. 1375C] omnium sacerdotes offerunt et diaconi, sed solum panem. Solus autem archidiaconus solet implere oblationes priorum, infundens aquam in calicem et amulam pontificis, ut ostendatur Christi corpus unum esse, et quod iste fecit, pro omnibus fecit. Sicut Petrus in Evangelio, Domino discipulos interrogante: Vos quem me esse dicitis? pro universitate discipulorum solus respondit: Tu es Christus Filius Dei vivi. Hoc quod omnes responderunt animo, viva voce solus Petrus protulit. Quod presbyteri in novissimo loco offerunt, non vacat a mysterio. Quando Joannes in Apocalypsi sua vidit similem Filio hominis in medio septem candelabrorum, et in eo vidit statum omnis Ecclesiae praesentis qualis esset; et cum hoc descripsisset: Pedes, inquit, ejus similes aurichalco, sicut in camino ardenti. Pedes ignitos novissimi temporis Ecclesiam dicit, quae eminentius est examinanda et probanda pressuris. Presbyteri ministerium est fortem esse in Ecclesia, ut pro se possit orare et pro populo. Et isti, ideo quia fortiores sunt in Ecclesia, [Col. 1375D] novissime offerunt, ut significent Ecclesiam, quoniam in novissimo tempore erit antichristus, videlicet multo plures injurias sustinere quam praesentem. Sed et si delectet audire cur viri ante feminas offerant, dicatur quia et primitiva Ecclesia in pressura, quando nondum pleniter christiani erant, plures injurias sustinuerunt, 555 quam modo sustineat praesens Ecclesia. Feminae in medio offerunt, quia sicut liquido patet, silentium est magnum in Ecclesia. Deo enim gratias, christianitas, maxime in istis temporibus, viget praecipue, quoniam sublimis potestas christiana est. Presbyterorum ministerium est et diaconorum in [Col. 1376A] altari et circa altare ministrare. Ideoque ipsi soli accedunt ad altare, quorum ministerium est circa altare.
20. Eo namque tempore quo Missa celebratur diaconi stant retro episcopo, et subdiaconi ante faciem ejus. Notum est enim dixisse Christum discipulis suis: Omnes vos scandalum patiemini in me in ista nocte. Qui, sicuti Christus praedixit eadem nocte, relicto eo, fugerunt. Atque hoc modo eadem hora secundi ministri altaris recedunt a facie episcopi, ut significetur ad tempus apostolos absentes fuisse, et tamen retro exspectantes, quoniam post passionem illum secuti sunt. Quid est retro stare? procul dubio sequi anteriorem. Subdiaconi vero post Angelicum Hymnum stant inclinati usquedum dicitur: Nobis quoque peccatoribus. Tunc primo se erigunt. et stant in loco ubi ante steterunt, quoniam discipuli et mulieres sequentes erant Dominum, usque ad locum crucifixionis, non solum sequentes, sed etiam plangentes. Conversus autem Jesus dixit: Filiae Jerusalem, [Col. 1376B] nolite flere super me, sed super vos et super filios vestros. Mulieres flebant quasi pro peccatore; sed ipse Dominus ostendit, non super illum debere flere, sed super ipsas flere. Et quid vis dicere, quale ministerium habeant subdiaconi, quando stant inclinati, si pro suis peccatis non orant et plorant? Per tropologiam subdiaconi inclinati sunt, quia declinaverunt. Stant erecti per confessionem, et sursum aspiciunt in faciem pontificis, postquam dicit Nobis quoque peccatoribus. Et quomodo poterant discipuli et mulieres claudere oculos suos, ut non viderent Dominum pendentem in cruce, quem tantum amabant? Subdiaconi in ipso aspectu perseverant, usquedum fanone calix circumdatur. Tunc demum recedunt ut praeparent [Col. 1376D] Imo patenas, quas deferunt subdiaconi ad confractionem Hostiarum. calices, in quo corpus Domini honorifice servetur. Audiet quandiu supra die steterint ad crucem. Lucas inquit: Hic accessit ad Pilatum, et petiit corpus Jesu, et depositum involvit in sindone. Subsecutae autem mulieres, quae cum ipso [Col. 1376C] venerant de Galilaea, viderunt monumentum, et quemadmodum positum erat corpus ejus; et revertentes paraverunt aromata et unguenta; et Sabbato quidem siluerunt. Mulieres quidem parant aromata et unguenta, unde condiatur corpus Domini, ne in pulverem redigatur. Subdiaconi quidem postquam vident calicem circumdatum linteo, vadunt ut praeparent calicem sive sindones mundas, in quibus recipiant corpus Domini, ne in terra cadat, et in pulverem vertatur. Mulieres Sabbato siluerunt, scilicet, subdiaconi exspectant, usquedum Oratio Dominica compleatur, et id quod pendet ad hanc Orationem. Convenienter quippe Sabbatum coaptatur Orationi Dominicae, in qua sunt septem petitiones. Etenim per septimam Sabbati septiformis spiritus intelligitur. De Oratione Dominica, 556 quae Sabbato aptatur, silentium Sabbati requiem mentis designat, quae datur per septem dona Spiritus sancti; et haec dona ministri nos petimus in Oratione Dominica: Unde ecclesiae eadem hora quiescunt. Plane diaconi inclinati permanent [Col. 1376D] usque dum compleatur Oratio Dominica; et subdiaconi erigunt se cum audiunt Nobis quoque peccatoribus. Per quos designantur illi quibus Christus dixit: Vos autem sedete in civitate, donec induamini virtute ex alto, scilicet apostoli. Sed istorum declinatio perseverans eorum perseverantiam in Oratione designat, ut acciperent promissum Domini. Quibus utique praecepit specialiter exspectare promissum Spiritus sancti in Jerusalem usque ad Pentecosten. Illi stant inclinati usquedum compleantur septem petitiones Orationis Dominicae, et de quibus superius legitur quod ministrantes ei erant usque ad sepulcrum; [Col. 1377A] et postea praeparantes aromata. Illi qui horum typum tenent recedunt de altari ad ministerium praeparandum, quando audiunt Per omnia saecula saeculorum. Amen.
21. De Te igitur, cur secreto cantetur. Consuetudo namque patrum nostrorum habebat ut qui Orationem facerent laudem Deo referrent. Igitur quod excelsa voce dicimus ante Te igitur, ad laudem pertinet Creatoris nostri, ut manifeste omnibus demonstretur, qui hanc valent distinguere; ubi et nos Deo gratias referendas esse refertur, et angelicam creaturam pronuntiat unamquamque in ministerio apto laudare Creatorem suum. Postea namque sequitur Te igitur, Oratio, videlicet, specialis sacerdotum, in qua orat, et specialiter pro aliquibus, ut facit pro apostolico. Et postea ubi dicit Famulorum famularumque tuarum. Et illico postquam pro propriis Orationem fudit, generaliter se convertit pro omnibus orare, adjungens Et omnium circum astantium, et caetera his similia. In eo, videlicet, quo ista Oratio specialiter ad sacerdotem [Col. 1377B] pertinet, solus sacerdos in eadem intrat, secreto eam decantat. Sequitur magistri sui praecepta, qui dicit: Tu autem cum oraveris, intra in cubiculum, et caetera. Iste namque mos apud nostram Ecclesiam usque hodie manet, ut si quis Orationem facit, specialiter faciat. Hanc ita exaltat voce, ut se ipsum admoneat quid in secreto cordis sui postulare debeat. Neque ab re est quare mos iste apud christianos teneatur: procul dubio quia Christus solus orabat. Unde Matthaeus: Et dimissa turba ascendit in montem, solus orare.
22. De crucibus in Te igitur. Cruces in hac Oratione senario numero perficiuntur, ut sicut Dei opera perfecta sunt, ita et ejusdem Dei et domini nostri Jesu Christi corpus perfectum intelligatur. Senarius enim numerus partibus suis computatus perfectus est; hoc significat quod novissima crux cum oblatione celebratur, quod pro tota Ecclesia venerat is pati, cujus corpus passioni succubuit usque ad tactum crucis.
Quinque etiam ordines crucium, quae fiunt ante sextum, [Col. 1377C] quando cum oblata tangitur calix, significant quinque aetates mundi ante nativitatem Domini; sextus vero tempus illud quod restat a nativitate Domini usque in finem mundi. Significat enim semel tactus calix oblata semel Dominum ascendisse crucem, 557 ut finem haberet cruciatus qui fiebat per quinque aetates mundi. Per oblatam quae exaltatur in manu signantur prophetae, qui in manibus exaltabant verum panem Christum, quando ejus incarnationem aperta voce prophetabant. Unde Isaias: Ecce, inquit, virgo concipiet, et pariet filium. Cum ipsam crucem videt diaconus facere et incipere calicem exaltare, vadit et tenet calicem simul cum episcopo exaltatum usque dum dicit Per omnia saecula saeculorum; et postea ponit calicem in altare, et involvit eum in sudario. Nempe Joseph, accepto corpore Jesu, involvit in sindone munda, et posuit illud in monumento suo. Hunc diaconum praesentem propter conveniens ministerium ponimus in typo Joseph, sive generaliter [Col. 1377D] in typo eorum qui casto corde mysteria Christi suscipiunt. Diaconus siquidem qui tenet calicem exaltatum cum pontifice ponit illum in altare, quia Joseph, deposuit de cruce corpus dominicum, et posuit in monumentum. Diaconus, sicut diximus, involvit cum sudario calicem, quemadmodum Joseph involvit sindone munda. In ipso altari, id est in sepulcro, corporale jacet: per quod intelligitur ipsum linteum majus quo totum corpus tegebatur in sepulcro; et per illud quod aliquam partem calicis tegit, sudarium intelligimus, quod aliquam partem capitis Domini tegebat, et aliquam non tegebat, sicut mos Judaeis est facere. Et remanet in altari, id est in sepulcro, hoc opus, usquedum tria capitula compleantur, id est prologus de Oratione sequenti, Pater noster, et Libera nos Domine. Etenim tres dies in sepulcro Dominus quievit. Postea namque commistum corpus dominicum vino, simulque pace annuntiata aufertur dominicum corpus [Col. 1378A] de altari, quemadmodum in tertia die anima quae descendit ad inferna ut liberaret justos, ut corporis vivificaret membra, rediit ad corpus, et non est amplius inventum dominicum corpus in sepulcro. Et ideo quia totus homo surrexit, simul fas est ut illico cum oblatione calix Domini auferatur de altari.
23. De nominibus quatuor Orationum episcoporum sive populi. Prima Oratio dicitur aliquando Oratio, aliquando Collecta. Manifestum est quod ideo Oratio dicitur, quia precantur bona populo; collecta vero, quia populus inchoatur in unum. Libeat fraternitatem tuam, frater charissime, uti auctoritate sancti Augustini in hoc opusculo. Istud officium namque in quatuor species dividit, id est in precationes, in Orationes, in postulationes, in gratiarum actiones; ita commemorans. Quidquid agitur in officio Missae, antequam oblatae ponantur in altari, precatio nominatur. Et hanc differentiam facit inter precationem, et deprecationem, et imprecationem, quod precatio sit quando bona optat populo; deprecatio, quando orat, ut devitet [Col. 1378B] malum, et desinat a peccatis; imprecatio, quando mala optat, id est maledicit. Prima vero Oratio quam dicit episcopus precatio nominatur, id est optatio bona populo. Diximus namque quod Introitus foret ad officium prophetarum, quoniam per ora prophetarum Christus introivit in mundum; et non solum intravit, sed et carnem assumpsit, et homo factus est, 558 ducens originem secundum carnem de sanctis patriarchis; quorum unus valde optat et commendat exspectationem ejus populo dicens: Non auferetur sceptrum de Juda, etc.
24. De Secreta. Secreta dicitur, eo quod secretam Orationem dat episcopus super oblationem, ut velit respicere Deus super oblationem propositam, et deputare eam futurae consecrationi. Notum est enim ideo secretam Orationem facere super oblatam, ut possit ex ea fieri corpus Domini.
25. Fractio oblatarum illam fractionem significat quam Dominus duobus discipulis fecit in Emmaus. Qua de re solent aliqui episcoporum, quando invicem [Col. 1378C] communicant, tres portiones facere de una oblata, in typo horum trium, id est Christi et Cleophae, et, ut dicunt, Lucae. Sicut enim multae Ecclesiae sunt per universum orbem terrarum, propter diversa loca, et tamen una sancta est catholica, propter unam fidem, sic et multae oblatae, propter vota offerentium, unus panis est, propter unitatem Corporis Christi. Si enim requiris quare non integra oblata ponatur in calicem, cum constat integrum corpus Domini resurrexisse: Partim resurrecturum, partim jam vivit, ut ultra non moriatur; partim mortale est, et tamen in coelo. Unde dicit Apostolus: Nostra autem conversatio in coelis est.
26. De pace annuntiata antequam commisceatur corpus et sanguis Domini. Duobus enim modis potest accipi pax dicta ab episcopo sive presbytero, antequam corpus Domini mittatur in sanguinem: scilicet, et illa pax per istam intelligi potest, quae justis eodem tempore data est, quando anima Christi descendit [Col. 1378D] ad infernum, et eruit inde omnes fideles, etc. Vel certe ea pax per istam intelligi potest quae data est Christi corpori, quando anima ad illud rediit, ut sicut neque anima unquam turbata est pro sua morte, ita nec corpus ultra turbetur de sua mutatione; sed ea pace fruantur utraque, ut semper gaudeant de aeterna immortalitate. Non enim ab re est si per tactum quo tanguntur labia calicis eodem tempore Scripturam illam accipiamus: Et insufflavit in faciem ejus spiraculum vitae; ut in eo membro restauratio vitae intelligatur, cui primo ut viveret, legitur data. Sane et illud rationi congruit, ut quatuor sensus sunt in capite, per quatuor partes mundi labia calicis tangantur, etc. Gentiles quidam, qui nondum erant Dei, quaerebant per Philippum, qui erat os lampadis, videre Jesum. In quo significatum est gentiles futuros corpus Domini per fidem; ita et iste panis, quando primum ponitur in altari, datur intelligi [Col. 1379A] futurum de eo fieri corpus Domini. Audiamus quid de jam commemoratis gentilibus respondeat Dominus. Nisi granum frumenti cadens in terra mortuum fuerit, ipsum solum manet. In quo profecto ostenditur, nisi ipse moriatur, gentilitatem non fieri corpus suum. Sic sane ut panis purus corpus suum antea fieri non poterat, nisi ad memoriam reducatur sacerdotis sacramentum passionis Domini, et crucis signaculum pro eo celebretur.
27. Item de Secretu. Christus solitudinem quaesivit in Oratione; 559 quanto magis nos oportet quaerere, qui undique circumdamur tumultibus vitiorum, et consuetudine saeculari? Utile namque est omnem Orationem specialem sacerdotum secretam esse, ut non cogitemus quomodo placeat vox et compositio oris populo terreno, sed tantummodo cogitemus qualiter mens soli Deo concordet quem orat. Ab illo loco ubi Secretam dicit episcopus, usque ad Agnus Dei, totum illud vocat Augustinus Orationes.
28. De Praefatione. Praefatio namque dicitur, quasi [Col. 1379B] praelocutio. Haec namque Oratio quae Praefatio dicitur, praelocutio est totius secuturae Orationis quae inchoatur ante Te igitur, pervenitque usque ad Agnus Dei. Hanc igitur consuetudinem haec Oratio tenet, quam habuit Oratio Patrum nostrorum qui solebant laudes Deo referre in Oratione. Ita namque Daniel oravit: Domine Deus noster, qui eduxisti populum tuum de terra Aegypti, etc.
29. De Benedictione post communionem. Postcommunionem hanc Orationem Augustinus postulationem vocat. Postcommunionem namque dicit, quia postquam populus communicat, haec sequitur; super populum vero, quia tunc benedicitur populus, ut nostro sancto conveniant Evangelio. Post Orationem et communicationem Benedictio sequitur, quoniam postquam Christus in cruce oravit, et coram discipulis manducavit, et reliquias eis dedit, et elevatis manibus suis benedixit eos: Et factum est cum benediceret eos, recessit ab illis, et ferebatur in coelum. [Col. 1379C] Nostra quippe Benedictio postulatio est apud Deum, ut benedicere dignetur. Episcopus namque, data Benedictione, revertitur ad propria. Postea annuntiat diaconus Ite, Missa est. In angelorum typo loquitur populo, qui dixerunt apostolis: Hic Jesus [Col. 1380A] qui assumptus est a vobis in coelum, et reliqua. Quid est namque Ite, Missa est, frater mi? nisi, Ite cum pace ad domos vestras. Legata est pro vobis Oratio ad Dominum, et per angelos, qui nuntii dicuntur, allata est in conspectu divinae Majestatis. Populus respondet Deo gratias. Hanc responsionem Augustinus vocat gratiarum actiones. Hoc agit sancta Ecclesia more apostolico, qui erant adorantes Jesum, et regressi sunt Jerusalem cum gaudio magno. Audi qualiter apostoli Deo gratias referant: Et erant semper in templo laudantes et benedicentes Deum, qui vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.
Qualiter quaedam Orationes et cruces in Te igitur agendae sunt
Te igitur, clementissime Pater, per Jesum Christum Filium tuum dominum nostrum supplices rogamus ac petimus, uti accepta habeas et benedicas. Hic signat [Col. 1380B] oblationem et calicem tribus vicibus; non tamen sub una cruce, sed separatim singulis singulas faciens cruces. Haec † dona, haec † munera, haec † sancta sacrificia, illibata. In primis quae tibi offerimus pro Ecclesia tua sancta catholica, quam pacificare, custodire, adunare, et regere digneris toto orbe terrarum, una cum famulo tuo papa nostro ill. Memento, Domine, famulorum famularumque tuarum. 560 Hic nomina vivorum nominentur si volueris, sed non Dominica die, nisi certis diebus. Et omnium circum astantium, quorum tibi fides cognita est et nota devotio, qui tibi offerunt hoc sacrificium laudis pro se suisque omnibus, pro redemptione animarum suarum, pro spe salutis atque incolumitatis suae, tibique reddunt vota sua aeterno Deo, vivo et vero. Communicantes et diem venerantes . . . . . . Cosmae et Damiani. Si fuerit natale sanctorum, hic dicat: Sed et diem natalitii beati ill., vel beatorum ill., celebrantes, et omnium sanctorum, quorum meritis precibusque concedas, ut in omnibus protectionis [Col. 1380C] tuae muniamur auxilio per Christum Dominum nostrum. Hic inclinat se usque ad altare, dicens: Hanc igitur oblationem servitutis nostrae . . . et in electorum tuorum jubeas grege numerari per Christum Dominum nostrum. Caetera habes superius, pag. 61.
De ecclesia Lateranensis
Beatissimo domino et Patri reverentissimo Alexandro divina gratia catholicae Ecclesiae atque sedis apostolicae summo pontifici, Joannes qualiscunque diaconus [Col. 1379D] basilicae Salvatoris patriarchii Lateranensis canonicus, librum de Sanctis Sanctorum ex archivo renovatum. Cum juxta sapientis viri praeconium, gloria regum sit celare verbum, et gloria Dei investigare sermonem, tanto utriusque professoribus probabile est ad utriusque beneplacitum et honorem sollicitum ac devotum praestare obsequium, quanto de utriusque gratiae plenitudine speratur remuneratione dignum, atque indubitanter creditur affuturum, etc. Hoc itaque considerationis respectu considerans, libellum de Sanctis Sanctorum memoriam continentem, qui in archivo hujus sacrosanctae basilicae a praedecessoribus nostris usque ad nostra tempora conservatur, antiquitatis vetustate jam quasi abolitum, quoniam beatitudini vestrae bene placitum est et gratum, erogatum quia pernecessarium, ne tam celebris sacrorum memoria, quae ab antecessoribus nostris nobis diligenter conservata est et tradita, per nostram negligentiam posteris nostris oblivione deficeret, sanctitatis vestrae auctoritate et [Col. 1380C] praecepto, mandato quoque et voluntate venerabilis prioris Joannis et fratrum ejusdem Ecclesiae, ad honorem Domini et Salvatoris Jesu Christi renovare curavi posteritati conservandam, ipsorumque devotioni profuturam. Sane quia non solum de mendosis, [Col. 1380D] sed etiam de otiosis ante tribunal Dei viventis, in cujus manus horrendum est incidere, 561 reddituri sumus procul dubio rationem; scire cupio vestrae paternitatis benevolentiam Deo et hominibus meritorum plenitudine et sinceritate reverendam, atque universos qui hujus libelli memoria gaudent, me nullatenus superstitionis causa aliquas novitates praesumptionis inserere, sed simpliciter antiquam seriem scribendo conservans, si qua alia superaddo, illa sunt procul dubio quae vel ipse jam per quinque lustrorum spatia, in hac sacrosancta basilica in canonicali proposito vivens, oculis propriis vidi, vel ab antecessoribus nostris veridica relatione cognovi, ea scilicet quae sunt de translatione sanctorum Chrysanthi et Dariae, seu de inventione sanctarum Rufinae et Secundae, atque sanctorum Cypriani et Justinae, vel etiam quae de historiis et auctoritatibus sanctorum ad repellendam ambiguitatis opinionem quorumdam de absconsione tabernaculi et arcae, et his quae continebantur in ea, vel altaris incensi. Quae [Col. 1381A] nimirum ut liquido clarescant, et historiographorum nomina et libros, et tempora, seu doctorum nomina, vel volumina manifestius in sequentibus declarare curavi, etc.
IN NOMINE SANCTAE ET INDIVIDUAE TRINITATIS.
Incipit scriptum de supremae sanctuario sanctae Dei Romanae, id est Lateranensis, Ecclesiae, compositum de archivis et antiquis pontificum Romanorum gestis, quae videlicet ecclesia patriarchalis et imperialis privilegio ac praerogativa sanctae sedis apostolicae, dono gratiae Dei Salvatoris Jesu Christi super omnes Ecclesias totius orbis terrarum obtinet dominationem atque principatum, quae etiam divino nutu apostolici culminis et Romani imperii nomen possidet gloriosum.
Et quoniam totus orbis terrarum huic matri Ecclesiae debitae subjectionis exhibere debet obsequium, multi ex diversis regionibus hic conveniunt oratores, quibus nescientibus quantum et quam pretiosissimum [Col. 1381B] in hac praedicta Ecclesia sanctuarium Dei sit reconditum, per istarum insinuationem litterarum volumus esse notatum, saltem quando hic conveniunt ad exorandum Deum Dei Filium Jesum Christum Dominum nostrum Salvatorem sanctorum pro pace sanctae Ecclesiae, pro remissione omnium peccatorum, pro acquirenda gloria aeternae visionis Dei, pro societate aeternorum civium et sanctarum animarum.
Igitur post beatam ac salutiferam Domini nostri Jesu Christi passionem, et ab inferis gloriosam ipsius resurrectionem, seu in coelum admirabilem ascensionem, percepta consolatione gloriosissimi adventus Spiritus sancti, in sortem suae praedicationis apostoli iter suum direxerunt, et dispositione ineffabilis misericordiae Dei regni coelestis senatores eximii, Petrus scilicet et Paulus, caput totius orbis, hanc Romanam videlicet civitatem, ingressi sunt, in qua ad honorem Domini nostri Jesu Christi catholicae fidei fundamentum super Petram, id est Christum, fideliter collocarunt; [Col. 1381C] pro cujus aedificationis incremento usque ad mortem decertarunt, pro cujus amore gloriosum sanguinem suum effuderunt ad denique mortem crucis, et gladii temporalem subeuntes, Regis superni curiam laureati petierunt. Isti sunt viri sancti quorum doctrina fulget Ecclesia, 562 quam antiquus hostis per Neronem primum, deinde per succedentes principes per trecentos annos et eo amplius impugnavit et concussit, sed nullatenus evertere valuit. Cum enim placuit ei qui fideles suos igne passionis permisit examinari, Constantinus Augustus, Constantii et Helenae filius, culmen imperii subiit, et praecedentium tyrannidem principum in servos Jesu Christi aliquandiu exercuit; sed immensa Dei pietas electorum suorum clamantium ad se dolori et angustiae compatiens, calamitati et miseriae tantae persecutionis finem imponere non distulit. Quid plura? sicut enim in Vita sancti Silvestri legitur, praefatus imperator Constantinus elephantiae lepra a Deo percutitur; [Col. 1381D] cui pontifices capitolii hoc dederunt consilium, quatenus in piscinam occisorum infantium sanguine plenam nudus descenderet, et a lepra sic mundatus pristinam sanitatem sic reciperet, etc.
Deinde privilegium Romanae Ecclesiae pontifici contulit, ut in toto orbe Romano sacerdotes hunc ita caput et principem habeant, sicut omnes judices regem habere consueverant; in quo privilegio ita inter caetera legitur: «Utile judicavimus una cum omnibus satrapis nostris, et universo senatu, optimatibus etiam et cuncto populo Romanae gloriae subjacenti, ut sicut beatus Petrus in terris vicarius Filii Dei videtur esse constitutus, etiam et pontifices ipsius principis apostolorum vice principatus potestatem amplius quam terrenae imperialis nostrae serenitatis mansuetudo habere videtur, obtineant,» etc.
Sicut enim in Gestis beati Silvestri legitur, quae beatus papa Gelasius in concilio septuaginta episcoporum [Col. 1382A] a catholicis legi commemorat, praefatus imperator Constantinus secunda die processionis suae promulgavit legem, quae his verbis concluditur: Sit omnibus notum, nos ita Christi cultores effectos, ut intra palatium nostrum templum hujus nominis construamus, etc. Quam Ecclesiam postea aedificatam et consummatam beatus Silvester publice (quod non fiebat antea) solemniter consecravit quinto Idus Novembris. Et est illa usque hodie celeberrima festivitas in Urbe, in qua prima ecclesia publice consecrata est, et imago Salvatoris infixa parietibus, primum visibilis omni populo Romano apparuit. Inscribitur enim Dedicatio basilicae Salvatoris. Inde est quod quaecunque ecclesia per Urbem atque per orbem Salvatoris vocabulo specialiter intitulatur, in praefata die ipsius celebritatis memoriam recolit et veneratur; cujus dedicationis solemnitatem octo diebus celebrandam apostolica sancivit auctoritas, quoniam decimo die a solemnitate dedicationis istius dedicatae sunt postea basilicae sanctorum Petri et Pauli.
[Col. 1382B] Inde est quod Romanus pontifex ipsius Salvatoris Jesu Christi, qui suavis et copiosus est in misericordia omnibus ad se redeuntibus, in dedicatione istius sacrosanctae basilicae, quae misericordiae sortita est vocabulum, de omnipotentis Dei certa misericordia praesumens salubriter ordinavit, ut omnibus ad hujus festivitatis laetitiam convenientibus magna fieret remissio peccatorum, de quibus tamen digne Deo Ecclesiaeque confessi per poenitentiam fuisse noscuntur, seu qui usque ad octavam diem, cum vera et Deo grata cordis contritione confiterentur. Quae videlicet emissio apostolica providentia sic tripertita distinguitur, ut Romanis et circum adjacentibus I M. annorum, 563 Thuscis et Lombardis II M. annorum, sed et his qui maria transmeare noscuntur, III M. annorum, maneat remissio peccatorum. Similis eademque institutio remissionis facta probatur in hac prima et sacrosancta basilica quinta feria in Coena Domini, quando a domno apostolico consecratur sacrum [Col. 1382C] chrisma, quando et haeretici contumaces, et extollentes se adversus hanc sanctam catholicam et apostolicam Ecclesiam, publicae excommunicationis maledictione apostolica sententia traduntur Satanae in interitum carnis, ut tandem, miserante Deo, resipiscentibus illis a diaboli laqueis, spiritus eorum salvus sit in die Domini nostri Jesu Christi.
Haec, inquam, Ecclesia a sanctis Patribus, sicut in eorum scriptis invenitur, pluribus mysticis est vocabulis insignita. Haec etenim principaliter vocatur basilica, quia cum Regi regum Salvatori Jesu Christo sit dedicata, ei qui in terra summus rex est et sacerdos, comprobatur esse commissa. Vocatur etiam basilica aurea, vel basilica Constantiniana, a Constantino, ut dicitur, tota aureo musivo depicta. Dicitur etiam templum misericordiae, quia, ut usque hodie cernitur, cum multos aditus habuerit, nulla die [Col. 1382D] vel nocte claudebatur, nisi tapetibus, ut quasi alterum asylum semper pateret obnoxiis omnibus, quatenus amplius non punirentur a legibus saecularibus. Legitur quoque apostolica Ecclesia, apostolorum duntaxat doctrinis instructa; sedes apostolica, quia praeter apostolicum nullus alius sedere praesumit; sedes prima, quia secunda est Antiochena, tertia Alexandrina; sedes Petri, quia per vicarium suum ipsemet sedet ibi. Vocatur et ab Urbe Romana ecclesia; et a loco Lateranensis Ecclesia, Lateranensis basilica, Lateranense episcopium, Lateranense patriarchium. Dicitur haec Universalis Ecclesia, quia ejus episcopus de universis habet judicandi potestatem, de illo vero nullus. Et propter hoc appellatur caput Ecclesiarum, mater Ecclesiarum, et magistra Ecclesiarum, quia omnes ab illa accipiunt fomentum et magisterium. Omnibus providet, pro omnibus invigilat, pro cujus utique fide ut aliquando non deficiat, [Col. 1383A] sed fratres suos confirmet, ipse Salvator exorat. Iis atque aliis omnibus haec aula Dei nobiliter in divinis paginis decoratur et honoratur.
Hanc itaque sacrosanctam basilicam, omni mundo reverendam, beatissima Helena Constantini mater post perceptum sacri baptismatis sacramentum, incomparabilis sanctuarii thesauro ditavit. Quod videlicet de Hierosolymitanis partibus rogatu ipsius Augusti filii transportavit, quod ab antiquis ante Incarnationem Domini fuerat reconditum, et post destructionem, quae a Tito et Vespasiano Romanis principibus facta legitur, inibi habebatur residuum. Totidem Deus omnipotens viscera misericordiae suae Romanae huic Ecclesiae dignata est aperire, cum jam dicta regina sanctuarium, quod Dei nutu de civitate sancta Jerusalem secum attulerit ad filium, in hujus sacrosanctae [Col. 1383B] basilicae, 564 quae sacerdotalis est et regia, transtulit habitaculum. Quod quia nondum proprio designatur ex nomine, licet indignus sim nomen ejus depromere, tamen in honore suae laudis non differam cum reverentia nominare.
Item anno Dominicae Incarnationis 1260 Alexander papa quartus in die dedicationis hujus Ecclesiae sacrosanctae corroboravit et confirmavit omnes quascunque indulgentias, a quibuscunque summis pontificibus, quocunque tempore concessas; sed et illas principaliter, quas beatus Silvester abunde statuit et donavit, inclinatus justis precibus humilis et christianissimi Constantini, et de speciali misericordia et gratia prorogavit eas usque ad diem dedicationis apostolorum Petri et Pauli.
In hac itaque sacrosancta Lateranensi basilica salvatoris Jesu Christo Deo dicata, quae caput est mundi, [Col. 1383C] quae patriarchalis est et imperialis, sedes est apostolicae cathedrae pontificalis, et in ejusdem Ecclesiae ara principali est arca foederis Domini, vel, ut aiunt, arca est inferius, et altare ad mensuram longitudinis, latitudinis et altitudinis arcae conditum est superius, inter quatuor columnas de rubeo porphyrio suo sub quodam pulchro ciborio. In quo quidem, ut asserunt, multum est sanctuarium, sed quale sit non agnoscunt, nam nomen ejus nesciunt.
In altari vero quod superius est ligneum de argento coopertum, atque sub eo inferius, est tale sanctuarium, septem candelabra quae fuerunt in priori tabernaculo. Unde Paulus dicit apostolus: Tabernaculum factum est primum, in quo erant candelabra, et mensa, et propositio panum, quae dicitur sancta, et aureum thuribulum, et urna aurea habens manna, quod habuit secundum tabernaculum, quod dicitur sancta sanctorum. Et ibi virga Aaron quae fronduerat. Et tabulae testamenti, et virga Moysi, qua percussit bis silicem, et fluxerunt aquae. Item sunt ibi reliquiae [Col. 1383D] de cunabulis Domini. De quinque panibus hordeaceis, et duobus piscibus. Item mensa domini. Linteum unde extersit pedes discipulorum suorum. Tunica inconsutilis, quam fecit virgo Maria filio suo domino nostro Jesu Christo, quae in morte ipsius a militibus sortita est, non scissa; quam dum Salvator inibi reservaverit, haeresis vel scissura fidei diu non erit in ea. Purpureum vestimentum ejusdem Salvatoris et Redemptoris. De sanguine et aqua lateris Domini ampullae duae. Circumcisio Domini. Sudarium quod fuit super caput ejus, quod est unum de quinque linteaminibus, quibus sanctissimum corpus ejusdem Domini nostri fuit involutum. Est ibi de loco Ascensionis Christi in coelum. De sanguine sancti Joannis Baptistae. De pulvere et cinere combusti corporis ejusdem praecursoris Christi. Cilicium ejus de pilis camelorum. De manna sepulturae sancti Joannis evangelistae ampulla plena. Tunica ejusdem [Col. 1384A] apostoli et evangelistae, qua supposita corporibus trium juvenum, surrexerunt, mortui enim fuerant propter venenum quod biberant.
Verum quam plurimi, sacrorum voluminum et historiarum profunda mysteria minus prudenter investigantes, nec intelligentes neque quae loquuntur, neque de quibus affirmant, propter hoc quod in secundo libro Machabeorum de absconsione tabernaculi et arcae, seu etiam altaris incensi reperitur, superflua opinione existimant ipsum tabernaculum, et arcam vel altare, hactenus occultata usque ad tempus futuri judicii latere, et ignorare, etc.
Quo autem tempore, vel a quibus vasa templi, et utensilia, seu universa donaria Romae delata fuerunt, [Col. 1384B] vel ubi reposita, praefatus doctor Hieronymus, cui proprium fuit semper nova quaerere, et absconsa dilucidare, in expositione Joelis prophetae, testatur quod Titus et Vespasianus, Romani principes, post ascensionem Domini, destructa civitate Hierosolyma, et templo, ob victoriam et monumentum populi Romani, omnia illa quae in templo praecipua et speciosa Judaei habuerant, secum asportaverunt, imo ab ipsis Judaeis asportari jusserunt, et aedificato Romae templo Pacis, ibi ea in delubrum mirifice condiderunt, quae Graeca et Romana narrat historia. Nec dubium unde tantus vir docuit habendum, quod Graeca et Romana historia voluit esse confirmatum. Hoc idem usque hodie liquido perpenditur in triumphali arcu, qui appellatur Septem Lucernarum, qui constructus fuisse probatur ad memoriam praedictorum principum totiusque populi Romani juxta ecclesiam sanctae Mariae Novae, in quo candelabra, quae fuerunt in priori tabernaculo, et arca cum vestibus suis, quae fuit in secundo intra velum, manifeste ac mirifico opere sculpta fuisse [Col. 1384C] cernuntur.
Hoc etiam manifestioribus documentis eloquentissime doctor Leo papa in sermonibus Dominicae Passionis, cum de velo scisso in templo sub ipso tempore passionis Christi contra perfidiam Judaeorum contestando inveheret, declarare videtur, dum ipsorum caecitatem Judaeorum omnia mundi elementa evidentius arguisse protestaretur in sermone, qui sic incipit, Cum multis modis Judaica impietas laboraret, scripsit ita: «Quod si ad arguendos vos, nec coelestia, nec inferna sufficiunt, et crucem Christi magis potuerunt petrae atque monumenta, quam vestra corda sentire, saltem quod in templo actum est, scienter advertite. Velum, cujus objectu intercludebantur sancta sanctorum, a summo usque ad ima diruptum est, et sacrum illud mysticumque secretum, quo solus summus pontifex jussus fuerat intrare, reseratum est,» etc.
Sub altari isto sacrosancto, de quo in praesenti loquimur, [Col. 1384D] est quaedam imago tota aurea Domino Jesu Christo dedicata, et beatae Mariae virginis; 566 et sancti Joannis Baptistae, sanctorumque apostolorum Petri et Pauli, sancti Joannis evangelistae imagines de electro aureae et argenteae, necnon aliorum apostolorum penitus argenteae, quas Constantinus imperator Dei servus, qui easdem ad honorem salvatoris Jesu Christi suorumque discipulorum imaginari studuit, sic in quodam geneceo niolitus est recondere, quod nulli artifici per quodcunque ingenium licet accedere.
In hac Ecclesia, quia typum gerit coelestis Ecclesiae, die noctuque in Matutinis et Missa, seu Vesperis quotidie festive pulsatur. Inde est quod in ea non cantatur ad Missas Agnus Dei, qui tollis peccata mundi, dona nobis pacem, quoniam ibi summa pax justorum [Col. 1385A] ipse Christus erit, ubi perfecta et consummata in electis, nec postulatione opus erit, nec augmento.
Haec reservans apostolicam institutionem non nisi Dominica in officiis utitur Oratione, quoniam aliae Orationes postea sunt superadditae; et congruum est atque conveniens ut prima et summa omnium aliarum Ecclesiarum, primam et summam omnium aliarum Orationem frequentet; et quae Salvatoris vocabulo consecrata est, Salvatoris Orationem, quam discipulos suos orare docuit, prae caeteris praecipuam semper habeat. Sunt praeterea aliae quaedam collectae ad Matutinas vel Vesperas intitulatae, quae ab apostolico, vel ab ejus septem collateralibus episcopis tantum, et non ab aliis penitus in ipsa Ecclesia dici possunt.
Ad hoc igitur tam solemne sacrosanctum altare, ubi, sicut diximus, vestimentum habetur sortitum, non scissum, et aliud multum et incomparabile sanctuarium, quod totum hic nominare supersedemus, nullus ad sacrificandum audet accedere praeter domnum apostolicum, et septem cardinales episcopos ejusdem Ecclesiae hebdomadarios, qui Missam in hac sacrosancta basilica celebrant per hebdomadas suas, oblationemque, quam in ipsa Missa accipiunt a principio officii usque ad finem, quaecunque est in auro vel argento, vel quibuscunque oblationibus, in ordinationibus etiam et consecrationibus aequaliter dividunt cum canonicis ejusdem Ecclesiae sibi assistentibus in ministerio altaris, et in officiis, praeter oblationem panis et vini, quae tantum canonicorum sunt. Quorum septem civilia hic describenda sunt nomina. Episcopus Ostiensis, qui debet consecrare et benedicere apostolicum prae omnibus aliis; 567 episcopus [Col. 1385C] sanctae Rufinae secundus; episcopus Portuensis tertius; episcopus Albanensis quartus; episcopus Tusculanensis quintus; episcopus Sabinensis sextus; episcopus Praenestinensis septimus.
In quibusdam vero Dominicis et festivis diebus, sanctorumque praecipuis solemnitatibus, quandoque sacerdos est regalis et imperialis episcopus, imo patriarcha; et idem Apostolicus in supradicto sacratissimo altare Salvatoris hujus Lateranensis basilicae Missam debet celebrare; et quando celebrat dominus papa sancti Petri vicarius, debent etiam ei assistere vicarii et collaterales sui praedicti, videlicet septem episcopi cum XXVIII cardinalibus totidem in ecclesiis infra muros urbis Romae praesidentibus, qui potestatem obtinent judicium faciendi super omnes episcopos totius Romani imperii in omnibus conciliis, vel synodis quibuscunque legati, vel praesentes adfuerunt. Debet etiam ibi praesens esse archidiaconus cum sex diaconibus palatinis, qui in palatio legere debent Evangelium, et in basilica Lateranensi; [Col. 1385D] et alii duodecim diacones regionarii, qui solent Evangelium legere in stationibus ecclesiarum Romae constitutis. Isti decem et octo diaconi totidem ecclesias habent infra muros civitatis. Et tamen omnes sunt canonici patriarchalis basilicae Lateranensis. Debent etiam ibi esse septem subdiaconi palatini, et schola cantorum, scilicet alii septem subdiaconi, qui vocantur regionarii. Isti debent legere lectiones et epistolas in stationibus Romae constitutis. Alii septem, scilicet schola cantorum, debet canere officium, dum dominus papa celebrat Missam in basilica Lateranensi, et in aliis. Alii vero septem palatini Epistolam debent legere in palatio ad Missam apostolici, et in eadem patriarchali basilica Lateranensi, nec non etiam ad Missas ipsius apostolici. Sunt etiam [Col. 1386A] ibi acolythi praesentes, et capellani, lectores, exorcistae, et ostiarii, quorum unusquisque nititur adimplere suum officium, sicut a sanctis Patribus inibi est constitutum.
Sunt autem in hac praedicta Lateranensi basilica quorumdam sanctorum altaria, quorum ista sunt nomina. In choro canonicorum est altare sanctae Mariae Magdalenae, in quo reconditum est corpus ejus sine capite per manus domini Honorii tertii papae, qui ipsum altare consecravit.
Retro sub absida est altare sanctorum Chrysanthi et Dariae, in quo recondita olim fuerant eorum pretiosa corpora; sed cum a schismaticis fuisset exsecratum, levata sunt iterum inde, et translata in ecclesia beatae Dei genitricis Mariae, et sancti Pancratii martyris, quae est in dextero latere basilicae, atque recondita sunt in altare ipsius ecclesiae, quod consecratum est per manus Innocentii papae II, in quo recondidit pretiosas sanctorum reliquias, sanctorum videlicet Pancratii, Jacobi apostoli, Matthaei apostoli, [Col. 1386B] Thaddaei apostoli, Timothei discipuli Pauli, protomartyris Stephani, sanctorum Innocentium, de linteamine Domini, et de sepulcro ejus, de rubo incombusto, Blasii, Nicomedis, Vitalis, Gervasii et Protasii, Nazarii et Celsi, sancti Felicis et sanctorum XL Martyrum.
In eadem parte sunt sepulturae apostolicorum, in quibus sanctae recordationis Lucius papa II. 568 Hic vixit in canonicali proposito longo tempore in Ecclesia ista, atque hinc assumptus presbyter cardinalis ordinatus est in ecclesia sanctae Crucis in Jerusalem, quam de ruinis a fundamento praeclaro et admirando opere renovavit, atque ad normam religionis secundum beati Augustini regulam informatam ante apostolatum multis Processionibus ditavit. Sed et istam ecclesiam, assumptionis suae memor et pristinae conversationis, per omnia dilexit, magnisque beneficiis honoravit. Octavo siquidem die consecrationis suae textum Evangeliorum, laminis aureis [Col. 1386C] opertum, smalto et multis pretiosis lapidibus pulcherrimo opere ornatum, super altare obtulit. Inde non post multum [Col. 1385] Infra, tarantasmum ad cooperimentum altaris; paulo inferius, sarantasmum, quae genuina esse lectio videtur. sarantasmum optimum ad altaris ornamentum; ampullas etiam duas magnas, praeclaro opere sculptas, argenteas deauratas in ministerio sacrificii pens. libr. IV. Condidit quoque privilegium, in quo donavit huic basilicae ecclesiam sancti Joannis ante Portam Latinam cum omnibus quae ad eam pertinent, necnon hospitale juxta portam.
Ibi prope jacet Leo papa V, et Agapitus papa II, juxta sepulcrum ejus. Inde per directum ad dexteram jacet Paschalis papa II, qui salubri providentia et studio renovavit ordinem canonicum in ista Ecclesia; juxta quem jacet Calistus papa II, qui reformavit cum imperatore Henrico pacem. Secus ipsum requiescit Honorius papa II, ad deinde penes istum Coelestinus papa II. Inde in porticu sepulturae plurimae episcoporum istius Ecclesiae. In eadem quoque porticu jacet Gerbertus Rhemorum archiepiscopus, [Col. 1386D] qui papa effectus Silvester est appellatus; cujus saepe sepulcrum, etiam in serenissimo aere, cum non sit in humido loco, aquarum guttas (quod satis est hominibus admirandum) visibiliter emanat.
Inde est altare sanctorum XL Martyrum prope hoc altare. In navi Ecclesiae jacet Innocentius papa II in concha porphyretica, quae fuit Adriani imperatoris sepultura. Hic renovavit tectum hujus basilicae, propriis expensis novis trabibus, quas gloriosus et potens Roggerius Siciliae rex precibus suis eidem Ecclesiae transmisit, quod videlicet tectum suo tempore cecidit, suoque tempore restauratum est. Turrim etiam ante Ecclesiam, quae ruinae vicina videbatur, renovari jussit, atque quam plurima, dum vixit, Ecclesiae dona ad ornamentum altari obtulit, [Col. 1387A] cycladem videlicet auro textam satis optimam, de qua postea vestis ad ornatum altaris, et casula ad celebrationem Missae factae sunt; tarantasmum ad cooperimentum altaris; thuribulum argenteum pens. libr. II; libras C Lucensis monetae pro emendis possessionibus ad sustentationem canonicorum, de quibus postmodum dominus Bernardus, prior istius basilicae, qui postea factus est cardinalis sancti Clementis, ac deinde episcopus Portuensis, salubri studio et providentia emit possessiones non longe ab Urbe, juxta formas prope ecclesiam sanctae Helenae. Item in eadem parte juxta fores Ecclesiae requiescit quidam papa, qui Sergius ex Petro sic vocitatus erat. Inde penes istum jacet Alexander papa II, 569 qui fuit episcopus Lucensis, qui et condidit optimum privilegium praedictae basilicae, et renovavit communem regularium canonicorum vitam in ipsa; in quo privilegio donavit ipsis canonicis medietatem omnium oblationum principalis altaris; domus quae sunt in circuitu istius basilicae, multaque [Col. 1387B] alia possessionum praedia diversis in civitatibus et locis consistentia, sicut ipsius privilegii digna memoria nobis referunt testimonia. Est inter duas fores quidam alius papa, qui non habet epitaphium. Et iterum in hac parte juxta fores Ecclesiae:
Hic eamdem renovavit basilicam. Et iterum inter duas fores Ecclesiae in ista parte:
In atrio quoque ipsius basilicae oratorium est pulchrum, et ibi est altare sancti Thomae apostoli. In hoc quidem oratorio, quod fecit Joannes papa, qui [Col. 1387C] renovavit Ecclesiam, induit se pontifex vestimenta sacerdotalia et pontificalia, quando debet celebrare Missam in stationibus istius basilicae. De hoc enim oratorio exiens cum Processione intrat basilicam, et vadit ad sacrosanctum altare dominicum, quod omnium altarium solum habet principatum. Coelestinus papa. III jacet juxta sanctam Mariam de Reposo. Alexander papa III jacet ante pulpitum Ecclesiae, vel juxta viam quando imus ad curiam. Clemens III papa jacet ante chorum canonicorum.
A sinistro vero latere basilicae est altare beatae Mariae de Reposo. Ibi juxta jacet Anastasius papa IV, qui fuit Sabinus episcopus, in mausoleo porphyretico praeclaro opere sculpto, in quo olim jacuit Helena mater Constantini imperatoris: quod videlicet mausoleum de ecclesia quam idem imperator ad honorem ipsius matris extra Urbem fabricaverat idem papa deportari fecerat. Hic unice ac devotissime dilexit prae omnibus istam Ecclesiam antea, dum esset episcopus, atque, in apostolatu sublimatus, postea plurimis beneficiis [Col. 1387D] honoravit. Nam duo privilegia canonicis praefatae basilicae solemniter condidit, in quibus, et quae tunc possidebat confirmavit, et de benignitate et gratia sua plurima supererogavit. In quibus ecclesiam sancti Gregorii in Marcio cum palatio, in quo sita est, et cum omnibus ad eam pertinentibus, nec non et terram cum molendino extra portam in capite, ubi fuit aliquando locus, huic Ecclesiae donavit. Ad ornamentum etiam sacrosancti Dominici altaris plurima dona obtulit, antea dum esset episcopus; et postmodum sublimatus in sacrosancta sede apostolicus; octavo enim die a consecratione sua cycladem unam altari dominico obtulit. Exinde quinto decimo die casulam unam albam et optimam pretioso auriphrygio circumdatam 570 ad celebrationem Missae. Post aliquantum temporis intervallum obtulit ad ornamentum altaris candelabra duo optima fusorio opere fabrefacta, et sarantasmum unum praeclarum et optimum, [Col. 1388A] et pro fratrum subsidiis argenti libr. III. In anniversario etiam dedicationis istius sacratissimae basilicae calicem satis magnum et admiratione dignum tam pro sui ponderis magnitudine, quam etiam pro admirandi operis varietate. Undique enim ex omni parte sculptorio opere fabrefactum est mirabiliter, atque diversis historiis cum versibus adornatum, pensans libr. XXVIII.
«In nomine Domini amen. Anno Incarnationis 1297 die. . . mensis Februarii consecratum fuit altare Capituli ad honorem Dei et beatae Mariae Magdalenae de mandato domini Bonifacii papae VIII per dominum Gerardum de Parma episcopum Sabinensem; in quo altari recondidit corpus ipsius beatae Mariae Magdalenae sine capite, et brachium beati Zachariae, et reliquias multorum aliorum sanctorum.»
Judicum alii sunt Palatini, quos ordinarios vocamus; alii consulares distributi per judicatus; alii pedanei a consulibus creati. In Romano vero imperio [Col. 1388B] et in Romana usque hodie Ecclesia septem judices sunt palatini, qui ordinarii vocantur, qui ordinant imperatorem, et cum Romanis clericis eligunt papam. Quorum nomina haec sunt. Primus primicerius; secundus qui dicitur secundicerius, qui ab ipsis officiis nomen accipiunt. Hi dextera laevaque vallantes imperatorem, quodammodo cum illo videntur regnare, sine quibus aliquid magnum non potest constituere imperator. Sed in Romana Ecclesia in omnibus Processionibus manuatim ducunt papam, cedentibus episcopis et caeteris magnatibus, et in majoribus festivitatibus octavam super omnes episcopos legunt lectionem. Tertius est Arcarius, qui praeest tributis. Quartus Saccellarius, qui stipendia erogat militibus, et Romae Sabbato scrutiniorum dat eleemosynam, et Romanis episcopis et clericis, et ordinariis largitur presbyteria. Quintus est protoscrinarius, qui praeest scrinariis, quos tabelliones vocamus. Sextus primus defensor, qui praeest defensoribus, [Col. 1388C] quos advocatos nominamus. Septimus adminiculator, intercedens pro pupillis et viduis, pro afflictis et captivis. Pro criminalibus hi non judicant, nec in quemquam mortiferam dictant sententiam; et Romae clerici sunt, ad nullos unquam alios ordines promovendi. Alii vero, qui dicuntur consules, judicatus regunt, et reos legibus puniunt, et pro qualitate criminis in noxios dictant sententiam.
Retro basilicam Salvatoris quatuor sunt oratoria: unum est quod habet absidas duas: sub una est altare sanctarum virginum Rufinae et Secundae, sub quo recondita sunt pretiosa earumdem corpora, quae inventa sunt ab Anastasio papa IV felicis memoriae, antequam apostolica dignitate sublimaretur, et post ipsarum inventionem fabricato altari 571 ad honorem earumdem propriis manibus consecravit ipsum [Col. 1388D] altare, astantibus nobis omnibus, et praesentibus canonicis basilicae Salvatoris, et quamplurimis tam de Urbe quam extra Urbem.
Sub alia absida est altare sancti Andreae apostoli, et sanctae Luciae virginis, quod et praedictus Anastasius papa consecravit, et in eo recondidit de reliquiis utriusque, videlicet Andreae apostoli, et Luciae virginis. In festivitate sancti Cypriani episcopi et martyris, et sanctae Justinae virginis, quorum corpora in pilo marmoreo posita locavit, et recondidit sub eodem altare, quae et invenerat in altare supradictarum virginum Rufinae et Secundae, dum pro inveniendis corporibus earum quaerere et fodere nobis praecepisset.
Aliud vero est oratorium huic praedicto contiguum, quod unam sub absida tantummodo habet aram, sub qua sunt recondita pretiosa sanctorum corpora, quorum ista sunt nomina, sanctus Venantius, [Col. 1389A] sanctus Domnio, sanctus Anastasius, sanctus Maurus, sanctus Asterius, sanctus Septimius, sanctus Jelius, sanctus Antiochianus, sanctus Paulinianus, sanctus Gaianus.
Tertium vero est oratorium postea, ubi fontes sunt inter duo altaria. Unum est sancti Joannis Baptistae, aliud est sancti Joannis Evangelistae. Fontes sunt rotundi, inter columnas porphyreticas positi in medio Ecclesiae, quae pulchra est et rotunda, ubi Constantini imperatoris fuit camera. Oratoria vero ipsa, videlicet sancti Joannis Baptistae et beati Joannis evangelistae, e regione hinc inde disposita, construxit Hilarius [ Al., Hilarus] papa, quae ornavit omnia ex argento et lapidibus pretiosis. Confessionem sancti Joannis Baptistae ex argento pensantem libr. C, et crucem auream, et in ambobus oratoriis januas aereas argento clausas. Ante confessionem coronam argenteam pensantem libr. XX, farum cantarum pensantem libr. XXV. Item ad sanctum Joannem intus sanctum fontem lucernam auream cum inoluminum X [Col. 1389B] pensantem libr. V, turrim argenteam cum delphinis pensantem libr. LX, columbam auream pensantem libr. II. Fecit etiam ibidem, prope, sancti Stephani monasterium in baptisterio Lateranensi. Fecit et in eodem loco bibliothecas duas. Haec autem omnia in basilica Constantiniana ad sanctam Mariam constituta reposuit.
Quartum vero postmodum sanctae Crucis est oratorium, in quo ejusdem sanctae Crucis multum est sanctuarium. Ibi, dictante angelo, beatus papa Gregorius Antiphonarium et multa alia scripsit. Hoc oratorium multum est pulcherrimum, in modum crucis factum, de musivo decoratum, quod a praedicto papa Hilario fuit constitutum, in quo pari modo plurima dona obtulit. Confessionem, ubi lignum crucis posuit, cum cruce aurea et gemmis, quae pensant pondus libr. XX. In confessione januas ex argento [Col. 1389C] pensantes pondus librar. L; supra confessionem arcum aureum pens. lib. IV, quem portant columnae onychinae, 572 ubi stat agnus aureus pensans libr. II; coronam auream ante confessionem, farum cum delphinis pens. libr. V; lampadas aureas IV pens. libr. II; nympheum, et triporticum ante oratorium sanctae Crucis, ubi sunt columnae exatopentalaicas, et conchas striatas duas cum columnis porphyreticis ragiatis foratis aquam fundentes, et in medio lacum porphyreticum cum concha ansata in medio aquam fundente, circumdata a dextris vel sinistris in medio cancellis aereis, columnis cum fastigiis et epistuliis, undique ornatum ex musivo, et columnis aquitanicis, et tripolitis, et porphyreticis. Est iterum huic oratorio satis proximum aliud sancti papae Gregorii oratorium, ubi usque hodie [Col. 1389D] Alium Gregorii lectum memorat Anastasius sub finem vitae Stephani VI, cum laudat oratorium beati Gregorii, ubi ejus lectus habetur, juxta ecclesiam Principis apostolorum. Verum ibi lecti nomine tumulus intelligitur. lectulus in quo ipse sanctus solebat quiescere, videtur juxta aram permanere.
[Col. 1389D] In sacro namque palatio est quoddam sancti Laurentii oratorium, in quo tria sanctissima computantur altaria. Primum in arca cypressina, quam Leo papa III condidit, tres capsae sunt. In una est crux de auro purissimo adornata gemmis et lapidibus pretiosis, id est hyacinthis, et smaragdis, et prasinis. In media cruce est umbilicus domini nostri Jesu Christi; et desuper est inuncta balsamo, et singulis annis eadem unctio renovatur, quando dominus papa cum cardinalibus facit Processionem in Exaltatione sanctae Crucis ab ipsa ecclesia sancti Laurentii in [Col. 1390A] basilicam Salvatoris, quae appellatur Constantiniana. Et in alia capsa argentea et deaurata cum historiis est crux de smalto depicta, et infra capsam illam est crux Domini nostri Jesu Christi; et in tertia capsa, quae est argentea, sunt sandalia, id est calciamenta, Domini nostri Jesu Christi. Est iterum ibi alia capsa deaurata, ubi est de ligno illo sanctae Crucis, quam Eraclius devicto Chosroe secum tulit de Perside, una cum corpore sancti Anastasii martyris, et est in altare, quod ibi est sancti Laurentii de marmore. Ibi est etiam brachium sancti Caesarii martyris, ossa duo sancti Joannis Baptistae, et os unum sancti Hieronymi, et spatula sancti Dionysii Areopagitae, et os de crure sancti Stephani papae, et sancti Damasii reliquiae, et sanctorum Primi et Feliciani, et caput sanctae Praxedis, et Sanctae Anastasiae reliquiae cum aliis multis, et sanctarum Agapae, Chioniae, et Hirenae, Pistis et Helpis virginum, Nerei et Achillei, Priscae et Aquilae. Item sunt ibi reliquiae de genu sancti Tiburtii filii Cromatii. In hac eadem arca [Col. 1390B] cypressina est panis unus Coenae Domini, et tredecim de lenticulis ejusdem Coenae, et de arundine, et de spongia cum aceto ad os Domini posita, et lignum de sycomoro, ubi Zachaeus ascendit.
Et super hoc altare est imago Salvatoris mirabiliter depicta in quadam tabula, quam Lucas evangelista designavit, sed virtus Domini angelico perfecit officio; 573 sub cujus pedibus in quadam pretiosorum lapidum linea, pignora hujus sanctuarii sunt recondita, quorum ista sunt nomina: Lapis in quo consedit sancta Maria; lapis de sancto Jordane, ubi sedit Dominus dum baptizaretur; lapis de sancta Bethlehem; lapis de monte Oliveti, ubi Dominus oravit ad Patrem; sancta petra in qua sedit angelus ad sepulcrum; de sancta columna, ubi Dominus fuit ligatus et flagellatus; de sepulcro Domini, ubi corpore mortuus requievit; de lancea, qua fuit latus Domini perforatum; de ligno crucis Domini; de loco qui dicitur Lithostrotos; de Calvariae loco; sancta silex ubi [Col. 1390C] Dominus conditus est; lapis de monte Sion; lapis in quo Dominus transfiguratus est in monte; lignum de sancto praesepe Domini, in quo puer natus fuit positus; lapis de monte Sina, ubi lex fuit data; lapis de sepulcro sanctae Mariae.
In alio vero altari ejusdem oratorii sunt capita sanctorum apostolorum Petri et Pauli, et capita sanctarum Agnetis et Eufemiae virginum.
In tertio vero sunt carbones aspersi de sanguine sancti Laurentii, et de arvina corporis ejus. Sunt etiam in eodem oratorio reliquiae sanctorum XL Martyrum, multorumque aliorum.
Ecclesia sanctae Mariae Majoris, quam Sixtus [Col. 1389D] Id est Sixtus tertius, testante libro Pontificum. [Col. 1390D] Sed ante eum Liberius illam basilicam construxerat, juxta macellum Libiae seu Liviae, ex eodem libro unde et basilica Liviae primitus appellata. papa junior aedificavit, quam Paschalis papa renovavit, tot columnas habet in sua positione, quot dies sunt in anni unius revolutione. Hujus ecclesiae dedicatio Non. Augusti celebratur. Habet insuper haec venerabilis [Col. 1390D] ecclesia sanctae Mariae cardinales septem, qui per suas hebdomadas in ordine vicis suae ad suum sanctum altare Missas debent celebrare. In ara vero hujus venerabilis ecclesiae reconditae sunt reliquiae de capillis sanctae Mariae matris Domini, de lacte ejusdem Virginis, de wimplio sui capitis, de panno sui vestimenti. Cunabulum Domini ibi est, in quo puer jacuit. De praesepio [Col. 1390D] Sergius secundus cameram praesepii Domini nostri Jesu Christi argenteis tabulis ac deauratis perornavit, ex Anastasio. Domini sunt ibi reliquiae; de Mathia apostolo, qui in loco Judae apostolis aggregatus Parvus Dei nominatur. Quidam dicunt, quia sub hoc altare beatae Mariae Majoris requiescit, alii dicunt [Col. 1391A] quia in altare est reconditum. Credunt quidam quia sub ingenti lapide marmoreo requiescit in terram, qui lapis est ante altaris fenestram. Fenestra enim haec ita est sub altari, sicut arca sub altari sancti Petri, in cujus ecclesia asseverant plurimi corpus esse praedicti sancti Mathiae apostoli in pariete super majorem arcum, qui continuus est per medium ecclesiae ab uno pariete usque ad alium. In absida vero sanctae Mariae est cathedra pontificalis in medio sub vitrea, quae quinque sunt in absida. Haec absida nimis pulchra de musivo est effecta. Nam videntur a pluribus pisces ibi in floribus, et bestiae cum avibus, inter chorum et altare.
Septem cardinales episcopi primae sedis, qui ad sacrosanctum altare dominicum in basilica Salvatoris [Col. 1391B] per hebdomadas suas vice apostolici celebrare debent quotidie, ii sunt: episcopus Ostiensis, episcopus Portuensis, episcopus sanctae Rufinae, episcopus Albanensis, episcopus Sabinensis, episcopus Tusculanus, episcopus Praenestinensis.
Cardinales sanctae Mariae Majoris sunt ii: sanctorum apostolorum, sancti Cyriaci in Thermas, sancti Eusebii, sanctae Pudentianae, sancti Vitalis, sanctorum Marcellini et Petri, sancti Clementis.
Cardinales sancti Petri sunt ii: sanctae Mariae Transtiberim, sancti Chrysogoni, sanctae Caeciliae, sanctae Anastasiae, sancti Laurentii in Damaso, sancti Marci, sanctorum Martini et Silvestri.
Cardinales sancti Pauli sunt ii: sanctae Sabinae, sanctae Priscae, sanctae Balbinae, sanctorum Nerei et Achillei, sancti Sixti, sancti Marcelli, sanctae Susannae.
Cardinales sancti Laurentii sunt ii: sanctae Praxedis, [Col. 1391C] sancti Petri ad Vincula, sancti Laurentii in Lucina, sanctae Crucis in Jerusalem, sancti Stephani in Coelio monte, sanctorum Joannis et Pauli, sanctorum quatuor Coronatorum.
Diaconiae sunt XVIII: sanctae Mariae in Dominica, ubi est archidiaconus, sanctae Luciae in Circo juxta Septem Solia, sanctae Mariae Novae, sanctorum Cosmae et Damiani, sancti Adriani, sanctorum Sergii et Bacchi, sancti Theodori, sancti Georgii, sanctae Mariae in Schola Graeca, sanctae Mariae in Porticu, sancti Nicolai in Carcere, sancti Angeli, sancti Eustachii, sanctae Mariae in Aquiro, sanctae Mariae in Via Lata, sanctae Agathae in Equo marmoreo, sanctae Luciae in capite Suburrae, sancti Quirici.
