075
PATROLOGIAE CURSUS COMPLETUS
SIVE BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA, OMNIUM SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM QUI AB AEVO APOSTOLICO AD INNOCENTII III TEMPORA FLORUERUNT; RECUSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QUAE EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICAE TRADITIONIS PER DUODECIM PRIORA ECCLESIAE SAECULA, JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS, INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM DILIGENTER CASTIGATA; DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS LECTIONIBUSQUE VARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA; OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QUAE TRIBUS NOVISSIMIS SAECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS DETECTIS, AUCTA; INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS, SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI SUBSEQUENTIBUS, DONATA; CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA; OPERIBUS CUM DUBIIS TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA; DUOBUS INDICIBUS GENERALIBUS LOCUPLETATA: ALTERO SCILICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID UNUSQUISQUE PATRUM IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT UNO INTUITU CONSPICIATUR; ALTERO SCRIPTURAE SACRAE, EX QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES ET IN QUIBUS OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM SCRIPTURAE TEXTUS COMMENTATI SINT. EDITIO ACCURATISSIMA, CAETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR: CHARACTERUM NITIDITAS CHARTAE QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO OPERIS DECURSU CONSTANTER SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PRAESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA, SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS AD OMNES AETATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM.
SERIES PRIMA,
IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESIAE LATINAE A TERTULLIANO AD GREGORIUM MAGNUM. Accurante J. P. Migne, BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE, SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE.
PATROLOGIAE TOMUS LXXV.
TOMUS PRIMUS.
1849
COGNOMENTO MAGNI,
OPERA OMNIA.
AD MANUSCRIPTOS CODICES ROMANOS, GALLICANOS, ANGLICANOS EMENDATA, AUCTA, ET ILLUSTRATA NOTIS. STUDIO ET LABORE MONACHORUM ORDINIS SANCTI BENEDICTI, E CONGREGATIONE SANCTI MAURI. EDITIO MEMORATISSIMA QUAE PARISIIS PRODIIT ANNO DOMINI MDCCV, NUNC AUTEM ACCURATIOR ET AUCTIOR REVIVISCIT ACCURANTE J.-P. MIGNE, BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE.
TOMUS PRIMUS.
VENIT SEPTEM FRANCIS GALLICIS.
1849
- Praefatio generalis.
- Vita S. Gregorii papae, auctore Paulo Diacono.
- Eadem, auctore Joanne Diacono.
- Eadem, ex ejusdem S. Gregorii papae scriptis potissimum adornata.
- In expositionem Beati Job Moralia, seu Moralium libri (a primo usque ad decimum septimum, caeteris in sequentem tomum translatis).
Epistola nuncupatoria
Inter omnia quae tui pontificatus exordium commendarunt sane plurima et praestantissima, beatissime Pater, illud prae caeteris laude dignissimum nobis videtur, quod adulatoribus valere jussis, solos audire volueris antiquae ac spectatae virtutis viros, qui liberrime monerent, et sine fuco vera dicerent. Nec alia quidem ratione tuorum consiliorum participem facere potissimum decrevisti sanctissimum abbatem Claraevallensem, propter summam loquendi, monendi, etiam arguendi libertatem tibi gratissimum: cujus idcirco libros de Consideratione ad Eugenium papam liberiori scriptos calamo, seorsim typis iterum subjicere nobis jussisti, ut pro enchiridio tibi essent, ac facile possent circumferri, nec a tuo unquam avellerentur conspectu.
Quam accepta fuerit Sanctitati tuae, nova haec editio ipsi nuncupata, significare dignata est suis pontificiis litteris ad praepositum nostrum generalem (8 Martii 1701), quae ad audenda majora nobis animos addidere; praesertim cum ex ipsis, et ex aliis ad eumdem scriptis (6 Junii 1702) intelligeremus, nostrum in recensendis sanctorum Ecclesiae Patrum operibus institutum, a Beatitudine tua (quod maxime in votis erat) laudari et approbari. Quid enim efficacius ad levandos labores nostros, etsi arduos, in tam difficili quam cepimus reipublicae litterariae provincia?
Itaque cum tunc prelo subjicere cepissemus sancti Gregorii Magni opera omnia per sexennium ad manuscriptos Codices recensita, emendata, aucta et illustrata notis, novum hunc studiorum nostrorum fetum tuo sacro nomini nuncupandum statim judicavimus. Neque vero dubitamus, sanctissime Pater, quin a te, ut par est, excipiatur Gregorius noster, imo multiplici jure tuus. Si enim omnibus consiliis tuis interesse voluisti Bernardum, dignus est sane Gregorius qui praesit. Assideat clavum navis Petri tenenti, qui eamdem tot annis, tanta prudentia, gravissimas inter procellas gubernavit, difficillimisque temporibus, hoc est miserabili quod agimus aevo simillimis. Habeat semper ob oculos pastorum princeps librum regulae pastoralis plane aureum, quem omnibus olim episcopis in ordinatione datum et commendatum legimus. E supremo Ecclesiae throno iterum puriora fundat oracula doctor ter maximus dignitate, eruditione, sanctitate, cujus in medio Ecclesiae Dominus os aperuit, et quem replevit spiritu sapientiae et intellectus. Agnoscatur denique redivivus in Clemente Gregorius.
Hae fere rationes, beatissime Pater, quae nos impulerunt ut ad tua provoluti vestigia-Gregorium Magnum recens a nobis in lucem editum Sanctitati tuae offerre auderemus, quamvis aliae multae quidem gravesque suppetant. Et sane non aliis quam pontificiis auspiciis decebat rursum diem aspicere pontificem illum tot titulis maximum. Gregoriana opera Vaticanis typis excusa jam Sixto V nuncupata fuere. Notas et observationes quas in Gregorianas epistolas elucubravit Antonius Dadinus Alteserra Clementi IX dicavit. Quid supererat nisi ut Editionem hanc universorum sancti Gregorii operum novissimam, omnium quae praecesserunt locupletissimam, et quantum licuit absolutissimam, Clementi XI, consecraremus? Igitur ad sanctam sedem, unde exierunt haec scientiae et sapientiae flumina, revertantur, ut iterum fluant, et in universum orbem Christianum diffundantur.
Et quidem inde nobis affulsit consilium aggrediendi tanti operis, et auxilium ad perficiendum. Cum enim sancti hujus doctoris vitam vulgassemus, eamque felicis recordationis Innocentio XII gratissimam fuisse nos docuisset litteris suis eminentissimus cardinalis Spada (8 Aprilis 1698), et ad majora tentanda, impertita nomine summi pontificis apostolica benedictione, provocasset; statim de divina ope quasi certi, ad publicanda quoque novis curis, novisque typis Gregorii Magni opera nos accinximus. Quod igitur coeptum est auspice antecessore [Col. 0011] tuo, nunc absolutum, tibique summa cum animi demissione oblatum accipere non dedignetur Sanctitas tua. Etsi vero prae tantae celsitudinis formidine ad thronum tuum accedere, ac editum a nobis Gregorium Magnum offerre trepidaremus; ille nostris e manibus elapsus in sinum tuum ultro involaret, sedem videlicet sibi notam et amicam hospes familiarissimus et charissimus.
Attamen unum est, quod ne tibi minus placeat in Gregorio Magno plurimum veremur, beatissime Pater. Diligis, ut diximus, qui moneant, et laudantes odisti. Te nihilominus ab aequissimo pontifice laudatum iri ne dubites, qui optimos episcopos [Col. 0011] Legendae epistolae ad Eulogium Alex., Anastasium Antioch., Dominicum Carthag., Leandrum Hispalensem, etc. laudibus ad coelum tollere consuevit. Ah! quanta exsultatione tibi gratulatur, quem juxta promulgatas a se leges in libro Regulae Pastoralis (Reg. Past. in exordio) ad sancti Petri cathedram vocatum, ex earumdem praescripto vivere, docere, regere, hisce perditissimis temporibus; nec minus infirmitatem suam quotidie agnoscere, pene admirabundus conspicit! Quam laetus delineatam in suis aut scriptis aut gestis eximii Pastoris imaginem, in te feliciter expressam agnoscit!
Haec quam invitus audias nos non latet, Pater sanctissime, cum non semel ut a tuis laudibus temperaremus, imperaveris. At patere ut posteritati, ut aeternitati commendemus (quod Ecclesiae, quod aevo nostro certe perhonorificum) quanta tibi cum Gregorio, pontificum fere omnium qui post Petrum Romanam cathedram obtinuerunt, maximo, similitudo sit et convenientia.
Etenim si natales attendimus, genus utrique patricium aut senatorium; parentes religione magis quam nobilitate conspicui. Si studia quaerantur, Gregorius noster «disciplinis liberalibus, grammatica, rhetorica, dialectica, a pueritia ita est institutus, ut nulli in Urbe hac, licet florerent hic studia litterarum, putaretur secundus (Paulus Diac.).» Te vero, beatissime Pater, a prima aetate litteris humanioribus Latinis et Graecis excultum Roma suspexit nondum duodecim annos natum, ac de futura eruditione in omni disciplinarum et scientiarum maxime sacrarum genere augurium sumpsit. Cujus quidem specimen fuerunt nonnullae sanctorum Patrum homiliae, [Col. 0011] Laudatur aliquando a Bollandianis. Menologiumque vetus: quae cum e Graeco in Latinum convertisses, luce dignissima, severiorum etiam censorum aestimatione judicata sunt. Dehinc sodalem te habere ambierunt [Col. 0011] Academiae de gl Umoristi, Reginae Sueciae, etc. celebres academiae, et virorum eruditorum coetus.
Gregorius «in annis adolescentiae Deo coepit devotus existere, et ad supernae vitae patriam totis desideriis anhelare (Paulus Diac.).» Tu lubrica etiam in aetate, contra vitia summa morum innocentia vallatus, divinis rebus totum te statim addixisti.
Gregorium praeturam Romae gessisse legimus; quo in munere egregia prudentiae, probitatis, integritatis, paternae in populos charitatis, aliarumque virtutum exempla caeteris judicibus praebuit. Te quoque praetorem et praefectum meruerunt habere Urbs vetus, Reate, Sabini; nec alio fere quam laudatarum virtutum satellitio cinctum, plus amare didicerunt quam formidare.
Gregorius ad sacrum ministerium assumptus, Pelagio II in scribendis epistolis adjutor fuit (Paulus Diac., lib. III de Gest. Langob. c. 20) . Tu vero post eminentissimi cardinalis Slusii obitum, ab Innocentio XI, applaudente sacro senatu, et a duobus aliis qui te praecesserunt summis pontificibus, prae caeteris tum praelatis tum etiam cardinalibus ad id muneris vocatus, illud strenue exsecutus es, licet ab Alexandro VIII in purpuratorum patrum collegium adlectus, et multis ecclesiasticis negotiis praepositus, vix ullum ad scribendum otium invenires.
His gradibus, beatissime Pater, ad supremi pontificatus fastigium ascendisti, omnium suffragio vocatus, te solo reluctante. Nondum obductam cicatricem refricare cogimur, et dolorem renovare; qui certe tantus fuit, ut in febrim incideris: sed haec silentio praeterire non licebat, in quibus Gregorium Magnum perfectius refers et exhibes. Quis enim nesciat sanctissimum virum, cum in pontificem electum se intellexisset, fuga sibi consuluisse, ac provectionem suam ad summam illam dignitate, continuis lacrymis tanquam gravissimum casum, quandiu vixit deflevisse?
Utinam, sanctissime Pater, ad majorem tui pontificatus cum Gregoriano similitudinem, non conferrent terraemotus aliaeque calamitates, quibus Romam totamque Italiam attritam lugemus. [Col. 0013] Et his quidem divinae justitiae flagellis ita saevientibus, Gregorius olim reconciliator accedens, populum ad poenitentiam gravi oratione commovit (In fine homil. in Evang., tom. I Gregor. Turon.) , quae miro plausu statim excepta, per orbem volitavit Christianum; nec non institutis publicis supplicationibus, vim Deo gratam faciens, angelum ultorem exarmavit. Tu vero non dissimili eventu, cum terraemotibus quassata Roma periclitaretur, eleganti aeque ac efficaci adhortatione, in omnes orbis Christiani provincias mox disseminata, poenitentiae opera trepidantibus et fugientibus a facie arcus imperasti; ac fusis lacrymis precibusque inter Deum et populum stans velut alter Phinees placasti, et cessavit quassatio. Quo tempore collectam et alias orationes in terraemotibus dicendas elucubrasti, quibus ditandum non immerito censuimus librum Sacramentorum sancti Gregorii denuo a nobis editum (Tom. III) ; ut in hoc etiam tibi, sanctissime pontifex, cum Gregorio conveniat, quod utrique sacer ille Codex suum debeat incrementum.
Quandoquidem coepimus de re sacra loqui, commemorare liceat homilias illas Gregorianis jure meritissimo aequiparandas, quas inter missarum solemnia jam plurimas habuisti ad populum. In his nihil fucatam redolet eloquentiam: Sermo vivus et efficax; quippe totus ex Dei verbo et sacrae Scripturae sententiis contextus, quam, ob assiduam ejus meditationem, mira facilitate ad quodlibet argumentum pertractandum adducis, non invitam trahis. Quantus est populi Romani plausus, quando te sacro e suggestu oracula fundentem avide audit; recordaturque Leonis Magni et Gregorii Majoris, qui Romanis ex pontificibus pene soli ante te hoc pastorali officio functi sunt: ob infinita scilicet quibus distinebantur negotia. Earumdem, imo majorum curarum sustinet molem Sanctitas tua; tota fere Italia, orbe Christiano prope universo bellis et odiis conflagrante, quae incendia restinguere sollicitus, animum in omnes versas partes. Attamen ad scribendas elegantes homilias tibi vacat quod in Gregorio nostro merito suspexit Bernardus (Lib. I de Consid., cap. 9) . Admirationem auget infirma utriusque valetudo, quae feriari a labore suadere solet.
De coelesti pane frangendo et subditis tibi populis apponendo, dum ita satagis, beatissime Pater, de ministrando cibo nutriendis corporibus necessario non minus curas; ut propensissimum Gregorii animum in pauperes aemulari jure dicatur Clemens, largus quidem et prodigus in egenos, sibi autem fratri dignissimo, fratris filiis optimae indolis et spei adolescentibus, suis denique omnibus parcissimus. Ut vero singulorum necessitatibus providere possis, eos jubes certis diebus convenire, ac supplicantibus aures manusque aperis.
Gregorius prae caeteris pauperibus eos fovere solebat, quos amor Christi spoliarat, monachos videlicet ac sanctimoniales, ut ex tot ejus epistolis intelligitur. Iis abunde necessaria suppeditavit, fundatis etiam plurimis monasteriis, eorumque tranquillitati, concessis variis privilegiis prospexit. Qua in re sedulo ipsius vestigiis insistis; cum enim ante pontificatum duplicis religiosae familiae protector fuisses (Chartusianorum et Minimorum), pontifex creatus, factus es pater omnium. Quod ad nos spectat dissimulare non possumus, beatissime papa, quam paterno affectu nostram complectaris congregationem, et maxime ipsius alumnos qui in recensendis sanctorum Patrum operibus laborant; quod est etiam observantiae tuae erga primarios illos Ecclesiae doctores argumentum et similitudinis cum Gregorio, qui summam in sanctos Patres, maxime in Augustinum reverentiam ubique profitetur (Lib. X, epist. 37) . Quam sitibundo ore tanti magistri doctrinam hauserit, altaque mente repositam servarit sanctissimus pontifex, pleraque ejus clamant scripta; nolebat enim tritam a suis decessoribus viam deserere. Sed quis ex Romanis pontificibus Augustinianae doctrinae [Col. 0013] «Romanorum pontificum praedecessorum nostrorum, qui ejusdem sancti Doctoris (Augustini) praecelsam doctrinam magno semper in pretio habuerunt, totoque mentis affectu amplexi fuerunt, laudabilibus vestigiis firmiter inhaerere volentes,» etc. (Damnatio et prohibitio libelli typis editi sub titulo: Véritable tradition de l'Eglise sur la Prédestination, etc.) vindex magis strenuus quam Clemens, cum non ita pridem damnavit libellum sanctissimo Patri, gratiae Christi assertori fortissimo injuriosum?
Ut institutam comparationem paucis absolvamus, Gregorius Francorum reges officiosissimos semper expertus est ac beneficos; maxime cum pro fide apud Anglos aut praedicanda aut confirmanda eorum ope indiguit. Hinc in epistolis ad illos reges scriptis [Col. 0013] Ad Theodericum, Theodebertum, Clotarium, Brunichildem. toties gratiarum [Col. 0015] actiones occurrunt, quas hoc loco referre operae pretium non est. At vero dissimulare non possumus elogium istud Childeberto regi, ob ipsius in catholicam fidem studium ab aequissimo pontifice repensum: «Quanto caeteros homines regia dignitas antecedit, tanto caeterarum gentium regna, regni vestri profecto culmen excellit. Esse autem regem, quia sunt et alii, non mirum est: sed esse catholicum, quod alii non merentur, hoc satis est.»
Praeconium hoc, beatissime Pater, Christianissimo regi Ludovico Magno jure debitum, etsi taceremus, quis non intelligeret? Bellicam laudem et innumera propemodum terra marique praeclare gesta, quibus caeteros reges antecellit, dissimulemus, quando Clementem alloqui nobis datur, communem scilicet Christianorum Patrem, cujus est bella sopire, pacemque inter dissidentes filios conciliare. At de Ludovici Magni in catholicam fidem studio silere non licet; ejectos a perduellibus Anglis ob fidem orthodoxam sanctum regem, piissimam reginam, regium puerum, eorum subditos adhuc in fide integros, religionis olim in Anglia Gregorii Magni opera fundatae veluti reliquias, hospitio exceptos, ac facultatibus pro regia munificentia et dignitate sustentatos; haeresim e regno, vel summo cum discrimine profligatam; Europae maximam partem ea de causa in Christianissimum regem regnumque armatam, haeresis praeconibus vel antesignanis classicum canentibus, bellique facem circumferentibus: neque tamen regum maximum adduci unquam potuisse, ut alicui pacis conditioni quae haeresi tantisper favere videretur consentiret; quid Ecclesiae primogenito dignius?
Ad haec vero quid dicturus esset Gregorius Magnus? Quas in laudes crumperet, si foret superstes? At vivit adhuc in Clemente; nec dubium quin pro tantis in Ecclesiam collatis beneficiis, gratum se probaturus sit aequissimus pontifex erga regem christianissimum.
Haec sunt, sanctissime Pater, praecipua lineamenta, quibus in te Gregorii Magni effigies perfectius exprimitur, qualibet imagine aut in aere incisa, aut coloribus depicta. Hinc ipsam in operum ejus veluti limine affigendam pro more censuimus; ut sit monimentum quovis aere perennius tum devoti erga sanctissimum Doctorem animi, tum singularis observantiae in apostolicam sedem, tum demissi obsequii quod pollicentur.
Praefatio generalis
I. Novae SS. Patrum Editiones jam a nobis adornatae. —Quanto reipublicae tum litterariae, tum Christianae emolumento, jam insigniorum e sanctis Patribus opera, nostrorum labore ac studio castigata, novo cultu in lucem prodierint, commemorare neque decorum nobis est, neque, testante id publica gratulatione, necessarium. Ad quem vero ab Athanasio, Hilario, Hieronymo, Ambrosio, Augustino gradum faceremus, nisi ad Gregorium, dignitate, doctrina, sanctitate ter maximum? Neque tanti doctoris, quem ut summum familiae nostrae decus veneramur, scripta mendorum quodammodo spinis obsita diutius relinquere nos decebat, ne alienis colendis insudantes, agrum proprium incultum deseruisse videremur.
II. Variae operum S. Gregorii Magni Editiones. —Prodierunt sane jam saepius omnia sancti Gregorii opera, ut de singulis ejusdem scriptis seorsim editis interim sileamus. Prior Editio est Parisiensis, a Bertholdo Rembolt adornata an 1518, complectiturque libros Moralium, Pastorale, Dialogos, Commentarium in Cantica, et in septem Psalmos poenitentiales; Homilias in Ezechielem et in Evangelia, ac Epistolarum Registrum.
Hanc brevi excepit, quae Rothomagi facta est apud Franciscum Regnaut, an. 1521. Biennio post alia Parisiensis ex officina Claudii Chevalon prodiit. In eadem urbe iterum excusa sunt omnia sancti Gregorii opera apud Carolum Guillart, an. 1542. Editionem hanc antecessit Lugdunensis, an. 1539 et 1540, in duobus tomis, aucta Commentario in lib. I Regum.
Longum et taediosum foret omnes commemorare quae deinceps Parisiis, Lugduni, Basileae, [Col. 0017] Antuerpiae, Duaci accuratae sunt; insigniores itaque tantum attingendae: in his Basileensis, an. 1551 et 1564, Frobenianis typis excusa, cura Coccii, qui multum laboravit ut sancti Gregorii opera pristinam puritatem integritatemque recuperarent; verum ut id consequeretur, conjecturis potius suis (ita ferebat haec aetas) quam antiquis optimisque Mss. credidit. Hac in Editione alia est in libris Moralium capitum divisio quam in superioribus.
Joannes Gilotius Campanus, vir doctissimus, in edendis etiam sancti Gregorii Magni operibus omnibus, repurgandisque non parum laboravit. Ejus Editio publici juris facta est Parisiis, an. 1571, et iterum paucis post annis.
Quae Romae Vaticanis typis, anno 1589, inchoata est auctoritate Sixti V, et postmodum absoluta, cui doctissimus episcopus Venusinus praefuit, omnium superiorum visa est accuratior, non tamen heterodoxis, quorum criminationibus et querelis mox respondebimus.
III. Quarum emendatior Gussanvillaeana in multis emendanda. —Ultimo tandem loco an. 1675, vulgata sunt Parisiis, labore et studio petri Gussanvillaei presbyteri omnia sancti Gregorii Magni opera ex quamplurimis codicibus, ait vir clarissimus, emendata. Verum quantis qualibusve erratis ultima haec Editio adhuc scateat, ex paucis huc adducendis, indeque quanta sit Editionis castigatioris necessitas, intelligere licebit.
Ex omnibus quae Gussanvillaei Editio complectitur, Vitam Gregorii Magni a Joanne Diacono scriptam, veterum Codicum manu exaratorum ope correctam, hic in specimen totius operis exhibendam selegimus: tum quod in hac Editione statim occurrat, tum quod in ipsa multa ex moralibus in Job, et ex epistolis excerpta restituerimus. Ad quos autem mss. Codices hanc Vitam recensuerimus, dicendum in praefatione ipsi praefixa.
Lib. I, cap. 28, col. 19, haec in ultima Editione leguntur: In illa ergo coelestis regni gloria caro secundum naturam erit, sed secundum corruptionem, vel etiam passionis desideria, non erit, in aeterna incorruptione regnabit. Quo in loco ex Moralibus descripto, haec aut suppleri debent ex Mss. aut corrigi: In illa ergo coelesti gloria, caro secundum naturam erit, sed secundum passionis desideria non erit, quia, devicto mortis aculeo, in aeterna incorruptione regnabit.
Cap. 29, col. eadem: Tum piae memoriae Tiberius Constantinopolitanus imperator, etc. Lege ex Mss. Joannis Diaconi, et Moralium: Tum piae memoriae Tiberius Constantinus imperator. Tiberius enim Constantini cognomine gloriabatur Aliunde vero quem latet Constantinopoli imperatoris titulum, his temporibus inauditum, diviso postea inclinatoque imperio plurimis inde saeculis ortum?
Cap. 32, col. 20: Ut nisi Deus piissimi in corde principis inspiraverit, ut insitam sibi misericordiam suis famulis largiatur, et super illam diacoposin vel unum magistrum militum, et unum ducem dignetur Ecclesia concedere, in omni simus angustia destituti; quia maximae partes Romanae omni praesidio vacuatae videntur. Quis haec legens: unum magistrum militum, etc., dignetur Ecclesia concedere, continuo non intelligat, preces esse gementium populorum in rebus desperatis, opem Ecclesiae, summique pontificis suppliciter postulantium? Ipsius tamen summi pontificis gemitus sunt, imperatoris auxilium implorantis. At sic legi debent: Ut nisi Deus piissimi in corde principis inspiraverit, ut insitam sibi misericordiam suis famulis largiatur, et super illa (Utic., super illa omnia) diacopiosin, vel unum magistrum militum, et unum ducem dignetur concedere, in omni simus angustia destituti, quia maxime partes Romanae omni praesidio vacuatae videntur. In duobus Mss. Bigotiano et Uticensi, ad verbum diacopiosin, interpretationis gratia, eadem manu additur: id est, aerarium publicum.
Eodem cap.: Quia et in ministerio tuo, et in opere cui eum praeposuimus, necessarius omnino cognoscitur. In Mss. autem: Quia et in monasterio tuo (scilicet Romano sancti Andreae monasterio) et in opus quo eum praeposuimus, necessarius esse omnino cognoscitur, vel, ut habetur in Uticensi, necessarium esse omnino cognoscimus. Porro legendum hic, monasterio non ministerio, probant haec Joannis Diaconi verba immediate subjecta: Huic siquidem monasterio cujus hic papa Pelagius meminit, etc
Cap. 48, col. 24: et pro culpis meis in occupationis exsilium facie dominantis missus, quasi destitutae [Al., destructae] viduae vocibus cum propheta dico: «Qui consolabatur me, longe recessit a me. » Quis hac in salebra non haereat? in Manuscriptis vero sive Joannis Diaconi, sive Epistolarum, planus est hic locus: Et pro culpis meis in occupationis exsilium [Col. 0019] a facie dominantis missus, quasi destructae Judaeae vocibus cum propheta dico: « Qui consolabatur me, longe recessit a me. » Enimvero alludit sanctus Doctor ad Jeremiae Threnos, quibus Judaeae calamitas, et Jerusalem eversio deflentur.
Cap. 52, eadem col.: Inter haec omnia turbatus cogor, modo in ipsum [Al. ipsam] clavum adversitatem dirigere, modo curvata navi impetum fluctuum latere minas fluctuum ex obliquo declinare [Al., ex obliquo latere declinare ]. Corruptus hic locus ex iisdem Mss. sanandus est atque ita restituendus: Interque haec omnia turbatus cogor, modo in ipsam clavum adversitatem dirigere, modo curvato navis latere, minas fluctuum ex obliquo declinare.
Duo hic observare lubet circa varias lectiones, quas Gussanvillaeus, ultimae Editionis Gregorianae curator annotavit: primum, quod taceat unde diversas illas lectiones deprompserit. Paucas sane profert tota Editionis serie; at nusquam, aut rarissime admonet quibus ex Codicibus fuerint erutae. Alterum, quod optimam lectionem a textu exsulare jubeat, retenta vitiosa, qualis est, in ipsum clavum adversitatem dirigere; in qua sensus penitus desideratur. Eadem oscitantia in variarum lectionum delectu per totum opus perseverat.
Nonnulla forsitan ex his erratis, typographorum incuriae sunt ascribenda. Et sane innumerae pene hic occurrunt hujusmodi corruptelae, quae typographi praelique vitio irrepserunt; ut col. 15, intra paucas lineas: Aliter senior pro alter senior, accessis pro accessit; coepit temere ingentes voces emittere, pro coepit tremere, ingentes voces emittere. At dormitantibus qui preli curam gerebant, invigilare debebat Editoris diligentia, ut tot errata emendarentur, aut saltem de his lector, quod etiam praetermissum est admoneretur.
Interim dissimulo viginti duos versus, qui sic incipiunt: Suscipe Romuleos, etc., in Gussanvillaeana Editione deesse, licet in omnibus Mss. quos consuluimus et in plerisque libris editis inveniantur. Neque vero ambigitur utrum Joannis Diaconi fetus sint, aut ad vitam Gregorii Magni pertineant, cujus sunt velut epistola dedicatoria ad Joannem papam VIII, stricta oratione scripta.
Haec sunt praecipua quae castigatione in primo Vitae Gregorianae libro indigeant. In ipso secundi limine statim offenditur ad lapidem, unde non leve cadendi periculum. Nimirum haeresim sapiunt haec, quae ut a Gregorio scripta cap. 4, col. 27, referuntur: Quintum quoque concilium pariter veneror, in quo. . . . . . et Theodorus personam Mediatoris in duabus substantiis separans, ad impietatis perfidiam cecidisse convincitur; Theodorus Mopsuestenus in Nestorianismi suspicionem adductus est, non quod duas in Christo substantias agnosceret (quis enim, nisi Eutychi favens, negare audeat Christum ex duabus constare substantiis?), sed quod in duas subsistentias ipsum partiri crederetur. In Mss. quoque Vitae et Epistolarum legimus: Theodorus personam Mediatoris in duabus subsistentiis separans.
Leviores allucinationes, nec tamen sine emendatione relinquendae sunt, col. 28, a Vitelliano sit praesule destinatus, pro a Vitaliano; col. 29, ob hoc se nonnulli; ibid.: Qui in divino amore districtionem subire appetit servitutem; pro qui in divino obsequio districtiorem subire appetit servitutem; ibid., in hac sede, pro in hac re; col. 34, sancto crucis signo, pro facto crucis signaculo; col. 37, divino intus auxilio, pro divino jutus, seu adjutus auxilio; col. 38, in eis clericis vel hi qui in sacro sunt ordine constituti, pro in eis clerici, vel hi qui in sacro sunt ordine constituti; ibid.; Volo autem ut domnae sancti Paterichiae [Al. Patriarchiae] meae offeras solidos quadraginta, pro domnae Pateriae thiae meae, ut legitur in omnibus Mss. tum Vitae sancti Gregorii tum ejus epistolarum. Thia autem vox est Graeca amitam significans.
Caetera omittimus quae vel in eodem libro II, vel in duobus sequentibus ex Mss. corrigenda sese obtulerunt. Inviti enim ad aliena errata revelanda accessimus; at nostri erat instituti paucis saltem demonstrare novae Editionis necessitatem. Quae etiam ratio fuit ut in singulis praefationibus quas unicuique Gregorianorum operum praemisimus, quorumdam erratorum a nobis castigatorum specimen curaverimus exhibere.
IV. Gussanvillaeus et Romani Editores excusantur. —Absit tamen ut debitae P. Gussanvillaeo laudi ob edita sancti Gregorii opera detractum quidquam velimus. At arduum erat, ne dicamus impossibile, doctum illum presbyterum, nemine fere juvante, in tenui fortuna, tantae molis operi sufficere. Aliorum quoque qui Gussanvillaeum praecesserunt Editorum gloriam obscurare non est animus, maxime Romanorum: imo vero eos a Thomae Jamesii [Col. 0021] scriptoris heterodoxi maledictis et criminationibus vindicare (Vindiciae Gregor., p. 2) , hic operae pretium judicavimus.
Suas Jamesius vindicias Gregorianas orditur ab illis verbis epistolae ad sanctum Leandrum, quae legitur ante Moralium libros: Saecularem habitum contemnere melius putavi, quae sic emendat ex Anglicanis Mss., saeculari habitu contegi melius putavi. Quod sic Jamesius correxerit, non vituperamus, ita enim legendum ex manu exaratis Codicibus fatemur. At quis ejus impudentiam non aegre ferat, dum ad tantilla sic exclamat: Hem Romanos correctores, vel profanos potius corruptores librorum! Agunt nobiscum non fide Romana, hoc est, optima et antiqua, sed fide Punica, perfide, scelerate cuncta immutando. Quasi vero lectionis hujus auctores sint Romani Editores, quae videlicet reperitur in vetustioribus Edit. Basileensi, an. 1514, et Parisiensi, an. 1518. Libro XXVIII Moral., c. 1, legitur, mendo typographico: Vidi servum meum Job (Job. I, 8) , pro vidisti; ad quae proterve Jamesius: Est corruptus, inquit, textus ut fieri amat a Romanis. Nemo non videt mendum hoc inconsulto irrepsisse, neque conjicere licet quid causae fuisset Romanis Editoribus legendi, vidi potius quam vidisti
Non inficiamur tamen Romana in Editione plurima legi secus ac debeant, quod pro more temporum illorum tum apud orthodoxos, tum apud haereticos receptissimo, neglectis mss. Codicibus, plurimum conjecturis indulgeretur.
V. Novae Editionis consilium mss. Cod. ope. —Cum itaque multa desiderari liqueat, sive ad integritatem, sive ad perfectionem Editionis a Gussanvillaeo accuratae (licet omnium praestantissima censeatur); ad emendanda ex mss. Codicibus; notis, ubi necessariae visae sunt, illustranda; et novis typis edenda Gregorii Magni opera tandem nos accinximus: adhibitisque plurimis e nostra potissimum congregatione sociis, Doctoris eximii scripta omnia contulimus ad innumeros pene optimae fidei Codices manu exaratos.
Hoc loco de mss. librorum auctoritate ac fide disserere supersedemus, quas ipsis egregie nuper asseruit noster Joannes Mabillonius in Supplemento libri de Re Diplomatica, cap. 13. Eorum quoque utilitatem impense laudat doctissimus J. Sirmondus e societate Jesu in Antirrhetico adversus P. Aurelium (Tom. IV novae Ed. P. de la Beaune, n. 9, p. 266) . Certe nonnisi adhibita veterum illorum Codicum face spes ulla est emendandi sanctorum Patrum opera, in quibus castigandis quanta diligentia, quantus requiratur labor optime edocet Erasmus in epist. ad Waramum Cantuariensem archiepiscopum: Unum illud, inquit, ut vere dicam et audacter, minoris arbitror Hieronymo suos constitisse libros conditos, quam nobis restitutos, et paucioribus vigiliis apud illum natos fuisse, quam apud nos renatos. Hunc laborem infra comparat Herculeo his verbis: Nec enim tantumdem laboris exantlatum arbitror in paucis edomandis monstris, quam mihi in tollendis tot mendarum millibus.
VI. Quos habuerimus adjutores. —Porro quibus usi fuerimus mss. hac in praefatione recensere non est opus, cum in singulis admonitionibus praeviis ad quodlibet operum sanctissimi Doctoris, quibuscum veteribus Codicibus collatum sit, commemorare sigillatim nobis curae fuerit. Quos autem e nostra congregatione adjutores habuerimus in hac librorum excusorum cum manu exaratis collatione publicare nostri non est instituti. Asseverare sufficiat ad id operis delectos fuisse doctos diligentesque viros, quorum nonnulli jam editis libris in republica litteraria sat sunt noti. Unum duntaxat jam e vivis sublatum, dum Romae procuratoris officio pro nostra congregatione fungeretur, proprio nomine designabimus D. Claudium Estiennot, qui in recensendis Vaticanae bibliothecae mss. maxime Registri Epistolarum strenuam nobis navavit operam. Ex amicis qui hoc in labore improbo suppetias nobis tulerunt, praecipue appellandus est vir religiosissimus D. Joannes Baptista de Noyville, monasterii Vallis Clarae, in pago Laudunensi, ordinis Cisterciensis arctioris et sanctioris observantiae praepositus, qui non solum varias plurimorum Codicum lectiones a se excerptas ad nos misit, sed pene integros propria descriptos manu communicavit nobiscum. Insuper indices tum locorum sanctae Scripturae, tum rerum memorabilium et sententiarum copiosissimos in I tomum et in librum Sacramentorum contexuit; alios autem incoeptos absolvere non permisit infirma valetudo.
VII. Quos benefactores experti simus. —Magnam veterum Codicum supellectilem nobis suppeditaverunt bibliothecae nostrae, et aliae plurimae, praesertim Parisienses, Regia, Colbertina, Victorina, Telleriana. Mss. bibliothecae regiae copiam habuimus favente illustrissimo [Col. 0023] abbate de Louvois ejusdem praefecto, qui illustrissimi patrui archiepiscopi ducisque Rhemensis vestigiis insistens, erga litteratos omnes propensum se beneficumque probat. Colbertina semper nobis patuit jussu et benignitate illustrissimi Rothomagensis archiepiscopi, cui multa alia nos debere ultro confitemur. Codices nobis indicarunt et officiosissime subministrarunt in regia bibliotheca cl. viri Clementius et Boivinius; in Colbertina Baluzius, et qui ipsi successit in hujus bibliothecae praefectura Quercetanus.
VII. Quid hac in Editione a nobis praestitum. —Tanta veterum librorum copia ditati, accedentibus etiam vetustioribus Editionibus, nihil antiquius [Col. 0023] August., l. de Doctrina Christ., c. 14: Codicibus emendandis primitus debet invigilare solertia eorum qui Scripturas divinas nosse desiderant. habuimus, ad Augustini mentem, quam Gregorii Magni sensus et ipsamet verba ab omni aut librariorum interpolatione, et allucinatione, aut typographorum corruptelis repurgata repraesentare. Ubi tamen a prius receptis lectionibus recedere nos coegit Mss. consensus fere unanimis (quod saepe factum) lectiones rejectas in brevibus notis subjecimus, et mss. Codices a quibus reprobantur, indicavimus. Quandoque nulla in textu mutatione facta, varias lectiones infra columnas ascripsimus. Sic restitutum magno labore, majorique fide Gregorium Magnum tibi offerimus, pie ac Christiane lector. Si enim hoc [Col. 0023] Inscribitur Jamesii opus: Vindiciae Gregorianae, seu restitutus innumeris pene locis Gregorius Magnus, Genevae, apud Petrum et Jacobum Chouet, 1625. titulo insigniendum putavit suas Gregorianas vindicias Thomas Jamesius, etsi vix centesimam factarum a nobis restitutionum partem contineant; quam potiori jure novissimae huic Editioni debetur.
Praeter notas quibus aut variae lectiones exhibentur, aut restitutionum factarum redditur ratio, alias attexuimus ad loca illustranda, sed breves, ne plus onerare textum, quam ornare videremur. In Dialogos tamen, in Epistolas, et in librum Sacramentorum ampliores, aut elucubravimus, aut ab aliis jam elucubratas collegimus. Qua ratione ita factum admonere non praetermisimus in praefationibus ad singula sanctissimi Doctoris opera praeviis. Nunc vero quo ordine illa fuerunt a nobis disposita docendum.
VIII. Totius operis distributio in quatuor tomos —Sancti Gregorii Magni opera quatuor in tomos distribuimus [Col. 0023] Vide quae monuerimus infra col. 37. EDIT. . Priori tomo continentur Exegetica in sacram Scripturam; scilicet Moralium in Job libri triginta quinque. Homiliarum in Ezechielem prophetam libri duo, et totidem Homiliarum in Evangelia. His quidem Exegeticis accenseri potuissent Commentarius in librum I Regum, Expositiones in Cantica, et in septem Psalmos poenitentiales. At prior tomus tot complecti minime poterat; insuperque commemoratae elucubrationes non sunt ita genuina sancti Gregorii opera, ut omnis interpolationis expertes sint, uti suo dicemus loco (Tom. III, secunda part., in praef.) .
Secundus tomus continet caetera sancti Gregorii indubitata et germana opera; sive ad historiam, sive ad ecclesiasticam spectent disciplinam; scilicet librum Regulae Pastoralis, quatuor Dialogorum libros, et Registrum Epistolarum, cui brevem subjecimus appendicem, et multiplices indices. De additis huic Registro multis Epistolis, ejusdemque ordine restituto legenda sunt quae pro hac restitutione attulimus argumenta.
Tertius tomus bipartitus, priori parte exhibet librum Sacramentorum, Antiphonarium, et caetera Liturgica, cum eruditissimarum D. Hugonis Menardi notarum et observationum accessione, qua ditandam hanc novam Gregorianorum operum Editionem judicavimus. Ejusdem tomi pars altera complectitur Commentarium in lib. I Regum, Expositionem in Cantica canticorum magna ex parte auctam, aliam in septem Psalmos Expositionem, et Concordiam quorumdam sacrae Scripturae testimoniorum.
Quartus tomus etiam duas in partes divisus, priori parte continet sancti Gregorii Vitam, tum a Paulo Warnefridi, tum a Joanne Diacono scriptam, et eam quam ex Gregorianis praesertim scriptis recens adornavimus. Secunda parte comprehenditur genuinus Paterius, qualis habetur in quamplurimis optimae notae Codicibus mss. et Alulfi Tornacensis monachi Expositio in Novum Testamentum ex Gregorianis sententiis, quae Paterii nomen in superioribus Editis immerito praefert.
IX. Variae sententiarum excerptiones ex S. Gregorii scriptis. —De aliis hujusmodi collectionibus excudendis minime curandum censuimus, maxime quia toties repetitae sancti [Col. 0025] Gregorii sententiae a variis collectoribus consarcinatae, et contextae taedio forent. Et sane omnium vice esse possunt indices locorum sacrae Scripturae locupletissimi a nobis adjecti [Col. 0025] Illos de more omittimus, indicem Scripturae generalem in universam Patrologiam confecturi. EDIT. . Caeterorum qui colligendis post Paterium sancti Gregorii testimoniis insudarunt, celeberrimus est Taio Caesaraugust. episcopus, qui Romam ad quaerendos Moralium libros venisse dicitur sub Martino papa I. Hic excerpsit ex beati Gregorii libris Sententiarum libros quinque, servatis ipsius sancti Doctoris verbis, paucis, ubi ea deerant, ex sancto Augustino suppletis. Exstant inter bibliothecae Thuaneae mss. Codices. Praefationem hujus operis ad Quiricum Barcinonensem una cum hujus episcopi responso edidit noster Mabillonius Analectorum tom. II. Ejusdem epistolam ad Eugenium Toletanum episcopum, ex Codice bibliothecae Colbertinae inseruit vir cl. Steph. Baluzius Miscellaneorum tomo IV.
X. Utrum S. Doctor quatuor Evangelia explanarit, et de Samsone scripserit. —Joannes Trithemius in Ecclesiasticorum Scriptorum Catalogo inter Gregoriana opera recenset brevem quatuor Evangeliorum Explanationem quae ab his verbis incipit: Matthaeus sicut in ordine. Hujus meminisse videtur Honorius Augustodunensis, dum ait sanctum Gregorium totum textum quatuor Evangeliorum, sermocinando populo exposuisse (Lib. de Script. eccles.) . Explanationis laudatae duos mss. Codices invenimus annorum circiter CM, unum in bibliotheca regia elegantissime descriptum, alterum in bibliotheca Bigotiana apud Rothomagum cum hoc titulo: Incipit Expositio secundum Matthaeum . . . . . . a sancto Gregorio . . . . . . urbis Romae . . . Matthaeus sicut in ordine primus, etc. Verum stylus qui corruptissimus est, Gregorianum non redolet, satisque probat orationis series lucubrationem hanc sancti Gregorii operibus non esse annumerandam.
Explicationem aliquam de Samsonis factis allegoricam polliceri videtur sanctissimus Doctor haec ad Venantium Panormitanum Patricium scribens: Vultis ergo ut quaedam de Samsonis factis allegorice disserantur; sed tanta mihi debilitas corporis accidit, ut si qua subire valuerim, exercere animus non assurgat. Bono autem desiderio vestro congaudeo; quia dum expositionem sacrorum verborum cupitis, quam stricte ipsum auctorem eorumdem verborum quaeritis, demonstratis. Si igitur vires salutis recepero, auctore omnipotente Domino vestris desideriis parebo (Lib. XII, epist. 40) . At nunquam Gregorio liberum fuisse huic operi vacare, ob continuos quatuor extremorum vitae annorum morbos, pene constat.
Quid de Poenitentiali ejus nomen praeferente sentiendum. —De Poenitentiali sancti Gregorii papae urbis Romae nomen ferente, quod Jamesius ait exstare in vetustissimo libro bibliothecae publicae Oxoniensis (Vindic. Gregor., pag. 144) , nihil alibi a nobis repertum: quapropter illud hoc loco indicasse nobis satis sit. Nunc in expendenda sancti Gregorii doctrina paulo diutius immorandum; ostendendumque haereticos fere omnes, tum veteres, tum novos ab eo fuisse debellatos.
XI. Doctrina S. Gregorii contra Manichaeos, Arianos, Nestorianos et Eutychianos, Pelagianos. —Manichaei perversum dogma, qui duo esse principia mentiens, a Deo spiritum, a Satana vero carnem conditam asserere conatur, ita destruit, lib. IX Moral., num. 74. Sanctus, inquit, vir prophetici gratia spiritus plenus, longe post ventura considerat, et errorum genimina praevidens calcat, dicens: Manus tuae plasmaverunt me, et fecerunt me totum in circuitu (Job. X, 8) . Qui enim et plasmatum se, et factum totum in circuitu a Deo asserit, tenebrarum genti nec in spiritu suo aliquid nec in carne derelinquit; nam plasmatum se propter internam imaginem retulit: factum vero totum in circuitu, in eo quod ex carnis constat indumento, memoravit.
Arii Filium Dei factum docentis impietatem refellit, l. XXXII Moral., num. 51, ex Job asserente Behemoth primum angelum a Deo conditum esse principium viarum ejus (Job. XL, 14) . Superest ergo, inquit sanctus Doctor, ut Arius, aut non factum Filium praedicet, aut eum post Behemoth conditum stultus putet.
Incarnationis mysterium optime explicatur hom. 38 in Evangelia, num. 3; et Nestorius Eutychesque confutantur, lib. I in Ezechielem, hom. 8, n. 24 et 25. In homilia sequenti, num. 2, divinae gratiae necessitas, ut bonum et velimus et perficiamus, astruitur adversus Pelagium et Coelestium. Docetur mala nobis, bona autem Deo nobisque tribuenda. Explicatur [Col. 0027] denique quomodo praeveniat gratia, subsequatur voluntas. Sed in his, inquit, considerandum, quia sic bona nostra, si omnipotentis Dei dona sunt, ut in eis aliquid nostrum non sit, cur nos quasi pro meritis aeternam retributionem quaerimus? Si autem ita nostra sunt, ut dona Dei omnipotentis non sint, cur ex eis omnipotenti Deo gratias agimus? Sed sciendum est quia mala nostra solummodo nostra sunt; bona autem nostra, et omnipotentis Dei sunt, et nostra; quia ipse aspirando nos praevenit ut velimus, qui adjuvando prosequitur, ne inaniter velimus, sed possimus implere quae volumus. Praeveniente ergo gratia, et bona voluntate subsequente, hoc quod omnipotentis Dei donum est, fit meritum nostrum. Quod bene Paulus brevi sententia explicat, dicens: Plus illis omnibus laboravi. Qui ne suae videretur virtuti tribuisse quod fecerat, adjunxit: Non autem ego, sed gratia Dei mecum. Quia enim coelesti dono praeventus est, quasi alienum se a bono suo opere agnovit, dicens: Non autem ego. Sed quia praeveniens gratia liberum in eo arbitrium fecerat in bonum, quo libero arbitrio eamdem gratiam est subsecutus in opere, adjunxit: Sed gratia Dei mecum. Ac si diceret: In bono opere laboravi, non ego, sed et ego. In hoc enim quod solo Domini dono praeventus sum, non ego: in eo autem quod donum voluntate subsecutus, et ego. His igitur breviter contra Pelagium et Coelestium dictis, ad exponendi ordinem redeamus.
De peccato originali in omnem naturam humanam sese diffundente, cujus tamen expers Christus, lege lib. XVIII Moral., num. 84, et hom. 8, lib. I in Ezechielem, num. 21. De poena huic peccato etiam in infantibus debita consulenda praefatio libri IV Moral., c. 3, et lib. IX num. 32.
Praedestinationem gratuitam docet liber XXV eorumdem Moral., num. 32.
XII. Quid senserit S. Gregorius de beatitudine sanctorum post mortem. —Beatitudo sanctorum statim post mortem asseritur in praefat. ad libros Moral., n. 20, ex Apocal. VI, 11: Et datae-sunt illis singulae stolae albae, etc., quae sic exponit sanctus Doctor: Ante resurrectionem quippe stolas singulas accepisse dicti sunt, quia sola adhuc mentis beatitudine perfruuntur. Binas ergo accepturi sunt, quando cum animarum perfecto gaudio, etiam corporum incorruptione vestientur. Vide quoque lib. IX, n. 17; lib. XXXV, n. 25; et lib. IV Dial., c. 25. De cultu et invocatione sanctorum, haec legimus, lib. XVI Moral., n. 64: Hi itaque qui de nullo suo opere confidunt, ad sanctorum Martyrum protectionem currunt, atque ad sacra eorum corpora fletibus insistunt, promereri se veniam, eis intercedentibus, deprecantur. Lege quoque hom. 32 in Evang., n. 6 et seq., necnon lib. II Dialog., c. ultimo.
De igne purgatorio. —De igne purgatorio, cui addicendi sunt etiam justi nondum ab omni peccati labe mundati, lege Dialog. l. IV, cap. 25, ex quo etiam luculenter confirmantur quae de sanctorum felicitate statim post mortem praemisimus. Hoc loco quaerit Petrus: Si ante restitutionem corporis recipiantur in coelo animae justorum. Et respondet sanctissimus Magister: Hoc neque de omnibus justis fateri possumus, neque de omnibus negare. Nam sunt quorumdam justorum animae, quae a coelesti regno quibusdam adhuc mansionibus differuntur. In quo dilationis damno quid aliud innuitur, nisi quod de perfecta justitia aliquid minus habuerunt? Et tamen luce clarius constat quia perfectorum animae, mox ut hujus carnis claustra exierint, in coelestis regni sedibus recipiuntur. Ac cap. 39, interroganti discipulo, An post mortem purgatorius ignis sit, respondet sanctus Doctor, pro quibusdam levibus culpis tergendis esse ante judicium purgatorium ignem; quod infra diserte probat. Denique, cap. 55, ait: Si culpae post mortem insolubiles non sunt, multorum solet animas etiam post mortem sacra oblatio hostiae salutaris adjuvare; ita ut hanc nonnunquam ipsae defunctorum animae expetere videantur.
De poenarum reprobis debitarum duratione. —Aeternas fore poenas reproborum docemur, lib. XXXIV Moral., n. 34; sed praesertim l. IV Dial., c. 44.