Abbatiae sunt istae: sancti Caesarii in Palatio, sancti Gregorii in Clivo Scauri, ibi est caput brachii sancti Andreae apostoli; sanctae Mariae in Aventino, ibi est de corpore sancti Savini episcopi; sancti Alexii, ubi est corpus ejus, et sancti Bonifacii martyris; [Col. 1391D] sanctorum Priscae et Aquilae, ubi sunt corpora eorum partim; sancti Sabae Cellae Novae, ubi est caput sancti Tiburtii martyris; sancti Pancratii in via Aurelia. Infra urbem Ravennantium Transtiberim, sancti Cosmae et Damiani in Vico Aureo. Item sancti Silvestri inter duos hortos, quam aedificavit Dionysius papa, qui et ibi requiescit; sanctae Mariae in Capitolio, ubi est ara Filii Dei; sancti Basilii juxta palatium Trajani imperatoris; sanctae Agathae virginis, quae est Suburrae monte; sancti Laurentii in Panisperna, ubi fuit positus in oraticula; sancti Thomae juxta formam Claudiam; sancti Blasii inter Tiberim et pontem sancti Petri; sanctae Trinitatis Scotorum; sancti Valentini juxta pontem; sanctae Mariae in Castro Aureo; sanctae Mariae in Pallara, ubi fuit sagittatus sanctus Sebastianus; sanctae Mariae in monasterio juxta sanctum Petrum ad Vincula.
Anno quo baptizatus est piissimus imperator Constantinus Augustus a beatissimo Silvestro sanctae apostolicae sedis pontifice, et a lepra per lavacrum sacri baptismatis mundatus est, aedificavit hanc basilicam in honore Salvatoris Domini nostri Jesu Christi, et commemoratione sancti Joannis Baptistae. Permansit enim ab eodem tempore, licet separatio parietum, et tectorum curvatio ejus ruinam ante ostenderent, per aliquot annos usque ad tempus Stephani piae memoriae VI. Tempore autem illius ruit, et fuit in ruinis dissipata, et comminuta usque ad tempus quo revocatus est dominus Sergius presbyter, et electus de exsilio, et consecratus est Romanorum tertius praesul. In illis vero temporibus, [Col. 1392B] quibus invasores apostolicam tenebant sedem, tulerunt de hac basilica omnes thesauros, et cuncta ornamenta aurea et argentea, ac universa utensilia, quae ab initio hic oblata fuerunt; et non celebrabantur divina officia in ea, sed erat in dispersione quasi in thermis virgultorum et vepribus cooperta. Post ordinationem igitur suam dominus Sergius III papa tristabatur nimium super desolationem hujus nobilissimi templi. Non enim erat spes neque solatium mortalis de restauratione illius. Cumque omnibus una esset desperatio de ejus relevatione, et humanum deesset auxilium: ad divinae pietatis conversus juvamen, in qua semper habuit fiduciam, incipiens ab antiquis laborare fundamentis, fine tenus opus hoc consummavit, et decoravit ornamentis aureis et argenteis, sicut inferius legitur, et plus, quia super ibi addidit, dum vixit, praedictus sanctissimus Sergius tertius papa.
Postquam in honore tui nominis, mundi Salvator, et commemoratione tui, sancte Joannes Baptista, de [Col. 1392C] tuis donis per multa certamina et labores praefatus dominus Sergius tertius papa hanc basilicam in ruinis positam a fundamentis construxit, cum omnia ornamenta aurea et argentea atque aenea ex ea ablata fuissent ab invasoribus, reparare et offerre tibi alia cum devoto animo studuit, quamvis in multis esset perturbationibus constitutus, non omisit tamen tuae servire Majestati. Fecit autem, et obtulit omnipotentiae tuae istam pulcherrimam imaginem, quam quinque libris auri decoravit; ciborium vero mirae pulchritudinis ex argento et auro purissimo cum gemmis, ejus perfectionem CCL librar. numeros et pondus assumpsit; crucem auream cum Crucifixo; argenteas duas, unam habentem Crucifixum totum de auro, et agnum de auro cum gemmis; coronam de auro, cum crucibus duabus, et alias duas ex mistis metallis; fibulam de auro cum gemmis; duas bursellas de argento deauratas cum gemmis quinque; coronas de argento cum delphinis suis decem; canistra de argento XXX et IX; gavatas de argento XXV; cruces [Col. 1392D] argenteas IV, in quibus gavatae pendent, et unam modicam similiter argenteam; calices argenteos III, unum ex his deauratum; patenam de argento; thuribula de argento III; imagines de argento tres, 576 unam ex his habentem dexteram de auro, et fibulum in pectore cum gemmis; arcus argenteos VI; traviculam de argento, columnellas de argento VI; mala argentea XII; vestes intextas auro duas; coopertorium cum auro, et alium purum; vela serica LII. Haec omnia devotus tibi praeparavit, et non cessabit, dum spiritus ejus rexerit artus, praeparare et offerre tibi dominus Sergius papa tertius.
Si quis forte tristando miratur quod haec ornamenta, et alia quae superius notata ab imperatore Constantino fuerunt oblata, modo non appareant, legat et scrutetur Gesta Romanorum pontificum, et inveniet, quando et quomodo ab invasoribus hinc fuerint inique sublata.
Constitutiones Lateranenses
[Col. 1393A] Gregorius episcopus servus servorum Dei, ad perpetuam rei memoriam.
Etsi provide et laudabiliter gesta per alios interdum juste censuerimus confirmare, nempe ea quae ad laudem Dei et divini cultus observantiam per nos, dum eramus in minoribus constituti, sunt utiliter ordinata; postmodum ad apicem summi apostolatus assumpti, eo potius debemus apostolici scripti patrocinio communire, quo de illis sumus certius informati, et quo amplius dedeceret, si minime servarentur. Dudum siquidem nos, tunc Petrus sanctae Mariae Novae diaconus cardinalis ac archipresbyter, administrator et commendatarius Ecclesiae Lateranensis, pro reverentia Dei, et salubri statu ejusdem Ecclesiae in spiritualibus et temporalibus cum divina gratia proventuro et perpetuo conservando, certas constitutiones in ipsa ecclesia tam auctoritate apostolica, qua fungebamur in hac parte, quam nostra, edidimus, quas sub poenis contentis in eis mandavimus perpetuo et inviolabiliter observari. Ut igitur constitutiones [Col. 1393B] ipsae eo irrefragabilius observentur, quo apostolicae approbationis et confirmationis munimine fuerint roboratae, ipsas, quarum tenor de verbo ad verbum inferius est insertus, cum certis correctionibus, modificationibus et ordinationibus nuper per nos factis, et post ipsum tenorem inferius adnotatis, auctoritate apostolica supradicta approbamus, ratificamus, confirmamus, et praesentis scripti privilegio communimus, mandantes sub poenis in eis contentis eas inviolabiliter observari. Et cum simus certi de facto nostro, hujusmodi approbationem, ratificationem, confirmationem, communitionem et mandatum perinde valere et tenere volumus et decernimus, ac si tenor authentici instrumenti dictarum constitutionum nostri olim cardinalatus sigillo pendentis muniti praesentibus foret insertus, consuetudine contraria Romanae curiae non obstante. Tenor autem dictarum constitutionum talis est.
577 Petrus, miseratione divina, sanctae Mariae Novae diaconus cardinalis archipresbyter, administrator [Col. 1393C] et commendatarius Ecclesiae Lateranensis, dilectis nobis in Christo capitulo et canonicis, beneficiatis, capellanis, et acolythis dictae ecclesiae Lateranensis, nec non et aliis quibuscunque servientibus in eadem, salutem in Domino sempiternam. Et si humana natura supernae manus operatione formata, sic ante lapsum habuimus perlucidum intellectum paulo minus creaturae angelicae coaequatum, et superni luminis acie perlustratum, ut humanis statutis, seu legibus nullatenus indigeret; post ruinam tamen sic exstitit infecta nubilo mundanae caliginis, et tot in tam lethifero casu humanae propago naturae corruptionis vulnera protulit, sic antiqui hostis conati charitatem hominum ex lutea materia creatorum disrumpere, bonorum operum dulcedinem, invidiae felle infixit, et versutiae infestatur insidiis, quod proclivius ad malum sensualitas humana ab adolescentia sua declinat in vetitum. Propter quod ad regimen salubre atque placidum necessarium fuit praesidentium [Col. 1393D] officium ordinare, qui, exemplo legiferi Moysis, legum copiam concessam sibi coelitus suis subditis praesentatis per constitutionem, ordinationem, deposita subditorum et per lustra devia oberrantium noxios appositus justitiae fabricam luce praevia dirigant, tollendo ambigua, auferendo lites, et exstirpando vitia, et inserendo virtutes, et eorum potissime subditorum, qui omnipotenti Deo in illa praecipua domo Domini, videlicet Lateranensi, omniumque Ecclesiarum prima, ac inter caeteras praelationis praerogativa gaudente in divinis officiis famulante, qui [Col. 1394A] suae perlucidae conversationis exemplo veluti in capite collocati, debent radiosis affectibus aliis odor existere salutaris. Haec igitur nos cardinalis praedictus ad debitae considerationis aciem reducentes, tum auctoritate nobis concessa per vicarium veri Dei, tum ex debito nostri officii, qui eidem praesidentes Ecclesiae ad id nos recognoscimus obligatos, infra scriptas edidimus constitutiones, reformationem Ecclesiae, tam spiritualium, quam temporalium, claro eloquio continentes. Ad eas igitur, filii praedilecti, inclinate unanimiter aures vestras, et circa eas adhibete promptitudinis intellectum, collecturi seminum fructus, qui in agro devotionis vestrae providentia paterna conspergit, si ea culturae studio diligenti (quod speramus) fructificent, et operosi laboris speratas utilitates educant. Eas enim vobis et cumbet vestrum sub poenis in eis contentis observari praecipimus et mandamus.
[Col. 1394B] 1. Ut membra capiti se conforment, praesente institutione decernimus quam tam nocturnum quam diurnum, in Lateranense Ecclesia, cum nota dicatur juxta rubricam, ordinem sive morem sanctae Romanae Ecclesiae, seu capellae domini nostri papae; officium vero beatae Mariae virginis sine nota, aperte tamen et spatiose proferatur. In ipsa quoque Ecclesia celebrentur cum nota die quolibet duae Missae, quarum prima die Sabbati, et Dominico, et aliis diebus, quibus secundum rubricam Ecclesiae Romanae non consuevit Missa pro mortuis decantari, 578 Missa de beata Virgine decantetur; caeteris vero hebdomadae diebus prima Missa celebrabitur cum praecedentibus vigiliis pro defunctis; secundam vero Missam de occurrentis solemnitate diei volumus celebrari.
Ab his dies excipimus subsequentes, videlicet Nativitatem Domini cum diebus octo sequentibus, Epiphaniam Domini, et a quarta feria majoris hebdomadae usque ad tertiam feriam Resurrectionis Domini inclusive, festum Ascensionis, Pentecostem [Col. 1394C] cum duobus sequentibus, festum Corporis Christi, Nativitatem beati Joannis Baptistae, festum apostolorum Petri et Pauli, solemnitatem omnium Sanctorum, et quatuor festivitates beatae Virginis; in quibus propter solemnitatem dierum, unam tantum Missam teneantur celebrare cum nota; et alios dies, quibus ex ordinatione et observantia in ipsa Ecclesia antiquitus consuetum est duas alias Missas solemniter celebrari, tunc illae solemnizentur, quas solemnizari hactenus est consuetum.
2. Distinctus ordo solet decorare solemnia officiorum potissime divinorum. Hoc igitur constituto statuimus quod primam Missam, sicut hactenus consuetum est, cum nota, tantum beneficiatus ille qui in illa hebdomada fuerit hebdomadarius, mane statim cantata Prima, debeat celebrare; secundam vero Missam, quae vulgo magna Missa vocatur, canonicus hebdomadarius cum diacono et subdiacono solemnizet, nisi cardinalis qui archipresbyter Lateranensis [Col. 1394D] pro tempore fuerit, vel eo absente ejus vicarius, ob raritatem clericorum, vel aliam causam, ut loco sui canonicus possit aliquem de beneficiatis ejusdem Ecclesiae sacerdotibus subrogare duxerit dispensandum. Sed quia pro majori parte canonici non sunt promoti, concedimus quod Missa magna usque ad annum debeat per beneficiatos decantari.
3. Simili modo in mensibus Julii et Augusti, et Septembris, in quibus Romae aeris intemperies esse solet, ad haec canonicos volumus non astringi, sed tunc per beneficiatos etiam secundam Missam cum [Col. 1395A] sua solemnitate cantari jubemus, diebus Dominicis, et festis duplicibus, et per totam Octavam beati Joannis Baptistae duntaxat exceptis; quibus diebus, uti in caeteris anni mensibus, ad ipsam secundam Missam celebrandam canonici sunt astricti. Canonicus vero sacerdos, qui celebrabit pro tempore in festis duplicibus, denarios decem et octo, et diaconus et subdiaconus denarios novem, quibus ultra ea quae erant alias habituri, recipiant a camera Ecclesiae praelibatae; aliis vero diebus medietatem recipiant de praedictis, dum celebrabunt ibidem.
4. In divini numinis cultum lumina deservire corporea congruum arbitrantes, statuimus quod vicarius et camerarii, qui pro tempore fuerint, provideant diligenter ne circa lumina opportuna Lateranensis Ecclesia defectum aliquem patiatur. Mansionarii quoque aliis horis et Missa campana congrua hora pulsent, et lampades accendant. Quod si non fecerint, pro qualibet hora vel vice in denariis duodecim puniantur. Donec vero pro Missa pulsabitur, ante finem [Col. 1395B] pulsationis hujusmodi sacerdos, diaconus et subdiaconus, qui per hebdomadam celebraturi sunt Missam, 579 se parent et induant cum acolythis, qui eisdem deserviant. Si vero quisque eorum fuerit ita tardus, ut ejus exspectatio fuerit exspectantibus onerosa, fecerit tamen postquam venerit illud quod ipsius ordo requirit, puniatur in duplo ejus quod pro illa Missa ad ipsum perventurum ex distributionibus fuisset. Quod si nullo modo celebraverit seu ministraverit, si canonicus, in solidis quinque; beneficiatus vero in denaris triginta; acolythus in quindecim irremissibiliter puniatur, applicandis illa die celebrantibus et ministrantibus pro eisdem.
5. Cum in festis duplicibus canonicus in Lateranensi Ecclesia celebraturus est Missam, tam in primis, quam in secundis Vesperis, duo; si vero festum fuerit multum solemne, quatuor beneficiati cum ipso pluvialibus sint induti. Qui contra fecerit, canonicus tres solidos, beneficiatus vero duos pro vice perdat, [Col. 1395C] ipsius poena dimidia camerae, dimidia vero celebrantibus pro eisdem et ministrantibus applicanda; quibus camerarii de contrafacientium fructibus, vel ipsius capituli, si ipsorum fructus fuerint aliter ad capitulum devoluti, satisfacere teneantur.
6. Ut praelatis honor debitus impendatur, sancimus quod dum aliquis praelatus, et potissime cardinalis in ipsa Ecclesia in pontificalibus celebrabit, nullus sacerdos in eadem cum nota celebrare praesumat, puniendus, si contrafecerit, arbitrio domini vicarii domini cardinalis.
7. Statuimus et ordinamus quod in eadem Ecclesia sint perpetuo quatuor acolythi, qui tam canonicis quam beneficiatis vel aliis ministrantibus, dum Missarum solemnia celebrant, in ipsis officiis, et aliis praeparantibus subministrent, prout est hactenus consuetum.
8. Sacrista ex proprio juramento tenetur omni die Sabbati facere tabulam de canonicis et beneficiatis qui debent in futura hebdomada celebrare, et de cantoribus [Col. 1395D] in choro per circuitum; et de his qui debent pluviales tenere, et omnibus aliis qui debebunt in ipsa hebdomada deservire; et quicunque cantor non obedierit, vice qualibet poenam duorum solidorum incurrat.
9. In choro servari jubemus modum et ordinem subsequentem, videlicet quod ab una parte chori sit medietas canonicorum, beneficiatorum, acolythorum et capellanorum, qui choro servire tenentur; ab alia vero reliqua; ipsumque chorum intret quilibet ante finitam pulsationem ad Missam, vel Horam, vel saltem antequam primus Horae Psalmus, vel Missae introitus compleatur. Ubique resideat devote, sine confabulatione aliqua, murmuratione vel rumore; de una parte chori non discurrat; nec ab inde recedere vel exire praesumat ante finitum officium, nisi negotium Ecclesiae vel corporis necessitas immineret, et tunc ad capitularem locum vel residentiae [Col. 1396A] domum pergat honeste. Sacerdos vero celebrans, diaconi et subdiaconi, et acolythi qui ministrant, et cantores qui in choro deserviunt, in suis permaneant locis ad divina eis injuncta officia peragenda. Quod si quisquam fecerit adversus ea aliquidve eorum quoad illam Missam vel Horam, pro absente penitus habeatur; et si in consuetudine haec habuerit, per scriptores fallarum 580 ad vicarium domini cardinalis pro tempore ipsius Ecclesiae archipresbyteri remittatur, prout ei visum fuerit, correctione debita puniendus.
10. Utrique juri consona meditatione statuimus quod clerici Lateranensis Ecclesiae, tam in choro, quam in capitulo, quam in aliis congregationibus, stare, sedere, respondere debeant secundum ordinem debiti prioratus, primo presbyteri, secundo diaconi, tertio subdiaconi, ad dignitatem et prioritatem, et non ad potentiam vel ad nobilitatem alicujus praerogativae habendo respectum. In Processionibus vero etiam secundum ordinem praedictum in [Col. 1396B] honorabilem locum incedant.
11. Nemo est qui nesciat quam refectior sit cibus animae verbum Dei. Illud utique semen est radicaliter coalescens, mirabiliter excrescens, foecunde fructificans, et interiorem hominem refectiva informatione restaurans. Et propterea majus peccatum habent, qui praedicationem verbi Dei satagunt impedire, quia nec ipsi fructum percipiunt, nec alios permittunt percipere, dum ipsorum insolentiae impediunt praedicantes. Quisquis igitur praedicationem verbi Dei, si quam pro tempore in Lateranensi Ecclesia fieri contigerit, per se vel per alium impedierit quoque modo, vice qualibet poenam decem solidorum incurrat. Possint tamen et valeant clerici dictae Ecclesiae, donec praedicatio intra Missarum solemnia fiat, de choro recedere, presbytero, diacono, et subdiacono ministrantibus recessu penitus interdicto, ad illum ante praedicationis finem, vel statim post, omnino reversuri, ne ipsorum exspectatio [Col. 1396C] solemnitatis Missae continuationem impediat. Ut tamen a facultatibus et aliis otiosis actibus, vel verbis abstineant, sub poena ipsis interdicimus memorata.
12. Nemo canonicus, beneficiatus, vel capellanus, vel alius, sine licentia speciali cardinalis, vel ejus vicarii et capituli, in Lateranensi Ecclesia confessiones audire praesumat; et qui contra fecerit, ipsius vel ipsorum arbitrio puniatur.
13. Ut divinus cultus praecipue gaudeat habitu honestatis, statuimus, quod dum in Lateranensi ecclesia divina officia decantantur, nullus canonicus vel beneficiatus intrare ipsam ecclesiam, vel in ea praesumat incedere sine habitu ordinato: contrafacientes excommunationis poenam et solidos decem qualibet vice incurrant ipso facto. Hujusmodi vero excommunicato, donec fuerit absolutus per vicarium cardinalis tantum, camerarii de fructibus et obventionibus aliis nihil debeant ministrare: et si secus fecerint, de ipsorum camerariorum proprio tantumdem camerae restituere teneantur. Absolvi [Col. 1396D] tamen nequeat, nisi primo camerae realiter solverit dictam poenam, et quidquid excommunicationis tempore praedictae perceperit a camerariis memoratis.
14. Et ne quis in posterum de habitu valeat dubitare, ipsum praesenti constitutione duximus exprimendum, videlicet quod ab hora illa festi omnium Sanctorum, quando incipiunt Vesperae pro commemoratione fidelium defunctorum, usque ad vigiliam Resurrectionis dominicae, quilibet canonicus stet indutus cum sajetta, seu roccheto, cappa nigra et almucia de griseis seu de variis; beneficiati vero et capellani, qui servire tenentur in choro, indutas deferant cappas nigras cum superpelliceo seu cotta, 581 et almucias de squallis nigris. Sed si canonici et beneficiati praedicti maluerint capucia nigra parva sine becchis, seu almucias rotundas nigri coloris subtus cappas portare sine aliis almuciis, hoc eis concedimus.
[Col. 1397A] In vigilia Paschae statim quando Alleluia, verbum laetitiae, decantatur, exuant nigras cappas, luctuosa poenitentiae tempora designantes; et superpellicea seu albas cottas induant supernae vitae gaudia designantes, usque ad festum Sanctorum omnium illa seu illas deferentes cum almuciis supradictis.
15. Item statuimus quod omnes capellani capellae sanctorum Petri et Pauli, Jacobi, et alterius capellae sancti Jacobi, qui nunc sunt, et qui pro tempore erunt in dicta Ecclesia, a die publicationis praesentium usque ad quindecim dies, teneantur in choro dictae Ecclesiae in horis diurnis pariter et nocturnis, sicut caeteri beneficiati interesse, distributionesque recipiant a capitulo ultra fructus capellarum eorum, sicut acolythi; et nihilominus in capellis eorum celebrent, prout ex earum fundatione tenentur; et ad hoc cardinalis seu vicarius per ecclesiasticam censuram eos possit astringere per privationem fructuum et ipsarum capellarum, prout ipsorum exegerit contumacia, et ipsi domino cardinali vel vicario videbitur [Col. 1397B] faciendum.
16. Cum nonnulla bona Lateranensis Ecclesiae legata sint, et legentur quotidie, ut in aliquo altari celebretur certo modo pro legantium animabus; pias igitur deficientium voluntates effectu debito prosequentes, statuimus quod vicarius qui pro tempore fuerit debeat effectualiter ordinare quod ipsi altari per beneficiatos et capellanos, presbyteros et acolythos, serviatur.
Anniversaria quoque diebus statutis per testantes qui ad hoc Ecclesiae aliquid legaverunt cum vigiliis et Missa similiter volumus celebrari. Si quis vero in his vicario non curaverit obedire, presbyter in solidis quinque, acolythus in duobus pro vice qualibet punietur. Et quia, crescente contumacia, crescere debet et poena, si quis in tali perseveraverit contumacia, praeter praemissam poenam, cardinalis vel ejus vicarii arbitrio puniatur.
17. Reliquiae, nisi statutis temporibus, sine voluntate vicarii et capituli nullatenus ostendantur, nisi alicui cardinali, praelato, vel regali. Nullus autem praesumat de dictis reliquiis concedere, sine licentia domini nostri papae, vel cardinalis qui pro tempore fuerit archipresbyter Lateranensis Ecclesiae. Hujusmodi constitutionis [si quis violator exstiterit] in aliquo tempore, ipso facto poenam excommunicationis incurrat.
18. Res quarum perditio esset magnum praejudicium illatura diligentiori sunt custodia gubernandae. Et propterea hoc statuto jubemus quod statuta, privilegia, inventaria, sigilla Ecclesiae et capituli intra claves reliquiarum et cancellorum sacristiae, ubi est [Col. 1397] Id est, ubi Eucharistia asservatur in viaticum; nam Eucharistia tunc temporis servabatur in cophino, ex Caeremoniali Petri Amelii c. 50 et 131. mensa Domini, quae omnia 582 sub tribus diversis serris et clavibus clausa sint; quarum unam vicarius, aliam camerarius, et aliam antiquior canonicus debeat retinere; et sic per ipsum vicarium, camerarium et antiquiorem canonicum conservetur, et taliter, [Col. 1397D] quod alter, vel alteruter, sine aliis omnibus aperire vel sigillare non possit.
19. Item statuimus quod camerarius vel sacrista pannos, libros, paramenta, vel alia sacra vasa alicui extra Ecclesiam asportanda concedere nullo modo praesumat, sine licentia vicarii, vel camerariorum primitus non obtenta. Et tunc camerarii et scriptores debeant in ipsorum libris ascribere portitores. Alias excommunicationis sententiam incidant eo ipso, a qua absolvi nequeant nisi per dominum cardinalem, vel ejus vicarium, et satisfacto prius de commissis.
20. Inventarium de rebus omnibus in sacristia existentibus per vicarium et capitulum quolibet anno fiat; et privilegia, statuta, vel instrumenta sine licentia [Col. 1398A] domini cardinalis, vel eo absente ejus vicarii et capituli, nullus tentet de loco ubi sunt reposita removere, nisi pro evidenti causa ipsius Ecclesiae, vel alicujus deservientium in eadem; et tunc in manibus vicarii, seu camerariorum, infra tempus per vicarium et camerarios praefigendum, debeat ad ipsos camerarios reportari. Et contrarium faciens excommunicationis sententia se noverit innodatum, a qua absolvi nequeat, nisi illa reportet primitus ad sacristiae locum, unde receperat.
21. In Ecclesia Lateranensi perpetuo et successive sint decem et octo canonici, et totidem praebendae, praeter praebendam domini cardinalis: quarum praebendarum octo sunt presbyterales, videlicet praebenda Laurentii de Argeleriis, Francisci de Veneriis, Joannis de Viterbio, Oddonis de sancto Eustachio, Francisci de Utriculo, Angeli Picciardelli, Oddonis [Col. 1398B] de Columna, et Romani de Micardis; quinque vero sunt diaconales, scilicet: Marcelli de Columna, Philippi de Philippis, Jacobi de Papaluccis, Thomae de Monte Nigro, et Stephani Normandis. Quinque vero sunt subdiaconales, videlicet: Joannis Lessi, Matthiae de sancto Eustachio, Petri de Columna, Camilli Pauli de Columna, et Joannis de Barattis.
22. Et quod quilibet canonicus praebendatus de caetero in ipsa ecclesia recipiendus infra annum a tempore possessionis adeptae computandum, ad ordinem, quem sua praebenda requirit, se faciat promoveri. Quod si non fecerit, sit suis canonicatu et praebenda privatus ipso facto. Et si post annum praedictum talis sic privatus aliquid perceperit, excommunicationis poenam confestim incurrat, et ad restitutionem talium fructuum teneatur, ab omnique canonicorum consortio et capituli repellatur. Et ex tunc etiam per camerarios, vel eos quoscunque nihil sibi ministretur; et qui scientes aliquid ei ministraverit contra tenorem constitutionis hujusmodi, [Col. 1398C] tantumdem de suo proprio Ecclesiae restituere teneatur sub poena praedicti juramenti.
583 23. Item statuimus et ordinamus quod canonici praebendati, qui sunt in ipsa Ecclesia jam recepti, infra annum a tempore publicationis hujusmodi statutorum se promoveri faciant ad sacros ordines, quos ipsorum praebendae requirunt; et si non fecerint; ipsorum canonicatibus et praebendis sint ipso facto privati, exceptis illis qui non sunt in aetate ad recipiendos ordines legitima constituti. Tales cum infra annum a tempore quo aetatem ad ordines necessariam compleverint computandam ipsos ordines suscipere teneantur, alioquin eamdem poenam privationis incurrant.
Interim vero tam illi quam alii qui ex dispensatione apostolica vel alia justa causa promoveri non teneantur, seu qui, licet essent promoti, essent tamen absentes, vel si praesentes essent et nollent secundum tenorem praesentium statutorum eis incumbens officium [Col. 1398D] exercere, defectus suos per alios canonicos suppleri facere teneantur, sic quod injunctis vel injungendis eis officiis nullus in Ecclesia possit esse defectus. Quod si quisque facere recusaverit, camerarii de fructibus praebendae illius canonici cui officium incumbit triginta solidos pro septimana qualibet detrahere teneantur; de fructibus vero illius ad quem officium diaconi vel subdiaconi pertineret solidos viginti, quos illi vel illis qui pro eo faciunt officium ministrent, vel de distributionibus eorumdem, prout vicario et camerariis videbitur. Quod si nec fructus grossos nec distributiones tales haberent, capitulum ad quod tunc tales fructus pertinebunt sine dilatione aliqua solvat ministrantibus pro eisdem, et ad hoc camerarii teneantur ex proprio juramento.
24. De beneficiatis Lateranensis Ecclesiae praesenti constitutione duximus ordinandum, quod in ipsa Ecclesia perpetuo sint viginti duo beneficiati, quorum quatuordecim sint presbyteri, videlicet Petrus de Palliano archipresbyter de Utriculo, Laurentius Rusciolus de Pandolphis, Jacobus de Leolis, Joannes de Campo Floris, Joannes de Catino, Nucius [Forsan Mutius] Petri Bertae, Stephanus de Sublacu, Joannes Serleonis archipresbyter de Arcula, Joannes de Civita, Nucius de sancto Marco, Dominicus de Campanea, Ganfredus de Antissiodoro, et Nucius Amici; ita quod beneficiatus ipsorum perpetuo sint presbyterales. Quatuor vero diaconi, videlicet Nicolaus Procerti, Jacobellus de Campo Florum, Silvester Ricciardelli, et Nucius de Tibure; ita quod ipsorum beneficiatus perpetuo sint diaconales. [Col. 1400A] Quatuor vero beneficiati restantes sint subdiaconi: videlicet Tutius Salmenicii, Angelus de Gallicano, Antonius de Frascato, et Manardus filius D. Antuini; ita quod ipsorum beneficiatus ex nunc et in perpetuum subdiaconales censeantur.
25. Ne igitur Lateranensis Ecclesia in divinis officiis defectum aliquem de caetero patiatur, hoc constituto jubemus quod omnes et singuli beneficiati superius nominati, qui ipsorum beneficiatorum possessionem obtinent de praesenti, infra annum a tempore publicationis hujusmodi statutorum computandum; 584 quilibet vero ad . . . . . alioquin de dictis beneficiatibus sint privati; et si postea sic privati fructus alioquin receperint, eo ipso sententiam excommunicationis incurrant, et ab omni beneficiatorum et canonicorum consortio repellantur; neque eis per camerarios aliquid ministretur; et si scienter aliquid ministraverint, ministrantes ipsi tantumdem de eorum proprio camerae restituere teneantur, sub poena praestiti juramenti.
Epistola
[Col. 1399B] Sanctissimo domino nostro Innocentio octavo, universalis Ecclesiae summo pontifici, Augustinus Patricius Picolomineus, indignus episcopus Pientinus, felicitatem. Absoluta nuper satis feliciter divino munere emendatione libri Pontificalis, explicationem ordinationemque sacrarum caeremoniarum quibus Romani pontifices uti consueverunt, tuo jussu, tuisque auspiciis, beatissime Pater, aggredior. Certamen profecto priori laboriosius, [Col. 1399C] longeque difficilius, cum propter incertam ejus rei disciplinam, lateque per multa capita vagantem, tum etiam ob frequeniem caeremoniarum additionem, diminutionem, variationem, ac pro tempore multiplicem mutationem. Cogitavit sane circumspectissima beatitudo tua, et recte quidem, plurimum ad divinam clementiam nobis propitiandam pertinere, si puris, castis, congruisque caeremoniis illa colatur; nec minus spectare ad majestatem apostolicam, sacrique senatus auctoritatem venerationemque praeservandam atque augendam, si suo ordine, rituque decenti omnia peragantur; si rerum, temporum, personarum ratio habeatur; si cuique reddantur debitus honor, et propria reverentia, quae quidem omnia hac una disciplina continentur, suggeruntur, administranturque. Quanta fuerit apud omnes gentes, apud omnes populos, apud omnes nationes sacrorum cura, nimis longum esset enarrare. Praetermittam Eleusinae Cereris vana, atque abdita sacra, furiosa pudendaque Dionysii orgia; Aegyptiorum irridenda et portentuosa [Col. 1399D] minima, et Romanorum superstitiosam religionem; apud quos nulli magistratus legitimi putabantur, nullae expeditiones sive mari, sive terra suscipiebantur, nihil a senatu, populove statuebant, nisi prius justis caeremoniis superum voluntas explorata esset. 585 Sacra certe Pentateuchi historia tota fere in tradendis divinis ritibus versatur; ita ut nihil magis Moysen, imo ipsum Deum curasse constet, quam ut statutis congruisque caeremoniis divina Majestas ab hominibus coleretur, ubi eodem tenore servari mandantur praecepta, caeremoniae atque judicia.
Majores vero nostri, duces et doctores christiani populi, ab initio nascentis Ecclesiae sacros ritus divino afflati numine nobis tradiderunt; quos deinde [Col. 1400B] crescente fidelium multitudine illorum successores Romani pontifices, salva rerum substantia, auxerunt, ornaverunt, atque mirum in modum ampliaverunt, adduntque in dies: mutantur et variantur permulta, quae non tam priscis institutionibus adversa sunt quam tempori et rebus quae aguntur accommoda atque decora. Quo fit ut cum propter rei vetustatem pauca admodum ex priorum observantiis reperiantur, et quae deinde a posteris litteris mandata exstent, tum propter Romanae curiae crebras apud exteras gentes peregrinationes, tum etiam propter varias confusasque scribentium sententias, parum usui et utilitati [Col. 1400C] nostris temporibus esse videantur, caeremoniis non tam scriptis quam jam pridem consuetis hactenus magna ex parte usi sumus. Hinc variae aliquando inter Patres de peragendis sacris opiniones, hinc contentiones indecentes interdum, inter ministros caeremoniarum, cum memoria hominum labilis sit et fluxa, saepeque aliae pro aliis succurrant, et quid certi tenendum sit fixa regula ostendi non possit. Haec igitur, ut reor, provide considerans sanctitas tua, beatissime Pater, cupiensque ut in rebus omnibus, tam divinis quam humanis decus et ordo debite servetur, utque sine tumultu, quiete, tranquille, cum gravitate et dignitate omnia peragantur, injunxit mihi ut tam ex libris majorum quos ex archiviis Romanae Ecclesiae complures deprompsi, quam ex quotidiano usu capellae apostolicae, in quo annis supra viginti non sine labore assiduo versatus sum, caeremonias omnes, quibus nostro tempore uti consueverunt Romani pontifices, praetermissis superfluis et antiquatis, [Col. 1400D] in ordinem redigerem. Devitassem recusassemque hoc munus perlibenter, et sarcinam humeris meis omnino imparem excussissem, si licuisset pontifici maximo non obtemperare. Sed sciens obedientiam victimis praestantiorem esse, et reum esse mortis, qui summo pontifici non paret, malui rudis atque ignarus judicari quam protervus et inobediens. Erexit, et mirum in modum confirmavit mihi labentem animum, in primis summa tuae pietatis in omnes benignitas atque clementia, quae non tam ineptitudinem meam quam optimam mentem et parendi promptitudinem metietur, tum illorum reverendissimorum Patrum, quos hujus nostrae lucubrationis recognitores revisoresque constituisti, prudentia, diligentia, acerrimum, integrumque judicium, [Col. 1401A] et omnium rerum divinarum, atque humanarum summa doctrina, qui profecto nihil admittent quod gravitati ac dignitati apostolicae sedis et tanti senatus non conveniat. Quorum exactissimae censurae hos libros per multos dies libentissime submisi, 586 ratus, ut si a tantis viris approbarentur, fore ut a nemine merito possent damnari.
Totum opus in tres libros divisimus. Primus et major ea continebit quae ad summum pontificem et sacrum senatum pertinent extra ordinem divini officii, ut puta electionem, et consecrationem Romani pontificis, Caesaris coronationem, canonizationes sanctorum, creationes cardinalium, et caetera hujusmodi. Secundus ordinem et ritum celebrandi sacras solemnitates per totum anni circulum complectetur, et quae ad divinum officium spectant tam in Vesperis quam in Missis et aliis horis. Et in hoc quidem libro secundo, quoniam minutiora multa insunt, quibus sine continua exercitatione nemo facile meminisse posset, adhibuimus nobis adjutorem [Col. 1401B] Joannem Burcardum Argentinensem, praepositum Haselatensem, et sacrarum caeremoniarum ministrum, cujus solerti opera etiam usi sumus in emendatione libri pontificalis; qui omnia quam diligentissime collegit, et accuratissime annotavit, ut parvo labore in digerendo libro opus fuerit. Tertium [Col. 1402A] librum addidimus generalia quaedam, normas atque cujusque officii summarias instructiones continentem, praeposuimusque cuique libro capita rerum quae in eo continentur, ut facilius quid quisque desiderat invenire queat. Admirabuntur fortasse complures diserti et Latinae linguae censores quod vim proprietatemque verborum Latinorum non usquequaque servaverimus, quodque plura admiscuerimus nova vocabuli quae latinius dici potuissent. Quibus ingenue fatebimur ignorantiam nostram. Et tamen multa ibi esse affirmabimus quae, si aliter dicerentur, non facile ab omnibus intelligerentur. Secuti sumus in his terminos a superioribus harum rerum scriptoribus usurpatos, et qui hodie etiam sunt in usu apud sacrorum ministros, arbitrati sanctitatem tuam, et sacrum senatum non tam verborum lenocinia quam rerum ordinem et explicationem a nobis exacturos. Quibus si satisfecerimus, Deo optimo maximo bonorum omnium largiteri, qui unde satisfacere possemus clementissime tribuit, [Col. 1402B] gratias agimus immortales; sin minus, ut imbecillitati ruditatique nostrae ignoscas, et obtemperandi studium benigne suscipias, etiam atque etiam supplices exoramus. Vale. Romae Kal. Martiis, anno salutis 1488.
Diarius
[Col. 1401B] Hodie, nempe XI Martii, anno 1517, cum mihi dictum esset librum caeremonialem nostrum, quo respublica nostra ecclesiastica regitur et gubernatur, fuisse Venetiis impressum, et ad Urbem remissum omnibus venalem dolui vehementer; et priusquam aliquid dicerem pontifici, super hoc conquestus fui cum cardinalibus, qui in die creationis annuae papalis exspectabant pontificem venturum ad Missam. Et aliqui, [Col. 1401C] imo multi ex eis commoti, scandalizati sunt, quod caeremoniae sacrae et mysteria eorum divulgata fuerint, sic ut caeremoniae nostrae, quae erant quid sacrum, fiant quid publicum, etc. Et in fine dixerunt papae dolentes. Papa autem, prima facie turbatus, dixit se facturum quid cardinalibus placeret. Et quia cardinalis sanctae Crucis forsan fuerat causa quod imprimeretur liber ille, dixit non malum esse. Tandem papa commisit cardinali de Grassis, protectori officii caeremoniarum, ut simul cum auditore camerae provideret, ne amplius aliquod volumen venderetur usque ad diem consistorii, quia tunc exquisitis votis omnium cardinalium concluderetur. Et sic factum est.
Deinde cum, collatione facta de illo impresso cum nostro, invenissem multa fuisse ad libitum addita, et plura similiter cassata, retuli papae praesentibus cardinalibus in consistorio sequenti; ac papa vidit ac magis commotus est. Et vocato iterum auditore camerae, mandavit ut omnia volumina impressa apud se [Col. 1401D] habeat et sic retineat, donec aliud sibi dixerit.
Sicut supra dixi, 11 Martii scripsi electum Corcyrensem publicasse librum caeremonialem contra jus fasque, et papa mihi commisit ut ipsum librum diligenter viderem ac collationarem cum originali, si quid esset additum vel imminutum, quod illud signarem ac referrem. Itaque eo totaliter viso et signato, feci hanc meam epistolam, quam praemisi quasi invectivam contra ipsum Corcyrensem temeratorem libri sacri, et eam papae dedi in manibus; et legit et approbavit, mandans mihi ut in primo consistorio recitem causas quibus motus fui, et exaudiret praesente [Col. 1402B] senatu petitiones meas, quae sunt ut ipsa epistola de verbo ad verbum hic posita, sic videlicet:
Sanctissimo domino nostro Leoni papae V Paris de Grassis episcopus Pisaurensis, caeremoniarum magister. Inter sacras solemnesque Romanae Ecclesiae ceremonias, beatissime pontifex, a juventute mea versatus tuo ac tuorum beneficio praedecessorum, 588 illis jam ad 16 prope annum praefectus, piaculum ingens, et id quidem calumniae et ignominiae plenum, facturus videor, si transeam sub silentio, et conniventibus oculis patiar illas per libros sacrorum rituum, [Col. 1402C] nuper sub nomine cujusdam falsi et temerarii auctoris impressos, corrumpi ac in contemptum apostolicae Sedis divulgari; atque antecessores meos, qui eisdem praefuere caeremoniis, illasque mihi tanquam per manus dedere suis laboribus, suis vigiliis ac studiis, contra jura legesque defraudare aequo animo feram sub felicissimo sanctitatis vestrae pontificatu, cujus ingenii dotes ita longa experientia omnes didicimus, ut jam non dubitemus eam (si qualia haec sunt intelligat) pro sua erga Deum pietate, pro sanctae sedis apostolicae majestate ac innata justitia, non solum non passuram, sed, sicut ego ea pro criminis magnitudine sine hac verborum detestatione praeterire non possum, ita illam acriter vindicaturam. Nam quemadmodum justi cujusque principis est curare ne quisquam suo jure fraudetur, ita, si diligenter inspexerimus, ad quempiam alium non magis spectat quam ad Romanum pontificem, ne sacrae suae caeremoniae maculentur, neve aliqua in parte alterentur, ac praesertim ne corrumpantur, [Col. 1402D] sed et quod omnium principum est ne prolatae in vulgus velut prostitutae pontificalium sacrorum existimationem minuant, flocci faciant, et contemnantur. Quod si in primis tua ac sacrosanctae sedis apostolicae res agitur, beatissime pontifex, ne pigeat, obsecro, haec, qualiacunque sint, quae temporis angustia cursim collegimus, perlegere. Inveniet profecto in his, non quae verborum contextu auribus grata et jucunda, sed quae ad rem tuam maxime pertinentia sint et necessaria. Verum antequam ab eo exordiar quod hae sacrae caeremoniae in vulgus minime prodendae sunt, respondebo illorum opinioni qui existimant [Col. 1403A] religionis christianae caeremonias ad publicam mortalium utilitatem esse divulgandas, moti forsan vel eo argumento, quod ipsa divini Numinis deductio et caetera Ecclesiae sacramenta libris Pontificalibus impressa et publicata sunt. Quippe illa ad omnes Ecclesias et singulos quosque sacerdotes pertinent, nec omnino recondi poterant. Haec ad Romanam Ecclesiam tantum, ejusque summum pontificem, suosque duntaxat ad id operis vocatos ministros. Sed utinam etiam et illa quae dixi secretiora forent et magis recondita! Non enim ea quotidie, ad profanas manus in sacerdotii contemptum, nec ad alienas sectas in nostrae religionis irrisionem devenire videremus. At quoniam acta reprehendi magis possunt quam corrigi; revertamur ad rem nostram integram adhuc, ne hoc malo exemplo et ipsa labefactetur. Novit jam pridem sanctitas tua omnem Romanorum pontificum auctoritatem, omnem majestatem hujus sacrosanctae sedis pendere ex animis opinionibusque principum et praelatorum. Dum enim illi summos pontifices non tanquam [Col. 1403B] mortales homines, sed tanquam deos in terris existimant et credunt, illis se sponte sua subjiciunt, illis parent, illos suspiciunt ac venerantur, et etiam adorant, incredibilique quadam afficiuntur admiratione, cum aliquando audiunt aut vident supra humanum opus ab illis per eas de quibus agimus caeremonias 589 in sanctorum numerum quempiam referri, pontifices tanta solemnitate, tantaque observatione eligi atque sanctificari, imperatores coronari, reges inungi, cardinales assumi, patriarchas, archiepiscopos episcoposque consecrari, ac caetera effici quae tunc rerum magnitudine, tum varietate, divinitatem quamdam prae se ferre videtur. Quod si sacrorum arcana pandantur, et sacrae publicentur caeremoniae, illico futurum est ut omnis opinio minuatur, ut pontificia auctoritas elanguescat necesse est. Suberit extemplo summus pontifex vel uniuscujusque plebeii hominis censurae. Alius ritus non recte a majoribus ordinatos redarguet; alius non observatas [Col. 1403C] traditiones objiciet; alius morem cultumque sacrorum perperam interpretabitur; alius gestus deridebit et subsannabit. Et cum antecessores tui consueverint, pro tempore, pro loco, pro necessitate caeremonias quandoque mutare, non erunt summi pontifices sui arbitrii, neque sine vulgi murmuratione id exsequi poterunt, utcunque res familiari cognitione in contemptum adducent. Quod ne fiat, non minus curandum a nobis, qui vero fidei lumine illustramur, quam curatum sit olim a gentilibus in suis superstitionibus, quibus quasi peculiaris mos omnibus arcana caeremoniarum nec velle, nec audere in vulgus edere, asserentibus non licere profanis nosse deorum mysteria, semper fuit; in quibus nulla major quam fides silentii deberetur. Quod ut caetera innumerabilia taceam, quae circa haec a Macrobio, Apuleio, Valerio, Plutarcho, ac caeteris antiquis auctoribus referuntur, memoriae traditum est Tarquinium regem, M. Tullium, quod librum secreta civilium sacrorum continentem cuidam Sabino describendum [Col. 1403D] dedisset, Colso insulam in mare abjici jussisse. Quod si apud eos tanto supplicio libri sola descriptio vindicata est, qua poena apud nos erit afficiendus qui non solum sacra descripserit, sed etiam descripta corruperit, ac corrupta divulgaverit? Adde quod ille triumvir illis eisdem sacris praeerat, licebatque illi eumdem librum legere et attrectare; hic noster ab omnibus caeremoniis alienus ex sacris penetralibus furto librum hunc subripuisse facile credi potest. Nam cum Innocentius VIII summa industria collectas in hunc librum caeremonias, non ignorans quam retinenda et occultanda forent sacrorum arcana, in palatii sacrario ac interiori bibliotheca magna cum diligentia observanda reposuisset, ut inde per illos tantum qui praeessent, quando opus esset, incorrupte haurirentur, idque huc usque observatum fuisset, quomodo ad hujus manus pervenerint, non liquet satis. Illud certissimum est, quod [Col. 1404A] hic novus homo, et modo sacris initiatus, unus inventus est, qui quod nemo alius etiam inter sacras caeremonias educatus unquam ausus fuisset, auderet non solum librum hunc in profanas manus edere, sed etiam multa subtrahere, nonnulla addere, et quamplurima immutare et corrumpere. At dicat ipse, obsecro, ubinam istas caeremonias, quas immutabat, didicerat? quo auctore, quo magistro, qua facultate nitebatur? nam si liber ipse caeremonialis a sede apostolica approbatus jus et legem facit, ut in Clementinis, tit. de jurejurando, sancitum est, et nulli praeterquam principi licet ea quae juris sunt immutare, 590 qua audacia hunc impulsum dicemus, ut cum secundum constitutiones nomen adhuc suum nesciret (appellavit enim se ubique electum archiepiscopum, cum electum tantum appellare debuisset, nec licebat ante pallii assumptionem quemquam archiepiscopum nominari), hanc juris mutationem sibi licere putaret? Describebat profecto bonus vir quod minime intelligebat. Si enim eadem [Col. 1404B] non ignorasset, neque ambulasset in tenebris, non posuisset sinistram pro dextra, non fidelem pro filialem, non particulas negativas aut disjunctivas aliquando omisisset, quae sensum perverterent aut depraverent; non praeteriisset fanones, vexilla, colores, collegia; nec immutasset juramenta, Benedictiones, unctiones, et caetera quae de substantia sunt et characteres imprimunt, quae nullo pacto immutari debent aut possunt. Sed quid in his moror? ad mille et supra, beatissime pater, corruptiones enumeravimus in libro hoc suo nuper impresso, dum illum cum exemplari protocollo Pientini praesulis, veri auctoris, contulimus. Nec verbis nostris fidem habeat sanctitas vestra librum ipsum quem protuli intueatur. Signata sunt loca, aut asterisco, aut linea, aut litura. Nulla prorsus pagina errore vacat. Quae omnia non minus pro pietate tua erga Deum reprobare et repellere debet sanctitas tua quam pro tua justitia curare, ne defuncto cidem praesuli [Col. 1404C] Pientino, viro doctissimo, ac de sede apostolica bene merito, vis et injuria inferatur, suisque vigiliis, suo nomine spolietur, ac suo honore privetur. Is cum plures annos magistratum caeremoniarum egregie et scite exercuisset, ab Innocentio VIII praedecessore et affine tuo ab hujusmodi magistratu vacatione accepta, eisdem tamen stipendiis Senas, tanquam in secessum litteratorium, ad Romanae Ecclesiae caeremonias in librum hunc colligendas missus est. Laboravit triennio vir gravis et summae experientiae; demum incredibili studio et exacta diligentia absolutum librum ejusdem pontificis nomini antepositis suis epistolis dedicavit, contentus vel eo nomine quod apud posteros non auctor, sed quasi collector aut compilator sacrarum caeremoniarum diceretur. Nec existimavit bonus pater aliquem suo tantum nomini invisurum. Sed o mores hominum! non erubuit sub tuo pontificatu electus ille Corcyrensis ejus Patris, cujus debuisset potius observare memoriam, abradere nomen et epistolas, ac suas ita [Col. 1404D] inserere, ut se libri hujus caeremonialis auctorem credere secutura posteritas crederetur. Quis enim in hoc libro nuper impresso praeterquam unus Christophorus Marcellus nominatur? Quodnam Pientini praesulis auctoris, aut alterius cujusvis legitur nomen? Quin etiam subtraxit iste, qui tam impudenter alienos sibi labores vindicat, verba illius optimi Patris, quibus in capite de clericis caeremoniarum imperfectionem suam excusabat, dicentis inter alia: Utinam tam bene officium meum sustinere scivissem, cum in eo fui, quam bene imperfectum meum cognosco. Eat igitur, etsi non dolo, non fraude id fecisse autumet, dicat se suas epistolas ad ornamentum tantum apposuisse, non ut laudes alienas usurparet. Sed interrogetur, obsecro, cujusnam sit illa lucubratio quam adeo efficacissimis verbis a sanctitae tua accipi 591 in prima epistola efflagitat, utrumve intelligat brevis epistolae suae, an totius operis lucubrationem; [Col. 1405A] interrogetur, inquam, a quo absoluta maxima pars operis videri poterat, cum tot et tanta priore libro peregerit, ut ipsa altera epistola ampullatum; vel a quo ultimus absolvitur liber, ut ejus verbis utar. Putabatne simplex vir, dum opus alienum ad verbum transcribebat, futurum ut nunquam in furto deprehenderetur? an id magis ingenium fortasse opinabatur, quam mutum reddere vel fateri per quem profecisset? An existimabat potius tantum opus, paucis admodum immutatis verbis et rubricis, ita suum fieri, ut veri auctoris nomen penitus aboleretur? Primum se omnium haec ad usum et voluptatem communicasse commemorat. O egregium opus! o laboriosam concinnationem! Exsequias juste emendavit; albam, album; genuflexum, supplicandum; officiales, magistratus; pileum, galerum concinnavit. Pro lignis, tignis supposuit; pro cusino, pulvino; pro bacili, vase; pro perfectis, peracta; pro platea, aream; pro armis, insignia; pro rubeo, purpureum inseruit. Haec et hujusmodi sunt frivola [Col. 1405B] quidem et inania, quae iste suis sesquipedalibus verbis se concinnasse jactat; ac si pura, nuda, clara et simplicia non magis religio exposceret, quam ista verborum lenocinia. At si concinnaturus erat, cur non omnia concinnavit? cur non eodem ubique modo, pro papa, pontificem, pro Processionibus, supplicationes subegerit? Modo easdem dictiones reliquit intactas, tanquam pertaesus etiam longam concinnationem eorum librorum quorum auctor haberi volebat. Quid, quod ubique nomen et excusationem ac epistolas auctoris delevisset? Non delevit etiam: Hoc juramentum Fredericus III imperator, qui adhuc regnat, dum Senis esset, praestitit. Quid et illud intactum reliquit? Caeremonias in coronandis regibus servandas in libro Pontificali, quem nuper emendavimus, plene conscripsimus, ut in altero scilicet dolus et mendacium appareret, defuncto jam diu imperatore, in altero furtum confiteretur; nisi mallet geminare Pontificalem librum illum, ita ut hos fecit [Col. 1405C] sibi attribuens. Praeteriit ultra haec multa his non minora sive negligentia, sive ut omnia pariter confunderet. Nam et se interfuisse coronationi ejusdem imperatoris, et vidisse cardinales Nicenum et Atrebatensem, ac servisse Pio II per annos plurimos, et suo tempore nullum Romanum pontificem praeter Sixtum IV consecratum satis impudenter autumat; ac si dicat nec Pium III, nec te Leonem X nostro tempore fuisse consecratos. Quae cuncta ut primo auctori apprime conveniebant, ita huic supposititio et ejus libro omnem fidem adimunt. Aut enim illa non erant amovenda, aut haec quoque cum illis abradenda fuerunt, ut concinnatum undequaque opus videretur. Ast o si ipse Pientinus auctor revertatur, et nunc sua jura reposcat! nonne iste operosus concinuator, tanquam Horatiana cornicula, alienis omnibus pennis deplumatus, cum suis tantum corruptionibus remansurus esset, futurusque omnibus ludibrio? At putabit forte ea sibi licere, si epistolas [Col. 1406A] suas cum a se concinnato opere ad sanctitatem tuam direxisset, ejusque sacratissimo nomine culpam suam pertexisset, eos imitatus qui, ut impune furati sint, 592 furta magistratibus elargiuntur. Sed non vidit ingeniosus in alienis operibus auctor quantum beatitudinem tuam offenderet, dum tanquam inanis gloriae nimis appetentem eam in locum abrasorum nominum ingerit, suique criminis participatione coinquinare contendit, non solum invidis et malevolis causam contra eam invehendi praebet, sed etiam ejus successoribus abradendi Leonis sanctissimum nomen cum tua ignominia, at cum laude sua auctorum nomina restituendi materiam relinquit. Quod si his quae maxime sanctitatem tuam movere deberent non moveris, sanctissime pontifex, nec afficit te contemptus apostolicae sedis, ac pontificiae dignitatis, qui ex hac arcanorum invulgatione illico irrepturus est, moveat te, quaeso, tua erga Deum pietas, nec eam una cum ipsis caeremoniis ab isto insolenti jactatore corrumpi patiaris. Moveant [Col. 1406B] te Pientini episcopi inanes sui labores, suae vigiliae jura reposcentes. Moveat te demum Innocentii VIII praedecessoris tui affinisque memoria, cui tu tantum debes, ut fortasse nemo magis. Is enim suum abs te, tum jure affinitatis et gratitudinis, tum aequitatis et justitiae reponi petit. Is librum suum integrum et incorruptum desiderat, et in arcanis reservari, ut vivens instituit, efflagitat. Obsequere eorum umbris, beatissime Pater, tam justa, tam pia, tam sancta postulantibus; et, quae tua justitia est, rejecto et exploso etiam sub anathemate isto impudenti usurpatore cum suis corruptionibus, libros suis auctoribus restitue. Futurum est enim ut plus verae laudis, plus gloriae adeptura sit sanctitas tua in eorum nominibus reponendis, quam si quodlibet egregium opus a vero auctore sibi dicaretur.
Hanc epistolam cum in manibus papae dedissem, legissetque libenter et avide, et acceptasset rationes et argumenta in ea per me allegata, versus ad cardinales [Col. 1406C] aliquos, qui sibi forte adhaerebant, dixit me rationem habere super petitionibus meis, et librum caeremoniarum nuper impressum omnino comburi simul cum falso auctore, sicut postulassem, aut saltem ipsum auctorem corrigi et castigari omnino debere prout praesentibus videretur. Itaque ad primum consistorium rem et causam differre, ut in ipso consistorio proponerem, prout proposui audientibus omnibus; et tandem papa mandavit tribus cardinalibus, videlicet R. D. Antonio de Monte tit. sanctae Praxedis, et D. Petro de Accoltis sancti Eusebii Anconitano, et D. Achilli de Grassis sancti Sixti cardinali Bononiensi, protectori officii caeremoniarum, fratri meo, ut petitiones meas ad partes plenius intelligerent, et me, prout juris fuerit ac sibi videretur, expedirent tam super libro comburendo, quam auctore castigando, et ad urbem citando personaliter et comparendo. Itaque quid sequetur hic etiam successive annotabo.
Catalogus Romanorum pontificum
- Petrus sedit annos xx mens. ij dies iij.
- Linus sed. an. xj mens. iij d. xij.
- Clitus sed. an. xij mens. j d. ij.
- Climens sed. an. viiij mens. x d. j.
- Euvaristus sed. an. viij mens. x d. ij.
- Alexander sed. an. xij mens. vij d. ij.
- Xistus sed an. x mens. ij d. j.
- [Col. 1406D] Thelispher sed. an. xj mens. j d. xxj.
- Egenus sed. an. iiij mens. iij d. j.
- Osus [Col. 1405D] Pius. sed. an. xviij mens. d. j.
- Anicitus sed. an. xj mens. iiij d. ij.
- Socher sed. an. viiij mens. ij d. xxj.
- Eleutherius sed. an. xv mens. iij d. ij.
- Victor sed. an. xv mens. iij d. x.
- Vepherinus sed. an. xviij mens. vij d. x.
- Calistus sed. an. v mens. x d. x.
- Urbanus sed. an. viiij mens. j d. ij.
- Pontianus sed. an. vij mens. x d. xxij.
- [Col. 1407A] Anthirus sed. an . . . mens. j d. xj.
- Favianus sed. an. xiiij mens. ij d. x.
- Cornilius sed. an. ij mens. iij d . . .
- Lucius sed. an. iiij mens. viij d . . .
- Stefanus sed. an. vj mens. j d . . .
- Sistus sed. an. j mens. j d . . . .
- Dionethius sed. an. viij mens. v d . . .
- Felix sed. an. iiij mens. j d. x.
- Euthitianus sed. an. j mens. j d . . .
- Gajus sed. an. xj mens. iiij d . . .
- Marcellus sed. an. j mens. iiij d . . .
- Eusebius sed . . . mens.
- Melsiadis sed. an. iiij mens . . .
- Silvester sed an. xxiij mens. x d . . .
- Positio ejus Kalendas Januarias.
- Marcus sed. an. ij mens. j d. xx.
- Julius sed. an. xv mens. ij d. viij.
- Liberius sed. an. vj mens. iv d. viij.
- Felix sed . . . d. j.
- Damasus sed. an. xviij mens. iij d. xj.
- [Col. 1407B] Siricius sed. an. xv.
- Anasthasius sed. an. iij.. d. xxj.
- Innocentius sed. an. xv mens. ij d. xxj.
- Josemus sed. an. vij mens. ix d. ix rec. manu xix.
- Bonefatius sed. an. iij mens. viij d. vj.
- Celestinus sed. an. ix mens. x d. xvij.
- Sistus sed an. viij mens . . . d. xix.
- Leo sed. an. xx mens. j d. xiij.
- Helarus sed. an. vj mens. iij d. x.
- Simplicius sed. an. xv mens. d. vij.
- Item Felix sed. an. viij mens. v d. xvij.
- Athelacius [Col. 1407C] Gelasius. sed. an. iv mens. viij d. xviij.
- Anastasius sed. an. j mens. xj d. xxiv.
- Symmacus sed. an. xv mens. vij d. xvij.
- Hormisda sed. an. ix mens . . . d. xvij.
- Johannis sed. an. ij.
- Felix sed. an. iij.
- Bonefatius sed. an. ij.
- Item Johannis sed. an. ij.
- [Col. 1407C] Agapitus sed. an. j.
- Silverius sed. an. j.
- Vigilius sed. an. xiiij.
- Ab Apostoleca (sic) sede Petri Apostoli usque ordenatione (sic) sancti Silvestri anni CC LVII.
- Petrus sedit annis 25, mensibus 2, diebus 3.
- Linus sedit annis 11, mensibus 3, dieb. 12.
- Cletus sedit annis 12, mense 1, diebus 11.
- Clemens sedit annis 9, mensibus 11, diebus 10
- Anacletus sedit an. 12, mens. 10, dieb. 3.
- Evaristus sedit an. 9, mens. 10, dieb. 2.
- Alexander sedit ann. 10, mens. 6, dieb. 2.
- Sixtus sedit ann. 10, mens. 2, die 1.
- Telesphorus sedit an. 2, mens. 3, dieb. 21.
- [Col. 1408A] Yginus sedit an. 4, mens. 3, dieb. 4.
- Pius sedit an. 19, mens. 4, dieb. 3.
- Anicius sedit an. 2, mens. 4, dieb. 3.
- Sother sedit an. 9, mens. 5, dieb. 21.
- Eleutherus sedit ann. 15, mens. 3, d. 2.
- Victor sedit an. 10, mens. 2, dieb. 10.
- Zepherinus sedit an. 8, mens. 7, dieb. 10.
- Calistus sedit an. 7, mens. 2, dieb. 2.
- Urbanus sedit an. 3, mens. 10, dieb. 12.
- Pontianus sedit ann. 9, mens. 5, dieb. 2.
- Antherus sedit an. 12, mens. 1, d. 12.
- Fabianus sedit an. 14, mens. 11, d. 2.
- Cornelius sedit an. 2, mens. 2, d. 3.
- Lucius sedit an. 3, mens. 3, dieb. 3.
- Stephanus sedit an. 7, mens. 5, d. 2.
- Sixtus sedit an. 1, mens. 10, d. 23.
- Dionysius sedit ann. 6, mens. 2, d. 4.
- Felix sedit ann. 4, mens. 3, d. 25.
- Euticianus sedit ann. 1, mens. 1, d. 1.
- Gaius sedit ann. 12, mens. 4, dies 12.
- [Col. 1408B] Marcellinus sedit ann. 9, mens. 4, d. 16.
- Marcellus sedit ann. 5, mens. 5, d. 21.
- Eusebius sedit an. 6, mens. 1, d. 3.
- Melchiades sedit an. 4, mens. 7, d. 8.
- Silvester sedit ann. 23, mens. 10, d. 11.
- Marcus sedit an. 2, mens. 9, d. 20.
- Julius sedit an. 15, mens. 2, d. 6.
- Liberius sedit an. 6, mens. 3, d. 4.
- Felix sedit an. 1, mens. 3, d. 2.
- Damasus sedit ann. 18, mens. 3, d. 11.
- Siricius sedit annis 15, diebus 25.
- Anastasius sedit an. 3, dieb. 10.
- Innocentius sedit an. 3, diebus 21.
- Zosimus sedit an. 1, mens. 3, dieb. 11.
- Bonifacius sedit an. 3, mens. 8, d. 6.
- Coelestinus sedit an. 8, mens. 10, d. 17.
- Sixtus sedit an. 8, diebus 19.
- Leo sedit an. 21, mens. 1, dieb. 13.
- Hilarius sedit ann. 8, mens. 3, dieb. 10.
- [Col. 1408C] Simplicius sedit ann. 15, mens. 1, dieb. 7.
- Felix sedit an. 7, mens. 11, dieb. 17.
- Gelasius sedit ann. 4, mens. 8, dieb. 18.
- Anastasius sedit an. 1, mens. 10, dieb. 24.
- Simachus sedit an. 15, mens. 6, dieb. 27.
- Hormisda sedit ann. 8, dieb. 17.
- Johannes sedit ann. 2, mens. 8, dieb. 16.
- Felix sedit an. 4, mens. 2, dieb. 13.
- Bonifacius sedit an. 2, diebus 26.
- Joannes sedit an. 2, mens. 3, dieb. 6.
- Agapitus sedit ann. 11, mens. 1, dieb. 18.
- Silverius sedit an. 1, mens. 5, dieb. 11.
- Vigilius sedit an. 17, mens. 6, dieb. 26.
- Pelagius sedit ann. 11, mens. 10 dieb. 28.
- Joannes sedit an. 12, mens. 11, dieb. 26.
- Benedictus sedit an. 4, mens. 1, dieb. 29.
- Pelagius sedit an. 10, mens. 2, d. 10.
- Gregorius Magnus sedit annis 13, mens. 6, dieb. 10.
Index rerum et verborum
- Abacus dicitur marmor, id est mensa marmorea, 433. Sumitur Abacus pro mensa marmorea calices continente, ibid.
- Abbatis et abbatissae ordinandorum ritus, 443, 526. In Ecclesia Graeca [Col. 1407] abbas per impositionem manus episcopalis creatur, 526. Ibi etiam licet abbati lectorem facere per manus impositionem in proprio monasterio, si ipse sit presbyter, ibid. In Ecclesia Latina non adhibetur manus impositio in benedictione abbatis, sed simplex oratio, ib.
- A, B, C. Hae tres duntaxat litterae in [Col. 1408] dedicatione basilicae olim depingebantur ab episcopo, 425. Nunc episcopus sua cambuta duo alphabeta integra depingit, alterum Graecum, alterum Latinum, ibid.
- Abcturium, quid sit, 425.
- Abdon (S.) Martyr, 116, 704.
- Ablutio scelerum dicitur in postcommunione, [Col. 1409] tempore Quadragesimae; in Missa sancti Augustini legitur, abolitio scelerum, 609.—Ablutio corporis defuncti, juxta antiquam Christianorum consuetudinem, 482. Cur abluantur corpora defunctorum, ibid. Tabithae Joppensis defunctae corpus ablutum, ibid. Hujus lotionis caeterorumque pietatis officiorum erga corpora defunctorum traditio asseritur, ibid. Mortuorum lota corpora olim ungi consueta, 483. Cur corpora inter ipsas exsequias uncta, ibid.
- Abrenuntiare poni solet pro eo quod est spernere, rejicere, contradicere, 367. Baptizandus abrenuntiare se fatetur Satanae et omnibus pompis ejus, ibid. 383. Cur abrenuntiationem hanc confessio sanctae Trinitatis sequatur, ibid. Satanas a fidelibus abrenuntiatur, ut Domino liberius serviatur, ibid. Dicuntur baptizati renuntiasse diabolo et angelis ejus; vel renuntiasse saeculo, 383. Renuntiasse diabolo, pompis, spectaculis, et operibus ejus, ibid. Vulgo terna fit abrenuntiatio: additur quarta a sancto Cyrillo, ibid. In Ecclesia Ambrosiana duae tantum abrenuntiationes fieri solebant, ibid. Renuntians convertebatur ad occidentem, ibid. Cur facta abrenuntiatione convertebatur ad orientem, manibus sursum elevatis, ibid.
- Absolutionis forma, qua poenitentes reconciliabantur Ecclesiae feria quinta, in coena Domini, 458. Qua parte Missae absolutio dabatur olim poenitentibus, ibid. Poenitentium reconciliationi orationes tantum adhibentur, 459. Absolutionis formula, in sepulcro reperta, notatu digna, ibid. Controversia inter sanctum Thomam et alium doctorem, de forma absolutionis deprecatoria, vel enuntiativa, ibid. Utramque indifferenter admittit Alensis, ibid. Absolutionis formae variae, ibid., 460. Haec valet: Ego dimitto tibi peccata tua, ibid. Graeci in absolutione a peccatis utuntur multis formis deprecatoriis, ibid. Quibus addunt: Habeo te venia donatum, ibid. Olim non solebat dari absolutio, sive ab excommunicatione, sive a peccatis, ante peractam integram satisfactionem, nisi in mortis articulo, ibid. Aliquando ad preces martyrum, vel confessorum, episcopi aliquam ejus partem remittebant, ibid. Hic erat usus Ecclesiae Romanae et Occidentalium, 461. Poenitentes absolutionem consequebantur in fine quarti gradus poenitentiae, qui consistentiae dicebatur, ibid. Absolutio infirmi confessi, 547. Absolutio a fratribus, 549.
- Accipe potestatem offerre sacrificium Deo, etc., non exstat in veteribus Sacramentariis, 508. Accipe Spiritum sanctum, etc., quam formam episcopus pronuntiando imponit manus super capita singulorum presbyterorum, 509. Hic quoque ritus cum sua forma abest a veteribus Sacramentariis et antiquis auctoribus, ibid.
- Acclamatio Vivat Rex fieri solita in coronatione regis, 594.
- Acerra est ara quae ante mortuum poni solebat, in qua odores incendebantur, 428. Sumitur etiam pro thuribulo, ibid., 438.
- Achilleus (S.) martyr, 87, 392, 694.
- Ἀκολουθὸς, acolythus, id est qui retro iter facit, seu pedisequus, 493. In usu Ecclesiae acolythi Graece, ceroferarii Latine dicuntur, a deportandis cereis, ibid. Vetus acolythorum mentio in Ecclesia, ibid. Quo Missae loco ordinentur acolythi, 487. Ordinatio acolythi, 221. Ipsorum est luminaria accendere et deportare, ibid. Suggerere vinum [Col. 1409] et aquam in Eucharistiam corporis Christi, 494. Ipsi suggesta pro Eucharistia subdiaconis ministrant, ibid.
- Ἀκρόασις, id est auditio, secundus poenitentium gradus, 461.
- Actio in canone est ipsa consecratio; sicut agenda est Missa, in libris liturgicis, 482.
- Adalardus abbas Corbeiensis cum Bernhario episcopo missus a Carolo Magno imperatore ad Leonem III papam, 379. Sacra unctione delibutus, sacro viatico pastus est, 536.
- Adalheis (S.) agens in extremis, sacri olei unctione peracta, viaticum humiliter et devote suscepit, 536.
- Adauctus (S.) martyr, 127, 709.
- Ad Complendum oratio dicitur ultima Missae; quod sit complementum et conclusio totius Missae, 295. Nunc dicitur postcommunio, ibid.
- Admonitio archiepiscopi, 510.
- Adoptivus Dei filius non est Christus, sed naturalis, 365, 378. Elipandus episcopus Toletanus, cum Felice Urgelitano Christum esse Filium Dei adoptivum asseruit, ibid.
- Adoratio crucis fit ad vesperam, feria sexta in Parasceve, 69. Mos antiquus adorandi crucem die magnae Parasceves, 341. Vide Crucis adoratio.
- Adrianus imperator diis omnibus commune templum Athenis aedificavit, 393.
- Adulterium qua poena canonica mulctandum, 465.
- Adunare, in canone rogatur ut omnium credentium sit cor unum, 284.
- Adventus Domini hebdomadae, seu Dominicae quinque numerantur, 136, 445. Alibi numerantur quatuor, 186. 445. In Missis Ambrosianis sex sunt Dominicae de Adventu, 445. Ibi Dominica prima Adventus proxime sequitur festum sancti Martini, ibid. Jejunium Adventus Domini olim quadraginta dierum, 445. Varium fuit Adventus jejunium pro diversitate locorum et temporum, ibid. Monachi in Gallia de Decembri usque ad Natale Domini, omni die jejunent, 446, Romani olim exordium Adventus et jejunii a Dominica post festum sanctae Catharinae virginis, ducebant, ibid.
- Aedes sacrae ad orientem conversae, 329.
- Aegroto valde debili sanguis Christi solus in viaticum datus, 554. Sacrificium mistum datum, ibid. 570.
- Aegyptiae virgines tonsae, 443. Aegyptii olim, in qua domo canis mortuus fuerat, omnes domestici toto corpore raso, afficiebantur magno luctu, 477. Aegyptiorum ratio in observanda Quadragesima, 315.
- Aetas virginis consecrandae, 441.
- Aetheldrytae et Gertrudis nomina post Anastasiam recitantur in canone, 4, 290.
- Aethiopes, quando sublevant corpus Christi in Missa, 566. Aethiopum ritus in benedictione fontium baptismalium, 350; in unctione chrismatis, 361.
- Afrorum additio in canone, 283.
- Agapetus (S.) papa, 310.
- Agapitus (S.) martyr, 118. Quindecimo Kal. Septem., sancti Agapiti martyris, 123, 705, 707.
- Agathe (S.), secundum flexionem Graecam, 290, 308, 665. Nomen ejus in canone, 4, 25.
- Agenda, est officium divinum, 482. Dicitur agenda mortuorum, ibid. Agenda, in libris liturgicis, idem est ac Missa, ibid.
- Ἅγια (τὰ) τοῖς ἀγὶοις, id est Sancta sanctis, 566.
- Ἀγίος, 311.
- [Col. 1410] Agne (S.), Agnes, Graecae declinationis forma retenta, 603. Agna, Agnes, Agnetis, 4, 21, 304. Nomen ejus in canone, 290. Depositio reliquiarum ejus, 304. Natale sanctae Agnetis de nativitate, vel secundo, quinto Kalend. Februarii, 23, 664.
- Agni cerei olim in Sabbato sancto, loco cerei paschalis, Romae ab archidiacono benedicebantur, populo distribuendi, 346, 565. Quando hic ritus coeperit; quando desierit, 347.
- Agnus Dei, etc. Sergius papa primus in Missa cantari jussit a clero et populo, 292. In Missa Sabbati sancti non cantatur Agnus Dei, 388.
- Agrippa Vipsanius Pantheon Romae aedificavit, 392. Cur istud templum Pantheon appellatum, ibid. Hoc templum Bonifacius IV papa convertit in ecclesiam sanctae Mariae, ibid.
- Aldanus rex Hiberniae, in sua coronatione manus impositionem accepit, 595.
- Alba talare est vestimentum lineum, quod poderis nomine appellatur, 556.
- Albanensis episcopus adest Ostiensi in ritu consecrationis papae, 517. In consecratione imperatoris, funduntur tres a tribus episcopis orationes, quarum primam episcopus Albanensis fundit, 586.
- Albion est Britannia Major, 259, 586. Quis regum Francorum ante annum 986 unctus fuerit in regem Anglorum, 587. Videtur fuisse Ludovicus IV, cognomento Ultramarinus, ibid.
- Albis educti e fonte baptismali induebantur vestibus, 356. Quid significent albae vestes renatorum, et angelorum Christi resurrectionem nuntiantium, 369. Dominica in Albis depositis, 390.
- Alcuinus philosophus, abbas sancti Martini, anno 804 obiit, 319. Alcuinus de unica Hispanorum in baptismo mersione refutatus, 353.
- Alexander (S), papa primus, nominatur in canone, 4, 290.—Alexander (S.) episcopus Alexandrinus, cum pueros a puero Athanasio baptizatos inunxisset, Christi signaculo consummavit, 359.—Alexander, Eventius et Theodosus (SS.), 693. Sancti Juvenalis, Alexander et Eventius, 694.—Alexander Severus imperator querebatur non inquiri de rectoribus provinciarum constituendis, cum id fiat apud Christianos de ordinandis sacerdotibus, 497.
- Alleluia non dicitur quando litania agitur, 1. Cur olim haec vox laetitiae in officio defunctorum non fuerit praetermissa, 480. Haec etiam vox laetitiae a Graecis canitur in liturgia de his qui dormierunt, finita Epistolae lectione, ibid.
- Allocutio episcoporum ad populum in ecclesia in coronatione regum, 584. Consensu expresso, Deo agunt gratias, 257, 585. Haec allocutio facta est in coronatione Caroli Calvi, et Hermintrudis conjugis ejus, et Henrici II, et Henrici IV, Franciae regum, ibid.
- Alphabeta duo, alterum Graecum, Latinum alterum, ab episcopo depinguntur integra in pavimento, cum cambuta in dedicatione ecclesiae, 425. Quidam olim adjiciebant Hebraicum, ibid. Alphabeta ex transverso quadrangula ratione describit episcopus, ibid.
- Altarium nudatio olim fiebat sexta feria Parasceves, 342. Olim etiam in quibusdam locis nudabantur in coena Domini, ibid. Olim altaria, parietes et pavimenta templi, et vasa sacra lotione purificabantur, 343. Cum hyssopo aspergit episcopus ipsum altare ex eadem [Col. 1411] aqua septem vicibus, 427. Ecclesiae dedicationem sequitur altaris consecratio, 428. Olim altaria cum signo crucis consecrari solebant, 429. Unctionis altarium usus est antiquus, ibid. Altare chrismate perungitur juxta veterem Ecclesiae consuetudinem, ibid. Prius oleo, deinde chrismate ungitur, 430. Altaria per invocationem nominis Dei consecrantur et sanctificantur, ibid. Altaria lignea olim fuere in usu in Africa; in quibusdam Galliae Ecclesiis, et in Oriente, tempore sancti Athanasii, 431. Ornatur altare Evangelio dicto, id est sternitur linteaminibus et pallis, 249, 574. Vide Reliquiae, Confessio.
- Amalarius Fortunatus de ordinatione diaconi refutatus. 498. Habet suae opinioni faventes aliquot Codices antiquos, qui et episcopi et astantium sacerdotum manus diacono statuunt imponendas, ibid.
- Amandi (S.) nomen recitatur in canone Missae, 285.
- Amantii (S.) natale quarto idus Februarii, 310.
- Ἀμβῶν. Ambones dicuntur montani et excelsi loci, 347. Ambo est ecclesiae pulpitum sive suggestum, id est locus in ecclesia excelsus, de quo lectores legebant, et psaltae canebant, ibid.
- Ambrosiana forma Extremae Unctionis, 534. Ambrosianus Adventus habet sex septimanas, 445. Incipit Dominica post festum sancti Martini, ibid.
- Ambrosius poenitentes sibi peccata confitentes, suis lacrymis flere compellebat, 470. Hanc orationem: Ante conspectum, etc., sanctus Ambrosius solebat recitare ante Missam, id est ante Offertorium, 526. Qua corona, vel mitra sanctus Ambrosius fuerit usus, 557. Sancti episcopi divinam virtutes commendabant eloquentiam, ibid. Sancti Ambrosii locus in officio sancti Laurentii restitutus, 500.
- Amen olim responsum ad consecrationis verba, 577. Accipiendo communionem, 580. Ad singulas Trinitatis personas in baptismatis forma, 354.
- Amittere, id est amovere, amandare, ablegare, 531.
- Ἀμφιδρόμια dicitur a quibusdam factis circa locum gyris superstitiosis, 350. Amphidromia fiebat die septima a natali, dum nomina infantibus imponebantur, ibid.
- Ἀμφίθυρον significat velum ad cancellos sacrarii, seu chori appensum, 435.
- Ampulla est vas in quo oleum reconditur, 325. In ampullis reconditur oleum, seu chrisma juxta morem antiquum, ibid. Ampulla sacro oleo plena e coelo missa, quo oleo, seu chrismate, Francorum reges ungi solent, 588.
- Ἀνάδοχοι, id est susceptores et patrini dicuntur, qui baptizatos de sacro fonte suscipiunt, 357.
- Ἀνάρρησις est veluti quaedam praedicatio ex nomine, 525.
- Anastasiae (S.) nomen recitatur in canone, 4, 290. Missa in mane prima Natalis Domini ad sanctam Anastasiam, 7, 298.
- Anatolii patriarchae Constantinop. suffragium in actione undecima concilii Chalcedonensis de episcopo Ephesi ordinando, 512.
- Andreae (S.) apostoli fit mentio in canone, 3, 4. Festum ejus fit cum vigilia et jejunio, 143, 713. Ejus passionis acta probantur, 143, 423. Ejus officium, 836. Aliud ejusdem officium, forte translationis corporis ejus, 840. Sancti Andreae basilica Vaticanae erat proxima, 786.
- Angelorum omniumque spirituum [Col. 1411] coelestium, more antiquo, fit mentio in praefatione Missae, 280. Angeli alternis cantibus Deum laudant, 651. Hunc alternandi morem ab angelis accepit sanctus martyr Ignatius, ibid.
- Angusticlavia dicuntur vestimenta quorum angusti clavi, 325. Vide Clavi.
- Anima incorporea, 382. Anima in Christo perfecta, ibid.
- Animal. Coitus cum animalibus poenae canonicae, graves et prolixae, 467, 474. Hic habetur ratio aetatis; et si uxorem habeat, vel non, ibid.
- Anniversarium dedicationis basilicae, 154, 438; nuptiarum, 596; ordinationis papae et episcopi, 520.
- Annotinum Pascha dicitur anniversarium a baptismo, quo die baptizati celebrant sui baptismi memoriam, 390. Hoc Pascha celebratum post Dominicam in Albis fuisse videtur, ibid., 791.
- Annulus discretionis benedictus datur episcopo in digito, 510. Immittitur annulus in digitum reginae in sua coronatione, 557, 595. Annulus a sponso sponsae traditus, quid significet, 598. Hic ritus in Ecclesia antiquissimus, ibid.
- Annuntiatio archiepiscopi, 510.—Annuntiatio angeli ad Mariam, 31. Annuntiatio sanctae Mariae, 665. Sancta annuntiationis dies. Dei matris annuntiatio, 313. Hoc festum octavo die ante Christi Nativitatem celebrari jubetur, 31, 621.—Annuntiatio ad orationem, 321.—Annuntiatio festorum, 439.
- Ἀνοίξις, ἀνοίξιον, id est apertio, seu ritus aperiendae Ecclesiae, in sua dedicatione, usitatus apud Graecos, sicut apud Latinos, 424.
- Antelucani coetus Christianorum in Ecclesia primitiva, ad sacra mysteria celebranda, 324. Inde calumniae paganorum in Christianos, ibid.
- Antiochiae basilica occidenti obversa, 329.
- Antiphona interpretatur contrasonans, 651. Apud ecclesiasticos significat alternis vicibus canere, ibid. Gregorii Nazian. aetate jam hic frequentabatur in monasteriis canendi modus, 652. Semper psalmus sequitur antiphonam, 275. Unde dicta antiphona, 649. Antiphona quae in Missa praecinitur, dicitur antiphona ad introitum, 275. Duplex in quibusdam Missis, 554. Antiphona in Evangelio, id est quae praemittitur canticis Magnificat, vel Benedictus, ex Evangelio desumptis, 735. Antiphonae de apostolis, id est ex Epistolis Pauli desumptis, 763.
- Antiphonarius, liber ab antiphona dictus, 649. Dicitur quoque Officialis, ab officio, ibid. Antiphonarius a sancto Gregorio non institutus, sed ornatus, 652. Sanctus Ambrosius inter Latinos Antiphonorum auctor qui dicitur, ibid.
- Antonii (S.) confessoris depositio XVI Kal. Febr. notatur, 304.—Antonius episcopus Olbiatis, electus communi omnium, populi, et cleri, suffragio, manuum impositionem a Theophilo Alexandrino requirit, 508, 512.
- Ἀπερίγραπτον, id est incircumscriptum, incomprehensibilem; loco vocis Ascriptam, in canone, 286.
- Apertio basilicae in dedicatione, 424. Apertio aurium, catechumenis fieri solita, quid significet, 366. Quo ritu fieri debeat, ibid., 381. Benedictio in aurium apertione dici consueta, 630. Vide Aures.
- Ἀποτάσσεσθαι, id est renuntiare, abrenuntiare, 383.
- Apollinaris (S.) Natale X Kal. Augusti, 407, 116, 704.—Apollinaris haeresis in quo consistebat, 382.
- Apologia est excusatio et purgatio [Col. 1412] qua sacerdos excusat se quod indignus ad tremenda mysteria accedat, 526, 615. Apologia, purgatio, satisfactio, id est excusatio, ibid. Sacerdos quibus Missae locis apologias dicebat, ibid. Apologia jussu Urbani VIII papae edita, 530.
- Ἀπολογοῦμαι, id est excuso me, 526.
- Ἀπόλυσις dicitur a Graecis dies octava solemnitatis, id est discessio; quod finem festum accipiat, 300.
- Ἀποστάτης, id est refuga et desertor, 332. Ἀποστάτης legit sanctus Augustinus, non vero ἀποστάσια, id est discessio, in cap. II Epist. II ad Thessal. ibid.
- Apostolus dicitur pro Epistola sancti Pauli, vel apostolorum, 1, 278, 491, 600.
- Apuleius (S.) martyr Non. Oct., 418.
- Apum prolixae laudes in benedictione cerei Paschalis, 344. Apum industria et virginitas, 346.
- Aqua in Epiphaniae festo solemniter, sancta cruce in aquam mersa, benedicitur ad baptismum, et usus varios christianorum, 302. Aqua benedicta a populo hausta, 418. Aqua baptismalis, ex veteri Ecclesiae consuetudine, solemni ritu benedicenda ab episcopo, 348. Haec consuetudo inter apostolicas traditiones recensetur, ibid. Antiqua est Ecclesiae consuetudo, ut aqua baptismalis per signum crucis benedicatur, 349. Per invocationem Dei, id est formam baptismi aqua sanctificatur, et vim accipit sanctificandi, 384. In quodam Lyciae oppido aqua baptisterii miraculosa, in Epiphania, 399. In baptisterio quoque Ebreduni aqua divinitus oriebatur in natali et in coena Domini, ibid. Aqua de hoc baptisterio ad aliud lavacrum, causa baptismi, solebat deferri, ibid. Olim in Meltino Siciliae oppido fons baptisterii quotannis in die Paschae divinitus implebatur aqua, ibid. —Aquae benedictae institutio ad Alexandrum papam primum, vel etiam ad sanctum Matthaeum apostolum refertur, 318. Antiquus mos est statuere in ecclesiae vestibulo vas aquae benedictae ad populi ingredientis purificationem, ibid. Est antiquus Ecclesiae mos, ut aqua signo crucis adhibito benedicatur, 533. Aquae benedictae aspersio in domo infirmi, 532.—Aquae benedicendae ritus in dedicatione Ecclesiae, 146, 425. Est antiqua consuetudo ut ecclesia aquae benedictae aspersione sanctificetur, 425. In hac benedictione aqua sale, cinere, vino, hyssopoque conspergitur, 148, 426.—Aquae lustralis conficiendae ratio apud ethnicos, 348. χέρνιβον, est vas aquae lustralis, ibid. —Aquae pauxillum casu in os influens non impedit communionem, 405. Per sanguinem et aquam quae de Christi latere fluxerunt, quid significetur, 384. Cur aqua misceatur vino in calice, 373, 582, 551. Quid significet aqua vino mista, 374. De aqua vino miscenda in calice sanctificando scripsit sanctus Cyprianus, 387. Cur Graeci instante communione in sacrum sanguinem aquam ferventem infundant, 575.
- Aquamanile est vas abluendis manibus aptum, 495.
- Arbitrio voluntatis nostrae libero stante, Deus nos terrore cogit et amore perducit, 173, 444.
- Archiepiscopi oratio super electum episcopum, 510. Ejusdem admonitio, ibid. Monitio post promissionem, ibid. Quomodo archiepiscopus pallium recipiat, 520.
- [Col. 1413] Areae crematio qua poena per canones plectatur, 474.
- Arianorum processiones, 414.
- Ariolus, qui divinus vocari solet, quibus plectendus sit poenis, secundum canones, 467.
- Arma dicuntur ornamenta, vestimenta, 241, 556.
- Armeni solo vino in sanguinis Christi mysteriis usi sunt, 387.
- Armus victimae regibus datus, 589. Poni jussus a Samuele ante Saul, ibid. Cur armus seu humerus victimae apud ethnicos visa sit pars honorabilior, ibid. —Armi unctio in regibus, 589.
- Aromatibus corpora defunctorum condita, 483. Vide Defuncti. Exsequiae.
- Arosonis martyris natale III Kal. Decemb., Romae, 422.
- Aruspices quibus, secundum canones, plectendi poenis, 467.
- Arx. Episcopum locari in arce, id est in sede seu throno episcopali in ecclesia, 520.
- Ascensa Domini ad sanctum Petrum. Dominica post ascensa, 88. Ascensa, id est ascensio Domini, 397. Assensa, vel assensio, a verbo assendo, vel ascendo, 615. In vigilia Ascensionis olim jejunari solitum, 695.
- Asclas (S.) martyr, 305. Ejus passio X Kal. Febr. memoratur, ibid.
- Ascodrytae erant olim haeretici, qui defunctos suos vana quadam superstitione ungebant, 483. Unctos vestibus induebant pretiosis, pro qualitate personae, ibid.
- Ascriptam in canone, id est in numerum beneplacitorum tuorum receptam, 286.
- Ἀσπασμὸς (Τὸ) est salutatio quae cum amplexu, amicitiae causa, fiat, 526.
- Assumptio beatae Mariae, 122. Vigilia Assumptionis sanctae Mariae, ibid. Die 15 mensis Augusti solemnia de pausatione sanctae Mariae, ibid. Dormitio sanctissimae Deiparae, 411. Gloriosissimae sanctae Dei matris emigratio, ibid. Hoc festum olim celebratum 18 Januarii, 411. Officium de assumptione sanctae Mariae, 817.
- Athanasius puer pueros baptizavit, 359. His sanctus Alexander pontifex confirmationis sacramentum contulit, ibid.
- Athenais dicta conjux Theodosii junioris imperatoris. Nomen Eudociae in baptismo Atticus episcopus ei imposuit, 352.
- Athenis Pantheon, id est commune diis omnibus templum Adrianus imperator aedificari jussit, 393.
- Audi nos ( Τὸ ) olim non dici solitum ad illud, te rogamus, nisi ad Fili Dei et peccatores, 397.
- Audiens, auditor, dicitur catechumenus, 363, 374. Alii dicuntur audientes in secundo poenitentium gradu, ibid.
- Auditio erat secundus poenitentiae gradus, 461. Poenitentes hujus gradus intra portam in narthece ecclesiae divinas Scripturas audiebant, ibid.
- Audoenus (S.) Rothomagensis episcopus VI Kal. Septemb. 124.
- Audomarus (S.) Tarvanensis episcopus, cum sancto Autberto Cameracensi episcopo transtulit corpus sancti Vedasti ad Nobiliacum monasterium, 418.
- Augustini (S.) nomen recitatur in canone Missae, 3, 285. Describit suum catechumenatum, auditu, signo crucis, et salis susceptione, 377. V Kal. Sept. natalis sancti Augustini, 125, 412, 708. Missa sancti Augustini pro vivis et defunctis, 486.—Augustini (S.) Junioris, episcopi Cantuariensis natalis VII [Col. 1413] Kal. Junii, 104, 393. Angli per Augustinum sancti Gregorii Magni discipulum fidem receperunt, 485. Ab Augustino didicerunt morem Romanum, quo Eucharistia super pectus episcopi defuncti in sepulcro collocaretur, ibid.
- Aura levatitia dicitur tempestas a magis immissa, 472.
- Aurium unctio in confirmatione apud Graecos, 361. Aures catechumenorum sputo tanguntur, et per vocem Epheta aperiri dicuntur, 366. Juxta antiquum Ecclesiae Rom. usum, apertio haec aurium fit in scrutinio, 381. Pronuntiatur benedictio in apertione aurium, 630. Aures intus et foris in summitate, crucis signo unguntur in extrema unctione, 549. Aures ambae sub duabus formis distinctis unguntur, 555.
- Autbertus (S.) Cameracensis episcopus, 418. Vide Audomarus (S.).
- Avorsus voluntarie factus capitali poena plectitur, 474. Per canones, hujus criminis reus tres annos poeniteat, unum in pane et aqua, 467.
- Bacchus (S.) martyr, Nonis Octob., 418.
- Baculus sacri regiminis seu pastoralis officii datur episcopo, 511.
- Balsamum chrismati admixtum, 326, 338.
- Balteus proprie est cingulum militare, 242, 556. Dicitur balteum pudicitiae, 242.
- Baptismus per diluvium mundi figuratur, 330. Et per aquam ex latere Christi in cruce dormientis fluentem, 368, 384. Virtus et effectus baptismi, ibid. Fons baptismi similitudinem gerit sepulcri, 369. Cur baptismus non iteretur, ibid. —Baptismi forma, 352, 353. Ter repetita aliquando apud Graecos, 354. Apud eosdem non est deprecatoria, ibid. Baptismi mysterium perfici non potest nisi sub invocatione sanctissimae Trinitatis, 368. Per formam baptismi, quae Dei invocatio dicitur, aqua sanctificatur, et vim accipit sanctificandi, 384.—In baptismo fit trina mersio, juxta priscum Ecclesiae morem, 352. Quandoque unica, ibid. Ritus trinae mersionis refertur inter apostolicas traditiones, 353. Quid significet trina mersio, et emersio, ibid. Unicae mersionis qui fuerint auctores, ibid. Unica mersione baptizati jubentur iterum baptizari, ibid. Unica mersione et forma legitima baptismus collatus, est validus, ibid. Mersio ita fiebat, ut totum corpus et caput ipsum mergeretur, 384.—Baptizabant raro presbyteri et diaconi olim, frequentissime episcopi, 385. Episcopus baptizato statim conferebat confirmationis sacramentum in fronte ungendo neophytum, ibid. Tunc neophytus non ungebatur in vertice, ibid. Utrum validus sit baptismus, si uno formam proferente, alter mergat, aut aquam infundat, 534.—Baptismus conferebatur in vigiliis Paschae et Pentecostes, juxta vetus Ecclesiae institutum, 398. In ipso solis occasu solemnitates istae olim incipiebant, id est vespere Sabbati, 400. Ipsa nocte baptizabatur, et baptisma ipso Sabbato celebrari dicebatur, 398. Quidam baptizaverunt in martyrum solemnitatibus, quod tandem prohibitum est, ibid. Alii baptizaverunt in Epiphania, ibid., 730. Haec consuetudo diutius viguit in Africa, ibid. In quibusdam Galliae partibus baptismi celebritas videtur usitata in Natali Domini, 399. Miraculum circa baptisterium a sancto Marcellino Ebreduni aedificatum quotannis in Natali et Coena Domini [Col. 1414] contingere olim solebat, ibid. Si mortis periculum accidisset, quolibet die baptizabantur aegroti, ibid. Exceptus erat a lege baptizandi in Paschale et Pentecoste infantium baptismus, 400. Hi quocunque die a suo natali baptizabantur, ibid.
- Baptisterium est baptismi conferendi ratio, 273. Item baptisterium dicitur aqua baptismalis, 73, 349. Item baptisterium est aedificium juxta ecclesiam in quo olim fideles baptizabantur, ibid., 437. Item baptisterium est fons baptismalis, 385. Gradus septem baptisterii, quid significent, 385. Consecratio baptisterii, 437. Forma baptisterii, 385. Artificiosum baptisterium in ecclesia sancti Stephani, ibid. Ex consuetudine Ecclesiae, initio Quadragesimae, ostia baptisterii manu et annulo pontificali claudebantur, 437. Miracula quotannis in baptisteriis fieri consueta, 399.
- Baptizandus apud Latinos ungitur in pectore, scapulis et inter scapulas, 331. Apud Graecos toto corpore ungitur, ibid. Si ab episcopo baptizandus, ungebatur ab eo trino signaculo, mox toto corpore a sacerdotibus ungendus, 332. Baptizandi docebantur ab apostolis arcana baptismatis, et caeteras fidei regulas, 363. Cur baptizandi salem in sacramento accipiant, 364. Baptizandi cur tangantur de sputo nares et aures, dicendo Epheta, 366. Baptizandis poenitentia ante baptismum facienda, 379. Quae et quanta fuerit illis indicta, ibid. Apud Graecos fuit quadraginta dierum, 380. Hi dies videntur initium duxisse paulo ante jejunium Quadragesimale, ibid. Non fuit una ubique hujus poenitentiae consuetudo, 381. Per hos dies competentes omnia retro actae vitae peccata confitebantur, ibid. Haec confessio, sicut et poenitentia non erant sacramentales, ibid. Baptizandorum nomina descripta, 351. Interrogationes illis factae, 352. Eorum ante fontes situs et reverentia, 382.
- Baptizati statim chrismate ungebantur in vertice a presbytero, juxta veterem consuetudinem, 355. Quid haec unctio significet, ibid. Baptizati lavacro nudi surgentes, juxta antiquam consuetudinem, a susceptore linteo involvebantur, ibid. Baptizati in lecto erant irregulares, 399. Vide Clinici. Educti e fonte baptismali induebantur albis vestimentis, 356. Quid significent hae albae vestes, ibid. Baptizati, etiam infantes, statim post baptismum, sacramentum Eucharistiae sumebant, 73, 356. Cavebatur ne ullum cibum, ne quidem lac, infantes sumerent ante sacram communionem, ibid. Infantes non jejuni communicasse videntur ubi officium Sabbati magni incipiebat hora post meridiem secunda, ibid.
- Barba. In prima juvenilis barbae tonsione oratio specialis olim dicebatur, 235, 533.
- Barbarae (S.) nomen recitatur is canone, 290.
- Barbaris ducatum qui praebuerit contra Christianos in canonicis plectitur poenis, 468, 475.
- Barbas Arianus, 354.
- Barnabae (S.) fit mentio in canone Missae, 4. Natalis sancti Barnabae III Idus Junii, 104.
- Bartholomaei (S.) fit memoria in canone Missae, 3. Natalis sancti Bartholomaei apostoli, et Missa, 124, 412. Sancti Bartholomaei festum et translatio, 412.
- Basilicae benedicendae ritus, 145, 423. Est antiqua consuetudo, ut ecclesia aquae exorcizatae seu benedictae [Col. 1415] aspersione sanctificetur, 425. Multi psalmi in basilicae dedicatione, ex antiqua consuetudine, cantantur, 427. Olim basilicas signo crucis adhibito dedicatas certum est, 428. Antiquum est institutum Ecclesiae basilicas reliquiarum sanctarum illatione et appositione dedicari, 434. Olim in basilicis sepeliri vetitum, 486. Postea liberum fuit Christianis infra septa ecclesiarum sepeliri, ibid. Vide Dedicatio, Sepultura.
- Basilides (S.) martyr, 105, 699.
- Basilius (S.) Caesariensis episcopus moriens panem consecratum in tres partes divisit, quarum unam servavit consepeliendam sibi, 485.
- Bassianus episcopus Ephesiorum, contra canones ordinatus, in concilio Chalcedon. depositus fuit, 512.
- Bavo (S.) pridie Kal. Octob., 417.
- Beatricis (S.) natalis IV Kal. Augusti, 408, 704.
- Benedicere idem quod consecrare, 286. Benedictam in canone, idem quod consecratam, ibid.
- Benedicti (S.) nomen recitatur in canone Missae, 3, 285. Etiam in vetustissimis ecclesiarum cathedralium Missalibus, 546. Natale sancti Benedicti colitur XII Kal. Aprilis, 313, 703. Festum ejus celebratur cum vigilia solemni, ibid., 665. Sexto Idus Julii vigilia sancti Benedicti abbatis, 407. Quinto Idus Julii natale sancti Benedicti, ibid., 810. In die translationis reliquiarum dies depositionis olim celebrabatur nulla translationis facta mentione, ibid. Inde non infirmatur opinio translationis corporis sancti Benedicti in Floriacense monasterium, ibid. Octava sancti Benedicti, ibid. Officium hujus festi refertur, 115, 810. Sanctus Benedictus corpus Domini tradidit ponendum super pectus monachi sepulti, 485. Sancti Benedicti basilica sita Parisiis, olim situ dissidebat ab aliis ejusdem urbis ecclesiis, 329.
- Benedictio super candelas, 307, 308. Benedictio cerei paschalis, 344. Vide Cereus. Benedictio cinerum, 449. Benedictio annuli, 510; baculi, 511; fabae, frumenti et uvae, 409, 410. Benedictio in sacris ordinationibus, 489. Benedictio carnis, casei et ovorum, 565.—Benedictio episcopalis, quid sit, quo ritu, quibus verbis, et qua parte Missae fieri solebat ab episcopo, 295, 296, etc. Formulae harum benedictionum, cur manuum impositiones dicantur, 296. Hae benedictiones constant tribus capitulis et conclusione, ibid. Alia est benedictio quae datur in fine Missae, ibid. Utrum haec benedictio distinguatur ab oratione ad Complendum, 297. Hac a sacerdote data benedictione, diaconus dicebat: Ite, Missa est, 298. Diaconi est monere populum ante communionem, ut se inclinet ad episcopalem benedictionem, 567. Usus benedictionum episcopalium adhuc viget in quibusdam Ecclesiis, ibid. —Benedictiones super infirmum, vel ab ipso episcopo, vel, si abfuerit, a singulis presbyteris dicendae, 551.—Benedictio nuptiarum fit in Missa post orationem Dominicam, 596. Mos iste vetus in Ecclesia nuptias benedicendi, ibid. Judith filia Caroli Calvi, Edelulpho nubens, ante praefationem benedicta, ibid.
- Benedicto papae VIII Henricus II imperator persuasit ut in Ecclesia Rom. Symbolum juberet decantari in Missa, 562.
- Benedictus qui, etc., reperitur in liturgiis Graecis, 282.
- Bernardus rex Italiae, 319
- [Col. 1415] Bernharius episcopus, a Carolo Magno Romam missus, de processione Spiritus sancti Leonem papam III interrogaturus, 379.
- Beta est secunda alphabeti Graeci littera, 612. Quidam opinantur pronuntiandum esse Vita, ibid. Ratio hujus controversiae est mutua veterum usurpatio b pro v, et v pro b, ibid., 734. Graeci, cur exprimant V consonantem Latine, per οῦ, ibid. B Graecum habet eamdem vim et pronuntiationem ac B Latinum, et Beth Hebraicum, ibid. Recta pronuntiatio secundae litterae Graecae asseritur, 613.
- Biaeothanati, sive Biothanati, sive Biathanati, sunt qui violenta occubuerunt morte, 611.
- Bibentis prope fanum poena canonica, 467.
- Bibliotheca cubiculi erat sacrorum librorum bibliotheca in cubiculo, seu cella juxta ecclesiam sancti Petri posita, 274. Eamdem Nolae sanctus Paulinus basilicae apposuit, 275.
- Birinus (S.) episcopus Dorcestrensis, 484, 545, 557. Inventa sunt in ejus sepulcro annulus, crux plumbea, calix parvus, etc., 484.
- Blachernarum templum, 410.
- Βλατίον, id est textile aureum, vel textile purpureum, 592.
- Blatta seu blata, est purpureus color, seu genus exquisitissimae purpurae, 592. Blattifer senatus, ibid.
- Bonifacius (S.) papa IV, converso Romano Pantheo in ecclesiam sanctae Mariae et omnium Martyrum, instituit festum sanctae Mariae ad Martyres, 392.
- Brachii unctio in regum coronatione, 589.
- Brevis in quo continentur ministeria Ecclesiarum, argentum usuale, et quidquid aliud conscribitur, 433.
- Briccii (S.) Officium, 835.
- Caeciliae (S.) nomen recitatur in canone Missae, 4. X Kal. Decemb. natalis sanctae Caeciliae cum vigilia. 140, 713. Officium sanctae Caeciliae, 838.
- Caeremonia sunt sacrificia, 283.
- Caesarius (S.) martyr, natione Afer, dignitate diaconus, Tarracinae passus, 419. Kal. Novemb. natalis sancti Caesarii mart., 138, 419, 712. Quo sub imperatore fuerit passus, ibid.
- Καὶ τῷ πνεύματί σοῦ, id est Et spiritui tuo, pro Et cum spiritu tuo, habetur in liturgiis Apostolorum, 387.
- Calandio episcopus Antiochenus, in Trisagio, post Ἀθάνατος, addidit Χριστὲ βασίλιῦ, 282.
- Calix offerendus, et admistione Eucharistiae est consecrandus, 568. Forma ad calicem benedicendum, 151. Ad calicis benedictionem seu consecrationem unctio chrismatis adhibetur in Ordine Rom.; alibi, non, 432. Fit crux de chrismate super ipsum calicem, per latera, ibid. —Calix levatur a sacerdote et diacono, cum hostia in patena, calici superposita, post haec verba, Per ipsum, etc., 582. Quid haec caeremonia significet, 256, 582, 583. Levatio calicis in Missa, ex more antiquo, 565. Quando et quomodo olim facta, ibid. Ritus modernus levandi post consecrationem non est antiquus, ibid.
- Calixtus (S.) papa uterque, primus et secundus, 532. Pridie idus Octob. natalis sancti Calixti papae, 135, 711.
- Cambuta, vel Cambutta, est virga pastoralis episcopi, 424. Est baculus flexus et sustentamen pedum, vel quo sustentantur claudi et debiles, ibid.
- Caminata sumitur a Gallis pro camino, [Col. 1416] 613.
- Campana, signum, nola, seu clocca, 438. Ordo in benedictione campanae, ibid. Campanae sonentur ipso die coenae Domini ad Missam, et ad caeteras horas, sicut mos est diebus festis, 336. Dum cantatur Gloria in excelsis, sonat totum classicum, ibid. Campanae non pulsandae a coena Domini, usque ad Sabbatum sanctum, ibid.
- Candelabrum dicitur ceroferarium, et ceroferale, 493. Dicitur etiam gestatorium luminis, 221.
- Candelae duodecim intra ecclesiam dedicandam significant duodecim apostolos, 423. Candelarum benedictio, 307, 308.
- Candidus (S.) martyr. Vide Mauricius (S.), 416.
- Canon Missae est regula ad venerabilis Eucharistiae consecrationem ordinata, 609. Cur dicatur secretum, ibid. Dicitur quoque sacrificium, ibid. Cur actio appelletur, 283, 609. Intra actionem potius quam infra actionem dicendum, 609. Canon est oratio quae incipit Te igitur, etc., a quodam scholastico composita, 282. Cur canon vocetur, 283. Canon Missae, ab Illyrico editae, in multis discrepat a communi, 286. Canon vocatur textus canonicae precis, 572. Canon in quinque partes a quibusdam, ab aliis in quindecim, dividitur, 609. Incipit a Te igitur, etc., et terminatur ad Libera nos, etc., ibid.
- Canonici cantores qui dicantur, 323. Olim non omnes clerici in ecclesia cantabant, ibid.
- Cantores seu psaltes locum habent inter gradus clericales, 323. Habent suam assignatam benedictionem, ibid. Distincti sunt cantores a lectoribus, ibid. Habent libertatem uxorem ducendi, ibid. Eis prohibetur, sicut hypodiaconis et lectoribus, vacare aleis et ebrietati, ibid. Lector, vel cantor, qui sanctam Quadragesimam, aut feriam quartam, aut Parasceven, non jejunaverit, deponatur, ibid. Assumuntur ex subdiaconis et aliis minoribus ordinibus, qui cantorum scholam componant, ibid. Quaedam olim ab aliis clericis, atque etiam a laicis cantari solita, ut Kyrie eleison, ibid. Ritus ordinandi cantorem apud Graecos, 521. Cantor in Missis nihil incipit cantare, nisi ab episcopo jussus, 559.
- Cantus ecclesiastici in Ecclesia antiquitas, 649. Duplex canendi modus; vicibus alternis, et choris adunatis, ibid. Institutam a sancto Gregorio Magno cantandi methodum, per Occidentem propagarunt ejus alumni, 649; maxime apud Anglos, ibid., 650. Methodus cantandi Gallicana Romanae conformatur, curante Carolo Magno, ibid. Antiphonarii Metensis ad Romanam methodum revocati fama, ad tempora sancti Bernardi viguit, ibid. Cura Cisterciensium Patrum erga cantum divini officii authenticum, ibid.
- Capilli puerorum dum primum tondebantur, oratio, 234, 533. Capillorum tonsura in funeribus ethnicorum, 476. Capilli poenitentium aliquando promissi, aliquando tonsi, 450, 451.
- Capitella sunt quidam versiculi, 480. Sumitur etiam capitellum pro collecta, seu oratione, ibid.
- Caput jejunii Quadragesimalis, id est feria quarta Quinquagesimae, coepit in Ecclesia post aetatem sancti Gregorii Magni, 315. Hac feria olim cineres poenitentibus imponebantur, 316.—Capitis unctio in ordinatione presbyteri, 504. In coronatione regum Francorum, 589. Infirmi, in extrema unctione, quomodo intelligenda capitis unctio, 553.—Capite [Col. 1417] operto nullus clericus in ecclesia stat, nisi habeat infirmitatem, 38, 316. Aperto capite orant Christiani, ex antiquo more; Pagani vero orabant operto et velato capite, 317.
- Cardinales dicuntur Romae diaconi et presbyteri a titulis seu ecclesiis ad quas ordinantur atque incardinantur, 496.
- Carnes animalium qui manducaverit, quorum mortem nescit, cur canonicis plectatur poenis, 468. Carnis benedictio, 565.
- Carolum Magnum Leo papa III unxit a vertice usque ad pedes, 589. Coronam ei imposuit, ac veste regia eum induit, 591. Oleo sancto inunctus ab episcopis, et viatico sumpto, obiit in pace, 536. Quali veste, ornamentis et armis qualibus indutus fuerit et sepultus, 484.
- Carolus Calvus imperator Metis secundo coronatus ab Hincmaro Rhemensi, nono Septembris, 556. In Missa celebrata in ejus coronatione, prima collecta: Quaesumus, pro rege; secunda, de sancto Gorgonio martyre, ibid. De chrismate unctus est, 588. Unctus fuit ad dexteram auriculam, et in fronte usque ad sinistram, et in capite, 589. Appellatur rex Christianissimus, 591. Corona capiti ejus ab episcopis imposita est, 592. Hymnus Te Deum est in gratiarum actionem solemniter decantatus, 585. In sua coronatione, non ei tradita virga, sed palma cum sceptro, 592. Carolus Calvus jam primo fuerat sacro chrismate unctus in regem Aureliae a Wenilone Senonensi archiepiscopo, 587.
- Carpophorus (S.) martyr, 139, 412, 420. Vide Quatuor coronati.
- Carthaginensis episcopus, juxta Ecclesiae catholicae consuetudinem, ordinabatur ab episcopis vicinioribus, 518.
- Casei benedictio, 565.
- Cassianus (S.) martyr Fori Sempronii, 410.
- Castorius (S.) martyr, 139, 421, 608.
- Casula, seu planeta, est vestis sacerdotalis, qua induitur sacerdos in sua ordinatione, 503. Quid significet, 557.
- Κατάστασις, est ordinatio, seu constitutio episcopi, plebis suffragiis jam electi, 511.
- Cathechumenus interpretatur audiens, seu auditor, seu instructus, 363, 374. Catechumenorum duplex olim fuit gradus, 1 o incipientium, 2 o competentium, 374. Catechumenorum oratio peragitur post sermonem episcopi, et dimittuntur, 278. Fiebant catechumeni per signum crucis, quo in frontibus signabantur, 375, 527. Et in pectore cum certa verborum forma, 376. Et manus eis imponebantur, cum sufflatione in faciem, ibid. Sal in os catechumeni immittebatur, ibid. Ter insufflabatur Satanas, converso catechumeno ad Occidentalem plagam, ibid. Duplex erat exsufflationis modus, alter a catechumeno, alter fiebat a sacerdote, vel clericis, ibid. Apud Graecos, sacerdos ter in catechumeni faciem insufflat, 376. Post tertium exorcismum idem sacerdos insufflat in os, frontem et pectus catechumeni, ibid. Item post abrenuntiationem jubetur catechumenus insufflare et conspuere Satanam, ibid. Primum scrutinium catechumenorum feria quarta hebdomadae tertiae in Quadragesima celebrabatur, 48. Catechumeni incipientes, seu imperfecti, de quibus erudiebantur, 374; de quibus perfecti, seu competentes erudiebantur, [Col. 1417] 375, 527. Competentes dicebantur, quod baptismum peterent, ibid. Unicum est catechumenorum sacramentum, nempe sal, 377. Catechumenus accedens ad sanctum regenerationis lavacrum ungitur, 331. Apud Latinos ungitur baptizandus in pectore, scapulis et inter scapulas, ibid. Graeci totum corpus ungunt, ibid. Cur ungantur catechumeni, 339, 366, 367. Catechumenus instructus per exsufflationem et exorcizationem, a maligno spiritu erutus, sale accepto habere incipit gustum divini verbi, 364. Catechumeni ante oblationem e Missa abire jubebantur, 606. Catechumenorum poenitentia quadraginta dierum, 380. Non fuit una ubique hujus poenitentiae consuetudo, 381. Vide Baptizandi.
- Catharinae Mediceae, Francorum regis Henrici secundi conjugis, coronatio, 595. Unctum est caput ejus oleo, ibid.
- Cathedra sancti Petri, XIII Kalend. Martii, 29, 665. Ibi non additur Romae, neque Antiochiae, ibid., 311. De Cathedra sancti Petri apud veteres agitur, quae mense Februario celebratur, 311, 604. Olim die 22 Februarii solemnitas utriusque cathedrae colebatur; postea solius Antiochenae cultus remansit, 312. Cathedrae sancti Petri Romae festum videtur recentius, 29, 312. Institutum a Paulo IV Cathedrae hujus officium, 604. In Gallia et Hispania, ante Pauli IV decretum, Romanae Cathedrae festivitas colebatur, 605. Olim Cathedra, seu Episcopatus sancti Petri, mense Januario in Galliis, et Februario Romae celebrari consuevit, 662. Hinc orta occasio duplicem Cathedrae sancti Petri solemnitatem celebrandi, ibid. Paulus IV non tam instituit quam restituit festum 18 Jan. Cathedrae Romanae, ibid.
- Centesimus fructus, quid significet, 314. Numerus centesimus, quo computetur signo, ibid.
- Cerei ardentes impositi crucibus, 435. Cerei ardentes gestati in processione Purificationis, 306. Cerei missi in aquam baptismalem, 349. Cerei ardentes praelati episcopis, 347.—Cerei Paschalis benedictio exstat ante lectiones Sabbati sancti, 344. Ritus cerei hujus benedicendi, sive a Zozimo papa, sive ab alio sit, antiquus est, ibid. Mysticae cerei paschalis significationes, ibid. Descriptio varia ritus cerei hujus benedicendi, 345. Particulis cerei paschalis domi servatis Christiani se adversus diabolicos incursus tuebantur, 346. Consuetudo cerei paschalis benedicendi Romae interrupta, a Theodoro papa videtur instaurata, 347.
- Cereostata sunt candelabra, quorum usus est in altaribus, 326, 517. Cereostata, id est ceroferarii, 71, 347.
- Cernuus dicitur proprie inclinatus, quasi quod terram cernat, 315.
- Ceroferarii dicuntur acolythi, a cereis deportandis, 493. Antiquus mos fuit Ecclesiae ut cerei ardentes praeferantur episcopis, 347. Ceroferarium in neutro dicitur candelabrum, 493.
- Cervulus. In Cervulo ducere, aut in Vetula (Vicola, aut Vitola, aut Vegula) vadere dicuntur, qui ferarum aut pecudum formis assumptis petulantius discursarent, 472, 473. Hoc autem fieri solebat Kal. Januarii, ibid. Quibus afficiantur poenis canonicis, qui scelus istud perpetraverint, 467.
- Ceturae ex filiis orti magi adoratores Christi infantis, 302.
- Charaxatum, charaxatus, characatus, [Col. 1418] 615. Characo, id est Scribo dictum, a voce character, ibid.
- Charibertus rex et Guntramnus Clodovei nepotes, ab episcopis suarum provinciarum sacrati fuerunt, 584.
- Chartophylax est qui tabulas habet chartaceas ad jura ecclesiastica pertinentes, 525. Judex est omnium causarum ecclesiasticarum, ibid. Cognoscit de causis nuptialibus, ibid. Defensor est in caeteris clericorum causis, ibid. Est veluti manus dextera summi sacerdotis, ibid.
- Κειρόμακτρον, chiromactron appellatur mantile lineum humeris impositum, quo manus tergebant, 495.
- Κειροτονία apud veteres dicitur electio; Κειροτονεῖν, id est aliquem eligere in magistratum, 507. Κειροτονεῖν, Act. XIV, est constituere episcopum solemni ritu, impositione manus, 508. Κειροτονία in Patribus, et de rebus ecclesiasticis, significat, non electionem, sed ordinationem, ibid.
- Κέρνιβον proprie est vas aquae lustralis, 348.
- Κερνίψ, significat aquam lustralem, ib.
- Κερνιβόξεστον, est malluvium politum, 348.
- Chilperici regis filius Clotarius II in ipso baptismate cur nomen acceperit, 350.
- Chorus significat aliquando universum coetum, seu ecclesiasticum, seu laicum, 277.
- Chrismal, vel chrismale, est vas in quo Christi corpus servatur, 432, 468. Sumitur etiam pro corporali, seu palla corporali, ibid. Chrismale dicitur etiam ministerium, ibid. Dicitur quoque chrismalis Missa, 327.
- Chrismatio in fronte, 358. Distincta a manus impositione, 359. Ab apostolis tradita, ibid.
- Chrismatis benedictio et olei fit inter Missarum solemnia, in coena Domini, 324, 325. Olim liberum fuit episcopis sacrum chrisma omni die conficere, 325. Postea mos invaluit ut duntaxat in Coena Domini conficeretur, ibid., 326. Chrisma non est simplex oleum, sed ei balsamum admiscetur, 326. Chrismatis compositio apud Graecos quaedam est collectio fragrantium materiarum, ibid. Sex et triginta species aromatum per vinum et oleum miscent in chrismate, ibid. Antiquus est Ecclesiae mos sanctum chrisma benedicere et consecrare, 330. Hic ritus ad tempora apostolorum refertur, ibid. Ritus solemnis consecrandi chrismatis, et olei catechumenorum, 338. Duodecim presbyteri testes et adjutores ejusdem mysterii, ibid. Ampulla cum chrismate, qui significet corpus Domini sumptum de Virgine, 339. In fontem baptismalem infundi chrisma mos est antiquus, 350. Populum haurire aquam benedictam jam chrismate sacro perfusam prohibitum est, ibid. Chrisma infunditur in aquam baptismalem in modum crucis, ex more antiquo, ibid. Id faciunt tribus vicibus Graeci, Orientales atque Aethiopes, ibid. Chrismate liniuntur Christiani, quia per baptismum reges et sacerdotes fiunt, 370. Chrismatis unctio quae fit a presbytero in vertice, non est confundenda cum ea quae fit in fronte ab episcopo, 385. Illa non est sacramentum, 355, 386. Patres qui ante sanctum Silvestrum papam de chrismatis unctione scripserunt, de ea quae in fronte sunt intelligendi, 385. Patres Graeci de eadem sunt etiam intelligendi, ibid. Carent Graeci unctione quae fit in vertice, ibid. Patres Latini loquuntur modo de unctione [Col. 1419] quae fit in vertice, modo de ea qua reconciliantur haeretici, ibid. Qui intelligatur de qua harum trium loquantur unctionum, ibid. Chrismatis unctio perfectiva, 360. Fit in modum crucis, ibid.
- Christe, eleison, toties dicebatur olim in Missa, quoties Kyrie, eleison, 277. A. Graecis non dicitur Christe, eleison, ibid.
- Christiani a Christo; Christus a chrismate appellatur, 386. Maxima fuit olim Christianis cura visitandi infirmos, 532. Christianissimi appellatio regum Francorum est propria et antiquissima, 591.
- Christophori (S.) martyris natalis, 407.
- Christus qui creverit sapientia, aetate et gratia, 17, 303. Christus dicitur flos virginalis uteri, 27. Qui fusus est ex utero Virginis, 308. In beatae Mariae virginis utero carnem Christus suscepit, 31. In alvo beatae Virginis Deum Verbum humanae naturae coadunavit, 313. Quae sint Christi arma; quae militia, 367. Septem principales virtutes, opera Christi salutaria, Satanae operibus contraria, ibid. Super Christum requievit spiritus Domini, secundum omnem divinitatis plenitudinem, 371. In Christo effectus sunt septem donorum Spiritus sancti, 373. Christus victima sacerdotii sui, et sacerdos suae victimae fuit, 389. Christus gratias agens oculos in coelum sublevare solitus, 288. Christus non est filius Dei adoptivus, 365, 378. Ejus morte mors nostra destructa, 388.—Christus minister voluit effici legis, 24. Christus, singulari humilitatis exemplo se legi subjecit, 308. Christi nos humanitas colligit, humilitas erigit, traditio absolvit, etc., 61, 320. In divina Christi persona naturarum est compositio, sed non commistio, 382.
- Chrodegangus Metensis episcopus floruit temporibus Caroli majoris et Pipini regis, 488. Hic conferebat ordines diebus Sabbatorum quaternis temporibus anni, juxta morem Romanae Ecclesiae, ibid.
- Chrysanti et Dariae (SS.) martyrum natalis Romae, tertio Kal. Decemb., 422.
- Chrysogoni (S.) martyris fit mentio in canone, 3. Octo Kalend. Decemb. natalis sancti Chrysogoni martyris, 142, 713.
- Cilicium vestis est poenitentium, 450. Cilicium ex pilis haedorum et caprarum contextum; quid significet, ibid. Infirmo ungendo imponitur cilicium, 537, 539. Factis unctionibus, et infirmo ante communionem reconciliato, aufertur cilicium, 550.
- Cineres imponendi capitibus Christianorum ritus feria quarta in capite jejunii unde ortus sit, 450. Antiquitus collecta populi Romae fiebat ad sanctam Anastasiam, unde procedebatur ad stationem, apud sanctam Sabinam, 604, 667. Cineres benedicti capitibus poenitentium impositi, 449.
- Cinguli meminit Alcuinus, quo episcopus cingitur super albam, 556.
- Circumcisionis festum concurrit cum octava die Natalis Domini, 300. Antiqua Circumcisionis celebritas, ibid. Officium Circumcisionis magna ex parte ad beatam Virginem pertinet, 14. Circumcisio octavo die facta, quid praesignet, 300, 301.
- Claudiae reginae conjugis prioris Francisci primi coronatio, 594. Uncta est oleo in capite, ibid.
- Claudianus Mamerti Viennensis episcopi frater, 572.
- [Col. 1419] Claudii (S.) martyris natalis sext. Idus Novemb., 139, 421, 608.
- Claudius Nero matricida, et Claudius alter, imperatores, 419.
- Claves Ecclesiae qui servare debeant, 489.
- Clavus est purpura vesti assuta, seu intexta, 325. Clavi notae sunt plagulae quaedam ex purpura togis olim senatorum assutae, ibid.
- Clementis (S.) episcopi et martyris natalis, non. Kalend. Decemb., 141, 713, 840. Sancti Clementis papae fit mentio in canone Missae, 3.
- Cleri et populi consensus in coronatione regis, 585.
- Clericalis dignitas per comae tonsuram tribuitur, ex more vetusto Romanae Ecclesiae, 213, 448. Idque fit ante ullam ordinum susceptionem, ibid. Apud Graecos in lectoris ordinatione tonsura clericalis datur, ibid. Vide Tonsura.
- Clericus nullus in ecclesia stat operto capite, nisi habeat infirmitatem, 38, 316. Clericus olim nullus vagus, id est ad certam ecclesiam, seu titulum non destinatus, 496.
- Cleti (S.) fit mentio in canone Missae, 3.
- Clinici sunt qui, morbi gravitate coacti, baptismum accipiebant in lecto decumbentes, 377, 399. Hi erant irregulares, nec ad clerum ascribi poterant, ibid.
- Clocca est signum, nola sive campana, 438.
- Clodoaldi nomen recitatur in oratione quae post Dominicam in Missa dicitur, et incipit Libera nos, etc., 4.
- Clodomeris et Ingomeris infantes, filii Clodovei regis, in ipso baptismate cur nomina acceperint, 350.
- Clodoveus, primus Francorum rex Christianus baptizatus est ipso Natali Domini, 399. Et a sancto Remigio inauguratus et coronatus, 584. Oleo e coelo de lapso unctus, 588. Hic dicitur Ludovicus in officio sancti Vedasti, 827.
- Clotarius secundus filius Chilperici regis in ipso baptismate nomen accepit, 350.
- Coena Domini. Feria quinta majoris hebdomadae, cur hora missae celebrandae anticipetur, 324. Jejunium tamen non relaxabatur, ibid. Olim multi non jejunabant in coena Domini, secundum Ecclesiae suae ritum, ibid. Hac die fit benedictio olei et chrismatis, poenitentium reconciliatio, et lotio pedum, ibid., 325. In coena Domini celebrantur tres Missae; prima poenitentium; secunda chrismatis; tertia serotina, 327. In Africa duae Missae hac feria celebrantur; prima mane, secunda sero, 327. Tria in coena Domini ab episcopo sanctificabantur, 332. Ritus qui olim in coena Domini apud Ecclesiam Rothomagensem, seu Rhemensem servari solebant, 336. Altaria olim, sicut et nunc, nudabantur in coena Domini, 79, 342. Altaria, parietes et pavimenta templi, et vasa sacra, eadem feria quinta, vel sexta Parasceves lotione purificabantur, 342, 343. Vetus olim fuit Ecclesiae Romanae consuetudo reconciliandi poenitentes, 457. Haec reconciliatio solebat fieri in Missa proxime post Evangelium, 458. Priscis temporibus absolvebantur poenitentes proxime ante Orationem Dominicam, ibid. Ad mandatum antiphonae et responsoria, 877.
- Cogere nos terrore quomodo Deus dicatur, absque praejudicio liberi nostrae voluntatis arbitrii, 175, 444.
- Cogitatio bona in homine nulla est, [Col. 1420] absque Dei auxilio, 174, 443. Quamobrem bene spiritum cogitandi quae recta sunt petit Ecclesia, ibid.
- Collecta significat collectionem eleemosynarum, 308. Collecta significat etiam conventum et synaxim, ad divinum officium peragendum, ibid., 316, 397. Oratio ad processionem, seu collectam, 411, 413. Latini non solent dicere collectam in Missa inter Evangelium et offertorium, Graeci vero plures dicunt, 562. De collectarum in Missa dicendarum numero et ordine nec Latini cum Graecis, nec Graeci inter se conveniebant, 278, etc. Collecta de sancto Leone explicata, 404. Collectae psalmis interpositae, 486. Collecta unde dicatur, 604. Collectae et stationes, qui olim fieri solitae, ibid., 664.
- Collyrium, quo sensu dicatur, ex commistione duarum substantiarum in una Filii Dei persona factum, 382.
- Columba appensa baptisterii tholo, 385. Columba emissa ex arca quid significet, 330.
- Commendatio est oratio pro defunctis, 482. Dicitur etiam commendatio officium pro eisdem defunctis, ibid.
- Commercia veneranda sacrificii, quo sensu dicantur, 182, 445.