Qua ratione Deus hac in vita videri possit a Sanctis. —Libro XVIII Moral., n. 88, expendit Gregorius, utrum sancti, quandiu mortaliter vivunt, Deum videre possint; decernitque videre tantum posse per quasdam imagines, et non in propria natura. At numero 89, nonnullos ab hac excipit lege, his verbis: Sin vero a quibusdam potest in hac adhuc corruptibili carne viventibus, sed tamen inaestimabili virtute crescentibus, quodam contemplationis acumine aeterna Dei claritas videri; hoc quoque a beati Job sententia non abhorret, qui ait (Job XXVIII, 21) : Abscondita est ab oculis omnium viventium; quoniam quisquis sapientiam, [Col. 0029] quae Deus est, videt, huic vitae funditus moritur, ne jam ejus amore teneatur. Nullus quippe eam vidit, qui adhuc carnaliter vivit; quia nemo potest Deum simul amplecti et saeculum. Qui enim Deum videt, eo ipso moritur, quo vel intentione cordis, vel effectu operis ab hujus vitae delectationibus tota mente separatur. Unde adhuc ad eumdem quoque Moysen dicitur (Exod. XXXIII, 21) : Non enim videbit me homo, et vivet. Ac si aperte diceretur: Nullus unquam Deum spiritaliter videt, et mundo carnaliter vivit. Unde Paulus quoque apostolus, qui adhuc Dei invisibilia, sicut ipse testatur (I Cor. XIII, 12) , ex parte cognoverat, jam huic mundo totum se mortuum esse perhibebat, dicens (Galat. VI, 14) : Mihi mundus crucifixus est, et ego mundo. Haec idcirco observavimus, ut palam fiat doctrinam hic assertam haud pugnare cum opinione in scholis satis recepta, Moysen, sanctum Paulum, et sanctum Benedictum divinae essentiae visione potitos esse; quod, quantum ad sanctum Benedictum spectat, eruitur ex lib. II Dialog., c. 35.
XIII. Doctrina Eucharistiae adversus novos haereticos asserta ex sancto Gregorio, praesertim de novae legis sacrificio et praesentia reali Christi in Eucharistia. —Omnes fidei articulos, de quibus nobis est cum Lutheranis, et Calvinistis, aliisque novis haereticis controversia, ex sancto Gregorio sigillatim probatos et assertos legere licet in [Col. 0029] Coloniae apud Arnoldum Quentelium, an. 1605 Confessione Gregoriana, auctore Theodoro Petreïo Campensi Coloniensis Carthusiae alumno. Quid luculentius hoc Dialogorum testimonio lib. IV, c. 58, ad probandum, tum incruentum novae legis sacrificium, tum realem corporis et sanguinis Jesu Christi praesentiam in Eucharistia: Debemus itaque praesens saeculum vel quia jam conspicimus defluxisse, tota mente contemnere, quotidiana Deo lacrymarum sacrificia, quotidianas carnis ejus et sanguinis hostias immolare. Haec namque singulariter victima ab aeterno interitu animam salvat, quae illam nobis mortem Unigeniti per mysterium reparat; qui licet resurgens a mortuis jam non moritur, et mors ei ultra non dominabitur; tamen in semetipso immortaliter atque incorruptibiliter vivens, pro nobis iterum in hoc mysterio sacrae oblationis immolatur. Ejus quippe ibi corpus sumitur, ejus caro in populi salutem partitur, ejus sanguis non jam in manus infidelium, sed in ora fidelium funditur. Hinc ergo pensemus, quale sit pro nobis hoc sacrificium, quod pro absolutione nostra passionem Unigeniti Filii semper imitatur. Quis enim fidelium habere dubium possit, in ipsa immolationis hora ad sacerdotis vocem coelos aperiri, in illo Jesu Christi mysterio angelorum choros adesse, summis ima sociari, terrena coelestibus jungi, unumque ex visibilibus atque invisibilibus fieri?
De confessionis absolutionisque sacerdotalis necessitate, et de Ecclesiae auctoritate. —Confessionis et absolutionis sacerdotalis necessitas probari potest multis ex locis, maxime ex lib. XXII Moral., n. 31, et hom. 26 in Evang., n. 4, 5, 6, ubi sub schemate Lazari ex mortuis a Christo revocati, et ab ejus apostolis soluti, explicatur peccatoris per confessionem peccatorum e sepulcro prodeuntis resurrectio et solutio. Lazaro ergo dicitur, Veni foras: ac si aperte cuilibet mortuo in culpa diceretur: Cur reatum tuum intra conscientiam abscondis? Foras jam per confessionem egredere, qui apud te interius per negationem lates. Veniat itaque foras mortuus, id est culpam confiteatur peccator. Venientem vero foras solvant discipuli; ut Pastores Ecclesiae ei poenam debeant amovere, quam meruit, qui non erubuit confiteri quod fecit. Haec de solutionis ordine breviter dixerim, ut sub magno moderamine pastores Ecclesiae vel solvere studeant, vel ligare.
Omnes contra catholicam fidem errores aut jam exortos, aut in posterum orituros simul oppressit sanctus Doctor supremam Ecclesiae auctoritatem in conciliis oecumenicis astruendo in epistola sua synodica ad patriarchas (Lib. I, epist. 25) : Quia, inquit, corde creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem, sicut sancti Evangelii quatuor libros, sic quatuor concilia suscipere et venerari me fateor. Nicaenum scilicet, in quo perversum Arii dogma destruitur; Constantinopolitanum quoque, in quo Eunomii et Macedonii error convincitur; Ephesinum etiam primum, in quo Nestorii impietas judicatur; Chalcedonense vero, in quo Eutychis, Dioscorique pravitas reprobatur; tota devotione complector, integerrima approbatione custodio; quia in his velut in quadrato lapide, sanctae fidei structura consurgit; et cujuslibet vitae atque actionis existat, quisquis eorum soliditatem non tenet, etiam si lapis esse [Col. 0031] cernitur, tamen extra aedificium jacet. Quintum quoque concilium pariter veneror, in quo et epistola, quae Ibae dicitur, erroris plena, reprobatur. Theodorus personam Mediatoris Dei et hominum in duabus subsistentiis separans, ad impietatis perfidiam cecidisse convincitur. Scripta quoque Theodoriti, per quae beati Cyrilli fides reprehenditur, ausu dementiae prolata refutantur. Cunctas vero quas praefata veneranda concilia personas respuunt, respuo; quas venerantur, amplector; quia dum universali sunt consensu constituta, se et non illa destruit, quisquis praesumit aut solvere quos religant, aut ligare quos solvunt. Quisquis ergo aliud sapit, anathema sit. Quisquis vero praedictarum synodorum fidem tenet, pax ei sit a Deo Patre, etc.
Hic vides parem auctoritatem quinto concilio tribui ac quatuor prioribus, aliudque sapienti dici anathema. Quapropter quando mitius egit sanctus Gregorius cum Theodelinda Langobardorum regina, et cum nonnullis qui synodi hujus auctoritati in trium capitulorum damnatione obtemperare detrectabant, uti diximus in ipsius Vita, nec eos pro schismaticis habuit, usus est prudenti quadam oeconomia; forte quod eos ignorantia laborare potius quam prava aliqua voluntate noverat. Cumque doceri non refugerint, sperabat futurum ut resipiscerent. Hoc modo intellectum volumus quidquid alibi diximus de sancti Gregorii tolerantia erga eos qui cum a sanctae sedis communione non recessissent, nondum tamen, ut tria condemnarent capitula potuerant adduci.
XIV. Quietistarum error ex Gregorio exploditur. —De puriori morum doctrina in omnibus Gregorianis operibus tradita, disserere superfluum foret. Certe omnes ethices Christianae magistros longo post se intervallo Gregorium reliquisse nemo fere dissentit. Libro XXII Moral., n. 35, emendavimus gravem errorem, qui ex Edit. Basileensi 1514 in alias omnes posteriores irrepserat invitis manuscriptis Codicibus. Legebatur enim prius: A cunctis quippe externis motibus eamdem intentionem suam, quasi quemdam secretissimum secessum petit, ibique incommutabiliter inhaerens, et mutabilia cuncta transcendens, ipsa jam tranquillitate quietis suae in mundo extra mundum est. Haec quam faverent Quietistis, imo et Calvinistis gratiae inamissibilitatem tuentibus nemo non videt. Sed pro incommutabiliter, legendum incommutabili, ut in nota ad hunc locum probavimus. Aliunde vero constat ad mentem sancti Doctoris contemplationis gratiam diuturnam non esse, sed raptim concedi. Qua de re lege l. V Moral., num. 52, 57, 58, 60; et lib. VIII, n. 49 et 50. Libro 23, n. 43, mire explicantur piae animae conatus ad Deum contendentis, at relabentis ad se: Unde aliquando ad quamdam inusitatam dulcedinem interni saporis admittitur, ac raptim aliquo modo ardenti spiritu afflata renovatur; tantoque magis inhiat, quanto magis quod amet degustat. Atque hoc intra se appetit, quod sibi dulce intrinsecus sentit; quia videlicet ejus amore dulcedinis sibi coram se viluit; et postquam hanc utcunque percipere potuit, quid sine illa dudum fuisset invenit. Cui inhaerere conatur, sed ab ejus fortitudine, sua adhuc infirmitate repellitur; et quia ejus munditiam contemplare non valet, flere dulce habet, sibique ad se cadenti infirmitatis suae lacrymas sternere. Neque enim mentis oculum potest in id quod intra se raptim conspexerit, figere; quia ipso vetustatis suae usu deorsum ire compellitur. Inter haec anhelat, aestuat, super se ire conatur; sed ad familiares tenebras suas victa fatigatione relabitur [Col. 0031] Vide etiam l. XXIV, n. 12. hom. 5 in Ezech., n. 12; et l. II, hom. 2, n. 14; necnon hom. 35 in Evang., n. 12. .
Quod spectat ad gratiae amissibilitatem, ipsam diserte docet sanctus Gregorius, l. XIV Moralium, num. 42, ubi explicat hunc versum Job: Spoliavit me gloria mea, et abstulit coronam de capite meo (Job XIX, 9) .
XV. Num S. Doctor Angelos esse corporeos asseruerit. —Nunc quoniam visum est nonnullis sanctum Gregorium a communi Ecclesiae doctrina parumper deflexisse, angelos corporeos asserendo, et negando Machabaeorum libros esse canonicos, de his duobus capitibus paulo morosius inquirendum.
Legimus lib. II Moral., n. 3, angelicos quidem spiritus comparatione nostrorum corporum spiritus esse; sed comparatione summi et incircumscripti spiritus, corpus. Quibus verbis, etsi natura nostris corporibus subtilior, corporea tamen angelis tribui videtur. At pravae huic opinioni paulo infra occurritur, scilicet n. 8, ubi angeli mali nulla carnea natura vestiri asseruntur; sed maxime ex lib. IV Dial., c. 29, solvitur omnis quaestionis nodus. Hic sanctus [Col. 0033] Gregorius Petrum discipulum interrogat: Dic, quaeso te, apostatas spiritus a coelesti gloria dejectos, esse corporeos, an incorporeos suspicaris? Respondet vero Petrus: Quis sanum sapiens, esse spiritus corporeos dixerit? Replicat sanctus Doctor: Si igitur diabolus ejusque angeli, cum sint incorporei, corporeo sint igne cruciandi, quid mirum si animae, et antequam recipiant corpora, possint corporea sentire tormenta? Ad libros Machabaeorum veniamus.
XVI. Num libros Machabaeorum negaverit esse canonicos. —Sanctus Gregorius, l. XIX Moral., n. 34, laudaturus hos libros ita praefatur: De qua re non inordinate agimus, si ex libris licet non canonicis, sed tamen ad aedificationem Ecclesiae editis testimonium proferamus. Haec nobis objecit Petrus Molinaeus in libello quodam sancti Leonis I et sancti Gregorii Magni Vitam Gallico idiomate compendiose scriptam complectente ( Impres. Sedani apud Fr. Chayer, 1650), in quo ludicre sane conatur probare concordiam doctrinae Gregorianae cum Calviniana. De libris tamen Machabaeorum ex prolatis verbis nonnihil difficultatis exsurgit quam ut solvamus,
Observandum 1 o libros illos longe ante sancti Gregorii tempora in Ecclesia Latina saltem pro canonicis fuisse habitos. Nam hoc nomine recipiuntur a concilio Carthag. III, can. 47; ab Innocentio I, in epistola ad Exuperium Tolosanum; Augustino l. II de Doctrina Christ., c. 8, lib. de Cura pro mortuis, c. 1, et l. XVIII de Civit. Dei, c. 36; Cassiodoro l. II de Instit., c. 6, qui libris illis locum dat inter hagiographa; et aliis. De Gelasiano decreto illos recipiente inter canonicas Scripturas tacemus quod illud rejiciant ex heterodoxis Pearsonius, Guillelmus Cave, et alii critici, cum quibus nunc decertare non est operae pretium.
Observandum, 2 o duplicem esse librorum sacrorum canonem; unum Judaeorum, alterum Christianae Ecclesiae. Prior nullus alios quam qui Hebraice scripti sunt recipit; alter longe amplior est, admittitque praeter Novum Testamentum, plurimos ad Vetus Testamentum pertinentes, qui Graece tantum exstant. Distinctionem hanc agnoscit Augustinus, dum de his libris loquens addit: In quibus sunt Machabaeorum libri, quos non Judaei, sed Ecclesia pro canonicis habet. Itaque vix dubitare licet sanctum Gregorium sancti Augustini doctrinae adhaerentem, aliasque memorem Catalogorum librorum sacrae Scripturae a suis majoribus conditorum, negasse Machabaeorum Libros esse tantum in canone Judaeorum, non vero Christianorum. Qua in re secutus est Origenem et sanctum Hieronymum, qui cum ad doctorum Hebraeorum mentem de his loquuntur libris, eos expungunt ex canone. Alibi tamen eos tanquam sacros laudant non semel, Ecclesiae, non vero Synagogae canonem secuti (Origen., l. II Periarch., c. 1, et in c. V Ep. ad Rom.; Hieron., l. V Comment. in Isa., ad c. XXIII, et Comm. in c. IX Eccl. et in c. VIII Dan.) .
Insulse idem Molinaeus ignorantiae arguit sanctum Gregorium (Ibid., c. XI) , quando nominum quorumdam sive Hebraicorum, sive Graecorum sensus afferens, dixit Lazarum, quod idem est ac Elzearus, aut Eleazarus, significare adjutum; Job, dolores, aut dolentem; Cherub, plenitudinem aut multitudinem scientiae, eleos (ubi mala fide Molinaeus legit oleos ) misericordiam. Sed in his Molinaei cavillationibus refellendis frustra tempus tereremus.
XVII. Ejusdem sententia de vicino judicii die expenditur. —Sancti Gregorii sententia de die judicii, quem proximum praenuntiavit, nunc expendenda. Sane communis fuit veterum Christianorum persuasio, mundi finem imminere. Tertullianus existimavit cadente imperio Romano, mundum quoque periturum, ut observavit Franciscus Balduinus in annotationibus ad Optatum, lib. III de schismate Donatist., c. 3. Sulpicius Severus, l. de Vita beati Martini, n. 24, haec refert a sancto Martino ad diabolum dicta: Si tu ipse, o miserabilis, ab hominum insectatione desisteres, et te factorum tuorum vel hoc tempore, cum dies judicii in proximo est, poeniteret, etc. Sanctus Leo diserte ait judicii diem, etsi occultus sit, non dubitari esse vicinum (Serm. 8 de jejunio decimi mensis et eleemos.) . Quidni vero ita loquantur sancti Patres, cum apostolorum princeps dicat: Omnium finis appropinquavit? (I Pet. IV, 7.) Et Joannes: Filioli, novissima hora est (I Joan. I, 18) ; quod etiam postea repetitur. Fortasse ita loquentes viri sancti, ad illud Psaltis regii attendebant: Mille anni ante oculos tuos tanquam dies hesterna quae praeteriit (Ps. LXXXIX, 4) . Si vero, ut docet sanctus Gregorius [Col. 0035] Dial. l. II, c. 35, Videnti Creatorem, qui immensitate gaudet, augusta est omnis creatura, unde non mirum orbem universum in uno solis radio sancti Benedicti oculis subjectum fuisse; cur non eadem ratione dicamus contemplantibus Dei aeternitatem breve esse omne tempus, etsi multa etiam annorum millia complectatur?
XVIII. Quibus S. Scripturae Versionibus usus sit. —Quandoquidem sanctus Gregorius in citanda sacra Scriptura est assiduus, non abs re erit ostendere qua usus sit potissimum versione. In fine epistolae ad Leandrum ita loquitur: Novam vero translationem dissero, sed cum probationis causalexigit, nunc novam, nunc veterem per testimonia assumo, etc. Per antiquam, intelligit versionem factam ex Graeco septuaginta Interpretum; per novam significat factam ab Hieronymo ex ipso Hebraeo. Hanc autem vetustiori praeferre videtur l. XX Moral., num., 62: Longe ab hac sententia vetus translatio dissonat, quia quod in hac de Deo dicitur, hoc in illa de adversariis ac persecutoribus memoratur. Sed tamen quia haec nova translatio ex Hebraeo nobis Arabicoque eloquio cuncta verius transfudisse perhibetur, credendum est quidquid in ea dicitur; et oportet ut verba illius nostra expositio subtiliter rimetur Eamdem praefert Isidorus, lib. VI Etymolog., c. 5. Presbyter, inquit, Hieronymus trium linguarum peritissimus ex Hebraeo in Latinum eloquium divinas Scripturas convertit . . . . cujus interpretatio merito caeteris anteponitur. Et lib. I de Officiis div., c. 12: De Hebraeo . . . . sacras Scripturas convertit, cujus editione generaliter omnes Ecclesiae usquequaque utuntur, eo quod est veracior in sententiis, et clarior in verbis.
XIX De ejus stylo et ratione scribendi. —De sancti Gregorii stylo rationeque scribendi sufficit legere quae diximus in praefat. ad Comment. in Lib. I Reg., a numero 5 ad 9. Familiare quidem est ei verba, ut aiunt grammatici, deponentia, in passiva significatione accipere, ut metior, tom. I, col. 1408 c, col. 1409 d, 1410 d; venerari, col. 561 d, et 623 c; persequi, col. 459 a: imitari, col. 1338. Ipse de se summa semper cum animi demissione sentiens, ait in fine epistolae ad Leandrum libris Moralium praemissae: Non barbarismi confusionem devito, situs motusque et praepositionum casus servare contemno; quia indignum vehementer existimo ut verba caelestis oraculi restringam sub regulis Donati. Et vero illustrissimus Huetius, lib. de optimo genere interpretandi, n. 42, ostendit quantum sacri interpretes neglexerint accuratum dicendi genus et Grammaticae leges. Sulpicius Severus, jure vocatus Sallustius Christianus propter facundiam, de se ita loquitur in praefat. ad Vitam sancti Martini: Quia nefas putarem tanti viri latere virtutes, apud me ipse didici ut de solaecismis non erubescerem, quia nec magnam istarum unquam rerum scientiam contigissem. Neque tamen omnia quae grammaticae legibus contraria videntur in sancti Gregorii scriptis, continuo pro soloecismis aut barbarismis habenda. Notum est omnibus linguas ab usu pendere. Itaque cum tempore Gregorii Magni quaedam voces nunc obsoletae, quaedam loquendi formulae nostrae syntaxi contrariae, quae ad purioris Latinitatis regulas exacta est, invaluissent, et usu fuissent receptae, minime vituperandus est aut contemnendus quod has voces et formulas adhibuerit. Tempore Terentii ipsus pro ipse, scibo pro sciam, face pro fac dicebatur, quas voces nemo damnabit in hoc poeta, etsi nunc minime probarentur. Apud eumdem in Adelphii act. V, scena IV, legitur: Nunc exacta aetate, hoc fructi pro labore ab iis fero, odium; pro hoc fructus. Hilarius, quem sanctus Hieronymus propter facundiam laudat, ut intelligere licet ex ejus testimoniis Hilarii Vitae in nova ejus operum Editione subjectis, Hilarius, inquam, saepissime usurpat loquendi modos ab hodiernis prorsus dissitos. Sic. lib. VII de Trin., n. 27: Non enim, inquit, ex compositis atque inanimis Deus, qui vita est, subsistit, neque qui virtus est, ex infirmibus continetur.
Nunc, priusquam ulterius progrediamur, paulisper sistamus gradum et ex aliorum erratis, quae supra notare coacti sumus, quantum errandi quoque periculum nobis immineat, intelligentes, omnium in quibus labi forsitan et errare continget, quod humanae est infirmitatis, veniam per antecessum deprecemur, mereamurque; quidquid a nobis est dictum, statim emendandum judicio sanctae sedis Ecclesiaeque ultro subjiciendo.
Monitum
Priusquam operi manum admoveremus, mens erat ita sancti Mauri discipulorum vestigiis haerere, ut in utraque editione tomus tomo responderet. Cum vero, re attentius perpensa, animadvertissemus, hoc fieri non posse, nisi solitus quaternionum numerus in singulis tomis ultra modum amplificaretur, et aliunde, varias S. Gregorii Vitas a Benedictinis in ultimum tomum relegatas, meliori jure in fronte omnium operum collocandas esse, quinque tomos ex quatuor Benedictinis confecimus, materiarum ordinem aliquatenus variantes. Noverit itaque lector, in primo editionis nostrae tomo contineri partem circiter mediam primi Benedictini, ab initio scilicet ad librum Moralium decimum septimum, praemissis S. Gregorii vitis: in secundo autem tomo alteram haberi primi tomi Benedictini medietatem. Tomus Benedictinorum secundus nostrae recensionis tertio respondet. Quartus noster coalescit ex prima parte tertii Benedictini, quae est liturgica, nonnullisque opera nostra superadditis liturgiae monumentis. In quinto demum tomo commentaria in Scripturas, quibus tertius et quartus Benedictinorum absolvebantur, uno tenore repraesentabimus.
Praefatio
I. Triplicem hic repraesentamus Gregorii Magni Vitam: primam compendiose descriptam, quam Paulo Diacono Casinensi monacho debemus; secundam, sanctissimi pontificis praeclare gesta fusiori stylo complectentem, cujus auctor Joannes Diaconus, monasterii quoque Casinensis alumnus. Quasi enim pro acceptis tot beneficiis gratum se ostendere voluisset mons hic sacer, sancti Gregorii scriptis mire celebratus (Lib. II, Dialog.) , ac laudes laudibus rependere, non satis habuit ad ipsius historiam posteris consignandam unum suppeditare scriptorem, sed alterum addidit et quidem diligentissimum historicum. Utrique Vitae post allata plurima veterum testimonia de sancto Gregorio, subjecimus tertiam, quam ex ipsius praesertim operibus eruimus et adornavimus. De priori Vita contractiori, et de ipsius auctore prius est dicendum, et consequenter de aliis.
II. Hanc breviorem Vitam eodem anno, scilicet 1668, ediderunt Bollandus in secundo mensis Martii tomo, et noster Mabillonius in Act. sanctorum ord. sancti Benedicti, saeculo I. Eamdem postea sanctissimi Doctoris operibus praefixit Petrus Gussanvillaeus anno 1675. Quo vero Codice sit usus, indicare minime curavit. Certe plurimum discrepat a duabus prioribus haec Editio, sive id exemplaris manu descripti vitio contigerit, sive Editor pro libito multa mutaverit, et ab obsoletis, quae hoc in opusculo frequenter occurrunt, vocibus consulto abstinuerit.
De Editione a Bollando ejusque sociis adornata audiendi sunt ipsi in commentario praevio de sancto Gregorio, § 2: Primo loco vitam post ejus obitum scriptam damus ab auctore synchrono sed anonymo. Ita enim numero 26 (nobis 28) asserit: Post obitum ejus narratum didicimus a fideli et religioso viro, et huic nostro Patri familiarissimo scilicet [Col. 0037] Erravit calamus Paulum pro Petro scribens. Omissum etiam incaute supra nobis ante narratum, conjicimus, quia loco assignato, scilicet n. 26, legitur, nobis narratum. Paulo Diacono, quem constat non diu post obitum sancti Gregorii in vita permansisse . . . . Exstant haec Acta in quamplurimis Codicibus mss. eisque pervetustis quorum aliqui ad nostram bibliothecam spectant: habemus eadem etiam ex Mss. ecclesiae Cathedralis sancti Audomari, et ecclesiae Trevirensis sancti Martini; contulimusque cum duplici Codice reginae Sueciae signato num. 81 et 569. Item cum praeclaro Codice monasterii Bonifontis in Gallia.
III. Mirum sane tot in Codicibus desiderari nomen Pauli Diaconi, germani scilicet hujus Vitae scriptoris, ut mox probaturi et demonstraturi sumus. Felicius nostro cessit Mabillonio, qui his in Actis edendis tres Codices adhibens, Sangermanensem, Moissacensem, et Conchensem seu monasterii sancti Petri de Conchis; in hoc ultimo observavit, quod et ipsi vidimus, nostro Paulo ascribi hoc opusculum. Deinde incidimus in plurima alia exemplaria ejusdem auctoris nomen praeferentia, scilicet Casinense, Ebroicense majoris Ecclesiae, Lyrense, Beccense, Carthusiense [ Majoris Carthusiae ], quibus accensendus Codex quem legerat Garetius, canonicus regularis, qui in tractatu de reali corporis et sanguinis Christi praesentia in Eucharistia, edito anno 1562, aliqua ex his Actis, sub nomine Pauli Diaconi, ad propositum argumentum confirmandum adducit.
Verum etsi Pauli nomen in omnibus Codicibus dissimularetur et subticeretur, nihilominus aliunde constaret certissime non alium fetus hujus parentem esse quam Paulum Diaconum. Sane meminit ipse in lib. III de gestis Langobardorum, cap. 25 Vitae sancti Gregorii a se descriptae, his verbis: Ideo de beato Gregorio plura dicere omittimus, quia jam ante aliquot annos ejus Vitam, Deo auxiliante, texuimus. Porro hanc eamdem esse quam prae manibus habemus, dubitare non licebit ipsam conferenti cum alia quae, nemine diffitente, Joannis est Diaconi. Hic cum esset monasterii Casinensis, in quo Paulus quoque militarat, alumnus et monachus, ac ipso tantum octoginta circiter annis junior, non potuit ignorare quae et qualia de sancto Gregorio a Paulo elucubrata fuerant. At lib. IV, cap. 99, laudat Pauli opus, commemorato prius [Col. 0039] honorificentissime ipsius nomine, allatisque ipsissimis ejus verbis quae num. 30, leguntur. En luculentum Joannis testimonium: Cujus nimirum venerabile meritum quousque mundi hujus orbita volvitur, ut cum Paulo viro disertissimo fatear, semper accipiet incrementum, quia ipsius sine dubio gratiae ascribitur, vel quod Anglorum Ecclesia nova semper sobole fecundatur, vel quod illius doctrinis per orbem universum multi per peccatum elongati ad Christi clementiam revertuntur; vel quod boni quique ipsius suasionibus inflammati, coelestem patriam desideranter inquirunt. Haec si attentius legissent doctissimi viri, non praemisissent huic Vitae: Auctore anonymo, sed synchrono.
IV. At, inquies, quicunque sit hujus Vitae scriptor, quaedam de sancto Gregorio profert, quae asseverat sibi narrata ab ejusdem sanctissimi Patris familiarissimo, haud dubie a Petro Diacono ipsius Notario: Denique, inquit num. 28, a fideli et religioso viro, et huic nostro Patri . . . . valde familiarissimo, fideliter post obitum ejus nobis narratum didicimus, etc. Proindeque vixit saltem ineunte saeculo VII, superatque ad minimum integro saeculo cum dimidio Paulum hunc Diaconum. Non dissimulandum his in verbis explicandis nonnihil difficultatis occurrere. At cum plurima, eaque invictissima suppetant aliunde quae contrarium probent argumenta, dicendum videtur Paulum Diaconum hic uti modo loquendi non insolenti, quando Scriptoris alicujus testimonium in medium adducimus; ut cum dicitur: Ab Augustino didici, nobis narrat Chrysostomus, aut quid simile. Praeterea in Cod. Belvacensi, et in vetustiori Gemeticensi non legitur: nobis narratum, sed simpliciter, narratum; cujus voculae nobis rejectione difficultas omnis tollitur. At de his consule Mabillonium, tom. I Analect., pag. 319, ubi in hoc argumentum latius excurrit. Nunc de Paulo Diacono, quandoquidem ipsum hujus Vitae scriptorem esse constat, operae pretium est pauca hoc loco addere.
V. Is gente Langobardus, patria Forojuliensis [Col. 0039] Vide monumenta veteris Antii, ubi agitur de Colonia Forojuliensi, auctore Philippo a Turre Romae, 1700. fuit, Aquileiensis Ecclesiae Diaconus, et Desiderii ultimi Langobardorum regis notarius aut Cancellarius. Genus suum ipse describit lib. IV de Gestis Langobardorum, c. 39. Patrem habuit Warnefridum, a quo Paulus Warnefridi cognominatus est. Victo rege Desiderio, Paulus inter nobiles captivos a Carolo magno Francorum rege abductus fuit, apud quem (ut erat litteratorum omnium cultor Carolus) propter singularem prudentiam et eruditionem, magno aliquandiu in honore fuit. Verum cum arctioris amoris et fidei erga Desiderium suspectior esset, in Diomedeam insulam est deportatus, unde ad Arichim Beneventanum principem Desiderii regis generum profugit; quo mortuo, monachum in Casinensi monasterio induit. Scripsit de Gestis Langobardorum libros sex, in quibus non raro sancti Gregorii meminit, sed praesertim lib. III, cap. 25, testatur ipsius Vitam a se jam contextam et elucubratam. Edidit praeterea historiae Miscellae libros viginti quatuor, ex quibus, inquit Vossius, lib. II de Hist. Lat., c. 30, primi undecim libri iidem sunt ac decem Eutropii; aliqua subinde de suo addidit Paulus, ut Adalbergae Desiderii filiae et Arichisi ducis uxori morem gereret. Exinde Eutropium continuat Paulus, cujus sunt quinque qui sequuntur libri; residui octo a Landulpho Sagace additi creduntur, ex Theophane praesertim, vel potius ex Anastasio Bibliothecario Theophanis interprete. Caetera opera Pauli, sive quae exstant, sive deperdita commemorat Guillelmus Cave in scriptorum Eccles. historiae litterariae saeculo VIII, ubi tamen labitur vir doctus, assignans quatuor libros de Vita sancti Gregorii papae, quos dicit in lucem editos a Joanne Mabillonio, saeculo I Bened.
VI. Floruit Paulus saeculo VIII labente. Quo praesertim tempore Vitae sancti Gregorii scribendae operam navarit vix assignari potest; ipsum Romae tunc habitasse, inde manifestum est, quod semper de Roma loquens praemittat pronomen demonstrativum haec, hanc. Sic orditur suam historiam: Gregorius hac urbe Romana. Et paulo post, num. 2: Ut quamvis hic eo tempore potissimum florerent studia litterarum, nulli in urbe hac putaretur esse secundus. Num. 4, septimum (monasterium) intra urbis hujus muros instituit. Et sic deinceps constanter usque ad voluminis umbilicum loquitur. Has quidem particulas expunxit Gussanvillaeus, sed vitiose, cum in omnibus Mss. tum a Bollando et Mabillonio, tum a nobis post ipsos perlectis, qui sane sunt plurimi, reperiantur.
VII. Quid a nobis hac in Editione potissimum praestitum sit, paucis indicandum. Etsi de priorum Editorum fide nobis constaret, ne tamen officio nostro, et promissae diligentiae ulla in re deessemus, hanc historiam denuo ad mss. Codices, praesertim ad Conchensem, Beccensem, Belvacensem sancti Petri, duosque Gemeticenses, atque ad superiores Editiones contulimus, textumque scriptis in calce quibusdam notis illustravimus, doctorum virorum a quibus paucas mutuati sumus non dissimulato nomine. Haec sunt quae de Vita priori sancti Gregorii a nobis hic edita praemittenda duximus. Nunc de secunda cujus auctor Joannes Diaconus.
VIII. Joannes ex monacho Casinensi Ecclesiae Rom. Diaconus, post Paulum Warnefridi, de sancti Gregorii gestis quatuor libros elucubravit, jubente Joanne papa VIII, qui anno 872 sedere coeperat. Qua de re legenda ejusdem Joannis Diaconi praefatio, ubi etiam de totius operis instituto et ordine praeloquitur.
IX. Quanta autem fuerit hujus Vitae sancti Gregorii auctoritas apud veteres, docet Guitmundus Aversanus, episcopus, lib. 3 de Eucharistia. Eam Vitam, inquit, tot sanctissimi doctissimique Romani pontifices, nullo hactenus dissonante, probaverunt, eorumque auctoritatem secutae tot Ecclesiae cuncto populo Christiano consonante nunc usque susceperunt.
X. Nonnulla tamen hoc in opere carpit eminentissimus cardinalis Baronius, 1 o quod Felicem papam IV sancti Gregorii atavum dicat libri I, cap. primo; 2 o quod ejusdem libri c. 25 sanctissimum virum a Benedicto papa Diaconum factum scripserit. Tertium est quod refert lib. II, cap. 44, de Trajani Augusti anima ex inferni poenis a sancto Gregorio liberata. Quartum quod sancti Doctoris libros ab ejus aemulis igni traditos narret. Praeterea Joanni asserenti sanctum Gregorium factum monachum sancti Benedicti regulam observasse, et observandam in suo sancti Andreae monasterio instituisse, non assentitur Baronius. De singulis dicemus in Vita sanctissimi pontificis a nobis adornata.
XI. Joanni nostro Vitam sancti Clementis papae, Velitrensis episcopi nomine Gauderici hortatu scriptam, tribuit Guillelmus Cave in historia Litteraria Scriptorum Eccles. ex Sigeberto, quam ait periisse. Ejusdem esse dicitur commentarius seu expositio brevis in heptateuchum, asservata in bibliotheca Sancti Germani a Pratis Parisiorum.
XII. Quod spectat ad sancti Gregorii Vitam, de qua sola hic agendum, ipsam contulimus cum mss. Codd. Bigotiano, Uticensi sancti Ebrulphi, et Andegavensi. Consuluimus etiam Parisiensem ecclesiae metropolitanae, alterum Sancti Germani a Pratis, Turonensem sancti Martini, et Vaticanos. Cum autem haec Vita ex Gregorii scriptis potissimum collecta sit, et contexta praesertim ex epistolis, quae ex iis excerpta sunt a Joanne Diacono in probatioribus Mss. investigare sategimus, et in omnibus consentire prorsus utrosque Codices observavimus, Registri videlicet ac Vitae.
[Col. 0041] XIII. Praeter Pauli et Joannis Diaconorum lucubrationes adjicienda duximus quaedam selecta veterum testimonia de sancto Gregorio. Nullas autem alias Vitas ex integro scriptas inter antiqua monumenta reperire potuimus. Inter opera Venerabilis Bedae ἀνέκδοτα recenset quidem Guillelmus Cave Vitam sancti Gregorii quam ait manuscriptam exstare in bibliotheca collegii Mertonensis. Ejus porro visendae desiderio accensi, rogavimus nostrum Mabillonium ut a viro doctissimo Th. Gals amico suo in litteratos omnes benefico impetraret consuli laudatum Codicem, et cum Pauli opusculo de sancti Gregorii Vita conferri. Non solum id praestitit vir officiosissimus, sed etiam ad nos misit excerpta quaedam tum ex primis Ms. periodis: Gregorius hac urbe Romana Patre Gordiano, matre vero Silvia, etc., usque nulli in hac urbe putaretur secundus; tum ex fine totius operis ab his verbis: haec breviter de vita beati Gregorii dicta sunt, etc., usque sepultus vero est in ecclesia beati Petri apostoli ante secretarium, die IV Iduum Martiarum. Praestante Domino nostro Jesu Christo qui cum Patre, etc. Et ex his clare intelleximus quod prius subodorabamur, hunc bibliothecae Mertonensis Codicem nihil aliud quam Pauli lucubrationem exhibere. Hoc loco integram optimi viri Thomae Gals epistolam subjicere operae pretium duximus, quae benefici ejus in nos animi insigne est argumentum.
Viro optimo pientissimoque D. D. Joanni Mabillonio Th. Gals S. P.
Tuas per Gannovium jucundissimas et expectatissimas accepi. Continuo ad Oxonienses de Vita sancti Gregorii scripsi. Longa interposita mora haec de Vita illa recepi. Moneo, quod tamen te monuisse non opus erit, haec ad Paulum Diaconum videri referenda; is πατὴρ τοῦ λογοῦ, uti ex Surio colligo. Totum opusculum in Ms. Oxon. coll. Mertonensis decem explicatur foliis. Si tibi ejus aliquid desiderium subeat, curabo eo fruaris. Sane decet me memorem semper esse tuorum multorum in me meritorum, et libentissime pro viribus et facultatibus tibi tuisque inservirem. Quare rem mihi gratissimam feceris, si quem e tuis amicis huc aliquando tendentem ad me destines, ut saltem de tua valetudine et vita prospera subinde audiam, qua quidem re nihil mihi laetius contingere potest. Vale.
Nobilis adolescens Spencerus Compton, qui jam cum legato nostro apud vos agit, te brevi meo nomine salutabit.
Bloomesburi Londini, 14 Jan. 1697.
XIV. Superest ut de Vita sanctissimi Doctoris a nobis ex ejus potissimum scriptis concinnata pauca dicamus. Ipsam prius Gallice publicavimus an. 1698. Indeque coepit omnis in Gregorium labor. Cum enim lucubrationem hanc qualemcunque felicis recordationis Innocentio XII acceptissimam fuisse nobis significasset emin. cardinalis Spada litteris datis 8 Apr. 1698, atque ad majora audenda impertita nomine tanti pontificis benedictione nobis animos addidisset, statim ad novam omnium sancti Gregorii operum Editionem nos accinximus. Hanc autem Vitam in Latinum versam hic exhibemus, at breviorem, nec servato semper prioris Gallicae ordine.
Initio capitum fere semper duo annotantur anni, v. g., an 590 et 591, quia nimirum annos pontificatus sancti Gregorii per indictiones computamus: indictio vero quae mense Septembri incipiebat, duobus respondebat annis.
Caeterum de utilitate elucubrati a nobis operis praefari superfluum foret; cum in Vita maximi hujus Ecclesiae doctoris omnia fere quae ad historiam illorum temporum sive sacram sive profanam spectant exponantur, summa evangelicae doctrinae capita confirmentur, contineatur omnis ecclesiastica disciplina, vitae Christianae praecepta, imo certissimae sublimioris perfectionis regulae tradantur, ex quibus profectum sumere possunt non solum oves gregis Christi, sed etiam Pastores. Haec, studiose Christiane, lege in otio, sed non otiose; et tibi apponentibus improbi laboris fructus optimos bene precare.
Vita S. Gregorii Magni
[Col. 0041A] 1 1. Gregorius hac urbe Romana, patre Gordiano, matre vero Silvia editus, non solum de spectabili senatorum prosapia, verum etiam religiosa, originem duxit. Nam [Col. 0042A] Nempe quartus. Felix, istius apostolicae sedis antistes, vir magnae virtutis, et Ecclesiae in Christo gloria, ejus atavus fuit. Sed tamen hanc Gregorius tantae nobilitatis lineam moribus extulit, probis actibus decoravit. Denique, ut post in propatulo claruit, non sine magno quodam praesagio tale sortitus est nomen. Gregorius namque ex Graeco eloquio in nostra lingua vigilator, seu vigilans sonat. Re etenim vera vigilavit sibi, dum divinis inhaerendo praeceptis, laudabiliter vixit. Vigilavit et fidelibus populis, dum doctrinae affluentis [Col. 0042A] ingenio eis quo tramite coelestia scanderent patefecit.
2. Disciplinis vero liberalibus, hoc est grammatica, rhetorica, dialectica, ita a puero est institutus, ut quamvis eo tempore florerent adhuc Romae studia litterarum, tamen nulli in urbe ipsa secundus esse putaretur. Inerat ei in parva adhuc aetate maturum jam studium: adhaerere scilicet majorum dictis; et si quid dignum potuisset auditu percipere, non segniter oblivioni tradere, sed tenaci potius memoriae commendare: hauriebatque jam tunc sitibundo doctrinae fluenta pectore, quae post congruenti tempore mellito gutture eructaret. Hic in annis adolescentiae [Col. 0043A] (in quibus solet ea aetas vias saeculi ingredi) Deo coepit devotus existere, et ad supernae vitae patriam totis desideriis anhelare.
3. Sed dum diu longeque conversionis gratiam differret et postquam coelesti est afflatus desiderio, saeculari 2 habitu contegi melius putaret, velletque praesenti mundo quasi specie tenus deservire, coeperunt multa contra eum ex ejusdem mundi cura succrescere, ut in eo non jam specie, sed (ut ipse de se asserit) retineretur et mente. Tandem cum [Col. 0043D] Imo solo patre; mater enim diu postea vixit, ex Joan. Diac., l. I, c. 9. parentum jam dudum obitu liberam disponendarum rerum suarum haberet facultatem, quod prius mente gestabat aperuit; quodque jam in divinis erat obtutibus, humanis etiam visibus ostendit. Mox etenim cuncta quae habere potuit, ad pietatis opus distribuit, ut [Col. 0043B] Christum pro nobis factum egenum egens ipse sequeretur.
4. Sex denique in Sicilia monasteria construens, fratres illic Christo servituros aggregavit: septimum vero intra urbis hujus muros instituit, in quo et ipse postmodum regulari tramite, multis sibi sociatis fratribus, sub abbatis imperio militavit. Quibus monasteriis tantum de redditibus praediorum suorum delegavit, quantum posset illic commorantibus ad quotidianum victum sufficere; reliqua vero cum omni [Col. 0043D] Gussanv., cum omni domo praedia. Bolland., cum omni domus praedio; reluctantibus Mss. domus praesidio vendidit, ac pauperibus erogavit; nobilitatemque illam, quam ad saeculum videbatur habere, totam ad nanciscendam supernae gloriam dignitatis, divina gratia largiente, convertit. Et qui ante serico contextu ac gemmis micantibus solitus [Col. 0043C] erat [Col. 0043D] Guss., per urbes. per urbem procedere trabeatus, post vili contectus tegmine, ministrabat pauper ipse pauperibus.
5. Etenim mutate repente saeculi habitu, monasterium petiit, et ex hujus mundi naufragio nudus evasit. In quo tanta perfectionis gratia coepit conversari, ut jam tunc in ipsis initiis perfectorum posset numero deputari. [Col. 0043D] Post haec verba legitur in Guss.: Electus autem communi fratrum concordia in abbatem, praeesse non renuit. Inerat, etc., quae absunt a Mss. et huic loco incongrue sunt inserta. Inerat denique ei tanta abstinentia in cibis, vigilantia in orationibus, strenuitas 3 in jejuniis, ut infirmato stomacho vix consistere posset. Sustinebat praeterea assiduas corporis infirmitates: et maxime ea pulsabatur molestia, quam Graeco eloquio medici [Col. 0043D] Σύγκοπις Celso animae defectio dicitur. BOLLAND. syncopin vocant; cujus incommodis ita dolore vitalium cruciabatur, ut crebris interceptus angustiis, per singula pene horarum momenta ad exitum propinquaret.
[Col. 0043D] 6. Qualis autem in monasterio fuerit, quamque laudabili studio vitam duxerit, ex ipsius possumus verbis colligere, quibus ipse in pontificatu jam positus, dum cum Petro suo diacono colloqueretur, [Col. 0044A] [Col. 0043D] Guss., flendo visus est; manifesto errore. flendo usus est, dicens: «Infelix quippe animus meus occupationis suae pulsatus vulnere, meminit qualis aliquando in monasterio fuit, quomodo ei labentia cuncta subter erant; quantum rebus quae volvuntur eminebat; quod nulla nisi coelestia cogitare consueverat; quod etiam retentus corpore, ipsa jam carnis claustra contemplatione transibat; quod mortem quoque, quae pene cunctis poena est, videlicet ut ingressum vitae, et laboris sui praemium amabat. At nunc ex occasione curae pastoralis, saecularium hominum negotia patitur; et post tam pulchram quietis suae speciem, terreni actus pulvere foedatur. Perpendo itaque quod tolero, perpendo quod amisi. Cumque intueor illud quod perdidi, fit hoc gravius quod porto. Ecce etenim nunc magni maris [Col. 0044B] fluctibus quatior, atque in navi mentis tempestatis validae procellis illidor, et cum prioris vitae recolo, quasi post tergum reductis oculis, viso littore suspiro; quodque adhuc gravius est, dum immensis fluctibus turbatus feror, vix jam portum valeo videre quem reliqui.» Haec autem ipse de se, non profectum jactando virtutum, sed deflendo potius defectum, referre consueverat, quem semper se per pastoralem curam incurrisse metuebat. Sed quamvis talia de se ex magnae humilitatis intentione dixerit, nos tamen credere decet nihil eum monasticae perfectionis perdidisse occasione curae pastoralis, imo potiorem tunc sumpsisse profectum de labore conversionis multorum, quam de propriae quondam quiete conversationis habuerit.
[Col. 0044C] 7. Sed qualiter hic sanctus vir ad diaconatus officium, et post ad pontificatus culmen ascenderit, subsequens sermo declarabit. Denique cernens Romanus pontifex, qui tunc Ecclesiae praeerat, virtutum gradibus Gregorium ad alta conscendere, eum a monasterio abstractum, ecclesiastici ordinis officio sublimavit, [Col. 0044D] Diaconos septem solitos adesse pontifici scripsit sanctus Cornelius papa, contra Novatum, apud Euseb., l. VI hist. Eccl., c. 35. levitamque septimum ad suum adjutorium ascivit; nec multo post pro responsis ecclesiasticis ad urbem Constantinopolim [Col. 0044D] De hac voce consule notam tertiam ad epist. libris Moral. praemissam, col. 1. Ex Joanne Diac., l. I, c. 25, Benedictus papa Gregorium diaconum creavit, Pelagius vero apocrisiarium misit. De hac difficultate quid sentiamus, aperiemus in Vita sancti Gregorii. apocrisiarium direxit. Nec tamen ille, quamvis in terreno conversaretur palatio, vitae coelestis intermisit propositum. Secuti sunt namque eum multi ex monasterio fratres sui, germana devincti charitate. Quod divina factum dispensatione conspicitur; ut eorum videlicet exemplo, ad orationis placidum littus, [Col. 0044D] Guss., vitiose, quasi anchora. Porro haec desumpta sunt ex Epist. ad Leandrum Moral. praevia. quasi anchorae fune restringeretur; [Col. 0044D] et dum causarum saecularium incessabili pulsu fluctuaret, ad illorum consortium velut tutissimi portus sinum, 4 post terreni actus volumina fluctusque refugeret. Et licet illud eum ministerium ex monasterio abstractum a pristinae quietis vita [Col. 0045A] mucrone suae occupationis exstinxerit, [Col. 0045D] Mabil., intus tamen eos. Guss. et Bollando quos sequimur praeit Becc. inter eos tamen per studiosae lectionis alloquium quotidianae aspiratio compunctionis animabat. Horum ergo consortio non solum a terrenis est munitus incursibus, verum etiam ad coelestis vitae exercitia magis magisque succensus.
8. Tunc ab eisdem fratribus obnoxie rogatus, maximeque a [Col. 0045D] De Leandro vide quae diximus in nota secunda, ad Epist. jam laudatam, quae Moralium prologus est. Leandro, venerabili viro, Hispalensi episcopo, qui pro causis Visigothorum legatus eo tempore Constantinopolim advenerat, compulsus est ut librum beati Job multis involutum mysteriis enodaret. Nec ille negare potuit opus, quod sibi charitate interveniente, amor fraternus multis utile imponebat futurum. Sed eumdem librum quomodo juxta litteram intelligendus, qualiter ad Christi ecclesiaeque [Col. 0045B] sacramenta referendus, quo sensu unicuique fidelium sit aptandus, per trigintaquinque librorum seriem miranda ratione perdocuit. In quibus libris ita de virtutibus vitiisque disseruit, ut non solis videatur eadem verbis exponere, sed formis aliquo modo visibilibus demonstrare. Unde non est dubium eum perfectionem ipsarum assecutum esse virtutum, quarum tam efficaciter intimare valuit effectum.
9. Qui cum adhuc esset in eadem regia urbe positus, nascentem ibi novam haeresim de statu resurrectionis, in ipso quo exorta est initio, juvante gratia catholicae veritatis, attrivit. Siquidem [Col. 0045D] Claruit multis miraculis sanctus Eutychius (in Mss., Euticius) etiam ob fidem exsilium passus. Colitur 6 Aprilis. Eutychius, ejusdem urbis episcopus, corpus nostrum dogmatizabat in illa resurrectionis gloria impalpabile, ventis aereque subtilius esse futurum. Quod ille audiens, [Col. 0045C] et ratione veritatis et exemplo dominicae resurrectionis, probavit hoc dogma orthodoxae fidei omnimodis esse contrarium. Catholica etenim fides habet quod ipsum corpus nostrum in illa immortalitatis gloria sublimatum, subtile quidem sit per effectum spiritualis potentiae, sed palpabile per veritatem naturae, juxta exemplum dominici corporis, de quo a mortuis suscitato dixit ipse discipulis: Palpate et videte, quia spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videtis habere (Luc. XXIV, 39) . In cujus assertione fidei venerabilis Pater Gregorius in tantum contra nascentem haeresim laborare contendit, tanta hanc instantia juvante etiam piissimo imperatore Tiberio Constantino ita comminuit, ut nullus exinde sit inventus qui ejus resuscitator existeret.
[Col. 0045D] 10. Igitur postquam Romam venerandus levita Gregorius regressus est, aliquanto interjecto tempore, tanta inundatione Tiberis fluvius alveum suum egressus est, [Col. 0045D] Guss., atque adeo invaluit. Observat. Boll. id an. 509 contigisse, mense Novembris, cui assentimur. tantumque excrevit, ut ejus unda [Col. 0045D] Guss., cui favent Belvac. et Becc., super. Ibid., maximas regiones occuparet, caeteris dissentientibus; [Col. 0046D] et monumenta pro maenia. Quae narrat hic Paulus, ex Greg. Tur. l. X, c. 1, descripta sunt. per muros [Col. 0046A] urbis influeret, atque in ea maximam partem regionis occuparet, ita ut plurima antiquarum aedium moenia dejiceret. Qua etiam aquarum violentia, horrea Ecclesiae subversa sunt, in quibus nonnulla modiorum tritici millia perierunt. Tunc siquidem multitudo serpentium, cum magno 5 dracone in modum trabis validae per hujus fluminis alveum in mare descendit; sed suffocatae bestiae inter salsos maris turbidi fluctus in littore ejectae sunt. Subsecuta est e vestigio clades, quam inguinariam vocant; nam medio mense undecimo adveniens primum omnium juxta illud quod in Ezechiele legitur: a sanctuario meo incipite, Pelagium papam perculit, et [Col. 0046D] Januario anni 590, ac VI Idus Febr., Pelagium mortuum esse tradit Anastasius. BOLLAND. sine mora exstinxit. Quo defuncto tanta strages populi facta est, ut passim subtractis habitatoribus, domus in urbe [Col. 0046B] plurimae vacuae remanerent. Sed quia Ecclesia Dei sine rectore esse non poterat, beatum Gregorium licet totis viribus renitentem, plebs tamen omnis elegit. Quem ille apicem attentius fugere tentans, esse se omnino indignum tali honore clamitabat; videlicet metuens ne mundi gloria, quam prius abjecerat, ei sub ecclesiastici colore regiminis aliquo modo subrepere posset. Unde factum est ut epistolam ad imperatorem Mauricium dirigeret, cujus filium ex lavacro sancto susceperat, adjurans et multa prece deposcens, ne unquam assensum populis praeberet, ut se hujus honoris gloria sublimaret. Sed praefectus urbis, [Col. 0046D] Imo fortasse Germanus sanguine fraterque Gregorii, quem fratrem habuisse probavimus in ejus Vita, l. I, c. 1, n. 5. Locus Greg. Tur. unde haec sumpta, est ambiguus. Germanus nomine, ejus nuntium anticipavit: comprehensoque eo ac disruptis epistolis, consensum quem populus fecerat imperatori direxit. At ille [Col. 0046C] gratias Deo agens pro amicitia diaconi, eo quod locum ei deferendi honoris ut cupierat reperisset, data illico praeceptione, ipsum institui praecepit.