- Commistio corporis et sanguinis Domini in calice, qui dicatur consecratio, 568.
- Communicantes, etc., dicuntur quia militans Ecclesia cum triumphante communicat, 285. Communicabat olim populus in triduo Paschae, 333, 342. Antiqua consuetudo, qua celebrans in sancta Parasceve sub unica panis specie communicat, 341. In regula magistri monachos eadem die Parasceves olim communicasse patet, 342. In Hispania, nec Missa, nec communio eadem die celebrabatur, ibid. Communio olim in Ecclesiis extra Missarum solemnia non sumebatur, ibid. Olim Eucharistiae sacramentum, cum ipso baptismo sumebatur, 356. Fideles, et clerici, et laici in Missa communicaturi, singuli panem et vinum in suam communionem offerebant, 174, 443, 509, 563. Communicare sine oblatione est assistere Missae integrae cum fidelibus, sed sine sumptione Eucharistiae, 474. Episcopus porrigit communionem juxta morem antiquum, 569. Haec consuetudo non fuit universalis, ibid. Diaconi aliquando fidelibus communionem porrigebant, ibid. Communio diebus Dominicis fieri consueta, 605. Communio quotidiana, 606. Oratio super populum loco communionis, ibid. Soli communicantes divinis mysteriis antiquitus interesse solebant, 606. Catechumeni et poenitentes non communicaturi, ante oblationem exire jubebantur, ibid.
- Communio infirmi post extremam unctionem, 539, 542, 550, 553, 554. Communio in suis aedibus Eucharistiae in Ecclesia receptae, 578. Communionis dandae variae formulae, 579. Communio data sicco sacrificio, quid sit, 247, 569. Communio data misto sacrificio, id est corpore Christi sanguini ejus immisto, ibid. Multis decretis prohibetur ne corpus Christi in sacro sanguine tinctum detur, ibid. Corpus Domini et sanguis singulatim accipiantur, ibid., 256. Species commistae simul dari possunt, si interveniat aliqua necessitas, aut cautela, ibid., 583. Corpus Domini in sacro sanguine tinctum infirmo omnino debili in cochleari porrigitur, 570. Tempore communionis olim cantabatur psalmus, ibid. Episcopus dat corpus Domini presbyteris et diaconis communicaturis in manus, juxta morem Ecclesiae antiquum, 578. [Col. 1421] Subdiaconi ore accipiunt, ibid. Priscis Ecclesiae temporibus omnes fideles corpus Christi acceptum manu ori inferebant, ibid. Compositio manuum ad corpus Domini accipiendum, ibid. Viri manu nuda, mulieres supposito linteo accipiebant, ibid. Corpus Christi, aut statim ori inferebant, aut domum, ibi communicaturi, deferebant, ibid. Quando, ubi, et quandiu hic mos viguerit in Ecclesia, 579. Carpuntur communicantes domi ipso die post coitum nocturnum, etiam licitum, ibid. Vetus formula apud Patres usitata haec: porrigens Eucharistiam dicebat: Corpus Christi; accipiens respondebat Amen, 580.
- Compages membrorum omnes unctae in extrema unctione, 541.
- Competentes sunt catechumeni secundi gradus, 574. Competentibus Symbolum tradebatur Dominica Palmarum, 378. Traditio Symboli est mysteriorum quae in eo continentur, expositio, ibid. Competentes eadem Dominica nomen suum dabant, et scrutinium subire tenebantur, 379. Quibus ritibus, indictisque laboriosis officiis fieri soleret examen istud, ibid. Quid sit competentes creari Dominica Palmarum, 380. Competentes poenitentiam agebant, alii per dies quadraginta, alii per triginta, ibid. Per hos dies competentes omnia retroactae vitae peccata confitebantur, 381. Vide Catechumeni, Baptizandi, Confessio.
- Computum cum cyclo scire debet presbyter ordinandus, 273. Ratio computandi per digitos, 314.
- Conclusio orationis fit per Filium, quia Mediator est Dei et hominum, etc., 295.
- Confessa appellatur sancta virgo quae non sit martyr, 440.
- Confessio significat locum altaris cavatum, in quo ab episcopo reliquiae sanctorum reconduntur, 435. Confessio in ritu papae consecrandi, est tabernaculum vario opere exornatum, in quo corpora sanctorum apostolorum quiescunt, 518.—Confessio a competentibus facta suorum peccatorum, non erat sacramentalis, 381. Variae poenitentium confessiones multa complectentes peccata, quae vix in uno homine reperiri queant, 452. Formula confessionis auctore sancto Fulgentio, sive Astigitano, sive Ruspensi, ibid., 454. In hanc formulam observationes, 451. Formula confessionis monachorum, 454. Has confessiones peccatorum in specie solebat praecedere alia, secundum numerum et debitas peccatorum circumstantias, 455, 553. Viguit olim in Ecclesia consuetudo confitendi peccata sua singillatim et non confuse, 456, 544, 553. Confessio dicitur celer, id est prompta, parata, devota, 461. Non inducatur poenitens in necessitatem iterum eadem peccata confitendi, 463. Confessio praemissa extremae unctioni, 540, 547. Confessiones audire non debent, nisi episcopi et presbyteri, sicut nec sacrificium offerre, 463. Si necessitas evenerit, et presbyter defuerit, suscipiat diaconus poenitentem ad sanctam communionem, ibid. Sacerdos, confessionem auditurus poenitentis, praemittat orationem, ibid.
- Confessores dicuntur, qui, tormentis pro Christi fide superatis, superstites tranquillam mortem obeunt, 303, 411. Vocat etiam Ecclesia confessores viros pietate, sanctitate et miraculis insignes, tranquilla morte in Christo defunctos, 439. Hoc nomen, confessor, etiam sanctis mulieribus, verbi gratia sanctae Leocadiae, fuit tributum, 440. [Col. 1421] Confessores dicuntur cantores et psalmistae, 322. Confiteri est Dei laudes decantare, ibid.
- Confirmatio a pontifice dabatur olim statim post baptismum, 357, 385. Ritus dandi confirmationem, 73, 357. Pontifex non dat Spiritum sanctum, sed orat ut in eos veniat quibus manus imponit, 358. Hujus sacramenti duplex ritus, manus impositio et unctio chrismatis in fronte, 359, 507. Aliquando manus impositio unctioni fuit postposita, ibid. Hujus sacramenti minister est episcopus, 358, 359. Presbyteris licet ungere baptizatos chrismate ab episcopo consecrato, non tamen ex eodem frontem signare, 358, 361, 371. Chrismatis unctione, et manus impositione apostoli usi sunt ad confirmandos baptizatos, 359. Hic chrismationis et signationis ritus appellatur sacramentum, sicut et ipse baptismus, 360. Unctio chrismatis fit in fronte in modum crucis, ex antiqua Ecclesiae consuetudine, ibid. Graeci olim non solum frontem ungebant, sed etiam aures, nares et pectus, 361. Omnia eorum membra, frontem vero tribus vicibus, ibid. Aethiopes omnia membra confirmando ungunt, ibid. Hodie Graeci ungunt frontem, oculos, nares, os, aures, pectus, manus et pedes, ibid. Quae sit hujus sacramenti forma, vel utrum aliqua olim fuerit, 361, 362. Quae sit haec forma apud Graecos, ibid. Presbyteris licet baptizatos chrismate ungere, Spiritum autem sanctum per manus impositionem tradere non licet, 370, 371. Hic mos Ecclesiae traditus ab apostolis, ibid. Presbyter non ungebat in vertice baptizatum ab episcopo et confirmatum, 385. Sacramentum confirmationis est hominis Christiani perfectivum, 386. Quanta hujus sacramenti dignitas, utilitas et necessitas, ibid. Graviter peccant qui hoc sacramentum, cum possunt, accipere negligunt, ibid. Et gravius episcopi qui omnem diligentiam non adhibent, ut sibi commissi hoc sacramentum percipiant, ibid. Discrimen inter unctionem quae fit in fronte, et eam quae fit in vertice, 386. Forma hujus sacramenti: Confirmo et consigno te signo crucis, in nomine Patris, etc., 646. Cujus frontem sacrosancto chrismate delinivimus, et signo crucis confirmavimus, etc., ibid.
- Conon monachus, provinciam baptizandi obiens, a gravi tentatione, quam patiebatur, divinitus est liberatus, 332.
- Consecrationis forma calicis est antiqua et optima, 3, 288. Verba consecrationis olim in quibusdam locis alta et clara voce proferebantur, et ad ea chorus et populus respondebat Amen, 577. Consecratio dicitur commistio corporis et sanguinis Domini in calice, 568. Officium consecrationis sumitur pro officio liturgico, quod perficitur per confractionem, commistionem et communionem, 256, 583. Qui dicenda sit diacono commissa corporis et sanguinis consecratio, 500. An consecratio vel dispensatio apud sanctum Ambrosium sit legenda, ibid.
- Consilium prohibet esse praecipitem, et ratione animum replet, 372. Consilium utile est cui robur fortitudinis deest, ibid.
- Consistentia est quartus poenitentium gradus, qui orationis cum fidelibus, sed non Eucharistiae erant participes, 461.
- Constantinopolis, cantato Trisagio, calamitatibus liberata est, 282. Constantinopoli olim qualis fuerit Quadragesimae observatio, 316.
- Constantinus Magnus baptizatus est [Col. 1422] die Pentecostes, 398. Aedificavit templum Hierosolymae, 432. In hujus templi dedicatione episcopi omnia munera a fidelibus oblata in ejus usum consecrarunt, ibid. Dies hujus dedicationis anniversaria quotannis per octo dies splendide celebrari solita, 438. Constantini Magni corpus mortuum purpurea veste, et diademate ornatum, in aurea capsa inclusum, sepultum est, 483.—Constantini Porphyrogenetae lex in quadrigamos, 476.
- Constantius imperator Arianus Felicem secundum papam, ob fidem catholicam a sede dejectum, obtruncari jussit, 408.
- Constitutionibus apostolicis multa addita fuere, 277.
- Contacium significat tomum seu volumen in quo ordinationes continentur, 524. Est etiam contacium quoddam cantici genus, ibid. Quidam contacium volunt esse liturgiam quam recitat recens ordinatus presbyter, 522, 524.
- Contactus calicis et patenae in presbyteri ordinatione, sine hostiae contactu, sufficit, 508. Aliquis acceptat, contactu vasorum, ea quae in vasis continentur, ibid. Contactus narium et aurium, 366, 381.
- Contestata dicitur praefatio quae canoni praemittitur, 294, 417. Dicitur etiam contestatio, et aliquando immolatio, ibid.
- Contraratio sanctorum dicuntur sortes, seu falsae sanctorum sortium species, quae fiunt per sacros codices, 473. Quibus poenis canonicis plectantur hujus rei sceleris, 467.
- Cornelii et Cypriani (SS.) fit mentio in canone Missae, 3. Ipso die Exaltationis sanctae Crucis, natalis sanctorum Cornelii et Cypriani pontificum et martyrum, qui dies est eorum passionis, 129, 415, 710. Postea translatum est eorum festum in XVI Kal. Octob., 416. Sex hebdomadae, quae sancti Cypriani festum sequuntur ab illo nomen accipiunt, 129. Missa sancti Cypriani propria, 416.
- Corona clericalis, 448. Vide Clericalis dignitas, Tonsura cleric.
- Coronari voluerunt solemni ritu in Ecclesia imperatores et reges Christiani a sacris pontificibus, 583. Quo ritu coronetur imperator Constantinopolitanus, 591. Hic imperator olim coronam ab episcopo benedictam imponebat capiti imperatricis, 595. In Occidente ab episcopo reginae capiti corona imponitur, ibid.
- Coronati apostoli, evangelistae et episcopi usque ad Tertulliani aetatem, 558. Sacerdotes paganorum coronati in sacris, ibid.
- Coronatorum quatuor Natalis sexto Idus Novemb., 139, 712. Exstat in Urbe ecclesia sanctorum quatuor Coronatorum, 608. Hanc Honorius papa erexit, Leo IV restituit, ibid. Nomina quatuor Coronatorum haec: Severus, Ceverianus, Victorinus et Carpophorus, ibid., 420, 421, 608. Nomina ipsorum diu ignorata, ibid. Alii quinque cum ipsis coluntur martyres, ibid.
- Corporalia, 431. Vide Chrismal.
- Corpus Christi, quomodo efficimur, 310. Conversio panis et vini in corpus et sanguinem Christi fit vi verborum utriusque formulae, 287. Christum in veritate nostri corporis natum de matre Virgine confitetur Ecclesia, 299. Corpus Christi sancti Spiritus infusione perficitur, 27. Spiritui sancto veteres attribuunt corporis et sanguinis Christi in Eucharistia productionem, 309. Singuli accipiunt totum corpus [Col. 1423] Christi per communionem, 27, 310. In singulis hostiae portionibus totus est Christus, ibid. Qui sumendo communionem unum Christi corpus efficiamur, 27, 310. Corpus Christi non consecratur in Parasceve majoris hebdomadae, 333. Mos est Ecclesiae Rom. ut presbyteri cum pontifice celebrante simul verbis et manibus conficiant corpus et sanguinem Domini, 337. Corpus Christi presbyteris et diaconis in manus datum, 578; et omnibus Christianis, ibid. Corpus Christi sacrum, quod Eucharistiam seu oblatam vocant, aliquando super episcopi pectus in sepulcro poni consuetum, 484. Non hunc morem damnarunt concilia, 485. Vetuerunt concilia ne Eucharistia in os defunctorum gratia communionis inferretur, ibid. Sanctus Benedictus corpus Domini jussit poni super pectus monachi defuncti gratia reconciliationis, ibid. Corpus Christi dicitur a sacerdote tradendo communionem, 580.—Corpora Christianorum mortua aromatibus condita, 483. Elata in sepulcrum cum cantu, 485.
- Cosmae et Damiani natalis V Kal. Octob., 134, 711, 825. Eorum fit mentio in canone Missae, 3.
- Cosroes rex Persarum, inter donaria quae misit Ecclesiae sancti Sergii martyris, aureum thuribulum dedit, ob prolem ejus intercessione susceptam, 429. Dedit et Hunnicum velum, ornatum auro, 435.
- Creaturae universae in praefatione Missae ad Dei laudem provocantur, 280.
- Crescentia (S.), 402.
- Crispini et Crispiniani (SS.) officium cum tribus nocturnis, 829.
- Crustula rotunda ad Eucharistiam prohibita, 564.
- Crux Christi vera miraculis cognita, 391. Sanctae crucis exaltatio, elevatio, adoratio, 415. Die magnae Parasceves episcopus crucem Christi veram populo adorandam exhibebat, 341. Semel in anno, cum Pascha Domini agitur, crux Christi vera revelatur, ibid. Dominicam crucem prodit resurrectio, 391. Non potuit oblitterari Christi triumphus, id est crux Christi, ibid. Crucis explicantur quatuor dimensiones, ibid. Crucis in aquam immersio, 302.—Cruces et cerei in solemni processione dicuntur radiantes, 435. Excogitavit sanctus Joannes Chrysostomus cruces argenteas, quibus lucernae cereae imponebantur, ibid. Crux plumbea in sepulcro reperta, 459. Crux ex cinere et aqua super pectus infirmi, 539, 544, 553. Cruces ex chrismate in templi parietibus, 430. Cruces in consecratione altaris, ibid. —Crucis (S.) Exaltatio, 128, 709. Festum Exaltationis sanctae crucis initium habuit post illius inventionem, imperante Constantino Magno, 415. Vide Inventio sanctae crucis.—Crucis (S.) adoratio fit ad vesperum, post orationes, 69. Substrato tapete oblongo, instar orarii, crucem adoraturis, 340. Mos antiquus fuit adorandi crucem die magnae Parasceves, 341. Ritus crucis adorandae, ibid. Olim ipso Exaltationis sanctae crucis die sub finem Missae a pontifice crux extollebatur, ut a populo adoraretur, 415. Sub finem Missae exstat oratio ad crucem salutandam, ibid. Crucis latitudo, etc., 392.—Crucis signo benedicuntur oblata, ex veteri Ecclesiae consuetudine, 287. Basilicae dedicantur et altaria, ibid., 428, 429. Qui fieri debeat benedicendo signum crucis, ibid. Antiqua est Ecclesiae consuetudo, ut aqua baptismalis per signum [Col. 1423] crucis benedicatur, 349. Extrema unctio, faciendo crucem, ministratur, 548. Signum crucis cum hostia quid significet, 582. Crucis signum adhibitum ad ordinationes, 515. Crucis signo aqua benedicitur, 533.
- Cubicularii dicti sunt custodes corporum sanctorum apostolorum Petri et Pauli, 274.
- Cubiculum, quid sit, 274.
- Cucufas (S.) martyrium passus est Barcinone in Hispania. Cujus festum fit VIII Kal. August. 407. Ex prima oratione Missae patet sanctum martyrem flammarum incendio fuisse excruciatum, 408. Historia martyrii ejus, ibid. Ejus corpus postea translatum in monasterium sancti Dionysii juxta Lutetiam, ibid.
- Cum quo tibi honor, etc., adjectum orationi Dominicae, 291.
- Cutbertus (S.) episcopus Lindisfarnensis, 545. In ejus Missa dicitur martyr, 313. Ejus mors et exsequiae, 484. Ejus corpus e sepulcro levatum fuit, Oblata, id est Eucharistia super sanctum ejus pectus inventa, ibid. Vestimento sacerdotali indutum erat, etc., ibid.
- Cypriani (S.) episcopi et martyris natalis, 129, 415, 710. Ejus mentio fit in canone Missae, 3. Vide Cornelius.
- Cyriacus martyr, 4, 118, 705.
- Cyrillus (S.) martyr, 392.
- Cyrinus (S.) martyr, 105, 700.
- Dacius episcopus Mediolanensis nullum scripsit chronicon, 586. Hic floruit tempore Justiniani imperatoris, ibid.
- Daduchi corona myrtea, 558. Daduchus, id est lampadem gestans, ibid.
- Daemones ex humanis corporibus quanta exorcistarum vi expellantur, 492. Pagani quibusdam incatamentis illusoriis visi sunt aliquando daemones abigere ex humanis corporibus, ibid
- Dalmatica est vestis sacerdotalis candida cum clavis purpureis, 325. Dalmaticae descriptio, ibid. Oratio sacerdotis dalmaticam induentis, ibid. Fuit dalmatica indumentum episcoporum et diaconorum, ibid.
- Damianus (S.). Vide Cosmas.
- Dapes tumulis appositae, 311.
- Daria (S.). Vide Chrysantus, 422.
- Decimatio anni jejunio Quadragesimali offerri Deo dicebatur, 315.
- Decimo die nomen impositum pueris apud Graecos, 350.
- Dedicatio basilicae sanctae Mariae ad Martyres, 694. Romae dedicatio primae ecclesiae a beato Petro apostolo constructae et consecratae, 409. Ordo ad dedicandam ecclesiam, 145, 423. Officium nocturnum festi Dedicationis, 145. Circuitus triplex ecclesiae dedicandae, cum aspersione aquae benedictae, 424. Pontifex imprimit pollice duodecim cruces in interiori circuitu ecclesiae, quas chrismate perungit, 430. Missa dedicationis, 152, 436. Omnes basilicae cum Missa dedicandae, 437. Olim per octo dies dedicationis festum fuit celebratum, 438, 153. Anniversarius dies dedicationis basilicae, ex veteri consuetudine, per octo dies celebratur, 154, 438. Antiquum est Ecclesiae institutum, basilicas reliquiarum sanctarum illatione et appositione dedicari, 434. Qui templum sine sanctis reliquiis consecraverit episcopus, deponatur, ibid.
- Defunctorum corpora lavari solebant, ex antiquo more Christianorum, 482. Et ungebantur, 483. Et linteo candido involvebantur, 484. Episcopi [Col. 1424] defuncti vestibus induebantur sacerdotalibus, seu pontificalibus, ibid. Elatio cadaveris cum cantu, 485. Vide Unctio, Ungendus.—Defunctorum officium, 478. Oratio pro fidelibus defunctis in Liturgico Missae officio Ecclesiae semper curae fuit, 289, 577. Qui dicantur animae fidelium defunctorum dormire in somno pacis, ibid. Cur in canone memoriae fidelium defunctorum addatur: et omnibus in Christo quiescentibus, etc., 290. Missae pro defunctis, et pro eorum quiete orationes, et exsequiae, atque eleemosynae ad eorum refrigerium, 215, 478. Ante Caroli Magni aetatem Missae pro defunctis erant in usu, 572. Vide Missa, Exsequiae.
- Degradati clerici gradum amittunt duntaxat quoad facultatem ministrandi in tali ordine et quoad communionem clericalem, 501. Restituuntur in suos gradus, recipiendo ea quae acceperant in ordinatione, ibid. Episcopi catholici a Donatistis degradati, et honore dejecti, radendo capita eorum, 515.
- Delicta externa, id est aliena, propriis cujusque opposita, 46, 317.
- Dementare hominem est vim ejus imaginativam ita turbare, ut se putet esse brutum, 473. Qui per invocationem daemonum hominis mentem tulerit, qua poena canonica plectendus, 467.
- Deus. Olim in conclusione collectarum τὸ Deus immediate subjungebatur verbo Regnat, 293. Te Trina Deitas dicitur in officio omnium sanctorum, 832.
- Devotae sunt virgines Deo dicatae et consecratae, 442.
- Devotio, id est propositum et firma Deo perpetuo serviendi voluntas, 441.
- Diabolus, qui Adam in fragili carne devicerat, a Deo carne devictus est assumpta, 27. Diabolus a fidelibus abrenuntiatur, ut Domino liberius serviatur, 367. Cur a baptizandis diaboli operibus abrenuntietur, ibid. Quae sint diaboli arma, quae militia, ibid. Septem principalia vitia quibus diabolus homines infestat, dicuntur opera Satanae, ibid., 384. Cultus diaboli, cui renuntiatur in baptismo, quis sit, 383.
- Diacon in recto, ex quo diaconum, id est diaconorum. Diaconibus, etc., 564.
- Diaconatus honor quantus; et hujus ordinis dignitas quanta, 499. Sacerdotalis in tertio gradu, 519. Ejus munera, 500.
- Diaconica sunt versus quidam quos preces vocamus, quae a diaconis decantantur, 523. In ordinatione episcopi, diaconica dicuntur ab episcopis, ibid.
- Diaconus quo Missae loco ordinetur, 487. Diacono, cum ordinatur, cur solus episcopus manus imponat, 223, 498, 500. Veteres aliquot Codices praescribunt ordinando diacono ab episcopo et a stantibus presbyteris manus esse imponendas, ibid. Diaconi ordinatio juxta Graecos, 521. Qui dicatur Dominici corporis et sanguinis consecratio commissa diacono, 500. Olim in ordinatione non porrigebatur liber Evangeliorum diacono, ibid. Ex veteri consuetudine, diaconi Evangelium legunt in Missa, 501. Hic mos non semper nec ubique viguit in Ecclesia, ibid. Diaconus injuste degradatus, amissum gradum recipit per orarium et albam, ibid. Olim in Gallia mos inoleverat ut manus diaconis ordinatione ungerentur chrismate, 501. Diaconus dicitur sacerdos tertii ordinis, 519. Orarium ei imponitur circa humerum sinistrum in sua ordinatione, 521. Formula [Col. 1425] quam tunc pronuntiat episcopus, 223. Flabellum diacono porrigitur, ibid. 523. Aetate sancti Justini diaconi sacram communionem porrigebant fidelibus, 569. Diaconos presbyteris communionem porrigere absurdum judicavit Nicaenum concilium, ibid. Prohibetur diacono Eucharistiam populo erogare praesente presbytero, nisi urgente necessitate, ibid. Diaconus non debet in necessitate et in absentia presbyteri poenitentem suscipere ad confessionem peccatorum, sed ad sanctam communionem, 463, 470, 630. Diaconi apud Graecos in sacris monent populum de oratione, 321. Diaconus olim clamabat: Levate, 321. Diaconi est monere populum ad humiliationem, 567.
- Diadema olim dicebatur, nunc stemma appellatur, 592. Quid sit diadema, ibid. Stemma non omnino est quod diadema, ibid.
- Dies quibus virgines velantur, 440. Dies in quo reconciliantur peccatores, 457.
- Digami notati ab Ecclesia, 476.
- Dignum et justum est. His ex verbis sanctus Augustinus infert quod omnia Deo referre debeamus accepta, 280.
- Dignus ( Τὸ ), quo ritu a Graecis canatur in ordinatione diaconi et presbyteri, 521, 522. Haec vox etiam proclamatur in coronatione imperatoris, ibid., 591.
- Dimitto tibi peccata tua: Vetus forma absolutionis, 459.
- Dionysii, Rustici et Eleutherii (SS.) nomina recitantur in canone Missae, 285. Et in oratione quae Dominicam sequitur, et incipit Libera nos, etc., 4. Septimo Idus Octob., vigilia sanctorum Dionysii, etc., 711, 827. Et natalis eorumdem, ibid., VIII Kal. Novemb., Octava eorumdem, 419.—Dionysii (S.) martyris natale quarto Idus Februarii, 310.
- Diploma dicitur litterae a principe emissae et complicatae, 603. Bullae pontificiae, et patentes litterae, quia duplicatae, diplomata dicuntur et diptycha, ibid.
- Diptychae tabulae sunt quae duas habent plicas, 289, 601. Diptycha sacra sunt tabellae in quibus scripta erant vivorum et mortuorum nomina in Missa recitanda, ibid. Mos diptychorum in Ecclesia perantiquus, 601. Harum tabularum meminerunt antiqui Patres, 601. Item liturgiae veteres et concilia, 602.—Diptycha, vel diptychium, erant tabulae ex quavis materia confectae, in quibus imagines Patrum in suo catalogo ponebant, 602. Diptychum interpretatur duplicatum, ibid. Testae duplices ostreorum eleganter dicuntur diptychum, 603. Apud veteres erant pentaptycha, triptycha, etc., pugillaria, ibid. Duae Moysis tabulae lapideae, diptychium lapideum appellatae, ibid.
- Distrahere interdum vendere significat, 327.
- Divinationem qui fecerit, quia daemoniacum est, quinque annos poeniteat, tres in pane et aqua, 467.
- Domi olim sumpta communio, 578. Domus crematio qua poena per canones animadversa, 467, 474.
- Dominica secunda in Quadragesima cur vacare dicatur, 43. Cur hujus Dominicae non legatur officium, assignentur tamen collecta et aliae orationes ad Missam pertinentes, 672. Dominicae XXVII post Pentecosten, 186. Alibi XXIV post Pentecosten. Alibi, 25. Post Octavas Pentec., etc., 185. Dies Dominica dicitur quandoque dies Resurrectionis Dominicae, 487, 488. Dominicam 28 [Col. 1425] post Pent. sequitur 5 ante Nativitatem Domini, 636. Dominica 1 ante Nativit. Domini dicitur quae immediate praecedit Nativit. Domini, 637. Dominica in Alibis, 390. Dominica Palmarum, 60, 318. Dominicarum ante adventum ordo, 186, 445.
- Dominus vobiscum, 327.
- Domitilla (S.), 392.
- Dona. Haec dona, initio canonis Missae, qui distinguantur a muneribus et sacrificiis, 283. Dona Spiritus sancti, id est Spiritus sanctus, 398. Spiritus sancti dona per Sacramentum confirmationis speciali et excellenti modo conferuntur, 386.
- Donati (S.) episcopi Missa, 410.
- Donatus pseudomartyr et Marculus a Donatistis colebantur, 285.
- Donatistae sacrilegas manus immittebant capitibus episcoporum, radendo ea, ut auferrent Chrisma, 515.
- Donum omne optimum a Deo est, 443.
- Dormire in somno pacis animas fidelium defunctorum, quid sit, 289.
- Dormitio sanctae Mariae virginis, 411, 707. Vide Assumptio.
- Δωδεκαήμερον est spatium duodecim dierum inter Natale Domini et ejus Epiphaniam, 302. Hi dies olim jejunio vacabant, ibid.
- Druides sacris arcebant profanos, 452.
- Dunstani (S.) natalis, 104, 393.
- Duodenarius numerus cur dicatur sacratus, 312.
- Durandi sententia de porrectione libri Evangeliorum in ordinatione diaconi, 500.
- Dux. Forma juramenti a duce, dum constituitur, pronuntianda, 594.
- Ebbo Rhemensis archiepiscopus restitutus, signis reboantibus, dum hymnus Te Deum decantaretur, 585.
- Ebreduni miraculum circa baptisterium in Natali Domini, et in Coena Dominica, quotannis fieri solitum, 399.
- Ebrietas sive in laicis, sive in votum sanctitatis habentibus contigerit, canonicis plectitur poenis, 468.
- Ecclesia, qui dicatur in patriarchis fundata, 312, 605. Dicitur etiam in prophetis praeparata, et in apostolis condita, 29, 605. Per arcam Noe figurata, 330. Baptismi lavacro Ecclesia vegetatur, 368. Ex latere Christi in cruce dormientis Ecclesia formata, ibid., 384. Decet Ecclesiam, quae Christi corpus est, regnum esse et sarcerdotium, 270. Filios quoque Ecclesiae, in ea regeneratos, reges esse et sacerdotes, ibid. Quae sint officia regum et sacerdotum, ex quibus constat Ecclesia, ibid. Datum est a Deo Ecclesiae ut viti similis, inter adversa cresceret, 177, 444. Arcentur impii et scelerati Ecclesia, templo, sacris, et communi hominum societate, juxta priscum Ecclesiae morem, 451. Ecclesia aquae benedictae aspersione sanctificata, 425. Fuit haec Romanorum consuetudo, ut nocturno concubitu, etiam licito, polluti, die sequenti ecclesiam non adirent, 579. Ecclesiae Orienti obversae, 329. Ecclesiae protopapa, 524.
- Edelulpho Anglorum regi nupsit Judith filia Caroli Calvi, 590.
- Εὶρήνη πᾶσιν, id est pax omnibus, 326.
- Εὶρηνικὰ, id est pacifica, quae etiam dicuntur diaconica, sunt quidam versus qui a diaconis decantantur, 523.
- Εὶς αἶῶνας τῶν αἶῶνων, id est in saecula saeculorum, 294.
- Electio episcoporum distinguitur ab eorum ordinatione, 507. Electio a [Col. 1426] clero et populo olim fieri solita, ordinatio a tribus episcopis, 508. Electiones Siderii, Antonii et Nilammonis episcoporum ab ordinationibus distinctae, ibid. Act. VI, eligere et manus imponere differunt, ibid. Electiones episcoporum olim in Gallia suffragiis cleri et populi fiebant, 511. Auctoritas regis requisita, tunc electiones saepe infirmabat, ibid. Electiones per concordata sublatae, ibid. Nominationes episcoporum penes regem, confirmationes per concordata penes summum pontificem., ibid. Electiones episcoporum in aliis Ecclesiae occidentalis regnis, successu temporis, fere eaedem quae in Gallia, factae sunt, 511. Apud Graecos perseverant electiones ab episcopis comprovincialibus faciendae, exclusis cleri et populi suffragiis, ibid. Haec disciplina non est a concilio Nicaeno primo constituta, ibid. Plura exempla electionum per clerum et plebem post illud concilium referuntur, 512. Concilium Laodicenum ab electionibus exclusit solum infimae plebis suffragia, ibid.
- Eleemosynam dat Dominus papa Sabbato ante Ramos Palmarum, quod idcirco vacat, 59. Sabbato datur fermentum in consistorio Lateranensi, ibid.
- Eleonoris reginae, conjugis secundae Francisci primi, coronatio, 595. Uncta est oleo in capite, ibid.
- Eliae cujusdam baptisma, et absolutio reperta in sepulcro ejus, 459.
- Eligii (S.) fit mentio in canone Missae, 4, 285. Sancti Eligii liber Sacramentorum. Vide Praef.
- Elipandus episcopus Toletanus, et Felix Urgelitanus, Christum esse filium Dei adoptivum defenderunt contra fidem, 378.
- Elisabeth (S.) uxor Ludovici Lantgravii Turingiae, peracta unctione extr., viaticum corporis Domini ab episcopis percepit, 536.
- Eliseus salis immissione sterilitatem aquae curans, quid significet, 364.
- Elpidoforus fidei desertor, 355.
- Embolis est id quod interjicitur, seu interponitur, 337.
- Emerentiana (S.) sanctae Agnetis collactanea, 22. Ejus natale decimo Kal. Febr. recensetur, 305.
- Energumeni, pro quibus apud Graecos in Missa prima oratio fiebat, 278. Vide Exorcistae.
- Enherber, id est veneno aliquem necare, 478.
- Enim, aliquando sumitur pro vicibus vero, seu autem, 237, 537.
- Eormenihildae (S.) natale quarto Idus Febr., 310.
- Ephestris est vestis exterior, quae a Graecis φαινόλης, seu Phenolium dicitur, 523.
- Epheta dictum ad contactum aurium, 366.
- Epimachus (S.), 694.
- Ἐπινίκιος ὕμνος, id est hymnus Victorialis dicitur Sanctus, Sanctus, etc., 281.
- Epiphania Heraclii imperatoris filia a Sergio patriarcha Constantinopolitano, in oratorio palatii coronata, 584.—Epiphaniae festum celebratur mense Januario ex antiquo ritu, 302, 661. Epiphania est Salvatoris nostri Jesu Christi Incarnatio, seu oeconomia, ibid. Ad fontes solemnis aquae, per crucis immersionem, benedictio, ibid. Consuetudo olim viguit in pluribus locis baptizandi in Epiphania, 398. Vide Theophania.
- Episcopales benedictiones, 625.
- Episcopatus dicitur summum sacerdotium, [Col. 1427] 225, 514. Episcopatus honor, 499.
- Ἐπίσκοπος interpretatur inspector, superinspector, speculator, custos, 509. Quamobrem in solio editiore sedet in ecclesia, 254, 340, 581. Episcoporum quorumdam fastus damnatur, more regum in ecclesia sedentium, 340. Antiquus Ecclesiae mos fuit ut cerei ardentes praeferantur episcopis, 347. Solebat olim episcopus baptizare, et baptizatis statim confirmationis sacramentum conferre, 385. Episcopi vocantur summi pontifices, 502. Episcopi in sua ordinatione utriusque genuflexio, 525. Episcopi ordinatio juxta Graecos, 522. Episcopus Dalmatica induitur, 325. Episcopi est porrigere Eucharistiam, 569. Consecrare virgines, 167, 440. Sacrarum virginum dicitur custos, 509.— Ἐπίσκοπος est qui pani caeterisque rebus venalibus praeest, 509. Praefectus et custos urbis alicujus vocabatur episcopus, ibid. Apud Christianos episcopus est qui in unaquaque civitate rebus divinis et sacris praeest, ibid. Forma libelli supplicis a clero et populo ad regem et archiepiscopum pro episcopo electo, 509. Forma promissionis ab electo episcopo faciendae, 510. Episcopus baculum accipiens monetur ut in ira judicium sine ira teneat, 511. Ritus ordinandi episcopi, ibid. Ritus imponendi libri Evangeliorum super caput episcopi, cum ordinatur, est antiquissimus, 512. Quid significet hic ritus, ibid., 513. Liber Evangeliorum ab episcopis imponitur, ibid. Quot episcopi debeant convenire ad unius ordinationem, 513. Ordinatio episcopi censetur invalida, quae a tribus episcopis non fuerit facta, ibid. Utrum episcopi praesentes manibus suis caput debeant tangere episcopi ordinandi, ibid. Unctio capitis in ordinatione episcopi, fit ex more veteri, 515. Aliae unctiones episcopi, manuum, pollicis dexterae, et iterata capitis unctio, juxta Codices diversos, 516. Ordinatio episcopi fieri debet die Dominica, 517. Episcopus est sacerdos primi ordinis, 519. Episcopus ordinans dat ordinato oblationem integram, id est consecratam hostiam, de qua communicat super altari, 518. De hac reservat ad se communicandum per quadraginta dies sequentes, ibid. Quid significet haec hostia particulatim sumenda ab episcopo ordinato, 519. Fuit olim in usu, ut consecratione perfecta, episcopus in sede episcopali solemniter collocaretur, 520.
- Epistolae lectioni lectio prophetica olim praemissa, 560. Antiqua consuetudo est legendi epistolas apostolorum, praesertim sancti Pauli, in Missa, post orationes, 278. Epistola olim non legebatur, sicut nec Evangelium nunc legitur, nisi ad nutum episcopi, vel presbyteri celebrantis, 561. Epistola olim in Missa a lectoribus legebatur, 491.—Epistolarum liber olim non tradebatur subdiacono in sua ordinatione, 496, neque ad ejus munus pertinebat legere epistolam ad Missam, ibid.
- Ἐπιτραχήλιον est orarium, id est stola quae datur presbyteris in sua ordinatione, 503. Ἐπιτραχήλιον dicitur, quia circum collum componitur, ibid. Sine stola a collo dependente prohibetur presbyter Missam celebrare, aut communicare, ibid.
- Errantem a via sua reducendum esse, sub poena excommunicationis, 469, 476.
- Et, conjunctio praeposita formae baptismi, 352.
- Et cum Spiritu tuo; vox est populi, [Col. 1427] ex antiquo ritu Ecclesiae, pontifici sibi bene precanti vicissim respondentis bene precando, 387.
- Eteocles et Polynices, cum sacrificarent, Oedippo patri suo armum victimae, tanquam regi, mittere solebant, 589.
- Eucharistiae consecratio, fit vi verborum utriusque formulae, 287. Paschale sacramentum corporis et sanguinis Christi, cur dicatur remedium aeternum, 317. Olim Eucharistiae sacramentum, cum ipso baptismo sumebatur, 73, 356, 384. Haec duo sacramenta significantur per sanguinem et aquam, quae de Christi latere fluxerunt, 384. Eucharistia olim data infirmo post extremam unctionem, 536, 554. Eucharistiae consecratio a pontifice et presbyteris simul facta, 337. Eucharistia in manus olim porrecta, 578. Poenitentes in quarto poenitentiae gradu ad Eucharistiae participationem non admittebantur, 461. Expleto hoc gradu, Eucharistiae participationi restituebantur, ibid. Si per negligentiam sacrificium terra tenus ceciderit, superpositio sit, 468. Vide Superpositio. Si ex eadem negligentia perdat illud, et ab aliquo devoretur, quadrag. diebus poeniteat, ibid.
- Εὐχὴ, id est votum, seu oratio quam facimus ad votum, 284.
- Eudocia imperatrix nomen in baptismo accepit, antea dicta Arhenais, 552.
- Eudocus (S.) invocatur in litaniis ad ungendum infirmum, 545.
- Eugenia (S.), 290.
- Eugenius (S.), martyr cum Macario relegatus à Juliano Apostata; deinde uterque securi percussus, 305.—Eugenius Carthaginensis episcopus, 348.
- Eulalia (S.), martyr, tertio Kal. Decemb. 422.
- Eulogiae offerebantur ad altare, Christianis per diversas paroecias mittendae in communionis signum, 563.
- Eunomius invexit unam in baptismo immersionem, quod sanctam Trinitatem non crederet, 353. Ab Eunomianis baptizatos unica mersione concilium Constantinopolitan. primum jubet iterum baptizari. ibid.
- Euphemiae (S.), fit mentio in canone Missae, 290. Idibus Aprilis natalis sanctae Euphemiae, 390. Haec non est virgo et mart. celebris Chalcedonensis, ibid. Ejus festum annotatur, 11 Junii in Menologio Graecorum, quo die passa est, et in Martyrolog. Roman. 16. Septemb. ibid., 130, 710.
- Euplus (S.), 121.
- Eusebii (S.), presbyteri et confessoris natale, XIX Kal. Septemb. 411, 121, 707. Hic multa passus pro fide orthodoxa, superstes in pace quievit, ibid.
- Eustachius (S.), seu Eustochius, 134.
- Eutychianus papa instituit uvam maturam, fabasque in altari benedicendas, 410.
- Eutychius patriarcha Constantinopolitanus Justinum minorem imperatorem coronavit, 583.—Eutychius haereticus Eunomii sectator unicae in baptismo mersionis auctor, 353.
- Eva dicitur antiqua virgo, quia paradisu, terrenus omni libidinis contagione caruit, 188, 447.
- Evagrius Paulino Antiochiae episcopo, populi suffragiis, subrogatur, 512.
- Evangelium ex antiquo ritu legitur in Missa, 1, 279. A quo Evangelium fit legendum in Missa, non una fuit olim omnium Ecclesiarum consuetudo, [Col. 1428] 491, 500, 501. Evangelium a lectoribus in Missa lectum, 491. Ex more antiquo Evangelium non legitur, nisi ad nutum episcopi, vel presbyteri celebrantis, 561. Ex veteri Ecclesiae instituto accenduntur luminaria ad lectionem Evangelii in Missa, 582. Evangelium olim de Resurrectione lectum per octavas Paschae, 561. Evangelium de Resurrectione secundum Matthaeum olim lectum in die Paschae, ibid. —Evangeliorum liber olim non porrigebatur diacono in sua ordinatione 500. Liber Evangeliorum ab episcopis imponitur capiti episcopi in ordinatione sua, 512. Capiti papae consecrandi a diaconis imponitur, 518. Lecto Evangelio, librum osculatur episcopus, et omnes clerici post illum, 561.
- Εὐαγγελισμός, id est Annuntiatio, 213.
- Εὑαπολόγητος, id est excusabilis, 286.
- Eventius (S.), 693, 694.
- Exaltatio sanctae Crucis, 128, 709. Officium Exaltationis sanctae Crucis, 823. Vide Crucis Exaltat.
- Examen baptizandorum, de eorum vita et intentione diligentior inquisitio, 379.
- Excarpsatum, quid significet, 614.
- Exceptores sunt notarii, dicti a notarum excipiendis compendiis, 343.
- Excommunicatis ab Ecclesia, qui ignorans communicaverit, diebus quadraginta poeniteat, 468. Qui reconcilietur Ecclesiae excomunicatus, morte praeoccupatus, antea jam confessus, 469. Arcentur impii, et scelerati Ecclesia, templo, sacris, et communi hominum societate, juxta priscum Ecclesiae morem, 451.
- Exhortatio sacerdotis, quae alias dicitur praefatio ad circumstantes infirmo ungendo astantes, 547, 553.
- Exorcismus Graece, Latine conjuratio, seu sermo increpationis est adversus diabolum ut discedat, 339, 364, 376. Exorcizatur malignus spiritus ut exeat ab eo plasmate, quod per peccatum primi hominis jamdudum possidebat, 364. Exorcismi ante baptisma, 363, 376, 377. Exorcizandi daemonis vetus forma, 425.
- Exorcistae fuisse leguntur in Actibus apostolorum, 364. Sancta Ecclesia inter gradus ecclesiasticos exorcistarum etiam ministerium habet, ibid. Exorcistae diabolum multis increpationibus lacessunt, 376. Quo Missae loco fiat exorcistarum ordinatio, 487. Creationem lectoris sequitur ordinatio exorcistae, juxta antiquum morem, 492. Apud veteres Patres exorcistarum mentio in Ecclesia, ibid., etiam apud gentiles, ibid. Proprium munus exorcistarum est energumenis manus imponere, 493. Dicitur exorcista gratiam accipere sanitatum, 221, 493.
- Exorcizandus est qui baptismo et saluti fidelium, et omnibus virtutibus ejus contrarius est, 364. Qui exorcizabantur, velata facie audiebant exorcismos, 377. Stabant discincti, ablata veste, sola tunicella induti et nudis pedibus, ibid. Ad Occidentem respicientes, ibid. In pedes erigebantur, ibid.
- Expulsio poenitentis ab ecclesia, 451.
- Exsequiarum officium, 478. Olim Alleluia, vox laetitiae, in defunctorum officio, cur praetermissa non fuerit, 480. Aliud officium exsequiarum, ibid. Elatio cadaveris cum cantu, 485, Corpore in Ecclesiam delato, antequam terrae mandetur, celebratum Missae sacrificium, juxta antiquum morem, ibid. Kyrie, eleison in exsequiis canitur [Col. 1429] juxta veterem morem, 485. Ad finem cujusque psalmi, qui ante sepulcrum canitur oratio seu collecta interponitur, pro more antiquo, ibid. Vide Defuncti.
- Exsufflatio fit in facie baptizandi a sacerdote per signum crucis, ut diabolus fugetur, et Christo via praeparetur, 363.
- Extremae unctionis ministrandae ritus tres referuntur, 235, 236, 532, 534, 537. Plures sacerdotes administrabant hoc sacramentum, 237, 534, vel aderant administranti, 543, 553. Imponebant manus super infirmum, ibid., 548. Ab unico sacerdote hoc sacramentum conferri potest, ibid., 534. Unus aliquando infirmum ungebat, alter vero formam proferebat, 236, 534. Olim forma hujus sacramenti fuit indicativa, ibid., 538, 539, 540, 549. Sententiae veterum et recentiorum scholae Parisiensis hac de re theologorum, 534, 535. Formula Per istam unctionem, etc., dici solita in unctione sacerdotis, 554. Olim ungebatur infirmus antequam sumeret viaticum corporis et sanguinis Domini, 237, 536, 554. Olim tria sacramenta, poenitentiae, extremae unctionis et Eucharistiae, simul infirmo conferebantur, 536. Non conferebatur extrema unctio poenitentibus quibus nullum dabatur sacramentum, 532. Septem diebus continuis, si necessitas fuerit, infirmi extremam unctionem et viaticum olim recipiebant, 237, 537, 543, 551, 554. Hoc sacramentum posset saepius repeti in eodem morbo, nisi usus praesens Ecclesiae obstaret, ibid. Infirmi in quinque sensibus ungebantur, nulla facta mentione vulgaris formae, 237, 537. Sacerdos uncturus infirmum facit signum crucis ex cinere cum aqua super ejus pectus, cum cilicii impositione, 537, 539, 544. Sacerdos audiat confessionem infirmi, aut scriptis, aut verbis, ibid. Fidei professio quam aeger facere debet ante unctionem, 553. Dum unctio capitis praecipitur, tempora tantum sunt ungenda, non vero frons, nec vertex, 548, 553. Unctio pectoris fieri praecipitur in pluribus Codicibus, in aliis prohibetur, a Graecis fieri solet, 553. Unctio quoque inter scapulas fieri, ab aliis non fieri solebat, ibid. Non fit mentio in veteribus Codicibus unctionis renum; nec est in usu apud Graecos, 554. Quidam addunt unctiones pectoris, renum et umbilici, ibid. Graeci ungunt frontem, mentum, ambas genas, pectus, manus ex utraque parte, et pedes, ibid. Unica unctio in urgenti mortis periculo sufficit, 554. Unctionum conclusio, 549. Ratio ungendi infirmi cum ingravari coeperit, 552. Reconciliatio est brevior ratio unctionis conferendae infirmo qui est proximus morti, 550, 554. Ratio ungendi infirmi secundum veterem usum Ecclesiae Suessionensis, 554. In qua forma indicativa, et sola auris sinistra, pectus et scapulae, cum aliis partibus ungi solitis, unguntur, 555. Coram aegroto post extremam unctionem, officium divinum recitabatur, 542, 554. In Missa pro infirmo graviter aegrotante, et pro eo qui est morti proximus, introitus, gradale, offertorium, etc., sunt duplicia, ibid. Vide Visitatio, Unctio.
- Exuperius (S.), martyr, 416. Vide Mauritius (S.).
- Fabae seu favae maturae benedicuntur in altari, ex institutione Eutychiani papae, 234, 410.
- [Col. 1429] Fabiani (S.), martyris natale, 20, 663. Fabiani et Sebastiani Missa unica, cun diversis orationibus, sancti Sebastiani oratione praecedente, 304.
- Facie velata exorcizati, 377.
- Fatigare idem ac percutere; fatigari, id est percuti, 397. Nostris fatigamur offensis, id est ob delicta nostra corripimur et percutimur, ibid.
- Faustini (S.), natale, quarto Kal. Augusti, 408, 704.
- Febres typicae, febres erraticae, 616. Typus quartanus et quotidianus significat formam, seu regulam, qua febris, quasi sibi praefixa, hominem corripit, ibid.
- Februario mense Romani in honorem Februi Dei cum cereis ardentibus lustrabant urbem, 306. Unde hic mensis sit denominatus, 307, 308. Februarius a dolore videtur dici, ibid.
- Februlis, seu februata Juno dicitur a Romanis, 308.
- Februs Romanis dolor dicitur, 308. Februare idem est ac purgare, ibid.
- Februus Deus dicebatur Pluto, 306. Lingua Etrusca Februus dicitur is qui est apud inferos, 308.
- Feliciani (S.), martyris natale, 699.
- Felicissimi (S.), martyris natale, 118, 705.
- Felicitatis (S.), martyris natale, nono Kal. Decemb. 141. Vide Perpetuam (S.).
- Feliculae (S.), natale, decimo sexto Kal. Martii, 28, 310.
- Felix (S.), papa II Liberio exsulanti subrogatus; deinde a Constantio imperatore Ariano, et ipse ob fidem catholicam sede pulsus, et obtruncatus, 408. Quarto Kal. Aug. natale sancti Felicis, 116, 704.—Felicis (S.) Nolae presbyteri et confessoris natale, decimo nono Kal. Februar. et Missa, 18, 303, 661. Sanctus Felix in Pincis, hic locus est Romae in quo sancto Felici Ecclesia est aedificata, ibid. —Felix et Adauctus (SS.) martyres, tertio Kal. Septemb. 127, 709.—Felix episcopus Urgelitanus cum Elipando Toletano. episcopo tuebatur haeresim; nimirum Christum esse Filium Dei adoptivum, 378.
- Feminae separatae a masculis erant in exorcismis, 382. Mares in parte dextera, feminae in sinistra collocabantur, ibid.
- Ferales dies, qui dicantur, 307. Feralia olim incipiebant die vigesimo Februarii, et durabant fere usque ad finem ejusdem mensis, 311. In feralibus manes placabantur, eorum tumulis cibo quo vescerentur apposito, ibid.
- Feria quarta post Dominicam Quinquagesimae, non erat caput Quadragesimae aetate sancti Gregorii Magni, 315. Feria quarta in capite jejunii poenitentiae dandae et accipiendae dies, 449.—Feria quarta majoris hebdomadae, dicuntur orationes solemnes sicut in feria sexta, ex more antiquo, 62, 321.—Feria quinta in coena Domini poenitentium fit reconciliatio, 457.—Feriae quintae officia per totam Quadragesimam, dicuntur fuisse instituta a Gregorio juniore, id est a Gregorio II papa, et maxime ex aestivalibus Dominicis collecta, 36, 668. Feria quinta in Octavis Pentecostes deest officium et Missa, et ideo cantatur de Dominica Pentecostes, 400.—Feria sexta majoris hebdomadae crucis adoratio, 69. In ea non consecratur, 387.
- Festi cujuslibet annuntiandi formula antiqua, antequam Martyrologia publice in Ecclesia legerentur, 439. [Col. 1430] Festa quem in finem celebrari ab Ecclesia praecipiantur, ibid. Festa per anni cursum occurentia celebrandi vetus Ecclesiae Latinae et Graecae consuetudo, 571, 572. Varietas fuit olim, sicut nunc est, in horis canonicis pro diversitate solemnitatum, et festorum, ibid.
- Fidei professionem rex facit in sua coronatione; sicut et imperator Constantinopolitanus, 584. Infirmus ante extremam unctionem facit professionem fidei, 553.
- Fidiculae sunt ungulae ferreae, quae dicuntur fidiculae, quia eis in eculeo rei torquentur, ut fides inveniatur, 477. Fidiculae tamen dicuntur a verbo findo, fidi, etc., ibid.
- Firmus in Africa victus, inter caetera manubia, Theodosio imperatori coronam sacerdotalem restituit, 558.
- Fiscanenses monachi sanctum Maurilium receperunt in fratrem, 581.
- Flabella ex plumis concinnata, et a diaconis mota, dum mysteria celebrantur, quid significent, 523, 524. Flabella dicuntur muscaria, 570. Flabellum diacono in sua ordinatione porrigitur, cujus est illud movere super sacris mysteriis, ibid. Cur super mysteria tremenda proposita moveantur flabella, 523. Usus flabelli aliquando fuit Romae, 524.
- Flamineatus pontifex, id est sacris vestibus indutus, 558.
- Flectamus genua, clamare est diaconi ex veteri ecclesiastica consuetudine, 321. Olim postquam diaconus clamaverat Flectamus, etc., populus orabat sub silentio, ibid.
- Fletus est primus Poenitentium gradus, qui extra portam ecclesiae stantes in luctu poenitentiae manebant, 461.
- Fontium baptismalium dedicatio, 437. Fontis baptismalis septem gradus, 385. Vetus est consuetudo ut aqua fontis baptismalis solemni ritu ab episcopo benedicatur, 348. Haec benedictio inter traditiones apostolicas recensetur, ibid. Hujus benedictionis ritus, 72, 348. Super ipsum fontem baptismalem columba aurea, vel argentea Spiritum sanctum repraesentans, 385. Fons miraculosus in baptisterio Ebredunensi, 399. Ad fontes, seu ad vestem, id est ad locum ubi baptizandi vestes deponebant, aut albam vestem induebant, 785. Vide Baptisterium, Baptismus.
- Fores sacrae sunt fores cancellorum sacrarii, 523. Has custodire est subdiaconorum, ibid. Apud Graecos olim erat diaconorum, ibid.
- Forma baptismi Ego te baptizo, etc., utrum ad baptismi valorem sit necessaria, 354. Utrum mersio cum his verbis: In nomine Patris et Filii, et Spiritus sancti, sufficiat, ibid. Forma qua utuntur Graeci est indicativa, et valet, ibid. Graeci veteres non addiderunt suae formae servus Dei, ibid. Ad nominationem cujusque personae sanctissimae Triadis Graeci ex veteri consuetudine addunt Amen, 355. Vide Baptismus.—Forma chrismationis et reconciliationis haereticorum apud Graecos, 362.—Formae confirmationis variae, 361, 362. Vide Confirmatio.—Forma consecrationis calicis non est in Scripturis, 288. Vide Eucharistia.—Forma extremae unctionis est indicativa, 534, 538, 539, 540, 549. Forma Ambrosiana, 534. Vide Extrema unctio.
- Formata est diploma seu litterae archiepiscopi, quibus testatur episcopum a se ordinatum esse tali Ecclesiae, [Col. 1431] 518. Exemplar formatae, ibid.
- Formula exorcizandi daemonis, 425. Forma coronationis reginae, 595. Formulae variae dandae communionis, 579.
- Fornicationis poena canonica, pro cujusque conditione et circumstantiis criminis, 465. Episcopus faciens fornicationem degradetur, et exdecim annos poeniteat, 468, 474. Presbyter, aut diaconus, fornicationem naturalem faciens, nulli voto monachatus obnoxius, poenis plectitur canonicis, ibid.
- Fortitudo adversa non metuit, et trepidanti menti fiduciam praebet, 372. Fortitudo destruitur, nisi per consilium fulciatur, ibid.
- Fortunati locus emendatus, 514.
- Franci qua die infantibus nomina imponebant, 351. Ritus olim observatus in unctione regum Francorum, 257. Primus eorum Clodoveus a sancto Remigio inauguratus est, et coronatus, 584. In sua coronatione faciunt fidei professionem, ibid. Unde jus antiquum regibus Francorum in regnum Angliae, 587. Chrismate uncti inaugurantur, 587. Sacro oleo e coelo misso delibuti, 588. In formula coronationis regum Francorum asseritur eis jus in Saxones, Mercios, et Nordanimbros, 587. Sacrum oleum e coelo missum, quo unguntur, chrisma appellatur, 588. Regum Francorum unguntur vertex, pectus, scapulae, inter scapulas, brachiorum internodia, et manus, 589. Christianissimi appellatio regum Francorum est propria et antiquissima, 591. In orationibus solemnibus feriae quartae et sextae majoris hebdomadae. Respice ad Romanorum atque Francorum benignus imperium, 63, 322.
- Franciscum primum Francorum regem inter et Leonem papam decimum concordatis sublatae sunt a clero et populo episcoporum electiones, 511.
- Fratrum septem martyrum natale, 115, 407, 703.
- Frigium. Vide Phrygium.
- Frontis unctio in modum crucis, 360. Tribus vicibus, 361. Frons infirmis cur non ungatur, 553. Frontem ungere chrismate presbyteris non licet, 358, 361, 371. Vide Confirmatio.
- Frumenti benedictio fit in altari, ex institutione Eutychiani papae, 410.
- Fulbertus Carnotensis episcopus claruit Roberto Francorum rege, 427.
- Fulgentii (S.) confessio, 452. Cujus Fulgentii, Ruspensis, vel Astigitani, 454. Sanctus Fulgentius Astigitanus episcopus in Hispania frater sanctorum Leandri et Isidori, ibid. —Fulgentius (S.) ex monacho episcopus Ruspensis in Africa, 300, 454. Festum ejus cum sancti Silvestri papae festo concurrit, 13.
- Funeris officium, 478, 479, etc. Vide Exsequiae, Defuncti.
- Fures quibus poenis canonicis plectendi, 466, 472. Furis ministerii Ecclesiae poena, 467.
- Furtum cibariorum ac vestium in necessitate indulgetur. Canonice tamen jejunetur, 469. Si reddiderit, non obligetur ad jejunandum, ibid.
- Gabrielis archangeli nomen in oblatione incensi, 576.
- Galli celebritatis Rogationum auctores, 395.
- Gallina, si in puteo mortua fuerit, etc., 469.
- Gallus (S.), Alvernae episcopus, post mortem ablutus et vestitus, in ecclesiam delatus est, 484.
- Gaudentius (S.), Brixiensis episcopus, [Col. 1431] ecclesiam dedicavit, quam concilium Sanctorum appellari jussit, ob multas in eam invectas sanctorum reliquias, 434.
- Gazetum est vinum excellens, 563.
- Gebhardus (S.), episcopus Constantiensis, 484. Post mortem lotus, et sacerdotalibus, ut moris est, vestibus indutus et feretro impositus est, ibid.
- Gelasinus (S.) martyr, qui in theatro per jocum baptizatus, ad Christum serio conversus noluit deinceps mimum agere, 356.
- Gelasius papa auctor libri Sacram., praef. III.
- Gemetic. Codex., praefat. v.
- Geminianus (S.). Vide Lucia, 130, 710.
- Genarum laniatio in funeribus paganorum, 476.
- Genesii (S.) natalis, 708.
- Genuflexio non fit in oratione pro perfidis Judaeis, 322. Genuflexio exorcizatorum, 377. In ordinatione diaconi, 523.
- Genus humanum praevaricatione sua in ipsius originis radice damnatum, 27. Vide Peccatum originale.
- Georgii in canone Missae fit memoria, 285. Sancti Georgii natale et Missa, IX Kalend. Maii, 84, 689.
- Germani (S.), Antissiodorensis episcopi, natale, II Kal. Augusti, 409. Ejus in altaris consecratione miraculum, 429.
- Germanorum lex, 452.
- Germanus (S.) Parisiensis a Fortunato vocatur pontifex summus, 502, 514. Ejus festum 28 die Maii, 731.—Germanus (S.) pridie Kal. Octob., 417.
- Geronti (S.) natale XIV Kal. Feb. 304.
- Gertrudis (S.) natal. 4, 290.
- Gervasii et Protasii (SS.) nomina in canone Missae, 292. Eorum festivitas XIII Kal. Julii, cum vigilia celebratur, 108, 700.
- Gladii accinctio in coronatione regis, 590.
- Gloria in excelsis. A quo hic hymnus fuerit compositus, 277. Telesphorus papa vulgo fertur statuisse ut in Missa caneretur, ibid. Olim hic hymnus in laudibus matutinis canebatur, ibid. In litania ab hoc hymno abstinetur, 1, 2. Non dicebatur a presbyteris, nisi in Pascha; ab episcopo die Dominica, et diebus festis, 1, 600. Olim loco hymni Te Deum, in gratiarum actionibus, canebatur Gloria in excelsis, 585. Ex antiquo more hymnus Gloria in excelsis incipitur a pontifice, 560. Cantatur in Missa coenae Domini, toto classico sonante, 336. Et in Missa Sabbati sancti, 387. Incipitur ab episcopo et presbyteris, eodem toto sonante classico, 336.
- Gloria laus, etc. A quo hic hymnus fuerit compositus, 319, 320. Auctor ejus Theodulpho Aurelianensi, et Reinaldo Lingonensi antiquior est, sed ignoratur, ibid. Alcuinus, qui obiit anno, 804, hujus hymni et processionis memoratur, 319.
- Gordiani et Epimachi (SS.) natale et Missa, 87, 392, 694.
- Gorgonii (S.) martyris natale quinto Idus Septemb. 415, 128, 709.
- Gothi ad decorem et majestatem, ex more gentis, promissis gaudebant crinibus, 451. Concilium Agathense statuit ut Gothi poenitentes omnem crinium ornatum a se amoverent, ibid. Gothi Sabbato non jejunabant, 314.
- Grabatarii dicebantur vel clinici, qui in lecto, seu grabato, per aspersionem, [Col. 1432] aut perfusionem aquae, ob mortis periculum baptizabantur, 399.
- Gradale idem est quod graduale, 1. 279, 649. Olim graduale erat psalmus integer, 561. Dicebatur responsorium, 649. Antiphonarius gradualis, ibid.
- Gradus septem erant in baptisterio, tres in descensu, et tres in ascensu, 385. Quid significabant hi gradus, ibid. Cur septimus diceretur stabilimentum pedum, et fundamentum aquae, ibid. —Gradus poenitentium quinque, 461.—Gradus ecclesiasticos qui fugiunt sacris sunt altaribus admovendi, et qui ambiunt repellendi, 221.
- Graeci non celebrant Missas consecrando, diebus quibus jejunant, 333. Praesanctificatis utuntur per totam Quadragesimam, ibid. Dominicis, Sabbatis, et festo Annuntiationis ex more antiquo in Quadragesima non jejunant, et consecrant, ibid. Ad hos dies natalitia martyrum transferunt, si quae in Quadragesima occurrant, ibid. Graecorum ordinationes presbyterorum, quae fiunt sine instrumentorum porrectione, Ecclesia Romana nunquam improbavit, 504. Graeci non conferunt ordines minores alios, quam lectoris et psalmistae, 521. Ritus conferendi ordines apud Graecos solitus, ibid. Graeci non cantant Christe, eleison, 277. Non habent unicam missae rationem, 572. Unctione verticis carent in baptismo, 385. Quas partes ungunt in extrema unctione, 554. Eorum virgines tonsae, 443. Eorum forma baptismi indicativa, 354. Eorum forma absolutionis, 460.—Graeci pagani habebant templa Occidenti obversa, 330.
- Gratia dicitur metonymice redemptio aeterna, 317. Dicitur nostrae redemptionis effectus, ibid. Gratia praeveniens est gratia excitans, 318. Aliquando complectitur omnes gratias, excitantem, adjuvantem, habitualem, prout per eas justi reddimur, ibid. 59. Gratia necessaria est, ut Deo supplicemus, 444.—Gratia subsequens dicitur gratia adjuvans, 318. Aliquando etiam omnes per subsequentem intelliguntur gratiam, prout accepta justitia per eas roboratur, augetur, et ad finem usque conservatur, ibid. 59.
- Gratias agamus Domino, etc. Haec praefationis verba monitoria sancto Augustino familiaria, sanctus Joannes Chrysostomus Eucharistiam, id est gratiarum actionem appellat, 279. Haec gratiarum actio fit pro omnibus beneficiis a Deo acceptis, 280, 295.—Gratiarum actio dicitur oratio post communionem, seu postcommunio, 295.
- Gravedo est dolor, tristitia, molestia, 426.
- Gregorius Magnus (S.) a Graecis frustra reprehensus, 276. Ei liber Sacramentorum asseritur, 273. Vide praefat. Ejus nomen recitatur in canone Missae, 3, 4, 285. Ejus natalis quarto Idus Martii celebratur, 30, 665. Cur sanctus Graegorius Anglorum apostolus appelletur, 593. Qui sint hymni a sancto Gregorio compositi, 616, 878. Nec Sacramentarii, nec Antiphonarii auctor, sed compilator sanctus Gregorius, 649. Epistola ejus ad sanctum Leandrum vindicata, 353.—Gregorius papa III instituit festum omnium Sanctorum, 420. Hoc festum celebrari coepit in Gallia sub Ludovico Pio, monente Gregorio papa IV. Ibid. Gregorii papae VII constitutio de jejunio quatuor temporum, 403.—Gregorii (S.) Nazianzeni cidaris capiti imposita, quae fuerit, 558.—Gregorius (S.), Lingonum episcopus, in sepulcro inventus, [Col. 1433] cujus integrum erat vestimentum, in quo fuerat sepultus, 484.
- Guillelmus Rhemensis archiepiscopus Philippum Augustum Francorum regem sacravit, et coronavit, 588, 591.
- Guntramnus rex Clodovei nepos a provinciarum suarum episcopis sacratus fuit, 584.
- H. Usus hujus aspirationis apud veteres qualis, 615.
- Habemus ad Dominum. Haec praefationis verba sunt in antiquis liturgiis, et ab antiquis Patribus commendantur, 299.
- Haereticus improprie sumitur pro ethnico, sicut pseudomonachi appellantur haeretici, 303. Haeretici nonnulli Ecclesiae restituti, ungebantur, 362.
- Halitgarius, Cameracensis episcopus vixit temporibus Ludovici Pii, 462. A Carolo Calvo missus est Constantinopolim ad Michaelem imperatorem, ibid. Multas sanctorum reliquias inde attulit, quibus Ecclesiam suam ditavit, ibid. Halitgarii liber poenitentialis sextus est poenitentialis Romanus, ibid.
- Helenae (S.) reginae translatio, 28.
- Henricus secundus, Francorum rex, consecratus est liquore coelesti ab angelo quondam delato, mixto chrismati sacro, 589. Annulum accepit, et gladio accinctus est ab episcopo, 590, ibid. —Henricus IV, Francorum rex, cognomento magnus, a Nicolao Thuano Carnotensi episcopo, Carnoti in regem unctus est et coronatus, 584. Populum ante de consensu allocutus est praefatus episcopus, ibid. Liquore coelesti sancto Martino olim coelitus delato unctus est, 589. Cur non a Senonensi, neque a Bituricensi unctus et coronatus fuerit Henricus IV, 592. Antiquum jus regum Franciae in regnum Anglorum notatur in coronatione Henrici IV, 587. Annulum accepit, et gladio accinctus est ab episcopo, 590. Eique corona imposita est ab eodem Carnotensi, 592. Rhemos occupantibus factiosis, rex Carnoti est consecratus, ibid. —Henricus imperator II persuasit Benedicto papae octavo ut in Ecclesia Romana Symbolum juberet cantari in Missa, 562.—Henricus (S.), Lubecensis episcopus, in extremis positus, post acceptam extremam unctionem, viaticum Dominici corporis sumpsit, 536.
- Heraclius imperator coronatus est a Sergio patriarcha Constantinopolitano, et ab eodem uxor ejus Augusta coronata, 584. Heraclium juniorem qui et Constantinus dictus est, idem patriarcha coronavit, anno imperii sui patris tertio, ibid.
- Herbarius est veneficus, ob herbas maleficas, et herbarum venena appellatus, 478. Herbarii infantum interfectores, in extremo vitae poenitentiam, si cum luctu quaesierint, consequantur, 469.
- Hermetis (S.) martyris natale, 125, 413, 708, 822.
- Hermintrudis Caroli Calvi conjux coronatur, 585. In ea coronatione episcopi allocuti sunt populum in ecclesia, inquirentes de consensu, ibid. Benedictio nuptialis Hermintrudis reginae, 596.
- Hero senex anachoreta, a daemone deceptus, inter biothanatos reputatus est, 611.
- Hiacynthi (S.) natale quarto Idus Februarii, 310.
- Hieronymi (S.) memoria fit in canone Missae, 3, 285. II Kal. Octob. natale [Col. 1433] sancti Hieronymi, 417. Videtur olim repetita sancti Hieronymi festivitas; aut ejus Octava nonis Octobris celebrata, ibid.
- Hierophantes et Hierophantides myrtea corona in sacris Ceteris olim cingebantur, 558.
- Hilarii (S.) memoria fit in canone Missae, 3, 285. Concurrentia Octavae Epiphaniae, et festi sancti Hilarii, 303. Missa de sancto Hilario cum commemoratione et benedictione de Octava, ibid. Hilario tribuitur a quibusdam hymnus Angelicus, 277.
- Hincmarus Rhemensis archiepiscopus fecit secundam sacri corporis sancti Remigii translationem, 418. Carolum Calvum Metis coronavit imperatorem, 556.
- Hippolyti (S.) martyris natale undecimo Kal. Septemb. 121, 412, 706.
- Hispanorum unica mersio in baptismo, 353. Quando olim apud eos dabatur episcopalis benedictio in Missa, 296. In qua parte Missae osculum dabant, 568. Sanctae Parasceves die nec communicabant, nec celebrabant, 342.
- Hiulcus mucro. Vide Ungulae, Fidiculae.
- Homicidae quanta, et quot annorum injungatur poenitentia, habita ratione circumstantiarum, 465, 468. Qui defendendo se, aut parentes suos, aut familias suas, occidisset aliquem, non erit reus, nec tenebitur jejunare, quia coactus hoc fecit, 468.
- Homo sumitur pro humanitate, quando Patres dicunt Verbum assumpsisse perfectum hominem, 382. Perfectum dicunt contra haeresim Apollinaris, ibid.
- Honor dicitur de tribus excellentioribus ordinibus, diaconatu, presbyteratu et episcopatu, 499, 502, 514.
- Hora octava, id est secunda post meridiem, vel mediam noctem, 70. Veteres observabant horas ad siderum cursus, 489. Etiam ad umbram corporis humani, ibid. Hora nona, 5. Olim in semijejuniis Missae tenebantur hora nona, 293.—Horarum canonicarum varietas pro diversitate festorum olim, sicut hodie, fuit in Ecclesia, 572. Horae canonicae coram infirmo recitatae, 551, 542.
- Horologium ad umbram corporis humani, 489. Series horarum sumitur in eo ab ortu solis, ibid.
- Hostia non simplex panis et vinum, sed Christus, qui sub speciebus est immolandus, 26, 308. Qui opus nostrae redemptionis exerceatur, quoties hujus hostiae commemoratio celebratur, 175, 444. Quomodo hostia et calix inter se debeant in altari ordinari, 255, 582. Hostiae, seu panis contactus in ordinatione, non est necessarius, 508. Hostiae forma rotunda, 564. Hostiae pars in viaticum seposita, 583. Hostia et sacerdos Christus, 389. Hostia in patena calici superposita a sacerdote cum diacono levatur post haec verba: Per ipsum, etc., 582.
- Hostis seu ostis, gallice ost, significat exercitum, 426.
- Hugonis comitis filia Irmengardis nupsit Lotario Ludovici Pii imperatoris filio, 320.—Hugo (S.) abbas Cluniacensis a sancto Godefredo episcopo Ambianensi unctus oleo sancto viaticum dominici corporis et sanguinis percepit, 526.—Hugo Menardus, praefat. VI, VII.
- Humerale non est simile Graecorum Omophorio, 556.
- Humeri ungantur, id est scapulae, non in pectore, neque inter scapulas, in extrema unctione, 549.
- [Col. 1434] Humiliatio populi ad benedictionem, 567.
- Humilitas Christi seipsum legi subjicientis, 308. Se inclinantis ad jacentem hominem, eique manum porrigentis, 320. Humilitas pedum, quid sit, 377.
- Hyacinthus (S.), 128, 709.
- Hydria vas est ad aquam aptum, seu aquarium, 317. Non solum aquae, sed etiam vini vas hydria erat, ibid.
- Hydroparastatae sunt, qui aqua sine vino mysterium sanguinis Christi peragebant, 387.
- Hymni a sancto Gregorio Magno conscripti, 878.
- Hyppoliti (S.) officium, cum tribus nocturnis, 815.
- Hyssopus adhibita aquae benedictae, qua altare consecratum aspergitur, 427.
- Ignatii (S.) episcopi et martyris fit memoria in canone Missae post consecrationem, 4.
- Ignorantes, id est peccatores, 47, 317.
- Ill. Nota, cum linea transversa loco nominis proprii, solebat poni in Codicibus ante annum salutis millesimum scriptis, 572. Postea littera N. scribi consuevit, ibid., 603.
- Illiante nomine Elie monachus anno 1071 decessit, et baptismatis sui et absolutionis formulam in cruce incisam secum voluit sepeliri, 459.
- Illibata, id est integra, non contaminata, 283.
- Immaculata hostia, id est immaculata Dei dona, 289.
- Immolata diis comedentis poena canonica, 467.
- Imperator Constantinopolitanus feria quinta in coena Domini duodecim pauperibus solebat lavare pedes, 335. Quo ritu, 336. Cuique pauperum, absoluta pedum lotione, tria aurea numismata dabantur, ibid. Antiquo more imperator Constantinopolitanus sacro Chrismate consecrabatur, 589. Cujus sit ei coronam imponere, 591. Ungebatur in capite in modum crucis, 589. Ejus protopapa, 524.—Imperator Romanus cum ordinatur, tres orationes dicuntur, 586. Albanensis episcopus primam recitat orationem, secundam Portuensis, tertiam Ostiensis, cum ei ungit brachium sinistrum, ibid. Hodie imperator Romanus oleo exorcizato, rex vero oleo catechumenorum, inunguntur, 589. Imperator Romanus ungitur in brachio dextro, et inter scapulas duntaxat, ibid. Unctio fit in modum crucis, 590.
- Imperatrici Constantinopolitanae a quo imponatur corona, 595.
- Impositio manus in confirmatione distinguitur a chrismatione, 359, 386. Quid sit impositio manus, 506. Non est mera electio, 507. Vide Confirmatio, Chrismatio, Ordinatio, Electio.
- Incendiarii quibus poenis canonicis plectantur, 467, 474.
- Incensum offertur a pontifice in Missae offertorio, secundum morem antiquum, 245, 564. Episcopus offerat dedicando super altare crucem incensi, 430.
- Indemnes, id est nulli reatui peccatorum obnoxii, 52, 182, 317, 445.
- Indulgentiarum usus antiquus, 404.
- Infantes quomodo efficiuntur catechumeni, 363. Infantibus quo die nomina imposita, 350. Eorum communio statim suscepto baptismo, 357. Baptizati ante sacram communionem non [Col. 1435] lactentur, 356. Ubi Sabbati sancti officium incipiebat hora post meridiem secunda, non jejuni communicabant, ibid. Infantes baptizati confirmationem et Eucharistiam statim recipiebant, 357. Infantes, cum ad aetatem intelligibilem pervenerint, docendi ea quae veraciter credant, et cura diligenti custodiant, 365. Proeliis confitentur et loquuntur susceptores, 366. Dignum est ut qui aliorum peccatis obnoxii sunt, aliorum confessione, per baptismum, peccati originalis remissionem percipiant, ibid. Vide Peccatum originale, Baptismus. Infantes extra praescriptos Paschae et Pentecostes dies baptizari solebant, 400. Quolibet a suo natali die, ibid. Infantes, seu infantuli aliquando dicuntur etiam ii qui ad pueritiam pervenerunt, 490.
- Inferiae mense Februario a paganis celebratae, 307.
- Infidelium conversionis curam gerere spectat ad reginam in regno, 595.
- Infirmorum confessio ante extremam unctionem, 540, 547. Infirmorum absolutio, ibid. Infirmorum visitatio, 532. Infirmorum unctio sacramentum, ibid. Infirmis factae interrogationes ante unctionem, 537, 539, 544, 553. Vide Extrema unctio, Visitatio, Missa pro infirmo, 551, 554. Missa pro infirmo qui proximus est morti, 552, 554. Coram infirmo horae canonicae recitandae, 542, 551. Oratio ad infirmum ungendum, 235.
- Ingenuorum venundatio prohibita, 474.
- Ingomeris et Clodomeris filii Clodovei regis nomina acceperunt in ipso baptismo, 350.
- Innocens (S.), sive Innocentius. Vide Mauricius (S.).
- Innocentum (SS.) martyrum natale quinto Kal. Januarii et Missa, 12, 659. Quasi prae tristitia dies illa deducitur, ibid.
- Instrumentorum porrectio confundi non debet cum manuum impositione, 507. Instrumentum aliquando pro libro usurpatur, 397. Instrumenta dicuntur res quae in ordinationibus porrigi solent ordinandis, 504. De instrumentorum porrectione in presbyteri ordinatione, non fit mentio in antiquis Patrum, conciliorum aut scripturae libris, ibid. Ecclesia Graeca hanc ignorat huc usque instrumentorum porrectionem, ibid. Christus non ordinavit apostolos in presbyteros per instrumenti porrectionem, ibid. Verae credulitatis instrumentis, id est verae fidei scripturis: libris, id est doctrinis, per metonymiam, 397.
- Insufflatione in faciem fiebat catechumenus, 376. Ter insufflabatur Satanas a catechumeno ad occidentalem plagam converso, ibid. Duplex insufflationis modus, ibid. Qui et quot fiant a Graecis insufflationes, ibid. Vide Catechumenus.
- Intellectus est inutilis, si ex sapientia non subsistat, 372.
- Intelligere aliud est, aliud sapere, 372.
- Interrogationes in baptismo fieri solitae sunt, juxta priscum Ecclesiae morem, 352. Interrogationes sacerdotis ad infirmum ungendum, et responsiones infirmi ad sacerdotem, 537, 539, 544.
- Introitus est antiphona quae cantatur dum sacerdos introit ad altare, 275. Introitus ex quibus constet partibus, ibid.
- Invasores rerum alienarum, malo ordine, canonicis poenis subjacent, 467.
- [Col. 1435] Inventio sanctae Crucis, V Nonas Maii, 86, 693. Hoc festo Graeci carent, 391.
- Invisibilium amore rapiamur, pro: In Invisibilium amorem rapiamur, 298.
- Invocatio super regem, sunt orationes episcoporum, seu benedictiones in coronatione regis, super eum fusae, 586.
- Irenaei (S.) natale, quarto idus Februarii, 310.
- Irmingardis imperatricis mors, 319.—Irmingardis filiae comitis Hugonis, et Lotarii filii Ludovici Pii imperatoris nuptiae, 320.
- Ite, Missa est apud Latinos pronuntiatur a diacono. Apud Graecos, Ite in pace, vel, Procedamus in pace, 570.
- Ivo Carnotensis, de quo sanctus Petrus Damiani ei aequalis, scripsit sermonem de sacramentis Dedicationis, 427. Non vero Fulbertus Carnotensis episcopus, ibid.
- Jacobi utriusque apostoli fit mentio in canone Missae, 3. Jacobi fratris Domini et Philippi apostolorum natalis cum Missa et vigilia, 85, 693. Jacobi fratris Joannis apostoli festum VIII Kal. Augusti, 115.
- Januarii Kalendis olim homines superstitionibus paganorum obnoxii, 300. Hac die Missa assignatur ad prohibendum ab idolis. ibid. Triduo Kal. Januarii fiebant litaniae ad calcandam gentilium consuetudinem, 302. Homines pagani variis ferarum et pecudum formis petulantius discurrebant, 472. Hoc dicebatur in cervulo ducere, aut in vetula vadere, ibid.
- Joannes Baptista (S.) videtur intelligendus in posteriori canonis parte; cum Joanne, Stephano, 290. Ejus festivitas cum vigilia et jejunio celebratur, 108. Tres Missae cantantur; prima de vigilia, post solis occubitum; secunda de nocte; tertia in die, 404, 701. Quare hae tres Missae huic festo assignentur, ibid. Laus sancti Joannis Baptistae, 404. Ejusdem senior gratia quam natura, ibid. Sanctus Joannes Baptista a Christo baptizatus dicitur, 126, 413. Natalis sancti Joannis Baptistae, octavo Kal. Jul., 107, 109, 701, 803.—Joannis et Pauli (SS.) fit mentio in canone Missae, 3. Natalis eorum et Missa, 110, 701, 805.—Joannis Evangelistae (S.) fit mentio in canone Missae, 3. Nativitas sancti Joannis, sexto Kal. Januarii, et Missa, 10. Nativitas ejusdem ante Portam Latinam, 87, 392. Hujus apostoli festo duae Missae assignantur; prima, primo mane; secunda, in die, 299, 659. Dominus in cruce vicarium suae Matri filium Joannem subrogavit, 11, 299. Joannes septem scribens Ecclesiis universae creditur scripsisse Ecclesiae, 371.—Joannes (S.) Chrysostomus excogitavit cruces argenteas, quibus lucernae cereae imponebantur, 435. Communibus cleri et populi votis, assentiente imperatore, Joannes Chrysostomus electus est episcopus Constantinopolitanus, 512. Sacro chrismate unctus in sua ordinatione, 516. In excelso loco positus, ibid. Sacerdos unctus est appellatus, ibid. —Joannes Abrincatensis episcopus, et postea Rothomagensis, quando obierit, 581. Ejus vitae acta compendiario relata, ibid. —Joannes Arelatensis, cui Theodulphus Aurelianensis episcopus libellum de ordine baptismi dedicavit, 374. Hic vixit sub Carolo Magno, et Ludovico Pio imperatoribus, ibid. Hi duo episcopi a Ludovico Pio mittuntur obviam Stephano papae IV. Rhemos appropinquanti, ibid. —Joanni [Col. 1436] Chozebitae abbati, deinde episcopo Caesareae in Palestina Spiritus sancti praesentia visibili signo apparere solebat divina mysteria celebranti, 309.—Joannes Constantinopolitanus patriarcha coronavit Mauricium imperatorem, et uxorem ejus Augustam, 584.—Joannis Monachi Hierosolymitani haeresis circa processionem Spiritus sancti, 379.
- Joseph ab Arimathia per diaconum significatus, 582.
- Jube, Domine, benedicere, id est benedicere velis, et jubere aliquando est velle, 561.
- Jubilaeus annus, in quo plenaria requies signatur, 371. Septem hebdomadibus, et monade conficitur, ibid., 386.
- Judas (S.) apostolus, 137, 712. Vide Simon (S.).—Judae traditori corpus et sanguinem suum in ultima coena Christus porrexit, 328. Judas Eucharistiam inter discipulos indigne accipiens, non polluit innocentes, ibid.
- Judaei adorabant ad Occidentem conversi, 329. Cur non dicitur Flectamus genua, dum pro perfidis Judaeis oratio solemnis dicitur, 322.
- Judith filia Caroli Calvi nupsit Edulpho Anglorum regi, 590, et coronata fuit, ibid. Benedictio nuptialis Judith reginae, 596.
- Julianae (S.) nomen recitatur in canone Missae, 290. Quartodecimo Kal. Martii natalis sanctae Julianae virginis et martyris, 311. Nicomediae passa est, et paulo post in Campaniam translata, ibid.
- Julianus (S.) presbyter et martyr, 419.—Julianus Apostata, in festo Epiphaniae, progressus in Ecclesiam, solemniter Numine adorato, discessit, 302. Juliani sacris magicis operam dantis satelles Christianus sua presentia, daemones fugavit, 361.
- Juno februata, seu februlis, seu februalis a Romanis dicta, 308. Ejus feriae lupercalia vocabantur, ibid.
- Justini minoris imperatoris exsequiae, et elatio cadaveris ejus cum cantu et pompa, 485. Coronatus fuerat ab Euthychio patriarcha Constantinop., 583.
- Justinianus imperator quali veste ornatus, sepultus fuerit, 483. Justiniani imperatoris mensa ex omnibus pretiosis facta, 288.
- Juvenalis (S.) 694.
- Jejunare tetradas, sive Parascevas, id est feriam hebdomadae, sive quartam, sive sextam, 463, 470. Christiani, praesertim orientales, ex antiquo more, solent jejunare feria quarta et sexta cujusque hebdomadae, 470. Cum jejunant homines, spirituali cibo sunt recreandi, 168, 314, 441. Mos vetus non jejunandi a Paschate ad Pentecosten, 395. Jejunare non valenti quae poenitentia imponenda, 464.
- Jejunium Quadragesimale dicitur paschale; et paschalis observantia, 315. Jejunium Quadragesimae olim varium, ibid., 316. Ut dapibus et poculis corpora, sic jejuniis et virtutibus animae saginantur, 39. Vide Quadragesima.—Jejunium primum quatuor temporum olim non semper occurrebat prima hebdomada Quadragesimae, 317. Nec jejunium quarti mensis olim cadebat semper in hebdomadam Pentecostes, 400. Denuntiatio jejuniorum primi, quarti, septimi et decimi mensis, 105, 402. Denuntiatio illa jejuniorum olim fiebat in Missa post illa verba: Pax Domini sit semper vobiscum, 402. Jejunium primi mensis olim cadebat in hebdomadam primam mensis [Col. 1437] Martii, 403. Jejunium mensis quarti in hebdomadam secundam mensis Junii, ibid. Feria quarta, sexta et Sabbato jejunetur usque ad horam nonam, ibid. Gregorius VII, et Urbanus II, restituerunt haec jejunia in hebdomadam primam Quadragesimae, et in hebdomadam Pentecostes, ibid. Jejunium indictum in triduo Rogationum, 395. Dives poenitens jejunium septem hebdomadarum, si jejunare non possit, redimat viginti solidis, in eleemosynis, 464. Si non potest tantum dare, det decem; si autem multum pauper, det solidos tres, ibid. Jejunium olim a quibusdam non observatum in coena Domini, 327.
- Kalendarium Rom., 7, in notis. Illud edidit Joannes Fronto, praefat. IV.
- Kyrie, eleison, juxta usum veterem, in exsequiis defunctorum canitur, 485.— Kyrie, eleison canitur in Missis et in caeteris divinis officiis, ex veteri more Ecclesiae Romanae, 276. Et in officio defunctorum, 485. Toties dicebatur olim Christe, eleison quoties Kyrie, 277. Kyrie eleison, apud Graecos simul omnes canunt, et Christe non canitur, ibid.
- Κυρίου δεηθῶμεν. Oremus Dominum a diacono dicitur, 321.
- Labia, in Extrema unctione ungantur, et exterius crucem super mentum et guttur faciendo, 549.
- Lac benedicitur et mel in Missa Sabbati sancti, propter recens baptizatos, 388. Cur baptizati lac et mel gustare juberentur post sacrum lavacrum. ibid.
- Lactari infantes recens baptizatos permissum ante sumptionem Eucharistiae; alibi fuit prohibitum, 356.
- Laminae aureae quas in fronte gestabant sancti Joannes et Jacobus, quae fuerint, 558.
- Λαμπαδάριος, id est gestator lampadis ante pontificem, 348.
- Lardarium, quid sit, 613.
- Largus (S.) martyr, 410.
- Laticlavium, seu latus clavus, 325. Vestis senatoria dicitur laticlavium, ibid.
- Laudant angeli, etc. Mos est Ecclesiae antiquus, in Missae praefatione mentionem facere coelestium spirituum qui sine intermissione Deum laudant in coelis, 280.
- Laudes matutinae et vespertinae infirmis debent decantari per singulos dies et noctes, 542, 551.
- Laurentii (S.) fit mentio in canone Missae, 3. Ejus festum celebratur cum vigilia, 119. Duae Missae celebrantur; prima de nocte, id est primo mane; secunda, de die, ibid., 410, 706. Officium sancti Laurentii Martyris, 812. Octava sancti Laurentii, 411, 707. Depositio reliquiarum sancti Laurentii, 304.—Laurentius presbyter sepulcri violator, 472.
- Lectiones duodecim in jejuniis quatuor temporum, 42. Sex eadem bis dicuntur, id est semel Graece et semel Latine, ibid. Lectio prophetica praemissa lectioni Epistolae, 560. Lecturi Epistolam veniam petebant, 561.
- Lectores locum habent inter gradus clericales, 323. Lectores distincti sunt a cantoribus, ibid. Datur lectoribus libertas uxorem ducendi, ibid. Lectores prohibentur vacare aleis, et ebrietati, ibid. Lectores qui Quadragesimam, feriam quartam, vel parascevem non jejunaverint, deponantur, ibid. Lectores aliquando psaltarum funguntur [Col. 1437] officio, ibid. Apud Graecos lectoratus ex minoribus ordinibus solus confertur, 448. Ordinatio lectorum apud Graecos, ibid. Quo Missae loco fiat lectorum ordinatio, 487. Lectorum vetus mentio in Ecclesia, 490. Lectores olim non solum maturioris aetatis, sed etiam puerilis fuere, cum visum fuit Ecclesiae, ibid. Priscis Ecclesiae temporibus lectores in Missa legebant Evangelium et Epistolam, 491, 561. Munus fuit lectorum sacros Codices servare, 491. Lectores apud Graecos ordinantur per manus impositionem, juxta constitutiones apostolicas, 521, 523. Synodus septima improbat pueros tonsuratos in Ecclesia legentes, qui manus impositionem ab episcopo nondum acceperant, ibid.
- Legitimum dicitur id quod in ipsis sacris sancitum est faciendum, 326.
- Leocadia (S.), quae non tormentis, sed carceris squalore et fame obiit, confessor appellatur, 303, 440.
- Leodegarii (S.) episcopi natale, VI Non. Octobris, 418.
- Leonis papae X et Francisci I Francorum regis concordata, 511. His electiones episcoporum sublatae sunt a clero et populo, ibid. —Leo (S.) papa I constituit ut intra actionem sacrificii diceretur Sanctum sacrificium, immaculatam hostiam, 3. Ejus decretum de Missae unius celebratione in die, 405. Tertio idus Aprilis natale sancti Leonis papae I, 390.—Leonis (S.) papae II natale IV Kal. Julii, 111, 404. Translatio sancti Leonis papae, 112. Collecta ejus explicatur, 404.—Leo III papa coronam imposuit Carolo Magno, cum imperator creatus est, 591.—Leo philosophus imperator, quod quadrigamus esset, ecclesia ejectus, 476.
- Lessus est carmen funebre, quod alias Naenia dicitur, 477.
- Levate olim clamabat diaconus, oratione completa, 322. Hodie Τὸ Levate dicitur a subdiacono, ibid. Secundum Ordinem Rom. Levate dicitur a diacono in fine orationis, ante Per Dominum, etc., ibid.
- Λήκυθος est ampulla, seu vas in quo oleum reconditur, 325.
- Liber officialis est Antiphonarius, 387. Libri Poenitentiales diversi, 462. Libri Pontificales, 505. Liber Sacramentorum quid sit, praefat. III, 273. Cur sic dicatur, 274. Liber Sacramentorum distinguitur a Sacramentario, ibid., 340. Vide praefat. Libri sacri Romae servabantur in bibliotheca Cubiculi, 274.
- Libido, postquam Christus virgo de Mariae virgine prodiit, Virginis partu victa est, 439.
- Ligaturas qui fecerit, quod detestabile est, tres annos poeniteat, unum in pane et aqua, 467.
- Lini (S.) fit mentio in canone Missae, 3.
- Linteaminum altaris antiquus est in Ecclesia usus, 430. Lintea altaris ab episcopo benedicuntur cum aqua sancta, et incenso, ibid.
- Linteis involuti a susceptoribus recens baptizati, 355.
- Litania ad luctum pertinet, 2. Litania septena, id est quae fit a septem choris Sabbato sancto ad fontes cantatur, 71, 347. Litania major; Missa in litania dicenda, 391, 689, 695. Litania major est Rogationum, quae in triduo ante Ascensionem celebrandae sunt, 393. Earum auctor est sanctus Mamertus Viennensis episcopus, ibid. Quae fuerit causa has Rogationes instituendi, ibid. Ante sanctum Mamertum fuere litaniae, rogationes, processiones, [Col. 1438] sed non certo die stabiles, 394. Quo ritu celebrandae erant Rogationes a sancto Mamerto quotannis institutae, ibid. Vetus litaniae majoris formula, 395. Quaedam litania falso ascripta sancto Gregorio Magno, 397. Litania unctionis infirmorum, 544. Litaniarum quae ante extremam unctionem dicuntur, post septem psalmos recitatos super infirmum, antiquitas, 553. Litania a clero dicenda in dedicatione ecclesiae, prostratis sacerdotibus et levitis cum pontifice ante altare, 145. Litania brevior in ordinatione clericorum dicenda, 497. Litaniae non semper sumuntur pro publicis, quae procedendo fiunt, Rogationibus; sed aliquando pro precibus, qualus sunt in capite nono regulae sancti Benedicti, 414.
- Litare est sacrificare, 443. Λιτὴ, id est oratio, ibid. Litatio abstinentiae dicitur, 634.
- Lotarii filii Ludovici Pii, et Irmingardis filiae Hugonis comitis, nuptiae, 320.
- Lotio pedum in coena Domini fieri solita, 335. In lotione pedum preces decantandae, 334, 877. Quo ritu, et qua hora pedum lotio soleret fieri, 335. Constantinopoli imperator duodecim pauperibus hac feria solebat lavare pedes, ibid. —Lotio defunctorum ab apostolis ad nos manavit, 482.
- Lavat manus pontifex, oblatione facta, divina facturus mysteria, ex more antiquo, 563. Lavant quoque assistentes ei presbyteri apud Graecos, ibid. Quid illa lotio manuum significet, ibid.
- Lucae Evangelistae (S.) natalis XV Kal. Nov., 135.
- Luciae et Geminiani (SS.) martyrum natale, XVI Kal. Octob., 130, 710.—Luciae (S.) virginis et martyris nomen recitatur in canone Missae, 4, 290. Natalis sanctae Luciae idibus Decemb., 144, 654, 635. Officium sanctae Luciae virginis et martyris, 842.
- Ludovicus Pius imperator conjuratos cum Bernardo Italiae rege, nepote suo, diversis poenis affecit, 319. Omnibus deinde reis injuriam condonavit, 320. In Britanniam minorem, ut compesceret Mormanum, profectus est, 319. Inter Missarum celebrationem septem archiepiscopi orationes septem reconciliationis ecclesiasticae super eum cecinerunt, 458. In Ecclesia sancti Dionysii ab episcopis voluit reconciliari, et per manus episcoporum armis accingi, 590.—Ludovici II Francorum regis coronatio habetur inter Capitula Caroli Calvi, 584. Sacro oleo fuit in sua coronatione unctus, 587.—Ludovicus IV, cognomento Ultramarinus, videtur fuisse in regem Angliae et Franciae unctus, 587. Artholdus archiepiscopus Rhemensis, Ludovicum et Gerbergam conjugem ejus sacro chrismate unxit, 588.
- Luminaria in Ecclesia, cur accendantur dum sol lucet, 493, 582. Eumina accensa ad Evangelium, 582. Luminaria praelata sanctis reliquiis, 434 et episcopis, 347. Vide Cerei.
- Lupercalia fiebant mense Februario, 307. Lupercalia a Gelasio papa sublata, ibid. Februarius nominatur a sacris februis Lupercorum, 308. Feriae Junonis februatae sunt lupercalia, ibid. Mulieres februabantur a lupercis, amiculo Junonis, id est pelle caprina, ibid.
- Lupicinus (S.), celebratis Missis, cum summo honore gaudioque sepultus est, 485.
- Lustrici dies a lustrandis pueris appellabantur, 350. Sunt dies lustrici a nativitate marium nonus, feminarum octavus, ibid.
- Macarius et Emerentiana (SS.) martyres, 22.—Macarius et Eugenius (SS.) martyres, a Juliano Apostata in Oasim relegati, et securi ibidem percussi, 305.
- Machabaeorum (SS.) natale Kalend. Augusti, 409. Hac ipsa die Missae duae: prior sancti Petri, altera sanctorum Machabaeorum, ibid.
- Magi apud Persas sunt sapientiae studiosi, et Dei amatores, 302. Magus dicitur Theologus, ibid. Magi orti dicuntur ex filiis Ceturae, quibus Abraham dedit munera, ibid. A Chaldaeis de stella Salvatorem natum in carne nuntiatura, edocti fuerunt magi, ibid.
- Magodia Arabiae regio, 302. Magodia magorum patria. ibid.
- Magni (S.) episcopi et martyris natalis XIV Kalend. Septemb., qui in persecutione Decii necatus est, 411.—Magni (S.), seu Andreae martyris, natale cum sociis suis, 411.
- Maleficium, quibus poenis canonicis plectatur pro circumstantiis, vel personae, vel criminis, 466. Quis dicatur pro amore maleficus, 472.
- Mallosi (S.) martyris inventio, et in Basilicam translatio, 585.
- Maltha est calx aqua subacta, cum pice liquida et axungia, Gallice ciment, 426, vel est pix cum cera mista, ibid.
- Mamercus (S.), seu Mamertus Viennensis episcopus, non instaurator, sed auctor Rogationum, 393.
- Manes placati cibo eorum tumulis apposito, 311.
- Manicae, id est chirothecae episcopi celebrantis, 557, 563.
- Manichaei haeresis Christo corpus phantasticum tribuens, proscribitur, 299.
- Manipulus, alias Mappula et Phanon, 557.
- Manus impositio ad faciendum catechumenum, 376. Impositio manuum fit baptizando, dum Symbolum reddit; vel post trinam professionem, id est Symboli recitationem, 384. Vide Catechumenus. Poenitentibus substratis manus a pontifice imponebantur, 461. Haec impositio manuum non erat absolutio, sed quaedam precatio et benedictio, ibid. Cur oratio dicatur impositionis manuum in Poenitentiali libro, 471. Sine impositione manuum et cilicio super caput poenitentia non dabatur, ibid. Vide Poenitentia. Manus impositio sola est materia essentialis diaconatus, presbyteratus et episcopatus, 504, 506. Manus impositio et positio manus super caput alicujus, 506. Instrumentorum porrectio non habetur manuum impositio, 507. Christus lunaticum, Marc. VII, contactu linguae et aurium, non manuum impositione curavit, ibid. Impositio manuum ab electione realiter distinguitur, 508. Electio a clero et populo, ordinatio per manuum impositionem ab episcopis fieri solita, ibid. Lectores et subdiaconi apud Graecos ordinantur per manus impositionem, 521, 523. Vide Ordinatio. In abbatis ordinatione apud Graecos impositio manus episcopalis adhibetur, 526. Benedictio episcopalis fiebat olim per manuum impositionem, 296. In confirmatione manus impositio adhibetur, 359. Distincta est a chrismatione, ibid., 507. In coronatione regis et reginae fit impositio manuum, 595.—Manus unctae diaconis in ordinatione, 501. Presbyteris, 503. Episcopis, 516. Manus super et infra ungantur in extrema unctione, 549. Si presbyter [Col. 1439] fuerit, ejus manus non ungantur infra, ibid. —Manus justitiae est virga, cui palma manus praefixa est, quae traditur regi in sua coronatione, 592. Id significat quod per formulam traditioni adjunctam exprimitur, ibid.
- Manutergium est mantile tergendis manibus idoneum, 495.
- Mappula est manipulus quem immittit episcopus in brachium sinistrum cuilibet subdiacono, 496. Gestabatur olim mappula ad oculorum et narium pituitam detergendam, ibid.
- Marcellianus (S.) martyr, 105, 700.
- Marcellinus (S.) papa, 4. Sancti Marcellini martyris natale IV Non. Julii, 104, 699.—Marcellini (S.) Ebredunensis episcopi baptisterium anniversario miraculo percelebre, 399.
- Marcellus (S.) Parisiensis episcopus, cum esset subdiaconus sancto Prudentio Missam celebranti ministravit, 563. Hausta ab ipso aqua e fluvio Sequanae in vinum est conversa, ibid. Hoc vinum sanctus Prudentius jussit in calicem sacrum fundi, ex quo Missa celebrata, omnes communicaverunt, ibid.
- Marcelli (S.) martyris natale, Non. Oct., 418.—Marcelli (S.) papae et martyris festum, XVII Kal. Februarii assignatur, 19, 661, 662.
- Marci Evangelistae (S.) natalis, VII Kal. Maii, 84, 390. Sanctus Marcus pro Christi nomine glorioso martyrio coronatus, 84, 391.—Marcus (S.), ad quem statio feriae secundae in hebdomada tertia Quadragesimae, est summus pontifex, qui die septimo Octobris colitur, 48, 711. Natalis sancti Marci nonis Octob., 135, 418.—Marci (S.) martyris natale, XIV Kal. Julii, 105, 700.—Marci Aurelii imperatoris dictum: Omnia desursum, 443.
- Marculus et Donatus pseudomartyres apud Donatistas, 285. Horum nomina Donatistae recitabant in suis sacrificiis, ibid.
- Mariae (S.) virginis nativitas, VI Idus Sept., 127, 709, 821. Dicitur beata Virgo innupta, id est intacta, 819. Sanctae Mariae Assumptio, 411, 707. Sanctae Mariae virginitate libido victa est, 439. Sancta Maria in Octava Domini, 660. Maria interpretatur domina, sive luminatrix, 366.—Mariae (S.) ad Martyres dedicatio, 392. Hoc festum olim instituit Bonifacius IV papa, converso Romano Pantheo in ecclesiam sanctae Mariae, et omnium Martyrum, 392.—Mariae et Marthae (SS.) sororum Lazari festum assignatur XIV Kal. Februarii, 304.
- Maril et Marthae (SS.) conjugum et martyrum natale, XIII Kal. Februarii, 304.
- Martini (S.) Turonensis episcopi nomen recitatur in canone Missae, 3, 4, 285. Ejus humilitas commendatur, sedentis in humili sella in Ecclesia, 340. Quarto Nonas Julii Translatio sancti Martini, et ordinatio, et dedicatio Basilicae ipsius, 406. Ecclesia haec est quam Perpetuus episcopus aedificavit super sepulcrum sancti Martini, ibid. Translationem corporis sancti Martini fecit idem Perpetuus ex ejus sepulcro in absidem majoris Ecclesiae, ibid. Tertio idus Novemb. natalis sancti Martini, cum vigilia, 140, 422, 713. Officium sancti Martini, 833. Sanctus Martinus oleo coelesti sanatus, 589. Dividit chlamydem pauperi, 422. Flagellatur ab Arianis, ibid.
- Martinianus (S.), 114, 703.
- Martyres uncti et confirmationis sacramento roborati divinitus ad patiendum, 331. Vigesimo secundo mensis [Col. 1440] Junii natale sanctorum MCCCCLXXX martyrum, quorum vigilia cum silentio et jejunio celebranda, 404.
- Martyrologii lectio ante aetatem Ludovici Pii vix fuit in usu, 439. Jubentur legi in capitulo Martyrologium, regula, aut homilia, ibid. Antiqua formula festi alicujus annuntiandi, antequam Martyrologia publice legerentur in Ecclesia, ibid.
- Masculi separati a feminis in exorcismis, 382. Masculi erant in parte dextera collocati, ibid.
- Mathematicus dicitur magus, qui hora nativitatis inspecta, cuique ventura perscrutatur, 473. Dicitur Genethliacus, ibid. Mathematicus qui per invocationem daemonum aliquem dementaverit, qua poena juxta canones plectendus, 467.
- Matrimonium qui inierit cum vidua sui patris, aut sui fratris, separentur prius, deinde judicentur, 468. Casus quidam circa impedimenta matrimonii, 469. Et circa indissolubile vinculum ejusdem, ibid. Lex nova ad perfectiorem statum vincula matrimonii adduxit, 597.
- Matrinae et patrini dicuntur sponsores et susceptores, 357.
- Mattathias interpretatur Donatus a Domino, vel Donum Domini, 601. Matthias idem ac Mattathias, syllaba per syncopen detracta, ibid.
- Matthaeus interpretatur Donatus, 601. Matthaei apostoli et evangelistae festum undecimo Kalend. Octob. cum vigilia, 131, 710. Nomen sancti Matthaei recitatur in canone Missae, 3.
- Matthiae (S.) apostoli nomen recitatur in canone Missae post consecrationem, 4. Sexto Kal. Martii natalis sancti Matthiae, 29.
- Matthias Illyricus, Lutheranae sectae vir, Missam antiquam ex bibliotheca Palatina edidit, 570. Hujus Missae antiquitas, et momenta expenduntur, 571.
- Mauricius episcopus Parisiensis interrogatus ab episcopo Claromontano, de forma quadam baptismi, 354. Ejus responsum sententiae Stephani Tornacensis de eadem forma, contrarium, ibid. —Mauricii (S.) et sociorum ejus martyrum natale decimo Kal. Octob., 416. Socii ejus sunt Exuperius, Candidus, Victor, Innocens, Vitalis et alii, ibid. Sancti Mauricii natale, 710. Ejus et sociorum officium, 824.—Mauricius imperator, et uxor ejus Augusta, a Joanne patriarcha Constantinopolitano coronati die nuptiarum, 584. A Mauricio Joannes idem rogatus, ejus benedixit nuptias in palatio, 596.
- Maurilius Rothomagensis archiepiscopus, quo anno obierit, 581. Acta vitae ejus compendiosa, ibid.
- Maurus (S.), et alii septuaginta duo martyres tertio Kal. Decemb., 422—Mauri (S.) abbatis natale decimo octavo Kal. Februar. assignatur, 304.
- Maximi (S.) martyris natale et Missa, 83.
- Medardi (S.) nomen recitatur in canone Missae, 4, 285. Sancti Medardi festum et officium, sexto idus Junii, 800.
- Mel et lac, quae benedicta a recens baptizatis gustantur, quid significent, 388.
- Meltinus est possessio in Sicilia, in qua fons baptismi miraculo celebris, 599.
- Membrorum omnium unctio in confirmatione, 361. Membrum sibi truncantis poena canonica, 467. Per membra corporis in sacro eloquio, plerumque animae virtutes intelliguntur, 366, 382.
- Memoria habetur sanctorum liturgiis [Col. 1441] omnibus juxta antiquum morem, 285. Sacrificium non potest offerri nisi in communione sanctorum, quorum memoriae communicamus, ibid. Post consecrationem fit memoria vivorum et mortuorum simul in Graecorum liturgiis, 567.
- Menas patriarcha Constantinopolitanus, quibus ritibus encaenia oratorii celebraverit, 434.
- Mennae (S.) martyris natale, 140, 713.
- Mensa Justiniani imperatoris ex omnibus pretiosis rebus facta, 288.
- Mercii sunt Angliae populi, 587.
- Meriti aestimator, id est demeriti, seu peccati, 180, 290, 444.
- Merolilanus (S.) Scotus, episcopus regionarius, id est sine titulo consecratus, 484. Corpus ejus integrum, sacerdotalibus infulis redimitum, est in sepulcro inventum, ibid.
- Mersio trina in baptismo fit, juxta priscum Ecclesiae morem, 352. Quandoque unica, ibid. Ritus trinae mersionis refertur inter apostolicas traditiones, 353. Quid significet trina mersio et emersio, ibid. Unicae mersionis qui fuerint auctores, ibid. Unica mersione baptizati jubentur iterum baptizari, quia forma illegitima baptizati, ibid. Unica mersione, et forma legitima baptismus collatus est validus, ibid. Sub trina mersione forma semel proferebatur, ibid. Apud Graecos aliquando fuit in usu, ut ter ipsa forma cum trina mersione pronuntiaretur, 354. Mersio ita fiebat, ut totum corpus et caput ipsum mergeretur, 384.
- Μέθεξις, id est participatio, quintus poenitentium gradus, qui, expleta poenitentia, Eucharistiae participes erant, 461.
- Metropolitani est imponere coronam regi, 591. Cur metropolitanus Henricum IV Francorum regem non coronaverit, 592.
- Michaelis (S.) archangeli Ecclesiae dedicatio, tertio Kal. Octob., 134. Missa in honore sancti Michaelis, ibid., 711. officium sancti Michaelis, 825.
- Micrologus frustra dixit haec verba, et omnibus orthodoxis, non esse de canone Missae, 284.
- Minister dicitur aliquis minoribus ordinibus initiatus, 241, 556.
- Ministerium sumitur pro vase, 432. Sacri pompa ministerii, id est vasa aurea et argentea Ecclesiae, 433, 467, 474. Ministerium dicitur abacus, id est mensa marmorea calices continens, ibid. Usurpatur etiam ministerium pro tapetibus, pallis et similibus Ecclesiae ornamentis, ibid. Qui fraudaverit aut neglexerit de ministerio Ecclesiae, canonicis plectitur poenis, 467, 474.
- Minutae causae, quae sint, 468.
- Miracula de Eucharistia, 563, 579.
- Missarum celebratio, sacramentorum nomine appellata, 274. Missa in singulari pro sacrificio corporis et sanguinis Christi liturgico, usurpata a sancto Ambrosio, 275. Hoc vocabulum solet in plurali a sanctis Patribus accipi, ibid. Missa olim ducebat initium a psalmodia, praemissa altaris et chori suffitione, ibid. Ante Coelestinum papam Missa incipiebat a lectionibus, 276. Non unus fuit omnium Ecclesiarum, de initio Missae usus, ibid. Antiqua Ecclesiae consuetudo orandi pro fidelibus defunctis in liturgico Missae sacrificio, 289. Olim Missae tenebantur hora nona in semijejuniis, 293. In jejuniis hora vespertina, 324. Aliis diebus hora tertia, ibid. Primitivae Ecclesiae temporibus, Missarum solemnia de nocte [Col. 1441] celebrabantur, ibid. Pontifex aliquando duas Missas, aliquando unam pro devotione faciebat, 405. Olim uni sacerdoti plures Missas canere licebat, ibid. Papa in festo apostolorum Petri et Pauli duas Missas faciebat, alteram apud sanctum Petrum, alteram apud sanctum Paulum, ibid. Sanctus Leo Missarum celebrationem eodem die iterari ab eodem prohibuit, ibid. Si tamen ob angustias Ecclesiae omnis populus sacrificio interesse non possit, permittitur iterari, ibid. Quando apostolicus duos Missas celebrat una die, inter eas non lavatos, nisi post officium, 111, 405. Missae tres in festo sancti Joannis Baptistae, qui intelligantur celebrandae, 404. Missa unica olim in una Ecclesia per diem celebranda, 405. Missa sancti Augustini pro vivis vel defunctis, 486. Missa ad prohibendum ab idolis, 300. Quae fuerit hujus instituendae Missae ratio, ibid. Missa chrismalis in feria quinta coenae Domini, 327. Missa unica simul a pontifice et presbyteris dicta, 336, 337. Missae tres in coena Domini, 327. Aliquando Missae duntaxat duae, ibid. Missa praesanctificatorum apud Graecos, 333. Missa offerri pro malis rebus vetatur, 468.—Missae defectus, vel circa Eucharistiam accidentes, quibus poenis canonicis plectantur, 468. Missa proprie incipit ab offertorio, 526. In Missa pro infirmo, introitus, gradale, offertorium et communio sunt duplicia, 554. Oratio in Missa dicitur ante praefationem, ex more antiquo, 564. Oratio ante offerendam a Graecis recitatur, non a Latinis, 562. Oratio mystica ante consecrationem olim clara voce recitata, 577. Oratio olim unica in Missa ante Evangelium, 278. Quinque orationes apud Graecos ante pacem, ibid. Tres secundum sanctum Joannem Chrysostomum, ibid. Oratio ad Complendum non est benedictio, 297. Oratio pro regibus et imperatoribus in canone Missae, 284. Missa Mozarabum habet duplicem hostiae elevationem: primam statim post consecrationem, 565. Juxta antiquum morem archidiaconus, dictis a pontifice: Per ipsum, et cum ipso, levabat calicem, et tenebat per ansas elevatum coram pontifice, ibid. Hostiae et calicis elevatio statim post consecrationem, non est ritus antiquus, ibid. Graeci attollunt corpus Christi post Orationem Dominicam, immediate ante communionem, ibid. Pontifex attollens sanctum panem, dicebat: Sancta sanctis; et fiebat communio, 566. Sacerdos cum hostia elevata ter faciebat signum crucis, 567. Quid significet hostiae elevatio cum triplici crucis signo, ibid. Commistio corporis et sanguinis Domini, qui dicatur consecratio, 568. Missas olim fuisse de sanctis, et festis, contra errorem Illyrici asseritur, 570, 571. Ordo precum dicitur ratio celebrandae Missae, 572. Canon appellatur textus canonicae precis, ibid. Totum fere Missae sacrum est gratiarum actio, 609. Missa pro defunctis desiderantibus poenitentiam, et minime consequentibus, qui debeat intelligi, 610.—Missa de sancto Cypriano, 416. De dedicatione Ecclesiae, 437. Per octo dies celebrata, 438. Missa de defunctis, 481, 572. De sancto Hieronymo, 417. De sancto Martino, 406. De sancto Mauricio et sociis ejus, 416. De sancto Remigio, 417. De sancto Vedasto, 418. Missa pro infirmo, 551. Pro infirmo, qui morti est proximus, 552. Pro regibus, 556. Missa ab Illyrico edita, 570. Missae celebrandae non fuit olim unica ratio, ibid.
- [Col. 1442] Misto sacrificio communicare, quid sit, 569. Olim prohibitum, ibid. Quo in casu permissum, ibid. Sicco sacrificio communicare, id est Corpore Christi separatim a sanguine, dato, ibid.
- Mithra, id est diabolus, divinorum simia mysteriorum, signat in frontibus milites suos, 361.
- Mitra erat ex lana, auro et purpura contexta, 441. Praeter velum solebant mitra seu mittella virgines ornare caput, ibid. Ut repudiatis saeculi viris se Christo nupsisse indicarent, 442. Mitra est pileum phrygium caput protegens, ibid. Antiquorum mitra erat corona ex fasciis et orariis compacta, 558. Mitrae usus antiquis episcopis ignotus, 557. Quando ejus usus in Ecclesia coepit, ibid. Per abusionem omnis corona appellatur mitra, 558. Mitrae hodiernae pontificum a veteribus dispares, ibid.
- Modestus (S.), 402.
- Monachi communicantes in sanctae Parasceves solemnitate, 342. Monachi non debent comedere extra horam regula praestitutam, 455. Nihil debent accipere sine licentia, ibid.
- Monophysitarum ab haeresi Theodulphus Aurelianensis episcopus longe discedit, 382.
- Mormanus Brito a Ludovico Pio imperatore rebellis compescitur, 319.
- Mors nostra Christi more destructa, 388. Si moribundus, petita poenitentia, statim privetur usu linguae et rationis, sacerdos adveniens, quid facere debeat, 609.
- Morticinum et suffocatum qui comederit, poenis canonicis subditur, 469, 478.
- Mulier praegnans jejunare, si velit, potest, 469.
- Munera ( Τὸ ) in canone Missae, qui distinguatur a τὸ dona et sacrificia, 283. Munera seu donaria a fidelibus in Ecclesiae dedicatione oblata, in usum ejus ab episcopis consecrabantur, 432.
- Musaeo Massiliensi presbytero quidam tribuunt orationem canonis: Te igitur, 283. Musaeus composuit sacramentorum volumen egregium, 571.
- Mutilatio sui ipsius, quibus poenis canonicis prohibita, 467, 474.
- Myrtea corona sacrificulae cereris cingebantur in sacris, 558.
- N. Littera, quae vulgo ponitur loco nominis proprii, quando coeperit, 572. Antea poni solebat nota ill. cum transversa linea, ibid.
- Naboris (S.) martyris natale, 105, 700.
- Nares sputo illitae in scrutinio catechumenorum, 381. Narium unctio in confirmatione apud Graecos, 361. In extrema unctione nares unguntur, 538, 541, 549, 555. Nares in summitate, et subtus ungantur, crucis modo, 549.
- Natale alicujus sancti, in die translationis ejus, saepius celebratum, 407, 418.
- Nazarii (S.) martyris natale, 105, 700.
- Νεφοδεῶκται Latine tempestarii, id est tempestatum immissores, 472. Quibus poenis canonicis sint plectendi, ibid. Canonibus plectuntur asserentes magos posse immittere tempestates, ibid.
- Nerei, Achillei et Pancratii (SS.), martyrum natale, 87, 392, 694.
- Nicasii (S.) nomen recitatur in canone Missae, 4, 116, 285.
- Nicaenum concilium non sustulit canone quarto electiones episcoporum, per clerum et populum fieri solitas, 511.
- [Col. 1443] Nicolaus Thuanus Carnotensis episcopus consecravit Carnot. Henricum IV, Francorum regem, 592. Composuit librum de coronatione Henrici IV, 584. Unxit regem liquore coelesti, quem olim Angelus sancto Martino attulerat, 589.
- Nicomedis (S.) natale 17 Kal. Octobris, 129, 710. Kalendis Junii Romae dedicatio basilicae sancti Nicomedis presbyteri et martyris, 103, 402, 699.
- Nicostrati (S.) natalis sexto Idus Novembris, 139, 421, 608.
- Nigrae virginum vestes, 440.
- Nilammon in episcopum electus est a civibus urbis Geras, 508, 512. Suae electioni non acquiescentem Theophilus Alexandrinus hortatur ut ordinationem a se requirat, ibid.
- Nobiliacum monasterium Atrebatense, in quod facta est sancti Vedasti translatio, 418.
- Nobis quoque peccatoribus, saepius in Missa olim reperitum, 577.
- Nomina non in ipso baptismo, sed ante illum olim infantibus et pueris vulgo fuerunt imposita, 350. Infantibus qui octavo, vel prius, sui natalis die baptizabantur, in ipso baptismo nomina videntur fuisse imposita, ibid. Olim apud Romanos, nono ab ipso natali die maribus, et octavo feminis nomina imponebantur, ibid. Graeci nomina infantibus decimo a natali die imponebant, ibid. Franci nono die nomina imponebant, 351. Nomina jam imposita, aliquando in baptismo mutabantur, 352. Nomina viventium in Missa post consecrationem recitata, 567. Nominum descriptio fiebat baptizandorum, 351. Nominis Dei invocatione altari dedicata, 430.
- Nona Vide Hora.
- Nordanimbri sunt Angliae populi, 587.
- Nos tibi semper, etc. Ab his verbis praefationis, incipit gratiarum actio pro omnibus acceptis a Deo beneficiis, 280.
- Nota ill. cum linea transversa, loco nominis proprii, in Codicibus scribi solita, 572. Notae sunt signa, seu compendia verborum a veloce scriba linguae celeritatem praecedente, 343. Antiqua scribendi notis consuetudo, 613.
- Notarii sunt scribae episcopi, qui ex lectorum collegio ut plurimum, assumebantur, 70, 343. Exceptores dicuntur notarii ab excipiendis notarum compendiis, ibid. Notarum, id est signorum compendio scriptor, seu scriba velox, notarius appellatur, ibid. 613.
- Novatus haereticus cum suis Eucharistiam porrigeret, ab eis exigebat per sacramentum, quod nunquam ad partes Cornelii transirent, 580.
- Nubentes, cur post benedictionem vitae vinculo copulentur, 598. Quid vitta colore candido et purpureo mista, significet, ibid.
- Nudi in sola tunicella exorcizati, 377.
- Numerus senarius, quid designet, 301. Quid septenarius, ibid. 371, 385; quid octavus, 300, 301; duodenarius, 312; sexagenarius, 314. Ratio numerandi, ibid.
- Νῦν αἱ δυνάμεις, quando coeptum est psalli a populo apud Graecos, 333.
- Nundina Romanorum dea a novo die nascentium nuncupata, 350.
- Nuptiarum celebritas ex more veteri fit inter Missarum solemnia, 595. Veteres tricesimum et anniversarium diem nuptiarum devote celebrabant, 596, in quo hanc celebritatem ponebant, ibid. Nuptiae et nubere a nubibus dicuntur. 598. Obnubere est caput operire, et nuptiae dicuntur a capitis opertione, ibid. Hic mos civilis a Romanis ad Christianos traductus, ibid. Benedictio nuptiarum [Col. 1443] fit in Missa post Orationem Dominicam, 596. Mos iste nuptias benedicendi vetus in Ecclesia, ibid. Nuptiarum conditio, 597, necessitas, ibid.
- Oblata modica in altari consecranda, secundum ecclesiasticam consuetudinem, 564; rotunda et formae circularis, ibid. Panis rotulae, quae oblatae dicuntur ibid. Oblata crucis signo benedicta, 287.
- Oblationem suam, id est panem et vinum olim fideles, tum clerici, tum laici in Missa communicaturi, ad altare ad sui communionem offerebant, 174, 443, 509, 563. Sine oblatione communicare est communicare in oratione et precibus, assistendo Missae integrae cum fidelibus, sine Eucharistiae sumpione, 474. Episcopus ordinans tradit ordinato episcopo oblationem integram, id est hostiam consecratam, de qua communicat, 518. Idem facit episcopus presbytero a se ordinato, 519. Oblationes erant duplicis generis; aliae in corpus Domini consecrandae, aliae ad usus pauperum benedicendae, 564. Oblaiio in altari consecranda debet esse panis integer, et nitidus studioque praeparatus, ibid. Orationes dicendae ab offerentibus suas oblationes, et a ministris eas accipientibus, 574. Rex in Missa coronatus, offert panem et vinum ad se communicandum, 594.
- Obnubere idem est quod operire, 598.
- Octava designat supremum resurrectionis diem, et felicitatem aeternam, 300. Unus dicitur idem octavus dies, 301. Octava dicitur a Graecis, ἀπόλυσις, id est discessio, 300. Octavas, pro Octava, indeclinabile juxta usum veterem, 389, 401. Octava Nativitatis Christi, 300. Sancti Benedicti, 407. Pentecostes, 401. Concurit cum festo sanctissimae Trinitatis, ibid. Controversia de utrius celebrando festo, ibid.
- Octavii (S) natale Thessalonicae, Kal. Junii, 402.
- Oculi septem in uno lapide apud Zachariam prophetam, quid significent, 372. Oculi in extrema unctione in superciliis et subciliis juxta angulos ungendi, 549.
- Oedippus diras filiis suis cur fuerit imprecatus, 590.
- Offertorium seu offerenda est antiphona, 582. Sic dicta, quia dum caneretur, populus sua dona in altari offerebat, 279. Cur non cantetur offertorium in Missa Sabbati sancti, 388. In Africa, tempore sancti Augustini, canebatur psalmus ante offertorium, 562.
- Officium in coena Domini, qua hora olim incoeptum, 324. Officium feriae quintae in coena Domini, 336. Ea, ex quibus divinum constat officium ex antiquo usu instituta et hucusque retenta, 730. Officium divinum devote ac humiliter persolvendum, 489. Recitari solebat coram aegroto post unctionem extremam, 554. Codex continens officium divinum dicitur officialis, 730. Officium divinum dicitur cursus, ibid.
- Oleum infirmorum consecratur proxime ante illa verba canonis. Per quem haec omnia, etc., 328, 337. Oleum ad ungendos tam infirmos quam energumenos benedicendum ab episcopo, et omnibus presbyteris, ex traditione apostolica, 337. Consecratur in ipso officio consecrationis corporis et sanguinis Domini, ibid. Oleum catechumenorum benedicitur juxta antiquum morem, 331. Ritus consecrandi olei catechumenorum, 339. Oleum a Patribus saepe sumitur pro unguento, seu chrismate. 385, Oleum sanctificationis est oleum sanctificatum, 587. Oleo sacro unguntur reges, [Col. 1444] 589. Oleo sacro e coelo misso uncti Francorum reges, 588. Oleum e coelo missum chrismati mistum, ibid.
- Olivae ramus cum quo reversa columba ad arcam est, quid significet, 330, 331.
- Omittere idem significat quod dimittere, 389, 531.
- Ὁμολογία, id est professio virginum, 441.
- Ὠμοφόριον, a Graecis dicitur pallium, 520. Non eadem plane est omophorii forma et pallii, ibid. Omophorium seu humerale est commune omnibus episcopis ornamentum, cujusvis gradus sint, oblongis sudariis simile, 525. Quid significet in patriarchis, et archiepiscopis, ibid. Quid in episcopis, ibid. Quid significent cruces quas habet omophorium, ibid. Episcopi humerale ex lana, non ex lino, significat pellem ovis errantis, quam Dominus humeris suis sustulit, ibid.
- Optimum significat bonum, secundum phrasim Graecam, 443. Omne bonum in quocunque gradu Dei est, et a Deo, ibid.
- Orantes Christiani capite nudo, 317. Pagani operto, ibid. Orantes ad Orientem conversi, 328. Oraria sunt textilia quaedam oblonga, 558. Orarium est oblongus tapes, instar orarii, qui substernitur crucem adoraturis, 340, 607. Orarium est quod vulgo stolam dicimus, 503, 607. Non licet sacerdoti absque orario ab utroque humero dependenti Missam celebrare, aut ad communionem accedere, ibid. Orarium imponitur diacono circa humerum sinistrum in sua ordinatione, 521.
- Oratio Dominica recitatur super Christi corpus, ex veteri et apostolica consuetudine, 291. Ex antiquo more post commemorationem defunctorum in omnibus liturgiis, sequitur Oratio Dominica, ibid. Quae olim sacerdos Orationi Dominicae subjungebat, ibid. In Oratione Dominica precum continetur integritas, 365, et quidquid ad praesentis et futurae vitae pertinet dispensationem, ibid. Cur Oratio Dominica dicatur periculosa, 468, 476. Quanta reverentia olim a sacerdotibus recitabatur Oratio Dominica in Missa, ibid. —Orationes solemnes feriae quartae et sextae majoris hebdomadae solebant olim dici aliquo intervallo ante Missam, 323, 606. Hora octava, id est post meridiem secunda, ingrediuntur ad Missam, 64, 323. In oratione solemni episcopus nominat apostolicum, Presbyteri episcopum suum, 69. Supplicandi seu orandi affectus a Deo tribuitur. 179, 444. Sine Dei gratia supplicare potest nemo, ibid. Oratio dicitur in Missa ante praefationem, ex more antiquo, 564.—Oratio Missalis ea est quae hymnum Angelicum in Missa sequitur, 571. Ordo precum est ratio celebrandae Missae, 572. Oratio ante offerendam a Graecis recitatur, a Latinis non, 562. Oratio mystica ante consecrationem, olim clara voce recitata, 577. Oratio impositionis manus, 464. Oratio sacerdotis antequam suscipiat poenitentem, 463. Oratio olim unica in Missa ante Evangelium, 278. Orationes quinque apud Graecos ante pacem, ibid. Tres secundum sanctum Joannem Chrysostomum, ibid. Oratio ad Complendum non est benedictio, 297. Oratio pro regibus et imperatoribus in canone, 284. Oratio pro Romanorum et Francorum imperio, 322. Orationes ad dandam poenitentiam 464. Orationes septem reconciliationis poenitentium, 458. Orationis conclusio, 295. Oratio dicenda antequam detur extrema unctio, 548. Oratio inter ipsas unctiones media, 555. Orationes completis [Col. 1445] unctionibus dicendae, 556. Oratio in consummationem, post viaticum datum dicenda, 551.