11. [Col. 0046D] Guss., cumque tempus instaret; et ad marg., al. restaret, ex mera conjectura. Cumque in hoc restaret ut benediceretur, et lues populum devastaret, verbum ad plebem pro agenda poenitentia hoc modo exorsus est: «Oportet, fratres dilectissimi, ut flagella Dei, quae metuere ventura debuimus, saltem praesentia et experta timeamus. Conversionis nobis aditum dolor aperiat, et cordis nostri duritiam ipsa quam patimur poena dissolvat. Ut enim propheta teste praedictum est: Pervenit gladius usque ad animam (Jerem. IV, 10) . Ecce etenim cuncta plebs, coelestis irae mucrone percutitur, et repentina singuli caede vastantur. Nec languor mortem praevenit, sed languoris moras, ut cernitis, [Col. 0046D] mors ipsa praecurrit. Percussus quisque ante rapitur, quam ad lamenta poenitentiae convertatur. Pensate ergo, qualis ad conspectum districti judicis pervenit, cui non vacat flere quod fecit. Habitatores quique [Col. 0047A] non ex parte subtrahuntur, sed pariter corruunt; domus vacuae relinquuntur; filiorum funera parentes aspiciunt, et sui eos ad interitum haeredes praecedunt. Unusquisque ergo nostrum ad poenitentiae lamenta confugiat, dum flere ante percussionem vacat. Revocemus ante oculos mentis quidquid errando commisimus; et quod nequiter egimus, flendo puniamus. Praeveniamus faciem ejus in confessione; et sicut propheta admonet: Levemus corda nostra cum manibus ad Dominum (Thren. III, 41) . Ad Dominum quippe corda cum manibus levare, est orationis nostrae studium cum merito bonae operationis erigere. Dat profecto, dat tremori nostro fiduciam, qui per prophetam clamat: Nolo mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat (Ezech. XXXIII, 11) . Nullus autem de [Col. 0047B] iniquitatum suarum immanitate desperet. Veternosas namque 6 Ninivitarum culpas triduana poenitentia abstersit: et conversus latro vitae praemia, etiam in ipsa sententia suae mortis, emeruit. Mutemus igitur corda, et praesumamus nos jam percepisse quod petimus; citius ad precem judex flectitur, si a pravitate sua animus corrigitur. Imminente ergo tantae animadversionis gladio, nos importunis fletibus insistamus. Ea namque quae ingrata esse hominibus importunitas solet, Judici veritatis placet, quia pius ac misericors Dominus vult a se precibus exigi, qui quantum meremur, non vult irasci. Hinc etenim per Psalmistam dixit: Invoca me in die tribulationis tuae, et eripiam te, et magnificabis me. Ipse ergo sibi testis est quia invocantibus misereri desiderat, qui admonet ut invocetur. Proinde, fratres charissimi, contrito corde, [Col. 0047C] et correctis operibus, ab ipso feriae quartae diluculo [Col. 0047D] Al., septimi mensis. Guss., hic, devota mente, referens ad mentem quod Greg. dicit de Litania. Ibid. habet, cum lacrymis. Et infra: ipsam sententiam damn. temperando parcat, caeteris tam editis quam manu exaratis contradicentibus. Porro septiformis litania ideo dicta est, inquit idem Paulus Diac., l. III de Gestis Langob., cap. 25, quia omnis urbis populus a beato Gregorio in septem partes deprecaturus Dominum est divisus. Lege Greg. Tur. loco laudato, et [Col. 0048D] Joan. Diac., l. I, c. 42. litania septiformi devota ad lacrymas interveniamus; ut districtus judex cum culpas nostras nos punire considerat, ipse a sententia propositae damnationis parcat.» Quam exhortationem beati Gregorii ideo huic opusculo inserendam putavimus, ut a quanta perfectione praedicationis initium sumpserit, monstraremus.
12. Igitur dum magna multitudo sacerdotum, monachorum, diversique sexus et aetatis, juxta praeceptionem beati Gregorii die constituta Dominum rogatura venisset, in tantum lues ipsa divino judicio desaeviit, ut intra unius horae spatium, dum voces plebs ad Dominum supplicationis emitteret, octoginta homines ad terram corruentes spiritum exhalarent. [Col. 0047D] Sed non destitit sacerdos tantus populo praedicare, ne ab oratione cessarent, donec miseratione divina pestis ipsa quiesceret.
13. Cumque adhuc futurus antistes fugae latibulum praepararet [Col. 0048D] In cod. Moissacensi, multis praetermissis, praepararet, trahitur, capitur, etc., ut infra. , Urbi sollicitudo et portis vigiliae deputantur, [Col. 0048A] donec opportune et gloriose, ut ordo sacer exposcit, in eo divina munia complerentur. Obtinet is a negotiatoribus ut in cratera occultatus educeretur ab Urbe, atque ita latebris triduo se occultavit, donec illum jejuniis et orationibus, populus Romanus, columna lucis, tertia super eum nocte coelitus emissa, obtinuit: quae non parvo noctis spatio a summo coeli usque ad eumdem ipsum linea recta effulgens, quaerentibus votum optabile demonstravit. Sed et cuidam anachoretae Urbi contiguo angeli ascendentes et descendentes per praefatam columnam super illum sunt visi. Qui mox felix sacrumque sumens auspicium, de ea quam vidit in somnis sanctus Jacob scala, ibidemque domum Domini dixit fore, rectorem domus Dei, quae est ecclesia, imo ipsum Dei templum inibi esse absconditum exclamavit. Tandemque electus ac [Col. 0048B] dilectus domini invenitur, capitur, trahitur, et ad beati Petri apostoli basilicam ducitur; ibique ad pontificalis gratiae officium consecratus, papa urbis efficitur.
14. Quo in tempore cum a Joanne Ravennatis urbis episcopo reprehensus fuisset, cur a pastorali officio delitescendo se subducere vir tam idoneus voluisset, hac occasione compulsus volumen egregium, 7 [Col. 0048D] Becc. et alii mss., qui Pastoralis ap. Boll., quod liber Pastoralis app. quod Pastoralis appellatur, composuit: in quo manifesta luce patefecit qualis ad ecclesiae regimen assumi, qualiter ipsi rectores vivere, qua discretione singulas quasque audientium personas instruere, quanta consideratione propriam quotidie debeant fragilitatem pensare. Sed et homilias Evangeliorum [Col. 0048C] numero quadraginta composuit, quas in duobus Codicibus aequa sorte distinxit. Libros etiam Dialogorum quatuor edidit, in quibus rogatu Petri diaconi sui, virtutes sanctorum, quos in Italia clariores nosse vel audire potuerat, ad exemplum viventium posteris collegit; ut sicut in libris Expositionum suarum quibus sit virtutibus insudandum edocuit, ita etiam descriptis sanctorum miraculis, quae virtutum earumdem sit claritas ostenderet. Primam quoque et ultimam Ezechielis prophetae partes, quae videbantur obscuriores, per homilias viginti duas, quantum lucis intus habeant demonstravit. [Col. 0048D] Apud Guss. solum: Scripsit praeterea super Proverbia, super Cantica canticorum, de Prophetis, de libris Regum, de Heptatico, et alia nonnulla: Epistolas, etc. Scripsit praeterea et alia nonnulla, sed et epistolas complures, quae singulatim cuncta edicere, brevitatis studio, omisi.
15. Quod eo magis mirum est, tot cum ac tanta [Col. 0048D] condere volumina potuisse, qui omni fere juventutis suae tempore, ut verbis ipsius loquar, crebris viscerum cruciabatur doloribus, horis, momentisque omnibus fracta stomachi virtute lassescebat, lentis quidem, sed tamen continuis febribus anhelabat, frequens etiam eum gressuum dolor vehementer affligebat. [Col. 0049A] Verum inter haec dum sollicitus pensaret quia, Scriptura teste, omnis filius qui recipitur, flagellatur, (Hebr. XII, 6) , quo malis praesentibus durius premebatur, eo de aeterna certius praesumptione respirabat. Fatigabat eum praeterea de ordinandis Urbis vigiliis, ne ab hostibus caperetur, sollicitudo continua. [Col. 0049D] Guss. suo more solus: Urebatur quoque ejus animus propter filiorum, hinc inde, etc. Utinam saltem aliquando quo ms. Codice uteretur indicasset! Urebant quoque incessanter ejus animum filiorum hinc inde discrimina nuntiata. Sed tamen ille inter tot et talia deprehensus incommoda, nunquam otio indulgebat, quin aut filiorum utilitatibus inserviret, aut aliquid dignum Ecclesiae scriberet, aut per contemplationis gratiam coeli secretis interesset.
16. Denique cum de tota pene Italia Langobardorum gladios metuentes plurimi undique ad Romanam urbem confluerent, solertem pro omnibus curam gerebat, et universis cum verbi pabulo corporis subsidia [Col. 0049B] ministrabat. In tantum namque ejus animum misericordiae amor devicerat, ut non solum horum quos praesentes habebat necessitatibus occurreret, sed insuper longe positis opem suae largitatis impenderet; adeo ut etiam in monte Sinai Dei famulis constitutis quaeque erant opportuna transmitteret. Nam alii quidem pontifices construendis ornandisque auro vel argento ecclesiis operam dabant; hic autem et his insistebat, et quasi his omissis totus erga animarum lucra vacabat, et quidquid pecuniae habere poterat, sedulus dispergere, et dare pauperibus curabat (Psal. CXII, 9) , ut justitia ejus 8 maneret in saeculum saeculi, et cornu ejus exaltaretur in gloria; ita ut illud beati Job veraciter dicere posset: Benedictio perituri super me veniebat, et cor viduae consolatus sum. Justitia [Col. 0049C] indutus sum, et vestivi me sicut vestimento, et diademate judicio meo. Oculus fui caeco, et pes claudo. Pater eram pauperum, et causam quam nesciebam, diligentissime investigabam (Job XXIX, 13 seq.) . Et paulo post: Si comedi buccellam meam solus, et non comedit pupillus ex ea, quia ab infantia mea crevit mecum miseratio, et de utero matris meae egressa est mecum (Job XXXI, 17, 18) .
17. Ad cujus pietatis et justitiae opus pertinet, quod Anglorum gentem per praedicatores quos illuc direxit, de dentibus antiqui hostis eripiens, aeternae libertatis fecit esse participes. Etenim quia qui Deo nostro fideliter adhaeret, semper ex ejus largifluo munere ad altiora conscendit, dum iste sanctus ardenti [Col. 0050A] studio pro colligendis particulatim fidelium animabus satageret, donavit illi pius dominus, ut totam pariter Anglorum gentem converteret. Cujus conversionis, ut putatur facta divinitus haec occasio fuit. Dum die quadam advenientibus nuper mercatoribus multa venalia in forum Romae collata fuissent, multique ad emendum hinc inde confluerent, [Col. 0049D] Guss., nemine consentiente, contigit ut Gregorius antequam pontificale decus nactus fuisset, cum caeteris advenisset, ac vidisset inter alia, etc., ubi laborat sensus, imo penitus deficit. contigit et Gregorium ante scilicet quam pontificale decus haberet, per forum transitum facere, ac vidisse inter alia pueros venales positos, lactei corporis, ac venusti vultus, capillos quoque praecipui candoris habentes. Quos cum aspiceret, interrogavit, ut aiunt, de qua regione vel terra essent allati. Dictumque est quia de Britannia insula, cujus incolae tali omnes decore niterent. Rursus interrogavit [Col. 0049D] Guss., utrum in eadem insula. utrum iidem insulani Christiani essent, an paganorum erroribus implicati. [Col. 0050B] Dictumque est quod essent pagani. At ille intimo ex corde longa trahens suspiria, Heu! Proh dolor! inquit, quod tam lucidi vultus homines tenebrarum auctor possidet, [Col. 0049D] Guss. tantaque frontispicii gratia mentem ab int. Bolland., tantaque fronti speciei gratia. Sequimur Mss. Becc., Conch., Belvac. et alios. Hic tamen Belvac. parum deflectit a caeteris, habet enim: tantaque frontis specie gens grata, mentem ab internis gaudiis, etc. tantaque frontis species aegram mentem et ab internis gaudiis vacuam gestat! Rursus ergo interrogavit quod esset vocabulum gentis illius. Responsum est, quod Angli vocarentur. At ille: Bene, inquit, nam et angelicam habent faciem, et tales angelorum in coelis decet esse cohaeredes. Quod habet, inquit, nomen illa provincia, de qua isti sunt allati? Responsum est, quia Deiri vocarentur [Col. 0049D] Guss., id est provinciales. Miram sane vocis Deiri interpretationem! Eam tamen legere potuit in Belvac. Ad hanc vocem Deiri Mabil. haec habet: Modo Eboracenses, Anglis York Shire appellantur. Lege Bedam, l. III Hist., c. 1, et Bolland. Deira Anglis Deirland, est [Col. 0050D] pars regni Northumbrorum, cujus altera pars Bernicia dicitur . . . . . Capitur Deira etiam pro regno Northumbriae. Ita apud monachum Engolism., in Vit. Car. Mag. Eardulphus rex Nordanimbrorum, id est de Irlanda insula ( imo de Deirlanda provincia) Britanniae pulsus, ad imperatorem an. 808 venit. iidem provinciales. At ille: Bene, inquit, Deiri, de ira eruti, et ad misericordiam Christi vocati. Rex, ait, provinciae illius quomodo vocatur? Responsum est [Col. 0050D] Al. Hohel. Bedae Elle, quod habet Belvac. quod Alle vocaretur. At ille alludens ad nomen ait: [Col. 0050D] Bolland. et Guss., ad laudem Dei erat, alleluia oporteret . . . decantari. Et sane liquet Gregorium allusisse ad verbum alleluia, quod significat, Laudate Deum. Laudem Dei Creatoris [Col. 0050C] illis in partibus oportet cantari.
18. Accedensque ad pontificem hujus Romanae et apostolicae sedis, rogavit ut genti Anglorum in Britanniam aliquos verbi ministros, per quos ad Christum converterentur mitteret, asserens et seipsum in hoc opus domino cooperante perficiendum paratum esse, si tamen eidem apostolico papae 9 hoc ut fieret complaceret. [Col. 0050D] In Cod. Moissac. et in al. Audomar., quo Bolland. usus est: Quod dum perficere non posset, quia etsi pontifex concederet, ille quod petierat vellet (Audomar., illi quod petierat). Non tamen cives Romanos, ut tam longe ab urbe secederet, putaret permittere. Moiss., Mox ut ipse pontificatus officio functus est, opus diu desideratum perfecit, ut infra. Quod cum ei primo pontifex minime annuisset, victus tandem infatigabilibus ejus precibus assensit. Qui civibus profectionis suae celans negotium (quandoquidem si id novissent, nullatenus illi quoque pacto acquievissent), quanto celerius potuit, iter cum apostolica benedictione arripuit.
19. Haec interea ad notitiam populi veniunt. Unanimi [Col. 0051A] condicto omnes urbici ac suburbani, vel quique audientes occurrere potuerunt, sese in tres partes dividunt, et proficiscenti apostolico Pelagio ad Ecclesiam sancti Petri, terribili voce conclamant: Eia, apostolice, quid egisti? Sanctum Petrum offendisti, Romam destruxisti, Gregorium non tam dimisisti quam expulisti. His ergo vocibus horribiliter permotus pontifex populumque vehementissime metuens, post eum summa cum festinatione, et obligationis ut quantocius Romam rediret interdictione, direxit.
20. Sed antequam missi eum adissent, trium dierum jam confecto itinere, dum idem vir domini, Gregorius, ut iter agentibus moris est, circa sextam horam in quodam prato sociis quibusdam quiescentibus, aliis autem assistentibus vel quibusque rebus [Col. 0051B] necessariis occupatis sederet et legeret, venit ad eum locusta, et dans saltum paginae quam percurrebat, insedit. Cernensque eam beatus Gregorius tam mansuete loco quo assederat permanere, coepit [Col. 0051D] Ita Bolland. cum Belvac. et Gemet. Mabillon. legit collectans. Neutrum habet Gussanvill. collaetans sodalibus ipsius nomen reciprocans quasi interpretari: Locusta, inquam, [Col. 0051D] Boll., haec. eo dici potest, quasi loco sta; et subjungens, sciatis, inquit, non progressius nos iter coeptum licere protendere. Verumtamen surgite, et jumenta sternite, ut quantum licuerit quo tendimus properemus. Dum autem hinc mutuo confabularentur, et secum quaererent, pervenerunt missi apostolici equis sudantibus et admodum fatigatis, statimque illi cum magna celeritate epistolam quam detulerant porrexerunt, qua perlecta, ita est, inquit socii, ut praedixeram, Romam celerius remeabimus.
[Col. 0051C] 21. Talique ordine interim dilato suae devotionis effectu, mox ut ipse pontificatus officio functus est, opus diu desideratum perfecit, alios quidem praedicatores mittens, sed ipse praedicationem, ut fructificaret, suis exhortationibus ac precibus seu muneribus fulciens. Denique direxit ad eamdem insulam servos Dei [Col. 0051D] Prior nominari debuit Augustinus. Mellitus secundo loco fuit missus in subsidium Augustini et sociorum. De Joanne vero nihil legitur aut apud Joann. Diac. aut apud Bedam. Mellitum, Augustinum et Joannem, cum multis allis Deum timentibus monachis; qui intra breve temporis spatium, [Col. 0051D] Cantiorum, Ethelbertum nomine. regem illum qui in capite insulae morabatur cum suo populo converterunt. Quibus Dominus tantam faciendorum miraculorum gratiam contulit, ut verbum fidei quod ore praedicabant, signorum efficacia confirmarent. Unde factum est ut paucis elabentibus annis, etiam [Col. 0051D] Ita Mss. At Mombritius (quem sequitur Guss.), caeterae etiam insulae, et ipsarum reges. Inter hos primus fuit sanctus Edwinus Northumbrorum rex, ducta in uxorem sancta Ethelburga, Ethelberti regis filia. caeteri insulae ipsius [Col. 0051D] reges, cum his qui eis erant subjecti, ad Christi Domini fidem accederent. De cujus gentis conversione simul et miraculorum prodigiis, quae ibidem fiebant, ita beatus Gregorius in libris Moralibus 10 perhibet (Lib. XXVII, olim. c. 6, nunc n. 21) , dicens: [Col. 0052A] Ecce lingua Britanniae, quae nihil aliud noverat quam barbarum frendere, jam dudum in divinis laudibus Hebraea coepit verba sonare. Ecce quondam tumidus, jam substratus sanctorum pedibus servit Oceanus, ejusque barbaros motus, quos terreni principes edomare ferro nequiverant, hos per divinam formidinem sacerdotum ora simplicibus verbis ligant; et qui catervas pugnantium infidelis nequaquam metuerat, jam nunc fidelis humilium linguas timet. Quia enim perceptis coelestibus verbis, clarescentibus quoque miraculis virtus ei divinae cognitionis infunditur, ejusdem Divinitatis terrore refrenatur, ut prave agere metuat, ac totis desideriis ad aeternitatis gratiam venire concupiscat. Quod totum ut fieret, ita eidem beato Gregorio gratia divina concessit, ut merito ab Anglorum [Col. 0052B] populis debeat apostolus appellari: quia etsi aliis non est apostolus, sed tamen illis est; nam signaculum apostolatus ejus ipsi sunt in Domino (I Cor. IX, 2) .
22. Jam vero utrum aliquibus vir iste tanti meriti miraculis claruerit, superfluo quaeritur, quod luce clarius constat quod is qui virtutum signa suis meritis valuit, aliis quoque Christo largiente acquirere, si exegisset opportunitas, facilius poterat haec etiam ipse promereri. Sed ne his qui cum Judaeis signa visibilia ad ostendendam sanctitatem expetunt, satisfactio desit, et illis qui sanctorum exemplis ad meliora accendi et provehi quaerunt aedificatio prosit, quaedam autumo referenda, quae per eum Dominus ad excitandum et corroborandum nostrae mentis teporem, et (ut sic dictum sit) forte infidelitatem potius quam ignorantiam, fieri et manifestari decrevit.
[Col. 0052C] 23. Mater familias quaedam nobilis erat in hac civitate Romana, quae religionis et devotionis studio [Col. 0052D] Nota ex veteri more laicos, etiam muliores, offerre solitos panem (imo et vinum) ad communionem. Hinc Cyprianus, l. de oper. et eleemosynis, exprobrat diviti feminae, quod in Dominicum sine sacrificio veniret, quod partem de sacrificio quod pauper obtulerat sumeret. Lege Greg. Turon., l. de Glor. confess., c. 65. oblationes facere, et die Dominica ad ecclesiam deferre, summoque pontifici ecclesiasticae consuetudinis et familiaritatis ejusdem gratia offerre solebat. Quae cum quadam die ex more ad communicandum de manu apostolici ordine suo accederet, illique pontifex offam Dominici corporis porrexisset, dicens: [Col. 0052D] Joan. Diac., lib. II, c. 41, alia verba refert, scilicet, Corpus Domini nostri Jesu Christi conservet animam tuam, quae magis accedunt ad hodiernam formulam dandae communionis. Corpus Domini nostri Jesu Christi prosit tibi in remissionem omnium peccatorum, et vitam aeternam, subrisit. Quod vir Domini cernens, illi communionem sacram retraxit, et separatim super altare posuit, eamque diacono servandam usquedum cuncti fideles communicarent tradidit. Expleto vero sacro mysterio, [Col. 0052D] interrogavit eam beatus Gregorius, dicens: Dic, rogo, quid cordi tuo emerserit, cum communicatura risisti? At illa: Recognovi, inquit, portiunculam illam ex eadem oblatione fuisse quam ego manibus meis feci, et tibi obtuli; et cum eam te intellexerim corpus Domini [Col. 0053A] appellasse, subrisi. Tunc sanctus Domini pontifex sermonem exinde fecit ad populum, et hortatus est eum ut suppliciter Dominum exoraret, quatenus ad multorum fidem corroborandam, carnis oculis ostenderet quid infidelitas hujus mulieris mentis oculis et fidei luminibus 11 conspicere debuisset. Quod cum fuisset oratum, ipse una cum populo et eadem muliere ab oratione exsurgens, ad altare cunctis cernentibus, et sese ad cernendum coeleste spectaculum comprimentibus, corporalem pallam [Col. 0053D] Bolland., relevat. De corporali palla, qua scilicet corpus Christi involvebatur et tegebatur, legitur in libro Sacram., in ordinatione subdiaconi: Pallae quae sunt in substratorio in alio vase debent lavari, in alio corporales pallae. Ubi pallae corporales lavatae fuerunt, etc. revelat, et universo populo ipsaque muliere contuente, partem digiti auricularis sanguine cruentatam invenit, et mulieri dixit: Disce, inquam, veritati vel modo jam credere contestanti: Panis quem ego do, caro mea est, et sanguis meus vere est potus (Joan. VI, 51) . Sed praescius [Col. 0053B] Conditor noster infirmitatis nostrae, ea potestate qua cuncta fecit ex nihilo, et corpus sibi ex carne semper Virginis, operante sancto Spiritu, fabricavit, [Col. 0053D] Hic habes transsubstantiationis dogma, longe ante Paschasium Radbertum, quem ipsius auctorem fingunt Calvinianae sectae ministri, claris verbis assertum. panem et vinum aqua mistum, manente propria specie in carnem et sanguinem suum ad catholicam precem ob reparationem nostram Spiritus sui sanctificatione convertit. Indeque universos jussit divinam precari potentiam ut in formam pristinam sacrosanctum reformaret mysterium; quatenus mulieri ad sumendum fuisset possibile, quod et factum est. Unde saepefata mulier plurimum in sacra religione ac fide proficiens, participatione dominici sacramenti consecrata est. Et omnes qui viderant, in divino amore et orthodoxa credulitate ferventius excreverunt.
24. Quidam quoque nobilissimus secundum carnis prosapiam, et potentissimus juxta regiam in suo modo [Col. 0053C] magnificentiam, cum per internuntios familiaritatem apostolicae sedis adeptus esset, et frequenti admonitione epistolarum, etiam a beato Gregorio transmissarum instructione, erga Dei et sanctorum cultum sufficienter fuisset imbutus, misit per strenuos et devotos missos condigna [Col. 0053D] Guss., munera, explicans fortasse quid significetur per exenia. Legendum videtur potius xenia. Xenium enim est munus ξένῳ, id est hospiti, missum. Ita quoque legitur epist. olim 62, l. V, nunc 65, lib. VI, tam in Mss. quam in Editis. Et in vet. Cod. libri Pastoralis Eccles. Belv. saeculo X exarati legitur in carmine de Hugone episc.: Xenia constituis, Christe, tui est operis. Passim tamen J. Sirmondus, Mabillonius [Col. 0054D] et alii antiquitatis studiosi, in veteribus scriptoribus a se editis reliquerunt exenium, exenia. exenia ad sedem pontificalem, petens reliquias beatorum apostolorum ac martyrum sibi transmitti. Cujus legatos sanctus apostolicus honorabiliter et gratuiter suscipiens, aliquandiu secum morari fecit, atque indesinenter sanctorum apostolorum memorias, ac coemeteria martyrum ex more prisco, pro hujusmodi negotio missas celebrando, et reliquias in eorum veneratione consecrando circumiens, praefatosque legatos sibi comites [Col. 0054A] semper habens, cum explicuisset eorum celebrationes, quorum reliquiae petebantur, particulatim eosdem pannos consecratos, super quibus sancta celebraverat, divisit, et singulis singillatim [Col. 0054D] Buxum seu buxtula significat thecam ex buxo confectam, Gallice boîte, Mabil. Tria Mss., buxtis, at Montbritius, buxetis. Aliud Ms., buxis. Alia duo, bustis. Sed mox in omnibus Mss. dicuntur buxtulae . . . . . Reliquias sancti Mauri fuisse in buxtula lignea reconditas scripsit sanctus Odo abb. in miraculis ejusdem editis, 15 januarii, c. 4. BOLLAND. In Belv. leg. buxtis. buxis imposuit; munitisque eis sigillo suae sanctae auctoritatis, petitoribus usu ecclesiastico tradidit. Qui debita cum veneratione, benedictione petita et accepta, suscipientes, profecti sunt viam suam gaudentes. Sed dum per aliquantos dies regressionis suae iter carperent, ei qui primus caeteris habebatur, amica humanitati subripuit curiositas, dixitque sodalibus se stulte tanti itineris subisse laborem, cum nescirent quid pretiosi domino suo referrent. Pedetentim autem crescente collatione verborum, et virescente suggestione sociorum, confractis apostolicae dignitatis [Col. 0054B] sigillis, apertae sunt buxtulae, et in singulis singulae panni repertae sunt 12 portiunculae. Moxque cum indignatione Romam regressi, archidiaconum adeunt conquerentes: Ut quid, inquiunt, dominus apostolicus [Col. 0054D] Hic frequenter Rom. pontifex apostolicus appellatur. Hoc etiam nomine apud Graecos scriptores papa designatur. Theodorus Studita, lib. I, epist. 34, ad Leonem papam: Tibi primo omnium apostolico capiti nostro nuntiare necessario optavimus. Et lib. II, epist. 35, Epiphanio: Misi epistolas duas ad apostolicum. Ita passim. tam vilipendit dominum nostrum, qui tantam gratiam se apud eum obtinuisse speraverat; quod sic voluerit illi illudere, et nos dehonorationi et offensioni suae addicere? Aestimavimus siquidem nos ossa apostolorum vel martyrum pretiosa hinc ferre, sicut decuerat tantum virum, uti dominus noster est, a tanta nihilominus sede quaesita tam longo et difficillimo satis itinere, et datae sunt nobis panni modicae portiunculae, ac si hujusmodi panniculi genus apud nos nequivisset inveniri. Nisi enim cauta sollicitudo nobis subvenisset, ut quod gerebamus cognosceremus, et sic stolide ad dominum [Col. 0054C] nostrum nobis contigisset venire, dubium non est periculum honoris et gratiae suae nos debuisse incurrere. Quos archidiaconus modesta increpatione redarguit, cur in tantam praesumptionem eruperint, ut apostolica sigilla corrumperent, hortans eos ut redirent, et quae acceperant domino suo cum honore deferrent. Sed hi nullatenus monitis ejus acquiescentes, usque ad domni Gregorii venere praesentiam; factoque comperto, patientissime eorum tulit stultitiam, eosque sacrosanctis missarum solemniis praecepit interesse. Unde cum ad locum sui sermonis est ventum, suadet populo Dei sanctorum gratiam exorare, quatenus in hac re dignetur apertissime sic suam potentiam patefacere, ut quid mereatur fides, evidentius minus creduli et ignorantes possint cognoscere. [Col. 0055A] Et data oratione, accepit ab eo cultellum qui temeraverat signa, et super altare corporis sancti Petri acceptam unam panni portionem, per medium pungens secuit; ex qua statim sanguis decucurrit, et omnem eamdem [Col. 0055D] Belvac., particulam. portiunculam cruentavit. Videntes autem suprascripti legatarii et omnes populi stupendum et arcanum fidei sacrae miraculum, ceciderunt proni in terram, adorantes Dominum, et dicentes: Mirabilis Deus in sanctis suis; Deus Israel, ipse dabit virtutem et fortitudinem plebi suae; benedictus Deus (Psal. LXVII, 36) . Et facto silentio inter alia fidei documenta, dixit ad eos beatus Gregorius, qui ante has venerandas reliquias parvi duxerant: Scitote, fratres, quia in consecratione corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi, cum ob sanctificationem [Col. 0055B] reliquiarum in honore apostolorum vel martyrum ipsius quibus specialiter assignabantur, super sacrosanctum altare libamina offerebantur, semper illorum sanguis hos pannos intravit, qui effusus est pro nomine Christi Domini nostri. Et aedificatis in fide cunctis qui viderant, munitisque iterum buxtulis signo suo, tradidit eis incomparabilia munera voti sui, et cum gaudio reversi, haec per ordinem domino suo nuntiarunt, et sui desiderii compotem reddiderunt. Qui pretiosa sanctorum patrocinia reverenter suscepit, et honorabiliter in loco venerabili condidit; quo Dominus frequentiora quam in sancti Petri ecclesia miracula operari dignatur ad laudem et gloriam nominis sui 13 usque in hodiernum diem.
25. Pater nihilominus familias erat Romae valde [Col. 0055C] rebus ditissimus, sed religione nimis egenus, qui, non vitiis minus plenus quam rebus, cum uxor sua ei displicuisset, fecit sibi ab ea contra praeceptum Salvatoris nostri divortium. Res vero beatum Gregorium latere non potuit, quia et magnitudo mali, et magnatio [Col. 0055D] Ita Mss. Germ., Becc., Conch., Moissac. Bollandus, agnitio personarum. Guss., quia et mali et personarum magnitudo. Fortasse quod non probarent barbaram vocem Magnatio. Deducta videtur a Magnate, quasi Magnatis status et conditio. personarum se facile prodidit. Cui beatus Gregorius multis et suavissimis monitionibus, seu districti divini examinis terroribus, studiosissime et saepissime, imo indesinenter persuadere contendit ut uxorem suam in gratiam [Col. 0055D] Boll., in gratiam pacatam. Guss. omisit pacatam et pactam, quod legitur in Mss. nostris, optimo quidem sensu, quasi pactis matrimonii promissam. pactam reciperet, a qua quoquo modo divelli nisi morte, aut amborum consensu intercedente nequiret; sed is diabolica praeventus irremediabiliter pertinacia, monita ejus sprevit. Quem beatus Gregorius apostolica auctoritate ab ecclesia sub anathemate, nisi resipisceret, sequestravit. [Col. 0055D] Quam excommunicationem idem admodum aegre ferens, et peccata peccatis accumulans, duos magos pecuniis ex placito locat, ut in sanctum apostolicum [Col. 0056A] ad vindictam ejus [Col. 0055D] Vox Graeca, ἀπόδειξις, demonstratio, probatio, specimen. apodixem artis suae exercerent. Qui eum facie ignorantes, dum quadam die ad processionem ex more pergit beatus Gregorius, illi eminus secus transitum stantes sibi eum rogant insinuari. Quibus responsum est ipsum esse qui solus pontificali dignitate equitans, praecedentem et subsequentem cuneum ecclesiasticorum virorum haberet; et intuentes eum, repente equum illius maleficiis suis a daemonibus vexari fecerunt. Statimque beatus Gregorius invocato nomine Domini nostri Jesu Christi, et edito signo crucis, ab equo perturbavit daemonia; respiciensque in partem, mox ut magos est contemplatus, [Col. 0055D] Digna magis poena. Sic Paulus Elymam magum caecitate percusssit, Act. XIII, 10. illi caecati, et ab eisdem daemoniis pervasi ceciderunt retrorsum. Unde intellexit vir Domini eorum id perpetratum nequitia; et cum jussisset eos [Col. 0056B] ad se duci, interrogati rei ordinem prodiderunt; quibus respondit beatissimus Pontifex: Perpetuo caeci esse debetis, ne videntes, ad consuetam perversitatem redire tentetis. In nomine autem Domini nostri Jesu Christi, operante beato Petro, liberi a vexatione daemonum sitis. Qui confestim a daemonibus emundati, et credentes, fonte salutari perfusi sunt; ac permanente caecitate damnati, jubente beato Gregorio, de caetero stipe sunt ecclesiastica aliti.
26. Sed et tyrannus quidam multam oppressionem cum pene importabili importunitate quieti ingerebat sanctae Romanae Ecclesiae, possessionesque eidem et mancipia pertinentes crudelissime devastabat. Qua de re beati pontificis per internuntios admonitione correptus, majori exarsit insania; adeo ut urbem [Col. 0056C] depopulandam adiret. Cui advenienti beatus Gregorius ut colloqueretur occurrit, tantamque vim nutu divino ejus verbis inesse expertus fuit, ut cum humillima indulgentia religioso apostolico satisfaceret, et se deinceps sibi subditum, et sanctae Romanae Ecclesiae devotum famulum spopondisset. Is denique postea usque ad exitum 14 infirmatus, venerandi papae orationem poposcit, atque in responsum accepit quod ei Dominus adhuc spatium poenitentiae largiretur; et ut plenius convalesceret, illis quibus nutritus fuerat cibis indulgere studeret, qui jussis obtemperans convaluit, et in reliquum devotius vixit.
27. Idem vero perfectissimus et acceptabilis Deo sacerdos, cum quadam die per forum Trajani, quod opere mirifico constat esse exstructum, [Col. 0055D] Procedere in auctoribus sacris significare solet, [Col. 0056D] ad ecclesiam solemni ritu pergere: quo sensu potest hic intelligi; nam in illa processione Gregorius pervenit ad sepulcrum beati Petri, ut ex sequentibus liquet. Consule notas doctissimi Menardi ad librum Sacrament., ad VI Idus Septembris, ubi legitur ad processionem. Caeterum quae hic dicuntur de Trajano liberato, licet Bollando nonnullisque aliis probentur, tanquam putida fabula exploduntur a Baron. ad an. 604, n. 30 et seq., et a Bellarm., lib. II de Purgat., c. 8. Quae etiam refellimus, ex indubitatis sancti Gregorii testimoniis in ejus Vita Gallice scripta, tum l. II, c. 7, n. 11, tum l. III, c. 5, n. 7, et in commentario de ejusdem Vita. procederet, [Col. 0056D] et insignia misericordiae ejus conspiceret, inter quae memorabile illud comperiret, videlicet quod cum idem orbis princeps in expeditionem, circumvallatus [Col. 0057A] militum cuneis, pergeret, ibidem obviam habuerit vetustissimam viduam, senio simulque dolore ac paupertate confectam, cujus lacrymis atque vocibus sic compellatur: Princeps piissime Trajane, ecce hic sunt homines qui modo mihi unicum filium, senectutis scilicet meae baculum et omne solatium, occiderunt; meque una cum eo volentes occidere, dedignantur etiam mihi pro eo rationem aliquam reddere. Cui ille festinato, ut res exigebat, pertransiens: Cum rediero, inquit, dicito mihi, et faciam tibi omnem justitiam. Tum illa: Domine, inquit, et si tu non redieris, ego quid faciam? Ad quam vocem substitit, et reos coram se adduci fecit. Neque, cum suggereretur a cunctis accelerare negotium, gressum a loco movit, quousque et viduae a fisco, quod juridicis sanctionibus decretum est, [Col. 0057B] persolvi pro re fecit; [Col. 0057D] Belv., demumque supplicantium precibus et fletibus super facti sui poenitentiam, viscerali clementia flexus, non tantum potestate. demumque supplicationum precibus et fletibus super factis suis poenitentes viscerali clementia flexus, non tam potestate quam precatu et lenitate vinctos, praetorialibus catenis absolvit. Hujus rei gratia compunctus venerabilis pontifex, coepit lacrymosis gemitibus secum inter verba precantia, haec siquidem prophetica et Evangelica revolvere oracula: Tu, Domine, dixisti: Judicate pupillo, defendite viduam; et venite, et arguite me (Isa. I, 17) . Et alibi: Dimittite, et dimittetur vobis; ne immemor sis, quaeso, peccator ego indignissimus, propter nomen gloriae tuae, et fidelissimae promissionis tuae, in hujus devotissimi viri facto, pietati tuae humiliter supplico (Marc. VI, 27) . Perveniensque ad sepulcrum beati Petri, ibi diutius oravit, et flevit, atque veluti somno correptus in exstasim est raptus, quo se per revelationem [Col. 0057C] exauditum discit; et ne ulterius jam talia de quoquam sine baptismate sacro defuncto praesumeret petere, promeruit castigari. Qua in re, licet [Col. 0057D] Ita restituimus ex Belvac. et Gemet. DCCC ann. cum prius legeretur in Editis, a viris perf. fid., quod est etiam in Mss. Becc. et al. a minus perfectae fidei et curiosis quaedam valeant quaeri, et plura ab his qui credunt veritati fideliter dicenti, quae apud homines impossibilia sunt vel videntur, facilia sunt apud Dominum, salubriter explanari, tutius tamen videtur in hoc actu divinae pietatis et potestatis judicium venerari, et a nemine discuti.
28. Denique a fideli et religioso viro, ac huic nostro Patri sanctissimo pro suae religionis et utilitatis merito valde [Col. 0057D] Hic Gregorii familiaris et exceptor est Petrus Diaconus, cum quo in Dialogis colloquitur. De eo consule Mabill. saeculo I Bened., p. 497. Hic in Belv. et Gemet. legitur simpliciter, narratum, omissa voce nobis. familiarissimo, fideliter post obitum ejus nobis narratum didicimus, quod cum 15 idem vas electionis et habitaculum sancti Spiritus [Col. 0057D] visionem ultimam prophetae Ezechielis interpretaretur, oppansum velum inter ipsum et eumdem exceptorem tractatus sui, illo per intervalla prolixius [Col. 0058A] reticente, idem minister ejus stylo perforaverit, et eventu per foramen conspiciens, vidit columbam nive candidiorem super ejus caput sedentem, rostrumque ipsius ori diu tenere appositum: quae cum se ab ore ejusdem amoveret, incipiebat sanctus pontifex loqui, et a notario graphium ceris imprimi. Cum vero reticebat sancti Spiritus organum, minister ejus oculum foramini iterum applicabat, eumque ac si in oratione levatis ad coelum manibus simul et oculis, columbae rostrum more solito conspicabatur ore suscipere. Quod tandem, eodem spiritu revelante, pontifex sanctus cognovit, et vehementissime tristis effectus, interminatus est auctoritate apostolica miraculi divini in se perpetrati conscio, ne in vita sua id alicui quoquo modo patefaceret. Quod is interim secretum custodiens, post defunctionem sanctissimi [Col. 0057D] Sacerdotes dicti olim non quilibet presbyteri, sed episcopi, qui civitatibus praeerant; qui vero in vicis et oppidis sacris praeficiebantur, ii appellabantur [Col. 0058D] presbyteri; eodem pene modo quo, ut observavit doctissimus J. Sirmondus ad Apollinarem Sidon. l. V, epist. 7, Romana republica idolis adhuc serviente, Flamines in municipiis erant, in provinciis autem sacerdotes. Laudat hic Sirmondus Pacatum in Panegyrico, et Novel. Martiani 4, ne Flamini municipali sacerdoti provincia liceret habere uxorem ancillam. sacerdotis [Col. 0058B] compulsus quorumdam invidia, qui obtrectabant virum beatissimum, praesumptionis tumore tanta ac talia de coelestium arcanorum mysteriis fuisse locutum, haec ita se per omnia vidisse fideliter enarravit.
29. Migrato namque ad Dominum saepe dicto reverendissimo pontifice, cum fames validissima non modo in hac civitate Romana, verum et in omnibus circa regionibus satis superque grassaretur, et is qui ei in sede pontificali [Col. 0058D] Sabinianus is erat. successerat horrea Ecclesiae ementibus frumenta aperiret, et illis quos beatus Gregorius per monasteria et xenodochia seu diaconias vel hospitalia stipendiis alendos ecclesiasticis ordinaverat clauderet, coeperunt omnes, famis compellente [Col. 0058C] inopia, apostolici aures inquietare, dicentes: Domine apostolice, quos pater noster decessor tuus sanctus Gregorius hactenus studuit pascere, tua [Col. 0058D] Titulus hic honoris, nunc soli papae delatus, olim concedebatur non solum aliis episcopis, sed etiam presbyteris, imo et ipsis diaconis. Ennodius, l. V, Epist. 13, Hormisdae qui erat tantum diaconus scribit: novit optime sanctitas vestra. sanctitas fame non sinat perire. Quos vociferationum clamores idem moleste ferens, respondit: Si Gregorius ad famam suae laudis cunctos populos curavit suscipere, nos omnes non possumus pascere, sicque vacuos sivit abire. Quae verba responsionis cum saepius ad se clamantibus iterans redderet, apparuit ei in visu sanctus Gregorius tertio, illumque tertio blande increpans super sua detractione et ipsius tenacia, seu miserorum indigentia, admonuit atque corripuit. Qui nec cor ad misericordiam flexit, nec ori ab obtrectatione adhibere custodiam voluit, nec manum ad largitatem extendit. Unde illi quarto apparens beatus [Col. 0058D] Gregorius horribiliter eum redarguit, et comminans, eum in capite percussit, cujus dolore vexatus paulo post defunctus est.
[Col. 0059A] Haec breviter de vita vel actibus beati Gregorii dicta sint.
Caeterum quandiu mundi hujus orbita volvitur, ejus laudabile meritum semper accipit incrementum. quia ipsius sine dubio gloriae ascribitur, quod haec Romana civitas una cum sanctis apostolis ejus precibus constare videtur, vel quia Anglorum Ecclesia nova semper sobole fecundatur, vel quod illius doctrinis per orbem universum multi a peccatis 16 elongati, ad Christi clementiam convertuntur, vel quod boni quique ejus suasionibus inflammati, coelestem patriam desideranter inquirunt. Qui beatissimus pontifex postquam sedem Romanae et apostolicae Ecclesiae annis tredecim, mensibus sex, et diebus decem, gloriosissime rexit, ex hac luce subtractus, [Col. 0059B] atque ad aeternam regni coelestis sedem translatus est. Sepultus vero est in ecclesia beati Petri apostoli ante secretarium, quarto iduum Martiarum, regnante Domino nostro Jesu Christo, qui cum Patre et Spiritu sancto, vivit et regnat Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen.
Ex eodem Paulo Diacono.
In pestilentiae calamitate beatissimus Gregorius, qui tunc levita erat, a cunctis generaliter papa electus est (Lib. V, c. 11, Hist. Lang.) . Qui dum septiformem litaniam ordinasset, intra unius horae spatium, dum populi Deum precarentur, octoginta ex eis subito ad terram corruentes, spiritum exhalaverunt. Septiformis autem litania ideo dicta est, quia totius Urbis populus a beato Gregorio in septem [Col. 0059C] partes Deum deprecaturus, divisus est. In primo namque choro fuit omnis clerus; in secundo omnes abbates cum monachis suis; in tertio omnes abbatissae cum congregationibus suis; in quarto omnes infantes; in quinto omnes viri laici; in sexto omnes viduae; et in septimo omnes mulieres conjugatae. Ideo autem de beato Gregorio plura dicere omittimus, quia jam ante aliquot annos ejus Vitam, Deo auxiliante, contexuimus, in qua, quae dicenda fuerant, juxta tenuitatis nostrae vires, universa descripsimus.
[Col. 0060A] Ex eodem.
Hoc eodem tempore idem beatus Gregorius Augustinum, et Mellitum, et Joannem cum aliis pluribus monachis timentibus Deum, in Britanniam misit; eorumque praedicatione Anglos ad Christum convertit.
Ex eodem.
Iisdem diebus sapientissimus ac beatissimus Papa Gregorius Romanae urbis episcopus (Lib. IV, c. 1) , post alia multa quae ad utilitatem sanctae Ecclesiae scripserat, etiam libros quatuor de Vitis sanctorum composuit: quem codicem Dialogum, quia eum colloquens cum suo diacono Petro ediderat, appellavit. Hos autem libros praefatus papa Theodelindae reginae misit, utpote quam sciebat, et Christi fidei deditam, et in bonis actibus esse praecipuam. Per hanc quoque [Col. 0060B] reginam multum utilitatis Ecclesia Dei consecuta est; nam pene omnes Ecclesiarum sublimitates Langobardi, cum adhuc gentilitatis errore tenerentur, invaserunt; sed ejus salubri supplicatione rex permotus, et catholicam fidem tenuit, et multas possessiones Ecclesiae largitus est; atque episcopos, qui in depressione et abjectione erant, ad dignitatem et honorem reduxit.
17 Ibidem.
Rex autem Agilulfus, exstincto Mauritione, Ticinum repedavit. Nec multo post suggerente maxime Theodelinda regina, conjuge ejus, sicut eam beatus Gregorius suis epistolis saepius admonuerat, cum eodem viro sanctissimo papa Gregorio atque Romanis pacem firmissimam pepigit.
[Col. 0060C] Ibidem.
Tunc beatus Gregorius papa migravit ad Christum, 18 cum jam Phocas per indictionem [Col. 0059C] Legendum, septimam. Phocas regnare coepit indict. 6, cujus proinde annus secundus respondet indictioni 7. Deinde constat sanctum Gregorium coepisse [Col. 0060C] regere Ecclesiam indict. 9, rexisseque per tredecim annos et sex menses, ac migrasse in coelum mense Martio, currente indict. 7. octavam anno regnaret secundo. Cujus in locum ad apostolatus officium Sabinianus est ordinatus. Fuit autem hiems frigida nimis; et mortuae sunt vites pene in omnibus locis. Messes quoque percussae uredine passim evanuere. Debuit etenim mundus famem sitimque pati, quando, decedente tanto doctore, animas hominum spiritualis alimoniae penuria, sitisque ariditas invasit.
Vita S. Gregorii Magni
[Col. 0061B] Beatissimo ac felicissimo Domno Joanni, sanctae catholicae et apostolicae Romanae Ecclesiae praesuli, Joannes ultimus levitarum.