- Ordo ad sacros ordines benedicendos, 219. Qui ordinentur ministri Ecclesiae apud Latinos, Graecos, Maronitas, etc., ibid. Cur omnes ordines, tam minores, quam majores vocentur sacri, 487. Usus diuturnus obtinuit ut alii sacri dicantur ordines, alii non sacri, ibid. Majores gradus ante Evangelium, minores post communionem olim dabantur, 219. Hodie minores priori loco dantur, posteriori majores, 487. Minores olim Dominicis diebus dari poterant, sec hic mos jam pridem antiquatus, ibid. Majores in Sabbatis quatuor temporum, id est ineunte vespere Sabbati, quo dies Dominicus incipit, juxta veterem Ecclesiae consuetudinem, ibid., ac etiam Dominico die mane, continuato Sabbati jejunio, ibid. Jejunis a jejunantibus sacra ordinatio conferatur, ibid. Cur Dominica mano continuato jejunio Sabbati, sint conferendi ordines sacri, 488. Usus hodiernus, quo ordines majores et minores simul in Sabbabis quatuor temporum conferuntur, est antiquus, ibid. Ordinum conferendorum ritus juxta Graecos, 521.—Ordines sacri non iterantur, cum degradati recipiunt instrumentorum restitutionem, 501. Materia essentialis sacrorum ordinum diaconatus, presbyteratus et episcopatus est sola manuum impositio, 504, 505. Instrumentorum porrectio est accessoria, 506. Haec est moderna Parisiensis scholae communis sententia, ibid. Huic non repugnat Eugenii IV, papae in decreto ad Armenos sententia, ibid. Romana Ecclesia sacras Graecorum ordinationes, quae per solam fiunt manuum impositionem, nunquam improbavit, 504. Irritantur ordinationes quaedam, in quibus episcopus imposuerat manus, presbyster benedictionem, id est formam pronuntiaverat, 505. Sacris ministris ordinandis signum crucis a consecrante pontifice imprimitur, 515.—Ordinandorum mores diligenter olim examinabantur, 497. De ingenio et capacitate eorum inquirebatur, ibid., coram populo ordinantur, ibid. Non sine titulo ordinabantur, 496. Ordinis primi sacerdos est episcopus; secundi presbyter; tertii diaconus, 519.—Ordo Romanus, qui nunc exstat, est antiquus, 458. In eo tamen quaedam detracta, quaedam fuere immutata et addita, ibid. —Ordo precum, 571.
- Oremus Dominum, apud Graecos dici solet, 321. A diacono, non a sacerdote cantatur, ibid. Feriis quarta et sexta majoris hebdomadae sacerdos non solum Oremus dicit, sed etiam pro quibus orandum sit monet, ibid.
- Orientalium ratio in observanda Quadragesima, 315, 316. Antiquus mos Ecclesiae ab apotolis deductus, ut orantes Christiani faciem habeant ad Orientem conversam, 328. Cur ad Orientem conversi orent Christiani, 329. Sacrae Aedes ut plurimum, Orientem spectant, ibid.
- Orthographia antiqua Latinorum quorumdam nominum, Graecam linguam imitantium, et aliorum, 612, 613, 614, 615, 616.
- Osanna in excelsis, 2, 282.
- Osculum, aliud simplex, aliud illecebrosum; aliud sine inquinamento, aliud cum inquinamento, 468. Poena osculi illecebrosi canonica, quae sit, ibid. Non licet Eucharistiam nec osculum mortuis tradere, 485. Pontifex statim communicaturus dat pacis osculum, juxta ritum Ecclesiae Latinae, 567. Graeci dant osculum pacis ante praefationem, ibid. Olim quo loco Missae Hispani osculum pacis [Col. 1445] dederint, ibid. Regem unctum osculatur metropalitanus, 594. Henricus IV, osculatus est pontificem et pares Franciae, ibid. Pontifex osculatur omnes, vel salem presbyteros et diaconos sibi circumdatos in introitu Missae, 560. Presbyteri et diaconi osculantur manus pontificis, ibid.
- Ostiarii, quo Missae loco ordinentur, 487. Ritus ordinandi ostiarii, 219. Ostiariorum mentio in Patribus antiquis, 488. Officia ostiarii, 489.
- Ostiensis episcopus ex more antiquo consecrat summum pontificem, 517, ut propinquior Romanae sedi, juxta consuetudinem, ibid. Tertiam fundit oràtionem Ostiensis episcopus in consecratione imperatoris, 586. Ungit sinistrum ejus brachium et inter scapulas, ibid.
- Ὅτι σου ἐσυὶν ἡ βασιλεία, etc., adjectum Orationi Dominicae, 291.
- Otto Bambergensis archiepiscopus in extremis positus, tria hoc ordine suscepit sacramenta, poenitentiam, extremam unctionem, et prostremo viaticum corporis Domini, 536.
- Ovorum benedictio, 565.
- Pacificare, in canone Missae. Deprecamur Deum pro communi Ecclesiarum pace, 283.
- Pactiones quae cum Deo fiunt in baptismo, tam a baptizatis quam a baptizandis prae oculis semper habendae, 368. Qui fiant irritae, ibid. Pactiones istae sunt duae, ibid. Quomodo custodiantur, ibid.
- Pallae corporales, seu corporalia, erant olim ita amplae, ut involverent Christi corpus et calicem ipsum, 431. Vide Chrismalis Pallae quae sunt in substratorio sunt mappae, seu pallae altaris, 495. Pallae aliae sunt corporales, aliae altaris, ibid. Substratorium sunt grossiores telae in altari, quae pallis altaris substernuntur, ibid. Pallae corporales a quibus et quo in vase sint abluendae, 222, 495. Ubi pallae corporales lavatae fuerint, nullum aliud linteamen abluatur, ibid.
- Palli descrirptio, 520. Dicitur a Graecis ὠμοφόριου, ibid. Non plane eadem est forma pallii et omophorii, ibid. Olim in pallio non inerant cruces, ibid.
- Palmarum festum, 318. Dominica in ramis Palmarum, 60. Antiquissima est solemnitas palmarum, in qua fit processio cum ramis arborum benedictis, 318. Palma arbor est symbolum victoriae, 593. Palma manus, quid significet. 592.
- Pamelius edidit lib. Sacrament., praefat. III, et Liturgica, ibid., et VI.
- Pancratii martyris Missa, 87, 392, 694.
- Panis benedictio, 234, 533. Panis in calice tinctus, datus populo in communionem, 583, Panis et calicis sublevatio in Missa, 565; in modum crucis, 567. Panis ad Eucharistiam, qualis esse debeat, 564.
- Pantaleon (S.), 116.
- Pantheon Romae a Bonifacio papa IV, conversum in ecclesiam sanctae Mariae et omnium Martyrum, 392. Hoc Pantheon aedificatum fuerat a Marco Vipsanio Agrippa, ibid. Cur hoc nomine appellatum, ibid. Olim in pago Bethelia prope Gazam Palestinae, fuit templum hoc quoque nomine nuncupatum, 393. Fuit olim Athenis templum ab Adriano imperatore diis omnibus commune, ibid.
- Papae ordinandi ritus, 517. Ab episcopo Ostiensi, ut propinquiore, juxta Ecclesiae Romanae consuetudinem, ordinatur papa, 518. Phrygium est tiara papae, 442. Papa est primas omnium [Col. 1446] qui in orbe terrarum sunt sacerdotum, 226, 518. Natalis papae est dies quo in pontificatum est promotus. 520. Hunc diem summi pontifices et episcopi quotannis solemniter celebrare solebant, ibid. Nomen papae recitari jubetur et solet in canone Missae, 577. Quando papa duas una die celebret Missas, 405.
- Papyrus ad lucernas adhiberi solita, quid sit, 346. Papyrus in cereis, ibid.
- Paradisus terrestris in Oriente, 329.
- Parasceve est feria sexta cujusque hebdomadae, 470.
- Parietum templi lotio, 342.
- Parmenas (S.) diaconus, 305.
- Parthenonis Calensi Codex, praefat. IV,
- Participes dicuntur apostoli, 398.
- Pascha annotinum, id est anniversarium dicitur, quo die anni sequentis a baptismo, cum oblationibus baptismi memoria solemniter celebratur, 390. Hoc Pascha post Dominicam in albis celebratum fuisse videtur, ibid.
- Paschalis observantia est jejunium Quadragessimale, 315. Jejunia, cur dicantur Paschalia, ibid. 316. Jejunare Pascha, id est Quadragesimam, ibid. Paschale sacramentum corporis et sanguinis Christi, dicitur remedium aeternum, 317. Qui paschale mysterium possimus habere perpetuum, 91, 393. In ipso solis occubitu solemnitas Paschatis olim incipiebat, id est vespere Sabbati, 398.
- Passionis legendae in Ecclesia in majore hebdomada, usus est antiquus, 324.
- Patenae consecrationis formula, 151. Signo crucis de oleo sancto vel chrismate patena consecratur, ibid.
- Patrini ad interrogationes respondent pro infantibus, usum rationis nondum adeptis, 352. Adulti baptizati pedem ponunt super pedem patrini sui, 357. Patrini sunt qui offerunt baptizandos, eosque baptizatos de sacro fonte suscipiunt, ibid. Dicuntur susceptores et sponsores, ibid. Ad quid teneantur erga filiolos, ibid.
- Pauli (S.) apostoli nomen recitatur in canone Missae, 3, 4. Ejus Conversio et Missa, 22. Mutatum dicitur sancto Paulo nomen, die Conversionis suae, 306. Sanctus Paulus universum mundum sua praedicatione docuit, 305. In vincula septies conjectus. . . patientiae praemium reportavit, ibid. Fulgur illud a Jerusalem. . . usque ad terminos terrae luxit, ibid. Pridie Kalend. Julii natale sancti Pauli, 113, 702, 808. Cum utraque olim solemnitas Petri et Pauli apostolorum simul ageretur, sanctus Gregorius Pauli dicitur fecisse Translationem, 405.—Paulus (S), martyr. Vide Joannes.—Paulus (S)., Constantinopolitanus patriarcha, prius lector et notarius fuit ejusdem Ecclesiae, 343. Paulus Samosatenus, quod excelsum thronum sibi in ecclesia statuisset, ab episcopis est vanitatis reprehensus, 340.
- Pax vobis. Formula est qua utitur pontifex ad salutandum, maxime in sacris, 326. Aliquando pax vobiscum, aliquando Pax omnibus, quae formula dicitur legitima, ibid. Illae Latinorum formulae, haec ultima Graecorum est, 327. Hispani hac formula salutandi, Dominus sit vobiscum, olim utebantur, ibid. Pax vobiscum episcopus dicit tantum diebus festis, ibid. Episcopo salutanti: Pax vobis, populus respondet: Et spiritui tuo, 387.—Pacis osculum dat pontifex statim communicaturus, juxta ritum Ecclesiae Latinae, 567. Graeci dant osculum pacis ante praefationem, preces mysticas et consecrationem, ibid. 568. Antiqua Hispaniae Ecclesia secuta est ritum Graecorum, 568. Per osculum pacis designatur nostrae utilitas fidei, 258.
- [Col. 1447] Peccare, aliud est desidiose, aliud malitiose, aliud scienter, aliud ignoranter, aliud negligenter, aliud arroganter, 367.
- Peccatum omne cur superbia dici possit, 367. Qui post peccatum poenitere contemnit, in magnum superbiae baratrum se immergit. ibid. Quid deleantur peccata post baptismum commissa, 369.—Peccatum orignale dicitur culpa tradux, id est quae a protoparente manavit ad posteros, 426.
- Pectoris tunsio solita fieri, audito verbo: Confiteor, 559. Pectoris unctio in catechumenis, 331. in extrema unctione, 553. In confirmatione apud Graecos, 361.
- Pedes super et sub plantis ungantur in extrema unctione, signum crucis faciendo, 549.
- Pelagiani ex libro Sacramentorum, refutati, praefat. VI.
- Pelagii II, decretum de praefat., 294.
- Pentecostes dicitur festum in Quinquagesimo, 400. Juxta vetus institutum Ecclesiae, baptismus conferebatur in vigiliis Paschae et Pentecostes, 398. Dies Pentecostes sicut et Paschae incipiebat olim celebrari post vesperam Sabbati, 400. De die octava Pentecostes celebranda olim fuit controversia in Gallia. 401. In vigilia Pentecostes litania, Deinde, Confitemini, etc. 696.
- Per omnia saecula saeculorum. Antiqua haec orationis formula apud Christianos, 294.
- Percussoris poenae variae, pro personae circumstantiis, 467, 474. Qui per iram, aut rixam percusserit, ictu debilem, vel deformem fecerit hominem, praeter damna et impensas medici, canonicis poenis subjaceat, ibid.
- Perdonari, id est concedi, 257, 584.
- Perennare active, idem ac perpetuare, id est efficere ut aliquid perpetuum duret, 531. Alias sumitur intransitive, ibid.
- Peripsema, seu peripsima, id est limatura metalli, purgamenta pomi, quisquiliae domus, et rasura cujusque rei, seu quod omnium pedibus conculcatur, 527, 615.
- Peristeria, femina clarissima Alexandriae, pecunias in subsidium pauperum et incensum quod Deo offerretur dedit, 429.
- Perjuris poena canonibus indicta, 466.
- Permittere, id est emittere, 148, 426.
- Perpetuae et Felicitatis (SS.) fit memoria in canone Missae post consecrationem, 4. Nonis Martii natalis earumdem, 310, 312.
- Perpetuus (S.) Turonensis episcopus aedificavit ecclesiam super sepulcrum sancti Martini, 406.
- Pertinere, id est pertingere, 174, 444.
- Petrae erant agrorum termini, quas sub nomine Dei termini olim colebant, 311. Arguuntur ii qui ad nescio quas petras agunt quae ad Ecclesiam non pertinent, ibid. — Πέτρος apud Graecos Petram etiam significat, 405. τὸ Petrus Latinum recte a Graeco deflexum, ibid. —Petri (S.) nomen recitatur in canone Missae, 3, 4. In vigilia sanctorum Petri et Pauli duae Missae assignantur, una de sancto Leone, altera de vigilia, 405, 702. In festo ipso papa duas etiam Missas faciebat, alteram apud sanctum Petrum, alteram apud sanctum Paulum, ibid. Officium festi apostolorum Petri et Pauli, 806. Kal. Augusti ad sanctum Petrum ad Vincula, 705. Et catenae ejus osculantur ipso die, 409. Cathedra sancti Petri, 29, 665. Vide Cathedra. Corona sancti Petri, 449. Petro Deus principatum in [Col. 1447] Romani, nominis arce tribuit 605. Animas ligandi atque solvendi pontificium Deus Petro tradidit, ibid. Petrus inter ipsos fidei principes sortitus principatum 637. Sancti Petri ad Vincula ecclesiae dedicatio, 409.—Petrus Alexandrinus in locum sancti Athanasii a clero et populo eligitur episcopus, 512—Petri (S). martyris natale, 104, 699.—Petrus Claromontanus episcopus de validitate cujusdam formae baptismi consulit Mauricium Parisiensem, et Stephanum Tornacensem episcopos, 354.—Petrus Knapheus haereticus Trisagio adjecit: Qui crucifixus est pro nobis, 282. Quartam in sanctissimae Triadis mysterio inducebat personam, vel Trinitatem pro nobis crucifixam, ibid., vel etiam Spiritum sanctum fuisse crucifixum, cum Manichaeis asserebat, ibid.
- Φαινόλης , seu φελόνης . Phaenolium est genus pallii, penula seu vestis exterior, quae stichario, id est tunicae strictae superinduitur, 523. Phaenolium patriarchae album erat, et multis crucibus sparsum, unde et Πολυσταύριον dicebatur, ibid.
- Philippi apostoli nomen recitatur in canone Missae, 3. Officium sancti Philippi, in quo hic apostolus cum Philippo diacono videtur confundi, 795.—Philippus Augustus Francorum rex a Guillelmo Rhemorum archiepiscopo chrismate sacratus, 591. Regis capiti coronam auream metropolitanus hic imposuit, ibid.
- Philo episcopus Cyrenensis non legitime ordinavit Siderium episcopum Palaebiscae, 508.
- Philtra sunt incautationes, quibus trahitur amor mulierum ac puerorum, 472.
- Phrygium appellatur mitra, seu tiara summi pontificis, 442. Dicitur phrygium ornamentum imperiale, instar galeae, circulo aureo circumcinctum, ibid.
- Phylacteria, seu amuleta et ligaturae, quae in brachiis, cruribus et collo gestantur, 473.
- Pietas misericordiae operibus eum, quem repleverit, exuberare concedit, 372. Inutilis est pietas, si scientiae discretione caruerit, ibid.
- Pippinus Francorum rex coronatus, et sacra unctione perfusus a sancto Bonifacio episcopo et martyre, 587. Pippinus appellatur Christianissimus, 591. Pippinus et duo filii ejus a Stephano papa III reges uncti sunt Francorum, ibid.
- Piscem mortuum in flumine inventum comedere olim nefas, 478.
- Πισσόκηρον est resina cerae mista, 426.
- Planeta. Vide Casula.
- Plato rerum Hebraicarum non ignarus, 301.
- Plenitudo sacri muneris est gratia, quam Eucharistia plene et abundanter confert, 33, 314.
- Pluto Februus deus appellatus, 306.
- Podium, seu Pogium est lectrum, analectrum in Ecclesia, ad quod gradibus ascenditur, 785.
- Poenitentes qualiter suscipi debeant ab episcopis et presbyteris, 462. Poenitentium fit oratio, dimissis catechumenis, post Evangelium, manuum impositione accepta, et ipsi excedunt, 278. Cineres immitti in capita poenitentium, eosque aqua benedicta lustrari, fit ex more antiquo, 450. Poenitentes cilicio induuntur, ibid. Cilicium poenitentium vestis, ibid. Poenitentes capillos et barbam promittebant, ibid. Apud Gothos, cur contrarius ritus poenitentibus, in concilio fuerit indictus, 451. Eliminantur Ecclesia poenitentes, canentibus clericis responsiorum: In sudore, etc., juxta consuetudinem antiquam, ibid. —Poenitentes, [Col. 1448] quo ritu feria quinta in coena Domini reconcilientur, 457. In qua parte Missae absolutio poenitentibus olim dabatur, 458. Episcopi vel presbyteri poenitentibus lacrymantibus, collacrymari solebant, 463, 470. Jejunia poenitentibus imponenda in satisfactionem, 463. Ipsi indictis sibi alia debent addere jejunia, sive tetradas, sive parascevas, id est feriam quartam, vel sextam, ibid. Poenitentes tota hebdomada jejunantes, non jejunant Dominica Romae, neque Sabbato apud Graecos, 464, 471. Qui non poenitet et in aegritudine velit communicare, detur ei sancta communio, et mandetur ei, ut si recuperet sanitatem, omnia confessus, sic poeniteat, 469. Poenitentes a clero excluduntur, 491. Si necessitas coegerit, inter ostiarios vel lectores, ita ut nec Apostolum legant, nec Evangelium, admittantur, ibid. Extrema unctio olim non conferebatur poenitentibus, quibus nullum dabatur sacramentum, 532. Hic usus postea mutatus est, ibid. Episcopi et presbyteri, quibus claves regni coelestis traditae sunt, judicia poenitentium debent soli suscipere, 629. Si necessitas evenerit absente presbytero diaconus suscipiat poenitentem ad sanctam Communionem, 638.
- Poenitentiae dandae ratio, 464. Poetentiae ordo, 463. Poenitentia, qualis fuerit, et quanta competentibus catechumenis indicta, 369. Apud Graecos fuit quadraginta dierum, 380. Hi dies videntur initium duxisse paulo ante jejunium Quadragesimale, ibid. Per hos dies competentes omnia retro actae vitae peccata confitebantur, 381. Confessio haec non erat sacramentalis, ibid. Alia erat catechumenorum poenitentia, si forte tempore catechumenatus capitale crimen admisissent, ibid. Ratio assumendae poenitentiae publicae, 449. Haec assumptio poenitentiae fit per manuum impositionem feria quarta mane in capite Quadragesimae, ibid. Plures ordines ad dandam poenitentiam et poenitentes reconcliandos, 214. Quatuor poenitentiae celebres gradus, fletus, auditio, substratio, consistentia, 461. Cujusque eorum officia graduum, ibid. Unctio infirmorum publicae poenitentiae sacramentum erat, aetate Ivonis Carnotensis, 532. Venia poenitentiae per veram contritionem impetranda, 610. Hanc neque Esau, neque Antiochus sunt consecuti, ibid.
- Poenitentialis Halithgarii, 462. Magna fuit olim librorum poenitentialium copia, 213. His confessionis et absolutionis, sacerdotalis ritus docebatur ibid. Poenitentiales Romani duo erant, 462. Theodori Anglorum episcopi et Bedae Poenitentiales libri, ibid. Ab episcopo doceatur inter multos Poenitentiales libros quis sit sequendus, ibid.
- Pogium est locus cancellorum, quibus sanctuarium, a choro dirimitur, ibid. Pogium dicitur quod per gradus sensim assurgeret, ibid.
- Pollicis unctio fit in episcopi consecr. 517.
- Πολυσταύριον dicitur vestis crucibus multis sparsa, quale erat phaenolium patriarchae, 523.
- Polygamia permittitur, Polygami tamen irregularitate notantur, 476. Illis imponuntur jejunia in poenitentiam, 469, 476. Romae vir superstes viginti uxoribus duxit uxorem superstitem viginti duobus maritis, eique vir supervixit, ibid.
- Polynices et Eteocles ab Oedippo patre, cur diris devoti, 590.
- Pompis Satanae abrenuntiat baptizandus, [Col. 1449] 367. Qui pompae diaboli ab ejus operibus distinguantur, ibid. Pompae diaboli sunt ambitio, arrogantia, etc., quae de superbia procedunt vitia, ibid. 384. Pompae diaboli interpretantur spectacula, id est theatri lascivia, amphitheatri crudelitas, clamores et insania circi, 383.
- Pons Milvius nomine Pontis Olbi, seu Molbi intelligi debet, 391.
- Pontifex pro se non orat in orationibus solemnibus feriae quartae et sextae majoris hebdomadae, 321. Ornamenta pontificis, quae et quot sint, 573. Dum paratur pontifex suis ornamentis, clerici circumstantes, vel etiam ipse, psalmos: Quam dilecta, etc., cantent, ibid. Pontifices summi olim appellabantur episcopi, 502.
- Pontificium est potestas, seu auctoritas, 312, 405.
- Populus ( τὸ ) aliquando sumitur pro universo coetu, sive ecclesiastico, sive laico, 277. Populus orabat olim dicto Flectamus genua, 321. Populi jus in electione episcoporum, 511. Populi communio, qualis, 583. Populi e Missa discessio non ante benedictionem, 297.
- Portuensis episcopus in consecratione summi pontificis dat Orationem secundam, 517. Et in coronatione imper, secundam quoque fundit orat. 586.
- Postcommunio, seu postcommunionem, seu etiam oratio ad Complendum, et ad collectam dicitur, 604, 606. Est instar orationis quae super populum dictiur, ibid. Haec oratio dicitur postcommunio, quia pro solis communicantibus dici solet, 606.
- Potentianae (S.) virg. natale, 88, 695.
- Praeceptis salutaribus moniti, etc. Hujus formulae ad Orationem Dominicam praeambulae antiquitas, 290.
- Praedicatores sancti dicuntur coeli, qui enarrant gloriam Dei, 372.
- Praefatio est oratio seu gratiarum actio, quae canoni praemittitur, 294. Dicitur etiam contestatio, et contestada, et immolatio, ibid. Pelagius papa II, ex multis praefationibus, novem recepit, quibus postea duae accesserunt, ibid. Praefatio bifariam usurpatur: prima, quae canoni Missae praemitti solet; secunda, pro invitatione ad orandum, a presbytero pronuntiata, 480. Praefatio de sancta Trinitate, 401; de sancto Augustino, 412.
- Praeficae mulieres dicebantur olim quae funeri adhiberi solebant, ut flerent, etc., 476. Praeficae principes planctus, ibid. Haec insania Romanis legibus prohibita, 477.
- Praejectus (S.), episcopus, Arvernae trucidatus, cum abbate Amarino a loci proceribus, 306. Festum ejus et Missa concurrunt cum Conversione et Missa sancti Pauli, 23. Festum ejus duplex in Gallia, ibid.
- Praesanctificatis sacerdos utitur in Parasceve majoris hebdomadae, tum pro se, tum pro omni populo communicando, 333. Graeci per totam Quadragesimam, exceptis Dominicis, Sabbatis, et festo Annuntiationis, praesanctificatis utuntur, ibid. Natalitia Martyrum in Quadragesima occurrentia ad dies istos transferre solent, ibid. Inter liturgias Graecorum exstat liturgia Praesanctificatorum, ibid. Quo ritu praesanctificata dona inferantur ad altare, ibid.
- Praesidium dicitur substantia quam quis in bonis mobilibus possidet, 466, 472. Praesidium utriusque sexus, id est servi et ancillae, 472.
- Praxedis (S.) natale, XII Kal. Augusti, 116, 407, 704. In prima Missae oratione martyr appellatur, 407.
- [Col. 1449] Presbyter, quae scire teneatur, antequam ordinetur, 273. Presbyteri sollicitudo et charitas erga peccatores poenitentes, 463. Audita poenitentis confessione, injungat statim ei poenitentiam, 463. Ordinatio presbyterorum fit immediate ante Epistolam, 487. Nulli olim presbyteri vagi, id est ad certam ecclesiam non destinati, ordinabantur, 496. Ritus presbyteri ordinandi, 224, 502. Sine stola a collo dependente prohibetur presbyter Missam celebrare, aut communicare, 503. Hanc stolam, quae orarium dicitur, accipit in sua ordinatione, ibid. Induitur planeta, seu casula, in sua ordinatione, 503. Presbyteri in sua ordinatione unguntur manus chrismate sancto, ibid. Haec unctio olim fiebat in modum crucis, ibid. In quibusdam locis ungebatur et caput presbyteri, 504. Ordinatur presbyter per manus impositionem, ibid., 522. In aliquibus Codicibus traditio patenae cum hostia superposita, et calicis cum vino et aqua, cum hac forma: Accipe, etc., fieri jubetur, ibid. De hac instrumentorum porrectione nulla mentio in sanctis Patribus, conciliis, Scripturis et veteribus Codicibus, ibid. Ecclesia Orientalis usque nunc ignorat instrumentorum porrectionem, ibid. Presbyteri consumantur oratione, 509. Ordo in presbyteri ordinatione apud Graecos, 521.—Presbyter, olim quomodo annuntiabat orationem, 321. Presbytero, quomodo pedes et manus unguntur in extrema unctione, 549. Presbyteratus honor, 499. Plures presbyteri adhibiti in conferendo extremae unctionis sacramento, 540.
- Primi et Feliciani (SS.) martyrum natale, V Idus Junii, 104, 699.
- Princeps ungitur in brachio dextro, et inter scapulas, 589.
- Priscae (S.) virginis natale, XV Kal. Febr., 20, 662.
- Prisci (S.) martyris natale, Kal. Septembris, 413. Hic sanctus Priscus martyr unus fuit ex LXXII discipulis Christi, qui passus est Capuae, via Aquaria, ibid.
- Pro quibus tibi offerimus ( τὸ ) non est de antiquo canone, 284. Usus obtinuit, ut in Missalibus legatur Pro quibus . . . . vel qui tibi offerunt, ibid.
- Probabilis, idem est ac bonus, 493.
- Procedere est ad ecclesiam convenire, juxta antiquam loquendi formulam, 414. Procedendi causae apud veteres Christianos, ibid.
- Processio est coetus clericorum ipsum pontificem ad altare concomitantium, eique assistentium, 559, 563. Processio idem significat ac collecta, id est procedentium coetus, cum ad Ecclesiam pervenerint, 308, 345. Ad processionem, id est ad collectam, synaxim, coetum, 413. Processiones, seu solemnes deambulationes, lustrationes, vulgo supplicationes, rogationesve, non erant in usu primis Ecclesiae saeculis, 414. Coeperunt Constantinopoli, tempore sancti Chrysostomi, ibid. Processio cum palmis, 318.
- Processus (S.), 114, 703.
- Proclus, patriarcha Constantinopolitanus, non fuit auctor, ut hymnus victorialis Sanctus, Sanctus, etc., in sacra liturgia caneretur, 281. Idem Proclus coronavit Theodosium Juniorem imperatorem, 583.
- Professio virginis, quae Graece ὁμολογία dicitur, quo aetatis anno olim fiebat, 441. Susceptio veli a professione distincta, ibid.
- Profuturus Barcinonensis episcopus. Vide Praefat.
- Projectus (S.) V. Praejectus.
- Promissio episcopi, 510.
- [Col. 1450] Pronuntiatio quorumdam nominum Latinorum, Graecam linguam imitantium, et aliorum, 612, 613, 614.
- Prophetarum unctionis fit mentio in Scriptura sacra, 331.
- Prophetica lectio, praemissa lectioni Epistolae, 561.
- Πρόῤῥησις , id est praefatio, seu contestada, 294.
- Πρόσκλαυσις , id est fletus, primus poenitentium gradus, 461.
- Protasii et Gervasii festivitas, XIII Kal. Julii celebratur, 108, 403, 700. Protasii nomen Gervasii nomini aliquando praepositum, 403.
- Proti et Hyacinthi (SS.) natale, III Idus Septemb., 128, 415, 709.
- Protopapa quas agit partes, dum imperator Constantinopolitanus lavat pedes pauperibus duodecim in coena Domini, 336. Protopapa est defensor, et primus altaris, et secundas a summo sacerdote obtinens, 524. Imperator suum etiam habebat protopapam, ibid. Interdum unus protopapa utrique clero praesidebat, ibid.
- Prudentio (S.) episcopo Missam celebrante, facta est divinitus aquae in vinum conversio, 563.
- Psalmi multi in ecclesiae dedicatione cantantur, ex antiqua consuetudine, 427. Officium nocturnum dedicationis constat duodecim psalmis, cum singulis antiphonis, ex praescripto regulae sancti Benedicti, 145. Hi psalmi non sunt de feria, sed ex diversis feriis delecti, ibid. Ex quo patet sensus capitis 14 ejusdem regulae: Excepto quod psalmi, etc., ibid., 744. In fine cujusque psalmi, qui canitur ante sepulcrum in exsequiis, oratio seu collecta interponitur, juxta priscam consuetudinem, 486. Psalmus cantatus pro gradali, 561. Cantatus ante oblationem, 562. Cantatus tempore communionis, 570.
- Psalmistae ordinatio juxta Graecos, 521.
- Psalmodia olim Missam inchoabat, 275. Psalmus integer olim in introitu Missae cantatus, ibid. Psalmorum usus ante oblationem, Carthagine quando incoeperit, 276.
- Pudentianae (S.) virginis natale, 88.
- Puer raptus in Coelum detulit Trisagium, 282. Pueri soli sermocinantes de fornicatione cinaedica, et transgredientes instituta seniorum, tribus superpositionibus emendentur, 468, 475. Bonae indolis pueri jugo ecclesiastico per tonsuram subdentur, 490.
- Pugillaria, seu pugillares, sunt tabellae cereae, vel ligneae, in quibus stylo scribitur, 602. Aliae dicuntur quintuplices, vel pentatycha; aliae triplices vel triptycha, etc., ibid. Pugillar bipatens diptychum dicitur, ibid.
- Pulpitum ecclesiae, sive suggestum, locus excelsus, de quo legebant lectores, et psaltae canebant, 347.
- Pura hostia in canone Missae, 289.
- Purificatio beatae Mariae virginis, quae a Graecis ὑπαπάντη , seu ὑπαντὴ , id est occursus appellatur, 24, 306, 664. Dicitur etiam festum Simeonis, ibid. Ex antiquo more, cur fiant in hoc festo cum cereis ardentibus rogationes seu processiones, ibid., 307. Quando Purificatio coeperit celebrari Bizantii, ibid. Quando in Ecclesia fuerit instituta, ibid. Hoc festum non ex occasione lupercalium natum est, ibid. Institutum est ex occasione lustrationis urbis, quae Romae agebatur, ibid. In hoc festo ex usu veteri canitur R. Gaude Maria, etc., 730.
- Purpura regia induitur rex a pontifice, 593. Leo papa III Carolum Magnum induit purpura, ibid.
- Quadragesimae jejunium integrum jubetur, 314. Quidam jejunium Sabbati in Quadragesima non servabant, ibid. Hi in supplementum Sabbatorum, et Dominicarum a sexagesima jejunia inchoabant, ibid. Quadragesima constabat triginta duntaxat et sex diebus jejunii servandi, aetate sancti Gregorii magni, 315. Quatuor dies postea ab Ecclesia fuere additi jejunio quadragesimali, ibid. Quadragesimam tamen jejunare semper in Ecclesia dicti sunt Christiani. Apud Orientales, qui Dominicis et Sabbatis non jejunabant, septem hebdomadas observabant, et Quadragesimam jejunare dicebantur, ibid. Qui apud Graecos quadraginta dies integros jejunabant, per octo hebdomadas Quadragesimam protelabant, 316. Non una fuit olim jejunii Quadragesimalis ratio apud Catholicos, nec apud haereticos, ibid. Quomodo Constantinopoli Quadragesima jejunabatur, tempore sancti Chrysostomi, ibid. Jejunium Quadragesimae dicitur observantia Paschalis, et jejunare Pascha, id est Quadragesimam, 315, 316. Quadragesima ante Natale Domini, 445, Quadragesima catechumenorum, 380. Tres Quadragesimae quae dicuntur tria legitima jejunia, in anno indicta, 445. Graeci recentiores admiserunt Quadragesimam ante Nativitatem Domini, 446. Vide Adventus.
- Quadrifida peccatorum moles sunt quatuor praecipua peccata, 55, 317.
- Quadrigami canonibus notati, ab omni coetu Ecclesiastico et templi ingressu arcentur, 476.
- Quatuor coronati (SS.) sunt Severus, Severianus, Victorinus, et Carpophorus, 139, 420, 421.
- Quinquagenarius num. mysticus, 386.
- Quinquagesimae diebus exceptis, id est a Paschate ad Pentecosten, superpositionem facere licet, id est jejunio jejunium addere, 475. Cur prohibeantur presbyteri indicere sexagesimam, et quinquagesimam, 314.
- Quinti Pauli (S.) natalis, XIV Kal. Februarii, 304.
- Quintinus (S.), 4, 831.
- Radulphus comes Bajocensium, cujus filius fuit Joannes Arbrincatensis episcopus, 581. Radulphus frater uterinus Richardi senioris Norman. ducis ibid.
- Ratam ( τὸ ) in canone Missae, id est immobili firmitate perpetuam, 286.
- Rationabilem ( τὸ ) in canone Missae, id est plenam rationis et mysterii, 287.
- Rationale est ornamentum quoddam pectorale episcopi, simile illi quo utebantur olim legales sacerdotes, 557.
- Reconciliatio poenitentium fit feria quinta in coena Domini, 324, 325. Reconciliatio est brevior ratio extremae unctionis conferendae infirmo, qui proximus est mortis, 550, 554. Orationes quae sunt de reconciliatione poenitentis ad mortem a pluribus sacerdotibus dicendae, 548. Reconciliatio infirmi post extrem. unct. ante communionem, 550.
- Rectum est rectitudo regni, 584.
- Redemptionis nostrae opus toties exercetur, quoties hostiae divinae commemoratio in Missa celebratur, 175, 444.
- Redemptus sancti Isidori Hispalensis episcopi clericus, suam confessionem litteris consignavit, quam morte impendente, palam fecit, nihil particulatim exprimentem, 452.
- Reformare idem significat quod restituere, 457.
- Refugae virtutes sunt apostatae angeli, seu daemones, 332.
- [Col. 1451] Reges unctione constituebantur apud Israelitas, 331. Vulgo reges non chrismate, sed sacro oleo inunguntur, 589. Unguntur in vertice, ibid. In modum crucis, ibid. Regis coronati a metropolitanis, 591. Reges Francorum unguntur chrismate et liquore coelesti, 588. Oratio pro regibus, imperatoribus et principibus exstat in omnibus liturgiis juxta morem antiquum, 284. De susceptione regum antiphonae et responsoria, 852. Regis auctoritas in electionibus episcoporum, 511.
- Regia significat Jannam, 304.
- Reginae Sueciae Codex libri Sacram., praefat. III et IV.—Reginae caput non ungitur in coronatione, sed brachium dextrum, 595. Claudiae, Eleonoris et Catharinae Mediceae reginae in capite fuerunt unctae, ibid. Quae sint partes reginae in regno, 595. Regina a quo debeat cononari, ibid.
- Reginaldus de Beaune archiepiscopus Bituricensis, et ad Senonensem sedem a rege nominatus, cur cesserit episcopo Carnotensi jus sacrandi Henricum IV, 592.
- Regni coelestis augmentum, id est honoris et cultus Dei, per quem Deus in anima fideli regnat, 416.
- Regulus (S.) episcopus, 83.
- Reinaldus, episcopus Lingonensis, non est auctor hym., Gloria laus, 320.
- Reliquiarum inferendarum in novam basilicam ritus, 434. Episcopus cum clericis agit vigilias in Ecclesia veteri coram reliquiis in dedicanda collocandis, 423. Reliquiae solemni processione in novam transferuntur, ibid., 152, 434. Antiquum est Ecclesiae institutum basilicas reliquiarum sanctarum illatione et appositione dedicare, 434. Reliquiarum praesentia basilica sanctificatur, ibid. Qui templum sine sanctis reliquis consecravit, deponatur episcopus tanquam traditionum ecclesiasticarum transgressor, ibid. Reliquias sanctorum in ipso altari recondere mos est antiquus, 435. Locus in quo reconduntur confessio vocatur, ibid. Hic locus intus ex chrismate cruce signatur in quatuor angulis, 436. Graeci sacras reliquias sacro perfundunt chrismate, eas recondentes, cum tribus portionibus corporis Domini, et tribus de incenso, ibid.
- Remigii (S.), Rhemensis archiepiscopi nomen recitatur in canone Missae, 285. Ejus vigilia pridie Kal. Octob. 417. Remegius, Remigius, et Remedius dicitur; ibid. Kalen. Octob. natalis sancti Remigii, ibid. 827. Hic dies non est natalis, seu obitus, sed translationis, 418. Kal. Octob. Sanctus Remigius bis translatus est, sed non eodem anno, ibid. Obitus ejus dies idibus Januarii celebratur, 418.
- Renum unctio in extrema unctione, 554. Vide Extrema unctio.
- Renuntiatio diabolo facienda a catechumeno, 382, 383, etc. Vide Catechumenus.
- Responsalis Codex dicitur in quo continentur responsoria, per anni circulum, in officio divino dicenda, 733. Vide praefat. VI.
- Resurrectio Dominica secundum omnes evangelistas, per septem dies Octavarum Paschae, legitur in Ecclesia, 524, 561. Ipsa die Paschae Evangelium resurrectionis secundum Matthaeum olim legebatur in Africa, 561. Altera Evangelium secundum Marcum, die tertia sec. Lucam, etc., ibid.
- Revocatus (S.) Non. Mart. colitur, 312.
- Rhemensis Ecclesiae historia auctore Flodoardo, praefat. V.
- Richardus senior dux Normannorum, [Col. 1452] frater uterinus Radulphi comitis Bajocensium, 581.
- Riculphus Suessionensis episcopus statuit infirmos post confessionem ungendos, ac deinde communicandos, 536. Vide Extrema unctio.
- Roberti Galliae regis aetate, quae fuerit formula dandae communionis, 580.
- Robertus Cenomanensis episcopus, morti proximus, confessionem suam, nullum speciale crimen exprimentem, misit per epistolam ad episcopos absentes, 452.
- Rocca (Angelus). Vide ejus scholia in lib. Sacram., 599. Ipsum edidit praef. III.
- Rodradus presbyter. Vide praef.
- Rogationes fuerunt institutae a sancto Mamerto Viennensi episcopo, 393. Quae fuerit causa et necessitas instituendi has cum litania rogationes, ibid. Tres Missae pro triduo Rogationum, alibi unica instituta, ibid. Hoc eodem Rogationum triduo indictum jejunium, contra veterem morem non jejunandi a Paschate ad Pentecosten, 395. Rogationes non fuerunt in Ecclesia aetate sanctorum Ambrosii et Augustini, 394, 395. Vide Litania.
- Rogerius episcopus Elloronensis aedificavit altare ligneum, argento obductum cum inscriptione insigni, 309.
- Romae lustratio mense Februario, veteri superstitione, fieri solita, 506, 307. Romae dedicatio primae ecclesiae a beato Petro apostolo constructae et consecratae, 409.
- Romani acceperunt usum Rogationum a Gallis, 395. Romanae Ecclesiae mos Eucharistiae consecrandae in coena Domini, a presbyteris simul et pontifice, 337. Romanae virgines capillatae, 442. Romani quo die polluti fuerant, non intrabant ecclesiam, 579. Romani pontificis phrygium seu tiara, 442.
- Romanus Pontificalis liber, 462.
- Rotaldus, abbas Corb. Vide praef.
- Rufi (S.) martyris apud Capuam natalis, sexto Kal. Septemb., 124, 412. Hic fuit discipulus sancti Apollinaris discipuli sancti Petri apostoli, ibid.
- Rufina et Secunda (SS.) sorores adduntur filiis sanctae Felicitatis, 407.
- Ruth Moabitidi, cum nuberet Booz, bene precatum a senioribus, 597.
- Sabanum est linteum villosum, 355.
- Sabbatini jejunii in Quadragesima, cur praeceptum renovetur, 314. Sabbato sancto ante Gallicinium Dominicae, jejunium solvere apud Orientales nefas erat, 315. Solemnitas Sabbati sancti describitur, 70. Haec incipit hora octava, id est secunda post meridiem, ibid. Officium Sabbati sancti ad noctem dominicae resurrectionis respicit, 387. In Parasceve et Sabbato sancto non celebratur corporis et sanguinis Christi sacramentum, ibid. Sabbatum sanctum non habet vesperas, 388. Post benedictionem episcopalem, dum populus communicat, inchoat cantor Alleluia, Laudate, etc., ibid. Sabbati vespere ordines collati, 487. Sabbatum quatuor temporum, cur dicatur, 12. Lectionum, licet sex tantum Lectiones tunc legerentur, 606.
- S. Sabinae Virginis et Martyris natale, 126, 708.
- Sacerdotes veteris legis unctione consecrabantur, 331. Sacerdos primi ordinis est episcopus; secundi, presbyter; tertii, diaconus, 519. Sacerdotes plures olim ungebant infirmum, 237, 534, 543, 553. Sacerdotis oratio antequam audiat confessionem, 463. Vide Presbyter.
- Sacerdotes paganorum coronati, 558.
- Sacramenta dicuntur multis modis, [Col. 1453] 1, 273, 274, 425. Sacramentum aliquando dicitur solemne festum, quo aliquod Christi mysterium repraesentatur, 62, 298, 316, 320. Sacramentum dicitur gratia sacramentalis metonymice, 316, 317, 389. Sacramentum dicitur mysterium arcanum, sub cujus involucro aliquid mysticum latet, 316. Duo praecipua sanctae Ecclesiae sacramenta, sanguine et aqua signata, fluxere ex latere Christi in cruce dormientis, 368, 384. Sacramentum vocatur sal, dari solitum catechumenis, 377. Sacramentum istud sumitur pro eo quod mysticum est, 378. Sacramenta olim vocabantur non solum septem sacramenta a Christo instituta, sed omnis ritus quomodocunque spectans ad sanctificationem, 425. Sacramenta, id est Missarum solemnia, 431; et orationes Missarum, 599. Sacramenta tria infirmis olim simul data, 536. Nullum poenitentibus olim dabatur sacramentum, 532.
- Sacramentalia sunt ritus, aut res ad aliqualem sanctificationem spectantes, 425.
- Sacramentarii et libri sacramentorum distinctio, 274, 340. Vide praefat. Liber Sacramentorum, Sacramentarium, et Sacramentarius liber, sunt nomina synonyma, 599. Codex sancti Gregorii rectius Sacramentarius inscribitur, ibid. A Gelasio papa primum editus, a sancto Gregorio magno reformatus et auctus, 600. Vide praefat. Librum Sacramentorum sancti Gregorii Adrianus papa misit Carolo magno, 617. Codices vet. libri Sacramentorum. Vide praef. IV, V. Lib. Sacram. utilitas contra haereses, praef. V, VI.
- Sacrificia, id est sacra facta, qui distinguantur a donis et muneribus quae in eadem canonis Missae oratione praecedunt, 283. Sacrificium non potest offerri, nisi in communione sanctorum, quorum memoriae communicamus, 285. Sacrificium pro fidelibus defunctis offerendum, ex traditione asseritur, 289. Sacrificium salutare figuratum per Melchisedech, qui in typo corporis et sanguinis Domini obtulit, 373. Hanc figuram Christus adimplevit, ibid. Hoc idem suis discipulis in sui commemorationem fieri praecepit, ibid. Sacrificia veteris legis suam dignitatem accipiunt ab eucharistico novae legis sacrificio, 174, 443. Varii circa sacrificium defectus, quibus emendentur poenis canonicis, 468. Sacrificium offerre non debent, nisi episcopi et presbyteri, 629. Sacrificio misto communicare, quid sit, 569. Olim prohibitum. In quo casu permissum, ibid.
- Sacrilegium intelligitur genus variorum cum daemone commerciorum, 467, 472. Quibus poenis canonicis afficiantur pro diversis hujus sacrilegii speciebus, ibid.
- Sagiensis Ecclesiae seu Salariensis in Normannia cod. lib. Sacram. Vid. praef.
- Salem sapientiae baptizandi cur accipiant, 364. Sal vocatur sacramentum catechumenorum, 377. Salis exorcismus ad aquam benedicendam pro dedicatione Ecclesiae, 147. Salis benedictio, ibid. Exorcizatur sal, ut aquae benedictae immisceatur, 533.
- Salomonis templum occidenti obversum, 329.
- Salutatio chrismatis recens confecti, 338; et olei catechumenorum, 339. Salutationis crebra mentio fit in ritu ordinandi apud Graecos, 526. Haec salutatio est, quae cum amplexu et amicitiae gratia fiat, ibid. Ejusmodi salutatione significatur sacra communio, amabilisque laetitia mentium inter se bene convenientium, ibid.
- [Col. 1453] Sancire, id est sanctificare, 174, 443.
- Sancta sanctis a sacerdote dicitur post Orationem Dominicam, panem consecratum attollente, 566.
- Sanctificare, id est ex terrena substantia sanctam facere, 290.
- Sanctorum omnium festum cum vigilia praecedente, 138, 712. Kal. Novemb. Festum omnium sanctorum, 138, 832. Hoc festum a Gregorio IV papa institutum, 420. In Gallia sub Ludovico Pio celebratum, ibid. Sub Carolo Magno in aliquibus Galliae locis jam celebratum, ibid. Sanctorum memoria in canone Missae, 285. Et sancti cujus festivitas celebratur, ibid. Et aliorum qui toto orbe celebrantur, ibid. Injuriam facit sanctis qui pro eis orat, 607. Qui intelligenda oratio, qua petitur ut prosit oblatio tali sancto ad gloriam, ibid. 608. Omnium sanctorum ornatus Spiritus sancti inspiratione substat, 372. Sanctos quosvis nominare post τὸ Andrea in oratione quae in Missa Orationem Dominicam sequitur, fuit olim licitum, 292.
- Sanctus, sanctus, etc., dicitur hymnus victorialis, 281. Antiquus hujus hymni usus in sacris mysteriis post praefationem, 281. Dicitur seraphica Theologia, ibid. Hic hymnus a Trisagio distinctus, ibid. Qui appelletur Trisagium a sancto Damasceno, et in liturgia Ambrosiana, ibid.
- Sandaliorum meminit Alcuinus et Leo Ostiensis, 556.
- Sanguis Christi solus datus aegroto valde debili, 554. Sanguis Christi olim a diaconis ministratus, 500, 569. Sanguis Christi poculum salutis; antiqua formula communionis, 580. Cui respondetur Amen a communicante, ibid. Per sanguinem et aquam, quae de Christi latere fluxerunt quid significetur, 384.—Sanguinis comestio cujuscunque animalis prohibita fuit aliquando in Ecclesia occidentali, pro more orientalis, 494. Hic mos non fuit universalis in occidente, ibid. Quidam Act. XV locum interpretantur de homicidio et humani sanguinis effusione, ibid.
- Sapere est aliud quam intelligere, 372.
- Sapientia minor est, si intellectu careat, 372.
- Satisfactio sumitur pro excusatione et purgatione, 526. Hae uno nomine Apologia dicuntur, ibid. Poenitens, qui satisfactionem sibi a sacerdote indictam ob aegritudinem adimplere nequit, quid faciat, 469. Sacerdos suscipiat eum ad sanctam communionem, cum onere satisfaciendi, si recuperet sanitatem, ibid.
- Saturnini (S.) martyris memoria colitur nonis Martii, 312. Saturninus alter martyr Romae passus tertio kalend. Decemb. 422. Tertio Kal. Decemb. Tolosae natalis sancti Saturnini episcopi et martyris, 142, 423.
- Saxones Angliae populi, 587.
- Scapularum unctio in catechumenis, 331. In principibus unctio fit inter scapulas, 589. Et in extrema unctione, 553.
- Scelerati et impii, juxta priscum Ecclesiae morem, arcentur Ecclesia, templo, sacris, et communi hominum societate, 451. Id quoque apud ethnicos in usu fuit positum, ibid. Hic etiam mos viguit apud Gallos ex Druidum institutione, 452. Haec erat apud eos poena gravissima, ibid. Viguit quoque in Germania, ibid.
- Sceptrum dicitur regiae majestatis insigne, 261. Traditio virgae a sceptri porrectione distinguitur, ibid., 592. Sceptri traditio, 595.
- Schola est collegium Cantorum, 323, [Col. 1454] et cantorum chorus, 785.
- Scholastica (S.) virgo, IV Idus Februarii, 28.
- Scientia fugat ignorantiam, et lumine suo eum quem repleverit illustrat, 372. Scientia nulla est, si utilitatem pietatis non habet, ibid.
- Scripturae sacrae olim servatae a lectoribus, 491.
- Scrutinii primi Electorum, sive catechumenorum denuntiatio fiebat feria secunda in hebdomada tertia Quadragesimae, 48. Catechumeni aetatis intelligibilis, de quibus sint scrutandi, 366, 379. Hunc morem scrutandi in Paschate baptizandos Ecclesia cur servaverit, ibid. Competentes Dominica Palmarum nomen suum dabant, et scrutinium subibant, 379. Scrutinium fieri solebat, tangendo saliva nares et aures competentium, 781, vel sine saliva, juxta alium usum, ibid. Hunc ritum Graeci non observabant, ibid. Praeter hunc ritum, insufflatio, exorcizatio, abrenuntiatio, et unctio scapularum et pectoris erant scrutinii ritus, ibid. Erant septem scrutinia, ibid. Quo ordine fieri solebant, ibid. In ipsis scrutiniis separabantur mares a feminis, 382.
- Sebastiani (S.) martyris Missa, distincta a Missa sancti Fabiani, 20. Vide Fabianus (S.).
- Secreta oratio in Missa, unde dicatur secreta, 293. Dicitur etiam oratio super oblata, ibid., 294. Secreta quoque vocatur oratio mystica Te igitur, etc. 252, 577. Secreta Missae persequuntur pontif. et presbyt. simul, 337.
- Secretarium, i.e. sacrarium, 241, 556.
- Secunda et Rufina (SS.) sorores, 407.
- Secundoli (S.) memoria colitur Nonis Martii, hic in carcere quievit, 312.
- Sedes episcopi in ecclesia aliis excelsior, 540. Fuit olim in usu ut episcopus, consecratione perfecta, in sede episcopali solemniter collocaretur, 520. Sancti Martini in humili sella sedentis in ecclesia humilitas commendatur, 340. Vanitas Pauli Samosateni in excelso throno sedentis in ecclesia ab episcopis arguitur, ibid.
- Semijejunia, 293. Olim in semijej. Missae tenebantur hora nona, ibid.
- Sennes (S.) in nominandi casu, seu nomen pro cujusque arbitrio, vel declinabile, vel indeclinabile, 409. Ejus festum III Kal. Augusti celebratur, 116, 409, 704.
- Sensibus nostris, id est nostris opinionibus plerumque fallacibus ne relinquamur, in oratione petimus, 177, 444. Et ut non noster sensus in nobis, id est nos non praeveniat, seu non ducamur nostris cupiditatibus, ibid.
- Sepeliri in basilicis olim vetitum, 486. Postea permissum, ibid.
- Septem fratrum martyrum, filiorum sanctae Felicitatis, natale sexto Idus Julii, 115, 407.
- Septima dies, quid significet, 301. Septenarius numerus sacer et mysticus, ibid., 371, 385, 386. In eo summa perfectio intelligitur, 371. Vel universitas, vel septiformis gratiae Spiritus septenario numero in Scriptura sacra signatur, ibid. Septimo die a nativitate nomen impositum infantibus apud Graecos, secundum Aristotelem, 350.
- Septuagesima olim erat initium jejunii hominum ecclesiasticorum, 314.
- Sepulcrorum violatores, quibus poenis leges et civiles et canonicae afficiant, 472. Mos erat olim thesauros mortuis consepeliendi, ibid., 484. Cur tot leges in sepulcr. violatores, ibid.
- Sepulturae officium, 480. Officium vetus sepulturae, 478. Vide Exsequiae. Quibus personis datum fuerit olim sepeliri [Col. 1455] intra ecclesiam, 486. Aetate sancti Augustini liberum fuit Christianis infra septa ecclesiarum sepeliri, ibid.
- Serapion senex, ab ecclesia ejectus, et poenitens, in mortis articulo, per Euchar. particulam sibi a presbyt. missam reconciliatus, in pace obiit, 470.
- Sergii (S.) martyris natale, Nonis Octobris, 418.
- Sermo episcopi ad poenitentes, lecto Evang. Ante diem festum Paschae, 457.
- Servi alieni et ingenui hominis venundatio, poenis canonicis plectitur, 467, 474.
- Severus et Severianus (SS.) Vide Quatuor Coronati.
- Sexagesimam indicere, cur presbyteri prohibeantur, 314.
- Sexagesimus numerus sacer, 314. Sexages, fructus, quid significet, ibid.
- Σημεῖα sunt plagulae quaedam ex purpura, togis senator, olim assutae, 325.
- Siderius episcopus Palebiscae, non legitime creatus a Philone Cyrenensi episcopo, 508, 513. Quia nec Alexandriae, nec a tribus episc. ordinatus, ibid.
- Sigismundus (S.) martyr, et Burgundiae rex, cujus intercessio invocatur pro febricitantibus, 615.
- Signaculum Domini dicitur confirmationis sacramentum, 359.
- Signatio oblatae et calicis, 292. Oblatae solius, ibid. Calicis solius, ibid.
- Signi, seu campanae benedictio, 438.
- Silvestri (S.) papae natalis et Missa, 13, 660. Vide Sylvester.
- Simeonis (S.) natalis, 664. Purificationis festum appellatur sancti Simeonis, 306. Simeonis Thessalonicensis, de ministro extremae unctionis, repudiata sententia, 534.
- Simonis et Judae (SS.) apostolorum vigilia, sexto Kal. Nov. 137; et quinto Kal. Festum eorumd., ibid., 711, 712. Fit eorum memoria in can. Missae, 3.
- Simplicii (S.) natale, quarto Kal. Aug. 408, 704. Alter sanctus Simplicius martyr, 139, 421, 608.
- Sindone munda corpora defunctorum involuta, 484.
- Sisinnius (S.) diaconus martyr, Romae passus sub Maximiano imperatore, 423.
- Sixti (S.) papae nomen recitatur in canone Missae, 3, VIII Idus Augusti sancti Sixti, vel Xisti papae natale, 117, 409, 705. Non fuit hic Xystus Pythagoricus homo et ethnicus, 409.
- Smaragdus (S.), 410.
- Σωλέας, vel τὸ σωλέον, vel σωλέα, est pavimentum ecclesiae, quod est ante fores sacrarii, inter chorum et sacrarium, in quo est altare, 524.
- Solidus apud veteres Romanos est nummus aureus, sex millia denariorum, 471. Solidus Francicus olim quadraginta denariorum erat, ibid.; ad valorem duodecim denariorum tandem redactus est, ibid. Octo denarii, qui faciunt solidos ducentos, 472.
- Solium regis, 593. Dum rex in solio collocatur, quae formula pronuntietur, ibid.
- Sotheris (S.) virginis natale, quarto Idus Februarii, 310.
- Species faciem significat, 400. A spe ad speciem, id est ad fruitionem, seu claram Dei visionem pervenire, ibid.
- Spiritus sanctus omnino quod attigerit, hoc sanctificatur, et transmutatur, 309. Panis et vinum transformantur in corpus et sanguinem Christi per illapsum Spiritus sancti, ibid. Sicut Verbum Dei per ejusdem Spiritus sancti infusionem incarnatum est, ibid. Spiritus sancti praesentia, sub visibili signo apparere dignatus est sanctis viris sacra mysteria conficientibus, ib. Presbyter in Cilicia non prius Missam [Col. 1455] inchoabat, quam videret Spiritum sanctum altari obumbrantem, ibid. Spiritus sanctus cum Patre et Filio unius substantiae, 370. Spiritus sanctus a Patre et Filio procedit, utrique consubstantialis, 365, 372, 379. Unus atque idem Spiritus cunctarum est fons virtutum, atque principium, ibid.
- Spirituum coelestium mentio fit in Missae praefatione, 280.
- Sponsae velatae, 598. Vide Nuptiae. Velatio.
- Sponsores in baptismo, 357. Vide Patrini.
- Sputum in scrutiniis adhibitum, 366. Vide Aures, Catechumenus, Baptizandus, Scrutinium.
- Statio, quid fuerit apud Veteres, 33. Collectae et stationes, qui olim fieri solitae, 604, 664.
- Σταυροφάνεια, i.e. crucis manifestatio, 415.
- Stella magis visa, non una fuit e multis; vel certe cursum praeter caeterarum consuetudinem, tenuit, 302.
- Stemma nunc dicitur quod olim diadema dicebatur, 592. Quid sit diadema, ibid. Stemma non est omnino quod diadema, ibid.
- Stephanus (S.), cur sancti Matthiae praeponatur in posteriori parte canonis Missae, 4, 290. Sanctus Stephanus additur sancto Andreae in oratione Libera nos, etc., quae sequitur Orationem Dominicam in Missa, 4. Nativitas sancti Stephani, et Missa ejus, 9, 391. Depositio reliquiarum sancti Stephani, 304.—Stephani (S.) episcopi et martyris natale, IV Nonas Augusti, 117, 705. Duae Missae assignantur, 705.—Stephanus papa Rhemis a Ludovico Pio imperatore receptus, variis Ecclesiae ordinibus Te Deum canentibus, 585.—Stephani Tornacensis episcopi responsum, et opinio de forma baptismi, 354.
- Sticarium est stricta tunica, 521.
- Stola dicitur orarium, quo sacerdos ordinatur, Missam celebrat, ad communionem accedit, 503. Stolae reductio in humerum dextrum presbyteri, 502.
- Strabo. Ejus sententia de auctore libri Sacramentor., praefat. III.
- Stramenta sunt tapetes qui substernuntur, 424. Cap. 55 reg. S. Benedicti, stramenta dicuntur lectorum, ibid.
- Subdiaconi, quo Missae loco ordinentur, 487. Distinctus olim subdiaconi habitus a diaconi, 325. Subdiaconus induitur tunica, diaconus dalmatica, ibid. Subdiaconus bigamus rejicitur inter ostiarios, aut lectores, ita ut Apostolum, aut Evangelium non legat, 491. Vetus mentio subdiaconorum fit in Ecclesia, 494. Ὑπηρέται. id est Ministri dicuntur subdiaconi, ibid. Subdiaconatus habebat olim locum inter minores ordines, ibid. Subdiaconatus non erat ordo sacer, ibid. Prohibebantur subdiaconi tangere vasa sacra, ibid. Subdiaconus non ordinatur per impositionem manuum, 221, 505, Ordinatur per porrectionem calicis vacui, et vacuae patenae, ibid. Olim non tradebatur subdiacono in sua ordinatione liber Epistolarum, 496. Non pertinebat ad eum legere in Missa, ibid. Subdiaconus injuste degradatus restituitur in gradum suum per patenam et calicem, 501. Subdiaconi apud Graecos ordinantur per manus impositionem, juxta constitutiones apostolicas, 521. 523. Est subdiaconi sacras fores, id est fores cancellorum sacrarii custodire, 523.
- Subjacere biennio, significat esse in tertio poenitentium gradu, in quo substernunt se episcopis manus sibi imponentibus, 473.
- Sublevatio imperatoris in clypeo, 583.
- Subsequens gratia dicitur gratia adjuvans, [Col. 1456] 318. Vide Gratia.
- Substratio est tertius gradus poenitentium, qui substernebant se, et capita supponebant episc. manibus, 461.
- Substratorium est id quod alicui substernitur, 495. Telae grossiores quae substernuntur pallis altaris, dicuntur substratorium, seu substratoria, ibid.
- Suessionensis Ecclesiae ratio ungendi infirmi, 554. Suessionensis monasterii beatae Mariae Codex. Praefat. V.
- Sufflatio ad faciendum catechumenum, 376. Triplex sufflatio episcopi, seu sacerdotis in benedictione aquae baptismalis quid significet, 349.
- Σύναξις, id est Collecta, Coetus, Processio, Conventus, sunt voces synonymae, 413.
- Συντάσσεσθαι, id est profiteri se Christo serviturum et adhaesurum, 383.
- Super oblata, cur dicatur oratio, et secreta, 294.
- Superbia hominis duplex contra Deum, 368.
- Superhumerale Graeci dicunt ὠμοφόριον, 556. Sed hoc superhumerale, ut ex rationali quod ei infra annectitur, non est simile omophorio, ibid. Vide Omophorion.
- Superpositio est abstinentia a cibo, die integra, 475. Vide Yperthetis.
- Superstitio paganica in mortuorum sepultura, ubi crines sibi incidebant, genas laniabant, aut mulieres, quae ista facerent, mercede conducebant, 469, 476.
- Sursum corda: haec verba praefationis Missae sunt antiquae institutionis, et apud Patres celeberrima, 279.
- Susanna (S.), 121, 410.
- Suscipere, i.e. colere, venerari, 416.
- Σύστασις, id est consistentia, quartus poenitentium gradus, 461.
- Suxurium, id est sessorium, 51, 69.
- Sylvester (S.) papa instituit ut presbyter liniat chrismate levatum de aqua, 385. Patres, qui ante Sylvestrum locuti sunt de unctione chrismatis, de ea quae fit in fronte ab episcopo sunt intelligendi, ibid. Vide Silvester.
- Symbolum interpretatur indicium, vel signum, vel collatio, 364. Symbolum est verae fidei integra et inconvulsa confessio, ibid. Quando et cur Symbolum tradatur catechumeno, ibid. Apostoli singuli proprias sententias conferentes, Symbolum, id est totius fidei collationem cur ediderint, ibid. In duodecim verbis duodecim apostolorum doctrina continetur, 365. Enarratio Symboli, ibid. Symbolum explicatum, et a baptizandis tenendum et intelligendum, ibid. Symbolum dabatur in Dominica Palmarum catechumenis competentibus, 378. Traditio symboli est mysteriorum quae in eo continentur expositio, ibid. Symbolum dicitur ab apostolis compositum, ibid. Factis abrenuntiationibus baptizandus recitat Symbolum, secundum antiquam consuetudinem, 384. Dicitur Symbolum professio sanctae Trinitatis, ibid. Recitatur Symbolum ante unctionem infirmi, 548. Symbolum Nicaenum in Ecclesia Romana ante annum 1014 non cantabatur in Missa, 562. Fuit usus contrarius in Ecclesiis Graecorum veterum, ibid. Quae fuerit hujus causa diversitatis, ibid. Hispani illud cantare coeperunt Recaredo regnante, ibid. In Missa Illyrici Symb. Nicaenum, seu Constantin. cantatur post incensum offertorii, 574.
- Symphorianus (S.) [seu Symphonianus, Symphronianus, Sympronianus], martyr, 139, 421, 608. Ejus officium, 819. Vide Timotheus (S.)
- Synaxis. Vide Σύναξις.
- Syriae virgines tonsae erant, 443.
- Ταχυγράφος, id est velociter scribens, seu notarum compendiis scribens, 343.
- Taddaei, seu Tatdaei, seu Tatthaei, apost., fit mentio in canone Missae, 3, 285. Thathaeus per apheresim, quasi Mattathaeus, vel Mattathias, formatur, 601. Taddaeus Latine interpretatur laudans, seu confitens, ibid.
- Tarvanae urbis episcopus sanctus Audomarus, et sanctus Autbertus Camerac. Vedasti corpus transtulerunt, 418.
- Te Deum laudamus, ex antiquo more cantatur in publicis gratiarum actionibus, 585. Illius mentio nulla ante sanctum Benedictum et Teridium sancti Caesarii Arel. discipulum, 586.
- Te igitur, etc. Haec oratio mystica vocatur et secreta, 252, 577. Haec oratio, cum verbis consecratoriis, olim in quibusdam locis, alta et clara voce proferebatur, 577.
- Telesphorus papa vulgo fertur instituisse ut Gloria in excelsis in missa caneretur, 277.
- Tempestatum immissores, qua poena canonica multentur, 467. Hi a Latinis dicuntur tempestarii, et a Graecis Nephodioctae, 472.
- Templa Orientem ut plurimum spectant, 329. Judaei ad Occidentis regionem conversi, orant, 330. Templa paganorum ad Occidentem ut plurimum, erant Orienti obversa, 329. Priscorum Graecorum templa ad occidentem vergebant, 330. Templum Chrismate perunctum in dedicatione, 430. Vide Dedicatio, Ecclesia, Basilica.
- Tempora unguntur in extr. unct., 553.
- Temporum quatuor jejunium primum olim non semper occurrebat prima hebdomada Quadragesimae, 317. Nec jejunium quarti mensis cadebat semper in hebdomadam Pentecostes, 400. Denuntiatio jejuniorum quatuor temporum, 105. 402. Jejunium primi mensis olim cadebat in hebdomadam primam mensis Martii, 403. Jejunium quoque mensis quarti cadebat in hebdomadam secundam mensis Junii, ibid. A Gregorio VII et Urbano II haec jejunia quatuor temporum fuerunt, ut nunc sunt, fixa, ibid. Feria quarta, sexta et Sabbato jejunetur usque ad horam nonam, ibid. Vide Jejunium.
- Terminalia pagani olim vocabant festum Petrae, id est agrorum termini. Sub nomine dei Termini colebantur, 311.
- Terrae motibus ineunte anno 1703. Roma et Italiae pars maxima afflicta est, 211. Orationes a sanctissimo domino nostro Clemente papa XI compositae contra istos terrae motus, ibid.
- Terrenarum rerum fit mentio in canone Missae, 281.
- Tetras, id est quarta feria cujusque hebdomadae, 470.
- Theodericenses Codices, praef. IV.
- Theodori (S.) mart. natale, 139, 712.
- Theodorici regis edictum, in violatores sepulcrorum, 472.
- Theodorus papa restituit consuetudinem cerei Paschalis benedicendi, 347.—Theodorus Judaeus primo arena baptizatus, deinde aqua, circa annum sexcentesimum, 355.
- Theodosius junior primus imperatorum Constantinop., solemni ritu a Proclo patriarcha coronatus est, 583.
- Theodulphus Aurelianensis episcopus non composuit hymnum Gloria laus, etc., 319. Conjurationis in Ludovicum Pium imperatorem accusatus et condemnatus fuit, ibid. Huic et caeteris ejusdem criminis reis apud Theodonis Villam imperator pepercit, 320. Theodulphi ejusdem libellus de ordine baptismi, 362. Theodulphus longe [Col. 1457] abest ab haeresi Monophysitarum, 382.
- Theodulus (S.), 693.
- Theophania, id est Dei apparitio, 301. Theophaniorum sacri dies, ibid. Vigilia Theophaniae jejunio caret, 302. Vide Epiphania.
- Theophilus Alexandrinus patriarcha statuit de moribus et capacitate clericorum ordinandorum diligenter inquirendum esse, 497. Ejus facultas requiritur ad ordinationem Siderii Palebiscae episcopi, 508. Ejus manus impositio necessaria ad ordinationem episcopi Olbiatis, ibid.
- Theophronius Cappadox sectator Eunomii, 353. Auctor ipse, cum Eutychio, unicae in baptismo mersionis, ibid.
- Thesauri olim mortuis consepeliebantur, 472. Vide Sepulcr. violatores.
- Thessalorum severior disciplina circa tempus baptismi, improbata, 399.
- Thomas (S.) apostolus, 144. Ejus fit memoria in canone Missae, 3. Officium ejus, 842.
- Thomasius Gelasianum Codicem publicavit, praefat. III.
- Thurificationis usus in Ecclesia est antiquus, 428.
- Thymiama ad ingressum domus infirmi incensum, 543.
- Tiberius imperator fuit coronatus ab Eutychio patriarcha Constantinop., 584.
- Tiburtii (S.) natalis XVIII Kal. Maii. 83, 689.—Tiburtii (S.) martyris natale, III Idus Augusti, 121, 706, 815.
- Tilius (Joannes) et Tiliana Bibliotheca. Vide Praefat.
- Τιμὴ episcopatus, etc., id est honor, quo nomine Graeci nuncupant tres praecipuos ordines, diaconatum, etc., 499.
- Timor dum premit mentem, ne de praesentibus superbiat, de futuris illam spei refectione confortat, 372. Timor solus, sine aliis virtutibus, ad bonam actionem inutilis, ibid.
- Timotheus Aelurus, Alexandriae episcopus, in exsilium pulsus, 512.—Timotheus alter, civium Alexandrinorum calculis, in locum Aeluri sufficitur, 512.—Timothei (S.) natalis, cujus festi duae sunt Missae, prior sancti Timothei, altera sancti Symphoriani, 412, 708.
- Tinnibulum est vasculum ad invitandos filios Ecclesiae praeparatum, 146.
- Tintinnabula in tunica pontificis, ad similitudinem sacerdotis Aaronici, 557.
- Tituli dicuntur Ecclesiae ad quas ordinantur clerici, 496. Dicuntur tituli cardinales Romae, ad quos diaconi et presbyteri ordinantur, et quasi incardinantur, id est fixi statuuntur, ibid. Mos olim inoleverat ut nulli clerici ordinarentur, nisi ad certam Ecclesiam, martyrium, vel monasterium ibid.
- Tonsura clericalis datur apud Graecos in ordinatione lectoris, 448. Mos est vetus Ecclesiae Romanae ut clericalis dignitas per comae tonsuram tribuatur, ibid. Idque ante ullam ordinum susceptionem, ibid. Mos ille Graecorum non fuit universalis, quia pueri allecti sunt in clerum, qui lectores non erant, ibid. Tonsurae ecclesiasticae auctor fuit sanctus Petrus Apostolus, ibid. Quid significet tonsura clericalis, ibid. Haec non est duplex, sed unica tonsura, 449. Antiqua sancti Petri et priscorum clericorum corona repraesentat coronam Christi spineam, ibid. Vide Clericalis dignitas, Corona cleric.—Tonsura comae in morte parentum prohibetur, 469. Haec erat paganorum, inter alias in funeribus superstiones, fieri solita, 476. In lege duodecim tabularum haec insania prohibetur, 477. Haec capillorum rasura, luctus causa etiam apud Graecos fuit in usu, ibid Vide Aegyptii. Ad capillaturam [Col. 1458] puerorum primo tondendam oratio specialis olim dicebatur, 234, 533.—Tondebantur virgines lapsae poenitentiam acturae, 443. Virgo Romae professa, cum venisset Bethlehem, ut morem gentis servaret, tonsa est, ibid. Si mulier, ob vitam monachicam tondeat comam, excommunicetur, ibid. In partibus Aegypti et Syriae sanctimoniales tondebantur, ibid.
- Torre ex ara rapto, in aquam immerso, pagani lustralem eam faciebant, 348.
- Translationis sanctorum die, non ipsa translatio, sed dies depositionis olim celebrata est, 407, 418.
- Trigami notati ab Ecclesia, et poenis canonicis subditi, 476.
- Trigesimus fructus, quid significet, 314. Nuptiarum dies trigesimus, a veteribus devote celebrabatur, 596. Numerus trigesimus sacer, 314.
- Triginta ( τὸ ) refertur ad nuptias, sicut sexaginta ad viduas, 314.
- Trinam baptizandus facit professionem, id est recitat Symbolum, 384. Trina immersio in baptismo, 352. In trino vocabulo unicam credimus Majestatem; ubi personae non excluduntur, 6, 295.
- Trinitatis (S.) professio dicitur Symbolum quod reddunt, id est recitant baptizandi, 384. De festo sanctissimae Trinitatis celebrando olim fuit controversia, 401. Trinitatis praefatio, ibid. Dominici dies honori sanctissimae Trinitatis deputati sunt, ibid. Cur censuerit olim Romana sedes nullum diem specialiter ascribendum solemnitati sanctae Trinitatis, nec sanctae Unitatis, ibid. Officium sanctissimae Trinitati ab Albino et Stephano Leodiensi compositum, 725. A sede apostolica fuit repudiatum, 401. Festum sanctissimae Trinitatis olim celebratum postea intermissum, ac tandem a Romanis pontificibus instauratum, ibid.
- Trisagium, quid sit; et qui distinguatur ab hymno victoriali et seraphico, 281. Trisagium non primum a Proclo Constantinopolitano institutum ut in sacra liturgia caneretur, ibid. Puer sub omnium conspectu in coelum raptus, audivit ab angelis in coelo hunc hymnum cantari, 282. Huic hymno Petrus Knapheus adjecit: Qui crucifixus est pro nobis, quartam inducens in Trinitate personam, ibid. Quaedam Trisagio catholice addita verba a Calandione Antiocheno, ibid. Quaedam a multis Europae provinciis, ibid.
- Triumphus Christi crucem significat, 391.
- Τροπάριον, id est versiculus, 570. Quando hunc Graeci psallant: Impleatur os meum laude, ibid.
- Tunica induuntur subdiaconi a pontifice dicente: Stola jucunditatis, etc., 496. Tunica quam alii dalmaticam appellant, induitur pontifex, 557. Haec tunica gyris in tintinnabulis refecta, 243.
- Tunsio pectoris fieri solita ad vocem, Confiteor, 559. Tundere pectus est arguere quod latet pectore, ibid. Qui tundit pectus et non corrigitur, solidat peccata, non tollit, 560.
- Turris usus erat ad sacrum ministerium deferendum, 151. Ipsum Christi corpus in turre gestari olim erat solitum, 152.
- Tutoare, id est titubare, 476.
- Typus quartanus et quotidianus significat formam seu regulam, qua febris quasi sibi praefixa hominem corripit, 616 Febres typicae, febres erraticae, ibid.
- Umbilici unctio in extr. unct., 554.
- [Col. 1459] Unctio sacerdotum, regum, et prophetarum in Veteri Testamento, 331, 515. Martyres uncti et confirmationis sacramento roborati, 331. Fuit vetus consuetudo, ut baptizati statim chrismate ungerentur in vertice a presbytero, 355. Quid haec unctio significet, ibid. Unctio chrismatis in vertice non est confundenda cum unctione chrismatis in fronte, ab episcopo facienda, 385. Prima dicitur a Sylvestro papa instituta, ibid. Patres omnes qui ante Sylvestri papae aetatem de unctione chrismatis scripserunt, de ea quae fit in fronte sunt intelligendi. ibid. Patres Graeci unctione quae fit in vertice carentes, de ea quae fit in fronte semper debent intelligi, ibid. Latini Patres aliquando de ea quae fit in fronte, aliquando de ea quae fit in vertice, aliquando etiam loquuntur de ea qua haeretici quidam reconciliantur, 385. Unctio in vertice non fiebat a presbytero, quando chrismatio in fronte praecesserat, ibid. Hoc fiebat ita quoties episcopus ipse baptizabat, quod frequentissime accidebat, ibid. Discrimen inter duas illas unctiones, frontis et verticis, 386. Haec est caeremonia baptismi, illa est sacramentum a baptismo distinctum, 429.—Unctio duplex capitis in ordinatione episcopi, 516. Unctio quoque pollicis, ibid. Unguntur manus episcoporum in ordinatione, 515, 516. Unguntur manus presbyteri in ordinatione, 503. Ungitur etiam caput ejusdem presbyteri, ibid. Manus diaconorum olim in Gallia chrismate ungebantur in ordinatione, 501. In ordinationibus episcopi et presbyteri unctione carent Graeci, 526. In his ordinationibus sanctus Dionysius nullam unctionis fecit mentionem, ibid. Unctio tamen in usu fuisse olim apud Graecos videtur, ibid. —Unctio Regum, 589. Reginarum, 595. Principum, ibid Unctio altaris, 429. Unctione chrismatis cruces perfunduntur in Dedicatione Ecclesiae, 430. Unctio reliquiarum, quae reconduntur in altari, apud Graecos, 436. Confessio etiam, id est locus in quo reliquiae reconduntur, ex chrismate cruce signatur in quatuor angulis, ibid. Unctio extrema. Vid. Extrema unctio. Unctionis extremae ritus ex Codice Ratoldi, 537. Ex Codice Tiliano, 540. Ex Codice monasterii sancti Remigii Rhemensis, 543. Ex Codice Ecclesiae Suessionensis, 554.
- Ungenda defunctorum corpora, more apud multos olim usitato, 483. Fuit alia defunctorum unctio inter ipsas exsequias, cum divinis hymnis decantatis, ibid. Cur haec secunda unctio fieret, ibid. Vide Defuncti. Exsequiae.
- Unguenti alabastrum, quid significet, 366. Unguentum Graecorum ad confirmationem, 326.
- Unguere, seu ungere pedes Jesu, quid sit, 366.
- Ungulae sunt instrumenta ferrea praecurva et acuta in modum unguis lacerandae carni idonea, 477. Ungues; seu ungulae, quarum est usus in torturis, seu quaestionibus, ibid. His martyres torquebantur a carnificibus, ibid. Dicuntur fidiculae, quod findant, ibid. Erant bisulcae seu bifidae, id est duos mucrones habebant incurvos, ibid.
- Urbani (S.) papae et martyris natale, octavo Kal. Junii, 88, 393, 696.—Urbani papae VIII jussu Apologia edita, 530. Vide Apologia.
- Urceoli vacui porrectione ordinantur Acolythi, 494.
- Usurarii quibus poenis canonicis plectantur, 467, 474.
- Uvae maturae benedicuntur, ex institutione [Col. 1459] Eutychiani papae, 234, 410. Constantinopoli offeruntur uvae in altari Ecclesiae Blachernarum a patriarcha in die dormitionis sanctae Mariae, ibid.
- Valentini haeresis, qui coeleste corpus Christo tribuebat, proscribitur, 299.—Valentini (S.) martyris natale, XVI Kal. Martii, 28, 310, 665.
- Valeriae (S.) natalis concurrit cum sancto Vitali; et Missa de pluribus martyribus, 391.
- Valeriani (S.) martyris natale et Missa, 8, 689.
- Vasa Ecclesiae non licet, nisi pro redemptione captivorum frangere, 433. Vasa altaris servari solent in sacrario, seu secretario, ibid. In alio vase debent lavari pallae altaris, in alio pallae corporales, seu corporalia, 222, 495. Vas aquae benedictae ad fores Ecclesiae, 348. Vasorum contactus in ordinationibus est necessarius, 509. Utrum et qualis esse debeat, ibid.
- Vedasti (S.) natale, Kal. Octobris Atrebate, 418. Hic dies est translationis ejus, ibid. Haec translatio facta est ex aede sanctae Mariae ad Nobiliacum monasterium, ibid. In Missa, non translationis, sed dies natalis celebratur, ibid. Sancti Vedasti natale VIII Idus Februarii, 309. Missa habetur de sancto Vedasto, VIII Idus Februarii, 418. Officium sancti Vedasti, 827. Translatio sancti Vedasti facta a sancto Autberto Cameraci episcopo et S. Audomaro Tervarnensi episc., 418.
- Vel, particula disjunctiva saepe sumitur pro copulativa, etc., 284, 342, 427, 486.
- Velamen, quo renatorum capita teguntur, quid significet, 370, 386.
- Velata facie exorcizati, 377.
- Velatio virginum solemnis, 441. Quid significet velatio virginis, ibid. Qua fiat virginis aetate, ibid. Qui velatio differat a virginis professione, ibid. Cur sponsae in nuptiis velentur, 598. Vide Nuptiae.
- Velum olim ad cancellos chori, in quo stabant clerici, erat appensum, 435. Velum mysticum, 436.
- Verbum abbreviatum per Isaiam prophetatum in Symbolo et Oratione Dominica plerique intelligi volunt, 365. Verbo divino assumente humanitatem, non est facta naturarum confusio in tertia, 382. Verbum assumpsisse hominem, qui intelligatur, ibid.
- Versus τοῦ κοινωνικοῦ, quando a Graecis cantari solitus, 570. Versus post offerendam, quare dicantur, 582. Versi declinatorii, qui sint, 730. Cur ita vocentur, ibid.
- Vertex, cur non ungatur infirmis, 553. In vertice presbyter baptizatum ungebat chrismate, 358, 361, 371. Haec unctio omittebatur, cum episcopus baptizaverat, 385. Unctio in vertice instituta erat ob defectum episcopi, qui statim ungebat in fronte neophytum, quem baptizaverat, ibid.
- Vesperae feriae quintae in coena Domini, quales, 333. In ipso choro genibus flexis omnes clerici, vel monachi privatim sub silentio vesperas recitant, 343. Sabbatum sanctum non habet vesperas, 388. In Codice Ratoldi, tales sunt hujus diei vesperae, quales nunc in Breviario Romano, 339. Vespertina synaxis inclusa in Missa in coena Domini et in Sabbato sancto, 334.
- Vestiarium est locus vestimentis recondendis idoneus, 581. Sed proprie in quo custodiuntur regis, vel imperatoris vestimenta, ibid. Vestiarium Ecclesiae est sacrarium, seu secretarium, in quo vasa sacra et sacrae Ecclesiae vestes [Col. 1460] reconduntur, ibid.
- Vestis honor non commendat pontificalem gloriam, 514. Vestis virginum nigra, 167, 440. Vestes apud Romanos sunt indumenta, 581. Basilica sancti Joannis Romae, cur dicatur sanctus Joannes ad Vestem, 730, 731. Vestibus pretiosis induta corpora defunctorum, 483. Vestes sacrae, 341, 556. Ad vestem, id est ad locum in quo baptizandi vestem deponebant, aut baptizati vestem albam induebant, 785.
- Vetula aut cervolo facere non licet, kal. Januarii, 472. In vetula vadere, quid sit. Vide Cervulus.
- Viaticum olim dabatur infirmis post extremam unctionem, 237, 536. Tria sacramenta, poenitentiae, extremae unctionis et Eucharistiae infirmis simul conferebantur, 536. Praeter formulam confessionis ab infirmo dicendam, praemittebat infirmus secretam omnium, et cum circumstantiis in particulari peccatorum, 553. Ob imminens periculum mortis corpus sanguini intinctum aegroto porrigebatur, 554. Qui corpus Christi deglutire non valebant, solo sanguinis haustu, communicabant, ib. Tertia pars hostiae consecratae reservatur ad viaticum pro aegrotis periclitantibus, 583.
- Victor (S.), 416. Vide Mauricius (S).
- Victorinus (S.), martyr, 139, 420. Vide Quatuor Coronati.
- Viduae, pro quibus solemniter oratur in Parasceve, sunt viduitatem solemni ritu professae, 63, 322. Ritus professionis viduae, et induendi eam, 440.
- Viennae calamitates, propter quas S. Mamertus Rogationes instituit, 393.
- Vigilia alia dicitur ad nonam, id est pervigilium, alia vigilia nocturna, 295. Vigilia duplex in festo sanctorum apostolorum Petri et Pauli, prima in initio noctis, secunda in maturitate, id est media nocte, 405. Vigilia festi sanctorum Gervasii et Protasii, 108, 700. Vigilia sancti Remigii, 417. Vigiliae nocturnae in veteri basilica ante novae dedicationem, 423.
- Vincentii (S.) martyris natale, et Missa, XI Kal. Februarii, 21, 663.
- Vincentius Victor arguitur, quod membra corporea asserendo tropice de Deo, animae hominis proprie tribuebat, corpoream eam asserendo, 382.
- Vinum in calice non consecratum qui sanctificetur per species panis consecrati, admistas, 341. Vinum de Graeco, de pactis, de procantu, de procoma, quid sit, 786.
- Vir superstes viginti uxoribus, ducit uxorem mulierem viginti duo viris superstitem, 476.
- Virgae traditio a sceptri porrectione distinguitur in coronatione regum Francorum, 592. Virga est quae dicitur manus justitiae, ibid. Vide Manus justitiae.
- Virgines, pro quibus solemniter oratur in Parasceve, sunt devotae Deo, seu professae virginitatem, 63, 322. Postquam virgo Christus de Maria virgine prodiit, tum Virginis partu victa est libido, 439. Virgines Deo sacrari, antiquus mos est Christianorum, 410. Episcopi est virgines consecrare, ibid., 167. Presbyter, inconsulto episcopo, virgines non consecret, ibid. Quibus diebus virgines consecrari jubeantur, ibid. Olim virgines Deo sacratae pulla veste induebantur, ibid., 167. Velatio virginis, qua aetate fiat, 441. Professio virginitatis, quo fiat anno aetatis, ibid. Olim virgines Deo sacrae solemni ritu velabantur, ibid., 168. Velatio virginis est consecratio ejus, et strictissima cum Christo sponso conjunctio, ibid. Votum virginitatis et veli susceptio [Col. 1461] distinguuntur, ibid. Mitram quasi coronam virginalis gloriae praeferat in vertice, 442. Mitra est pileum phrygium caput protegens, quale est ornamentum capitis devotarum, ibid. Virginum crines sparsi, et soluti erant instar sponsarum, ibid. Virgini lapsae injungitur in poenitentiam crinium tonsio, juxta priscum morem, 443. Virgo Romae professa, cum venisset Bethlehem, tonsa est, ut morem gentis servaret, ibid. In partibus Aegypti et Syriae olim sanctimoniales, seu virgines, seu viduae tondebantur, ibid. Postea apud Latinos et Graecos tonsio sanctimonialium venit in usum. ibid.
- Visitatio seu unctio infirmorum, quae extrema unctio dicitur, est ultimum Christianae legis sacramentum, 532. Ejus effectus, ibid. Maxima fuit olim Christianorum cura visitandi infirmos, ibid. Ritus visitationis infirmorum, 232, 532. Orationes dici olim solitae in visitatione infirmorum, 235, 533. Quantam olim sacerdotes curam gererent circa infirmos, 536, 537. Vide Infirmi, Extrema unctio.
- Vitalis (S.) martyris natale, IV Kal. Martii, 85, 391, 693. Decimo sexto Kal. [Col. 1461] Martii natalis sancti Vitalis, 28, 310.—Vitalis (S.) unus ex sociis sancti Mauricii, 416, 417. Vide Mauricius (S.).
- Viti (S.) natalis XVII Kal. Julii, 402.
- Vitta nubentium, quid signif., 598.
- Vivat rex! Haec acclamatio fieri solita in coronatione regis, 594. In sublimatione Salomonis in regnum Judaeotum facta est, ibid. In coronatione Justini minoris, Philippi Augusti, et aliorum legitur facta, ibid.
- Vivificas ( τὸ ) in canone, id est panem inanimatum convertis in corpus Christi vivum, 290.
- Voconium Castellani Mauritaniae oppidi episcopum quidam faciunt auctorem orationis a qua canon Missae incipit: Te igitur, etc., 283.
- Vota sua, quid in canone significent, 284. Vota sunt sacrae preces, etiam apud ethnicos, 285. Votum, id est desiderium et voluntas, 167, 441. Votum, oratio sacra et divina, 231, 531.
- Votiva dona dicuntur, sacramenta corporis et sanguinis Christi, 12, 300, 317. Votiva martyria, id est devota, Deo oblata et consecrata, 410. Devotus, id est promptus, et alacris ad Dei cultum, dicitur votivus, 439.
- [Col. 1462] Walafridus Strabo. Vide Strabo.
- Xistus Pythagoricus. Vide Sixtus.
- Ὑπαπαντή, , seu Ὑπαντή, id est occursus, quo nomine appellatur Purificatio beatae Mariae Virginis, 306.
- Ὑπηρέται, id est ministri, qui dicuntur subdiaconi, 494.
- Ὑπέρθεσις, id est superpositio, est abstinentia a cibo die solido et integro, 475. Est etiam superpositio jejunii, superadditio, et dilatatio, ibid.
- Ὑπερτιθέναι, id est superponere, et jejunium jejunio superaddere, 475.
- Ὑπόπτωσις id est substratio, tertius poenitentium gradus, 461.
- Zenonis ((S.) natale, XVI Kal. Martii, 28, 310.
- Zosimo papae tribuitur praeconium Paschale in benedictione cerei solitum cantari, 344, 347.
- Zotici (S.) natale, quarto idus Februarii, 310.
A
B
C
D
E
F
G
H
I
J
K
L
[Col. 1439] M
N
O
P
[Col. 1451] Q
R
S
[Col. 1457] T
U
V
X
Y
Z
Index in Commentarium praevium
- [Col. 1461] Abundantius acolythus regionis quartae tit. Vestinae, XVIII.
- Acolythorum ordinatio, CIV, CV, CVI. Acolythorum quot genera Romae, XVIII, XIX; ad titulum ordinati, ibid. Acolythus ne baptizet cum diacono, sed subdiaconus, c. Acolythi sacramentorum portitores, XXXIX. Acolythi sacculos oblatis consecratis plenos deferentes, LIV, LV.
- Adoratio Eucharistiae ante Berengarium. LXVI. Ador. hostiae in Missa, XLIX.
- Adriani papae responsio ad monachos Corbeienses, CII. Adrianus primus legendarum Romae martyrum passionum auctor, CXXVIII,
- Agnus Dei in Missa, post communionem cantatus, LIV; in communione, ibid. et seq. Agni oblatio cum corpore Christi, XCIX.
- Agobardus in Amalarium, III, IV.
- Alexandri Alensis locus de communione sub unica specie, LXI.
- Alexandrinus episcopus solus populum docet, XLIII; ad Evangelium non assurgit, ibid.
- Alleluia quando in Missa dicendum, XLI, XLII. Alleluia solemne in Sabbato Paschae, XCVII, XCVIII. in Quadragesima et Missis defunctorum, ibid.
- Altare Lateranensis ecclesiae cavum, LXVII, LXVIII. Ad cornu altaris communicantes confirmati, LVIII. Altaria septem Romae celebrata Sabbato Paschae, C.
- Amalarius Lugdunensis chorepiscopus et abbas, III, et seqq. Ejus libri vindicantur, ibid. Amalarii loco insignes explicantur, LXXXI, LXXXII, etc.
- Ambones veteres, ab odeis hodiernis diversi, XXI; eorum forma, ibid., numerus, XXV.
- Ambrosianus cantus in Ecclesia Casinensi quando desierit, CXXVIII.
- Amulae vini a diaconis receptae in Missa, XLIV, XLV.
- Antiphonarius liber, III, IV.
- Arausicanus canon explicatus, CXXXIX.
- Archipresbyter, ordinatione primus inter presbyteros, XVI.
- Arnoldus ex comite monachus Ratisponae, XX.
- Atrebatensis Ecclesiae ordo, CXLV.
- Augustini Picolominei episcopi Pientini opus de sacris caeremoniis, VI, X.
- Baptismi ritus, XCV, et seqq. XCIX, [Col. 1461] Baptismi ministri etiam diaconi, XCVI.
- Baptizatorum susceptores, XCVI.
- Basilicarum Romae numerus saeculo tertio, XII, XIII.
- Bedae locus de cereo paschali, CI.
- Benedictio episcopalis in Missa ante Agnus Dei, LII. Benedictionale male assutum novae Gregorii papae Editioni, LII. Additionis hujus auctor Grimoldus abbas, CXLVII.
- Benedictus basilicae sancti Petri canonicus et caeremoniarius, IX, XXXII, etc.
- Bernardi abbatis sententia de vino per contactum corporis Dominici sacro, non consecrato, XC.
- Brandea, panni apostolorum Petri et Pauli sepulcro immissi, CXXXIII.
- Bulla cardinali celebraturo ad altare sancti Petri necessaria, CXXXVII.
- Calices majores et ministeriales seu scyphi in Missa, XLV, LVII. Calix ansatus, XLIX, campanulis instructus, L. Calix sanctificatur ex contactu particulae consecratae, LXXVI et seqq. Calicis duplex refusio ad populi communionem, LVIII, LIX. Calix communionis, traditionis tessera, LXI.
- Cambuta seu baculo pastorali non utuntur Romani pontifices, nec episcopi cardinales Romae, CXXIV.
- Cameracensis ecclesiae ordo, CXLV.
- Campanae pulsatae in consecratione hostiae, XLIX, L.
- Candelabrum lapideum operis, tessellati ambonibus adjunctum, XXV.
- Canon Missae quando incoeptus, XLIV, XLVIII. dictus submissa voce, ibid.
- Capsa vas Eucharistiae portatile, CXXXIX. Turris dicta, CXL.
- Cardinali ad altare sancti Petri sacra facturo necessaria bulla, CXXXVII, ad cancellos appensa, ibid. Cardinalium in episcopos imperium, X, XI. Cardinales ad solos devoluta pontificis creatio, CXV.
- Carolo Magno concessa facultas eligendi pontificem, et ordinandi apostolicam sedem, CXIII. Caroli V imperatoris communio coram papa, LXIII.
- Carthusianorum prostratio in Missa, L.
- Cassander Ordinis Romani Editor, V.
- Catabarbara patricia, seu sancti Stephani minoris Romae monast., XXVIII.
- Catafarfara, seu Cata galla patricia et [Col. 1462] sancti Stephani majoris Romae monasterium, XXVIII.
- Cataractae seu fenestella duplex in confessione sancti Petri, CXXXIII.
- Cencii de Sabellis cardinalis liber Rituum, III, IX, X.
- Cerei paschalis benedictio duplex, CI. Cereo paschali inscriptus annus passionis, CI.
- Christophori Marcelli archiepiscopi Corcyrensis rituum libri vexati, V et seqq.
- Chrysogoni (S.) ecclesiae abbas et monachi, XXVII.
- Ciborium altaris dictum propitiatorium et umbraculum, XXII.
- Clementis (S.) ecclesiae Romanae ichnographia, XXIV et seqq.
- Clericorum Romae collegia fere nulla ante saeculum nonum, XXVII.
- Coemeteria, ecclesiae supra martyrum corpora erectae, XVI.
- Collecta ad stationes ineundas, XXXI, XXXII. Unde sic dictae orationes, ibid. et XXXIII.
- Communionis in Missa ritus, LII et seqq. Communio ab episcopis stantibus, a genuflexis presbyteris percepta, LVIII. Communio laicorum non ex puro sanguine, LXI, LXII. Communio ad cancellos, CXXXVIII. Communio paschalis absque licentia episcopi de manu papae, CXXIX. Communio percepta cum osculo et pace, LVI. Communio absque sanguine Domini die Parasceves, LXIX, cum sanguine seu vino consecrato, LXXIV, LXXV. Communio sub utraque specie data imperatori et regi, LXII; principibus, ibid.; non tamen Frederico imperatori, LXIII. Communio laicorum sub utraque specie quando desiit, LXI et seqq., XC, XCI, CXXIX. Communio infantium, XCVIII. Communio parvulorum ex solo haustu sanguinis, C. Communio dicta antiphona, cum fideles communic., CXLV.
- Confessio sub altari, XXI, XXV. Confessio sancti Petri Romae, CXXXI, CXXXII. Martyrium apud Graecos, ibid. Unde sic dicta apud Romanos, ibid. et seqq. Descriptio ejus, CXXXII.
- Confirmari, Dominicum sanguinem accipere, LVI, LXX et seqq.
- Confirmationis sacramentum post baptismum, non ut baptismi appendix, XCVI, XCVII.
- [Col. 1463] Consecrare, simul sacrare, LV.
- Consecratio vini fitne per contactum hostiae jam consecratae, LXXVI et seqq.
- Continentiae votum diacono praescriptum, CVI.
- Convivaturi cum pontifice, invitati et descripti in Missa, LIV.
- Cornelii papae ad Fabium epist., XII.
- Corpora fidelium a paganorum cadaveribus discretis in locis posita, CXXX.
- Crux et vasa sacra in supplicationibus delata, XXXIII, XXXIV. Crucis adoratio in Parasceve, LXXI, LXXII.
- Curules duae pontificae, CXXXII, CXXXIII.
- Cypriani locus insignis de Romani pontificis electione, CXI. de fidelium sepulcris, CXXX.
- Decanicae ecclesiae Romae quid, XII.
- Diaconi ordinatio, CVI. Ne cantorum exerceat officium, ibid. Diaconi antiquitus ministri baptismi, XCVI, C. Diaconorum munus calicem praebere communicaturis. LVII, LVIII, LIX. Diaconorum in presbyteros officia, tum superbia, XLII. Diaconi, non suscepto presbyterio Romani pontifices, CXIX. CXX. Alii in episcopos electi per saltum ordinati, CVII, CVIII. Diaconi in Parasceve corpus dominicum portabant, LXXI. Diaconi Romae septem regionarii nec plures tempore Sozomeni, XVI, XVII, XVIII. Eorum subscriptionis ordo, ibid. Diaconi palatini Romae, XVIII. Diaconi cardinales sub utraque specie communicati ab Urbano II, LXII. Diaconus ad austrum conversus canit Evang., CXLII, CXLIV.
- Diaconiae, ecclesiae Romae, XII, XVI et seqq. Diaconiae pater, XVII.
- Dionysianis diacono et subdiacono permissa communio sub utraque specie, LXIII, LXIV.
- Dominica oratio sola in officiis ecclesiae Lateranensis adhibita, CXXIX. Dominica mediana quae, CXXVI, CXXVII.
- Dominicis diebus Missa mane dicta, CXLV.
- Dominicum corpus, corpus et sanguis Domini dictum, LXXI.
- Domni denominatio papae data, CXXIV.
- Ecclesiae arcani ritus an proferendi in lucem, VI, VII. Ecclesia rituum varietate decoratur, CXLI, CXLII. Ecclesia publica civitatis a titulis distincta, CXLVI. Ecclesiarum Romanarum veterum forma, XXI et seqq. Ecclesiarum ruralium ad principem ecclesiam accessus, XXXI.
- Egistus imperialis a secretis, XXIX.
- Eleemosyna solemniter a Pontifice data Sabbato ante Palmas, LXIV, LXV.
- Elevatio corporis et caiicis in Missa quando coepta, XLIX.
- Episcoporum ordinationes, CVII; per saltum, ibid. et CVIII; an ab uno Romano pontifice seclusis aliis episcopis, ibid. Episcopi stantes, presbyteri genuflexi communionem accipiunt, LVIII. Episcopi papae suffraganei, hebdomadarii in Lateranensi ecclesia, XXIX, XXX. Episcoporum in cardinales vilia servitia, X, XI. Episcopus in Romanum pontificem ieligi non potest, CXIX.
- Ernulfi Roffensis episc. locus, XCIV.
- Eucharistia, dicitur Sancta in plurali, XXXVI. Initio missae ex priore sacrificio allata, ibid. Eucharistia sumpta solo haustu sanguinis, C. Eucharistia reservata on conditorio, XXXVI. Duplex ejus partiula in calicem missa, XXXVI, XXXVII, LI, LV, dicta fermentum, XXXVIII. Quomodo asservata apud Romanos, CXXXIX. Eucharistia in capsa initio Missae ad altare delata, CXL, CXLII; delata in processione Palmarum, LXVI; aliis diebus, LXVII. Eucharistia in Italia nusquam suspensa, CXL. A presbyteris et diaconis manu, a subdiaconis ore percepta, LVIII; olim omnibus in manu tradita, LIX; in [Col. 1463] sacculis delata ab acolythis, XXXIX, CV. Eucharistiae intinctio, XCIV; non probatur, LXII. Eucharistiae vas fixum conditorium, cophinum et armarium; portatile capsa dictum, CXXXIX. Turris, CXI.
- Evangelia super caput electi pontificis a quo teneri solita, CXVII. Evangelium in feretro delatum Dominica Palmarum, LXVI. Evangelium diaconus canit ad Austrum conversus, CXLIV. Evangelium dum dicitur, curvi stent sacerdotes, XLII.
- Februario mense vel in Quadragesima factae ordinationes, CIII.
- Fenestella duplex in tumulo sancti Petri, CXXXII, CXXXIII.
- Fermentum ab Innocentio memoratum est Eucharistia, VIII, XVI, XXXVII, XXXVIII; quando mitti desuetum, XL. Fermentum in consistorio Lateranensi datum quid? LXV.
- Fistula seu calamo haustus Christi sangus, LXX, CXXIX.
- Flabellum ad muscas abigendas in Missa, XLVII.
- Flaviae filiae Xanthippi donatio, XXIX.
- Flavius Annius Fularius Epiphanius praefectus Urbis, XXIII.
- Flori dicta adversus Amalarium discutiuntur, III, IV, V.
- Galliarum universalis Ecclesia, XLIII.
- Gallicanarum Ecclesiarum sententiae variae de consecratione vini per hostiae consecratae permistionem, LXXXV, LXXXVI.
- Gloria in excelsis a solis episcopis. non presbyt. decantatum in Missa, XLI,
- Goffridus abbas Vindocinensis, IX.
- Graecorum sententia de vino per corporis Dominici contactum sanctificato, LXXXIX.
- Gregorii papae I loci insignes, XVI, XIX, XX, XXVIII, XXXII, XLI, XLIII, XLVIII, L, LI, LII., etc.
- Gregorius (S.) stationum ordinator, XXXII. Gregorii sept. et Gelasii secundi consecratio, CXX. Gregorii decimi Caeremoniale, IX. Gregorii Turonensis locus de confessione sancti Petri Romae, CXXXII. de analogio, XXI. Gregorius Optius numeri militum, XXIX.
- Guillelmi de Campellis locus de communione sub utraque specie, LXI. Guillelmus de Linwode officialis Cantuar., LVIII. Guillel. Durandi locus insignis, XCI.
- Helmodus abbas, LXXXIX.
- Henrici Valesii observatio de Romanarum basilicarum numero, XII.
- Hittorpius Ordinis Rom. Editor, V, IX.
- Honorii monasterium prope Lateranum, XXVIII.
- Hostiae elevatio in Missa quando facta, XLIX; adoratio, ib.; cum prostratione, L.
- Hymni in Ecclesia Romana nulli antiquitus, CXXVIII. Hymnus angelicus a pontifice ad populum converso cantatus, CXLIV, CXLVI.
- Illyrici Missa non adeo antiqua, CXLVI. Romana est variis orationibus interpolata, CXLVI.
- Imagines ex regularibus pendentes, CXXXVIII.
- Imperatoris ensis de corpore sancti Petri sumptus, CXXXIV.
- Inclinati tempore canonis episcopi, presbyteri, etc., XLIX.
- Infantium a pontifice baptizari solitorum numerus, XCV.
- Innocentii papae primi sententia de pace in missa danda, XLVII.
- Intinctio eucharistiae, XCIV.
- Irenae ducae typicum, XLVI.
- Jacobia Vitriaco locus insignis, XC.
- Jacobus cardinalis auctor Vitae Coelestini V, CXXIII.—Jacobus cardinalis sancti Clementis Bonifacii IX nepos, XXIV.—Jacobi. [Col. 1464] Gaietani Caeremoniale, IX, loci, XXXVII et seqq.
- Jejunium ad vesperam Sabbati vel mane diei sequentis ad ordinationes requisitum, CIII, CIV.
- Joannis et Pauli (SS.) Romae monasterium, XXVIII. Joannis diaconi locus de oblatione, XCVIII; alius de VII altarium celebratione, C.—Joannis diaconi historia Lateranensis, IX.—Joannis Releti locus insignis, XCI. Joanni Normanniae duci et ejus uxori concessa communio sub utraque specie, LXII.
- Joseph Maria Thomasius, IV, IX et seqq.
- Kyrie, eleison multoties repetitum in Missa, XLI; item in supplicationibus absque sanctorum invocationibus, XXXIV.
- Lac et mel in calicem missa et cum vino oblata, XCVIII, XCIX. Eorum benedictio, ibid.
- Lanfranci statutorum locus, LXVI.
- Lateranensis ecclesia ex apostolica institutione sola Oratione Dominica utitur in officiis, CXXIX. Antiquum sola tenet officium, ibid. Lateranensis ecclesiae altare cavum, LXVII, LXVIII. Lateranensis ecclesiae septem episcopi hebdomadarii, XXIX. Lateranensis ecclesiae diaconi palatini septem, XVIII. Lateranensis ecclesiae abbates et monachi. XXVIII.
- Laudes ad auroram semper incoeptae, XXX.
- Laurentii (S.) extra muros monasterium, XXIX.
- Lectiones ad nutum praesidentium in vigiliis protractae, CXXVIII.
- Leo papa primus sermonem in Missa primus pontificum an habuit, XLIII, XLIV. Leonis X inthronizatio, CXXIII.
- Libri sancti, dicti Codices sacramentorum, L.
- Litaniae dictae processiones, XXXIV. Kyrie, elesion, ibid. Litania septena, CXV, XCVII.
- Loti pauperum pedes Sabbato ante palmas, LXV.
- Mansionarii seu custodes ecclesiarum, XXVII.
- Marcellus papa an titulorum in Urbe constitutor, XVI.
- Mariae (S.) Majoris ecclesia et monasterium, XXIX.
- Martyria, seu basilicae martyrum, titulis accensita, XVI.
- Matuta, aurora, XXX.
- Mediana hebdomada Quadragesimae, CIV, CXXVI, CXVVII.
- Meniana, cancelli, CXXXVII. Meniatus chorus, CXXVIII.
- Micrologus de ordine Romano, III, V; an Joannes et episcopus, ibid. —Micrologi locus de intinctione corporis Domini, etc., LXXXIV, LXXXV. Alii XXXII, XXXIII, etc.
- Missae pontificiae ritus singulares, XXXV et seqq. Missam celebrans pontifex confirmatur a diacono. LVI. Missae in titularibus et aliis Ecclesiis dici solitae, XVI. Missae plures in ejusdem basilicae diversis altaribus uno die celebratae, XLVI. Missae plures eodem die eodem in loco celebratae, LX. An ab eodem sacerdote, ibid. Missa praesanctificatorum an antiqua, LXXIV et seqq. Missa Illyriciana, CXLVI.
- Momentana seu statera cur ponderati panni ad sepulcrum sancti Petri, CXXXII; item ad sancti Martini, CXXXIV.
- Monachi in ecclesia Lateranensi divina pendunt officia, XXVIII; item in Vaticana quaterni eorum chori, ibid.
- Mortuorum illustrium corpora in locis sublimibus posita, CXXX.
- Mozarabum Missalis verba de consecratione vini per commistionem corporis Domini, LXXXVII, LXXXVIII.
- [Col. 1465] Mysteria consulto tecta a pontif., XLVII.
- Nicolaus abbas Panormitanus, LVIII.
- Nomenculatorum officium, LIV.
- Notarii S. R. E. stationum, praedicatores, XXXIII.
- Nudis pedibus instituta processio, LXXIII.
- Oblata episcopo et presbytero in ordinatione data in multos dies, XXXIX.
- Oblationes ab omnibus factae in Missa, XLIV, XLV.
- Oderisius monachus diaconus ecclesiae Lateranensis, XX.
- Officialis libellus, III, IV.
- Onufrius Panvin. in Rituales lib., II, III.
- Optati locus insignis de Macrobio Donatista. CXXXII.
- Optius seu Optio, militum praef., XXIX.
- Oraria ordinandorum ex tumulo sancti Petri sumpta, CXXXIII.
- Oratio Dominica in Missa, L. Ab omni populo apud Graecos, a solio sacerdote apud Latinos dicta, LI. Oratione Dominica an consecratur corpus et sanguis Domini, LXXXII, LXXXIII. Oratio post communionem a sacerdote ad altare converso cantata, CXLVI, CXLVI.
- Oratoria Romae duplicis generis, XIX; dedicandorum conditiones, ibid. Oratorii presbyter cardinalis, ibid.
- Ordinationum sacrarum in Ecclesia Romana ritus, CII et seqq. Ordinationes per saltum, CVIII et seqq.
- Ordinis Romani dignitas, II. Antiquitas, VIII et seqq.
- Osculum in porrectione Eucharistiae datum, LVI.
- Ostiensis episcopus an seclusis aliis Romanum pontificem ordinarit, CXVIII.
- Pallia pro archiepiscopis de corpore sancti Petri sumpta CXXXIII.
- Palliolum sepulcro sancti Petri immissum cur et quo ritu, CXXXI, CXXXIII.
- Pammachii titulus sanctorum Joannis et Pauli dictus, XV.
- Pandulfi loci insignes, CXX, CXXII.
- Panni, sanctuaria et brandea apostolorum Petri et Pauli, CXXXIII.
- Panum in Missa oblatorum forma, XLIV, XLV; confectio, ibid.
- Papae electio varia et ordinatio, CIX et seqq. Papa excalceatus in processione Parasceves, LXXIII. Papae linteata sedes, XXII. Papae rubra cappa, CXXII. Vide Pontifex.
- Parasceves ritus, LXXI et seqq.
- Paratorium, theca vasorum, LIX.
- Paridis de Crassis diarium, CXXIII, CXXIV; adversus electum Corcyrensem expostulatio, V et seqq. Paris de Crassis notatus, CXLIII.
- Parochiae distinctae titulis, XXXVIII; ecclesiae rurales seu suburbanae, ibid.
- Parochiani clerici, XIX.
- Paschalis II papae creatio, CXXII.
- Patenae communic. amplissimae, LV.
- Patriarchales eccl. Rom. quinque, XII.
- Pauli (S.) Romae basilica et monasterium, XXVIII, XXIV.
- Pax quando danda in Missa, XLVII, LII, LIII.—Pax et osculum data communicantibus, LVI.
- Peccatorum expiatio per sacramentum poenitentiae ad confessionem sancti Petri, CXXXIV.
- Pectoralia et pogium dicti cancelli, CXXXVII.
- Peregrini ad confessionem sancti Petri non admissi ante fidei suae professionem, CXXXI.
- Petri (S.) Romae confessio, CXXXI et seqq. —Petri Amelii episcopi Senogalliensis liber Caeremoniarum, IX.—Petri Damiani locus insignis de sacramento poenitentiae super tumulum sancti Petri, CXXXIV.—Petri Mallii de Vaticana ecclesia liber, X.
- [Col. 1465] Pictavensis Ecclesia post orationem Dominicam nullas addit in officiis collectas, CXXIX.
- Pileus de Prato card. et archiep. Ravenn., CXXIII.
- Planeta et orario vestitur ordinandus acolythus, CV. Planetis ornati sacerdotes in collectis, XXXIII.
- Poenitentes reconciliati in Coena Domini, LXX, LXXIV.
- Pogium et pectoralia dicti cancelli, CXXXVII. Pogium, ambon, CXXXVII.
- Polycarpo Romae data facultas ab Aniceto sacra faciendi, CXXXII.
- Pontifex sacris operans a diacono confirmatur, LVI. Pontificis incensatio, CXXVIII, CXXIX, Pontificis communio ad altare, saepius ad sedem, LVII, LVIII. Vide Papa.
- Precis nomen Missae canoni tributum, XLVII, XLVIII.
- Presbyter cardinis, parochus, XX. Presbyteri Gloria in excelsis hymnum solo die Paschatis dicant in Missa, XLI. Presbyteri simul cum episcopo verbis et manu immolationem conficiunt, LIII. Presbyteri Romae titulares qui Romanae synodo anni 499 subscripserunt, XIII et seqq. Plures eodem titulo donati, ibid.
- Presbyteria, munera in senatum et populum erogata, XXXIV, CXVII.
- Procancellarii, eleemosynarum erogatores, LXV.
- Processus generales seu excommunicationes in Coena Domini, LXX.
- Prostratio in elevatione corp. Do., L.
- Pulpitum, tribunal ecclesiae, pogia seu ambones et lectoria, XXI.
- Quadragesimali tempore quinta feria festiva, XXXII.
- Rainerius abbas Absiensis, LXI.
- Regiae portae, imo et valvae et cancelli, XXI, CXXXVI, CXXXVII.
- Regionarii diaconi, XVII.
- Regiones ecclesiasticae Romanae urbis, XI et seqq., XVIII.
- Regulares, quibus imposita vela, quid, CXXXVI, CXXXVIII.
- Ritus antiqui novisne praeferendi semper, CXLI. Eorum diversitas unitati Ecclesiae non officit, ibid., CXLII.
- Rivensis Missalis locus insignis, C.
- Roberti Pulli cardin. locus de communione sub unica specie, LXI, LXII.
- Romanae Ecclesiae officium divinum, XXVII, XXX.—Romanae Ecclesiae pontificis an privilegium est episcopos absque sociis episcopis ordinandi, CVII, CVIII.—Romanae Ecclesiae diaconi caeteris honorabiliores, cur, XLII. Romanarum ecclesiarum veterum typus, XXI et seqq. —Romanae urbis septem regiones ecclesiasticae, XI et seqq.; ecclesiae, ibid. Romani pontifi. varia creatio, CIX et seqq.; consecratio, CXVI et seqq.
- Rugae quid, XXI, CXXXV et seqq. Rugae majores et minores, ibid.; portae et porticellae, ibid.
- Sabbati sancti ritus, XCV et seqq. Sabbati jejunium apud Romanos, CXXV; an praetermissa ab illis hac die mysteria, ibid., CXXVI. Sabbato ante palmas eleemosyna data, LXIV, LXV.
- Sabbatina forma pauperum, LXV.
- Saccellarius, thesaurarius, LIV.
- Sacculi oblatis consecratis pleni ab acolythis delati, LIV, LV. Sacculus acolytho traditus in ordinatione, XXXIX. Pro excipiendis oblationibus, et deferenda Eucharistia, CV.
- Sacerdotes curvi stent ad Evangelium, XLII.
- Sacramenta dicta consecratio corporis et sanguinis Dominici, L et LI.
- Salmasii meditata lucubr. de ritib., II.
- Salutatio pontificis post Missam, LVIII.—Salutatio geminata initio et fine [Col. 1466] concionis episcopalis, XLIV. Angelica initio praemissa quando incoepit, ibid.
- Sancta in plurali pro Eucharistia, XXXVI et seqq.; ex priore sacrificio partim reservata et pontifici initio Missae oblata, ibid. et seqq., LII, LIII, LXVIII, LXIX.
- Sancti Romanis e coemeteriis educti baptizati, CXXXI.
- Sanctificari, idemne ac consecrari, LXXX.
- Sanctorum et fidelium ingens numerus Romae, CXXX. Corpora Roma precibus exterorum delata, CXXXI.—Sanctorum passiones et gesta quando et ubi Romae legi coepta, CXXVII.
- Sanctuaria apostolorum Petri et Pauli, ad secundam cataractam deposita, panni, CXXXIII.
- Sanguinis dominici aliquid refusum in calicem seu scyphum pro communione populi, LVII. Sanguis Domini auctus vino infuso, LVIII. Sanguini Dominico vinum cur adjunctum in laicorum communione, XCIII, XCIV. Sanguis Christi dictus etiam post admistum vinum, LVII.
- Schola cantorum, chorus, XXI.
- Secreta Canon dictus, XLVIII.
- Secretarium ecclesiae, XXII; ibi coacta concilia, ibid. Secretarium amplissimi senatus, XXIII.
- Sedes stercoraria Roman. pontific., CXVIII et seqq. Aliae, CXXI, CXXIII.
- Senatorium in ecclesia, locus ubi principes sedebant, XXII, XLIV, LIX.
- Septima, quina ac terna litan., XCVII.
- Sigonii sententia de Romani pontificis consecratione rejecta, CXVIII.
- Simplicius papa mutat ordinationum tempus, CIII.
- Socratis loci duo discutiuntur, CXXV s.
- Sozomeni locus explicatur, XCVII.
- Species unica dicta corpus et sanguis Domini, LXXI.
- Statio quid, XXXI. Romani cleri stationes, ibid. et seqq. Statio post communionem pontificis annuntiata, LVII.
- Stephani (S.) majoris, aliud minoris Romae monasteria, XXVIII
- Stercoraria sedes Roman. pontific., CXVIII et seqq. Aliae, CXXI, CXXIII.
- Subdiaconatus non semper inter ordines sacros, CXI; a minoribus ordinibus distinctus, ibid.
- Subdiaconus recipit osculum in communione a diacono, LVI.
- Subdiacon. Romae tres ordines, XVIII.
- Susceptores baptizat., XCVI, XCVII.
- Symbolum in Missa quando dici coeptum in Romana Ecclesia, XLII, XLIII. Symbolum publice recitatum memoriter ante baptismum, CXXXII.
- Syrnae ante ecclesiam sancti Silvestri sitae, CXXIII.
- Tabernacula in Italia pro Eucharistia, CXL.
- Taxea, scyphus, XLVI.
- Tetravila, quadrupl. altaris vela, XXII.
- Tharsicius acolythus martyr, XL.
- Theodatus ex duce primicerius sanctae sedis apostolicae, XVII.
- Theodorus adorator numeri Theosiae, XXIX.
- Thomasius laudatus, IV, IX et seqq.
- Tituli, paroeciales Ecclesiae Romae, XII, XIII, XIV, unus pluribus, simul presbyteris, ibid. Eorum institutionis ratio, XV. Tituli minores oratoriorum, XIX. Titulorum a coemeteriis distinctio, XVI. Tituli majores et minores, ibid. Nulli primo extra Urbem, ibid.
- Todinus monachus Casinas, Lateranensis patriarchii levita, XX.
- Triduum post mortem Papae, pro successor. electione exspectatum, CXII.
- Trivultiorum sep. Mediolani, CXXX.
- [Col. 1467] Turris, vas Eucharistiae, CXL.
- Unctio manuum diac. apud Anglos, CVI.
- Ustathius dux, XVII.
- Vasa sacra Rom. pretiosa, XLVI s.
- Vaticanae Ecclesiae conjuncta quatuor monasteria, XXVIII.
- Vela ex regul. pendentia, CXXXVIII.
- Veneni periculum in oblatione panis et vini in Missa ut vitatur, XLVI.
- Vesperae Sab. S. nulla Rom., XCIX, C.
- [Col. 1467] Vestinae titulus, S. Gervasii et Protasii seu sancti Vita. is postea dictus, XVIII.
- Vicedominus, oeconomus, LIV.
- Vigilii papae loci duo insignes, XLVII, XLVIII.
- Vini oblatio in amulis facta, XLIV, LXV. Vinum an mutatur in Christi sanguinem ex contactu hostiae consecratae, LXXVI et seqq. Vini ex commistione sanguinis dominici sanctificatio, XCII et [Col. 1468] seqq. Duplex ejus modus, XCIII. Vinum Dominico sanguini admistum, ubi communicando populo sanguis non sufficiebat, LVII, LVIII. Sanctificatur, LIX. Vinum post sanguinis sumptionem a communicatis haustum, CXXX.
- Viri a feminis sejuncti in eccles., XXI.
- Vivorum et mortuorum in Missa commemoratio, L.
- Willelmus de Barges, LXI.
Index libellorum Ordinis Romani
- [Col. 1467] Abbacyri (S.) ecclesia Romae, 143.
- Abbas mitratus coram Rom. pont. 169.
- Abbates coram papa quando praedicare coeperunt, 482.
- Abbatiae urbis Romae, 574.
- Absolutionis solemnis modus, 517.
- Abstinentia pridie consecrationis episcopi indicta, 88. Abstinentia a carnibus Romae in festo Innocentium, 130.
- Acolythi ordinatio, 85 et seqq.
- Adam de Anglia cardinalis, 537.
- Adextratores papae, 195, 196.
- Adminiculator, pupillorum et miserorum advocatus, unus ex judicibus palatinis, 570.
- Adriani institutum ut flectoretur pro Carolo rege. 17.
- Advocatores ecclesiae, 6.
- Advocatus pauperum inter ministros papae, 531.
- Aemilius S. Nicolai card., 249, 250.
- Agapitus de Columna cardinalis, 515.
- Agathae (S.) in monte Suburrae abbatia, 574.
- Agnus Dei tertium cur in Lateranensi ecclesia non cantatur, 566.—Agnus Dei non nisi singulis septenniis a papa confecti, 480. Eorum confectio, benedictio, usus, distributio, virtus, 24, 31, 138, 144, 145, 163, 202, 203, 375, 376, 377, 508, 509, 510.—Agnus assus benedictus et datus a pontifice in convivio paschali, 142.—A juniori cardinale benedictus, 187.
- Agrippina porticus Pantheon, 143.
- Aguliae vel Auguliae domus, 122.
- Alba dicta linea dalmatica, 54.—Alba Romana, 221; camisia, 456.
- Albanensis episcopi hospitium in palatio majori, 97.
- Albiensis vel Dalbia cardinalis, 435.
- Alençonius cardinalis, 515.
- Alexander II regularis communis vitae in Lateranensi ecclesia renovator, 569.—Alexandri papae IV ordinatio de suffragiis, 381.
- Alexii (S.) Romae abbatia, 574.
- Almutia ad collum, 137.
- Alphonsus rex Neapolis, 409.
- Altare portatile, 289.—Altari sancti Petri nullius praeter Romanum pontificem consecratio fiat, 124.—Altaria Lateranensis ecclesiae, 567, 568, 569, 570, 571, 572.
- Amae seu amulae, 5, 10.
- Amalarius, 9 et seqq. Ejus eglogae in Ordinem Romanum, 549 et seqq.
- Ambolagium seu anagolagium amictus sive humerale, 54, 64.
- Amen dictum cum strepitu accepta benedictione pontificis, 92.
- Amictus seu anabolaium super albam et cingulum, 7.
- Ammantare, pallium imponere, 211.
- Ampulla chrismatis a nemine nuda videatur, 21 et seqq.
- Anagolai vel anagolagi, 64 et seqq.
- Anagolaium seu Anabolaium, id est amictus, 7.
- Anagologium grande, 91
- [Col. 1467] Anastasius papa IV Helenae mausoleo illatus, 569; dona ejus, ibid. et seqq.
- Andreae (S.) ad crucem eccles., 38.
- Anniversarium consecrat. papae, 380.
- Annotinum chrisma, 138.
- Annuli dati cardinalibus a papa, 430, 436.—Ann. episcopaliter aptatus, 295.
- Anticamera, 361, 480.
- Antistes Urbis, papa, 456, 466.
- Antonini theatrum, 126.
- Appodiare, sustentare, 536.
- Aqua non adhibita in ablutione Missae, 286, 287.—Aqua Falleria, 530.
- Aquamanus, seu aquamanile, 5.
- Aquaricia, 162 et seqq. —Aquaricia clareti, 162, 201 et seqq.
- Ara et altare diversa, 163.—Ara Coeli dicta eccl., ubi olim ara Filii Dei, 574.
- Arca foederis Domini in ara ecclesiae Lateran., 564.
- Arcarius, judicib. ex palat. unus, 570.
- Archidiaconi benedictio prima, 89.—Archidiaconus, vicarius pontificis, 3.
- Archiparaphonista, 7 et seqq. Quartus scholae, 55.
- Archius ordo, praecipuus, 10.
- Arcus septem lucernarum seu Titi, 144, 565.
- Ardea civitas Rutulorum, 166.
- Argentea porta sancti Petri, 398.
- Arnaldus sanctae Mariae Novae cardinalis, 250.—Arnaldus S. Priscae card., 247, 249.—Arnaldus Sabin. episc., 250.
- Arsenochita, 86.
- Atrabatensis cardinalis, 435.
- Auditor contradictarum, 344.
- Augustini locus illustratus, 557.—Augustini Patricii Picolominei, episcopi Pientini, epist. ad Innocentium VIII de caeremoniis Rom. pontif., 584 et seqq.
- Aureae arcus, 132, 143.
- Ave, Maria seu Salutatio Angelica initio concionis, 469.
- Aversanus cardinalis, 515.
- Avisatus, monitus, 526, 529.
- Bacilia, 198.
- Baculi in manibus orantium, 46; e manibus orantium depositi dum Evangelium legitur, 553.
- Bajulus, 5.
- Balsamo crux uncta singulis an., 572.
- Banca, sedile, 417, 427.
- Bancalea, scamna, 466.