Nuper ad vigilias beati Gregorii, [Col. 0061D] Abest Romani a Colb. Bigot., Gemet. et Andegav. sancti Albini. Romani pontificis, Anglorum gentis apostoli, lectione de Paulino civitatis Nolanae praesule consuetudinaliter personante, visus es a venerabilibus episcopis, divino quodam instinctu commotus, requirere cur tantus pontifex, qui multorum sanctorum Vitas texuerat, gestis propriis in propria duntaxat Ecclesia caruisset; praesertim cum et apud Saxones, et apud Langobardorum sibi prorsus infensissimam gentem, gestis propriis ubique polleret. Cumque venerabiles episcopi has ab utrisque gentibus haberi quidem, sed compendiosissime, responderent, meam quoque parvitatem consciscens, praeceperas ut Vitam ipsius de scrinio [Col. 0061C] sanctae sedis apostolicae, tanto plenius, quanto et certius carpere studuissem. Sed dum ego propriae inertiae conscius, me meis prioribus, ac per hoc sapientioribus, qui vitam ejus, licet breviter, tamen pio conatu, pulcherrimoque stylo descripserant, conferre penitus dubitarem, identidem jubendo vehementer hortatus es, ut Romanae sedis pontificem, ejusdem sedis praesulis auctoritate, describerem, cui Deus omnipotens probandorum seu repellendorum scriptorum omnium specialem dederit procul dubio potestatem. Itaque tam imperiosis auctoritatibus tandem compulsus, vix primum librum Gregorianae Vitae compleveram, quando hunc, in ejusdem vigiliis annua vertigine revolutis, tua probavit pariter ac publicavit [Col. 0061D] 21 auctoritas. Ergo sollicitior factus ad caetera, pauca de multis, te incentore, te praeceptore, te fautore, teque judice, colligens, in libris quatuor, auxiliante Domino, coarctavi; et secundum distributionem [Col. 0062B] ejusdem doctoris, qua librum Regulae pastoralis quadripartita ratione distinxerat, ego quoque illum, qualiter ad culmen regiminis venerit, in primo hujus operis libro perhibui; et ad hoc rite perveniens, qualiter vixerit, in secundo disserui; et bene vivens, qualiter docuerit, in tertio designavi; et [Col. 0061D] Gemetic., perfecte docens. recte docens, infirmitatem suam quotidie quanta consideratione cognoverit, in quarto conclusi. Neque magnopere tempora temporibus contuli, sed rebus similibus [Col. 0061D] In Gemet. et Bigot: deest similia, similia coaptavi, quoniam revera non tantum quando fecisset, sed quantum fecisset, sollicitus deflorare curavi. In quibus quanquam multa et varia memoratu digna [Col. 0062D] Andegav., studio veritatis. studio brevitatis omiserim, nihil memini me posuisse, quod scriptorum veterum nequeat auctoritate defendi, exceptis illis miraculis quae, [Col. 0062C] nostris temporibus facta [Col. 0062D] Edit., multorum adhuc superstitum. Sequimur Mss. omnium consensum. , 22 multis adhuc superstitibus, vivis vocibus celebrantur. Si cui tamen, ut assolet, visum fuerit aliter, ad plenitudinem scrinii vestri recurrens, tot charticios libros epistolarum ejusdem Patris, quot annos probatur vixisse, revolvat. Et quia quaedam iliarum, vario tempore destinatae, varietatem sensuum retinent, eaedemque nonnullis integrae, quibusdam vero parte aliqua diminutae, pro personarum, locorum, sive temporum dispensatione, videntur, fine tenus relegendo conspiciat; sicque demum lucidam veritatem cognoscens, me aut cum amasiis defendat, aut cum ausoribus arguat; quanquam in eo quod tuo judicio placeo, cunctis veritatem tuentibus me perpetuo placiturum fore praesumam. Peto igitur ut sicut tuis jussionibus humiliter [Col. 0062D] parui, sic beati Gregorii precibus, et in hoc saeculo ab aemulorum insidiis, et in futuro a peccatorum nexibus merear misericorditer liberari per Jesum Christum Dominum nostrum. Amen. [Col. 0062D] Post praefat. in Bigot. legitur:
ARGUMENTUM.—1. De genere beati Gregorii.—2. [Col. 0063B] Ita Mss. omnes, cujus tituli loco pler. Editi habent: De nomine quod is habuit conveniens studiis. Deest index in Bigot. et Utic. Quod φερόνυμος fuerit.—3. De institutione ejus.—4. [Col. 0063B] Gemet., ubi praetor urb. Ita etiam in Regio, Colbertino, Andegavensi, et Turon., quae vox, ubi, in quinque laudatis Mss. inchoat omnes titulos. Praetor urbanus exprimitur.—5. Sex monasteria in Sicllia fecit.—6. Sub abbatibus in suae domus monasterio militans, postmodum abbas efficitur.—7. Paschali Sabbato jejunare non valet.—8. A Domino jejunandi fortitudinem impetrat.—9. Mater Silvia ei consuetudinaliter legumina mandat.—10. Duabus vicibus ab angelo Dei tentatur, tertia vero liberalissimus comprobatur.—11. Frater furtum faciens a daemonio vexatur, et a Gregorio liberatur.—12. [Col. 0063B] Editi, fugitivus, melius Mss., fugiturus; neque enim fugit monachus, sed fugere proponebat. Fugiturus frater caecatus, et a nigri canis morsibus liberatur.—13. Frater fugam molitus a daemone corripitur, a Gregorio liberatur.—14. Fratrum latebra immobilitate caballorum cognoscitur.—15. Frater Justus [Col. 0063B] Gemet., pro peculari. Andeg. et Turon., pro peculiari. Non legitur, re, in ullo ex Mss. nostris, praeterquam in Regio, ubi reperitur inter lineas. pro re peculiari severiter in morte punitur.—16. Ejus anima de inferni cruciatibus liberatur.—17. Dimissis peccatis Antonius mori jubetur. —18. Gerontius cum quibusdam fratribus se asserit moriturum.—19. Frater Merulus albis floribus se somniat coronatum.—20. Joannes ab apostolo sanatus a defuncto vocatur.—21. De venalibus Anglorum pueris percontatur.—22. Pro convertendis Anglis Britanniam petiturus absolvitur.—23. A praesule tribus sententiis consternato redire jubetur.—24. Per locustam se cognoscit continuo reversurum.—25. A monasterio tractus, diaconus consecratur. —26. Constantinopolim apocrisiarius destinatur.—27. Pro exponendo libro beati Job enixe rogatur.—28. Cum Eutychio disputans, victor agnoscitur.—29. Liber Eutychii ab Augusto ignibus deputatur.—30. Eutychius moriens pellem manus suae tenebat, dicens se in ea veraciter resurrecturum.—31. Apocrisiariatus Gregorii qualitas declaratur.—32. Epistola Pelagii papae Gregorio mittitur.—33. Maximianus cum fratribus a naufragio liberatur.—34. Romana urbs diluvio Tiberis inundatur.—35. Athesis fluvius mirabiliter solidatur.—36. Dracone cum bestiis in mari necato, aer corrumpitur.—37. Sagittis coelestibus cladem ferentibus, Pelagius praesul exstinguitur.—38. Theodorus a dracone liberatus, convertitur.—39. Gregorius ad pontificatum nolens eligitur.—40. Pontificatum subterfugere gestiens, imperatori litteras latenter mittit.—41. Pro concione poenitentiam praedicat.—42. Septiformem litaniam localiter ordinat.—43. Octoginta homines pestilentia prosternuntur.—44. Ab Urbe diffugiens, indicio coelesti monstratur: et reductus, primae sedis pontifex consecratur.—45. Noluisse summum sacerdotium, veraciter demonstratur.—46. Discretionis ejus perfecta qualitas indicatur.—47. Conabatur extra mundum, et extra carnem fieri, et ad speciem anhelare.—48. Condoluit ruinae suae gemitum renovari.—49. Ex scriptis Anastasii patriarchae quasi beatitudinis requiem, salutem accipiens, fontem sitiens, umbram aestuans invenit.—50. Ab. Andreae illustris charitate et animo non recessit.—51. Joannis exconsulis bona excellentiae est expertus.—52. Leandro Hispalensi episcopo respondere noluit, epistolis ad se transmissis.—53. Cum magno angore animi summum sacerdotium suscepit.—54. Investigare superna judicia nullus homo sufficere potest.
[Col. 0063A] 23 1. Gregorius genere Romanus, arte Philosophus, [Col. 0063B] In Turon. semper Gorgiani. Gordiani, viri clarissimi, et beatae Silviae filius, praefuit [Col. 0063B] In eodem deest Rom. sedi, necnon in Reg., Utic. [Col. 0063C] et Gemet. In Bigot. est additum. In Andeg. et in Colb. legitur Rom. Ecclesiae. Romanae sedi annis tredecim, mensibus sex, diebus decem, [Col. 0063C] In Excusis Tiberii, Mauricii. Certe Tiberii Augusti tempus ad Gregorii pontificatum non pertinet; quippe qui non incoeperit nisi Mauricio imperante; [Col. 0064B] at Tiberius etiam vocabatur. temporibus Tiberii Mauricii, et Phocae Augustorum. Iste, senatoria stirpe progenitus, tam nobilissimam quam etiam religiosissimam genealogiam duxit, ita ut [Col. 0064B] Imo Tertius Felix, ut dictum supra (ad Vitam a Paulo Diacono scriptam) et ad ejus Vitam 25 Februarii. Bolland., qui sequitur Baron., in Martyrol., ad 25 Februar. et tom. VII, Annal., ad ann. 581. De his in commentario de Vita sancti Gregorii disseruimus. quartus Felix sedis apostolicae pontifex, vir magnae in Christi Ecclesia reverentiae, qui basilicam sanctorum Cosmae et Damiani martyrum via sacra juxta templum Romuli, sicut hactenus cernitur, venustissime fabricavit, ejus atavus fuerit, et beata virgo Tharsilla, quae moritura [Col. 0064B] In Bigot. superscribitur processionis coel., haud dubie quia Christus ei obviam processit. promissionis coelestis audivit harmoniam, et Jesum Christum ad se recipiendam videre meruit, amita nihilominus ejus exstiterit (Beda lib. II, cap. 1, Histor. Angl.; Greg. Tur. lib. X Hist.; Lib. IV, Dial. c. 16; Hom. 38 in Evang.
2. Quam Gregorius geminae nobilitatis lineam piis moribus extulit, probis actibus exornavit, adeo ut praesagio quodam Graece Γρηγόριος, quod Latine vigilantius [Col. 0064A] resonat, vocaretur. Nam recta quae docturus erat, dum vivis operibus adimplevit, sibimet ipsi utique se vigilasse perdocuit; dum vero recta quae faciebat docendo quoque disseruit, vigilasse dignoscitur, non solum [Col. 0064B] Editi, non solum sibi. Praeferenda nostra lectio quae est Mss. Reg., Turon., Gemet., Bigot. sui, sed etiam futuri temporis Christianis.
3. Siquidem inerant ei, [Col. 0064B] Editi, in tenera aetate, reluctantibus Mss. Hic acerba idem est ac immatura, ut Jerem. XXXI, 29, 30, et Ezech. XVIII, 2, dicitur uva acerba. cum acerba aetate, matura jam studia; et auditurus incognita, religiosis [Col. 0064C] Turon. et Andeg., sensibus. senibus indagator solertissimus adhaerebat: sumptaque doctrinae semina, tenaci memoriae ruminanda, quae post in populos mellito declamaret gutture congerebat. Denique [Col. 0064C] Utic., Big., Andeg., Gemet. et Reg. docibilis. docilis adolescens, cum, transmisso communiter stylo surgentis infantiae, ad bivium Pythagoricae litterae pervenisset, incunctanter sinistrum ramum cum saeculi voluptate relinquere, et ad dextrum [Col. 0064B] coepit cum coelesti desiderio totis viribus anhelare.
4. Sed, dum conversionis suae gratiam longius protrahens, tutius se Christo famulaturum putaret, si sub praetoris urbani habitu mundo specie tenus serviret, coeperunt [Col. 0064C] Ita Mss. et Bolland. Alii Edit., multae contra cum ejusdem saecul. curae. multa contra eum ex ejusdem saeculi [Col. 0065A] cura succrescere; ita ut non jam, sicut proposuerat, specie, sed in eo retineretur et mente.
5. Tandem patre orbatus, ubi liberam disponendarum rerum suarum nactus est facultatem, sex monasteria in Sicilia fabricans, sufficientibus fratribus 24 cumulavit, quibus tantum praediorum contulit, quantum posset ad victum quotidianum Deo illic militantium sine indigentia suffragari (Gregor. Tur. lib. X Histor. cap. 1) .
6. Septimum, intra Romanae urbis moenia, sub honore sancti Andreae apostoli, juxta basilicam sanctorum Joannis et Pauli ad clivum Scauri, monasterium in proprio domate fabricavit. In quo, relictis sericis, auro gemmisque radiantibus togis, simulque supellectilibus reliquis in usum pauperum [Col. 0065D] Hoc est, prius erogatis. praerogatis, ex [Col. 0065B] hujus mundi naufragio nudus evasit, diuque desideratum monachicum capiens indumentum, primo [Col. 0065D] Baron., ad. an. 581, n. 8, contendit sanctum Gregorium habuisse institutorem solum Valentium seu Valentinum, cui, expuncto Hilarione, successerunt Maximiamus, Pretiosus et Probus. Haec in ejusdem Vita refellimus. Admonet Bollandus hic legi Laurionis in duobus Mss., censetque legendum Valentionis. sub Hilarionis deinde sub Maximiani, venerabilium Patrum, regimine, multis sibi sociatis fratribus, regulari tramite militavit. Post vero cum subesse mallet, fratrum votiva concordia imminente, praeesse non renuit, sicut in consequentibus apparebit.
7. Erat ei abstinentia tanta ciborum, sedulitas oratiorum et jejuniorum, studiositas tam desiderata sacrorum [Col. 0065D] Ita in Reg., Colb. et in omnibus Editis. librorum, ut infirmato stomacho lacessitus vix subsistere procul dubio videretur. Nam cum quodam tempore incisionem vitalium, quam Graeci συγκοπὴν dicunt, pateretur, crebrisque angustiis per horarum [Col. 0066D] Vulgati, cum Colb., invitis caet. Mss., momenta deficeret, et ad exitum. momenta ad exitum propinquaret, ac nisi eum fratres frequenter cibo reficerent, vitalis ei spiritus [Col. 0065C] funditus intercipi videretur, paschalis supervenit dies. Et dum sacratissimo Sabbato, in quo omnes, etiam parvuli pueri, jejunant, ipse jejunare non posset, coepit plus moerore quam infirmitate deficere (Lib. III Dialog., cap. 33) .
8. Mox accersito viro sanctissimo Eleutherio, dudum penes Spoletum multis praeposito, tunc vero ejusdem sui monasterii monacho, a quo videlicet audierat mortuum fuisse suscitatum, oratorium petiit, seseque cum lacrymis, ut saltem die illo ad jejunandum sibi virtus daretur, in orationem dedit. Et post paululum, completa oratione, digressus, tantam virtutem suum stomachum percepisse cognovit, ut ei cibus et morbus de memoria funditus tolleretur. Coepit secum mirari quis esset, quis fuerit; et cum ad [Col. 0065D] animum redibat infirmitas, nihil in se ex his quae meminerat recognoscere praevalebat. Cumque in dispositione monasterii occupata mens esset, obliviscebatur funditus aegritudinis suae. Si vero rediret aegritudo ad memoriam, cum tam fortem se esse sentiret, mirabatur si non 25 comedisset. Qui veniens ad vesperum, cognovit sibi tantam fortitudinem permanere, [Col. 0066A] ut ad diem alterum jejunium transferre potuisset [Col. 0066D] Additur in Edit., si voluisset, quod ab omnibus Mss. nostris abest. . Verum quanquam pene quotidiano languore tabesceret, nullam tamen corpori suo cupiebat commodare quietem, quo minus aut oraret, aut legeret, aut scriberet, aut dictaret.
9. In hujus sacri monasterii penetralibus idem vir omnipotentis Dei Gregorius, a matre Silvia, tunc temporis juxta portam beati Pauli apostoli, loco qui dicitur Cella nova, quo hactenus oratorium nomini ejus dedicatum est, et famosum sancti Babae confessoris [Col. 0066D] In quatuor Mss. non legitur, monasterium. Christi monasterium, cujus laus in sexta et septima synodo, constitutum videtur, degente, crudis leguminibus pascebatur.
10. Ubi hunc de more quaedam scribentem angelus Dei reperiens, misereri sibi flebiliter sub habitu naufragi [Col. 0066B] postulabat. Cui Gregorius ex intimo corde compatiens, bis ternis [Col. 0066D] Mss. plerique hic et infra semper nomismatibus, nomismata. numismatibus datis, abire praecepit (Inf. lib. II, c. 23) . Nec multo post, eadem die idem naufragus rediit, seque multa perdidisse, pauca vero suscepisse perhibuit. A quo, pari modo senis numismatibus sumptis, laetabundus abscessit. Sed die tertia rediens, identidem adjutorium naufragus importunis vocibus requirebat. Cui liberalissimus Pater, accersito vestiario, alia sex numismata dari praecipiens, cognovit in vestiario nihil numismatum unde posset consolari naufragum remansisse. Quid faceret nesciebat. Aestuabat Deo devoti pectoris pietas, non sufferens vacuam proximi reliquisse miseriam. Rursus vestiarium suum, si forte vas quodlibet aut vestimentum haberet, interrogans, audivit nil penitus remansisse [Col. 0066C] praeter matris argenteam, quae cum infusis leguminibus mitti solita erat, scutellam. Mox alacrior factus, Ergo, inquit, frater, hanc defer, ne tristis abeat qui consolari quaerit pauper. Itaque delatam scutellam, Gregorio satis hilariter largiente, pauper, qui putabatur, laetus amplectitur, non jam ad expetenda, sed ad conferenda suffragia rediturus. A quo videlicet angelicae visitationis tempore tantis miraculis, tantis est virtutibus publicatus, ut omnibus secum viventibus, et exemplo fuerit, et terrori, quippe qui non solus, sed socialiter cum beato Andrea apostolo, suo monasterio, signis evidentibus, sit praefuisse putatus.
11. Nam ut pauca de multis loquar, quadam die duos exinde fratres misit, qui aliquid emere pro ejusdem monasterii utilitate debuissent, unus junior, qui [Col. 0066D] prudentior videbatur, alter senior, qui custos junioris esset. Perrexerunt utrique; et de pretio, quod acceperunt, ipse qui custos [Col. 0066D] Bigot., Reg., Colb. et Gemet., custos junioris. missus fuerat, nesciente altero, furtum fecit. Qui mox ut in monasterium sunt reversi, atque ante oratorii limen venerunt, arreptus a daemonio is qui furtum fecerat, cecidit. Dimissus autem a daemonio is, concurrentibus monachis, abbatis [Col. 0067A] jussu requisitus est [Col. 0067D] Editi, an forte, reluctantibus omnibus Mss. nostris. ne forte de eo quod acceperat furtum fecisset. Negavit, et iterum vexatus est. Dimissus, atque iterum requisitus, negavit, atque iterum vexatus est. Octo itaque vicibus negavit, octo vicibus vexatus est. Post octavam vero negationem, Gregorio interrogante, confessus est [Col. 0067D] Utic. et nonnulli Mss., quot nummos. quod nummos furto abstulerat, eique prostratus se peccasse 26 testatus est, perceptaque poenitentia, ulterius ad eum daemonium non accessit.
12. Alio quoque tempore, dum in die natalitio ejusdem apostoli jam meridianis horis fratres quiescerent, subito quidam frater, apertis oculis caecatus, coepit tremere, voces ingentes emittere, quibus vocibus testabatur ferre se non posse quod patiebatur. Concurrerunt fratres, viderunt caecum apertis oculis trementem [Col. 0067B] et clamantem, et a praesentibus alienum, nihilque quod foris agi poterat sentientem. Hunc in manibus levarunt, atque ante altare sancti Andreae apostoli, jussu Gregorii, projecerunt, ipsique pro eo in orationem prostrati sunt. Qui statim ad se reversus, confessus est quia senex quidam ei apparuit, et canem nigrum ad eum dilacerandum dimisit, dicens: Quare fugere voluisti de monasterio isto? Cumque evadere de canis morsibus nullo modo potuissem, venerunt quidam monachi, et eumdem senem pro me rogaverunt, qui statim jussit canem abscedere, et ipse ad me reversus sum. Hic etiam saepe confessus est postea, dicens quod eo die quo ista pertulerat, consilium habuerit de monasterio fugiendi.
13. Alius quoque monachus discedere ex eodem [Col. 0067C] monasterio latenter voluit; cumque hoc mente tractasset, oratorium ingredi voluit, sed daemone corripiente nequivit. Relinquebatur a daemone quamdiu extra oratorium stabat; si ingredi conabatur, statim maligno spiritui traditus, vexabatur. Hoc dum saepius fieret, tandem, Gregorio inquirente, se de monasterio fugere voluisse confessus est, ejusque per triduum simul cum fratrum precibus ita pietate divina curatus est, ut ad eum postmodum malignus spiritus nunquam accedere tentavisset.
14. Alio quoque tempore duo fratres ex ejusdem Patris monasterio fugerunt, qui aliqua prius colloquendo fratribus signa dederant, quod [Col. 0067D] Ita simpliciter Mss. Addiderunt viam Editores; quae vox satis subintelligitur. per Appiam descendentes, Jerosolymam tenderent. Hi exeuntes diverterunt de itinere, et ut a sequentibus inveniri [Col. 0067D] minime possent, retrusas cryptas juxta Flaminiam portam invenientes, in eis se occultaverunt. Cum vero vespertinis horis jussu Gregorii requisiti, minime in congregatione inventi fuissent, ascensis caballis, eos quidam fratres secuti sunt, per [Col. 0067D] Utic. et Bigot., Metrovi, Andeg., Metroni. Boll. cum Reg. et Colb., Metrovii. Metronii portam exeuntes, ut eos in Latinam vel Appiam viam sequerentur: subito eis consilium ortum est ut eos in Salariam viam extra civitatem requirere debuissent. [Col. 0068A] Igitur pergentes deflexerunt iter, et in Salaria eos veteri non invenientes, per portam Flaminiam decreverunt redire. Cumque reverterentur, mox ut equi ante cryptas illas venerunt in quibus se monachi absconderant, fixerunt gradum; pulsati et compulsi, passum movere noluerunt. Consideraverunt equites rem talem sine mysterio esse non posse, attenderunt ad cryptas, viderunt earum aditus missa maceria praedamnatos: sed caballis suis nusquam ire volentibus, descenderunt, et lapides qui in ora cryptarum compositi fuerant deponentes, ingressi sunt, eosque in eisdem tenebrosis latibulis consternatos terrae invenerunt. Qui ad monasterium reducti, tam stupore miraculi quam exhortatione 27 venerabilis Patris Gregorii sic meliorati sunt, ut eis multum profuerit [Col. 0068B] ad parvum temporis de monasterio recessisse.
15. Alio quoque tempore quidam monachus, Justus nomine, medicinae arte imbutus, beato Gregorio sedule obsequi, atque in assiduis aegritudinibus ejus excubare consueverat. Hic itaque corporis languore praeventus, ad extrema deductus est, cui in ipsa molestia frater germanus, Copiosus nomine, serviebat (Lib. IV Dialog., cap. 55) . Sed praedictus Justus, cum jam se ad extrema parvenisse cognosceret, eidem Copioso fratri suo quia occultos tres aureos haberet innotuit. Quod nimirum fratribus celari non potuit, qui subtiliter indagantes, atque illius medicamenta omnia perscrutantes, eosdem tres aureos invenerunt in medicamine absconditos. Quod mox ubi Gregorio nuntiatum est, tantum malum de fratre qui secum [Col. 0068C] communiter vixerat aequanimiter ferre non valuit, quippe quia eidem monasterio jam dudum regulam constituerat, ut cuncti fratres ita communiter viverent, quatenus eis singulis nulla habere propria liceret. Tunc Gregorius, nimio moerore [Col. 0068D] Utic., Bigot., Gemet., Andeg., Colb., compulsus. percussus, cogitare coepit, vel quid ad purgationem morientis faceret, vel quid ad exemplum viventibus provideret. Pretioso igitur ejusdem monasterii praeposito ad se accersito, dixit: «Vide ut nullus ex fratribus se ad eum morientem jungat, nec sermonem consolationis ex cujuslibet eorum ore percipiat, sed cum in morte constitutus fratres exquisierit, ei suus frater carnalis dicat, quia [Col. 0068D] Excusi, quia propter aureos quos occultatos habuit. pro solidis quos occulte habuit, a cunctis fratribus abominatus sit; ut saltem in morte de culpa sua mentem illius amaritudo transverberet, atque a [Col. 0068D] peccato quod perpetravit purget. Cum vero mortuus fuerit, corpus illius cum fratrum corporibus non ponatur; sed quolibet in sterquilinio fossam facite, [Col. 0068D] Bigot., Utic., Andegav., Reg., Colb., Gemet., ibique super eum tres aureos, etc., omissis, et in ea corpus projicite. Caeterum simile factum narrat Hieronymus laudatus in nota c. ad epist. 24 lib. XII. et in ea corpus projicite, ibique super eum tres aureos quos reliquit jactate, simul omnes clamantes: Pecunia tua tecum sit in perditionem, et sic eum terra cooperite.» In quibus utrisque rebus solertissimus Pater Gregorius unam morienti, alteram vero viventibus [Col. 0069A] prodesse voluit, ut et illum amaritudo mortis a culpa solubilem faceret, et istos avaritiae tanta damnatio [Col. 0069D] Excusi plerique, terreret, atque a culpa prohiberet. Bollandus nostris Mss. quos sequimur concinit. In Reg. et Colb. omittitur atque a culp. prohib. misceri talibus prohiberet, atque a culpa prohiberet. Quod ita factum est. Nam cum idem monachus pervenisset ad mortem, atque anxie se quaereret fratribus commendari, nullusque fratrum ei applicari vel loqui tentaret, ei carnalis frater, cur ab omnibus esset abominatus aperuit. Ille protinus ut audivit, de reatu suo vehementer ingemuit, atque in ipsa tristitia e corpore exivit. Qui ita est sepultus, ut Gregorius jusserat. Sed fratres omnes eadem ejus sententia conturbati, coeperunt singuli extrema quaeque et vilia, et quae eis regulariter semper habere licuerat, ad medium proferre, vehementerque formidare ne quid apud se esset unde reprehendi potuissent.
[Col. 0069B] 16. Cum vero post mortem fratris triginta jam essent dies evoluti, coepit animus Gregorii misericorditer ei compati, ejusque cum gravi moerore supplicia pensare, et si quod esset ereptionis ejus 28 remedium quaerere. Tunc evocato ad se eodem Pretioso, monasterii sui praeposito, tristis dixit: «Diu est quod frater Justus, qui defunctus est, in igne cruciatur; debemus ei aliquid caritatis impendere, et ei, inquantum possumus, ut eripiatur, adjutorium commodare. Vade itaque, et ab hodierna die continuis triginta diebus offerre pro eo sacrificium stude, ut nullus omnino praetermittatur dies quo pro absolutione illius salutaris hostia [Col. 0069D] Ita cum Mss. omnibus Bolland., ubi alii Editi habent non offeratur. Porro qui hic dicitur monasterii praepositus, appellatur οἶκονόμος in Dialogis a Zacharia Graece translatis. Observa hic originem 30 missarum pro defunctis. non mactetur.» Qui protinus abscessit, et dictis paruit. Gregorio autem curante, atque evolutos dies minime numerante, [Col. 0069C] idem frater qui defunctus fuerat nocte quadam fratri suo [Col. 0070D] In Turon. et Utic., qui hic dicitur Copiosus, appellatur Speciosus; prius tamen legitur Copiosus, in iisdem Codd. Copioso per visionem apparuit. Quem ille cum vidisset, inquisivit, dicens: Quid est frater? Quomodo es? Cui ipse respondit: Nunc usque male fui, sed jam modo bene sum, quia hodie communionem recepi. Quod idem Copiosus pergens protinus in monasterio fratribus indicavit. Fratres vero sollicite computaverunt dies, et ipsum diem fuisse invenerunt quo pro eo trigesima oblatio fuerat completa; cum et Copiosus nesciret quid pro eo fratres, auctore Gregorio, agerent, et fratres ignorarent quid de eo Copiosus vidisset, uno eodemque tempore dum agnoscit ille oblationem, illi audiunt somnium, trigesimumque diem cognoscunt; concordante simul visione et sacrificio, res aperte claruit, quia frater quem sub [Col. 0069D] animadversione sententiae Gregorius mori permiserat, per salutarem hostiam a supplicio liberarat (Lib. IV Dial., c. 55) .
17. Sed quia idem venerabilis Pater quemadmodum fratribus terrori fuerit, ex parte jam tetigi, qualiter ejus exemplis iidem profecerint, breviter indicandum putavi. Frater quidam in eodem monasterio, nomine Antonius, beato Gregorio sedulus adhaerebat, [Col. 0070A] qui, tanti Patris verbis exemplisque commonitus, multis quotidianisque lacrymis ad gaudia patriae coelestis anhelabat. Cumque studiosissime cum magno fervore desiderii, duce Gregorio, sacra eloquia scrutaretur, non in eis verba scientiae, sed fletum compunctionis inquirebat, quatenus per haec incitata mens ejus inardesceret, et ima deserens [Col. 0070D] Ita cum omnibus Mss. nostris Boll. In al. Edit., ad regionem patriae coelestis, per contemplationem pervol. ad contemplationem patriae coelestis pervolaret. Huic per nocturnam visionem dictum est: Paratus esto, et quia [Col. 0070D] Editi, quia Dominus jussit migrare te. Dominus jussit, migra. Cumque ille non habere se sumptus ad migrandum diceret, responsum protinus audivit, dicens: Si de peccatis tuis agitur, dimissa sunt. Quod cum semel audisset, et magno adhuc metu trepidaret, nocte quoque alia in eisdem est verbis admonitus. Post quinque vero dies febre correptus, cunctis [Col. 0070B] fratribus orantibus flentibusque, defungitur (Lib. IV Dial., cap. 47) .
18. In eodem monasterio frater quidam Gerontius dicebatur, qui dum gravi molestia corporis fuisset depressus, in visione nocturna albatos viros et clari omnimodo habitus in hoc ipsum monasterium descendere de superioribus aspexit. Qui dum coram lecto jacentis assisterent, unus eorum dixit: Ad hoc venimus, ut de monasterio Gregorii quosdam fratres in militiam mittamus; atque alteri praecipiens, adjunxit: Scribe Marcellum, Valentinianum, 29 Agnellum, atque alios, quorum [Col. 0070D] Plerique Excusi, nunc minime recordor. cognitionem ego non habeo. Quibus expletis addidit, dicens: Scribe et hunc ipsum qui nos aspicit. Ex qua visione Gerontius certus effectus, facto mane, innotuit fratribus quot et [Col. 0070C] qui essent ex eodem monasterio morituri, seque illos continuo secuturum. Cum die alio praedicti fratres mori coeperunt, atque sub eodem ordine se in mortem secuti sunt quo fuerant in descriptione nominati, ad extremum vero et ipse obiit, qui eosdem fratres morituros praevidit.
19. Alius etiam frater in eodem monasterio Merulus dicebatur, vehementer lacrymis atque eleemosynis, ex Gregorii viri venerabilis doctrina, intentus: psalmodia vero ex ore illius pene nullo tempore cessare consueverat, excepto cum aut alimentum corpori, aut membra dedisset sopori. Huic nocturna visione apparuit quod ex albis floribus corona de coelo in caput illius descendebat, qui mox molestia corporis occupatus, cum magna securitate animi atque [Col. 0070D] hilaritate defunctus est. Ad cujus sepulcrum, dum, post annos quatuordecim, Petrus, qui pontificatus istius Gregorii tempore monasterio eidem praefuit, sibi sepulturam facere voluisset, tanta de eodem sepulcro fratris Meruli fragrantia suavitatis emanavit, ac si illic florum omnium fuissent odoramenta congesta. Ex qua re manifeste patuit quia verum fuit [Col. 0071A] quod per nocturnam visionem tanti Patris discipulus vidit (Dialog. lib. IV, cap. 47) .
20. Alius quoque in eodem monasterio Joannes dictus est, magnae indolis adolescens, [Col. 0071D] Mabill., Gussanv. et alii, repugnantibus Mss., qui aetatem suam intellectu, et humilitate, et gravitate, docente Gregor. Bolland. Mss. consentit, nisi quod pro imminente habet docente. qui aetatem suam intellectus et humilitatis dulcedine, et gravitate morum, imminente Gregorio, transcendebat. Huic aegrotanti, atque ad extremum deducto, per nocturnam visionem sub habitu senis beatus apostolus Andreas apparuit, et hunc virga tetigit, eique dixit: Surge; ex hac enim molestia modo minime morieris, sed paratus esto, quia longum tempus hic facturus non eris. Qui dum jam esset a medicis desperatus, repente sanatus est atque convaluit. Rem quam viderat narravit, seque per biennium in Dei servitio, sicut praedixi, ultra aetatis suae annos exhibuit: Evolutis autem duobus annis, cum quidam frater fuisset [Col. 0071B] mortuus, atque in monasterii ejusdem coemeterio a Gregorio fratribusque sepultus, cunctis inde discedentibus, idem Joannes, sicut postmodum pallens et tremens Gregorio et fratribus indicavit, solus inventus, ab eodem fratre qui sepultus fuerat de sepulcro vocatus est. Quod mox etiam subsequens finis ostendit. Nam post dies decem [Col. 0071D] Mabill. et Guss., invasus, carne solutus est. Uterque tamen in margine notat lectionem Mss. quod etiam alibi supra et infra praestiterunt. Editio Gussanv. non videtur a Mabill. discrepare. correptus febribus, moriendo vocantem secutus est. Verum quia longum est et multa restant quae de hujus viri sanctimonia certis possunt attestationibus praedicari, quae etiam ex relatione majorum, scriptisve priorum compererim, his inserenda decrevi.
21. Quadam die, cum advenientibus nuper negotiatoribus, multa venalia in foro Romanae urbis fuissent proposita, multique ad emendum undique [Col. 0071C] confluxissent, contigit et Gregorium virum Deo dignissimum praeterire: qui cernens inter alia pueros corpore candidos, forma pulcherrimos, vultu 30 venustos, capillorum quoque nitore perspicuos esse venales, interrogavit mercatorem de qua patria illos attulisset. Ille respondit: De Britanniae insula, cujus incolarum omnium facies simili candore fulgescit. Gregorius dixit: Christiani sunt iidem insulani, an adhuc paganis tenentur erroribus implicati? Mercator respondit: Non sunt Christiani, sed paganis tenentur laqueis irretiti. Tunc Gregorius acriter ingemiscens: Heu! proh dolor! inquit, quam splendidas facies princeps tenebrarum nunc possidet, tantaque [Col. 0071D] Andeg., frontispicii gratia. Gemet. ac Big., [Col. 0072D] frontis speciosi. Utic., frontis speciosae gratiae. frontis species vacuam ab interna Dei gratia mentem gestat. Rursum interrogavit quod esset vocabulum [Col. 0071D] gentis illius. Mercator respondit: Angli vocantur. At ille: Bene, inquit, Angli, quasi angeli, quia et angelicos vultus habent, et tales in coelis angelorum decet esse concives. Iterum ergo interrogavit quod nomen haberet ipsa provincia. Mercator respondit: Provinciales illi Deiri vocantur. Et Gregorius: [Col. 0072A] Bene, inquit, Deiri, quia de ira sunt eruendi, et ad Christi gratiam convocandi. Rex, ait, illius provinciae quomodo nuncupatur? Mercator respondit: Aelle vocatur. Et Gregorius alludens ad nomen, dixit: Bene, quia rex dicitur [Col. 0072D] Andeg. et Utic. Alle; laus etenim Dei Creatoris oportet illis in partibus decantari. Aelle. Alleluia etenim in laude Creatoris in partibus illis oportet decantari (Bed. lib. II, c. 1, Hist. Angl.) .
22. Mox itaque accedens ad Benedictum, apostolicae sedis pontificem, coepit vehementer expetere ut in Britanniam aliquos verbi ministros mitteret. Quo cum neminem ire velle cognosceret, semetipsum quoque non dubitavit ingerere, dummodo sibi pontifex licentiam commodaret. Qui licet cum magna cunctatione totius cleri ac populi Gregorium sponte proficisci cupientem abire permisit, imprecatus ei divinitus [Col. 0072B] prospera ministrari.
23. De cujus absentia Romani plurimum perturbati, deliberato consilio, trifarie per loca viae contigua unde pontifex ad beati Petri basilicam profecturus erat, partiuntur, eumque turmatim taliter [Col. 0072D] Big., Alloquuntur: Eia, apostolice, quid fecisti? sanctum Petrum. alloquuntur: Petrum offendisti, Romam destruxisti, quia Gregorium dimisisti. Quibus sententiis omnino papa perterritus, misit continuo nuntios, qui virum Domini revocarent Gregorium. Quod ipse sibi commeantibus jam praedixerat fore futurum.
24. Jamque trium dierum itinere [Col. 0072D] Bigot. superscribitur, id est expenso. profligato, ad quemdam locum requieturi, forte diverterant, quo singulis quiescentibus, Gregorius lectitabat. Quem locusta superveniens coegit paululum a legendo quiescere, et ex consideratione sui nominis docuit [Col. 0072C] eum in eodem loco se stare debere. [ [Col. 0072D] Quae hac parenthesi clauduntur leguntur in omnibus Editis, apud Paulum Diaconum et in uno tantum ex Mss. nostris, Colb. sc. Tunc fertur dixisse: Locusta, inquit, dici potest, quasi loco sta.] Statimque comites adhortatus, festinantius ire certabat; sed praevenientibus apostolicis nuntiis, licet magnopere tristaretur, redire tamen ad proprii compulsus est monasterii curam.
25. Denique cernens Benedictus, venerabilis pontifex, virtutum gradibus Gregorium ad alta conscendere, violenter eum a quiete monasterii sui abstrahens, ecclesiastici ordinis officio sublimavit, levitamque septimum ad suum adjutorium consecravit. 31 In quo venerabilis levita Gregorius tanta humilitate viguit, tanta solertia ministravit, ut in ecclesiasticae hierarchiae ministerio videretur divinis angelis non solum nitore habitus, verum etiam claritate morum [Col. 0072D] probabilium quodammodo coaequari.
26. Nec multo post pro responsis ecclesiasticis ad urbem Constantinopolim a Pelagio praesule destinatur, ubi quamvis in terreno conversaretur palatio, vitae coelestis non intermisit propositum. Secuti namque sunt eum multi ex suo monasterio fratres, germana devincti charitate. Quod divina factum dispensatione [Col. 0073A] conspicitur, ut eorum videlicet exemplo ad orationis placidum littus quasi anchorae fune stringeretur, et dum causarum saecularium continuatis vertiginibus fluctuaret, ad illorum consortium, velut ad tutissimi portus [Col. 0073D] In omnibus Mss. nostris, portus volumina littoraque refugeret. Quae etiam suis in Mss. legit Mabill. Lectio nostra quae est Editorum omnium, conveni cum epistola sancti Gregorii ad Leandrum, unde haec transsumpta. sinum, refugeret. Ac licet illud eum ministerium a monasterio abstractum a pristinae quoque quietis vita mucrone suae occupationis exstinxerat, inter eos tamen per studiosae lectionis alloquium quotidianae aspiratio compunctionis animabat (Bed. lib. II, c. 1, Histor. Angl.) .
27. Horum ergo consortio non solum a terrenis est munitus incursibus, verum etiam ad vitae coelestis exercitia magis magisque succensus. Nam ab eisdem fratribus enixe rogatus, maximeque [Col. 0073D] De Leandro consule quae diximus ad epistolam Moralibus praemissam. a Leandro Hispalensi episcopo, qui pro causis wisigothorum legatus eodem tempore Constantinopolim venerat, [Col. 0073B] compulsus est ut librum beati Job, multis involutum mysteriis, enodaret (Epist. in expos. B. Job, cap. 1) . Neque ille negare potuit opus quod sibi amor fraternus multis utile imponebat futurum, sed eumdem librum quomodo juxta litteram intelligendus, qualiter ad Christi et Ecclesiae sacramenta referendus, quo sensu unicuique fidelium sit aptandus, [Col. 0073D] Turon., per triginta quinque libr. seriem; quae in Bigot. ad marginem sunt rejecta. per trifarias intelligendi species miranda ratione perdocuit: in quibus tamen ita de virtutibus vitiisque disseruit, ut non solum videatur eadem verbis exponere, sed formis quodammodo visibilibus seu palpabilibus demonstrare. Unde non est dubium perfectionem ipsarum eum consecutum fuisse virtutum, quarum tam efficaciter valuit indicare profectus.
28. Praeterea venerabilis levita Gregorius in eadem [Col. 0073C] urbe regia constitutus, nascentem novam haeresim de statu nostrae resurrectionis cum ipso quo orta est initio, [Col. 0073D] Excusi quique cum Mss. Colb., iuvante gratia [Col. 0074D] nostri Redemptoris. Apud Mabill. et Guss., mendose, attribuit, pro attrivit. juvante gratia catholicae veritatis, attrivit (Lib. XIV Mor. n. 72 et seq. Beda lib. I, c. 1, Histor. Anglic.) . Siquidem [Col. 0074D] Eodem pene errore laborabat quidam Hierax pseudomonachus. Nimirum, is docebat hanc carnem non resurgere, sed pro ea aliam; et hanc in terram dissolvi, inquit scriptor Vitae sancti Epiph., ejusque discipulus, ejusd. Vitae num. 27. Hunc repressit Epiphanius tum miraculo tum doctissima ex sacris Litteris dissertatione. Eutychius, ejusdem civitatis episcopus, libro de Resurrectione mortuorum confecto, dogmatizabat corpus nostrum in illa resurrectionis gloria impalpabile, ventis aereque subtilius esse futurum. Quod Gregorius audiens, et ratione veritatis, et exemplo dominicae resurrectionis probavit hoc dogma orthodoxae fidei omnimodo esse contrarium. Catholica etenim fides habet quod corpus nostrum in illa immortalitatis gloria sublimatum, subtile quidem sit per effectum spiritualis potentiae, sed palpabile per veritatem naturae, juxta exemplum [Col. 0073D] dominici corporis, de quo a mortuis resuscitato dicit ipse discipulis: Palpate et videte, quia spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videtis habere (Luc. XXIV, 39) . Cumque hoc 32 evangelicae veritatis testimonium Gregorius protulisset, Eutychius ait: «Idcirco hoc Dominus fecit, ut dubitationem resurrectionis [Col. 0074A] suae de discipulorum cordibus amoveret.» Cui Gregorius dixit: «Mira res est valde quam astruis, ut inde nobis dubietas surgat unde discipulorum corda fuerunt a dubietate sanata. Quid enim deterius dici potest quam ut hoc nobis de ejus vera carne dubium fiat, per quod discipuli ejus ad fidem ab omni dubietate sunt reparati? Si enim hoc non habuisse astruitur quod ostendit, unde fides discipulorum ejus est confirmata, inde nostra destruitur.» Eutychius ait: «Corpus palpabile habuit, quod ostendit; sed post confirmata corda palpantium, omne illud in Domino quod palpari potuit in subtilitatem est aliquam redactum.» Ad haec Gregorius respondit: «Scriptum est: Christus resurgens a mortuis, jam non moritur, mors illi ultra non dominabitur (Rom. VI, 9) . Si quid ergo [Col. 0074B] in ejus corpore post resurrectionem potuit mutari contra veridicam Pauli sententiam, Dominus rediit in mortem post resurrectionem. Quod quis dicere vel stultus praesumat, nisi qui veram carnis ejus resurrectionem denegat?» Tunc Eutychius objecit, dicens: «Cum scriptum sit: Caro et sanguis regnum Dei possidere non possunt (I Cor. XV, 50) , qua ratione credendum est resurgere veraciter carnem?» Cui Gregorius respondit: «In sacro eloquio aliter caro dicitur juxta naturam, atque aliter juxta culpam, vel corruptionem. Caro quippe dicitur juxta naturam, sicut scriptum est: Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea (Gen. II, 23) . Et: Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14) . Caro vero juxta culpam, sicut scriptum est: Non permanebit spiritus meus in hominibus istis, eo quod sunt [Col. 0074C] caro (Geues. VI, 3) . Et sicut Psalmista ait: Memoratus est quia caro sunt: spiritus vadens, et non rediens (Psal. LXXVII, 39) . Unde et discipulus Paulus dicebat: Vos autem in carne non estis, sed in spiritu (Rom. VIII, 9) ; neque enim in carne non erant quibus epistolas transmittebat; sed quia passiones carnalium desideriorum vicerant, jam liberi per virtutem spiritus in carne non erant. Quod ergo Paulus apostolus dicit: Quia caro et sanquis regnum Dei possidere non possunt (I Cor. XV, 50) , carnem secundum culpam intelligi voluit, non carnem secundum naturam. Unde et mox quia carnem secundum culpam diceret, ostendit, subdens: Neque corruptio incorruptelam possidebit. In illa ergo coelesti gloria caro secundum naturam erit, sed secundum passionis [Col. 0074D] desideria non erit, quia devicto mortis aculeo, in aeterna incorruptione regnabit.» Quibus auditis, Eutychius consentire se protinus respondit; sed tamen adhuc corpus palpabile resurgere posse denegabat: qui etiam in libello quem de resurrectione scripserat, Pauli quoque testimonium indiderat, dicentis: Tu [Col. 0075A] quod seminas non vivificabitur, nisi prius moriatur; et quia non corpus quod futurum est seminas, sed nudum granum (I Cor. XV, 36) . Hoc nimirum ostendere festinans, quia caro vel palpabilis, vel ipsa non erit, dum sanctus Apostolus de resurrectionis agens gloria, non corpus quod futurum est seminari dixerit, sed nudum granum. Sed ad haec Gregorius respondit: «Paulus apostolus dicens: 33 Non corpus quod futurum est seminas, sed nudum granum, hoc insinuat quod videmus, quia videlicet granum cum culmo et foliis nascitur, quod sine culmo et foliis seminatur. Ille itaque in augmento gloriae resurrectionis non dixit grano seminis deesse quod erat, sed adesse quod non erat. Tu autem dum verum corpus resurgere denegas, nequaquam dicis adesse quod deerat, [Col. 0075B] sed deesse quod erat.»
29. Tunc itaque Gregorius Romanus diaconus et Eutychius Constantinopolitanus episcopus, hac de re in longam contentionem perducti, gravissima coeperunt ab invicem [Col. 0075D] Ita Mss., ubi Editores legerunt, simultate. In Moralibus, lib. XIV, n. 74, ubi haec referuntur, legitur quoque simultatione; necnoa l. I, epist. 2, et alibi. simultatione resilire. Tum piae memoriae Tiberius [Col. 0075D] Corrupte in omnibus Editis, Constantinopolitanus, pro Constantinus, quod in omnibus tam Moralium quam Joannis Diac. Mss. exhibetur. Sane tunc Constantinopolitanus imperator non dicebatur, qui Romano imperio solus praeerat. Tiberius Augustus cognominabatur Constantinus. Constantinus imperator, secreto utrumque suscipiens, quid inter eos discordiae versaretur agnovit, et utriusque partis allegationem subtiliter pensans, eumdem librum quem Eutychius de resurrectione conscripserat suis quoque [Col. 0075D] In Bigot. superscribitur, affirmationibus. allegationibus destruens, deliberavit ut flammis cremari debuisset. A quo videlicet piissimo imperatore ut simul egressi sunt, post longissimae disputationis conflictum pariter aegrotantes in lectulum deciderunt.
30. Cum ergo Gregorius validissimis febribus aestuaret, Eutychius, cum morte confligens, pellem [Col. 0075C] manus suae tenebat coram omnibus, dicens: Confiteor quia omnes in hac carne resurgemus. Post quam catholicae fidei confessionem defunctus est; quo mortuo, quia pene nullus erat qui ejus dicta sequeretur, Gregorius dissimulavit coepta persequi, ne in favillas videretur verba jaculari.
31. Quanta autem auctoritate ministerium sui apocrisiariatus impleverit, quantae reverentiae apud Augustos exstiterit, quantaque sollicitudine afflictae Italiae succurri saepius fecerit, si quis plenius nosse desiderat, epistolas antecessoris sui papae Pelagii ad cum super multimodis Ecclesiae Dei necessitatibus destinatas, quae hactenus in scrinio sanctae sedis apostolicae studiosissime conservantur, percurrat, ex quarum multitudine hic unam intersero, quatenus et [Col. 0075D] illius ministerii qualitas, et reliquarum quoque consequentia cognoscatur. Quae ita se habet:
[Col. 0076A] 32. «Pelagius episcopus dilecto filio Gregorio venerabili diacono. Omnia quidem quae necessaria fuerunt, per Honoratum notarium tibi curavimus indicare: quem cum fratre et coepiscopo Sebastiano ad dilectionem tuam direximus, ut quia illis in partibus ad Ravennam usque nunc cum viro glorioso domno Decio patricio fuit, ipse sua relatione te ex omnibus studeat informare; vel si qua necessaria judicaveritis, possit domno imperatori suggerere. Quia tantae calamitates ac tribulationes nobis a perfidia Langobardorum illatae sunt, contra suum proprium jusjurandum, ut nullus possit ad referendum sufficere. Praedictum autem fratrem Sebastianum quo modo susceperimus, vel in quali apud nos, te suggerente, fuerit charitate, ipsius poteris relatione cognoscere. [Col. 0076B] Qui etiam 34 promisit nobis necessitates vel pericula totius Italiae piissimo domno imperatori suggerere. Loquimini ergo et tractate pariter, quo modo nostris possitis celeriter subvenire periculis: quia ita hic coangustata est respublica, ut nisi Deus piissimi in corde principis [Col. 0075D] In Andegav., Utic., Bigot. et Gemet., imperaverit. inspiraverit ut insitam sibi misericordiam suis famulis largiatur, [Col. 0075D] Vulgati cum Reg., aliis renitentibus Mss., super illam diacoposin. Utic. habet, super omnia illa diacop. In hoc Codice et in Bigot. annotatur vocem diacoposin, [Col. 0076D] vel diacopiosin, significare aerarium publicum. Sic eam intellexisse videtur Pet. Dam., l. VII, epist. 3: Qui peculatus crimen incurrit, in diacoposin cogitur inferre quod tulit. Bolland. docet idem esse ac discissionem a διακόπτω, discindo. Cangio diacoposis est molestia, angustia, a κοπέω, lasso. Utrumque fefellit lectio vulgata Editorum, et super illam diacoposin, cum in fere omnibus Mss. legatur, et super illa, quasi, et praeter illa. Itaque censemus, diacoposin, vel diacopiosin, commodius intelligi de aerario et pecunia, pro labore scilicet militari eroganda, nimirum a δία, propter, et κόπος, labor. et super illa diacoposin, vel unum magistrum militum, et unum ducem dignetur concedere, in omni simus angustia destituti, quia maxime partes Romanae omni praesidio vacuatae videntur, et exarchus nullum nobis posse remedium facere scribit, quippe qui nec ad illas partes custodiendas se testatur posse sufficere. Imperet ergo illi Deus nostris velociter periculis subvenire, antequam nefandissimae gentis exercitus loca quae [Col. 0076C] adhuc a republica detinentur, Deo sibi contrario, quod absit, praevaleant occupare. Presbyterum autem ad nos, Deo juvante, retransmittere festina, quia et in monasterio tuo, et in opus cui eum praeposuimus, necessarius esse omnino cognoscitur. Data quarto nonarum [Col. 0076D] In Gemet. et Bigot., Octobriarum. Gussanv., ad marginem, pro indictione 3, notat indict. 6, quod nec in Mss. nostris reperitur. Octobrium, indictione tertia (Concil. tom. V, epist. 3) .»
33. Huic suo cujus hic papa Pelagius monasterio meminit, Siculus Maximianus, qui postea Syracusanus episcopus exstitit, eodem tempore praefuit. Qui ad venerabilem levitam Gregorium in ejusdem regiae urbis palatio pro responsis ecclesiasticis desudantem, visitationis gratia, cum fratribus venit (Lib. III, Dialog., cap. 36) ; et dum ad monasterium sibi quoque commissum Romam rediret, in mari Adriatico [Col. 0076D] nimia tempestate deprehensus, inaestimabili ordine atque inusitato miraculo erga se, cunctosque qui secum aderant omnipotentis Dei et iram cognovit et [Col. 0077A] gratiam. Nam cum in eorum morte ventorum nimietatibus fluctus elevati saevirent, ex navi clavi perditi, arbor abscissa est, vela in undis projecta, totumque vas navis nimiis quassatum fluctibus ab omni fuerat sua compage dissolutum. Rimis itaque patentibus, intravit mare, atque usque ad superiores tabulas implevit; ita ut non magis navis inter undas quam undae jam intra navim esse viderentur. Tunc in eadem navi residentes, non jam ex mortis vicinia, sed ex ipsa ejus praesenti visione turbati, omnes sibimetipsis pacem dederunt, corpus et sanguinem Redemptoris acceperunt, Deo se singuli commendantes, ut eorum animas benigne susciperet, quorum corpora ita pavendae morti tradidisset. Sed omnipotens Deus, qui eorum mentem mirabiliter terruit, eorum quoque [Col. 0077B] vitam per meritum Gregorii famuli sui, pro cujus speciali amore venerant, mirabilius reservavit. Nam diebus octo navis eadem usque ad superiores tabulas aquis plena, iter proprium peragens, enatavit. Nono autem die [Col. 0077D] Al., Cortonensis. Cortona urbs est antiqua Brutionum, ad mare Ausonium, nunc Crotona dicta in Calabria ulteriore. ad Chotronensis castri portum deducta est. Ex qua exierunt omnes incolumes, qui cum praedicto Maximiano viro venerabili navigabant. Cumque post eos ipse quoque fuisset egressus, mox in ejusdem portus profundum navis demersa est, ac si illis 35 egredientibus pro pondere sublevatione caruisset; et quae plena hominibus in pelago aquas portaverat atque natarat, Maximiano cum fratribus recedente, aqua sine hominibus in portu nec portare valuit nec natare; ut hinc omnipotens Deus ostenderet quia per meritum Gregorii, quem fratres visitaverant, [Col. 0077C] hanc onustam sua manu tenuerat, quae ab hominibus vacua permanere non potuit super aquas.
34. Igitur postquam Romam Gregorius venerabilis levita reversus est, aliquanto interjecto tempore, tanta inundatione Tiberis fluvius alveum suum egressus est, tantumque excrevit, ut ejus unda super muros urbis influeret, atque in ea regiones maximas occuparet, et antiquarum aedium plurima [Col. 0077D] Bigot., Colb., Reg. et Gemet., moenia. Ita quoque apud Paulum Diac. monimenta dejiceret, ecclesiastica quoque horrea violenter subverteret, in quibus nonnulla modiorum tritici millia periere.
35. Tunc siquidem apud Veronensem urbem fluvius Athesis, ut idem Gregorius refert (Lib. III Dialog., cap. 19) , excrescens, ad beati Zenonis [Col. 0077D] martyris atque pontificis ecclesiam venit. Cujus ecclesiae dum essent januae apertae, aqua in eam minime intravit. Quae paulisper crescens usque ad fenestras ecclesiae, quae erant tectis proximae, pervenit; sicque stans aqua ecclesiae januam clausit, ac si illud elementum liquidum in soliditatem parietis fuisset mutatum [ Al. immutatum]. Cumque essent multi interius inventi, sed aquarum magnitudine circumdata omni Ecclesia, qua possent egredi non haberent, [Col. 0078A] ibique se fame et siti deficere formidarent, ad Ecclesiae januam veniebant, ad bibendum hauriebant aquam, quae usque ad fenestras excreverat, et tamen intra ecclesiam [Col. 0077D] In editis, si excipias Bolland, deest ut, in omnibus [Col. 0078D] Mss. a nobis repertum. ut aqua nullo modo diffluebat. Stans autem ante januam, ad ostendendum cunctis meritum martyris, et aqua ad adjutorium erat, et aqua non erat ad occupandum locum. Quod nimirum miraculum Babylonici illius ignis miraculo non dissimile poterit aestimari, qui trium puerorum et vestimenta non tetigit, et vincula incendit (Dan. III) .
36. Tunc etiam innumerabilis multitudo serpentium cum magno dracone, in modum trabis validae per Tiberini fluminis alveum, in mare descendit; sed suffocatae bestiae inter salsos maris turbidissimi fluctus sine mora in littore deciderunt suaque putredine [Col. 0078B] totum aerem corruperunt (Gregor. Tur., l. X Hist. c. 1) .
37. Secuta est e vestigio clades inguinaria, quae Romanam urbem adeo vehementi pestilentia laniavit, ut etiam corporali visu sagittae coelitus venire, et singulos quosque percutere viderentur. Quae in mense undecimo veniens, primum omnium, juxta illud quod in Ezechiele propheta legitur: A sanctuario meo incipite (Ezech. IX, 6) , Pelagium papam perculit, et sine mora exstinxit. Quo defuncto, ita in reliquum vulgus desaevit, ut, subtractis habitatoribus, [Col. 0078D] Utic., domus in urbe plurimae vacuae omnino remanerent. domos in urbe plurimas vacuas omnino reliquerit.
38. Eodem tempore in monasterio venerabilis levitae Gregorii puer inquietus valde, Theodorus nomine, [Col. 0078C] cum fratre religioso magis necessitate quam voluntate degebat, cui nimium gravis erat si quis ei pro sui salute quidquam dicebat. Bona autem non solum facere, sed etiam audire non poterat. Nunquam se ad sanctae conversationis habitum venire, jurando, irascendo, ac deridendo testabatur: qui tamen ejusdem pestilentiae clade percussus 36 in inguine, est perductus ad mortem. Cumque extremum spiritum ageret, convenerunt cum Gregorio fratres, ut egressum illius orando protegerent. Jam corpus ejus ab extrema fuerat parte praemortuum, in solo tantummodo pectore vitalis adhuc calor anhelabat. Cuncti autem [Col. 0078D] Abest fratres ab Utic., Gemet., Reg., Colb. et Bigot. fratres qui aderant, tanto pro eo coeperunt enixius orare, quantum eum jam videbant sub celeritate discedere, cum repente coepit eisdem [Col. 0078D] fratribus assistentibus clamare, atque cum magnis vocibus orationes eorum interrumpere, dicens: «Recedite, ecce draconi ad devorandum datus sum, qui propter vestram praesentiam me devorare non potest. Caput meum in suo ore jam absorbuit; date locum, ut me amplius non cruciet, sed faciat quod facturus est. Si ei ad devorandum datus sum, quare propter vos moras patior?» Tunc fratres cum Gregorio coeperunt ei dicere: «Quid est quod loqueris, frater? [Col. 0079A] signum tibi sanctae crucis imprime.» Respondit ille cum magnis clamoribus, dicens: «Volo me signare, sed non possum, quia squammis hujus draconis premor.» Cumque hoc fratres audirent, [Col. 0079D] Sanctus Gregorius hujus historiae meminit, tum in homil. 38 super Evang., tum libr. quarto Dialog., cap. 37, dissimulata nihilominus sua praesentia, modestiae forte gratia. una cum levita Dei Gregorio in terram prostrati, cum lacrymis coeperunt pro ereptione illius vehementius Dominum deprecari. Et ecce subito coepit aeger cum magnis vocibus clamare, dicens: «Gratias Deo, ecce draco qui me ad devorandum susceperat fugit, orationibus vestris expulsus stare non potuit. Pro peccatis meis modo intercedite, quia converti et saecularem vitam relinquere funditus sum paratus.» Homo ergo qui, sicut jam dictum est, ab extrema parte fuerat praemortuus, Gregorii precibus et morte corporis caruit, et salutem animae acquisivit (Lib. IV Dial. cap. 38) .
[Col. 0079B] 39. Sed pestilentia supra modum saeviente, quia Ecclesia Dei sine rectore esse non poterat, Gregorium, licet totis viribus renitentem, clerus, senatus populusque Romanus sibi concorditer pontificem delegerunt. Quem ille apicem totis viribus evitare decernens, sese indignum omnino tali honore clamitabat; videlicet metuens ne mundi gloria, quam prius abjecerat, ei sub ecclesiastici colore regiminis aliquo modo subrepere potuisset.
40. At ubi decretum generalitatis evadere nequivit, consensurum se tandem aliquando simulavit, et imperatori Mauricio, cujus filium ex lavacro sancto susceperat, latenter litteras destinavit, adjurans, et multa prece deposcens, ne unquam assensum populis praeberet ut se hujus honoris gloria sublimaret. Sed praefectus urbis, [Col. 0079D] Utrum frater esset Gregorii, disquisivimus in ejusdem Vita, lib. I, cum 1, n. 5. Germanus nomine, ejus nuntium [Col. 0079C] anticipavit, comprehensumque ac, diruptis epistolis, consensum quem populus fecerat imperatori direxit. At ille gratias agens Deo pro amicitia diaconi, eo quod locum deferendi ei honoris, ut cupierat, reperisset, data praeceptione ipsum ordinari praecepit.
41. Interim dum ab urbe regia imperatorius praestolaretur assensus, et lues ipsa populum vehementius devastaret, venerabilis levita Gregorius verbum ad plebem exorsus est, dicens: «Oportet, fratres charissimi, ut flagella Dei, quae metuere ventura debuimus, saltem praesentia et experta timeamus. Conversionis nobis aditum dolor aperiat, et cordis nostri duritiam ipsa jam quam patimur poena dissolvat. Ut enim propheta teste praedictum est: 37 Pervenit [Col. 0079D] gladius usque ad animam (Jerem. IV, 10) . Ecce etenim cuncta plebs coelestis irae mucrone percutitur, et repentina singuli caede vastantur; nec languor mortem praevenit, sed languoris moras, ut cernitis, mors ipsa praecurrit. Percussus quisque ante rapitur quam [Col. 0080A] ad lamenta poenitentiae convertatur. Pensate ergo qualis ante conspectum districti Judicis pervenit, cui non licet flere quod fecit. Et habitatores quidem non ex parte subtrahuntur, sed pariter corruunt. Domus vacuae relinquuntur, filiorum funera parentes aspiciunt, et sui eos ad interitum haeredes praecedunt. Unusquisque ergo nostrum ad poenitentiae lamenta confugiat, dum flere ante percussionem vacat. Revocemus ante oculos mentis quidquid errando commisimus, et quod nequiter egimus, flendo puniamus. Praeveniamus faciem ejus in confessione (Psal. XCIV, 2) , et, sicut propheta admonet, levemus corda nostra cum manibus ad Deum (Thren. III, 4) . Ad Deum quippe corda cum manibus levare, est orationis nostrae studium cum merito bonae operationis erigere. [Col. 0080B] Dat profecto, dat tremori nostro fiduciam, qui per prophetam clamat: Nolo mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat (Ezech. XXXIII, 11) . Nullus autem de iniquitatum suarum immanitate desperet. Veternosas namque Ninivitarum culpas triduana poenitentia abstersit (Jonae III, 10) , et conversus latro vitae praemia etiam in ipsa sententia suae mortis emeruit (Luc. XXIII) . Mutemus igitur corda, et praesumamus nos jam percepisse quod petimus. Citius ad precem Judex flectitur, si a pravitate sua petitor corrigatur. Imminente ergo tantae animadversionis gladio, nos importunis precibus insistamus. Ea namque quae ingrata esse hominibus solet importunitas, [Col. 0079D] Reg., Colb., Turon., Gemet., Utic., Bigot., judicio. Judici veritatis placet, quia pius ac misericors Deus vult a se precibus veniam exigi, quia quantum meremur [Col. 0080C] non vult irasci. Hinc etenim per Psalmistam dixit: Invoca me in die tribulationis tuae; eripiam te, et magnificabis me (Psal. XLIX, 15) . Ipse ergo sibi testis est quia invocantibus misereri desiderat, qui admonet ut invocetur. Proinde, fratres charissimi, contrito corde, et correctis operibus crastina die, primo diluculo, ad septiformem [Col. 0079D] In Mss., letaniam; et sic semper deinceps. Harum litaniarum et processionum ordo aliter describitur [Col. 0080D] a Gregorio Turon., lib. X, cap. 1. Forte supplicationes illae non semel habitae sunt, ut censet Baron., ad ann. 590, n. 12. De his ita narrat Paul. Diac., de Gestis Langob., lib. III: In primo choro fuit omnis clerus; in secundo, omnes abbates cum monachis suis; in tertio, omnes abbatissae cum congregationibus suis; in quarto, omnes infantes; in quinto, omnes laici; in sexto, universae viduae; in septimo, omnes mulieres conjugatae. litaniam, juxta distributionem inferius designatam, devota cum lacrymis mente veniamus. Nullus vestrum ad terrena opera in agros exeat; nullus quodlibet negotium agere praesumat, quatenus ad sanctae genitricis Dei ecclesiam convenientes, qui simul omnes peccavimus, simul omnes mala quae fecimus deploremus, ut districtus Judex dum culpas nostras nos punisse considerat, ipse a sententia propositae damnationis [Col. 0080D] parcat. ( Exstat haec oratio post homil. )
42. «Litania clericorum exeat ab ecclesia sancti Joannis Baptistae; litania virorum ab ecclesia sancti martyris Marcelli; litania monachorum ab ecclesia sanctorum martyrum Joannis et Pauli; litania ancillarum Dei ab ecclesia beatorum martyrum Cosmae et [Col. 0081A] Damiani; litania feminarum conjugatarum ab ecclesia beati primi martyris Stephani; litania viduarum ab ecclesia martyris Vitalis; litania pauperum et infantium ab ecclesia beatae Caeciliae martyris.» (Gregor. Tur. lib. X Hist., c. 1.)
43. Igitur dum magna multitudo [Col. 0081D] In Mss. Reg., Norm., scilicet Gemet., Utic., Bigot., communis aetatis. omnis aetatis, sexus 38 atque professionis, juxta praeceptionem levitae Gregorii, die constituta, Dominum rogatura venisset, in tantum lues ipsa judicio divino desaevit, ut intra unius horae spatium, dum voces plebs ad Dominum supplicationis emitteret, octoginta homines ad terram corruentes spiritum exhalarent. Sed nequaquam destitit facundissimus rhetor populo praedicare, ne ab oratione cessarent, donec miseratione divina pestis ipsa quiesceret.
[Col. 0081B] 44. Enimvero, cum adhuc futurus antistes putaret se principem a consensu consecrationis suae penitus avertisse, cognovit tandem suas litteras a Germano praefecto urbis interceptas fuisse. Cujus rei gratia imperiale responsum, quod videlicet voluntati suae contrarium [Col. 0081D] Iidem Codd., ferebatur. Colb., querebatur. Alii, videbatur. rebatur, praeveniens, quia palam egredi portas civitatis non poterat, a negotiatoribus exponendum se, dissimulato, ut fertur, habitu, callidus impetravit, silvarum saltus expetiit, cavernarum latibula requisivit. In quibus dum ab omnibus summa sollicitudine quaereretur, [Col. 0081D] Hujus indicii mentionem facit Gregor., lib. I, epist. 20, et in lib. olim 6, epist. 4, nunc 7. indicio columnae fulgidae, super se jugiter a coelo dependentis, agnoscitur, capitur, trahitur, et apud beati Petri apostolorum principis templum summus pontifex [Col. 0081D] Ejus ordinatio in tabulis eccles. assignatur tertio nonas Septembris. consecratur.
45. Verum, quia sunt nonnulli Langobardorum [Col. 0081C] [Col. 0082D] Utic. et Colb., perfidiae, quam lectionem sequitur Gussanv. In caeteris tamen Mss. et Editis, perfidi. perfidi, qui Gregorium appetisse magis pontificium autument quam fugisse, operae pretium reor pauca de multis inserere, quibus eum, in quantum sine pertinaciae vitio potuit, noluisse pontificium, imo quasi pondus importabile penitus cavere voluisse, luce clarius manifestem. Ait enim pene in ipso consecrationis suae principio, in epistola Paulo scholastico: «Quidquid mihi ex honore sacerdotalis officii extranei arrident, non valde penso: de vobis autem mihi hac in re arridentibus, non minimum doleo, qui desiderium meum plenissime scitis, et tamen profecisse me creditis. Summus enim mihi profectus fuerat, si potuissem implere quod volui, si voluntatem meam, quam dudum cognitam habetis, perficere optatae quietis perceptione valuissem. At quia honoris [Col. 0081D] nunc hujus vinculis in civitate teneor Romana religatus, habeo aliquid quod etiam vestrae gloriae exsultem, quia viro [Col. 0082D] Colb., Reg. et Norm., quibus consentiunt Bolland. et Gilot., eminentissimo. excellentissimo domno Leone exconsule veniente, vos in Sicilia remanere non suspicor; et cum ipse quoque tuo honore religatus Romae retineri coeperis, quid moeroris, quid amaritudinis ego patiar, agnosces. Veniente autem viro magnifico domno Maurentio Chartulario, ei, quaeso, [Col. 0082A] in Romanae urbis necessitate concurrite, quia hostilibus gladiis foris sine cessatione confodimur, sed seditione militum interno periculo gravius urgemur.» (Lib. I, ep. 3.)
46. Item Gregorius Joanni patriarchae Constantinopolitano: «Si charitatis virtus in proximi dilectione consistit, si sic diligere proximos sicut nos jubemur, quid est quod me beatitudo vestra non ita ut se diligit? Quo enim ardore, quo studio episcopatus pondera fugere volueritis scio, et tamen haec eadem episcopatus pondera ne mihi deberent imponi non restitistis. Constat ergo quia non me sicut vos diligitis, quia illa me voluistis 39 onera suscipere quae vobis imponi noluistis. Sed quia vetustam navim, vehementerque confractam indignus ego infirmusque suscepi; [Col. 0082B] undique enim fluctus intrant, et quotidiana ac valida tempestate quassatae putridae naufragium tabulae sonant, per omnipotentem Dominum rogo ut in hoc mihi periculo orationis tuae manum porrigas, quia tanto enixius potestis exorare, quanto et a confusione tribulationum quas in hac terra patimur longius statis.» (Lib. I, ep. 4.)
47. Item Gregorius Theoctistae sorori imperatoris: «Mens mea vestrae venerationi quanta devotione substernitur explere verbis nequeo; nec tamen me prodere laboro, quia et me tacente, in vestro corde legitis quid de mea devotione sentiatis. Miror autem quod in me collatas dudum continentias vestras ex hac moderna pastoralis officii continentia distraxistis, in qua sub colore episcopatus ad saeculum sum [Col. 0082C] reductus, in qua tantis terrae curis inservio, quantis me in vita laica nequaquam deservisse reminiscor. [Col. 0082D] Andegav. et Bigot., altera. Reg., interna. Alta enim quietis meae gaudia perdidi, et intus corruens, ascendisse exterius videor, unde me a Conditoris mei facie longe expulsum deploro. Conabar namque quotidie extra mundum, extra carnem fieri, cuncta phantasmata [Col. 0082D] Utic., corporum. corporis ab oculis mentis abigere, et superna gaudia incorporaliter videre, et non solum vocibus, sed totis medullis cordis [Col. 0082D] Utic., ad Dei faciem; quod etiam in Mss. epistolarum legitur. ad Dei speciem anhelans, dicebam: Tibi dixit cor meum: Quaesivi vultum tuum, vultum tuum, Domine, requiram (Psal. XXVI, 8) . Nihil autem in hoc mundo appetens, nihil pertimescens, videbar mihi in quodam rerum vertice stare, ita ut in me pene impletum crederem quod, pollicente Domino, ex propheta didicissem: [Col. 0082D] Sustollam te super altitudines terrae (Isai. LVIII, 14) . Super altitudines etenim terrae sustollitur, qui et ipsa quae alta et gloriosa praesentis videntur saeculi, per mentis despectum calcat. Sed repente a rerum vertice tentationis hujus turbine impulsus, ad timores pavoresque corrui, quia et si mihi nihil timeo, eis tamen qui mihi commissi sunt multum formido. Undique causarum fluctibus quatior, ac tempestatibus [Col. 0083A] deprimor, ita ut recte dicam: Veni in altitudinem maris, et tempestas demersit me (Psal. LXVIII, 3) . Redire post causas ad cor desidero; sed vanis ab eo cogitationum tumultibus exclusus, redire non possum. Et hoc ergo mihi longe factum est, quod intra me est, ita ut obedire nequeam propheticae voci, qua dicitur: Redite, praevaricatores, ad cor (Isai. XLVI, 8) . Sed, stultis pressus cogitationibus, solummodo exclamare compellor: Cor meum dereliquit me (Psal. XXXIX, 13) . Contemplativae vitae pulchritudidinem velut Rachelem dilexi sterilem, sed videntem ac pulchram; quae etsi per quietem suam minus generat, lucem tamen subtilius videt. Sed quo judicio, nescio, Lia mihi in nocte conjuncta est, activa videlicet vita fecunda, sed lippa, minus videns, quamvis amplius pariens. Sedere ad pedes Domini cum Maria [Col. 0083B] festinavi, verba oris ejus percipere; et ecce cum Martha compellor in exterioribus ministrare, atque erga multa satagere. Expulsa a me, ut credidi, legione daemonum, volui oblivisci quos novi, et ad Salvatoris pedes quiescere; et ecce mihi nolenti atque compulso dicitur: Revertere in 40 domum tuam, et annuntia quanta tibi fecerit Dominus (Marc. V, 19) . Sed quis inter tot terrenas curas valeat Dei miracula praedicare, cum jam mihi difficile sit saltem recolere? Pressus namque [Col. 0083D] Colb., Bigot. et Gemet., in hoc onere. in hoc honore tumultu saecularium negotiorum, ex eis me esse video de quibus scriptum est: Dejecisti eos, dum allevarentur (Psal. LXXII, 18) . Neque enim dixit: dejecisti eos postquam allevati sunt, sed dum allevarentur, quia pravi quique dum, [Col. 0083D] Al., saeculari. temporali honore suffulti, foris [Col. 0083C] videntur surgere, intus cadunt. Allevatio ergo ipsa ruina est, quia dum gloria falsa subnixi sunt, a vera gloria vacuantur. Hinc iterum dicitur: Deficientes ut fumus deficient (Psal. XXXVI, 20) . Fumus quippe ascendendo deficit, et sese dilatando evanescit. Sic videlicet fit, cum peccatoris vitam praesens felicitas comitatur, quia unde ostenditur ut altus sit, inde agitur ut non sit. Hinc rursum scriptum est, Deus meus, pone illos ut rotam (Psal. LXXXII, 14) . Rota quippe ex posteriori parte attollitur, et in anterioribus cadit. Posteriora autem nobis sunt bona praesentis mundi quae relinquimus; anteriora vero sunt aeterna et permanentia, ad quae vocamur, Paulo attestante, qui ait: Quae retro sunt oblitus, in ea quae sunt priora extendens me (Philip. III, 13) . Peccator [Col. 0083D] ergo cum in praesenti vita profecerit, ut rota ponitur, quia in anterioribus corruens, ex posterioribus elevatur. Nam cum in hac vita gloriam percipit quam reliquit, ab illa cadit quae post hanc venit. Et quidem multi sunt qui sic exteriores provectus regere sciunt, ut per eos nequaquam interius corruant. Unde scriptum est: Deus potentes non abjicit, cum et [Col. 0084A] ipse sit potens (Job. XXXVI, 5) . Et per Salomonem dicitur: Et intelligens gubernacula possidebit (Prov. I, 5) . Sed mihi haec difficilia sunt, quia et valde onerosa; et quod mens voluntarie non recipit, congrue non disponit. Ecce serenissimus Dominus imperator fieri simiam leonem jussit. Et quidem pro jussione illius vocari leo potest, fieri autem leo non potest. Unde necesse est ut omnes culpas ac negligentias meas non mihi, sed suae pietati deputet, qui virtutis ministerium infirmo commisit.» (Lib. I, ep. 5) .
48. [Col. 0083D] In Mss. Norm. tam epistolarum, quam Joann. Diac. legitur Narsae, non Narsi, ut in Editis et in Reg. et Andeg. Cod. De eo Simocatta, lib. V, cap. 3 et 5. Item Gregorius Narsae patricio: «Dum [Col. 0083D] Bigot., Gemet., Reg., ac nonnulli Mss., contemplationis alta describitis . . . . . renovatis. contemplationis dulcedinem alte descripsistis, ruinae meae mihi gemitum renovastis, quia audivi quid intus perdidi, dum foris ad culmen regiminis immeritus ascendi. Tanto autem me percussum moerore cognoscite, ut vix loqui sufficiam; oculos enim mentis meae [Col. 0084B] doloris tenebrae obsident, triste est quidquid aspicitur; quidquid delectabile creditur, cordi meo lamentabile apparet. Penso enim, ab alto quietis meae culmine corruens, ad quam dejectum exterioris provectus culmen ascendi, et pro culpis meis in occupationis exsilium a facie dominantis missus, [Col. 0083D] Corruptissime Edit. Vatic. et Guss., quasi destitutae [Col. 0084D] viduae. quasi destructae Judaeae vocibus cum propheta dico: Qui consolabatur me, longe recessit a me (Thren. I, 16) . Quod vero, causae et nominis similitudinem faciendo per Scripturam, clausulas declamationesque formatis, certe, frater charissime, simiam leonem vocas. Quod eo modo vos agere conspicimus, quo scabiosos saepe catulos, pardos, vel tigres vocamus. Ego enim, bone vir, quasi filios perdidi, quia per terrenas curas recta opera amisi. Nolite ergo me vocare Noemi [Col. 0084C] (Ruth. I, 20) , [Col. 0084D] Iidem, id est, pulchrum, reluctantibus aliis Excusis, et Mss., tum Joann. Diac., tum epistolarum. id est pulchram, 41 sed vocate me Maria, quia amaritudine plenus sum. » (Lib. I, ep. 6) .
49. Item Gregorius Anastasio [Col. 0084D] Turon., Expatriarchae. De eo saepe in epistolis egimus. patriarchae Antiocheno: «Scripta vestrae beatitudinis, ut fessus requiem, salutem aeger, fontem sitiens, umbram aestuans [Col. 0084D] Edit. Vatic. et Gussanv., accepi. Et paulo post, specialem pro spiritalem amorem, quod exhibent alii Excusi, consentientibus Mss. inveni. Neque enim illa verba per linguam carnis videbantur expressa, quia sic spiritalem erga me amorem suum quem gestabat aperuit, ac si mens per semetipsam loqueretur. Sed durum valde fuit quod secutum est, quia amor vester terrena me portare onera praecepit, et quem prius spiritualiter diligebatis, post ut aestimo, temporaliter amantes, usque ad terram me, superposito onere, depressistis, ita ut omnem mentis rectitudinem funditus perdens, [Col. 0084D] contemplationisque aciem amittens, non per prophetiae spiritum, sed per experimentum dicam: Incurvatus sum, et humiliatatus sum usquequaque (Psal. CXVIII, 107) . Tanta quippe me occupationum onera deprimunt, ut ad superna animus nullatenus erigatur. Multis causarum fluctibus quatior; et post illa quietis otia, tumultuosae vitae tempestatibus affligor, ita ut [Col. 0085A] recte dicam: Veni in altitudinem maris, et tempestas demersit me (Psal. LXVIII, 3) . Periclitanti igitur mihi orationis vestrae manum tendite vos, qui in virtutum littore statis. Quod vero me os Domini, quod lucernam dicitis, quod loquendo multis prodesse, multisque posse lucere perhibetis, aestimationem mihi meam fateor in dubietatem maximam perduxistis. Considero namque qui sum, et nihil in me ex hujus boni signo deprehendo. Considero autem qui estis, et vos mentiri posse non arbitror. Cum ergo credere volo quod dicitis, contradicit mihi infirmitas mea; [Col. 0085D] Vulgati, cum discutere, obstantibus Mss. Observandum est in Utic. epistolarum contextus longiores proferri, quam in aliis Codicibus. cum disputare volo quod in laude mea dicitur, contradicit mihi sanctitas vestra. Sed, quaeso, vir sancte, nobis aliquid de hoc certamine nostro conveniat, ut et si non quod dicitis ita est, sit ita quia dicitis.» [Col. 0085B] (Lib. I, ep. 7.)
50. Item Gregorius Andreae illustri: «Omnipotens Deus dulcissimo cordi vestro indicet quia et absens corpore, a charitate vestra animo non recessi. Bona enim vestra, etiam si volo, oblivisci non valeo. Hoc autem quod me ad episcopatus ordinem cognoscitis pervenisse, si me diligitis, plangite, quia tantae hic hujus mundi occupationes sunt, ut per episcopatus ordinem pene ab amore Dei me videam esse separatum, quod incessanter defleo, atque ut pro me Dominum exoretis, rogo.» (Lib. I, ep. 30.)
51. Item Gregorius Joanni exconsuli et quaestori atque patricio: «Bona vestrae excellentiae expertus, anto erga vos amore constringor, ut vestra memoria de meo pectore aboleri nullatenus possit. Sed [Col. 0085C] contra amorem [Col. 0085D] Gussanv., vitiose, constringor. non modice contristor, quia quietem me quaerere cognovistis, et ad inquietudinem perduxistis. Vobis quidem omnipotens Deus, quia hoc bono animo fecistis, bona aeterna retribuat; sed me a tanto loci hujus periculo, qualiter voluerit, absolvat, quia sicut peccata mea merebantur, non Romanorum, sed Langobardorum episcopus factus sum, quorum synthichiae spathae sunt, et gratia poena. Ecce ubi me vestra patrocinia perduxerunt. Gemo quotidie occupationibus 42 pressus, et respirare non valeo. Sed vos qui adhuc valetis, mundi hujus occupationes fugite, quia quanto in eo quisque profecerit, tanto ut video, ab amore Dei amplius decrescit.»
52. Gregorius Leandro [Col. 0085D] Utic. et Bigot., Hispaniensi. Hispalensi episcopo. «Respondere epistolis vestris tota intentione voluissem, [Col. 0085D] nisi pastoralis curae ita me labor attereret, ut mihi magis flere libeat quam aliquid dicere. Quod vestra quoque reverentia in ipso litterarum mearum textu vigilanter intelligit, quando ei negligenter loquor, quem vehementer diligo. Tantis quippe in hoc loco hujus mundi fluctibus quatior, ut vetustam ac putrescentem navim, quam regendam occulta Dei dispensatione suscepi, ad portum dirigere nullatenus possim. Nunc ex adverso fluctus irruunt, nunc ex latere cumuli spumosi maris intumescunt, nunc a [Col. 0086A] tergo tempestas insequitur: interque haec omnia turbatus, cogor modo in [Col. 0085D] Corruptissimus est hic locus in Edit. Vatic. et [Col. 0086D] Gussanv., ubi legitur: in ipsum clavum adversitatem dirigere, modo curvata navi impetum fluctuum latere minas fluctuum ex obliquo declinare. ipsam clavum adversitatem dirigere, modo curvato navis latere, minas fluctuum ex obliquo declinare. Ingemisco, quia sentio quod, negligente me, crescit sentina vitiorum, et tempestate fortiter obviante, jamjamque putridae naufragium tabulae sonant. Flens reminiscor quod perdidi meae placidum littus quietis, et suspirando terram conspicio, quam tamen rerum ventis adversantibus tenere non possum. Si ergo me, frater charissime, diligis, tuae mihi orationis in his fluctibus manum tende, ut quo laborantem me adjuvas, ex ipsa vice mercedis in tuis quoque laboribus valentior existas.» (Lib. I, ep. 31.)
53. Sed quia Gregorium non solum declinare voluisse, [Col. 0086B] quin etiam cum magno angore animi summum sacerdotium suscepisse satis, ut opinor, probatum est, qua discretione id fecerit, videtur breviter indicandum, ne scilicet tantus vir, aut pertinaciae, aut pusillanimitatis vitio saltem leviter succubuisse putetur.
54. Ait enim in epistola Anastasio [Col. 0086D] Colb. et Norm., Corinth. archiepiscopo. Corinthiorum episcopo: «Judicia Dei quanto sunt investigabilia, tanto debent esse humanis sensibus metuenda: ut quia ea ratio mortalis comprehendere non valet, his se necesse est humili cordis cervice substernat, quatenus quo eam regentis voluntas duxerit, illic obedientis mentis gressibus prosequatur. Ego autem considerans infirmitatem meam ad apostolicae sedis culmen non posse pertingere, onus hoc malui declinare, ne in pastorali regimine imparis administrationis actione [Col. 0086C] succumberem. Sed quia contraire non est Domini disponentis arbitrio, obedienter secutus sum quod misericors de me regentis manus voluit operari. Nam fraternitati vestrae, et si praesens non eveniret occasio, necessario fuerat indicandum quod, licet indignum, me apostolicae sedi Dominus praeesse dignatus est.» (Lib. I, ep. 27) .
Item de eadem re [Col. 0086D] Turon. et Reg. Philippico. Philippo comiti excubitorum. «In quantum homo discutere et investigare judicia superna non sufficit, in tantum sub eis debet cervicem cordis inflectere, ut quia id quod sibi tribuitur quo judicio disponatur ignorat, nec ad appetendum locum procax insistere, nec ad [Col. 0086D] Andeg., resistendum. repellendum contumax debet inveniri. Unde 43 indignus ego ad suscipienda episcopatus onera, jussioni omnipotentis Dei vestraeque [Col. 0086D] voluntati me subdidi, cui me praeesse largitate magis gratiae quam judicii aestimatione voluistis. Potens est enim Deus, propter quem me indignum diligitis, hanc vobis in perpetuum recompensare mercedem, ut gratiam 44 quam indignis famulis ejus impenditis, apud eum multiplicius invenire valeatis.» (Lib. I, ep. 32.)
At ego hic a deflorationis opere paululum respiro, ut quae specialiter de pontificio dicenda sunt, in libello alio suffragante Domino referantur.
ARGUMENTUM.—1. Gregorius servum servorum Dei se scribens, mediocribus vestimentis amicitur.—2. Fidei suae irreprehensibile symbolum dictat.—3. Patriarchalibus thronis suam synodicam dirigit.—4. Quinque concilia se venerari fatetur.—5. Collecta synodo, pravas consuetudines damnat.—6. Antiphonarium centonizans, cantorum constituit scholam.—7. Cur Occidentales dulcedinem cantilenae corrumpant.—8. Per Joannem Romanum cantorem correcti sunt.—9. Carolus rex dissonantia cantus offensus, duos clericorum suorum crudiendos Romae dimisit.—10. Idem dissonantia cantus offensus, duos Romanos cantores ab Adriano rursus percepit.—11. Gregorius, pulsis laicis, familiares sibi clericos elegit.—12. Talem Ecclesiam Romanam exhibuit, qualis primo sub apostolis fuit.—13. Quanta et qualia tunc Romae studia reflorebant.—14. Quod non divites, sed sapientes ad consilium convocabat.—15. Quamobrem laici primo coeperint tonsurari.—16. Laicos non ad ecclesiasticum officium admittit, sed tantum ad monachicum habitum.—17. Codicem Gelasianum coarctat.—18. Stationes [Col. 0087D] Gemet., per stationes tractatus Evang. declamat. constituens, tractatus Evangeliorum declamat.— 19. Cum verbi pabulo pauperibus alimenta ministrat.—20. Consuetudines novas inducit.—21. Murmurantibus pro eisdem humiliter satisfacit.—22. Pro hospite Dominum recipit.—23. Duodecim invitatis, tertium decimum angelum sibi deputatum divinitus recognoscit.—24. Quater in anno distribuendum per polyptychum censet.—25. Aureos et peregrina vestimenta largitur.—26. Calendatim diversas species erogat.—27. Tribus millibus ancillis Dei octoginta libras annualiter praestat.—28. Diatim per veredarios coacta stipendia destinat.—29. Pro paupere mortuo vehementissime lamentatur.—30. Quot et qualium remunerandorum nomina in scrinio teneantur.—31. Arianorum basilicam in Suburra Domino dedicat.—32. Quot et qualia miracula ibi divinitus sint ostensa.—33. Pro convertendis Anglis Saxonibus Augustinum cum aliis mittit.—34. Sine profectu redire volentes ad proficiscendum hortatur.—35. Praedicantes miracula faciunt, multosque convertunt.—36. Augustinus episcopus consecratus postulat adjutores.—37. Ei Gregorius Pallium, et diversa necessaria, simulque nonnulla responsa transmittit.—38. De consanguinitatibus percunctatus, ponit [Col. 0087D] In Reg., ponit pontifici Felici rationem. Ita quoque in Ed. Bolland. et Mabill. pacifice rationem.—39. Quanta et qualia de conversione Saxonum, signisque discipulorum suorum Gregorius praeconetur.—40. Augustinum monet, ne pro miraculis tumeat.—41. Panis frustum in carnem, carnis rursus in panis primordia reformavit.—42. Pannum pupugit, et sanguis effluxit.—43. Maleficos caecitate multavit.— 44. Qualiter intelligi debet, Gregorium Trajani animam de inferni cruciatibus liberasse.—45. Monachum sub excommunicatione defunctum mirabiliter solvit.—46. Paganos pueros comparat, ut Christianos efficiat.—47. Pro paganis rusticis, episcopis comminatur.—48. Judaeos [Col. 0087D] Gussanv. et Vatic. cum Ms. Reg., convertens. conversos a pensionibus levigat.—49. Baptizandis vestimenta largitur. —50. Pueris Arianorum subveniri praedicat.—51. Singulis diaconiis vel xenodochiis rectores constituit.—52. Jerosolymis xenodochium constituens, [Col. 0087D] Et ibi abest a Gemet. et ibi et in monte Sina monachis annualia stipendia assignavit.—53. Singulis patrimoniis singulos rectores constituit.—54. Uni personae duo ministeria nullomodo committenda definit.—55. Eleemosynas localiter ac personaliter ordinat.—56. Quod omni petenti se voluntarie tribuit.—57. Quod etiam non petenti necessaria ministravit.—58. Liberalitatis ejus innocentia comprobatur.—59. Pro faciendis eleemosynis frumenta comparat quinquaginta libris auri.—60. [Col. 0088D] Reg., Colb., Norm., in speculo. Quale de eo somnium Eremita cognoverit.
[Col. 0087A] 45 1. Age jam nunc, quoniam athletae Christi Gregorii, viriliter in gymnasio sanctae ipsius Ecclesiae desudantis, praelato libello, torosa membra descripta sunt, qualiter in palaestra quoque conflixerit, aspirante Domino, proferatur. Si quidem mox ut summum pontificium felicissimae Romanae urbis, Christo mortalibus consulente, sortitus est, superstitiosum Universalis vocabulum, quod Joannes Constantinopolitanus episcopus insolenter sibi tunc temporis usurpabat, more antecessorum suorum pontificum, sub districtissimae interminationis sententia refutavit, et primus omnium se in principio epistolarum suarum servum servorum Dei scribi satis humiliter definivit, cunctisque suis successoribus documentum suae humilitatis tam in hoc quam in mediocribus pontificalibus [Col. 0087B] indumentis, quod videlicet hactenus in sancta Romana Ecclesia conservatur, haereditarium reliquit.
2. Denique [Col. 0088D] Reg., Colb., Norm., in speculo. in specula sanctae universalis Ecclesiae, vir totius [Col. 0088D] Sic legitur in plerisque Mss. At in Reg., Colb. et in Excusis, totius humilitatis et auctoritatis orthodoxae. Boll., et orth. fidei. humilitatis, auctoritatis, ac orthodoxiae, unde videri et audiri clarius evangelicus praeco valeret, consistens, oris sui divinissimo gladio et rectam fidem munivit et cunctas haereses uno symbolo dissipavit. Quod videlicet sacrae confessionis symbolum ita se habet: Credo in unum Deum omnipotentem, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, tres [Col. 0088A] personas, unam substantiam: Patrem ingenitum, Filium genitum, Spiritum vero sanctum, nec genitum, nec ingenitum, sed coaeternum, de Patre et Filio procedentem. Confiteor unigenitum Filium consubstantialem, et sine tempore natum de Patre, omnium visibilium et invisibilium Conditorem, lumen ex lumine, Deum verum de Deo vero, splendorem gloriae, figuram substantiae; qui manens Verbum ante saecula, perfectus homo creatus est juxta finem saeculorum, conceptus et natus ex Spiritu sancto et de Maria virgine, qui naturam nostram suscepit absque peccato; et sub Pontio Pilato crucifixus est, et sepultus tertia die resurrexit a mortuis; die autem quadragesimo ascendit in coelum, et sedet ad dexteram Patris. Unde venturus est judicare vivos et mortuos, positurus [Col. 0088B] ante oculos omnium omnia occulta singulorum, daturus sanctis perpetua praemia regni coelestis, iniquis autem supplicia ignis aeterni, innovaturus saeculum per ignem in carnis resurrectione. Confiteor unam fidem, unum baptisma, unam apostolicam, et universalem Ecclesiam, in qua sola possunt laxari peccata in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti.
3. Synodicam quoque suam Gregorius, secundum priscum decessorum suorum morem, Joanni Constantinopolitano, Eulogio Alexandrino, Gregorio Antiocheno, [Col. 0088D] Id non legitur in Gemet. [Col. 0089A] Joanni Jerosolymitano, et Anastasio [Col. 0089D] Big. et Reg., expatriarchae Antioch. patriarchae Antiocheno destinavit, quae ita 46 se habet: «'Consideranti mihi quod impar meritis ac toto animo renitens pastoralis curae pondera portare compulsus sim, caligo moeroris occurrit, et triste cor nihil aliud nisi eas quae videri nil sinunt tenebras videt. Nam quid antistes [Col. 0089D] Norm. a Domino. ad Dominum, nisi pro delictis populi intercessor eligitur? Qua itaque fiducia ad eum pro peccatis alienis intercessor venio, apud quem de propriis securus non sum? Si fortasse quispiam apud potentem virum, qui et sibi iratus, et mihi esset incognitus, intercessorem suum me fieri quaereret, protinus responderem: Ad intercedendum venire nequeo, quia ejus notitiam ex sedula familiaritate non habeo. Si igitur recte homo apud hominem, de quo minime praesumpsissem, fieri intercessor erubescerem, quantae [Col. 0089B] hoc audaciae est quod apud Deum pro populo locum intercessoris obtineo, cui familiarem me esse per vitae meritum non agnosco? Qua in re est mihi adhuc aliud gravius formidandum, quia sicut cuncti liquido cognovimus, cum is qui displicet ad intercedendum mittitur, irati animus ad deteriora provocatur, et valde pertimesco ne commissa mihi plebs fidelium reatus mei additamento depereat, cujus nunc usque Dominus aequanimiter delicta tolerabat. Cum vero utcunque hunc timorem supprimo, et consolatam mentem ad pontificalis operis studia accingo, considerata ipsa rei immensitate, deterreor. Perpendo quippe quod omni cura vigilandum est ut rector cogitatione sit mundus, operatione praecipuus, [Col. 0089C] discretus in silentio, utilis in verbo, singulis compassione proximus, prae cunctis contemplatione suspensus, bene agentibus per humilitatem socius, contra delinquentium vitia [Col. 0089D] In Gussanv. et Vatic., per zelum justitiae. per zelum rectitudinis erectus,» et caetera quae post in libro Pastorali prosequitur.
4. «Praeterea quia corde, inquit, creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem (Rom. X) , sicut sancti Evangelii quatuor libros, sic quatuor concilia suscipere et venerari me fateor: Nicaenum scilicet, in quo perversum Arii dogma destruitur; Constantinopolitanum quoque, in quo Eunomii et Macedonii error [Col. 0089D] Turon. et Andeg., conjungitur. convincitur; Ephesinum etiam primum, in quo Nestorii impietas judicatur; Chalcedonense vero, in quo [Col. 0089D] Al., Eutychis, vel Eutychii. Euthycetis, Dioscorique pravitas reprobatur, tota devotione complector, integerrima [Col. 0089D] approbatione custodio, quia in his velut in quadrato lapide sanctae fidei structura consurgit; et cujuslibet vitae atque actionis [Col. 0089D] Quidam excusi, actionis norma consistit. norma existat, quisquis eorum soliditatem non tenet, etiam si lapis esse cernitur, tamen extra aedificium jacet. Quintum quoque concilium pariter veneror, in quo epistola quae Ibae dicitur, [Col. 0090A] erroris plena, reprobatur, et Theodorus personam Mediatoris Dei et hominum [Col. 0089D] In Mss. Sangerm., Reg., Colb. et nonnullis, mendose, in duabus substantiis. Quibus adhaerent Vulgati omnes, quamvis haeresim sapiat negare Christum duabus substantiis constare, divina scilicet ac humana. [Col. 0090D] Legendum ergo in duabus subsistentiis, seu personis, ut habent alii Mss. nostri, tam Joannis Diaconi quam epistolarum. in duobus subsistentiis separans, ad impietatis perfidiam cecidisse convincitur. Scripta 47 quoque Theodoriti, per quae beati Cyrilli fides reprehenditur, ausu dementiae prolata refutantur. Cunctas vero quas praefata veneranda concilia personas respuunt respuo; quas venerantur amplector. Quia dum universali sunt consensu constituta, se et non illa destruit, quisquis praesumit aut solvere quos religant, aut ligare quos solvunt. Quisquis ergo aliud sapit, anathema sit.» (Lib. I, cap. 25.)
5. Hoc modo, postquam Gregorius fundamentum suae fidei secundum priscum praedecessorum suorum pontificum morem, luculenter apostolicis thronis exposuit, [Col. 0090B] animadvertens se ideo a Domino super gentes et regna summum pontificem constitutum, ut, juxta illud propheticum (Jerem. I) , vitiorum radices evelleret, destrueret atque disperderet, sicque demum aedificaret, plantaretque virtutes, omnes consuetudines quas contra priscam traditionem apostolicam noviter pullulasse cognoverat, videlicet de ministris cantoribus, de laicis pontifici familiariter adhaerentibus, de titulandis praejudicialiter quibuslibet rebus, de contegendo dalmaticis apostolico feretro, [Col. 0090D] Norm., Reg. et Colb., de pastillatico, pro pallio, vel consecratione pontificum, et de non, etc. de pastillatico, et de non admittendis passim laicis ad ecclesiastici juris officium, pro pallio vel consecratione pontificum, primo quidem a Romanae Ecclesiae, postmodum vero collectis circumquaque positarum provinciarum episcopis, a totius sanctae universalis Ecclesiae [Col. 0090C] corpore segregavit, eaque sub interpositione terribilis anathematis, tam generaliter quam perpetualiter condemnavit.
6. Deinde in domo Domini, more sapientissimi Salomonis, propter musicae compunctionem dulcedinis, [Col. 0090D] Gemet., Antiphonarium concentum stud. Prius lectum ut in Colb. concentu. Utic. habet, Antiph. cantum, et per correctionem concentum. Reg., Antiph. cantorum. Antiphonarium centonem cantorum studiosissimus nimis utiliter compilavit; scholam quoque cantorum, quae hactenus eisdem institutionibus in sancta Romana Ecclesia modulatur, constituit; eique cum nonnullis praediis duo habitacula, scilicet alterum sub gradibus basilicae beati Petri apostoli, alterum vero sub Lateranensis patriarchii domibus fabricavit, ubi usque hodie lectus ejus, in quo recubans modulabatur, et flagellum ipsius, quo pueris minabatur, veneratione congrua cum authentico Antiphonario reservatur, [Col. 0090D] quae videlicet loca per praecepti seriem sub interpositione anathematis ob ministerii quotidiam utrobique gratiam subdivisit.
7. Hujus modulationis dulcedinem inter alias Europae gentes Germani seu Galli discere crebroque rediscere insigniter potuerunt, incorruptam vero tam [Col. 0091A] levitate animi, quia nonnulla de proprio Gregorianis cantibus miscuerunt, quam feritate quoque naturali, servare minime potuerunt. Alpina siquidem corpora, vocum suarum tonitruis altisone perstrepentia, susceptae modulationis dulcedinem proprie non resultant, quia bibuli gutturis barbara feritas, dum inflexionibus et repercussionibus mitem nititur edere cantilenam, natarali quodam fragore, quasi plaustra per gradus confuse sonantia rigidas voces jactat, sicque audientium animos, quos mulcere debuerat, exasperando magis ac obstrependo conturbat.
8. Hinc est quod hujus Gregorii tempore cum 48 Augustino tunc Britannias adeunte, per Occidentem quoque Romanae institutionis cantores dispersi, barbaros insigniter docuerunt. Quibus defunctis Occidentales [Col. 0091B] Ecclesiae ita susceptum modulationis organum vitiarunt, ut Joannes quidam Romanus cantor cum Theodoro aeque cive Romano, sed Eburaci archiepiscopo, per Gallias in Britannias [Col. 0091D] A sancto Vitaliano P. ordinatus est Theodorus, VII Kal. April., Dominica, ann. 668. Ita Beda, l. IV, c. l. BOLLAND. Vitalliano sit praesule destinatus, qui circumquaque positarum Ecclesiarum filios ad pristinam cantilenae dulcedinem revocans, tam per se, quam per suos discipulos multis annis Romanae doctrinae regulam conservavit.
9. Sed et Carolus noster patricius, rex autem Francorum, dissonantia Romani et Gallicani cantus Romae offensus, cum Gallorum procacitas cantum a nostratibus quibusdam naeniis argumentaretur esse corruptum, nostrique e diverso authenticum Antiphonarium probabiliter ostentarent, interrogasse fertur quis inter rivum et fontem limpidiorem aquam conservare [Col. 0091C] soleret? Respondentibus fontem prudenter adjecit: Ergo et nos qui de rivo corruptam lympham usque hactenus bibimus, ad perennis fontis necesse est fluenta principalia recurramus. Mox itaque duos suorum industrios clericos Adriano tunc episcopo dereliquit, quibus tandem satis eleganter instructis, Metensem metropolim ad suavitatem modulationis pristinae revocavit, et per illam, totam Galliam suam correxit.
Sed cum multa post tempora, defunctis his qui Romae fuerant educati, cantum Gallicanarum Ecclesiarum a Metensi discrepare prudentissimus regum vidisset, ac unumquemque ab alterutro vitiatum cantum jactantem adverteret: Iterum, inquit, redeamus ad fontem. Tunc regis precibus, sicut hodie quidam veridice [Col. 0091D] astipulantur, Adrianus papa permotus, duos in Galliam cantores misit, quorum judicio rex omnes quidem corrupisse dulcedinem Romani cantus levitate quadam cognovit, Metenses vero sola naturali feritate paululum quid dissonare praevidit. Denique usque hodie quantum Romano cantui Metensis cedit, tantum Metensi Ecclesiae cedere gallicanarum Ecclesiarum Germaniarumque cantus, ab his qui meram [Col. 0092A] veritatem diligunt comprobatur. Haec ergo per anticipationem retulerim, ne indiscussam Gallorum [Col. 0091D] Colb., Gemet. et Bigot., vanitatem. Utic., varietatem. Et superscribitur, levitatem. levitatem videar praeteriisse
11. Caeterum prudentissimus rector Gregorius, remotis a suo cubiculo saecularibus, clericorum sibi prudentissimos consiliarios familiaresque delegit, inter quos Petrum Diaconum coaetaneum suum, cum quo postea disputans, quatuor Dialogorum libros composuit; Aemilianum quoque notarium, qui quadraginta homilias Evangelii cum sociis suis [Col. 0091D] De exceptoribus harum homil. agit sanctus Gregorius in prologo earumdem ad secundum episc. [Col. 0092D] Taurom. BOLLAND. excepit; Paterium aeque notarium, qui ab eo secundicerius factus, ex libris ipsius aliqua utillima defloravit; et Joannem defensorem, qui ejus jussu in Hispanias cognitor destinatus, [Col. 0092D] Quartus fuit hujus civitatis episc., quo ejecto, intrusus est quidam Joannes. Vide Hist. Malacit., auct. Martino de Roa, cap. 12. In Mss. Norm. et Colb. legitur Malalitanae, pro Malacitanae. In Reg., Malanitanae. Januarium episcopum civitatis Malacitanae, ab episcopis suis compatriotis depositum, [Col. 0092B] sedi propriae restauravit, et depositores ejus cum eo qui in locum ejus obrepserat pari sententia condemnavit. Monachorum vero sanctissimos sibi familiares elegit, 49 inter quos Maximianum, monasterii sui abbatem, quem postea Syracusis episcopum fecit, eique per Siciliam vices suas commisit; Augustinum ejusdem monasterii sui praepositum, et Mellitum, per quos Anglorum gentes ad Christianismi gratiam convocavit; Marinianum ejusdem monasterii sui monachum, quem in Ravennati metropoli episcopum consecravit; Probum, quem subito abbatem spiritu revelante constituens, pro construendo xenodochio Jerosolymam destinavit; simulque Claudium [Col. 0092D] De eo lege Rubeum, lib. IV Hist. Ravenn. Classitanae civitatis abbatem, qui de Proverbiis, de Canticis canticorum, de Prophetis, de libris Regum, deque [Col. 0092C] Heptateucho, papa disputante, multa, licet non eodem sensu, composuit (Lib. XII, epist. 24) .