- Bandalarii, vexilla ferentes, 268.
- Banderenses, 531, 533, 534; excommunicati a papa, quod senatorem ab eo dictum recipere noluissent, 517.
- Bandonarii cacabarii, 195, 199.
- Bandora, vexilla, 128, 171.
- Bandularii, 185.
- Baptismales Ecclesiae Romae plures, 138.—Baptismalis fontis bened., 36.
- Baptismi ritus, 24, 27, 77 et seqq. Baptismus a diacono collatus, 83; per immersionem, 106. Baptismus puerorum per juniorem diac. Sab. sancto, 184.
- Barensis cardinalis, 537.
- Barile uter, 202, 289, 538.
- Basilii (S.) juxta palatium Trajani [Col. 1468] abbatia, 574.
- Benedicta de Pagano, civ. Rom., 190.
- Benedictio, canticum trium puerorum, 94.—Benedictio, aqua benedicta, 83.—Benedictio in Missa post communionem, 559.—Benedictio prima data ab archidiacono, 89.
- Benedictus episcopus Portuensis, 157.—Benedictus archidiaconus Romanae ecclesiae, 157.—Benedictus canonicus sancti Petri, 8.—Benedicti canonici S. Petri Ordo Rom., 118 et seqq.
- Berengarius Tusc. ep., 247, 248, 249.
- Bernardus de Deucio archiepiscopus Ebredunensis cardinalis sancti Marci, 432, 437, 410.—Bernardus Lateran. eccl. prior card. et episc. Portuens., 568.
- Bertrandus de Poeto, card. leg., 435.
- Bireta in femin. genere, 450, 534.
- Blasii (S.) Romae abbatia, 574.
- Boium, aut poium, seu podium, sive ambo, 94.
- Bonaventura de Padua Augustinensis cardinalis, 347, 461.
- Bonifacius papa IX, 349, 534, 535 et seqq., 539, 541.
- Bononiensis card., 435, 437, 440, 467, 518, 540, 541; archiep. Lugd., ibid.
- Boso episcopus Tiburtinus bibliothecarius sedis apostolicae, 157.
- Boticularii papae, 527.
- Bottae, lagenae, 532.
- Bracalia cerata, 184.
- Bracheola, 358, 362.
- Branderarii, vexilla ferentes, 275.
- Brandonarii Colosaei, 195, 199.—Brandonarius, vexillifer, 228.
- Brandones, seu tortitiae, 529, 532.
- Breve recordationis, 217 et seqq.
- Brigidae (S.) canonizatio, 535 et seqq.
- Brodarii papae, 200.
- Bulla data cardinali, ut possit sacra facere super aram beati Petri, 342, 455, 456.
- Bumbasium, 529.
- Buretrum pro bireto, 248.
- Busta porcorum, 125; missa ad curiam in Coena Domini, ibid.
- Cadafalcum, pulpitum ligneum, 267.
- Caeremoniale Romanum Gregorii X jussu editum, 221 et seqq.
- Caesarii (S.) in palatio Romae abbatia, 574.
- Calamus ad hauriendum Dominicum sanguinem, 286, 313.
- Calderarii papae, 195.
- Calices tres in communione generali, 329.—Calix tersus digitis in Natali Domini, 325.—Calix fanone circumdatus, 555.
- Cambuta seu baculo pastorali non utuntur summi pontifices, 288.
- Camera paramenti, 489.
- Camerarius S. R. E., 528.
- Camisia seu alba Romana, 451, 456.—Camisia albae et pannis superposita, 253 et seqq., 288.—Camisia linea papae supra laneas vestes, etiamsi religiosus sit, 292.
- [Col. 1469] Camisum, acolythi vestis linea, 127.
- Camisus, 162.
- Campagi, 64, 65.
- Campana consistorialis Romae, 503.—Campanae sileant post incoepta solemnia diei Coenae Domini, 97.
- Campobi pro compagis, 88.
- Candela vitrea plena incenso, 150.—Candelae de vinetis vivis, 199; an idem ac vinci, 164.—Candelarum distributio, quando transfertur Purificationis festum, an pariter transferenda, 515.—Candel. gestatio et positio, 551. Accensae dum legitur Evang., 553.
- Canna fundendo sacrificii vino adhibita, 67.
- Cannae pannorum pro ulnis, 531.
- Canon tacite recit. in Missa, 48, 556.
- Canonizatio sancti, 412, 418 et seqq. —Canoniz. sanctae Brigidae, 535 et seqq.
- Canonicorum Lateranensium habitus, 580, 581; numerus, 582, 583.
- Cantare sub silentio, 115.
- Cantatorium, 5, 9.
- Cantoris sedes, 551.
- Capella papae sternata de frondibus de verta, 535.—Capella conclavis cardinalium, 532.
- Capellani honoris, 455.
- Capita regionum, duces, 531.—Capita, monetae, 159.
- Capite nudo audienda Evangelii lectio, 553.
- Capitulare epistolarum et Evangeliorum, 19, 33.
- Capitulum, conventus fratrum, 70.
- Capiturgium subtile in modum scuti, 226; al., Caputergium, 280.
- Capsa thuris, 126, 127.—Capsae cum sanctis apertae, 8, 10.
- Capsis adornatus, in quo servatum nocte Coenae corpus Dominicum, 102.
- Capsulae corporalium inclusum Domini corpus die Coenae, 137.
- Capuceum papae, 480; laicorum, 517.—Capuc. papae de scarleto albo, 504. Capuc. baronum et militum, 506.
- Capucium papae replicatum super caput, 523.—Capucia nigra canonicorum sine becchis, 581.
- Caput, monetae genus, 218.
- Caputergium. Vide Capiturgium.
- Cardinalium ordinatio, 391; vestis ibid. —Cardinales simpliciter dicti fratres, 518.—Cardinales omnibus episcopis praelati, 567.—Cardinalium saecularium habitus a religiosorum habitu distinctus colore, 487. Eorum mantelli forma, ibid. —Cardinalium saecularium, et praelatorum mantellus de brunetto rosaceo; regularium, coloris suae religionis, 360.—Cardinales nec in conciliis, nec in Missis congregari debent sine licentia papae, 514.—Cardinales mitrati, 204.—Cardinalium planetae curtae, 176.—Cardinalibus os apertum in consistorio, 428, 430.—Cardinales per patriarchias dispositi, 160.—Cardinales sanctae Mariae majoris, 573; alii, 574.—Cadinalium conclave, 531 et seqq.; obviam itio, 535.—Cardinalium novorum creationis ritus, 414.—Cardinalium exsequiae, 541 et seqq. —Cardinales intra novenam exsequiarum papae non rubeo, non viridi vel nigro, sed alio colore usi, 529.—Cardinalis de Francia, 537.—Cardin. sancti Marcelli, 543.—Cardin. sancti Marci, 543.
- Carlenus, monetae genus, 540.
- Carnisprivii insolentiae, 382.
- Carolo Magno pro rege ut flecterentur genua, papae Adriani constitutum, 17.—Carolus I rex Siciliae papae mensae inserviit, 360, 488.
- Carpeta, 197 et seqq.
- Castrum doloris, lectica funebris, 529, 533 et seqq. Feretrum subtus castrum doloris, 531.
- [Col. 1469] Cathedra sancti Petri Romae, 133.
- Cencii de Sabellis cardinalis Ordo Romanus, 165 et seqq. —Cencii Muscae in Punga palatium, 188.
- Cerei non accensi dantur in Purificatione, 344, 457.—Cerei projecti in excommunicatione, 481.
- Cereostata, 5 et seqq.
- Chrisma in feminino, 26.—Chrismatis consecratio, 34, 97, 100, 481 et seqq. —Chrisma singulis septenniis a papa duntaxat confectum, 480.—Chrisma delatum ante pontificem, 4.
- Chrismarium, locus dando chrismati destinatus, 106.
- Christi corpus in die Coenae reservatum in crastinum, 101; a juniore presbyterorum cardinalium deferatur ad locum praeparatum, ibid. —Christi corpus die Parasceve a juniore presbytero cardinali deportatum, 366.—Christi sanguis lapidi pretioso inclusis die Coenae revelatur, 536.—Christi sang. miraculosus asservatus in basil. Later., 99.
- Christophorus Marcellus electus Corcyrensis reprehenditur, 587 et seqq.
- Chromatii palatium, 126, 143.
- Chrysanthi et Dariae martyrum corpora in ecclesia Lateranensi, 557.
- Ciceronis templum, 125.
- Cilicii benedictio pro moribun., 114.
- Cimbrum, Maril templum, 141.
- Cimorum aut Crimorum porticus templo Ciceronis proxima, 115.
- Cineris benedictio pro moribundo, 114.—Cineres quo ritu papa recipit, 175.—Cinis sanctus vitis, 111.
- Cinturae altaris et imaginum, 219.
- Circumcisio Domini, hoc est praeputium, in Later. bas. servatum, 152, 564.
- Cisterciensis cardinalis, 515.
- Clareti aquaritiae, 162, 201 et seqq. —Claretum a vino distinctum, 210.
- Clementis VI statutum in extravagante, 514.
- Clerici Romanae fraternitatis, 95.—Clerici Romae judices, ad nullos unquam Ordines provehendi, 570.
- Cocullus papae, 480.
- Coena paschalis, qualis, 145.
- Coenaria, vel coenatica, 221.
- Colatorium, seu colum, ad Missam, 5, 54, 73.
- Collectae solemnes S. R. E., 544 s.
- Colligendae, oblatae, 29.
- Colores niger, violaceus et Indius pro uno in ecclesia Romana recepti, 462.—Color niger a Septuagesima ad Quadragesimam in usu papae, 235—Coloris nigri usus in processionibus quas papa pedes celebrat, 291; in processione Cinerum, 347.
- Columnae CCCLXVI in ecclesia sanctae Mariae Majoris, 573.—Columnae exatopentalaicas, 572; ragiatae foratae, aquam fundentes, ibid. Aquitanicae, Tripolitae, ibid.
- Comessatio, prandium, 229.
- Communionis ritus, 49, 50, 59, 68.—Communio, perceptio solius corporis dominici; sanguinis vero confirmatio dicta, 69.—Communio puerorum, 28. Pontificis in die Coenae Domini, 33.—Communio papae non ad altare, sed ad sedem, 226 et passim. —Communio pontificis ad sedem, 103. Ad altare in die Parasceves, ibid., 336, 337.—Communio a presbyteris manu, ore percepta a subdiaconis, 75.
- Compromissi formula, 246, 251 s.
- Concilii generalis celebrandi ordo, 393 et seqq.
- Conclave cardinalium, 531, 532 s.
- Condiri quando debet ecclesia, 217 s.
- Confessio argentea sancti Joannis Baptistae, 571.—Confessio sancti Petri Romae, 155. Qui empta, 162.—Confessioni, seu tumulo sancti Petri, imposita [Col. 1470] oraria ordinandis postridie conferenda, 90, 94.—Confessionis formula in Missa, 329.
- Confirmare, sacrum calicem communicatis praebere, 20, 138.—Confirmare, dominicum sanguinem porrigere cum pugillari, 50.
- Confirmationis ordo, 106.—Confirmationis sacramenti ritus, 27.—Confirmatio recens baptizatorum, quasi baptismi complementum, 83.
- Conradus archiep. Nicos., card., 541.
- Consecrationes primum in Decembrio, tum in Februario, 84.—Consecratio chrismatis, 34.
- Consistoria quando a papa tenentur, 382 et seqq.
- Constantini lepra, 562; dona Lateranensi facta ecclesiae, 566.
- Constantiniana basilica, 563.
- Constantinopolitani imperatoris locus in mensa papae, 488.
- Constitutiones Lateranenses, 576 s.
- Contestata, seu contestatio, Missae Praefatio, 92.
- Cophinum, ubi stat corpus Christi, 473, 522.
- Coppa, 129, 142.
- Corcyrensis electus caeremoniarum vulgator reprehenditur, 587 et seqq.
- Cordones mitrae, 503.
- Coronae festum, 126.—Coronae amobiles orantium capitibus impositae, 46.—Corona seu regnum papae, 258.
- Coranatio papae in diebus solemnibus, 120 et seqq., 153, 158.
- Corporale totum altare capiat, 73.—Corporali coopert. calix in altari, 302.
- Corpus dominicum in patena delatum a subdiacono, 23. Corpus Domini conservatum in capsula corporalium die Coenae, 137. Vide Eucharistia.
- Corsiensis cardinalis, 515.
- Cortesiani, curiales. 200.
- Cortina, platea S. Petri, 204, 298.
- Cortisani, 541.
- Cosmae et Damiani (SS.) Romae abbatia in vico Aureo, 574.
- Cosmas card. Bononiensis, 512, 514.
- Cotta superpell., 64, 288, 309, 387.
- Craticulae templum, 125.
- Cretulus hostiae, 500.
- Cruces plures super altare, 332, 340.—Crucem papalem in processione fert subdiaconus, 102.—Cruci datum osculum ab omnibus, 146.—Crucis (S.) quae est Jerusalem, ecclesia Romae, 102.—Crucium in Missa ratio, 556.—Crux a papa et cardinalibus nudis pedibus adorata, 369.—Crux singulis annis inuncta balsamo, 572; crux de smalto, ibid. Crux stationalis, 124, 131.
- Cryptae ferratae Graeci monachi adhibiti in Missa solemni papae, 279.
- Crystallo sive lapide expressus ignis Sabbato sancto, 371.
- Cubicellus Rigodes, 40.
- Cubicularius tonsuratus, 6.
- Cuculla super caput papae, 371.
- Cunabulum Domini in ecclesia sanctae Mariae Majoris, 573.
- Cuppa, scyphus, 201.
- Curialiter, officiose, 261.
- Custodia deaurata, vasculum communionis, 505.
- Dedicatio basilicae Salvatoris, 562, 564. Altarium, 567, 570, 571.
- Defensor, qui praeest defensoribus, id est advocatus, unus ex palatinis judicibus, 570. Defensores, 6. Defensorum primicerius, 7, 57. Defensores regionarii, 4 et seqq.
- Denarii de senatu, 174.
- Depticii, sacr. diptychis inscripti, 61.
- Diaconi ordinatio, 85, 86. Diaconus jubente episcopo baptismi collator, 83. Ita tamen ut chrismato fiat a presbytero, 83. Diaconus junior Romae Sabbato [Col. 1471] sancto baptizat pueros cum aliis, 184. Diaconus versus Meridiem legit Evangelium, 10. Diaconi munus est pontificem confirmare, hoc est dominicum sanguinem ei porrigere, 20. Diaconi ante episcopum cur septem, 550. Cur post episcopum, 551. Ad Meridiem versi legendo Evangelio, 553, 555.—Diaconi in Missa quandiu inclinati, 556. Diaconi palatini, 567. Regionarii, ibid. Diaconi coram papa nunquam praedicant, 482.
- Diaconiae pater seu rector, 6.
- Diaconissae et presbyterissae feminae ordinatae, 91. Diaconissarum consecrationes Romae saeculo XI, 156.
- Digiti post consecrationem an disjungendi a sacerdote, 304.
- Dimissoria episcopi pro ordinando in alia ecclesia, 87.
- Dionysii papae tumulus, 574.
- Dirungarii seu Delungarii, praefecti navales, 128, 129, 140.
- Discalceati omnes in die Parasceves, 102. Discalceati cleri processiones, 134 et seqq.
- Discreciatus papa, 433.
- Domicellus, 270. Domic. papae, 426.
- Dominici corporis recipiendi ritus, 49, 50, 59.
- Dominica de carne levario, 159.—Dominica 4 Quadragaesimae dicta de Rosis, 147. De Rosa, 148, 470, 516. 539.—Dominica mediana, 18.
- Dominico die peracta episcopi consecratio, 88.
- Dominus de Francia cardinalis, 499.
- Dorsale, pannus sericus, 289.
- Draconarii milites, 128, 129.
- Ecclesiae interdiu noctuque apertae ut asylum nocentibus praebeant, 563. Ecclesiae in urbe Roma, 161, 163. Ecclia a Constantino in Helenae matris honorem erecta, 569. Ecclesiarum patriarchalium Romae cardinales, 574.
- Eglogae Amalarii abbatis in Ordinem Romanum, 549 et seqq.
- Electi, Baptismum percepturi, 77.
- Embolis Oration. Domin. in Missa, 48.
- Episcopi ordinatio, 86 et seqq. Episcopi omni tempore benedicti, 91. Mos aliquando ut nocturno tempore benedicerentur, ibid. Episcopus in Romanum pontificem non eligatur, 92. Episcopi cardinalibus praepositi, 167, 172, 178, 180, 203. Episcopi VII cardinales hebdomadarii Lateranensis ecclesiae, 2, 57, 60, 566. Episcopi Romanae Ecclesiae, suffraganei papae in suburbanis, 23, 180. Episcopus cur a laeva ecclesiam ingreditur, 550. Adorat sancta, ibid. Pergit ad dextram altaris, 551; sedet, 552. Episcopi pluvialibus induti, presbyteri planetis, 98.
- Epistolae duae, Latina et Graeca, in solemnibus sacris cantari solitae, 168 et seqq. Ep. Lat. Graec. praeposita, 453.
- Epistulia columnarum, 572.
- Eques in plurali, 270, 278, 280, 448.
- Errare timens papa, fidelium poscit orationes, 536.
- Escarius, annonae provisor, 108.
- Esonus Lornarius, civis Rom., 190.
- Evangeliorum liber super cervicem consecrandi episcopi, 273.—Evangelium canit diaconus ad meridiem conversus, 553. A stantibus auditur, ibid.
- Excommunicationum certis diebus ratio, 237.
- Exsequiae cardinalium, 541 et seqq.
- Facistorium pro faldistorio, 138.
- Facultates, levitates, 580.
- Falconcellorum domus Romae, 189.
- Fallarum scriptores, vulgo les piqueurs, hoc est absentium vel peccantium observatores, 579.
- Fani capita, 459.
- [Col. 1471] Fanonis varia significatio, 554. Fanon in capite, 270. Mappa super caput papae, 281. Fanon cum mitra super caput, 357, 487, 537. Super caput plicatus, 527. Fanon sive orale, 487. Oblatio cum fanonibus, 554. Calix fanone circumdatus, 555.
- Fascius mortulae, 210.
- Febrarius papae, 466.
- Felix Cantelorius archivii Vaticani custos, 166, 170.
- Feminae in diaconissas et presbyterissas ordinatae Sabbato IV temporum post ordinatos viros, 91.
- Fermentum pro Eucharistia, 1.
- Ferrarii columnae et sancti Angeli, 195, 199.
- Ferulae gestatae ab archidiacono et priore subdiac. in processionibus, 203.
- Fila sive acies, 257.
- Fiolarii papae, 195, 199.
- Fistula sacrificio adhibita, 75.
- Flamineus arcus, 125.
- Floreni cum Carlino dati pauperibus in mandato Coenae, 485.
- Folcarius, seu Fulcarius, officialis papae, 461, 492.
- Folrariae papalis magister, 535.
- Fonslatorium seu cathedra, 168.
- Fontis benedictio, 104 et seqq. —Fontes Lateran. ecclesiae rotundi, 571.
- Formata et sacra oblatio in dies VIII aut etiam XL reservata, 89.
- Fraipanorum de Cartularia, familia Romana, 190.
- Franciscus sanctae Mariae in Cosmedin. cardinalis, 250.
- Fratres simpliciter dicti cardinales, 518.—Fratres de Bulla, 526.—Fratres de Prognota vel Pignotta, 358, 468, 526.
- Fregium in mitra, 415.
- G. archidiaconus, G. primicerius S. R. E., 140.
- Gallatorum porticus ante templum Sibyllae, 125.
- Garnellum, panni genus, 456, etc.
- Gausape, toalea, sudariolum, 171.
- Gavatae de argento, 575.
- Gemelliones, vasis sacri genus, 5.
- Genua VII facit papa ante imaginem beatae Mariae, 151.
- Geraldus de Parma Sabin. ep., 507.
- Gerberti seu Silvestri II e sepulcro aquarum guttae cur emanant, 568.
- Gloria in excelsis incipit pontifex conversus ad populum, 9. A presbytero non dicitur nisi in Pascha, 17, 18; quando ab episcopis, ibid., 155.
- Gonzius civis Romanus, 189.
- Gradalis seu Gradualis, 9.
- Gradensis ex ord. Min. card, 461, 515.
- Graece et Latine dictae orationes Romae Sabbato sancto, 104.
- Graecum vinum, 38.
- Gregorii (S.) in Clivo Scauri abbatia, 574.—Gregorii papae Antiphonarium et alia scripta in oratorio sanctae crucis, 571. Lectulus et oratorium, 572.—Gregorii X papae Caeremoniale Romanum, 221.—Gregorii papae XI confirmatio constitutionum Lateranensium, 576, et seqq. —Gregorius notarius S. R. E. cardinalis, 157.—Gregorius de Benedicta, civis Romanus, 190.
- Grossi, moneta pauper. distrib, 485.
- Guardavessalla papae, 531.
- Guardia major, cibarior. custos, 531.
- Guido de Castello, Coelestinus papa II, 118.
- Guidonum scholae, 198, 207.
- Guillelmus Albus IV cardinalis Conatorum, 432, 437.—Guillelmus Curti de Divano abbas Montis Olivi cardinalis, 432, 436.—Guillelmi de Stoutavilla cardin. Caeremoniale, 324 et seqq., 242.
- Helenae dona Lateranensi facta ecclesiae, [Col. 1472] 563.—Helenae porphyretico mausoleo inclusum corpus Anastasii papae IV, 569.
- Hilarus papa oratoriorum utriusque sancti Joannis auctor, 571.
- Holomitreum Romae, 126.
- Honorius III papa, 165.
- Horae Romae tempore Cencii de Sabellis cardinalis numeratae Gallicano more, 178, 181.
- Hostiarum et vini probatio contra venenum, 500. Vide Commentar.
- Hostregius de Faventia, 539.
- Hyacinthus subdiaconus Romae, 140.
- Icones Petri et Pauli per mare Romam venerunt nullo ductore, 212, 261.
- Ignis excussus de lapide, 21, 31; de crystallo excussus Sabbato sancto, 103.
- Imago Salvatoris a sancto Luca delineata, tum perfecta ab angelo., 572, 573. Imago Jesu Christi quo ritu delata in processione, 151. Imaginis Salvatoris pedes in die Paschae osculatur papa, 184. Alii, 185.—Imaginis sanctae Mariae papa facit VII genua, 151.—Imagines super altare, 332. Imagines depictae initio canonis a pontifice in Missa osculandae, 304. Imagines in processionibus delatae, 134, 173.
- Immunitas ecclesiae, 563.
- Imperatoris ordinatio, 397 et seqq. Imperator a canonicis sancti Petri receptus in fratrem, 398.—Imperator vel rex quo ritu lectionem legere, et ensem vibrare debet, 325, 326. Imperator et rex cereos post priorem cardinalium recipiunt, 344, 345. Patriarchae, ibid., 457, 464. Imperator papa equum insidente stapedium teneat et frenum, 404. Item rex, 410. Imperatore mortuo extra curiam Romanam, nullus in ejus exsequiis sermo praesente papa vel cardinalibus, 523.
- Incisoria papae et cardinalibus a filiis Regum delata, 271.—Incisoria de pane, frustra incisa, 280.
- Indius color, 502.
- Indulgentia populo data a pontifice, 98, 350, 365, 366, 368, 469, 471. Indulgentia pontificis nomine in Missa promulgata, 284. Post sermonem annuntiatur, 339. Indulgentiae centenae et quadragenae, 463. Indulgentiae datae die Coenae Domini, 238. Indulgentia jubilaei concessa iis qui officio divino in canonizatione interfuerint, 536, 538. Indulgentiae in Dedicationis festo concessae, 562, 563.
- Infantes dicti recens baptizati etiam adulti, 83.
- Innocentium festo Romae abstinentia a carnibus, 130.
- Innocentius II pont., 127, 128, 141.
- Interdicti cujusvis tempore per Octavam Corporis Christi officia divina publice celebrentur, 525.
- Interpausatio inter Missas Natalis Domini, 328.
- Ispanus cardinalis, legatus in Lombardia, 435.
- Jacobus Gaietanus cardinalis Caeremonialis Romani auctor, 241 et seqq., 357.—Jacobus cardinalis sancti Gregorii, 248.
- Jejunium in vigilia Ascensionis, 239.—Jejunii die coena facta meridie, 234, 239. Jejunii die sumpta coena, post vesperas potus sumitur, 323, 326.
- Jesu Christi umbilicus in ecclesia Lateranensi, 572.
- Joannis (S.) ad Vestem ecclesia, 37, 38.—Joannes XVII Lateranensis ecclesiae renovator, 569.—Joannis XIX diploma pro episcopo Silvae Candidae, 154.—Joannis papae XXII additio rubricis, 380.—Joannes sancti Callisti Transtiberim cardinalis, 157.—Joannes [Col. 1473] Cavarsal cardinalis, 435.—Joannes cardinalis sancti Chrysogoni, 157.—Joannes cardinalis sanctae Susannae, 409.—Joannes canonicus Lateranensis, 356.—Joannes de Anagnia civis Romanus, 189.—Joannes Adulterinus, civis Romanus, 190.—Joannes Brucciardus diarii pontificatus Alexandri VI auctor, 409.—Joannes de Benedicto, civis Romanus, 190.—Joannes de Caesario, civis Romanus, 189.—Joannis diaconi junioris liber de Ecclesia Lateranensi, 560 et seqq. —Joannes prior Lateranensis, 560.—Joannes de Gregorio, civis Romanus, 190.—Joannes Machinus, civis Romanus, 190.—Joannes de Roberto, civis Romanus, 189.—Joannes de Tinto, civis Romanus, 190.—Joannes Wlgarelli, civis Rom., 190.—Joannes de Zoccolis, civ. Rom., 189.
- Jocalia data a legatis vel nuntiis Romam redeuntibus, 442.
- Jovis basilica, 125.
- Jubilaeum ab Urbano VI ad XXIV annos reductum, 525.
- Judaeorum causa factae orationi cur non praemissa genuflexio, 368.
- Judices palatini vel ordinarii, 570. Consulares et pedanei, ibid. —Judicum palatinorum series et ordo, 570.
- Jupo, vestis genus, 517.
- Juramentum a subdiaconis exactum coram Evangeliis de IV capitulis secundum canones, 85.—Juramentum Urbis Romae senatorum, 215.
- Jusum, deorsum, 127, 141, 151.
- Lacus porphyreticus cum concha ansata, labrum ingens, 572.
- Ladislaus rex Neapolitanus Romae anno 1393, 543.
- Lateranensis ecclesia suprema omnium mater, patriarchalis et imperialis, 561. Varia ejus nomina, 563. Ejus reliquiae, 564, 567. Lateranensis ecclesiae casus, et erectio per Sergium papam III, 575. Lateranenses constitutiones, 567 et seqq. Lateranenses episcopi hebdomadarii, 2. Lateranense patriarchium, 4 et seqq. Lateranensium canonicorum et beneficiatorum habitus, 580, 581; numerus, 582, 583. Lateranensis palatii comes, 398.
- Latho, locus Romae, 151.
- Laudes papae, 227, 230, 265 et seqq.
- Laumae de merlis, aa saumae, 220.
- Laurentii (S.) basilica ad Lateranum dicta Sancta Sanctorum, 101, 373.—Laurentii (S.) in Panisperna abbatia, 574.—Laurentii comes, 544.
- Lavina vini, an salma, 202.
- Lectio V in vigil. Natalis ab imper. vel rege lecta, 452. Quo habitu, ibid.
- Lectionarium sancti Hieronymi, liber Comitis, 167.
- Lectorium sancti Petri, 159.
- Legatorum cardinalium vel nuntiorum creatio, 438 et seqq.; reditus, 441; cappae rubeae de sarleto, ibid.; item biretum, ibid. —Legatis et cardinalibus largitum in die Coenae presbyterium, 358. Legium, legatum, 569.
- Lemovicensis cardinalis, 435.
- Leo papa III, 93.—Leonis IV papae constitutum, 151, 161.—Leoniana civitas Romae, 154 et seqq. —Leoniana basilica Romae, 142, 144.—Leoniania basilica magna, dicta Casa Major, 186.
- Lignum sanctae Crucis inventum a Sergio papa I, 209.
- Linea cum cottis, 64.
- Linteus vellosus cui insidetur, 89.
- Litania septena, quina et trina, 104. Litania prima, septena, etc., 27. Litania septiformis, quinqueformis, triformis et simplex, 146, 147.
- Lotionis manuum in Missa ratio, 74.
- Lucenses solidi, 147.
- Lucius II Lateranensi ex canonico, [Col. 1473] papa, 568. Lunanum vel Eumanum Romae macellum, 141.
- Lustra aurea, 483.
- Majorentes schola Stimulati, 128, 140, 198.
- Majus monasterium, eccl. Romae, 54.
- Malachinus, monetae genus, 328.
- Mamertini privata, 143.
- Mancia, vulg. nomen a manu, 129.
- Mandare, mittere, 129, 341. Mandare matutinas, 325. Mandari, significari, 448.
- Mandatarii papae, 197.
- Mandatum in Coena Domini, 101; XII subdiaconis praestitum a pontifice, ibid. Mandatum subdiaconorum, 357, 358. Diaconorum, 362. Mandatum pauperum in die Coenae, 485, 486.
- Manipularii regionum, 531.
- Mansionarius primus, 5; alii, 6 et seqq. Mansionarii Lateranensis ecclesiae, 578.
- Mantum ad collum pontificis, 98.
- Manus Carneae arcus, 143.—Manus, presbyterium duplex, 129, 142, 180 s.
- Mappula extensa super caput pontificis, 191 et alibi.
- Mappulariorum schola Romae, 173.
- Mappularii papae, 195, 197, 374.
- Mappulae subdiaconorum, 70; in sinistra manu ferendae, ibid.
- Marabotinus, monetae genus, 169 s.
- Mareschalchus major papae, 454.
- Mariae (sanctae) in Aquiro ecclesia, 143.—Sanctae Mariae in Aventino abbatia, 574.—Sanctae Mariae in Capitolio abbatia, ubi nunc minores Arae Coeli, 574.—Sanctae Mariae in Castro Aureo Romae abbatia, 374.—Sanctae Mariae Majoris ecclesia Romae, 573, 574.—Sanctae Mariae in monasterio juxta sanctum Petrum ad Vincula abbatia, 574.—Sanctae Mariae in Pallara abbatia, 574.—Sancta Maria Scholae Graecorum, 466.—Sancta Maria in Virgari in fine cortinae Romae, 147.—Mariae Magdalenae corpus, excepto capite, in Lateranensi ecclesia, 567.—Maria regina mater Roberti Siciliae regis, 410.—Maria de Mancino, civis Romana, 190.
- Marii templum, Cimbrum, 141.
- Marina virgo patrona Ardeae Rutulorum, 166.
- Masculi Romae in ecclesia ad australem partem, feminae ad borealem, 549, 553.
- Massarius, fundi procurator, 108.
- Matallascum, 527.
- Mathias (S.) apostolus, Parvus Dei dictus, 573. Sancti Mathiae apostoli corpus in ecclesia sancti Petri, 161. Matthaeus Sanctae Mariae in Portu cardinalis, 248.
- Mauricii (S.) altare in ecclesia sancti Petri Romae, 400.
- Mediana Dominica, 18.
- Melequinus, monetae genus, 169 s.
- Mensa Domini, locus ubi Eucharistia in viaticum asservata, 587.—Mensa de altari levata apud Lateranum in Coena Domini, 99, 100.
- Merolanae in monte Exquilino, 4, 140, 141, 373.
- Mesquinus ex ord. Praedicatorum, card., 515.
- Met pro ipsemet, 369, 459, 468, 491.
- Meta sudans, 144.
- Milicena, draconariorum insula, 126.
- Milites draconarii, 128.
- Missae confessio praemissa qualis, 329.—Missa pro defunctis nunquam a papa celebrari solita, 417.—Missae a cardinale coram papa dictae, item Missae coram cardinale dictae ritus, 314, 315, 413 et seqq.
- Mistum pro vino, 201.
- Mitrae tres papae cur, 232, 345.—Mitra [Col. 1474] clericalis imperatori imposita, 401.—Mitra de vernello, 344.—Mitra consistorialis, 440.
- Mitrale, 280.
- Mitrati cardinales, 204.—Mitratus abbas coram Romano pontifice, 169.
- Modestia in choro servanda, 579.
- Monachi Laterani et ad sanctum Petrum Romae, 51.
- Monasteria prope Vaticanum, 154, 160.—Monast. sanctae Agathae Romae, 191, 206.—Monast. sancti Alexii Romae, 160, 206.—Monast. sancti Anastasii Romae, 161.—Monast. Ardeae civitatis Rutulorum, 166.—Monast. Augusta Romae, 154.—Monast. sancti Basilii Romae, 206.—Monast. Biberaticae Romae, 206.—Monast. sanctae Bibianae Romae, 206.—Monast. duplex sancti Caesarii Romae, 206.—Monast. sancti Caesarii in palatio Romae, 160.—Monast. Campi Martis, 206.—Monast. in Capitolio Romae, 206.—Monast. Clivi Scauri, 206.—Monst. sancti Cosmae Transtiberim, 206.—Monast. sanctorum Cosmae et Damiani in Vico Aureo, 160.—Monast. sanctae Crucis Romae, 206.—Monast. sancti Cyriaci Romae, 206.—Monast. sancti Gregorii in Clivo Scauri, 160.—Monast. sancti Joannis de Insula Romae, 206.—Monast. sancti Joannis Portae Latinae, 206. Monast. Juliae Romae, 206.—Monast. sancti Laurentii in Clausura Romae, 157.—Monast. sancti Leonis Romae, 206.—Monast. sanctae Mariae in Aventino, 160.—Monast. sanctae Mariae Romae, 191, 195.—Monast. sanctae Mariae in Monasterio Romae, 206.—Monast. sanctae Mariae in Pallara Romae, 161, 206. Monast. sancti Martini Romae sub tegna basilicae sancti Petri, 91.—Monast. Maximae Romae, 206.—Monast. Mirandae Romae, 206.—Monast. Palladii Romae, 191.—Monast. sancti Pancratii in via Aurelia, 160, 191.—Monast. Panispernae Romae, 206.—Monast. sancti Pauli in via Ostiensi, 161.—Monast. sancti Petri ad Vincula Romae. 161.—Monast. dominae Rosae Romae, 191, 206.—Monast. sanctae Sabae Romae, 206. Monast. sanctae Sabae Romae, vel Cella Nova, 160.—Monast. sancti Silvestri in Capite, 206.—Monast. sancti Silvestri Inter duos hortos, 160.—Monast. Tempoli Romae, 206.—Monast. sancti Thomae de Formis Romae, 206.—Monast. sanctae Trinitatis Romae, 206.—Monast. sancti Valentini in via Flaminia, 161.—Monast. de Villa Romae, 191.—Monast. alia Romae Vide in nominibus propriis.
- Moneta aurea per papam immissa in os praenuntiantis sibi antiphon., 233.
- Mons Malus prope Romam, 231.
- Mortui sepulcrum a singulis presbyteris benedictum, 96.
- Mortulae sacima, 208.
- Mosibum seu musivum, 161.
- Mulier, etiam imperatrix et regina, nunquam comedere debet cum papa, 361, 489.
- Naccus scarlattae palafredo papae adhibitus, 185. Nacta scarleti, 341.
- Natalis Domini vigilia extra IV tempora non celebrata; 93.
- Neapoleo sancti Adriani cardinalis, 247, 248, 249, 250.
- Neapolitanus cardinalis, 515, 541.
- Neronis obeliscus, 126, 143.
- Nervae seu Nerviae deae arcus, 132; templum, 143.
- Nicenii (S.) ecclesia Romae, 268.
- Nicolai V pia mors, 526.
- Nicolaus sancti Eusebii cardin., 249.
- Nicolaus episc. Ostiensis cardinalis, 247, 248, 249.
- [Col. 1475] Nicolaus Ferri, civis Romanus, 189.
- Nicaulaus Gazzi, civis Roman., 189.
- Nomenculator Romanae Ecclesiae, 4 s.
- Nomina infantibus ante baptismum data, 77, 106.
- Nonnata Francis, ancilla Dei sacrata 86.
- Notarii regionarii, 4 et seqq.
- Notariorum primicerius, 57.
- Novariensis cardinalis, 443, 543.
- Nucerimus cardinalis, 515.
- Nudis pedibus a papa et cardinalibus adorata crux, 369.
- Nympheum ante oratorium, 572.
- Oblatae virorum et feminarum, 46. Oblatae tres a presbyteris cardinalibus in Missa pontificia consecratae, 29. Oblatae integrae novitiis presbyteris datae, 91. Oblatarum fractio, 558.
- Oblatio in Missa cum fanonibus, 554. Oblationes in Missa factae a viris et eminis, 67, 74. Oblationes cui immolatae, 74.
- Octavae diei translatio ob aliud festum concurrens, 513.
- Odhones, 64, 65.
- Oleum exorcizatum et oleum infirmorum, 99, 355.
- Olibani libra, 163, 218 et seqq.
- Onufrii Panvinii epistola, 165.
- Orarium, 54, 64. Orarium ad modum presbyteri, 221. More diaconorum, 222. Orarium in manu, 85. Orarium breve, 91. Oraria confessioni et altari imposita ante ordination., 90, 94.
- Oratio nulla praeter Dominicam in Lateranensi ecclesia, 566. Oratio Lateranensis, 570 et seqq. —Oratio post communionem dicta Postulatio, 559.
- Orationes Missae, 557.—Orationes fidelium adhibitae ne papa erret, 536.
- Oratorium pro faldistorio, 8.
- Ordinationis ritus, 90 et seqq. —Ordinationis papae ritus, 210 et seqq.
- Ordines minores, 497.
- Ordo Romanus multiplex, 1 et seqq. Ejus antiquitas et integritas, 2.—Ordo ad visitandum et ungendum infirmum, 111 et seqq. 114.—Ordo celebrandi concilii, 393 et seqq. —Ordo consecrationis papae, 271 et seqq. —Ordo ad benedicendum imperatorem, 215 et seqq., 397.
- Ore percepta a subdiaconis communio, 75.
- Orphei domus, 132, 151.
- Ostiarii papae, 195, 196.
- Ostiensis episcopus papae consecrator, 272.
- P. de Columna domus Romae, 268.
- P. de Roblayo Franciae cancellarius, cardinalis, 435.
- Pactisi vina, 38.
- Paduanus, ex ord. Augustin. cardinalis, 515.
- Palafredus papae, 176.
- Palatini diaconi, 567.
- Palatium Cintae Musca in Punga Romae, 275.
- Palefrenarium papae, 531.
- Pampanianus episc. Parmensis, 248.
- Pancratii (S.) via Aurelia abbatia, 574.—Pancratii (S.) capella ad Lateranum, 99. Panni post mortem papae distributi, 530, 531.
- Papae electio, etc., 210 et seqq. Coronatio, 255. Papae electi, necdum consecrati, litterarum forma, 223. Papae coronatio in sacris dierum aliquot solemnium. 120 et seqq. Papa sancti Petri vicarius, 567. Papa ne erret, et ne contra Romanam Ecclesiam faciat, fidelium orationes exposcit, 536. Papa Missam ut audit, 413 et seqq. Papae communio non ad altare, sed ad sedem, 266 et passim. Papa nudis pedibus in processionibus, 173, 176, 203, [Col. 1475] 210, 235. Papae cappa de veluto cremosino, foderata de ermelinis, auctore Bonifacio IX, 450. Papae cappa clausa de scarleto rubeo, foderata de herminis, 371. Papae cambuta seu baculo non utuntur, 288. Papam equitantem reges adextrant, 270. Ei ministrant in mensa, 271. Papae comestio solemnis in Coena Domini, 486, 487. Papa mensae nullas admittit feminas, 489. Papae capuceum et cocullus, 480. Caputium replicatum super caput, 523. Papa aegrotante quid agendum, 526. Papae exsequiae, 529 et seqq.
- Papalis crucis delator subdiac., 102.
- Papiensium denarior solidi, 122, 147.
- Papilio cum fistula et tribus punctis, 500.
- Papyrus pro ellychnio, 134. Servata ad mortem pontificis, ibid.
- Paradisus, atrium eccles., 162, 547.
- Parapectus, 533.
- Paratorium, locus in quo vasa sacra, 50.
- Paridis de Crassis adversus electum Corcyrensem, caeremoniarum vulgatorem, expostulatio, 9, 587 et seqq.
- Parion Romae, 149.
- Parvus Dei, dictus S. Mathias ap., 573.
- Pascha annotina, 148.
- Paschalis II ordinem canonicum in Lateranensi ecclesia renovavit, 568.
- Patena in canone gesta ab acolythis, tum a subdiaconis, 58, 59. Patenae duae in Missa, 68.
- Patriarchalium Romae basilicarum ordo definitus ab Urbano VI, 526.
- Patriarcharum locus inter duos cardinales, 457, 464.
- Patrini et patrinae, 78, 79.
- Patrinus Ital. Sanctulus dictus, 116.
- Patris spiritualis testimonium de defuncto, 116.
- Pauli (S.) e tumulo rapti carbones et incensum pro febricitantibus, 150.—Paulus papa I, 160.
- Pauperes multi reficiendi in morte papae et cardinalium, 381 et 382.
- Pax a pontifice data in Missa, 2, 505. Cur annuntiata ante commistionem corporis et sang. dominici, 558.
- Pectoralia ante altare, cancelli, 123, 161, 403.
- Pedes, pro pedites, 426.—Pedibus nudis papa in processionibus, 173, 176, 203, 210, 235.
- Pellis ad collum, seu almutium, 137.
- Pentecost. festum caret octava, 241.
- Peregrinorum in gratiam data indulgentia, 479.
- Peregrinus archiep. Coloniens, 157.
- Perfusorium, linteum ad tergendum calicem, 337.
- Perlae, gemmae, 233.
- Petiae de tela, 540.
- Petra argentea sancti Petri Romae, 62.—Petra papalis, 185.—Petra Malius cardinalis, 515.
- Petragoricensis cardinalis, 437.
- Petri et Pauli icones per mare Romam venerunt nullo ductore, 212, 261.—Petri (S.) Vaticana ecclesia, aliarum magistra, 155.—Petri (S.) miles effectus rex, 408.—Petri Amelii, Galli Electensis, Senogalliensis episcopi, etc., liber Caeremoniarum, 443 et seqq. Gradensis patriarcha, confessor papae, 540, 541, 544.—Petrus sancti Damasi cardinalis, 157.—Petrus Oloycensis episcopus, 444, 506.—Petri diaconi cardinalis, postea Gregorii XI constitutiones Lateranenses, 577 et seqq. —Petrus Joannes de Pampano, 162.—Petrus de Mantino, civis Romanus, 190.—Petri Mallii canonici sancti Petri Romae liber, 158,—Petrus sanctae Mariae novae cardinalis, 576.—Petrus Ostiensis episcopus, [Col. 1476] 157.—Petrus de Paulo civis Romanus, 190.—Petrus de Pratis cardinalis, archiepiscopus Aquensis, 435.—Petrus episcopus Silvae Candidae, 154.—Petrus de Thomacellis eligitur in papam Gregorii XI nomine, 526.
- Philippus de Alençonio cardin., 537.
- Phocas Manieti, civis Romanus, 190.
- Pileus cardinalis de Ravenna, 541.
- Pinea Romae juxta palatinam, 143.
- Pintola de auro, 538.
- Piper datur in festo sancti Stephani in collatione commensalium papae, 455.
- Pisanus cardinalis, 534.
- Planelli, calceorum genus, 175.
- Planetae plicatae unde dictae, 310.
- Planeta quomodo plicatur, 464.
- Planetae curtae cardinalium, 176.
- Planeta et orarium ordinandi acolythi vestes, 85.
- Poenitentiae sacramentalis ordo et forma, 107 et seqq. Poenitentiae publicae habitus, 517.
- Poenitentium in die Coenae absol., 354.
- Pogium, 37.
- Politicus seu Polyptychus liber, 452.
- Polyptychus liber camerae, 358.
- Pontifex ubi communicat, 62.
- Porcaster, 197 et seqq.
- Praedicare coram papa non debent diaconi, nec doctores decretorum, nec abbates, at solummodo praelati et magistri in theologia, 355.
- Praefatio Missae, 559.
- Praefectus Romae calceatus zanca una aurea, altera rubea, 170.—Praefectus naval. Romae dictus Sangari, 170.
- Praelatorum institutio, 390.
- Praeputium Domini servatum in ecclesia Lateranensi, 564.
- Praesepe Domini partim in ecclesia sanctae Mariae majoris, 573.
- Praesul, id est papa, 466.
- Pesbyteri ordinatio, 86. Presbyteri juxta episcopum, 551. Presbyteri in Missa ultimi omnium oblationes offerunt, 554. Presbyter chrismate linit verticem baptizati a diacono, 83. Presbyterorum in conciliis suffragia, 393.
- Presbyterium, erogatio pecuniae, 129, 142, 146, 169 et seqq.
- Primicerius, 4 et seqq. Primicerius defensorum, 7.—Primicerius, judicum pelatinorum princeps, 570. Aliorum ordo, ibid.
- Priscae (S.) et Aquilae Rom. abbatia, 574.
- Proba, probatio, 500.
- Processionis ordo, 70.
- Processus generales seu excommunicationes, 362 et seqq., 481.—Processus generales die Coenae Domini, 378, 382. In Ascensione, 383.
- Procomea vina, 38.
- Prostratio in Missa ab elevatione ad Pax Domini, etc., 235.
- Protoscrinarius, unus ex judicibus palatinis, 570.
- Provesini solidi, 188 et pas., 212, 220.
- Psalmus ad Introitum Missae cantatus, 71.—Psalmus Laetatus sum olim in Missa dictus ante communionem, 448, 451.
- Pugillaris, fistula ad hauriendum dominicum sanguinem, 5, 50.
- Pugillata denariorum, 211.
- Pulsatio signorum in Lateranensi ecclesia cur semper solemnis, 566.
- Purificationi digitorum in Missa vinum ab aqua discretum adhibetur, tum aqua, 307, 308.
- Quadragenae de indulgentiis, 350, 365, 366, 368.
- Ragiatae foratae columnae, 572.
- Rainucius de Corella, civis Romanus, 190.—Rainucius de Franco, civis [Col. 1477] Romanus, 190.
- Rasoribus, novaculis, 532.
- Ravennantium urbs Romae Transtiberim, 160, 574.
- Reatinus cardinalis, 515, 537.
- Recipere, inchoare, 441.
- Regiae cancelli, 348, 369, 455, 456, 480. Regia secretarii, 7. Regiarum porta, 492, 496.
- Reginae coronatio, 404 et seqq. Unctio, 410. Communio, 411.
- Regionarii diaconi, 567.
- Regiones septem ordinis ecclesiastici Romae, 3. Diac. et subdiac. region., ibid.
- Regis unctio et coronatio, 407 et seqq. —Reges equitantem papam adextrant, 270. Ei in mensa ministrant, 271.—Regum filii papae mensae inserviunt, 271, 360.
- Regnum seu corona papae, 258, 340, 454. Capiti quando impositum, 168, 171 et seqq.
- Religiosa vestimenta, id est ecclesiastica, 93.
- Reliquiae Lateranensis ecclesiae, 564, 567, 570, 571, 572, 573, 581 et seqq.
- Remissa quid, 5.
- Retia seu pharus, candelabrum orbiculare, 154, 161.
- Robacianus Romanus de Rainutio, civis Romanus, 190.
- Robertus rex Siciliae Avenione cum uxore coronatus, 406.
- Rodulfus abbas sancti Laurentii in Clausura, 157.
- Roggerius Siciliae rex, 568.
- Romae porta Collina juxta castellum Crescentii, 397.
- Romanae urbis loca et ecclesiae, 189 s.
- Romanorum pontificum sepulturae in ecclesia Lateranensi, 567, 568.
- Romanus pontifex eligatur unus e cardinalibus diaconus aut presbyter, non episcopus, 92.—Romanus de Bonella, civis Romanus, 190.—Romanus et Odo Crassus cives Romani, 190.—Romanus de Petro Ocilenda, civis Romanus, 190.
- Romuli memoria, 126 Sepulcr., 143.
- Rosa aurea papae cum musco et balsamo, 135, 176, 236, 471.
- Rotulus de cereis Graecis, 218.
- Rufinae et Secundae martyrum corpora in ecclesia Lateranensi, 570.—Rufinae (S.) episcop., 154 et seqq., 163.
- Rugae altaris, 85, 86.
- Ruthenensis cardinalis, 435, 437. Ad regem Aragonum legatus, 442.
- Sabae (S.) seu Cellae Novae abb., 574.
- Sabbati die Missae defunctorum dici non solitae in eccl. Romana, 577, 578.
- Sacima mortulae, 208.
- Sacellarius R. E., 4 et seqq.
- Saccellarius ex pelatinis judicibus unus, 570.
- Sacco domini papae, 208, 210.
- Sacculi portati ab acolythis ad recipiendas oblationes, 49.—Sacculus ad recipiendam et deferendam Eucharistiam acolythis datus, 85.
- Sacramentarium, lib. oration., 123.
- Saiso Macellarius, civ. Rom., 190.
- Saita, 387.
- Salvatoris imago a sancto Luca delineata, tum ab angelo perfecta, 572, 573. Salvatoris imaginem osculatur papa, 373.
- Samitum, panni genus, 342. Samitum fulratum de pellibus, 440.
- Sancta sanctorum in ecclesia Lateranensi, 261. Sancta sanctorum, Lateranensia archiva, 560.
- Sancti canonizatio, 412, 418 et seqq. —Sancti, cujus fit celebritas, nomen in confessione Missae expressum, 416.
- Sanctuaria, reliquiae, 152.
- Sanctulus apud Italos, patrinus, 116.
- [Col. 1477] Sandalia Jesu Christi Romae servata, 152.
- Sandialarii, 162.
- Sangari, praefectus naval. Romae, 170.
- Sangrus cardinalis, 515.
- Sanguis et aqua Christi, 179.—Sanguis Christi sine calamo sumptus in prima Missa Natalis Domini, 451.
- Sanson Manchinus, civis Rom., 190.—Sanson de Olianta, civis Rom., 190.
- Saraceni, monetae genus, 200.
- Sarantasmum, an tarantasmum, pallii seu vestis genus, 568, 570.
- Scala ad ecclesiam Lateran., 209.
- Scarleto rubro confecta infula, 263. Vestes de scarleto albo, ibid. Scarlatum in faleris equi papalis, 171.
- Scholae seu societates variae Romae, 195 et seqq. —Schola, cantorum chorus, 7 et seqq., 567.—Scholae Crucis Romae, 169, 180, 182. Schola mappulariorum, 173. Schola laicorum, 177, 204.—Schola stimulati, majorentes, 128, 140.—Schola virgarum Romae, 205, 207.
- Scopalatii papae, 195, 200.
- Scrinarius, seu scriniarius, 168 et seqq.
- Scrutinii ordo, 77 et seqq. —Scrutinii in electione pontificis formula, 247 et seqq.
- Scudeta, scuta, 537.
- Scuta capellanorum papae, vestis, 363.
- Secreta Missae, 558, 559.
- Secundicerius, 6 et seqq., 570.
- Sedere aptum esse, 7 et seqq.
- Sedes papae in ecclesia sancti Petri post altare, 213. Sedes S. Silvestri, 214.
- Sellaris Pontificis, 6, 42.
- Senator Urbis nigro colore, non utitur in morte papae, 531.—Senator Urbis officium; 261 juramentum, 215.
- Senatorium, locus primorum in ecclesia, 10, 50, 57, 60.
- Senescalcus major papae, 201.
- Sepeliendi clericos Romanae fraternitatis ordo, 115 et seqq.
- Sepulturae ordo, 115 et seqq.
- Sergii papae jussu ordinata processio, 151.—Sergii papae III dona et beneficia in Lateranensem ecclesiam, 575, 576.
- Seriosius, prolixius, 487.
- Sermo in Missis defunct. nunquam habetur presente curia Romana, 523.
- Servientes armorum, 476.
- Sessorianum palatium, 135, al., Susurrianum, 121.
- Sestace, studarium, 64, 65.
- Severinus porticus, 125.
- Silex ubi cecidit Simon Magus, 144.
- Silvae Candidae episcopi praerogativae, 154 et seqq. 163.
- Silvestri papae gesta, 562. Privilegium, ibid. Indulgentiae, 564. Sedes, 214.—Silvestri (S.) Inter duos hortos abbatia, 574.
- Simonis et Judae (SS.) corpora in basilica Vaticana sepulta ad Crucifixos, 122.—Simonis Magi silex, 144.
- Siricum pro serico, 492 et seqq.
- Sixtus III, an auctor ecclesiae sanctae Mariae majoris, 573.
- Soleclum, 280.
- Solidi provesinorum, 212, 220.
- Species, dulciamina, 234.
- Squalae nigrae, 581.
- Stafilia, 222.
- Statio ad communicandum ab archidiacono annuntiata, 50.
- Stationalis crux, 124, 131.
- Stationarius, 4.
- Stationes solemnes S. R. E., 554 s.
- Stephani (S.) monasterium in baptisterio Lateranensi, 571.—Stephanus papa II, auctor monasterii sancti Silvestri, 160.—Stephanus sanctae Ceciliae cardinalis, 157.—Stephanus de Girone, civis Romanus, 189.—Stephanus [Col. 1478] Nizot, civis Romanus, 189.—Stephani Serpetri turris in capite Parionis, 188.—Stephanus Theobaldus, civis Romanus, 189.—Stercoraria sedes papae unde dicta, 211, 213, 214, 230, 231, aliae, ibid.
- Sternata, strata, 535.
- Sticcha, 200.
- Subdiaconi ordinatio, 85. In alia quam publica ordinatione, 89. Subdiaconi vestes propriae, 70. Subdiaconi quandiu in Missa inclinati, 555. Subdiaconus corpus Domini cum patena portat, 23. Subdiaconis XII lavati pedes a papa in die Coenae mane, 180. Pauperibus XIII post comestionem, 181, 357. Subdiaconi palatini, 567.
- Subtulares, 65.
- Suburae mons Romae, 161.
- Suburbana Romae, ubi episcopi suffraganei papae, 23.
- Sucellensis cardinalis, 435.
- Sudarium Christi, quod vocatur Veronica, 122.
- Supercoqui papae, 199.
- Supplementarius, 5.
- Susurrianum palatium, 121, al., Sessorianum, 135.
- Symbolum in Missa recitatum, 46, 63, 67, 73.
- Tarantasmum, an sarantasmum, pallii, seu veli genus, 568.
- Taxea, scyphus, 501, 506.
- Teatinus, cardinalis, 515.
- Temporius, ocius, 79.
- Theobaldus Velitrensis episc., 157.
- Theodori basilica panetaria, 137.—Theodorus S. R. E. archidiaconus, 21.
- Thomae (S.) ecclesia Lateranensi proxima, 98.—Thomae (S.) juxta formam Claudiam abbatia, 574.
- Thunitia, 262.
- Tiberianae militiae, 143.
- Tiberinus ex ord. Praedicatorum cardinalis, 515.
- Tinellum aula, 476, 487, 525. Tinellum tenere, 541.
- Tituli a papa dati cardinalibus, 430.
- Toalea, 198, 202, 205.
- Tobalea, mantile, 262. Vide Tualea.
- Tobaleolae, 532.
- Tobaliae frisatae et opertae, 162.
- Torticii accensi a papa, et cardinalibus in processu vel excommunicatione projecti, 364.
- Tortitiae seu brandones, 529.
- Tribunal ecclesiae, 56.
- Trinitatis (S.) Scotorum Romae abbatia, 574.
- Triphonis (S.) ecclesia Romae, 143.
- Triporticum ante oratorium, 572.
- Trissadorium sive teloneum, 487.
- Tualea super altare expansa in die Parasceves, 102. Vide Tobalea.
- Tu autem a diacono praecentum pro fine lectionum, 123.
- Turcici imperatoris orator in Missa toleratus ad praefationem, 409.
- Tudertinus cardinalis, 534.
- Tusculani tenimentum, 215.
- Tutare, exstinguere, 22, 31.
- Umbella seu baldachinum papae in processionibus, 476.
- Umbilicus Jesu Christi Domini nostri in ecclesia Lateranensi, 572.
- Unctionis extremae forma, 111 et seqq.
- Urbanus papa, 215.—Urbani papae VI constitutum seu decreta, 525.
- Ursinus cardinalis, 543.
- Valentini (S.) juxta pontem abbatia, 574.
- Vastararii papae, 172, 195, 199.
- Venantii (S.) porticus et ecclesia Romae, 13, 8.
- Venetiarum cardinalis, 543.
- [Col. 1479] Verialia verba, an curialia, 251.
- Vernagia bona, 527.
- Veronica dicta sudarium Christi, 122.—Veronica in ecclesia sancti Petri, 161.
- Vestararius Romanae Ecclesiae, 4.
- Via sacra seu papae, Romae, 259.
- Vicedominus Ecclesiae Romanae, 4 et seqq.
- Vigiliae a Matutino distinctae, 125, 149.
- [Col. 1479] Vigiliis datum vinum ante vigiliam, 219.
- Vinaterium et taxeae, 501.
- Vinci, quid, 164. An candelae ex vinetis vivis, 199.
- Vinum Dominici corporis intinctione sanctificatum, 60, 114, 370, 492. Vide Commentar. —Vinum purum in calice certis in locis ponitur in Parasceve, 370.—Vinum perfusionis in Missa, 414.—Vinum in calicem consecrationis [Col. 1480] infusum pro communicantibus, 312.—Vina Graeca, de Pactis aut Pactisi, de Procoma, 38.
- Wimplium capitis Virginis Deipara, 573.
- Zachariae papae basilica, 128.—Zachariae papae palatium seu Casa Major,
- Zancha, calcei pontificalis genus, 128, 170.
Ordo rerum
- [Col. 1479] Editoris Patrologiae monitum. 9
- Praefationes in librum Sacramentorum. Ibid.
- LIBER SACRAMENTORUM. 25
- Notae et observationes in librum Sacramentorum. 263
- Scholia Angeli Roccae in eumdem librum. 583
- BENEDICTIONES quae in libro Sacramentorum desiderantur. 601
- BENEDICTIONUM EPISCOPALIUM aliud supplementum. 605
- BENEDICTIONALE S. Gregorio vindicatum. 627
- Ad Antiphonarium S. Gregorii praefationes. 637
- LIBER ANTIPHONARIUS ordinatus per circulum anni. 641
- Appendix ex manuscripto Compendiensi. 723
- Observationes proviae in Librum responsalem. Ibid.
- LIBER RESPONSALIS. 725
- HYMNI a S. Gregorio conscripti. 849
- APPENDIX ad S. Gregorii opera liturgica. 851
- COMMENTARIUS PRAEVIUS in Ordinem Romanum. Ibid.
- I.—Rituum Romanorum cognitio necessaria. Amalarii in eos commentarii vexati. Prima Romani Ritualis editio improbata. Electi Corcyrensis plagium detectum. Ibid.
- II.—De Ordine Romano, deque variis auctoribus ac libris qui de ritibus S. R. E. agunt. 855
- III.—De antiquis basilicis ac titulis Urbis, de diaconiis, et de septem regionibus ecclesiasticis, ubi de forma veterum basilicarum. 857
- IV.—De clero Romano, et de prisco ritu celebrandi officia divina in Ecclesia Romana. 864
- V.—De collectis, stationibus, deque litaniis Romanis. 866
- VI.—Singulares ritus Missae pontificalis secundum Ordinem Romanum; et primo ab initio ad Canonem. 869
- VII.—Continuatio rituum in Missa pontificali singularium a Canone ad Communionem. 876
- VIII.—Singularia sacrae communionis in Missa pontificali. 879
- IX.—Quando et quomodo desierit communio sub utraque specie in Ecclesia Romana. 884
- X.—Ritus peculiares in Sabbato ante Palmas, et in ipsa Dominica Palmarum. 886
- XI.—Singulares ritus in triduo ante Pascha; et primo quidem in Coena Domini et in Parasceve. 888
- XII.—De sanctificatione calicis non consecrati ex contactu particulae consecratae. 893
- XIII.—Quid de hac commistione aliae Ecclesiae senserint, aliique auctores. 898
- XIV.—De sanctificatione calicis ex commistione sanguinis consecrati. 903
- XV.—De nonnullis ritibus Sabbati sancti. 904
- [Col. 1480] XVI.—De ordinationibus sacris Ecclesiae Romanae. 909
- XVII.—De varia creatione Romani pontificis. 913
- XVIII.—Ritus in consecratione pontificis olim servati. 917
- XIX.—Expenditur locus Socratis scholastici de praetermissis mysteriis sacris in Sabbatis apud Romanos, ubi de hebdomada et Dominica mediana, atque de variis ritibus qui strictim exponuntur. 923
- XX.—De confessione beati Petri in basilica Vaticana. Quid rugae, quid regiae, et regulares apud scriptores ecclesiasticos? De variis modis asservandi Eucharistiam apud Romanos. Quid capsa in concilio Arausicano? Quid turris Gregorio et Venantio Fortunato? 926
- XXI.—An antiqui ritus semper novis praeferendi? An omnes ad unum modum revocandi? Recentiores caeremoniarum arbitri notati. Quid censendum de Missa Illyriciana? 932
- Primus Ordo Romanus: qualiter Missa pontificalis celebretur. 837
- Secundus Ordo Romanus: de Missa pontificali. 969
- Tertius Ordo Romanus: qualiter celebrandum sit officium Missae. 977
- Quartus Ordo Romanus: de Missa pontificali. 983
- Quintus Ordo Romanus: de Missa episcopali primus. 985
- Sextus Ordo Romanus: de Missa episcopali secundus. 989
- Septimus Ordo Romanus: qualiter scrutinium fieri debeat. 993
- Octavus Ordo Romanus: de ordinatione episcopi et acolytorum. 999
- Nonus Ordo Romanus: de gradibus Romanae Ecclesiae. 1003
- Decimus Ordo Romanus: qualiter agendum sit quinta feria in Coena Domini, sexta feria Parasceve et Sabbato sancto; ordo ad dandam poenitentiam, ad ungendum et communicandum infirmum. 1009
- Undecimus Ordo Romanus, auctore Benedicto B. Petri canonico. 1025
- Duodecimus Ordo Romanus: de consuetudinibus et observantiis Ecclesiae Romanae in praecipuis solemnitatibus. 1063
- Tredecimus Ordo Romanus, vel Ceremoniale Romanum. 1105
- Quatuordecimus Ordo Romanus, vel Ordinarium. 1121
- Quindecimus Ordo Romanus: de ceremoniis Romanae Ecclesiae. 1273
- Sexdecimus Ordo Romanus, vel index solemnium collectarum et stationum Romanae Ecclesiae. 1367
- APPENDIX ad libellos Ordinis Romani. 1371
FINIS TOMI SEPTUAGESIMI OCTAVI.