12. Cum quibus Gregorius diu noctuque versatus, nihil monasticae perfectionis in palatio, nihil pontificalis institutionis in Ecclesia dereliquit. Videbantur passim cum eruditissimis clericis adhaerere pontifici religiosissimi monachi, et in diversis professionibus habebatur vita communis, ita ut talis esset tunc sub Gregorio penes urbem Romam Ecclesia, qualem hanc fuisse sub apostolis Lucas, et sub Marco evangelista penes Alexandriam Philo commemorat.
13. Tunc rerum Sapientia Romae sibi templum visibiliter quodammodo fabricabat, et septemplicibus artibus, veluti columnis nobilissimorum totidem lapidum, apostolicae sedis atrium fulciebat. Nullus pontifici [Col. 0092D] famulantium, a minimo usque ad maximum, barbarum quodlibet in sermone vel habitu praeferebat, sed togata, Quiritum more, seu trabeata Latinitas suum Latium in ipso Latiali palatio singulariter obtinebat. Refloruerant ibi diversarum artium studia, et qui, vel sanctimonia, vel prudentia forte carebat, suo ipsius judicio subsistendi coram pontifice fiduciam non habebat.
[Col. 0093A] 14. Arcessebantur pontificalibus profundis consiliis prudentes viri, quos perhibui, potius quam potentes; et paupere philosophia intrinsecus quid potius aut potissimum in unoquoque negotio sequendum putaretur artificiosis argumentationibus rationabiliter inquirente, dives inertia, quae modo se de sapientibus pari sorte ulciscitur, prae cubiculi foribus despicabilis remanebat. Sola deerat interpretandi bilinguis peritia, et facundissima virgo Cecropia, quae quondam suae mentis acumina, Varrone caelibatum suum auferente, Latinis tradiderat, imposturarum sibi praestigia, sicut ipse in suis epistolis queritur, vindicabat.
15. Nemo laicorum, quodlibet palatii ministerium, vel ecclesiasticum patrimonium procurabat, sed omnia ecclesiastici juris munia ecclesiastici viri subibant, [Col. 0093B] nimirum laicis ad armorum solam militiam, vel agrorum curam continuam deputatis. Ob hoc se nonnulli procerum sub obtentu religionis primo tonsurare coeperunt. Quorum tergiversationi Mauricius imperator prudenter occurrens, data per Longinum Stratorem lege, praecepit ut quisquis fuisset publicis administrationibus implicatus, ei ad ecclesiasticum venire officium non liceret. Quam legem Gregorius super hoc valde laudavit, dicens: «Qui saecularem habitum deserens, ad ecclesiactica 50 officia venire festinat, non relinquere cupit saeculum, sed mutare.» (Lib. III, ep. 65.)
16. Verum, dum ad clericalem professionem tam ex ecclesiastica, quam ex saeculari quoque militia diversis occasionibus, quotidie pene innumerabilis [Col. 0093C] multitudo conflueret, pastor ad omnia providus, nequaquam eos ad ecclesiastici decoris officium, sed ad capiendum solummodo monachicum propositum suscipiendos esse censebat, dicens: «Multos ex ecclesiastica seu saeculari militia novimus ad omnipotentis Dei servitium festinare, ut, ab humana servitute liberi, in divino servitio videantur familiarius in monasteriis conversari. Quod si passim dimittimus, omnibus [Col. 0093D] Andeg., fugiendi ad ecclesiastici, vel saecularis juris dominium occasionem praebemus. fugiendi ecclesiastici vel saecularis juris dominium occasionem praebemus. Si vero festinantes ad omnipotentis Dei servitium incaute retinemus, illi invenimus negare quaedam, qui dedit omnia. Unde necesse est ut quisquis ex juris ecclesiastici vel saecularis militiae servitute ad Dei servitium converti desiderat, probetur prius in laico habitu constitutus, [Col. 0093D] et si mores ejus atque conversatio bono desiderio illius testimonium ferant, absque ulla retractatione servire in monasterio omnipotenti Deo permittatur, ut ab humano servitio liber recedat, qui in divino obsequio districtiorem subire appetit servitutem. Si autem et in monachico habitu secundum Patrum regulas [Col. 0094A] irreprehensibiliter fuerit conversatus, post praefixa sacris canonibus tempora, licenter jam ad quodlibet ecclesiasticum officium provehatur, si tamen illis non fuerit criminibus maculatus, quae in Testamento Veteri morte mulctantur.»
17. Sed, et [Col. 0093D] Sic dictum ex Gelasio I, ejus auctore. De additione facta verborum, Diesque nostros, etc., lege Bedam, lib. II Hist., cap. 1. Censet doctissimus Hugo Menardus, in nota 2 ad lib. Sacramentorum sancti Gregorii olim post haec verba, in unius libri volumine coarctavit, lectum fuisse, quod volumen librum Sacramentorum praetitulavit; nititurque testimonio Bernonis abbatis Augiensis, c. 1 libri de quibusdam rebus [Col. 0094D] ad missam spectantibus: unde, inquit, et in Vita ipsius legimus; Sed et Gelasianum, etc . . . , coarctavit, quod volumen, etc. Sed fortasse ultima illa verba sunt Bernonis, non Joannis Diaconi, Certe in ipsius Codd. mss. nihil simile legitur, nullaque supersunt abrasionis aut avalsionis vestigia. Gelasianum Codicem de missarum solemniis, multa subtrahens, pauca convertens, nonnulla vero superadjiciens, pro exponendis evangelicis lectionibus in unius libri volumine coarctavit. In canone apposuit: «Diesque nostros in tua pace dispone, atque ab aeterna damnatione nos eripi, et in electorum tuorum jubeas grege numerari.»
18. Stationes per basilicas vel beatorum martyrum coemeteria, secundum quod hactenus plebs Romana quasi eo vivente certatim discurrit, sollicitus ordinavit: [Col. 0094B] per quas et ipse simul discurrens, dum adhuc eloqui praevaleret, viginti homilias Evangelii coram Ecclesia diverso tempore declamavit; reliquas vero ejusdem numeri dictavit quidem, sed, lassescente stomacho languore continuo, aliis pronuntiandas commisit.
19. Sequebatur exercitus Domini ultra citraque Gregorium praeeuntem, et auditurae verbum doctrinae innumerabiles undique diversi sexus, aetatis ac professionis, voluntariae confluebant cohortes, quibus ille, utpote doctor coelestis militiae, cunctis duntaxat arma spiritalia suggerebat, pauperibus vero et advenis, qui pro conditione temporum Romam influxerant, quotidiana stipendia ministrabat.
20. Super corpora beatorum Petri et Pauli apostolorum [Col. 0094C] missarum solemnia celebrari decrevit, acquisitis numerosissimis olivetis, quorum summam in tabulis marmoreis prae foribus ejusdem basilicae 51 annotavit. Luminaria superaddidit, officia sedula deputavit. De sepultura juxta Ecclesiam, commodum sperare prohibuit. Septem ex defensoribus honore regionario decorandos indixit. Alleluia extra Pentecostes tempora dici ad missas fecit. Subdiaconos exspoliatos procedere statuit. Kyrie eleison cantari praecepit, et orationem Dominicam mox post canonem super hostiam censuit recitari.
21. De quibus cum postea quosdam murmurare sentiret, tanquam qui Constantinopolitanae Ecclesiae consuetudines sequeretur, piissimus Pater non dedignatus est reddere rationem, dicens: «Nos in nullo [Col. 0094D] horum aliam Ecclesiam secuti sumus. Nam ut Alleluia hic [Col. 0094D] Mabill. et Gussanv., non diceretur. Tollenda est necessario negatio; alioquin Gregorius non responderet querelis de introducto cantico Alleluia. diceretur, de Jerosolymorum Ecclesia ex beati Hieronymi traditione, tempore beatae memoriae Damasi papae, traditur tractum; et ideo magis in hac sede illam consuetudinem amputavimus, quae hic a Graecis fuerat tradita. Subdiaconos autem, ut spoliatos [Col. 0095A] procedere facerem, antiqua consuetudo Ecclesiae fuit, sed placuit cuidam nostro pontifici, nescio cui, qui eos vestitos procedere praecepit. Nam Siciliae Ecclesiae, nunquid traditionem a Graecis acceperunt? Unde ergo habent hodie ut subdiaconi in lineis tunicis procedant, nisi quia hoc a matre sua Romana Ecclesia perceperunt? Kyrie eleison autem nos neque diximus neque dicimus, sicut a Graecis dicitur, quia in Graecia omnes simul dicunt, apud nos vero a clericis simul dicitur, a populo respondetur. Et totidem vicibus etiam Christe eleison dicitur, quod apud Graecos nullomodo dicitur. In quotidianis autem missis alia quae dici solent tacemus, tantummodo Kyrie eleison, et Christe eleison dicimus, ut in his deprecationis vocibus paulo diutius occupemur. Orationem [Col. 0095B] vero Dominicam idcirco mox post precem dicimus, quia mos apostolorum fuit ut ad ipsam solummodo orationem oblationis hostiam consecrarent. Et valde mihi inconveniens visum est ut precem quam scholasticus composuerat super oblationem diceremus, et ipsam traditionem quam Redemptor noster composuit super ejus corpus et sanguinem non diceremus. Sed et Dominica oratio apud Graecos ab omni populo dicitur, apud nos vero a solo sacerdote cantatur. In quo ergo Graecorum consuetudines secuti sumus, qui aut veteres nostras reparavimus, aut novas et utiles constituimus, in quibus tamen alios [Col. 0095D] Editi, comprobamur, repugnantibus Mss. et contra sancti Gregorii mentem. non probamur imitari? Ergo vestra charitas, cum occasio dederit ut ad Catanensem civitatem pergat, vel in Syracusana Ecclesia, eos quos credit aut intelligit, quia de hac [Col. 0095C] re murmurare potuerunt, facta collocutione, doceat, et quasi alia ex occasione eos instruere non desistat. Nam de Constantinopolitana Ecclesia quod dicunt, quis eam dubitet sedi apostolicae esse subjectam? Quod et piissimus dominus imperator, et frater noster ejusdem civitatis episcopus assidue profitentur; tamen si quid boni, vel ipsa, vel altera Ecclesia, habet, ego et minores meos, quos ab illicitis prohibeo, in bono imitari paratus sum. Stultus est enim qui in eo se primum existimat, ut bona quae viderit discere contemnat.» (Lib. IX, ep. 12.)
22. Tantae hospitalitatis Gregorius in ipso etiam patriarchio permansit, ut exceptis his quos, tam per diversas regiones quam Romae quoque Langobardorum 52 perfidiae gladios fugientes, ecclesiastica stipe [Col. 0095D] misericorditer nutriebat, ad mensam suam quotidie peregrinos quoslibet invitaret. Inter quos die quadam unus accessit, in cujus manibus dum ipse ex humilitatis ministerio aquam fundere vellet, conversus urceum accepit, sed repente eum in cujus manibus aquam fundere voluerat non invenit. Cumque hoc factum secum ipse miraretur, eadem nocte Dominus ei per visionem dixit: «Caeteris diebus me in membris meis, hesterno autem die me in memetipso suscepisti.»
[Col. 0096A] 23. Alio quoque tempore idem Gregorius, juxta consuetudinem suam, praecepit sacellario ut duodecim peregrinos ad prandium invitaret. Qui pergens jussa complevit, eosque ad mensam pariter [Col. 0095D] Bigot. et Utic., invitavit, Porro hic sacellarius, [Col. 0096D] seu potius saccellarius, dicitur, qui sacculos ad eleemosynam servat; sed thesaurarius. Apud sanctum Antonium scribitur saccellarius. ordinavit. Dum autem simul discumberent, intuens papa, tredecim numeravit; et accersito sacellario, cur contra jussionem suam tertium decimum invitare praesumpserit inquisivit. Ille obstupefactus, convivantes peregrinos curiosius numeravit, et duodecim solos inveniens, veluti securus respondit: «Crede mihi, honorabilis Pater, non sunt nisi duodecim, sicut ipse jussisti.» Ergo dum convictus saepius duodecim identidem numeraret, ac tertium decimum quem solus papa videre poterat, non videret, animadvertit spiritualis Pater Gregorius virum propius discumbentem [Col. 0096B] vultus crebro convertere, et nunc adolescentem, nunc vero vetulum veneranda quadam canitie simulare. Finito convivio, duodecim quidem abire permisit; tertium decimum vero manu suscipiens, in cubiculum suum induxit, vehementer adjurans ut ei se nomenque suum simpliciter prodere dignaretur. Qui respondens, dixit: «Et cur interrogas de nomine meo, quod est mirabile? Verumtamen scito, memoria recognoscens, quia ego sum naufragus ille qui quondam veni ad te, quando scribebas in cella monasterii tui ad clivum Scauri, cui dedisti duodecim numismata, et argenteam scutellam, quam tibi miserat cum infusis leguminibus beata Silvia mater tua. Et hoc tibi pro certo sit cognitum, quia ab illo die quo mihi haec hilari animo tribuisti, destinavit te Dominus fieri [Col. 0096C] praesulem sanctae suae Ecclesiae, pro qua et proprium sanguinem fudit, et esse te successorem atque vicarium apostolorum principis Petri, cujus et virtutem imitatus es cum substantiam offerentium divideret, prout cuique opus erat.» Haec audiens Gregorius dixit: «Et tu quomodo nosti quod tunc me Dominus praeesse sanctae Ecclesiae suae destinarit?» At ille inquit: «Quoniam ego angelus ejus sum, et tunc ab eo ad tuum inquirendum propositum destinatus.» Tunc Gregorius, quia nondum manifeste viderat angelum, prorsus expavit, sibique hunc taliter dicentem audivit: «Ne timeas, neque formides, ecce enim misit me Dominus, ut sim tibi custos, quandiu fueris in isto mortali saeculo, quatenus quamcunque rem petieris, per me apud eum fiducialiter valeas impetrare.» [Col. 0096D] Illico Gregorius in faciem suam corruit, dicens: «Si propter pusillum meae parvitatis munusculum tanta mihi retribuit omnipotentissimus Dominus, ut et pontificem me sanctae suae Ecclesiae faceret, et custodem mihi suum angelum deputaret, quanta putem mihi restitui, si in praeceptis ejus totis viribus permanens, 53 plura studuero de pluribus erogare?»
24. Igitur incipiens tantum largior esse de collato temporali commodo, quantum certior de recipiendo praemio sempiterno, cunctorum patrimoniorum praediorumque [Col. 0097A] reditus ex [Col. 0097D] A Graeco πτυχίς, significat vestium, chartarum, et aliorum quae complicantur singulas plicaturas, folia et laminas. MABILL. —Hic libellus est in quo reditus ecclesiastici annotabantur, et quid singulis indigentibus erogaretur. De hac voce, vide epist. 40 lib. VII, ind. 2. Gelasiano polyptyco, cujus nimirum studiosissimus videbatur pedissequus, [Col. 0097D] In Colb., aggregavit; in Reg., adhaerere. In Utic., verbo adaeravit superscribitur vel erogavit. adaeravit, eorumque pensionibus in auro argentoque (collatis omnibus ordinibus ecclesiasticis, vel palatinis, monasteriis, ecclesiis, coemeteriis, diaconiis, xenodochiis urbanis, vel suburbanis) quot solidi [Col. 0097D] Abest singulis a Mss. Norm. singulis quater in anno distribuerentur, Pascha scilicet, natali apostolorum, natali sancti Andreae, natalitioque suo, per polyptychum quo hactenus erogatur indixit.
25. Extra quos primo Dominicae resurrectionis diluculo in basilica quondam doctissimi papae Vigilii, juxta quam consuetudinaliter habitabat, ad impertiendum pacis osculum residens, cunctis episcopis, presbyteris, diaconibus, aliisque [Col. 0097D] Id est, viris in dignitatibus constitutis ab ἀξίωμα, [Col. 0098D] dignitas. Non raro Joannes Diaconus usurpat verba Graeca. axiomaticis aureos erogabat. Natalitio vero apostolorum, vel suo, mistos [Col. 0097B] solidos offerens, peregrina nihilominus vestimenta donabat.
26. Omnibus omnino Kalendis, pauperibus generaliter easdem species quae congerebantur ex reditibus erogabat: et suo tempore frumentum, suo vinum, suo caseum, suo legumen, suo lardum, suo [Col. 0098D] Colb., Gemet. et Big., manducalia, quod etiam olim in Utic. legebatur. manducabilia animalia, suo pisces vel oleum paterfamilias Domini discretissime dividebat. Pigmenta vero aliaque [Col. 0098D] Colb., Gemet. et Bigot., ditiora. Utic. utramque lectionem servat. delicatiora commercia primoribus honorabiliter offerebat, ita ut nihil aliud quam communia quaedam horrea, communis putaretur Ecclesia.
27. Tribus millibus ancillis Dei, quas Graeci monastrias vocant, quindecim libras auri pro lectisterniis dedit, eisque pro quotidianis stipendiis octoginta [Col. 0097C] libras annualiter conferebat. De quibus Theoctistae patriciae scribens: «Harum, inquit, talis vita est, atque in tantum lacrymis et abstinentia districta, ut credamus quia si ipsae non essent, nullus nostrum jam per tot annos in loco hoc subsistere inter Langobardorum gladios potuisset.» (Lib. VI, ep. 26.)
28. Quotidianis quibusque diebus per omnium regionum vicos vel compita, infirmis seu qualibet corporis parte debilibus cocta stipendia per constitutos veredarios emittebat. Verecundioribus vero, antequam ipse cibum caperet, a mensa sua benedictionis apostolicae ostiatim dirigere curabat scutellam, ita ut neminem prorsus exciperet misericordissimi benevolentia provisoris, quem ad fidem traxerat omnipotentis cognitio Creatoris.
[Col. 0097D] 29. Horum dum quemdam pauperem in angustis [Col. 0098D] Ἀνδρών, locus in quo soli viri degunt; hinc androna formatum. BOLL. andronarum recessibus a vespillionibus inveniri mortuum contigisset, aestimans eum stipis inopia [Col. 0098D] defecisse. periisse, ita per aliquot dies, ut dicitur, a missarum celebratione vacando, tristatus est, tanquam [Col. 0098A] si eum propriis manibus, quod dictu nefas est, peremisset.
30. Exstat usque hodie in sacratissimo Lateranensis palatii scrinio hujus confectum temporibus chartaceum praegrande volumen, in quo communis sexus cunctarum aetatum ac professionum nomina tam Romae quam per suburbana civitatesve vicinas, necnon longinquas maritimas urbes degentium, 54 cum suis cognominibus, temporibus, et remunerationibus expressius continentur. Quorum summam, ne videlicet fastiditus transiliar, ego transferre diffugio, meique lectoris oculum ad illius venerandi scrinii plenitudinem, cujus ipse pene in cunctis auctoritatem, papa largiente, secutus sum, transmitto.
31. Praeterea cum Arianorum basilica in regione [Col. 0098B] urbis hujus quae Suburra dicitur clausa usque ad Gregorii pontificatus tempora remansisset, placuit ei ut in fide catholica, introductis illuc beati Sebastiani et sanctae Agathae martyrum reliquiis, dedicari debuisset, quod factum est. Nam cum magna populi multitudine Gregorius laudes canendo perveniens, basilicam praefatam ingressus est; cumque venerabilis pontifex jam missarum solemnia celebraret, ac propter ejusdem loci angustias populi se turba comprimerent, quidam ex his qui extra sacrarium stabant, porcum subito inter suos pedes, huc et illuc discurrere senserunt. Quem dum unusquisque sentiret, et juxta se stantibus indicaret, idem porcus ecclesiae januas petiit, et omnes, per quos transiit, in admirationem convertit; sed videri nil potuit, quamvis sentiri potuisset. [Col. 0098C] Quod idcirco divina pietas ostendit, ut cunctis patesceret quia veniente cum reliquiis sanctorum Gregorio, de loco eodem immundus habitator exiret.
32. Peracta igitur missarum celebratione, papa cum plebe recessit; sed adhuc nocte eadem magnus in ejusdem Ecclesiae tectis strepitus factus est, ac si in ea aliquis errando discurreret. Sequenti autem nocte gravior sonitus excrevit, cum subito tantus terror insonuit, ac si omnis ecclesia illa a fundamentis fuisset eversa, et protinus recessit, ac nulla illic ulterius inquietudo antiqui hostis apparuit; sed per terroris sonitum, quem fecit, innotuit a loco quem diu tenuerat quod per invocationem Gregorii coactus exibat. Post paucos vero dies in magna serenitate [Col. 0098D] aeris super altare ejusdem ecclesiae nubes coelitus descendit, suoque illud velamine operuit, omnemque ecclesiam tanto terrore ac suavitate odoris implevit, ut, patentibus januis, nullus illic praesumeret intrare, et sacerdotes atque custodes, vel hi qui ad celebranda missarum solemnia venerant, et rem videbant, [Col. 0099A] ingredi minime poterant, et suavitatem mirifici odoris trahebant. Die vero alia in ea lampades sine lumine sunt accensae. Post paucos iterum dies cum, expletis missarum solemniis, exstinctis lampadibus, custos ex eadem [Col. 0099D] Bigot. et Utic., basilica. ecclesia egressus fuisset, post paululum intravit, et lampades quas exstinxerat lucentes reperit, quas negligenter exstinxisse se credidit, atque eas jam sollicitius exstinxit, qui exiens ecclesiam clausit. Sed post horarum trium spatium regressus, lucentes lampades quas exstinxerat invenit, ut videlicet ex ipso lumine aperte claresceret, quia per beatum Gregorium locus ille de tenebris ad lucem venisset.
33. Sed cum Gregorius pro convertendis Anglis Saxonibus, quemadmodum in monachatu suo proposuerat, assiduis cogitationum fluctibus [Col. 0099D] Mss., argueretur. urgeretur, [Col. 0099B] mox ubi, Ecclesiae statu composito, [Col. 0099D] Imo sextum, etsi Mss. Codices habeant quartum. quartum 55 sui pontificatus annum intravit, Augustinum cum aliis domus suae [Col. 0099D] In Reg. omittitur, monasterii. Colb. et Norm., Britannias. monasterii monachis in Britanniam evangelizandi gratia destinavit. [Col. 0099D] Utic., qui iter suscipientes. Qui susceptae peregrinationis, post dies aliquot, inerti taedio praegravati, redire domum potius quam barbaram, feram, incredulamque gentem, cujus ne linguam quidem intelligerent, adire decreverunt. Nec mora, Augustinum, quem eis episcopum consecrandum, si ab Anglis exciperentur, indixerat, Romam remittunt, summum praesulem deprecantes ut tam laboriosam, tam incertam, tamque periculosam peregrinationem sibi nuper impositam removeret, et ad suos reverti permitteret. Quibus ille rescripsit, dicens:
[Col. 0099C] 34. «Gregorius episcopus, servus servorum Dei, servis Domini nostri Jesu Christi. Quia melius fuerat bona non incipere, quam ab his quae coepta sunt cogitatione retrorsum redire, summo studio, dilectissimi Filii, oportet ut opus bonum quod coepistis, auxiliante Domino, compleatis. Nec labor vos ergo itineris, nec maledicorum hominum linguae deterreant, sed omni instantia, omnique fervore, quae inchoastis, Deo auctore, peragite, scientes quod laborem magnum major aeternae retributionis gloria consequetur. Remeanti autem Augustino praeposito vestro, quem et abbatem vobis constituimus, in omnibus humiliter obedite, scientes vestris animabus per omnia profuturum quidquid a vobis fuerit in ejus admonitione [Col. 0099D] completum. Omnipotens Deus sua vos gratia protegat, [Col. 0099D] Edit. Vatic., Gussanv., Mabill., et nostri laboris, contradicentibus Mss. et orationis serie, qua liquet Gregorium nullam sibi laboris apostolici partem prae [Col. 0100D] modestia tribuere: quatenus etsi vobiscum laborare nequeo. et vestri laboris fructum in aeterna me patria videre concedat, quatenus et si vobiscum laborare nequeo, simul in gaudio retributionis inveniar, quia laborare scilicet volo.» (Lib. VI, epist. 51.)
35. His exhortationibus Augustinus cum fratribus [Col. 0100A] roboratus, per Aetherii Arelatensis vatis, perque aliorum episcoporum Galliae, regumque quibus eos piissimus Pater propriis litteris commendarat, hospitia, Britanniam petiit, et ad [Col. 0100D] Gemet. cum Bigot. et Colb., Edilbertum, Utic., Adelbertum. Edelbertum regem Cantuariorum veniens, Dei cooperante gratia, non solum licentiam praedicandi, verum etiam victus et mansiones in civitate Dorovernensi, quae erat regni ejus metropolis, facile impetravit. Ad quam Augustinus cum sociis, praelata cruce, seu Salvatoris imagine, appropinquans cecinit, dicens: «Deprecamur te, Domine, in omni misericordia tua, ut auferatur furor tuus iraque tua a civitate ista, et a domo sancta tua, quoniam peccavimus.» Praedicantibus autem eis, et in nomine Jesu miracula facientibus, crediderunt multi, et baptizati sunt, mirantes innocentis vitae [Col. 0100B] simplicitatem, complectentesque dulcedinem coelestis doctrinae.
36. Quapropter Augustinus Arelas venit, et secundum Gregorii Jussionem ab [Col. 0100D] Legendum Virgilio, qui tunc Arelatensis erat episcopus. Aetherius vero Lugdun. Errori occasionem praebuit Beda, l. I Hist., c. 27. Aetherio episcopus consecratus, in Britanniam remeavit; illicoque per Laurentium presbyterum, et Petrum monachum papae Gregorio conversionem gentis Anglorum, seque consecratum innotuit, suggerens ut sibi mitteret plurimos verbi ministros, eo quod messem quidem multam haberet, operarios autem paucos.
37. Quibus relationibus Gregorius in Christo laetificatus, misit Augustino plurimos verbi ministros, 56 in quibus praecipui erant Mellitus, Justus, Paulinus, et [Col. 0100D] Andeg., Erufin. Utic., Rufinus. Reg., Rufianus. Rufinianus; et per eos universa quae ad cultum erant Ecclesiae necessaria, vasa videlicet [Col. 0100C] sacra, et vestimenta altarium, ornamenta ecclesiastica, vestimenta clericalia, apostolorum et multorum sanctorum reliquias, et Codices multos. Misit ei et pallium, jubens ut sub metropoli sua Cantiae duodecim episcopos ordinaret, ad Londoniam et Eburacam singulos episcopos mitteret, qui sub se duodecim nihilominus episcopos consecrantes, pallium ab apostolica sede perciperent, et post Augustini obitum ipse inter eos primus haberi debuisset, qui prius consecrari meruisset. Praecepit quoque ut in Anglorum gente idolorum fana non destrueret, sed sanctificatis aquis respersa in basilicas dedicaret. Et quia solebant Saxones in sacrificio daemonum boves multos occidere, jussit ut in die dedicationis, vel natalitiis sanctorum martyrum, quorum reliquiae illic ponerentur, [Col. 0100D] tabernacula sibi circa easdem ecclesias, quae ex fanis commutatae sunt, de ramis arborum facerent, et religiosis conviviis solemnitates debitas celebrarent. Et quia super quibusdam capitulis Augustinus eum interrogans, qualiter episcopus cum suis conversari deberet clericis, requisivit, doctor humillimus [Col. 0101A] inter caetera sic rescripsit: «Quia tua fraternitas, monasterii regulis erudita, seorsum vivere non debet a clericis suis, in Ecclesia Anglorum, quae nuper, auctore Deo, ad [Col. 0101D] Vulgati, conversa est. fidem perducta est, hanc debet conversationem instituere, quae in initio nascentis Ecclesiae fuit patribus nostris, in quibus nullus eorum ex his quae possidebant aliquid suum esse dicebat, sed erant illis omnia communia.» Cum una sit fides, cur super missarum celebratione Gallicana Ecclesia Romana discordet Augustino quaerenti Gregorius ait: «Novit tua fraternitas Romanae Ecclesiae consuetudinem, in qua se meminit enutritam. Sed mihi placet ut sive in Romana, sive in qualibet Ecclesia aliquid invenisti, quod plus omnipotenti Deo possit placere, sollicite eligas, et in Anglorum Ecclesia, quae adhuc nova est ad fidem, institutione praecipua [Col. 0101B] quae de multis Ecclesiis colligere potuisti, infundas. Non enim pro locis res, sed pro bonis rebus loca amanda sunt. Ex singulis ergo quibusque Ecclesiis, quae pia, quae religiosa, quae recta sunt, eligas, et haec quasi in vasculo collecta, apud Anglorum mensam in consuetudinem vertas.» Interrogatus etiam quomodo ea quae fures de ecclesiis abstulerint reddere debeant, mitissimus Pater: «Absit, inquit, ut ecclesia cum augmento recipiat quod de terrenis rebus videtur amittere, et lucra vana requirere.» Sane requisitus ab eodem Augustino usque ad quotam generationem fideles debeant copulari, Gregorius dispensatorie sic rescripsit: «Quaedam terrena lex in Romana republica permittit ut sive frater et soror, [Col. 0101C] seu duorum fratrum germanorum, vel duarum sororum filius et filia misceantur. Sed experimento didicimus ex tali conjugio sobolem non posse succrescere, [Col. 0101D] Haec desunt in Bigot. et Utic., ubi post succrescere immediate sequitur: unde, etc. et sacra lex prohibet cognationis turpitudinem revelare. Unde necesse est ut jam tertia, vel quarta generatione generatio fidelium licenter sibi jungi debeat. Nam [Col. 0101D] Norm., nam a secunda. Andegav., nam secundam. in secunda, 57 quam praediximus, omnimodo debet abstinere.» (Lib. XI, epist. 64.)
38. Verum post multum temporis a Felice Messanae Siciliae praesule requisitus utrum Augustino scripsisset ut Anglorum quarta generatione contracta matrimonia minime solverentur, humillimus Pater Gregorius inter caetera talem reddidit rationem: «Quod scripsi Augustino, Anglorum gentis episcopo, alumno videlicet, [Col. 0101D] Plurimi Edit., ut recordor nostro. Ipsis suffragantur Colb. et Reg. Sequimur tres Mss. Norm. et [Col. 0102D] Bolland. Edit. ut recordatus es, tuo, de sanguinis conjunctione, [Col. 0101D] ipsi et Anglorum genti, quae nuper ad fidem venerat, [Col. 0102D] Turon., ne ab uno quod. ne a bono quod coeperat metuendo austeriora recederet, specialiter et non generaliter caeteris me scripsisse cognoscas. Unde et mihi testis omnis Romana civitas existit, nec ea intentione haec illis scriptis mandavi, ut postquam firma radice fuerint in fide solidati, si infra propriam consanguinitatem inventi fuerint, non separentur, aut infra affinitatis lineam, id est usque ad septimam generationem jungantur; [Col. 0102A] sed adhuc illos neophytos existentes, saepissime eos prius illicita docere [Col. 0102D] Abest vitare a Norm., Reg. et Colb. vitare, et verbis ac exemplis instruere, et quae post de talibus egerint, rationabiliter ac fideliter excludere oportet. Nam juxta Apostolum, qui ait: Lac vobis potum dedi, non escam (I Cor. III, 2) , [Col. 0102D] Andeg., ita. ista illis modo, non posteris, ut praefixum est, temporibus tenenda [Col. 0102D] Utic., indiximus. indulsimus, ne bonum quod infirma adhuc radice plantatum erat [Col. 0102D] Andeg., cum Colb. et Norm., exureretur. erueretur, sed coeptum aliquantulum firmaretur, et usque ad perfectionem custodiretur.» (Lib. XIV, epist. ult.) Haec ergo idcirco perstringenda curavi, ut hi qui occasione novae dispensationis illicita matrimonia contrahunt, eruditissimum papam Gregorium non regulariter quartae generationis copulam censuisse, imo venialiter simulque temporaliter permisisse cognoscant. [Col. 0102B] Cujus nimirum precibus Deus omnipotens tantam Augustino ejusque sociis faciendorum signorum gratiam contulit, ut verbum vitae quod ore praedicabant signorum efficacia confirmarent. Unde factum est ut paucis elabentibus annis, etiam caeteri Saxoniae reges ad Christi Domini fidem per discipulos ejus accederent.
39. De cujus gentis conversione, simulque miraculorum prodigiis quae ibidem fiebant, ita Gregorius in libris Moralibus perhibet, dicens: «Ecce lingua Britanniae, quae nihil aliud noverat quam barbarum frendere, jamdudum in Dei laudibus Hebraea coepit verba resonare. Ecce quondam tumidus, jam substratus sanctorum pedibus servit Oceanus, ejusque barbaros motus, quos terreni principes edomare ferro [Col. 0102C] nequiverant, hos pro divina formidine sacerdotum ora simplicibus verbis ligant; et qui catervas pugnantium infidelis nequaquam metuerat, jam nunc fidelis humilium linguas timet. Quia enim perceptis coelestibus verbis, clarescentibus quoque miraculis, virtus ei divinae cognitionis infunditur, ejusdem divinitatis terrore refrenatur; ut prave agere metuat, ac totis desideriis ad aeternitatis gratiam pervenire concupiscat.» (Lib. XXVII Mor., n. 21.) Eulogio quoque, patriarchae Alexandrino, de doctrina suae Ecclesiae, conversione haereticorum, concordiaque fidelium plausibilia referenti, Gregorius ita rescripsit: «Quoniam in bonis quae agitis, scio quod et aliis congaudetis, vestrae quoque 58 gratiae vicem reddo, quia dum gens Anglorum, in mundi angulo posita, in [Col. 0102D] cultu lignorum ac lapidum perfida nunc usque remaneret, ex vestrae mihi orationis adjutorio placuit ut ad eam monasterii mei monachum in praedicationem transmittere, Deo auctore, debuissem; qui, data a me licentia, a Germaniarum episcopis episcopus factus, cum eorum quoque solatiis ad praedictam gentem in finem mundi perductus est. Et jam nunc de ejus salute et opere ad nos scripta pervenerunt, quia tantis miraculis, vel ipse, vel hi qui cum eo [Col. 0103A] transmissi sunt, in gente eadem coruscant, ut Apostolorum virtutes in signis quae exhibent imitari videantur. In solemnitate autem dominicae nativitatis, quae [Col. 0103D] Utic., quae hac prima. prima indictione transacta est, plusquam decem millia Angli ab eodem nuntiati sunt fratre et coepiscopo nostro baptizati. Quod idcirco narravi, ut cognoscatis quid in Alexandrino populo loquendo, et quid in mundi finibus agitis orando. Vestrae enim orationes sunt in loco ubi non estis, quarum operationes sanctae monstrantur in eo loco, ubi estis.» (Lib. VIII, epist. 30.)
40. Nihilominus eidem Augustino super eisdem miraculis inter alia scribit, inquiens: «Scio quia omnipotens Deus per dilectionem tuam in gentem, [Col. 0103D] Colb., Gemet. ac Bigot., quam elegit, ut voluit. quam eligi voluit, magna miracula ostendit. Unde necesse est ut de eodem dono coelesti, et timendo [Col. 0103B] gaudeas, et gaudendo pertimescas: gaudeas videlicet, quia Anglorum animae per exteriora miracula ad interiorem gratiam pertrahuntur; pertimescas vero, ne inter signa quae fiunt infirmus animus in sui praesumptione se elevet, ut unde foras per honorem tollitur, inde per inanem gloriam intus cadat, etc.» (Lib. XI, epist. 28.)
41. Quae autem de Gregorii miraculis penes easdem Anglorum Ecclesias vulgo leguntur. omittenda non arbitror, ne studiosi lectoris animus, aut defraudasse pertinaciter, aut negligenter praeteriisse me [Col. 0103D] Andeg., cognitioni congruae. Gemet., cognitioni congrua. Big. et Utic., cognitione congrua. cognitionem congruam suspicetur. Matrona quaedam beato Gregorio, per stationes publicas missarum solemnia celebranti, solitas oblationes obtulerat. Cui post mysteria traditurus, cum diceret: Corpus Domini [Col. 0103C] nostri Jesu Christi conservet animam tuam, lasciva subrisit. Ille continuo dexteram ab ejus ore convertens, partem illam dominici corporis super altare deposuit. Expletis vero missarum solemniis, matronam coram populo inquisivit quam ob rem corpus dominicum susceptura ridere praesumpserit. At illa diu mussitans, tandem prorupit, quia panem, inquiens, quem propriis manibus me fecisse cognoveram, tu corpus dominicum perhibebas. Tunc Gregorius, pro incredulitate mulieris, cum tota plebe se in orationem prostravit; et post paululum surgens, particulam panis quam super altare posuerat, carnem factam reperit: quam coram cunctis incredulae matronae demonstrans, ad credulitatis gratiam tam illam revocare potuit, quam totum populum confirmare [Col. 0103D] curavit. Rursus itaque in orationem cum eisdem prostratus, carnis frustum in panis primordia reformavit.
42. Alio quoque tempore vir Dei Gregorius, miraculum pene huic simile perpetravit. Nam cum, petentibus quibusdam occidentalibus per legatos, 59 in singulis pyxidibns sub nominibus petitorum martyrum [Col. 0103D] In Colb. et Norm. semper scribitur, prandeum. Brandeum, Isidoro zonarum genus, velum est quo corpus defuncti, vel sacrae reliquiae teguntur. MABILL. brandeum solito more concludens, desuper [Col. 0104A] sigillasset, legatis largitus est. Illi susceptas reliquias veneratione congrua deferentes, postquam quaedam itineris milliaria consumpserunt, stulte se tantum viaticum confecisse murmurare coeperunt, si nesciant utrum sanctorum ossa an magis carnes a Romano pontifice suscepissent. Itaque communi consilio, remoto pontificali signaculo, reseratisque pyxidibus, particulas brandei repererunt. Mox ad urbis moenia cum furore nimio revertentes, per archidiaconum a Gregorio delusos fuisse, ut pro reliquiis vilem pannum susciperent, flebiliter querebantur, dicentes dominos suos pulcherrimis palliis abundare, ac per hoc Romanorum vilibus brandeis non egere. Forte tunc Gregorius missarum solemnia celebrabat. Quibus expletis, ab eisdem legatis brandeum coram [Col. 0104B] cunctis recipiens, super altare composuit, seque cum omnibus in orationem dedit, ut Deus omnipotens utrum quod a liminibus apostolorum de more transmissum est pro reliquiis martyrum venerari deberet quantocius indicaret. Deinde ab oratione surgens, incredulos legatos propius astare praecepit. Cultellum petiit, [Col. 0104D] Sanctus Gregorius, lib. IV, epist. 30, refert sanctum Leonem, dum Graeci quidam dubitarent, brandeum forficibus, incidisse, et ex ipsa incisione sanguinem effluxisse. more sanctissimi papae Leonis, brandeum pupugit, de cujus punctionibus sanguis protinus emanavit. Quo miraculo tam legati confusi, quam omnes qui aderant tremefacti, jussu Gregorii cum eo terrae prostrati sunt, nec ante ab oratione cessaverunt, quam cuncta brandeorum foramina divinitus clauderentur.
43. Quidam praeterea divitum Romanorum, relicta conjuge, fuerat a Romano pontifice communione [Col. 0104C] privatus. Quod ille molestissime ferens, et auctoritatem tanti pontificis evacuare non praevalens, magorum suffragia requisivit. Qui, magnis muneribus persuasi, posse se suis carminibus agere ut, immisso daemone, tandiu caballus pontificis vexaretur quousque cum sessore suo periclitaretur, fiducialiter promiserunt. Hac incestus judex pollicitatione laetatus, magos juxta viam qua pontifex ad stationem profecturus erat in edito stare permisit, ut videre transeuntes, non videri a transeuntibus possent. Cumque magi ex planetatorum mappulatorumque processionibus magnum pontificem cognovissent, immisso daemone, tam fortiter ejus equum vexari fecerunt, ut nunquam a sessore sive a stratoribus teneri posse putaretur. Tunc Gregorius, revelante Spiritu sancto, daemoniacam submissionem cognoscens, sancto crucis [Col. 0104D] signaculo, tam caballum a praesenti rabie liberavit, quam maleficos ex latente culmine jubens deponere, perpetua caecitate multavit. Quos reatum suum suggestione incesti judicis confitentes, ac post multum temporis ad sacri baptismatis gratiam venientes, luminibus quidem, [Col. 0104D] Colb., Reg., Utic. et Big., ne magicam. Gemet. ac And., ne magiam. ne magica relegerent, reddere noluit, eos tamen ecclesiastica stipe nutriri praecepit.
44. Legitur etiam penes easdem Anglorum Ecclesias, [Col. 0105A] quod Gregorius per forum Trajani, quod ipse quondam pulcherrimis aedificiis venustarat, procedens, judicii ejus quo viduam consolatus fuerat recordatus [Col. 0105D] Big., miseratus sit. atque miratus sit: quod scilicet sicut a prioribus traditur, ita se habet. Quodam 60 tempore, Trajano ad imminentis belli procinctum festinanti vehementissime, vidua quaedam processit flebiliter dicens: Filius meus innocens, te regnante, peremptus est; obsecro ut, quia eum mihi reddere non vales, sanguinem ejus legaliter vindicare digneris. Cumque Trajanus, si sanus reverteretur a praelio, hunc se vindicaturum per omnia responderet, vidua dixit: Si tu in praelio mortuus fueris, quis mihi praestabit? Trajanus dixit: Ille qui post me imperabit. Vidua dixit: Et tibi quid proderit, si alter mihi justitiam fecerit? Trajanus respondit: Utique nihil. Et [Col. 0105B] vidua: Nonne, inquit, melius tibi est ut tu mihi justitiam facias, et tu pro hoc mercedem tuam recipias, quam alteri hanc transmittas? Tunc Trajanus ratione pariter pietateque commotus, equo descendit, nec ante discessit quam judicium viduae per semet imminens profligaret. Hujus ergo mansuetudinem judicis asserunt Gregorium recordatum ad sancti Petri apostoli basilicam pervenisse; ibique tandiu super errore tam clementissimi principis deflevisse, quousque responsum sequenti nocte cepisset, se pro Trajano fuisse auditum, tantum pro nullo ulterius pagano preces effunderet. Sed cum de superioribus miraculis Romanorum sit nemo qui dubitet, de hoc quod apud Saxones legitur, hujus precibus Trajani [Col. 0105D] Colb., Andeg. et Norm., Trajani anima . . . . . liberata . . . dubitare videntur. animam ab inferni cruciatibus liberatam, ob id vel maxime dubitari [Col. 0105C] videtur, quod tantus doctor nequaquam praesumeret pro pagano prorsus orare; qui quarto Dialogorum suorum libro docuerit eamdem causam esse cur non oretur a sanctis in futuro judicio pro peccatoribus aeterno igne damnatis; quae nunc etiam causa est ut non orent sancti homines pro hominibus infidelibus impiisque defunctis; non advertentes quia non legitur pro Trajano Gregorium exorasse, sed tantum flevisse. Sic enim cum non oraverit Gregorius, plangendo potuit exaudiri, sicuti Moyses cum dolendo taceret, potuit clamasse videri, cui Dominus tacenti labiis: Quid clamas, inquit, ad me (Exod. XIV, 15) ? Nimirum Deus omnipotens corda renesque scrutatur, et frequenter ea misertus concedit, quae homo quamvis ut carnalis desideret, tamen petere non praesumit. [Col. 0105D] Unde Psalmista: Desiderium pauperum exaudivit Dominus, et desideria cordis eorum audivit auris tua (Psal. XIX, 17) . Et notandum quia non legitur Gregorii precibus Trajani anima ab inferno liberata, et in paradiso reposita, quod omnino incredibile videtur [Col. 0106A] propter illud quod scriptum est: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto non intrabit in regnum coelorum (Joan. III, 3) ; sed simpliciter dicitur, ab inferni solummodo cruciatibus liberata. Quod videlicet potest videri credibile quippe cum ita valeat anima in inferno existere, et inferni cruciatus per Dei misericordiam non sentire, sicuti unus gehennae ignis valet omnes peccatores pariter detinere, sic per Dei justitiam cunctos non valet aequaliter exurere. Nam uniuscujusque quantum meruit culpa, justo Dei judicio tantum sentietur et poena.
45. Nihilominus ex libro qui a Graecis λειμὼν dicitur, a Latinis vero intelligitur campus, vel pratum, praeceptor meus inter alia toto orbe jam diffamata miracula interpretatus est, mihi scribens: 61 Enarravit [Col. 0106B] nobis presbyter, nomine Petrus, de sancto Gregorio papa Romano (illinc enim erat reverendissimus hic presbyter): Is, inquit (Prat. spirit. c. 192) , effectus papa, aedificavit monasterium virorum magnum, et dedit mandatum ut nullus monachorum proprium aliquid haberet usque ad unum [Col. 0105D] Nonnulli Editi et Mss., obulum. obolum. Frater ergo de monasterio habebat fratrem saecularem, et postulavit eum, dicens: Casulam non habeo, sed fac charitatem, eme mihi. Dicit ei saecularis frater: Ecce tria numismata suscipiens, compara, [Col. 0105D] Gemet. ac Bigot., quidquid tibi placet. Porro casula vestis seu tunica est monachorum, licet vulgo sumatur pro casula presbyteri, de qua notanda verba synodi sub Carlomanno habitae ann. 742: Decrevimus quoque ut presbyteri vel diaconi non sagis, laicorum more, sed casulis utantur, ritu servorum Dei, id est monachorum. MABILL. In Prato sp. legitur: Tunicam [Col. 0106D] non habeo. Graece, καμίσιον. Hieronymus epist. ad Fabiolam: Solent militantes habere lineas tunicas, quas camisias vocant. Isidorus, l. XIX. Orig., c. 22, camisias appellat, quod in his dormimus in camis, id est in stratis nostris. Consule Onomasticon Rosveydi. Est autem cama etiam hodie Hispanis lectus, cubile. BOLLAND. qualis tibi placet. Acceptis itaque monachus tribus numismatibus, habet ea apud se. Alius autem frater videns eum habentem tria numismata, pergens nuntiavit abbati. Abbas vero audiens, retulit beatissimo papae. Beatissimus autem Gregorius discens hoc ab abbate, segregavit eum a communione, tanquam eum [Col. 0106C] qui solverat regulam monasterii. Igitur post modicum temporis moritur frater segregatus, nesciente papa. Post duos ergo aut tres dies pergens abbas nuntiavit ei quia frater requievit. In hoc itaque non mediocriter tristatus est, quia antequam exiret de hac vita, non solvit eum ab excommunicationis [Col. 0106D] Epitimium, multa ecclesiastica. Pyctacium, ta bellae litterariae. MABILL. epitimio; et scribens orationem in pyctatio, dedit uni diaconorum suorum, jubens ei ire, et super fratrem legi eam. Erat autem oratio solvens ab excommunicatione defunctum. Vadit ergo diaconus, sicut praeceptum ei fuerat, et super tumulum fratris legit pyctatium, habens orationem. Et ipsa nocte vidit abbas fratrem illum defunctum, et dixit ei: Non es mortuus, frater? Ille respondit, etiam. Et iterum interrogavit eum abbas: Ubi eras usque hodie? Respondit frater? [Col. 0106D] Vere, domine, in custodia, et usque heri non sum absolutus. Notum itaque factum est omnibus quia in hora qua diaconus orationem dixit super sepulcrum, in ea hora absolutus est ab excommunicatione, et liberata est [Col. 0106D] Purgatorii, non inferni: vide notas in Vitam S. P. Bened., c. 23. a dominatione anima ejus.
[Col. 0107A] 46. Igitur Gregorius non solum Saxones in propriis sedibus commanentes Christo Domino dedicavit, verum etiam pueros eorum per exteras regiones diffusos, suis pretiis comparans annualiter, ad cognitionem fidei deducebat. Unde Candidum presbyterum commonet, dicens: «Pergens, auxiliante Domino Deo nostro Jesu Christo, ad patrimonium quod est in Galliis gubernandum, volumus ut dilectio tua ex solidis quos acceperit vestimenta pauperum, vel pueros Anglos, qui sunt ab annis decem et septem, vel decem et octo, ut in monasteriis dati Deo proficiant, comparet, quatenus solidi Galliarum, qui in terra nostra expendi non possunt, apud locum proprium utiliter expendantur. Si quid vero de pecuniis redituum, quae dicuntur [Col. 0107D] Big. et Gemet., oblatae ablatae, recipere potueris, ex his quoque [Col. 0107B] vestimenta pauperum comparare te volumus; vel, sicut praefati sumus, pueros qui in omnipotentis Dei servitio proficiant. Sed quia pagani sunt, qui illic inveniri possunt, volo ut cum eis presbyter transmittatur, ne quid aegritudinis contingat in via, ut quos morituros conspexerit debeat baptizare.» (Lib. VI, ep. 7.)
47. 62 Sardiniae quoque rusticos mitissimus rector Gregorius in errore [Col. 0107D] Mabill. et Gussanv., necnon alii Editi, vetustissimo. vetustatis adeo permanere condoluit, ut Januarium Caralitanum episcopum pro negligentiis increpando, inter caetera scribat: «Accidit aliud valde lugendum, quia ipsos rusticos, quos habet Ecclesia nunc usque in infidelitate remanere negligentia fraternitatis vestrae permisit. Et quid vos admoneo ut ad Dominum extraneos adducatis, qui vestros ab infidelitate negligitis corrigere? Unde necesse [Col. 0107C] est vos per omnia in eorum conversione vigilare. Nam si cujuslibet episcopi in Sardinia insula paganum rusticum invenire potuero, in eodem episcopo fortiter vindicabo. Jam vero si rusticus tantae fuerit perfidiae et obstinationis inventus, ut ad Dominum venire minime consentiat, tanto pensionis onere gravandus est, ut ipsa exactionis suae poena compellatur ad rectitudinem festinare.» (Lib. IV, ep. 26.)
48. Quod cum Gregorius fructuose simulque salubriter in Sardiniae rusticos processisse cognosceret, etiam in Judaeos patrimoniorum suorum rusticos non dissimiliter est conatus extendere. Unde Cypriano diacono scribit, dicens: «Pervenit ad me esse Hebraeos in possessionibus [Col. 0107D] Big. et nonnulli, vestris. nostris, qui converti ad Deum nullatenus volunt. Sed videtur mihi ut per [Col. 0107D] omnes possessiones in quibus ipsi Hebraei esse noscuntur, epistolas transmittere debeas, eis ex me specialiter promittens quod quicunque ad verum Dominum Deum nostrum Jesum Christum ex eis conversus fuerit, onus possessionis ejus ex aliqua parte imminuetur. Quod ita quoque fieri volo, ut si quis ex eis conversus fuerit, si solidi pensionem habet, tremissis [Col. 0108A] ei relaxari debeat; si tres vel quatuor, unus solidus relaxetur; si quid amplius, jam juxta eumdem modum debet relaxatio fieri, vel certe juxta quod dilectio tua praevidet, ut et ei convertitur onus relevetur, et ecclesiastica utilitas non gravi dispendio prematur. Nec hoc inutiliter facimus, si pro levandis pensionum oneribus eos ad Christi gratiam perducimus, quia et si ipsi minus fideliter veniunt, hi tamen qui de eis nati fuerint, jam fidelius baptizantur. Aut ipsos ergo, aut filios eorum lucramur, et ideo non est grave quidquid de pensione pro Christo dimittimus.» (Lib. V, epist. 8.)
49. Enimvero tam levigationibus dationum quam promissionibus regni coelorum Judaei per diversa loca ad Christum, quem patres eorum negaverant, venire [Col. 0108B] coeperunt. Quibus cum salute animae vestimenta quoque baptizandis habilia conferebat. Unde Fantino defensori: «Domina, inquit, abbatissa monasterii sancti Stephani, quod in Agrigentino est territorio constitutum, indicante, comperimus multos Judaeorum ad christianam fidem, divina gratia inspirante, velle converti, sed esse necessarium ut aliquis illuc ex nostro mandato debeat proficisci. Proinde hujus tibi auctoritatis tenore praecipimus ut, omni excusatione summota, ad praedictum locum pergere, et desiderium eorum tuis, Deo propitio, adhortationibus adjuvare festines. Quibus tamen si longum vel triste 63 videtur [Col. 0107D] Solemne fuit quondam in Ecclesia ut baptismus sola Paschatis, vel Pentecostes vigilia frequentaretur. Qui mos non solum ad Caroli M. tempora viguit in Ecclesia Gallic., sed usque ad saeculum XI perdurivit. Nam in Conc. Rothom. ann. 1072, apud Ord. [Col. 0108D] Vitalem, l. IV hist. Eccl., p. 529, statuitur ne generale baptisma nisi Sabbato paschae et Pentecostes fiat. MABILL. Cujus observationem longiusculam exscribere ex integro non vacat, etsi dignam quae legatur tota. Vide not. ad epist. 23 lib. VIII. solemnitatem sustinere paschalem, et eos nunc ad baptisma festinare cognoscis, ne, quod absit, longa dilatio eorum retro possit animos revocare, [Col. 0108C] cum episcopo loci ipsius loquere, ut poenitentia ac abstinentia quadraginta dierum indicta, aut die Dominico, aut si celeberrima festivitas fortassis occurrerit, eos, omnipotentis Dei misericordia protegente, baptizet; quia et temporis qualitas propter eam quae sibi imminet cladem impellit ut desideria eorum nulla debeant dilatione differri. Quoscunque vero ex eis pauperes, et ad vestem sibi emendam non sufficere posse cognosces, te eis vestem, quam ad baptismum habeant, comparare volumus ac praebere, in quibus pretium quod dederis tuis noveris rationibus imputandum. Si vero sanctum Pascha elegerint exspectare, iterum cum episcopo loquere ut modo quidem catechumeni fiant, atque ad eos frequenter accedat, geratque sollicitudinem et animos eorum admonitione [Col. 0108D] suae adhortationis accendat; [Col. 0108D] Big. et Gemet., ut quanto exspectatur elongaturque festivitas. Andeg., ut quanto quae exspectata elongatur festivitas. ut quanto quae exspectatur elongatur festivitas, tanto se praeparare et eam desiderio ferventi debeant sustinere.» (Lib. VIII, epist. 23.) Item Petro, episcopo Corsicae, inter alia: «Tansmisimus, ait, fraternitati tuae quinquaginta solidos ad vestimenta eorum qui baptizandi sunt comparanda.» (Lib. VIII, ep. I.)
[Col. 0109A] 50. Nihilominus pro Arianorum parvulis fidei catholicae sociandis, Gregorius pastoralis curae sollicitudinem prorsus extendit. Quapropter universis episcopis Italiae scribens, ait: «Quoniam nefandissimus Autharith in hac quae nuper [Col. 0109D] Corb, Bigot., Gemet. et Andeg., exempla; quam lectionem annotarunt in marg. Mabill. et Gussanv. In Reg., Exorta est. expleta est Paschali festivitate Langobardorum filios in fide catholica baptizari prohibuit, pro qua culpa eum divina Majestas exstinxit, ut solemnitatem [Col. 0109D] Ita Mss. nostri, etsi legitur in Excusis, Paschae ulterius. Paschae alterius non videret, vestram fraternitatem decet cunctos per loca vestra Langobardos admonere, ut quia ubique gravis mortalitas imminet, eosdem filios suos in Ariana haeresi baptizatos ad catholicam fidem concilient, quatenus iram super eos omnipotentis Dei placent.» Item [Col. 0109D] Reg. et Utic., Projecto. Praejecto, episcopo Narniensi: «Pervenit ad nos, peccatis imminentibus, in civitate vestra [Col. 0109B] mortalitatem omnino grassari, quae res nos nimis addixit. Quamobrem salutantes fraternitatem tuam, instantissime suademus ut a Langobardorum, sive Romanorum, qui in eodem loco degunt, admonitione nulla ratione cessetis, et maxime a gentilium et haereticorum, ut ad veram rectamque fidem catholicam convertantur. Sic enim aut divina misericordia pro sua forsan eis conversione, et in hac vita subveniet, aut si eos migrare contigerit, a suis, quod et magis optandum est, transeunt facinoribus absoluti.» (Lib. II, ep. 2.)
51. Igitur prudentissimus paterfamilias Christi Gregorius singulis diaconiis vel xenodochiis viros idoneos deputavit, quos etiam, ut securius, imo sagacius in opere pietatis ac misericordiae laborarent, hujusmodi privilegiis muniendos esse decrevit: «Licet [Col. 0109C] eos qui pia intentione sollicitudinis curam debilibus ac egenis impendunt, 64 sua apud omnes valeat tueri devotio, melius tamen est si pro quiete sua de his fuerint muniti quae gesserint, ne inde eis inquietudinis occasio unde magis laudandi sunt oriatur. Quia igitur te virum [Col. 0109D] In Utic., super religiosum legitur Joannem. religiosum, intentionis tuae studio provocati, mensis pauperum exhibendae diaconiae elegimus praeponendum, ne qua tibi ex hac nascatur administratione dubietas, hac te munitione prospeximus fulciendum, constituentes ut de hoc quod ad mensas pauperum vel diaconiae exhibitionem percepisti, sive subinde perceperis erogandum, nulli unquam hominum, quolibet modo seu ingenio, cogaris ponere rationem, vel aliquam debeas molestiam sustinere. Sed quia ita humanis te omnibus esse volumus [Col. 0109D] rationibus absolutum, ut Deo nostro de his quae tibi commisimus rationem te noveris positurum, hortamur ut fidei in te sinceritas vigeat, sit mens in rebus intentior, cura propensior, [Col. 0109D] In Utic. additur voluntas promptior. studium vigilantius, devotio clarior, exhibitio efficacior, quatenus dum, divino jutus auxilio, hoc opus solerter impleveris, et illi pro quibus sollicitudinem geris studii tui solatio utiliter consolentur, et tu mercedis tuae bonum in [Col. 0110A] aeterna vita Redemptoris nostri gratia compensante recipias.» (Lib. XI, ep. 27.)
52. Haec quidem Gregorius intra vel extra urbem studio pietatis exercuit. Caeterum Probum religiosum abbatem cum multis pecuniis Jerosolymam destinavit, cujus instantia venerabile xenodochium constituit, et, tam ibi quam in monte Sina penes Arabiam, Dei famulis sub regimine Palladii constitutis, quotidiani victus et vestimenti copiam quandiu vivere potuit annualiter mittere procuravit.
53. Nihilominus per diversas provincias pro custodia sacrae religionis, rebusque pauperum strenue gubernandis, Ecclesiae suae viros industrios, rectores patrimoniorum ascivit. In quibus Cyprianum diaconum patrimonii Siculi, Pantaleonem notarium Syracusani, [Col. 0110B] Fantinum defensorem Panormitani, Sergium defensorem Calabritani, Romanum notarium Apuli, Benenatum defensorem Samnitici, Anthemium subdiaconum Neapolitani, Petrum subdiaconum Campani, Candidum defensorem Tusci, Urbicum defensorem Sabini, Optatum defensorem Nursini, Benedictum [Col. 0110D] Abest notarium a Norm. et Turon. notarium defensorem Carseolani, Felicem subdiaconum Appiae, Castorium chartularium Ravennatis, Castorium notarium Histriani, Antonium subdiaconum Dalmatiani, Joannem notarium [Col. 0110D] Utic., Joannem notarium Corsicani . . . . . Bonifacium . . . . . Illyriciani. Illyricani, Symmachum defensorem Sardiniae, Bonifacium notarium Corsicani, Pantaleonem notarium Liguriae, Hieronymum defensorem Alpium Cottiarum, Hilarium notarium Germaniciani, et Candidum presbyterum Gallicani. Haec autem prudentissimus Pater Gregorius, [Col. 0110C] non solum in Romana, sed et per diversas Ecclesias perpetualiter observanda censebat. Unde Januario Caralitano episcopo inter caetera scribit, dicens: «Indicatum est nobis quod, laicis quibusdam curam vestri patrimonii committentes, postmodum 65 in rusticorum vestrorum depraedationibus, atque per hoc exfatigationibus, fuerint deprehensi, [Col. 0110D] Post deprehensi in plur. Mss. immediate legitur quod si ita est. et reddere res quas indecenter retinent, habitas quasi suae ditionis, quippe vestrae non suppositi curationi postponunt, vobisque despiciant actuum suorum reddere rationem. Quod si ita est, districte a vobis discuti convenit, atque inter eos Ecclesiaeque vestrae rusticos causam examinari subtilius, ut quidquid in eis fuerit fraudis inventum cum poena legibus statuta reddere compellantur. De caetero vero cavendum a fraternitate vestra [Col. 0110D] est, ne saecularibus viris, atque non sub regula [Col. 0110D] Norm.; vestra. nostra degentibus, cujuslibet res Ecclesiae committantur, sed probatis de vestro officio clericis; in quibus si quid reperiri poterit pravitatis, ut in subditis emendare quod illicite gestum fuerit valeatis, [Col. 0110D] Vatic., Mabil. et Gussanv., quo . . . . . magis commendet. Cedimus Mss. et aliorum Edit. multitudini. quos videlicet apud vos habitus sui officium magis conveniat quam excuset.» (Lib. X, ep. 65.)
54. Singula ecclesiastici juris officia, singulis quibusque [Col. 0111A] personis singillatim committi debere jubebat, asserens quia sicut in uno corpore multa membra habemus, omnia autem membra non eumdem actum habent (Rom. XII) , ita in Ecclesiae corpore, secundum veridicam Pauli sententiam, in uno eodemque spiritu, alii conferendum est hoc officium, alii committendum est istud; neque uni, quantumlibet exercitatae personae, uno tempore duarum rerum officia committenda sunt, quia si totum corpus oculus, ubi auditus? Sicut enim varietas membrorum per diversa officia et robur corporis servat, et pulchritudinem repraesentat, ita varietas personarum per diversa nihilominus officia distributa, et fortitudinem, et venustatem sanctae Dei Ecclesiae manifestat. Et sicut indecorum est ut in corpore humano alterum membrum alterius fungatur [Col. 0111B] officio, ita nimirum noxium simulque turpissimum, si singula rerum ministeria personis totidem non fuerint distributa. Hinc est quod quibusdam ambitiosis, sicut in suis litteris, quas ego studio brevitatis omisi, poterit inveniri, moderationis frena frequenter imposuit. Unde Anthemio subdiacono pro Paschasio episcopo, qui per semetipsum sibimet major domus, et vicedominus permanebat, inter caetera praecepit, dicens: «Volumus autem ut frater noster Paschasius et vicedominum sibi ordinet, et majorem domus, quatenus possit, vel hospitibus supervenientibus vel causis, quae eveniunt, idoneus et paratus existere. Si vero vel negligentem eum prospicis, vel ea quae dicimus implere differentem, omnis clerus ejus adhiberi debet, ut communi consilio ipsi eligant [Col. 0111C] quorum personae ad ea quae praediximus valeant ordinari.» (Lib. XI, ep. 71.) Item Ravennatibus clericis, ad monasteriorum regimina importune tendentibus, restitit, Joanni Ravennati episcopo scribens: «Pervenit ad me quod [Col. 0111D] Nonnulli Excusi, in Ecclesia. Contradicentibus Mss. in Ecclesiis fraternitatis tuae aliqua loca dudum monasteriis consecrata nunc habitacula clericorum, aut etiam laicorum facta sunt, dumque hi qui sunt in Ecclesiis fingunt se religiose vivere, monasteriis praeponi appetunt, et per eorum vitam monasteria destruuntur. Nemo etenim potest, et ecclesiasticis obsequiis deservire, 66 et in monachica regula ordinate persistere, ut ipse districtionem monasterii teneat qui quotidie in ministerio ecclesiastico cogitur permanere. Proinde fraternitas tua hoc quolibet in loco factum est, emendare festinet, quia [Col. 0111D] ego nullo modo patior ut loca sacra per clericorum ambitum destruantur.» (Lib. V, ep. 1.) Item Mariniano episcopo Ravennae: «Dudum ad nos multorum relatione pervenerat monasteria in Ravennae partibus constituta omnino clericorum vestrorum dominio praegravari, ita ut occasione quasi regiminis ea, quod dici grave est, velut in proprietate possideant. [Col. 0112A] Quibus non modicum condolentes, decessori vestro litteras misimus, ut hoc emendare per omnia debuisset. Sed quoniam vitae est termino citius occupatus, ne hoc onus monasteriis remaneret, fraternitati vestrae eadem nos scripsisse recolimus. Et quia, ut comperimus, in hujus rei hactenus correctione cessatum est, haec ad vos iterum praevidimus scripta dirigere. Hortamur ergo ut, omni mora omnique excusatione submota, ita monasteria ipsa ab ejusmodi studeatis gravamine relevare, quatenus nullam deinceps in eis clerici, vel hi qui in sacro sunt ordine constituti, ob aliud habeant, nisi orandi tantummodo causa, accedendi licentiam, aut si forte ad peragenda sacra missarum fuerint invitati mysteria. Sed ne, vel pro cujuslibet monachi aut abbatis promotione [Col. 0112B] onus aliquod fortasse sustineant, studendum nobis est ut si quispiam abbatum aut monachorum ex quocunque monasterio [Col. 0111D] Et tamen Gregorius ipse, in litteris ad Urbicum abb., lib. IX, epist. 42: Volumus, inquit, ut Domitius presbyter abbas esse Lucusiani monasterii debeat. Certe in Gallia pauci admodum abbates sacerdotii expertes hoc tempore erant, imo et monachi. Vide primam sancti Maximini abbatis Mitiacensis vitam, num. 16. Quam ergo hic praescribit Gregorius, specialis pro [Col. 0112D] loco illo constitutio est, ad retundendam clericorum monasteriis inhiantium cupiditatem. MABIL. ad clericatus officium vel ordinem sacrum accesserit, non illic aliquam habeat, ut diximus, ulterius potestatem, ne monasteria, hujus occasionis velamine, ea quae prohibemus sustinere onera compellantur. Haec ita ue omnia vigilanti cura emendare jam secundo commonita sanctitas vestra non differat, ne si post hoc negligentes vos esse, quod non credimus, senserimus, aliter monasteriorum quieti prospicere compellamur. Nam notum vobis sit quia tantae necessitati servorum Dei congregationem amplius subjacere non patimur.» (Lib. VII, ep. 43.) Item Maximiano episcopo Syracusano post aliqua: «Presbyteros, diaconos, caeterosque cujuslibet [Col. 0112C] ordinis clericos, qui in Ecclesiis quoquo modo militant, abbates fieri per monasteria non permittas; sed aut omissa clericatus militia, monachicis promoveantur ordinibus; aut si in abbatis loco permanere decreverint, clericatus nullatenus permittantur habere militiam. Satis enim incongruum est si cum unum ex his pro sui magnitudine diligenter quis non possit explere, ad utrumque judicetur idoneus, sicque invicem et ecclesiasticus ordo vitae monachiae, et ecclesiasticis utilitatibus [Col. 0112D] Utic. et Gemet., regula monachorum impediat. Bigot. et Andeg., regula monachos impediat. regula monachatus impediatur.» (Lib. IV, ep. 11.)
55. Qualiter sane Gregorius per procuratores ecclesiasticorum patrimoniorum, velut Argus quidam luminosissimus, per totius mundi latitudinem suae pastoralis sollicitudinis oculos circumtulerit, non ab re [Col. 0112D] forsitan duxerim perstringendum. Ait enim in epistola Anthemio subdiacono: «Discenti tibi mandavimus, et postmodum praeceptis 67 discurrentibus injunxisse me memini, ut curam pauperum gereres, et si quos illic egere cognosceres, scriptis recurrentibus indicares; et vix de paucis haec facere curasti. Volo autem [Col. 0112D] Editi, cum Mss. Reg., Colb. et beatae Mariae Paris., habent aut Paterichiae meae, aut Patriarchiae; sed melius in Mss. Andeg., Gemet., Bigot., Utic. et al. legitur, Pateriae thiae, hoc est, amitae meae; id enim sonat vox graeca thia. ut domnae Pateriae, thiae meae, mox ut [Col. 0113A] praesentem jussionem susceperis, offeras ad calciarium puerorum solidos [Col. 0113D] Bigot., quinquaginta. quadraginta et tritici modios quadringentos; domnae Palatinae, relictae Urbici, solidos viginti et tritici modios trecentos; domnae [Col. 0113D] Idem cod., Bibianae. Vivianae, relictae Felicis, solidos viginti et tritici modios trecentos qui omnes simul octoginta solidi in tuis rationibus imputentur. Summam vero pensionis sub festinatione adducito, et ad paschalem diem, Domino auxiliante, occurrito.» (Lib. I, ep. 39.) Item eidem: «Insinuatum nobis est ancillas Domini quasdam Nolanae civitatis, in Aboridana domo commanentes, nimiam victus vestitusque penuriam sustinere. Quibus ex praecepto Dei subvenire nos convenit, et inopiam earum, quantum possumus, donante Domino, sublevare. Propterea experientiae tuae praesenti jussione mandavimus ut hac [Col. 0113B] praesenti nona indictione quadraginta in auro eis solidos dare debeas, et deinceps succedentibus indictionibus annuos viginti solidos ministrare, qui tuis possint rationibus imputari. Praeterea Paulino, presbytero monasterii sancti Erasmi, quod in latere montis [Col. 0113D] Norm., tres Parisienses, et Turon., Serapti. Soractis situm est, sed et duobus monachis in oratorio sancti Archangeli servientibus, quod in Lucullano castro juxta sancti Petri basilicam esse dignoscitur, binos te tantummodo solidos dare praecipimus, qui et ipsi tuis rationibus imputentur. Ita ergo fac ut impensae mercedis tu quoque participium sortiaris.» (Lib. I, ep. 24.) Item eidem: «Si in proximorum necessitatibus, habita compassione, benigna mente concurrimus; nostris proculdubio petitionibus clementem Dominum reperimus. Palatina siquidem, illustris [Col. 0113C] femina, continua hostilitate insinuavit se plurimis necessitatibus subjacere. Propterea experientiae tuae praesenti auctoritate praecipimus ut ei pro sustentatione ejus annuos solidos triginta dare non differat, qui tuis possint postmodum rationibus imputari. Ita ergo fac [Col. 0113D] Gemet. ac Bigot., ut et te bene ministrante. Utic., ut et tu bene ministrans. ut et tu bene ministratae mercedis commodum percipias, et nostra ad perfectum praecepta perducas.» (Lib. I, ep. 67, indict. 9.) Item Petro subdiacono: «Insinuatum nobis est Marcellum Barunitanae Ecclesiae, ibidem in civitate Panormitana in monasterio sancti Adriani, in poenitentiam deputatum, non solum victus necessitatem pati, sed et nuditatis nimiam sustinere molestiam. Pro qua re necesse habemus strenuitati tuae praesenti jussione praecipere, ut ipsi pro victu ac vestimento, stratoque [Col. 0113D] ad continentiam, pueroque ejus [Col. 0113D] Turon., Parisi et Andeg., annuam quantum prospexeris. annonam, quantam prospexeris satis esse, constituas, ut inopia nuditas que ejus tali providentia possint habere consultum, et ea quae eidem viro deputaveris, tuis postmodum possint rationibus imputari. Ita ergo fac ut et nostram jussionem impleas, et tu quoque hoc ipsum bene disponendo, hac ipsa possis participari mercede.» (Lib. I, ep. 18, indict. 9.) Item eidem: «Monasterium sancti Archangeli, quod in Tropaeis est [Col. 0114A] constitutum, indicante praesentium portitore, victus habere necessitatem didicimus. Ideoque experientia tua 68 diligenter invigilet, ut si ejusdem loci monachos bene se tractare cognoveris, in quibus eos necessitatem habere manifesta veritate patuerit, eis subvenire, hac auctoritate suffultus, modis omnibus festinabis, sciturus tuis esse rationibus quidquid nostra praeceptione praebueris imputandum. Sed et terrulam Ecclesiae nostrae vicinam sibi, quam solidum unum et tremisses duos pensitam asserunt, si ita est, libellario nomine ad summam tremissis unius habere concede. Studii ergo tui sit haec omnia ita complere, si, sicut diximus, ejus monachi in Dei servitio, sicut decet, solertes perstiterint.» (Lib. II, ep. 1.) Item eidem: «Divina praecepta nos admonent diligere proximos [Col. 0114B] sicut nosmetipsos; et cum hac eos praecipiamur charitate diligere, quanto magis debemus his in subsidiis necessitatum carnalium subvenire, ut eorum angustias si non ex omnibus, saltem aliquibus sustentaculis sublevemus? Quoniam ergo filium [Col. 0114D] In Colb. et in Edit. Vatic. et Guss., filium Filimoud. In Gilot., filiam Filimoua. Apud Boll., Godistaldii dignissimi filium. Utic., filium Odiscalchi. viri dignissimi non solum amissione visus, sed etiam inopia victus egestatem pati conspeximus, necessarium duximus, in quantum possibilitas suppetit, ei praebere consultum. Propterea experientiae tuae praesenti jussione praecipimus, ut annis singulis viginti quatuor [Col. 0114D] Plur. Mss., modia, hic et infra. modios tritici, fabae quoque modios duodecim, et vini decimatas viginti pro sustentatione vitae debeas ministrare, quod tuis postmodum possit rationibus imputari. Ita ergo fac ut praesentium lator nullas de percipiendis Domini donis moras sustineat [ Al., mihi [Col. 0114C] nuntiet moras], et tu in die Domini bene dispensatae mercedis possis particeps inveniri.» (Lib. I, ep. 46.) Item Gregorius, Cypriano diacono: «Cosmas ex variis periculorum necessitatibus, multis se dicit debitis obligatum, ita ut pro eis a creditoribus suis suos dicat filios detineri. Quae res, si ita est, nos omnino commovit. Quamobrem hortamur dilectionem tuam ut quia de rebus pauperum dandis agitur, causam ejus cum subtilitate summa perquiras; et si inveneris eum praedictis debitis veraciter ita involutum, ut non sit substantia unde possit haec ipsa persolvere, praedictos creditores ejus videas, et propter recolligendos filios ejus, quanta cognoveris quantitate, componas. Et quia ipse, sicut dicit, non habet unde restituat, de rebus pauperum ex praesenti nostra auctoritate [Col. 0114D] persolve, sciens quidquid illic, te providente, datum fuerit, patrimonii nostri pensionibus esse reputandum.» (Lib. III, ep. 58.) Idem eidem: «Zeno, frater et coepiscopus noster, quosdam in civitate sua alimoniorum necessitatem innotuit sustinere. Quibus quoniam, ut possibile est, aliquod desideramus ferre consultum, idcirco dilectionem tuam antedicto fratri nostro mille modios tritici, aut, si plus levare potuerit, usque ad duo millia scriptis te dare praesentibus [Col. 0115A] deputamus. Hortamur ergo ut in his praebendis nullam moram aut excusationem adducas, quatenus, dum tempus sinit, et hic cum Dei adjutorio sine periculo ad propria remeare, et citius necessitatem patientibus valeat subvenire.» (Lib. VI, ep. 4, indict. 14.) Item Gregorius Eusebio, religioso abbati: «Credat mihi charitas tua, quia valde contristatus sum de tristitia tua, et caetera. [Col. 0115D] Vulgati, propterea. Praeterea centum solidos per Petrum subdiaconum 69 dilectioni tuae dari fecimus, peto quos ut absque injuria suscipias.» (Lib. II, ep. 36, indict. 10.) Item Gregorius Candido defensori: «Necessitatem patientibus pontificale convenit adesse subsidium. Pro qua re experientiae tuae praesenti auctoritate praecipimus, quatenus Albino, privato luminibus, filio quondam [Col. 0115D] Beatae Mariae Paris., Colb., Gemet. ac Bigot., Marini. Martini [Col. 0115B] coloni, singulis annis duos tremisses sine aliqua dilatione praestare non desinat, non dubitatura suis hoc sine dubio rationibus imputari.» (Lib. IV, ep. 28.) Item Gregorius Fantino defensori: «Lator praesentium Cosmas Syrus in negotio quod agebat debitum se contraxisse perhibuit, quod et multis aliis, et lacrymis ejus attestantibus verum esse credimus. Et quia centum quinquaginta solidos debebat, volui ut creditores illius cum eo aliquid paciscerentur, quoniam et lex habet quod homo liber nullatenus pro debito teneatur, si res defuerint quae possint eidem debito addici. Creditores ergo suos, ut asserit, ad octoginta solidos consentire possibile est. Sed quia multum est ut a nil habente homine octoginta solidos petant, sexaginta tibi solidos per notarium tuum [Col. 0115C] transmisimus, ut tu cum eisdem creditoribus subtiliter loquaris [Col. 0115D] Iidem cum Andeg., et rationibus reddas. et rationem reddas, quia filium ejus quem tenere dicuntur, secundum leges tenere non possunt. Et si potest fieri, ad aliquid minus quam nos dedimus condescendant; et quidquid de eisdem sexaginta solidis remanserit, ipsi trade, ut cum filio suo exinde vivere valeat. Si autem nil remanet, vel ad eamdem debitum ejus summam incidere stude, ut possit sibi libere postmodum laborare; hoc tamen solerter age, ut, acceptis solidis, ei plenarium munitionem scripto conficiant.» (Lib. IV, ep. 45.) Item Gregorius Castorio diacono, et chartulario Ravennae, inter caetera: «Valerianum monachum, quem emendatum in monasterio beati Joannis in Classe posito tradidisti, in eo eum monasterio sine dubio volumus permanere. [Col. 0115D] Praeterea, ne quam necessitatem in expensis tua experientia patiatur, de reditibus sanctae Romanae Ecclesiae, qui illic, te providente, aggregati sunt, omnes expensas tuas te facere volumus; et si quid superfuerit, nobis, cum veneris, defer.» (Lib. V, ep. 28.) Item Gregorius Romano defensori: «Divinorum nos admonent eloquia praeceptorum necessitatem patientibus ecclesiasticum praebere subsidium. Quia ergo dilectissimus filius noster Cyprianus diaconus [Col. 0116A] Gaudiosum defensorem sedis nostrae, qui Syracusis degere comprobatur, paupertatis asseruit inopia constringi, idcirco experientiae tuae praesentium auctoritate mandamus, ut a praesenti secunda indictione sex solidos annis singulis ei dare non differas; ut et ille hujus remedii solatio potiatur, et tu quod dederis tuis sine dubio noveris rationibus imputandum.» (Lib. IX, ep. 39. indict. 2.) Item Gregorius Libertino expraetori: «Quanta vos saeculi hujus premat angustia, incognitum non habemus. Sed quia in summa tribulatione positis sola [Col. 0115D] Bigot. et Gemet., sola est consolatio omnicreatoris, [Col. 0116D] uno verbo, ut dicitur omnipotentis. est consolatio misericordia Creatoris, in eum spem vestram ponite, ad ipsum vos tota mente convertite, qui et juste quem vult permittit affligi, et confidentem in se misericorditer liberabit. Ipsi ergo gratias agite, et patienter quaecunque [Col. 0116B] illata sunt sustinete. 70 Nam rectae mentis est Deum non solum in prosperis benedicere, sed etiam in adversitatibus collaudare. In his igitur quae patimini nullum contra Dominum murmur cordi vestro [Col. 0116D] Colb., Turon., Andeg. et plur. Mss., subripiat. subrepat, quia ad quid hoc Creator noster operetur, ignotum est. Forsitan enim, magnifice Fili, aliquid illum in prosperis positus offendisti, unde te clementi amaritudine vult purgari. Et ideo nec temporalis te frangat afflictio, nec rerum damna discrucient, quia si in adversis gratias referens, Deum tibi patientia feceris esse placabilem, et quae amissa sunt, multiplicata reddentur, et super haec gaudia aeterna praestantur. Peto autem ne injuriosum ducatis quod viginti annuos vestitus ad pueros vestros per Romanum defensorem scripsimus praeberi, quia de beati [Col. 0116C] Petri Apostoli rebus, quamvis parva sint quae offerantur, pro magna benedictione suscipienda sunt semper, quoniam et hic vobis majora valebit impendere, et apud omnipotentem Deum beneficia aeterna praestare.» (Lib. X, ep. 31.) Item Gregorius Philippo presbytero: «Suscepi epistolas dilectionis tuae, in quibus mihi innotescere curasti quod vir venerabilis Andraeas presbyter de hac luce migraverit. De cujus ereptione gavisus sum, quia ad ea quae semper [Col. 0116D] Turon. et Gemet., expedit. Bigot., expediunt. expetiit gaudia aeterna pervenit. De solidis vero, qui pro faciendo xenodochio a filio nostro Probo abbate Jerosolymis relicti sunt, hoc quod deliberatum fuerat ut fieri debuisset immutare non potui, sed benedictionem parvulam sanctitati vestrae quinquaginta solidos transmisi.» (Lib. XIII, ep. 29.)
[Col. 0116D] 56. Longum est nimisque difficile, si eleemosynarum ejus saltem hujusmodi prosequar actiones; hoc breviter assero, quia et non petentibus ultro distribuit, et omnibus sibi petentibus hilariter ministravit. Unde Eliae presbytero et abbati provinciae Isauriae: « [Col. 0116D] Edit. Vatic. et Guss., reluctantibus Mss., evangelistam. Evangelia, inquit, sicut mandastis, transmisimus.» Et post pauca. «Solidos autem vobis voluistis pro necessitatibus cellae quinquaginta transmitti quos multum esse existimantes, ex eis nobis decem [Col. 0117A] donastis, ut quadraginta mitteremus. Sed ne forsitan et hoc grave esset, [Col. 0117D] In Vulgatis, alios decem. alios nobis ex eis adhuc dignati estis largiri. Sed quia vos valde in continentia vestra benignos invenimus, eidem benignitati vice simili respondentes, quinquaginta transmisimus. Et ne forsitan minus esset, alios decem superaddimus. Ne vero et hoc adhuc minus esset, alios duodecim jungi fecimus. In hoc autem cognoscimus charitatem vestram, quia de nobis ita praesumitis, sicut vos praesumere debetis.» (Lib. V, ep. 37.)
57. Item Juliano: «Gloriae vestrae scripta suscipiens, legenda laetus aperui, sed tristis perlecta replicavi. In eis quippe dicebatur quod pudoris causa fuerit mihi vos ea quae dicenda erant tempore multo tacuisse. Et certum est quia minus amatur, qui adhuc [Col. 0117B] erubescitur. Absque modo constristatus sum, quia me a vobis comperi minus quam aestimaveram amari. In hoc autem [Col. 0117D] Ita Mss., quibus consentiunt Bolland., Gilot. et Mabil., ex parte. In Guss. et Vatic., valde me contemnitis, si . . . . . non requiritis. valde me continetis si mercedis causas mihi assidue providendo studiose requiritis. Nec debet esse verecundiae ei aliquid de eleemosynis importune dicere, quem constat non suas, sed ad dispensandum res pauperum habere. De causis itaque 71 mercedis, apud episcopum libere agere debuistis, etiamsi meum animum qualis in amore vestro existeret nesciretis. Postquam enim et nos omnino gloriam vestram diligimus, et dispensationis locum in rebus, sicut scitis, pauperum tenemus, vestra, fateor, verecundia valde accusabilis fuit. Quam ideo tot verbis increpando insequor, ut hanc a corde vestro funditus repellam, et in mercedis causas magnum solatium [Col. 0117C] vestrae provisionis habeam. Monasterio itaque vestro, quod a vobis in Catanensi urbe constructum est, per Adrianum, notarium et rectorem patrimonii, emissa praecepti pagina, decem annuos solidos dari deputavimus. Quos petimus sine injuria suscipi, quia non haec vobis nostra oblatio, sed sancti Petri apostolorum principis benedictio offertur.» (Lib. XIII, ep. 19.)
58. Sane, quia sunt nonnulli qui ea quidem quae habent tribuunt, sed aliena quae non habent rapere non desistunt, et dum valde videri munifici appetunt, violenter ab habentibus auferunt, quae quasi misericorditer non habentibus largiantur, duas hic Gregorii epistolas insero, quibus liberalitatis ejus innocentia [Col. 0117D] mirabiliter doceatur. Ait enim in epistola Pantaleoni notario: «Experientia tua, quod vel quale apud sacratissimum corpus beati Petri apostoli jusjurandum praebuerit, memor est. Unde nos quoque securi discussionis ei causas in patrimonio partis Syracusanae commisimus. Oportet ergo te fidem tuam et ejusdem beati Petri apostoli timorem semper ante oculos habere, atque ita agere ut neque in praesenti vita ab hominibus, neque ab omnipotenti Deo in extremo judicio valeas reprehendi. [Col. 0118D] Andeg., Solerio. Plurimi Norm., Salerio. Valerio siquidem [Col. 0118A] chartulario nostro narrante, cognovimus quia modium cum quo coloni Ecclesiae frumenta dare compellebantur viginti et quinque sextariorum inveneris, quod omnimodo exsecrati sumus, atque eamdem discussionis causam te tarde fecisse doluimus. Quia vero eumdem modium te fregisse, et justum fecisse commemoras, gavisi sumus. Sed quia praedictus chartularius summam quoque nobis indicare studuit quae de fraudibus conductorum apud experientiam tuam jam de duobus territoriis est collecta, sicut te studiose fecisse, fracto injusto modio, gaudemus; [Col. 0118D] Sic legendum ex Mss., ubi Excusi habent quia in futuro nobis proderit ita etiam conductores, etc. quia in futuro nobis etiam ita de peccatis praeteritis cogitamus, ne si ea quae fraudulenter conductores a rusticis abstulerunt, ad nos perveniant, peccata quae ab ipsis perpetrata sunt ad nos [Col. 0118B] trahantur. Et ideo volumus cum omni fide, omnique puritate, considerato timore omnipotentis Dei reducta ad memoriam districtione beati Petri apostoli, per unamquamque massam colonos pauperes et indigentes experientiam tuam describere, atque ex eis pecuniis quae in fraudibus sunt inventae vaccas, oves porcosque comparare, et singulis colonis pauperibus eas distribuere. Quod facere te cum consilio viri reverendissimi domni Joannis episcopi atque Adriani chartularii nostri et rectoris volumus. Si autem necesse propter consilium fuerit, etiam filius meus domnus Julianus debet adhiberi, ita ut nullus alius hoc cognoscat, sed omnino secretum sit. 72 Vos igitur apud vos pertractate utrum in auro, an certe pecuniis, eisdem colonis pauperibus dari eadem continentia [Col. 0118C] debeat. Quidquid vero communiter steterit, prius descriptionem, sicut praedixi, facito, et postmodum singulis juxta qualitatem suae paupertatis distribuere stude. Ego enim, sicut Magister gentium testatur, habeo omnia, et abundo, nec pecunias, sed mercedem quaero (Phil. IV) . Ita ergo age, ut in die judicii de eadem causa mercedis quae experientiae tuae commissa est mihi fructum quem feceris ostendas. Quod si pure et fideliter ac strenue egeris, et hic illum in filiis tuis recipies, et postmodum retributionem plenariam in aeterni judicis examine habebis.» (Lib. XI, ep. 3.)
Item idem Petro subdiacono: «Quod responsalem tuum tarde dimisimus, paschalis festivitatis occupationibus implicati, eum relaxare citius minime valuimus. [Col. 0118D] Causas vero in quibus indicandum curasti omnes subtiliter perquirentes, qualiter disposuimus inferius agnosces. Cognovimus rusticos Ecclesiae vehementer in frumentorum pretiis aggravari, ita ut instituta summa eis in comparatione abundantiae tempore non servetur. Et voluimus ut juxta pretia publica in omni tempore sive minus, sive amplius frumenta nascantur, in eis comparationis mensura teneatur. Frumenta autem quae naufragio pereunt per omnia volumus reputari, ita tamen, ut a te negligentia [Col. 0119A] ad transmittendum minime fiat, ne dum transmittendi tempus negligitur, damnum ex vitio vestro generetur. Valde autem iniquum et injustum esse perspeximus ut a rusticis Ecclesiae de sextariaticis aliquid accipiatur, et ad majorem modium dare compellantur quam in horreis Ecclesiae infertur. Unde praesenti admonitione praecipimus ut plus quam decem et octo sextariorum modium nunquam a rusticis Ecclesiae frumenta debeant accipi, nisi forte si quid est quod nautae juxta consuetudinem super accipiunt, quod minui ipsi in navibus attestantur.
«Cognovimus etiam in aliquibus [Col. 0119D] Ita Reg. et Cod. beatae Mariae Paris. In Colb. et in Edit. Cuss., massis. locis mansisve Ecclesiae exactionem valde injustissimam fieri, ita ut [Col. 0119D] Ed., ad septuaginta urnas et semis. Sequimur Mss. tum Joan. Diac., tum epistolarum sancti Gregorii. a septuaginta ternis semis, quod dici nefas est, conductores exigantur. Et adhuc neque hoc sufficit, [Col. 0119B] sed insuper aliquid ex usu jam multorum annorum exigi dicuntur. Quam rem omnino detestamur, et amputari de patrimonio funditus volumus. Sed tua experientia sive in hoc, quod per libram amplius, sive in aliis minutis oneribus, et quod ultra rationis aequitatem a rusticis accipitur, penset, et omnia in summam pensionis redigat, [Col. 0119D] Post redigat in Utic. legitur: neque onera super libram majora. et prout vires rusticorum portant, pensionem integram et pensantem [Col. 0119D] Ed., ad septuaginta vini lagenas persolvant. Ipsis suffragantur Cod. beatae Mariae Paris. et Reg. ad septuagena vina persolvant, et neque siliquas extra libras, neque libram majorem exigere debeant, sed per aestimationem tuam, prout virtus sufficit, in summam pensionis crescat, et sic turpis exactio nequaquam fiat. Ne vero post obitum meum haec ipsa onera quae super pensum illata subtrahimus, et in capite pensionis fecimus crescere, iterum in quolibet [Col. 0119C] addantur, et inveniatur summa pensionis augeri, et onera adjectionis insuper rustici persolvere compellantur, volumus ut securitatis libellos ita de pensionibus facias, quatenus in primis 73 dicas tantam pensionem unumquemque persolvere debere, inibi abjectis siliquis, [Col. 0120D] Mss. nostri, oneribus, et paulo post, minutiis. oleribus, vel granaticis. Quod autem ex his minutis in usum rectoris accedebat, volo ut hoc ex praesenti jussione in usum tuum veniat. Ante omnia hoc te volumus sollicite attendere, ne injusta pondera in exigendis pensionibus ponantur; sed si qua talia inveneris, frange, et nova, et recta constitue; quia et filius meus Servusdei diaconus jam talia invenit quae ipsi displicerent, sed licentiam haec immutandi non habuit. Super justa ergo pondera, praeter excepta [Col. 0120D] Norm., et vili cibo. et vilia cibaria, nihil aliud [Col. 0119D] volumus a colonis Ecclesiae exigi.
«Praeterea cognovimus quod prima illatio [Col. 0120D] Pesino quam rustici solvunt. Vide Gloss. Cangii. burdationis rusticos nostros vehementer angustet, ita ut priusquam labores suos venundare valeant, compellantur tributa persolvere. Quae dum de suo, unde dare non habent, [Col. 0120D] Andeg., tres Paris, et Norm., ab actionariis, quod in plerisque Mss. epistolarum exstat. Observandum est autem Mss. Joan. Diac. fere semper concinere cum Mss. Cod. Registri Gregoriani. ab auctionariis publicis mutua accipiunt, et gravia commoda ex eodem beneficio [Col. 0120A] persolvunt. Ex qua re fit ut dispendiis gravibus coangustentur. Unde praecipimus praesenti admonitione [Col. 0120D] In iisdem Cod., ut omne quod mutuum, etc., aliis omissis. ut plus quam decem et octo sextariorum nunquam exigatur, et omne quod mutuum pro eadem causa ab extraneis accipere poterant, a tua experientia ex publico detur, et a rusticis Ecclesiae paulatim, ut habuerint, accipiatur; ne, dum in tempore coangustantur, quod eis postmodum sufficere poterat in inferendum, prius compulsi, vilius vendant, et hoc eis minime sufficiat.
«Pervenit etiam ad nos quod de nuptiis rusticorum immoderata commoda percipiantur. De quibus praecipimus ut omne commodum nuptiarum unius solidi summam nullatenus excedat. Si qui sunt pauperes, etiam minus dare debent. Si qui autem divites, [Col. 0120B] praefati solidi summam nullatenus transgrediantur. Quod nuptiale commodum nullatenus volumus in nostra ratione redigi, sed utilitati conductorum proficere.
«Cognovimus etiam quod, quibusdam conductoribus morientibus, parentes sui non permittuntur succedere, sed res eorum ad usus Ecclesiae pertrahuntur. De qua re definimus ut parentes morientium qui in possessione Ecclesiae degunt haeredes eis succedere debeant, nec aliquid de substantia morientium subtrahatur. Si vero filios parvulos aliquis reliquerit, quousque ad aetatem talem veniant ut substantiam suam regere valeant, personae eligantur cautae quibus parentum eorum res tradi debeant ad custodiendum.
«Cognovimus etiam quod si quis ex familia culpam [Col. 0120C] fecerit, non in ipso, sed in ejus substantia vindicatur. De qua re praecipimus ut quisquis culpam fecerit, in ipso quidem, ut dignum est, vindicetur, a commodo autem ejus omnino abstineatur, nisi forte parum aliquid, quod in usum exsecutoris qui ad eum transmissus fuerit proficere possit.
«Cognovimus etiam quia quoties conductor aliquid a colono suo injuste abstulerit, hoc quidem a conductore exigitur, sed ei non redditur a quo ablatum est. De qua re praecipimus ut 74 quidquid violenter cuilibet ex familia ablatum fuerit, ipsi restituatur cui ablatum est, et utilitati nostrae non proficiat, ne nos ipsi auctores esse violentiae videamur.
«Praeterea volumus ut si quando eos qui sunt in obsequio experientiae tuae in aliquibus causis quae [Col. 0120D] sunt extra patrimonium transmittis, parva quidem ex eis commoda accipiant, sed tamen ita in eorum utilitatem proficiant, ut nulla sibi exinde lucri commoda sub specie nostrae utilitatis requirant, quia nos sacculum Ecclesiae ex lucris turpibus nolumus inquinari.
«Jubemus etiam ut hoc experientia tua summopere custodiat, ut per commodum conductores in massis [Col. 0121A] Ecclesiae nunquam fiant, ne dum commodum quaeritur, conductores frequenter immutentur. Ex qua mutatione quid aliud agitur, nisi ut ecclesiastica praedia nunquam colantur? Sed et ipsa etiam libellatica, prout summa pensionis fuerit, moderentur. Per cellas et cellaria non plus de massis Ecclesiae te accipere volumus, nisi quantum consuetudo est. [Col. 0121D] In nonnullis Mss., ea autem quae. In aliis, tua autem quae comparari. Te autem quae comparare jussimus, ab extraneis comparentur.
«Pervenit autem ad nos tres libras auri Petro conductori de Subpatriana injuste ablatas: de qua causa Fantinum defensorem subtiliter require, et si manifeste, injuste et incompetenter ablatae sunt, sine aliqua tarditate restitue.
«Cognovimus etiam rusticos burdationem quam jam [Col. 0121B] ab eis exactam Theodosius minime persolverat, iterum dedisse, ita ut in duplo exacti sint. Quod ideo factum est, quia ejus substantia ad debitum Ecclesiae non sufficiebat. Sed quoniam per filium nostrum Servumdei diaconum edocti sumus quod ex rebus substantiae ejus possit hoc ipsum damnum sufficienter resarciri, volumus quingentos septem solidos eisdem rusticis sine aliqua imminutione restitui, ne in duplo videantur exacti. Si autem supra damnum rusticorum etiam quadraginta solidi de rebus Theodosii remanent, quos et apud te diceris habere, volumus ut filiae ejus reddantur, ut res suas, quas in pignore dederat, recipere debeat. Cui etiam [Col. 0121D] Quid sit batiola, require in notis ad epistolas. Easdem consulere non pigeat, si quid difficultatis occurrat [Col. 0122D] in caeteris epistolis a Joanne Diacono laudatis, nimirum quae jam alibi observavimus, hoc loco repetere taediosum foret. batiolam patris sui restitui volumus.
«Campanianus, gloriosus magister militum, duodecim [Col. 0121C] solidos annuos Joanni notario suo reliquerat ex massa Varroniana: quos dare te annis singulis sine aliqua dubitatione praecipimus nepti Eupli conductoris, quamvis omne mobile ejusdem Eupli perceperit, exceptis duntaxat solidis. Dare etiam de solidis illius te volumus solidos viginti quinque. Suppositorium aliquod argenteum pro uno solido dicitur esse appositum, et calix pro sex solidis dicitur esse appositus. Interrogato Dominico secretario, vel aliis qui scire possunt, debitum recipe, et vascula praefata restitue.
«Agimus autem gratias sollicitudini tuae, quia de causa fratris mei praecepi tibi ut argentum illius retransmittere debuisses, et sic oblivioni mandasti, ac si tibi aliquid ab extremo mancipio tuo diceretur. [Col. 0121D] Quod jam, vel modo non experientia, 75 sed negligentia tua studeat implere, vel quidquid ejus apud Antoninum fuisse cognoveris, sub omni velocitate retransmitte.
«De causa Salpingi Judaei epistola aliqua est inventa, quam tibi fecimus transmitti, ut eam relegens, et subtiliter causam ejus, vel viduae cujusdam, quae in eodem negotio dicitur implicata, cognoscens, de quinquaginta uno solidis [Col. 0122D] Ali, reddi debere. qui redhiberi noscuntur, sicut justum tibi visum fuerit, responsum facias, ita [Col. 0122A] ut res alienae injuste nullo modo a creditoriis defraudentur.
«Antonino medietas legati sui data est, medietas redimetur: quam medietatem ex communi substantia ei volumus adimpleri; et non solum ei, sed etiam defensoribus, et peregrinis, quibus legati titulo aliquid dereliquit, et familiae legatum persolvi volumus, quod tamen ad nos pertinet. Collecta ergo ratione, pro nostra parte, id est, pro novem unciis persolve.
«De solidis Ecclesiae Canusinae volumus ut aliquid clericis ejusdem Ecclesiae largiaris, quatenus, et ii qui nunc inopiam patiuntur, sustentationem aliquam habeant, et si illic Deus voluerit ordinari episcopum, habeat unde subsistat.
«De lapsis sacerdotibus vel quolibet ex clero observare [Col. 0122B] te volumus ut in rebus eorum nulla contaminatione miscearis, sed pauperrima regularia monasteria require, quae secundum Deum vivere sciunt; et in eisdem monasteriis ad poenitentiam lapsos trade, et res lapsorum in eo loco proficiat in quo agere poenitentiam traduntur, quatenus ipsi ex rebus eorum subsidium habeant, qui de correctione eorum sollicitudinem gerunt. Si vero parentes habent, res eorum legitimis parentibus dentur, ita autem ut eorum stipendium, qui in poenitentiam dati fuerint, sufficienter debeat procurari. Si qui vero ex familia ecclesiastica sacerdotes, vel levitae, vel monachi, vel clerici, vel quilibet alii lapsi fuerint, dari eos in poenitentiam volumus, sed res eorum ecclesiastico juri non subtrahi, ad usum tamen suum accipiant, unde ad poenitendum subsistant; ne si nudentur, locis in quibus dati fuerint [Col. 0122C] onerosi sint. Si quos parentes in possessione habent, ipsis res eorum tradendae sunt, ut ab ipsis juri Ecclesiae conserventur.
«Ante triennium subdiaconi omnium Ecclesiarum Siciliae prohibiti fuerant ut more Romanae Ecclesiae suis uxoribus nullatenus miscerentur. Quod mihi durum atque incompetens videtur; ut qui usum ejusdem continentiae non invenit, neque castitatem ante proposuit, compellatur a sua uxore separari, atque per hoc, quod absit, deterius cadat. Unde videtur mihi ut a praesenti die episcopis omnibus dicatur ut nullum facere subdiaconum praesumant, nisi qui se victurum caste promiserit, quatenus et praeterita, quae proposito mentis appetita non sunt, violenter non [Col. 0122D] exigantur, et futura caute caveantur. Qui vero post eamdem prohibitionem, quae ante triennium facta est, continenter cum suis conjugibis vixerunt, laudandi atque remunerandi sunt, et ut in bono suo permaneant exhortandi. Eos autem qui post prohibitionem factam se a suis uxoribus continere noluerunt, pervenire ad sacrum ordinem nolumus, quia nullus debet ad ministerium altaris 76 accedere, nisi cujus castitas ante susceptum ministerium fuerit approbata.
«Liberato negotiatori, qui se Ecclesiae commendavit, qui habitat in massa Cinciana, annuam continentiam [Col. 0123A] a te volumus fieri. Cujus continentiae summam ipse aestima qualis esse debeat, ut renuntiata nobis, in tuis rationibus possit imputari. De praesenti vero Indictione jam a filio nostro Servodei diacono percepi quod Fantinum defensorem Joannes quidam monachus moriens in sex uncias haeredem dimisit. Cui hoc quidem quod dimissum est trade, sed contestare eum ut hoc facere ulterius non praesumat, sed pro labore suo statue quod accipiat, ut ei vacuus labor suus esse non debeat; et hoc meminerit, ut qui Ecclesiae stipendiis subsistit, ad lucra propria non anhelet. Si quid vero sine peccato et sine appetitu concupiscentiae per eos qui causas Ecclesiae agunt ad Ecclesiam venerit, dignum est ut ipsi vacui ex labore suo esse non debeant, sed nostro servetur judicio [Col. 0123B] qualiter debeant remunerari.
«De argento Rusticiani causam subtiliter require, et quod tibi justum videtur exsequere. Alexandrum virum magnificum admone, ut causam suam cum sancta Ecclesia decidere debeat. Quod si forte facere neglexerit, eamdem causam cum timore Dei, honestate servata, ut potes, exsequere. In qua re etiam largiri aliquid te volumus, et, si potes fieri, quod aliis dandum est, ipsi relaxetur, dummodo causam quam nobiscum habet perexeat.
Donationem ancillae Dei quae lapsa est, et in monasterio data, omni postposita tarditate, restitue, quatenus ipse locus, ut superius dixi, rerum ejus stipendia habeat qui ejus sollicitudinis labores portat. Sed et quidquid ab aliis ex ejus substantia tenetur [Col. 0123C] recollige, et monasterio praefato trade.
«Pensiones xenodochiis de via nova, quantas mihi indicasti, quia [ Al. quas] apud te habes, nobis dirige. Actionario autem, quem in eodem patrimonio deputasti, prout tibi videtur, aliquid largire.
«De ancilla Dei quae cum Theodosio fuit, Extranea nomine, videtur mihi ut ei continentiam facias, si utile conspicis, aut certe donationem quam fecit reddas. Domum monasterii quam Antonius, datis triginta solidis, a monasterio tulerat, receptis solidis, omni postposita tarditate, restitue. Amulas onychinas, requisita subtiliter veritate, restitue, quas per portitorem praesentium retransmisi.
«Saturninum, si vacat et occupatus apud te non est, ad nos dirige. Felix, conductor domnae Campanae, [Col. 0123D] quem liberum reliquerat, aut quem indiscussum esse jusserat, dixit sibi a Maximo subdiacono septuaginta duos solidos tultos; pro quibus dandis asseruit quia omnes res suas quas in Sicilia habuit vel venundedit vel apposuit. Sed scholastici dixerunt quia de fraudibus indiscussus esse non potest; dum tamen ad nos de Campania reverteretur, facta tempestate, mortuus est. Cujus te volumus uxorem et filios requirere, et quidquid vel apposuerat vel vendiderat, apposita absolve, de venditis pretium restitue; et insuper eis [Col. 0124A] aliquod alimentum praebe, quia Maximus eum in Siciliam miserat, et ibi ei quae asserebat abstulerat. Cognosce ergo quae ablata sunt, 77 et uxori filiisque ejus sine aliqua mora restitue. Haec omnia sollicite relege, omnemque illam familiarem tuam negligentiam postpone. Scripta mea ad rusticos quae direxi, per omnes massas fac relegi, ut sciant quid contra violentias suas ex auctoritate nostra defendere debeant, eisque vel authentica vel exemplaria eorum dentur. Vide ut omnia absque imminutione custodias, quia de his quae tibi pro servanda justitia scribo, ego absolvor, et tu si negligis, obligaris. Terribilem Judicem venientem considera, et de adventu illius nunc tua consideratio contremiscat, ne tunc sine causa jam timeat, cum coram illo coelum et terra tremuerint. [Col. 0124B] Audisti quid volo, vide quid agas.» (Lib. I, ep. 44.)
59. Hactenus de Gregorianae liberalitatis innocentia me retulisse sufficiat. Caeterum, quia, famis tempore, ut videlicet haberet unde Christi pauperibus subveniret, frumenta comparare studebat, nullo modo praetermittam. Ait enim in alia epistola eidem Petro subdiacono inter caetera: «Quinquaginta auri libris nova frumenta ab extraneis comparata, et in Sicilia in locis in quibus non pereant repone, ut mense Februario illuc naves quantas possumus dirigamus, ut eadem ad nos frumenta deferantur. Sed et si nos transmittere cessamus, ipse naves provide, et ad nos, auxiliante Domino, haec eadem frumenta Februario mense transmitte, exceptis duntaxat frumentis quae nunc mense Septembrio vel Octobrio juxta consuetudinem [Col. 0124C] transmitti praestolamur. Ita ergo tua experientia faciat, ut sine alicujus vexatione coloni ecclesiastici frumenta congregentur, quia tam [ Al., in tantum] hic [Col. 0123D] Bigot., parva sativitas, uti observavimmus jam ad epist. 72, lib. I, nota g, in qua citavimus cap. 60 hujusce libri. Nota in nonnullis Codd. caput hoc quinquagesimum nonum, esse sexagesimum, et quinquagesimum [Col. 0124D] nonum incipere ab his verbis supra: Item idem Petro subd.: Quod responsalem, etc., ubi magna ex parte adducitur epist. 44 libri I. parva nativitas fuit, ut, nisi, auxiliante Deo, de Sicilia frumenta congregentur, 78 fames vehementer immineat.» (Lib. I, ep. 72.)
60. Hujus liberalitatis multitudinem quidam eremitarum, vir magnae virtutis, qui nihil in mundo possidebat praeter unam gattam, quam, blandiens crebro, quasi cohabitatricem in suis gremiis refovebat, cognoscens, orasse fertur ad Dominum ut sibi ostendere dignaretur quam futurae remunerationis mansionem sperare debuisset, qui pro illius amore saeculum deserens, nil ex ejus divitiis possideret. Cumque nocte quadam dormiret, cognoscit sibi revelatum [Col. 0124D] fuisse ut cum Gregorio Romano pontifice mansionem sibi praeparandam sperare debuisset. At ille fortiter ingemiscens parum sibi profuisse voluntariam rerum inopiam, tantaque suae [Col. 0124D] Utic., suae remunerationis. remotionis jejunia putabat, si cum eo mansionem reciperet qui tantis mundialibus divitiis redundaret. Cum vero Gregorianas divitias suae paupertati die noctuque suspirando conferret, alia nocte quiescens, audivit sibi Dominum in somnis dicentem: «Quando divitem non possessio divitiarum faciat, sed cupido, cur audes [Col. 0125A] paupertatem tuam Gregorii divitiis comparare, qui magis illam gattam quam habes, quotidie palpando, nullique conferendo, diligere comprobaris, quam ille qui tantas divitias non amando, sed contemnendo, cunctisque liberaliter largiendo, dispergit?» Ita Solitarius increpatus Deo gratias retulit; [Col. 0126A] et qui meritum suum decrevisse putaverat, si Gregorio conferretur, orare vehementius coepit ut cum eo mansionem quandoque percipere mereretur. Sed istius jam secundi libri finis adveniat, ut quae secutura sunt, auxiliante Domino, tertius prosequatur.
ARGUMENTUM.—1. Quibus Gregorius studiis commissam sibi regebat Ecclesiam.—2. Quantis auctoritatibus contra si moniacam et Neophytorum haereses dimicarit.—3. Pro eisdem fieri synodum jussit.—4. Contra easdem totis viribus non pugnantes, cum Simone mago portionem habituros praedixit.—5. Quam sapienter etiam pastellaticum pro usu Pallii, vel consecratione pontificis, dari sive accipi prohibuerit.—6. Tria genera simoniacae dationis notavit.—7. In ordinandis episcopatibus, neque cardinalibus Ecclesiae suae, neque monachis pepercit.—8. Violenter neminem omnino promovit.—9. Violenter promotos in pristinum gradum reduxit.—10. Ab aliis calumniose dejectos in ordines suos restituit.—11. Cardinales in forensibus parochiis promotos ad cardinem revocavit.—12. Undecunque meliores eligere potuerat, episcopos consecrabat; et quanta districtione consecrandos examinaret.—13. Etiam alterius dioecesis episcopos ad regendas suae dioecesis Ecclesias invitabat.—14. Quemadmodum episcopatuum sedes unieret.— 15. Vacantes episcopos, vacantibus incardinavit Ecclesiis.—16. Inthronizatis episcopis expulsos praesules junxit.— 17. Sedium loca mutavit.—18. Nulla occasione pontificem ab una in aliam Ecclesiam, aut mutavit, aut mutari permisit.—19. Alterius parochianum sibi cardinalem sacravit.—20. Qualiter alterius Ecclesiae clericos, aliis incardinari permiserit.—21. Nunquam prioribus clericis posterius ordinatos praetulit.—22. Qualiter defunctorum episcoporum Ecclesias vicinis visitatoribus committebat.—23. Pro inventario faciendo, nihil accipiendum decrevit.— 24. Consuetudines dationum, vel xeniorum repulit.—25. Episcopos ad Urbem Romanam, nisi semel in quinquennio venire statuit.—26. Etiam rerum pretia suscipere recusavit.—27. Suffraganeis suis episcopis necessaria praerogavit. —28. Quam curiose ab eisdem sanctitatem, sapientiam, et liberalitatem quaerebat.—29. Marinianum episcopum pro avaritia notat.—30. Serentum episcopum, pro confractis imaginibus arguit.—31. Januarium episcopum suas injurias vindicantem deterret.—32. Eumdem pro exaratione messis exasperat.—33. Desiderium episcopum pro lectione librorum gentilium corripit.—34. Natalem episcopum de negligentia simulque conviviis reprehendit.—35. Quam facetissime eumdem propriis assertionibus obligat.—36. Episcopos ab Ecclesia sua deesse vetuit.—37. Episcopos per diversa loca non vagari censuit.—38. Lapsum propriae amitae non dubitavit memoriae commendare.—39. Vitalianum episcopum, pro femina, quae religiosum habitum mutaverat, arguit.—40. Sergium defensorem pro negligentia reprehendit.—41. Paschasium episcopum pro fabrica navis et sui utilitate compescuit.—42. Campanorum episcoporum et Victoris Panormitani negligentias increpat.—43. Quam moderate Andream episcopum pro concubina dijudicat. —44. A pravis consiliariis abstinendum censuit.—45. Lapsos vel criminosos ab episcoporum familiaritate repulit. —46. Restringendam praepositorum iram, et unius culpam alii non esse nocivam statuit.—47. Liberos homines verberari, vel includi vetuit.—48. Qualiter judicum vitia redarguens publicarit.—49. Instigante diabolo judices contra eum saevierunt.—50. Mauricio imperatori, pessimam legem ferenti, viriliter contradicit.—51. De hypocrisi Joannis Constantinopolitani episcopi se universalem fatentis.—52. Augustales litteras pro eo supplicantes redarguit. —53. Tempora Mauricii moresque deturpat.—54. Superbiam hypocritae sapienter enervat.—55. Constantiam suam demonstrans, asserit se pro imperatore fidem nullatenus perditurum.—56. Quamobrem postulatas reliquias imperatrici non dederit.—57. Usque ad illa tempora Romanus pontifex pro reliquiis brandeum conferebat.—58. Quantis miraculis vestes sancti Joannis claruerint.—59. Quid sit de ejusdem vestibus sentiendum.—60. Gregorius pestem universalis nominis a totius Ecclesiae universitate repulit.
[Col. 0125B] 79 1. Talibus venerabilis papa Gregorius commissam sibi divinitus Ecclesiam studiis efficaciter gubernabat. Jam Ligures, Venetos, [Col. 0125C] Alludit fortasse ad epist. 51 lib. II, indict. 10, in cujus inscriptione olim legebatur, universis episcopis per Hiberniam (melius per Iberiam) de trium capitulorum causd. Vide notam a ad laudatam epist. De [Col. 0126C] Barbaricinis, Donatistis, Agnoetis et aliis hic commemoratis legendi sunt indices Registri epistolarum. Iberos, aliosque a schismate sub libello confessos, Chalcedonensem synodum venerari compellens, ad unitatem sanctae Ecclesiae revocarat. Jam Barbaricinos, Sardos, et Campaniae rusticos tam praedicationibus, quam verberibus emendatos, a paganizandi vanitate removerat. Jam Donatistarum haeresim penes Africam, Manichaeorum penes Siciliam, Arianorum penes Hispaniam, Agnoetarum vero penes Alexandriam, scriptorum suorum validissimis auctoritatibus importunissimisque legationibus, Domino suffragante, a corpore totius sanctae matris Ecclesiae sequestrarat.
[Col. 0125C] 2. Sola penes Galliam Neophytorum haeresis, quot [Col. 0126B] simoniacis muneribus, quasi tot radicibus pullulans, longe lateque prorsus excreverat, [Col. 0126C] Utic., et manebat. et manabat. Contra quam venerabilis Pater apud Brunichildem reginam, Theodericum quoque, et Theodebertum Francorum reges, fortiter expugnavit, 80 donec, collecta generali synodo, hanc sub anathemate damnandam penitus impetraret. Nec ante, Syagrio episcopo Augustodunensi, regina et regibus, multis precibus flagitantibus, pallium dedit, quam, praesente Cyriaco suo abbate, ipsi quod de propellendis haeresibus moniti fuerant adimplerent. Nam pro his Brunichildi reginae inter caetera scribit, dicens: «Sacerdotale officium in tantam illic, sicut didicimus, ambitionem perductum est, ut sacerdotes subito, quod grave nimis est, ex laicis ordinentur. Sed quid [Col. 0126C] isti acturi, quid populo praestaturi sunt, qui non ad [Col. 0127A] utilitatem, sed fieri ad honorem, episcopi concupiscunt? Hi ergo, qui necdum quod docere debeant didicerunt, quid aliud agunt, nisi ut paucorum provectus illicitus fiat multis interitus, et in confusionem ecclesiasticae moderationis observantia deducatur, quippe ubi nullus regularis ordo servatur? Nam qui ad ejus regimen improvidus vel praecipitatus accedit, qua admonitione subjectos aedificet, cujus exemplum non rationem docuit, sed errorem? Pudet 81 profecto, pudet aliis imperare, quod ipse nescit custodire. Nec illud quidem, [Col. 0127D] In Utic., per correctionem, quod simili emendationi tradendum est. quod simili emendatione radendum est, praeterimus, sed omnino exsecrabile et esse gravissimum detestamur, eoquod sacri illic ordines per simoniacam haeresim, quae prima contra Ecclesiam orta, et districta maledictione damnata est, [Col. 0127B] conferantur. Hinc ergo agitur ut sacerdotis dignitas in despectu, et sanctus sit honor in crimine. [Col. 0127D] Bigot., perit ubique. Perit utique reverentia, adimitur disciplina, quia qui culpas debuit emendare, committit, et nefaria ambitione honorabilis sacerdotii ducitur in depravationem censura. Nam quis denuo veneretur quod venditur? Aut quis non vile putet esse quod emitur? Unde valde contristor, et terrae illi condoleo, quia dum Spiritum sanctum, quem per manus impositionem omnipotens Deus hominibus largiri dignatur, divino munere habere despiciunt, sed praemiis assequuntur, sacerdotium illic subsistere diu non arbitror. Nam ubi dona supernae gratiae venalia judicantur, ad Dei servitium non vita quaeritur, sed magis contra Deum pecuniae venerantur.» (Lib. IX, indict. 2, ep. 100.)
[Col. 0127C] Idem de eisdem Theoderico et Theodeberto regibus Francorum post aliqua: «Fertur simoniaca haeresis, quae prima contra Dei Ecclesiam diabolica plantatione subrepsit, et in ipso ortu suo telo apostolicae ultionis percussa atque damnata est, in regni vestri finibus dominari; cum in sacerdotibus fides sit eligenda cum vita, si vita deest, fides meritum non habet, beato Jacobo attestante, qui ait: Fides sine operibus, mortua est (Jac. II, 26) . Quae enim opera esse valeant sacerdotis qui honorem tanti sacramenti convincitur obtinere per praemium? Ex qua re agitur ut ipsi quoque qui sacros ordines appetunt, non vitam corrigere, non mores componere studeant, sed divitias, quibus sacer honor emitur, congregare satagant. Hinc fit etiam ut insontes et pauperes a sacris [Col. 0127D] ordinibus prohibiti despectique resiliant, et dum innocentia pauperis displicet, dubium non est quod praemium illic delicta commendet, quia ubi aurum placet, et vitium. Hinc igitur non solum in ordinatoris et ordinati animam lethale vulnus infligitur, verum etiam excellentiae vestrae regnum, episcoporum vestrorum culpa, quorum magis intercessionibus juvari debuerat, praegravatur. Si enim is dignus sacerdotio creditur, cui non actionis merita, sed praemiorum [Col. 0128A] copia suffragatur, restat ut nihil sibi in honores ecclesiasticos gravitas, nihil defendat industria, sed totum auri profanus amor obtineat; et dum vitia honore munerantur, in locum ultoris is qui fortasse fuerat ulciscendus adducitur, atque hinc sacerdotes non proficere, sed perire potius indicantur. Vulnerato namque pastore, quis curandis ovibus adhibeat medicinam? Aut quando populum orationis clypeo tueatur, qui jaculis se hostium feriendum exponit? Aut qualem de se fructum producturus est, cujus gravi poste radix infecta est? Major ergo metuenda est locis illis fore calamitas [ Al., metuenda locis illis foret calamitas], ubi tales intercessores ad locum regiminis adducuntur, qui 82 Dei in se magis iracundiam provocent, quam per semetipsos populis placare [Col. 0128B] debuerant.
«Nec hoc quoque malum sollicitudo nostra patitur negligenter omittere, quod quidam, instinctu gloriae inanis electi, ex laico repente habitu sacerdotii honorem arripiunt, et, quod dicere pudet et tacere grave est, regendi, rectores, et qui docendi sunt, doctores, nec erubescunt videri, nec metuunt. Ducatum animarum impudenter assumunt, quibus via omnis ignota ductoris est, et quo vel ipsi gradiantur, ignari sunt. Quod quam pravum, quamve sit temerarium, saeculari etiam ordine et disciplina monstratur. Nam dum dux exercitus non nisi labore et sollicitudine expertus eligitur, quales animarum duces esse debeant qui episcopatus culmen immatura cupiunt festinatione conscendere? Hujus saltem rei se comparatione considerent, [Col. 0128C] et aggredi repente [Col. 0127D] Bigot., inexpertos labores sustineant. Utic., inexpertos honores sustineant, ubi sustinere non significat pati, sed exspectare, differre. inexpertos labores timeant, ne caeca honoris ambitio, et ipsis in poenam sit, et aliis pestifera erroris semina jaciant, quippe qui non didicere quod ipsi doceant. Proinde paterno salutantes affectu, petimus, praecellentissimi Filii, ut hoc tam detestabile malum de regni vestri studeatis finibus prohibere, et nulla apud vos excusatio, nulla contra animam vestram suggestio locum inveniat, quia facientis procul dubio culpam habet, qui quod potest corrigere negligit emendare.» (Lib. IX, indict. 2, ep. 100.)
Item pro eisdem haeresibus [Col. 0128D] In Utic., Item Etherio, Virgilio, et Desiderio episc. Galliarum: Nuntio, praetermisso Syagrii nomine. Sed aliter olim legebatur; alicujus enim liturae deprehenduntur vestigia. In tribus Paris. omittuntur haec verba: et al. episc. Colitur sanctus Syagrius die 17 Augusti. Syagrio, episcopo Augustodunensi, et aliis episcopis: «Nuntio apud nos olim discurrente, vulgatum est quod in Galliarum partibus sacri ordines per simoniacam haeresim [Col. 0128D] conferantur. Et vehementi taedio moeroris afficimur, si in ecclesiasticis officiis quemquam habet locum pecunia, et fit saeculare quod sacrum est. Quicunque ergo hoc pretii studet datione percipere, sacerdos non esse, sed dici tantummodo, inaniter concupiscit. Quid scilicet, quid per hoc aliud agitur, nisi ut nulla de actu probatio, nulla sollicitudo de moribus, nulla sit de vita discussio, sed ille solummodo dignus qui dare pretium suffecerit aestimetur? Ex qua re si recti [Col. 0129A] ibraminis examinatione pensetur, dum improbe ad inanem gloriam locum festinat utilitatis arripere, eo ipso magis quod honorem quaerit, indignus est. Sicut autem is qui invitatus renuit, quaesitus refugit, sacris est altaribus admovendus; sic qui ultro ambit, vel importune se ingerit, est procul dubio repellendus. Nam qui sic nititur ad altiora conscendere, quid aliud agit nisi ut crescendo decrescat, et, ascendendo exterius, interius ad profunda descendat? Itaque, frater charissime, in sacerdotibus ordinandis sinceritas vigeat, sit simplex sine venalitate consensus, pura praeferatur electio, ut ad summam sacerdotii non suffragio venditorum provectus, sed Dei credatur esse judicio. Nam quia grave omnino sit facinus, Dei donum vel pretio comparare, vel vendere, evangelica [Col. 0129B] est testis auctoritas. Templum enim Dominus et Redemptor noster ingressus, cathedras vendentium columbas evertit (Matth. XXI) . Quid aliud est columbas vendere, nisi pretium de manus impositione percipere, et 83 sanctum Spiritum, quem omnipotens Deus hominibus tribuit, venundare? Quorum sacerdotium ante Dei oculos cadere, cathedrarum utique patenter eversione signatum est; et tamen exerit adhuc nequitiae pravitas vires suas. Nam cogit vendere, quos decepit ut emerent. Et dum non attenditur quod divina voce praecipitur: Gratis accepistis, gratis date (Matth. X, 8) , agitur ut crescat, et geminata fiat in uno eodemque delicti contagio, ementis scilicet et vendentis. Et cum liqueat hanc haeresim ante omnes radice pestifera surrepsisse, atque in ipsa sua [Col. 0129C] origine apostolica esse detestatione damnatam, cur non cavetur, cur non perpenditur quia benedictio illi in maledictionem convertitur, qui ad hoc ut fiat haereticus promovetur?
«Plerumque igitur adversarius animarum, dum non potest in his quae ad faciem sunt prava subripere, [Col. 0129D] Bigot., callida specie. callide specie quasi pietatis injecta, nititur supplantare; suadetque forsitan debere ab habentibus accipi, ut sit quod possit non habentibus erogari, dummodo vel sic venena mortifera eleemosynae celata obumbratione transfundat. Nam nec venator feram, nec avem auceps deciperet, vel piscem piscator caperet, si aut ille laqueum in aperto proponeret, aut ille hamum esca absconditum non haberet. Omnino ergo metuenda et cavenda est hostis astutia, ne quos [Col. 0129D] aperta nequit tentatione subvertere, latente telo saevius valeat trucidare. Neque enim eleemosyna reputanda est, si pauperibus dispensetur quod ex illicitis rebus accipitur, quia qui hac intentione male accipit, ut quasi bene dispenset, gravatur potius quam juvatur. Eleemosyna Redemptoris nostri oculis illa placet, quae de non illicitis rebus et iniquitate congeritur, sed quae de rebus concessis et bene acquisitis impenditur. Unde etiam illud certum est, quia et si monasteria, aut xenodochia, vel quid aliud de pecunia quae pro sacris ordinibus datur construatur, mercedi non proficit, quoniam dum perversus et emptor honoris in locum transmittitur, et alios ad sui similitudinem [Col. 0130A] sub commodi datione constituit, plura male ordinando destruit, quam ille potest aedificare, qui ab eo pecuniam ordinationis accepit. Ne ergo sub obtentu eleemosynae cum peccato aliquid studeamus accipere, aperte sacra Scriptura nos prohibet, dicens: Hostiae impiorum abominabiles Domino, quae offeruntur ex scelere (Prov. XXI, 27) . Quidquid enim in Dei sacrificio ex scelere offertur, omnipotentis Dei iracundiam non placat, sed irritat. Hinc rursus scriptum est: Honora Dominum de tuis justis laboribus (Prov. III, 9) . Qui ergo male tollit ut quasi bene praebeat, constat sine dubio quia Dominum non honorat. Hinc quoque per Salomonem dicitur: Qui offert sacrificium de substantia pauperis, ac si victimet filium in conspectu patris (Eccli. III, 4, 24) . Quantus autem dolor patris [Col. 0130B] sit, perpendamus, si in ejus conspectu filius victimetur; et hinc facile cognoscimus quantus apud Deum dolor exasperatur quando ei sacrificium ex rapina tribuitur. Nimis ergo declinandum est, dilectissime frater, sub obtentu eleemosynae, peccata simoniacae haereseos perpetrare. Nam aliud est propter peccata eleemosynas facere, aliud propter eleemosynas peccata committere.
«Hoc quoque ad nos pervenisse non dissimili 84 dignum detestatione complectimur, quod quidam, desiderio honoris inflati, defunctis episcopis, tonsurantur, et fiunt repente ex laicis sacerdotes, atque inverecunde religiosi propositi ducatum arripiunt, qui nec esse adhuc milites didicerunt. Quid putamus, quod isti subjectis praestaturi sunt, qui antequam [Col. 0130C] discipulatus limen attingant, tenere locum magisterii non formidant? Qua de re necesse est ut quamvis inculpati quisque sit meriti, ante tamen per distinctos ordines ecclesiasticis exerceatur officiis. Videat quod imitetur, discat quod doceat, informetur quod teneat, ut postea non debeat errare, qui eligitur viam erranti demonstrare. Diu ergo religiosa meditatione poliatur, ut placeat, et sic lucerna super candelabrum posita luceat, ut adversa ventorum vis irruens, conceptam eruditionis flammam non exstinguat, sed augeat. Nam cum scriptum sit, ut prius, Quis probetur, et sic ministret (I Tim. III, 10) , multo amplius ante probandus est, qui populi intercessor assumitur, ne fiant causa ruinae populis sacerdotes mali. Nulla igitur contra hoc excusatio, nulla potest esse defensio, quia cunctis [Col. 0130D] liquido notum est quae sit in hujus rei diligentia sancti et egregii sollicitudo doctoris, qui neophytum ad ordines vetat sacros accedere. Sicut autem tunc neophytus dicebatur, qui initio in sanctae fidei erat eruditione plantatus, sic modo neophytus habendus est, qui repente in religionis habitu plantatus, ad ambiendos honores sacros irrepserit. Ordinate ergo ad ordines ascendendum est. Nam casum appetit qui ad summa loci fastigia, postpositis gradibus, per abrupta quaerit ascensum. Et cum idem Apostolus doceat inter alia sacri ordinis instituta discipulum, manum non esse cuiquam citius imponendam, quid hoc celerius, quidve praecipitatius, quam ut exoriatur [Col. 0131A] a summitate principium, et antequam esse incipiat discipulus, sit magister? Quisquis igitur sacerdotium non ad elationis pompam, sed ad utilitatem adipisci desiderat, prius vires suas cum eo quod est subiturus onere metiatur, ut et impar abstineat, et ad id cum metu etiam qui se sufficere existimat accedat.
«Ab re autem non facimus, si ad argumentum rationabile, usum rerum irrationabilium colligamus. Apta namque aedificationibus de silvis ligna succiduntur, nec tamen adhuc viridibus aedificii pondus imponitur, nisi eorum viriditatem multorum dierum mora siccaverit, et apta ad necessarium usum effecerit. Quae si observantia forte negligitur, citius superimposita mole franguntur, et gignit ruinam ad auxilium [Col. 0131B] res provisa. Hinc etenim medici, qui corporum curam gerunt, quaedam adjutoria recenti adhuc confectione formata indigenti non offerunt, sed maceranda temporibus derelinquunt. Nam si immature quis dederit, dubium non est quia fit causa periculi res salutis. Discant itaque, discant in officio suo sacerdotes, quibus animarum credita est cura, servare quod diversarum artium homines docente ratione custodiunt, et a praecipiti se ambitione, et si non metu, saltem pudore contineant. Sed ne forsan adhuc pravae se consuetudinis quisquam velit objectu defendere, fraternitatis tuae discretio rationis eos freno coerceat, 85 et labi in illicitis non permittat: quia quidquid ultione dignum est, non ad imitationis sed potius ad exemplum debet correptionis adduci.» Et post [Col. 0131C] pauca:
3. «De his itaque quae superius dicta sunt, fraternitatem vestram, auctore Deo, volumus synodum congregare: atque in ea reverendissimo fratre nostro [Col. 0131D] Aliter Aredio. De illo in Epistolis multa habes. Colitur kalendis Maii, ut observant Sammarthani in Gallia Christ. ex Proprio Eccl. Vapincensis. Aregio, episcopo, et dilectissimo filio nostro Cyriaco abbate mediantibus, omnia quae sanctis canonibus, sicut praediximus, sunt adversa, districte sub anathematis impositione damnentur: id est, ut nullus pro adipiscendis ecclesiasticis ordinibus dare aliquod commodum praesumat, vel pro datis accipere, neque ex laico habitu quisquam repente audeat ad locum sacri regiminis pervenire, neque ut aliae mulieres cum sacerdotibus habitent nisi eae quae sacris canonibus sunt permissae.»
4. Has pestiferas haereses cernens prudentissimus [Col. 0131D] doctor Gregorius, per sacerdotum conniventiam, sive taciturnitatem magis magisque diffusis muneribus, quasi pestifer cancer, non solum infirma posse corrodere, verum etiam fortia membra mucrone pulcherrimarum rerum corrumpere, divino zelo commotus, Victori episcopo generalem sententiam protulit, dicens: «Quisquis ad hoc facinus (videlicet simoniae, ac neophytorum haeresim) emendandum, officii sui consideratione vehementer non arserit, cum ipso se habere non dubitet portionem, a quo prius hoc piaculare [Col. 0132A] flagitium sumpsit exordium. « (Regist. lib. XII, ep. 29.)
5. Cum vero quosdam cognosceret, ad evitanda simoniacae haeresis crimina, pestiferae negotiationis munera pastellaticum callide vocitare, ac hujusmodi mutato nomine, suae cupiditatis avaritiam velle contegere, prudentissimus doctor Gregorius sententiam, quam in primordio sui pontificatus coram synodo promulgaverat, iterato protulit, dicens: «Antiquam Patrum regulam sequens, nulli unquam quidquam de ordinationibus accipiendum esse constituo: neque ex datione Pallii, neque ex traditione chartarum, neque ex ea, quam nova per ambitionem simulatio invenit, appellatione pastelli. Quia enim in ordinando episcopo pontifex manum imponit, Evangelii vero lectionem [Col. 0132B] minister legit, confirmationis autem ejus epistolam notarius scribit: sicut pontificem non decet manum, quam imponit, vendere; ita minister, vel notarius non debet in ordinatione ejus vocem suam, vel calamum venundare. Pro ordinatione ergo, vel usu pallii, seu chartis, [Col. 0131D] Ad haec Bollandus: est pastillus, inquit, massula [Col. 0132D] in formam panis parvi cocta. Pro hoc etiam dicitur pastellus, et inde pastellatium donum hic indicatum. Aliam significationem attulimus in notis ad hoc decretum in calce epist. atque pastellis eumdem qui ordinandus est vel ordinatur, omnino aliquid dare prohibeo. Ex quibus praedictis rebus si quis hinc aliquid commodi appellatione exigere, vel petere forte praesumpserit, in districto Dei omnipotentis examine reatui subjacebit.» (Rom. Synodus c. 5, ad calcem Epistolarum.)
6. Item Joanni, episcopo Corinthiorum, post multa: «Novit, inquit, fraternitas vestra, quia prius pallium, nisi dato commodo, non dabatur. Quod quoniam incongruum [Col. 0132C] erat, facto concilio ante corpus beati Petri, apostolorum principis, tam de hoc quam de ordinationibus aliquid accipere 86 sub districta interdictione vetuimus. Oportet ergo ut neque per commodum, neque per gratiam, aut quorumdam supplicationem, aliquos ad sacros ordines consentiatis vel permittatis adduci.» (Regist. l. V, ep. 57.)
Sed astuta turpissimae cupiditatis iniquitas non sufferens tantis se commodis, licet turpissimis, imo periculosissimis angustari, commentum satis artificiosum reperit: quo scilicet illos sacerdotio sublimaret, qui sibi post consecrationem tanto subjectiores esse debuissent, quanto non divino, quin potius humano judicio se fuisse promotos ipsi proculdubio reputarent. Quapropter omnipotentis Dei praeco Gregorius in Evangeliorum tractatibus, ut scilicet frequentius [Col. 0132D] legi vel audiri potuisset, disputat, inquiens: «Sunt nonnulli, qui quidem nummorum praemia ex ordinatione non accipiunt, et tamen sacros ordines pro humana gratia largiuntur: atque de largitate eadem, laudis solummodo retributionem quaerunt. Hi nimirum, quod gratis acceperunt, gratis non tribuunt: quia de impenso officio sanctitatis, expetunt nummum favoris. Unde bene cum justum virum describeret propheta, ait: Qui excutit manus suas ab omni munere (Isai. XXXIII, 15) . Neque enim dixit: [Col. 0133A] Qui excutit manus suas a munere, sed adjunxit, ab omni: quia aliud est munus ab obsequio, aliud munus a manu, aliud munus a lingua. Munus quippe ab obsequio, est subjectio indebite impensa; munus a manu, pecunia; munus a lingua, favor. Qui ergo sacros ordines tribuit, tunc ab omni munere manus excutit, quando in divinis rebus non solum nullam pecuniam, sed etiam humanam gratiam non requirit.» (Hom. 4 in Evang.)
Hae sunt Gregorii super simoniacis, et illicitis ordinationibus doctissimi papae sententiae, quas ipse summo cultu servasse docetur, in eo quod ab ipso suae consecrationis exordio per omnem dioecesim suam, episcopos undecunque meliores invenire potuit, studiosissime ordinavit. Et si quando necessitas ordinandi sacerdotis obrepsit, neque cardinales Ecclesiae [Col. 0133B] suae neque monachos monasterii sui penitus excusavit, quo minus illis Ecclesiam regendam committeret, qui exemplis et verbis pariter illam aedificare melius potuissent. Nam, ut pauca de multis contingam, ex presbyteris cardinalibus Ecclesiae suae consecravit episcopos, Bonifacium Rhegii, Habentium Perusii, et Donum Messanae Siciliae. Ex subdiaconibus vero, Gloriosum Istriae, Festum Capuae, [Col. 0133D] Hunc in locum errorem irrepsisse non immerito arbitratur Bollandus; neque enim legitur S. Gregorium aliquando Tricassinum episcopum consecrasse, aut tunc in ea Ecclesia fuisse aliquem episcopum nomine Petrum. Verum suspicor intelligendum esse [Col. 0134D] Petrum Trecalitanum episcopum in Sicilia, ad quem exstat ep. 12 lib. V. In codice Gemet. legitur Trecasino pro Trecalitano, ut observavimus in nota a ad hanc epistolam. Petrum Trecas, et Castorium Arimini. At vero ex monachis monasterii sui, Marinianum Ravennae, Maximianum Syracusis, et Sabinum Callipoli praesules ordinavit. Sed et Augustinum penes Anglos a Galliarum episcopis ordinari praecepit. Per quem nihilominus ad episcopatum in eadem gente monachi ejusdem patris, [Col. 0133C] tempore diverso, provecti sunt: Mellitus, Justus, Laurentius et Paulinus. Solis diaconibus apostolicae sedis super hac quodammodo parte parcebat: quorum cum decem et novem plenitudine redundaret, ipse Bonifacium, Florentium, et 87 Epiphanium consecravit. Nec quemquam eorum ab officio, nisi Laurentium archidiaconum pro superbia reliquisque criminibus, in basilica Lateranensi, quae dicitur aurea, ubi mox Honoratum archidiaconum constituit, sequestravit.
8. Cumque Gregorius percepta occasione suae Ecclesiae cardinales, si tamen consentirent, satis voluntarie proveheret: neminem prorsus, quantacunque necessitate coactus, violenter promovere certabat: ne sub hujusmodi occasione quemquam eliminando [Col. 0133D] deponere videretur. Unde Scholastico, [Col. 0134D] Bigot., tres Paris. et alii codd., Duci Campaniae. Judici Campaniae, scribens, ait: «Dum de Neapolitanae civitatis cura, destitutae sacerdotis solatio, vehementius angeremur, supervenientes praesentium latores cum decreto in Florentium subdiaconum nostrum confecto, aliquid nobis in tanto cogitationis pondere relevationis invenerant: sed dum praefatus subdiaconus noster refugiens civitatem ipsam, ordinationem suam lacrymabiliter evitasset: quasi ex majori quadam desperatione, nostram cognoscite crevisse moestitiam. [Col. 0134A] Atque ideo salutantes, hortamur magnitudinem vestram ut invocantes priores, vel populum civitatis, de electione alterius cogitetis, qui dignus possit eum Christi solatio ad sacerdotium promoveri. In quo, decreto solemniter facto, atque ad hanc urbem transmisso, ordinatio illic tandem, Christo auxiliante, proveniat.» (Regist. lib. III, ep. 15.)
9. Ab aliis quoque violenter promotos, in gradus pristinos revocabat. Unde Antonino subdiacono scribens, ait: «Honoratus, archidiaconus Ecclesiae Salonitanae, a sanctae memoriae decessore meo, missa supplicatione, poposcerat ut ab antistite suo invitus provehi ad fortioris gradus ordinem, contra morem, nullatenus cogeretur. Hoc enim fieri sibi non provehendi gratia, sed causa ingratitudinis perhibebat. Pro qua re tunc jam sanctae memoriae decessor noster, [Col. 0134B] scriptis suis Natali, fratri coepiscopoque nostro interdixerat ne praedictum Honoratum archidiaconum invitum proveheret, neve dolorem conceptae ingratitudinis diutius in corde retineret. Cumque et a me haec eidem summopere fuerint interdicta: non solum mandata Dei negligens, sed et scripta nostra contemnens, praefatum archidiaconum, quasi ad fortiorem honorem provehens, conatus est arte callide degradare. Unde actum est ut eodem archidiaconatus loco summoto, alium accersiret, qui ejus obtemperare moribus potuisset. Quem Honoratum archidiaconum arbitramur antistiti suo aliunde displicere non potuisse, nisi quod eum vasa sacra suis dare parentibus prohibebat. Quam causam subtiliter voluimus, et tunc sanctae memoriae decessor meus, et nunc [Col. 0134C] ego, indagatione discutere. Sed ipse suorum actuum conscius, personam ad judicium postposuit destinare. Proinde experientiam tuam praesentis praecepti auctoritate duximus fulciendam, quatenus conveniens in Salonam Natalem, fratrem coepiscopumque nostrum saltem tot scriptis admonitum studeat adhortari, ut supra memoratum archidiaconum in suo statim loco suscipiat. Quod si hoc facere 88 contumaciter, ut consuevit, forte distulerit, usum ei pallii, qui ab hac sede concessus est, ex auctoritate sedis apostolicae contradicito. Quem si, etiam amisso pallio, adhuc in eadem perseverare pertinacia, perspexeris, Dominici quoque corporis ac sanguinis eumdem antistitem participatione privabis. Eum vero, qui contra [Col. 0134D] justitiae regulam ad locum alterius provehi consensit, ab ejusdem archidiaconatus honore deponi praecipimus: quem, si ulterius in loco eodem ministrare praesumpserit, communionis sacrae participatione privamus. Aequum enim est ut asperos de justitia sentiat, quos erga se positos in caritate contemnit. Restituto ergo loco suo Honorato archidiacono, instructam personam supradictus antistes, te compellente, dirigat, quae intentionem ejus esse vel fuisse justam suis mihi allegationibus possit ostendere. Sed [Col. 0135A] et eumdem archidiaconum ad nos venire praecipimus, ut quidquid justum, quidquid omnipotenti Deo placitum fuerit, cognitis assertionibus partium decernamus. Nos enim nullum pro personali amore defendimus, sed auctore Deo, normam justitiae, postposita cujuslibet acceptione personae, servamus.» (Regist. l. II, ep. 20.)
10. Item Honorato Salonitano, jam ex presbytero in diaconatum reducto: «Dudum quidem decessoris nostri nostraque praeceptio ad dilectionem tuam cucurrerat, in qua, et de objectis tibi calumniose capitulis fueras absolutus, et in tui gradus ordinem sine aliqua instituimus altercatione restitui. Sed quia rursus ante non multum temporis spatium, ad Romanam civitatem veniens, de quibusdam illic actis incongrue, [Col. 0135B] et de sanctorum es conquestus alienatione vasorum: atque, dum pro hac re, quae tuis objectionibus respondere potuisset, sustineremus in hac civitate personas, Natalis, episcopus tuus, de hac luce migravit: necessarium judicavimus easdem praeceptiones tam decessoris nostri, quam nostras, quas dudum ut dictum est, pro tua absolutione transmisimus, praesentibus deinceps apicibus confirmare. Quamobrem a cunctis tibi objectis capitulis te plenius absolventes, in tui te ordinis gradu sine aliqua volumus altercatione permanere: ut nihil tibi penitus mota a praefato viro quaestio, qualibet occasione praejudicet.» (Regist. lib. III, ep. 32.)
Item [Col. 0135D] In edit. Bolland. quae sequuntur, desiderantur usque ad cap. X. nec inveniuntur in mss. tribus Parisiens., Utic., Bigot. et aliis passim. Certe gravi errore in plerisque editis legitur: Item eidem in alia ep. scilicet 53 libri tertii, quae tamen non eidem Honorato, sed Joanni Constantinop. scripta est. in alia Epistola post multa: «Sed etiam nunc dico, aut easdem personas, videlicet Joannem [Col. 0135C] Chalcedonensem, et Athanasium Isaurios presbyteros in suis ordinibus suscipe, eisque quietem praebe: aut, si hoc fortasse nolueris, omni altercatione postposita, de eorum causa statuta majorum, aut canonum terminos custodi. Sin vero, nos quidem inferre rixam nolumus: sed tamen venientem a vobis non devitamus. Quid autem de episcopis, qui verberibus timeri volunt, canones dicant, bene fraternitas vestra novit. Pastores etenim facti sumus, non percussores. Et egregius praedicator dixit: Argue, obsecra, increpa cum omni patientia, et doctrina (III Tim. IV, 2) . Nova vero, atque inaudita est praedicatio, quae verberibus exigit fidem.» (Regist. lib. III, ep. 53.)
11. Item [Col. 0135D] In singulis episcopalibus Eccles. olim erant cardinales, ita dicti quod cardine urbis constricti [Col. 0136D] essent, ut patet ex can. 3 synodi Rom. sub Silvestro I. Mos enim tum erat ut nulli clerici ordinarentur, nisi ad certam quamdam Ecclesiam, ut statuitur can. 6 concilii Chalcedon. Vide infra cap. 15. Attamen S. Paulinus Nolanus hac lege solutus est. Lege sextam ejus epist. ad Severum. MABILLON. cardinales violenter in parochiis ordinatos 89 forensibus, in pristinum cardinem Gregorius [Col. 0135D] revocabat. Quapropter Joanni, episcopo Syracusano scribens ait: «Quorumdam ad nos relatione pervenit Cosmam, qui ex monacho monasterii sanctae Luciae, a decessore tuo venerandae memoriae Maximiano in Ecclesia Syracusana subdiaconus factus, atque a te postea in possessione, quae Juliana vocatur, presbyter dicitur ordinatus, ita nimia tristitia, et loci qualitate vehementer afflictum, ut vitam sibi poenam existimet, [Col. 0136A] [Col. 0136D] Ita tres Paris. cum Bollando. In excusis plur., et contristationis suae fugam. et contritioni suae, fugae quaerat auxilium. Et ideo, quia tales erga subjectos nostros debemus existere, quales nos, si subjecti fuissemus, nostros volueramus esse praepositos: magnae benignitatis est si eum in Ecclesiam, ubi subdiaconatus est functus officio, sanctitas tua reducere, atque illic presbyterum studuerit constituere cardinalem. Quod et facere, quantum arbitramur, debes, si nihil est quod juste contra ipsum animum tuum exasperet. Si vero aliqua culpa est, suis nobis hoc epistolis fraternitas tua, ut scire possimus, insinuet.» (Regist. lib. XIII, ep. 28.)
12. Quanta curiositate Gregorius idoneos quosque ad regimen destitutarum quaesierit plebium, breviter indicabo: ut tantus vir non solum doctrinis, quin [Col. 0136B] et operibus verus paterfamilias fuisse gregis Dominici probabiliter colligatur. Ait enim in epistola Maximiano, Syracusano episcopo: «Felix, vir clarissimus praesentium lator, edocuit nos, esse quemdam in illis partibus presbyterum, qui ad episcopatus ordinem provehi probatae vitae merito dignus appareat. Hunc ergo fraternitas tua coram se deduci faciat: eumque sicut certus sum, propter animae periculum diligenter examinet. Quem si ad hunc provehi gradum dignum esse perspexerit, ad nos studeat destinare, ut eum, Domino disponente, loco, cui praeviderimus, possimus ordinare pastorem.» (Regist. lib. II, ep. 24, indict. 10.)
Item Cypriano, diacono: «Amarissimas Dilectionis tuae epistolas de Domni Maximiani obitu, mense [Col. 0136C] Novembri suscepi. Et quidem ille ad praemia desiderata pervenit; sed infelix populus Syracusanae civitatis lugendus est, qui pastorem talem diu habere non meruit. Proinde dilectio tua sollicitudinem gerat ut in eadem Ecclesia talis debeat ad ordinandum eligi, qui post Domnum Maximianum, ejusdem regiminis locum non indignus videatur aut immeritus sortiri. Et quidem credo quod Trajanum, presbyterum, maxima pars eligat, qui, ut dicitur, bonae mentis est; sed, quantum suspicor, ad regendum locum illum idoneus non est. Tamen si melior inveniri non valet, et ipse nullis criminibus tenetur involutus, condescendi ad eum, cogente nimia necessitate, potest. Si autem mea voluntas ad hanc electionem quaeritur, tibi secreto indico quod volo: quia nullus mihi in [Col. 0136D] eadem Ecclesia, post Domnum Maximianum, tam dignus videtur, quam Joannes, archidiaconus Catanensis Ecclesiae. Qui, si fieri potest ut eligatur, credo quod apta valde persona inveniatur. Sed ipse quoque prius de criminibus, quae impedire possunt, a te secreto requirendus est: a quibus si liber inventus fuerit, eligi jure potest. Quod si actum fuerit, etiam frater et coepiscopus noster Leo ei cessionem facere [Col. 0137A] debebit, ut liber ad ordinandum valeat inveniri.» (Regist. lib. IV, ep. 17.)
90 Item Clementinae, Patriciae: «Amandum, presbyterum, a Surrentinis ad episcopatum, gloriosa filia, electum esse cognoscas. Quem quia huc scripsimus debere transmitti, contristari de ejus absentia non debetis, quia nec abscedere creditur, qui mente vobiscum est. Et quoniam pastorem quaerentibus, is qui vobis olim placuit, gratus est: omnipotentem Deum benedicentes, Christiana magis in hoc devotione gaudete. Et ut ad nos celerius aliis profuturus venire debeat, hilariter studete: quia sincerae charitatis est exsultare, quando is qui diligitur, ad hoc vocatur ut crescat.» (Lib. X, ep. 18.)
Item Passivo episcopo: «Bene novit fraternitas [Col. 0137B] vestra quam longo tempore [Col. 0137D] Aprutium non civitas est, sed regio Italiae, cujus episcopi sedes est urbs Interamnensis, vulgo Teramo, ut observat Bollandus. Aprutium pastorali sit sollicitudine destitutum. Ubi diu quaesivimus quis ordinari, debuisset, et nequaquam potuimus invenire. Sed quia Opportunus mihi in moribus suis, in psalmodiae studio, in amore orationis valde laudatus, religiosam vitam omni modo agere dicitur: hunc volumus ut fraternitas vestra ad se faciat venire, et de anima sua admoneat, quatenus in bonis studiis crescat. Et si nulla ei crimina, quae per legis sacrae regulam morte mulctata sunt, obviant, tunc hortandus est ut vel monachus, vel a nobis subdiaconus fiat: et post aliquantum temporis, si Deo placuerit, ipse ad pastoralem curam debeat promoveri.» (Lib. XII, ep. 12.)
Item Venantio, patricio Panormitano, petenti sibi [Col. 0137C] quemdam presbyterum episcopum consecrari, rescribit inter caetera, dicens: «Hunc presbyterum dare omnino nobis excellentia vestra sciat esse difficile: quia personarum nos necessitas, ad ordinanda alia loca pastoribus destituta, non levis angustat.» (Lib. XIII, ep. 15.)
Sed quia necessitate ordinandarum se angustatum meminit personarum: ne indiscusse quemquam promovisse putetur, uno exemplo videtur esse docendum. Ait enim in epistola Joanni episcopo: «Ne incauta eorum ordinatio, qui ad episcopatum eliguntur, valeat provenire, vigilanti de eorum personis est sollicitudine requirendum. Indicatum siquidem nobis est Florentium, archidiaconum Ecclesiae Anconitanae, qui ad episcopatum electus fuerat, Scripturae quidem [Col. 0137D] sacrae scientiam habere, sed ita aetatis esse senio jam confectum, ut ad regiminis officium non possit assurgere; adjicientes etiam ita illum tenacem existere, ut in domum ejus amicus ad charitatem nunquam introeat. Rusticus autem, diaconus ejusdem Ecclesiae, qui similiter electus fuerat, vigilans quidem homo dicitur, sed, quantum asseritur, Psalmos ignorat. Florentium vero, diaconum Ecclesiae Ravennatis, qui electus ab omnibus memoratur, sollicitum esse novimus, sed qualis sit interius, omnino nescimus. Ideoque fraternitas tua, una cum fratre et coepiscopo [Col. 0138A] nostro Armenio suprascriptae Anconitanae Ecclesiae visitatore illuc festinet accedere, et diligenter de vita ac moribus singulorum requirere: vel si de nullo sibi sunt crimine conscii, quod eos ad hoc officium vetet accedere. Pariter etiam requirendum est si hoc, quod de praefato archidiacono dictum est quia nunquam amicus domum ejus ingressus est, ita se veritas habeat: et utrum ex necessitate, an ex tenacia talis sit: 91 aut si ita senex est, ut ad regendum non possit assurgere: vel si tactis sacrosanctis Evangeliis, sicut nobis nuntiatum est, jusjurandum praebuit nunquam se ad episcopatum accedere. Sed et de Rustico, diacono, quantos psalmos minus teneat, scrutandum est. Florentio autem, diacono Ravennati, si nullum, sicut diximus, crimen est quod obsistat, [Col. 0138B] apud episcopum ejus agi necesse est ut ei debeat cessionem concedere: non tamen ex nostro mandato vel dicto, ne contra suam voluntatem eum concedere videatur.» (Lib. XIV, ep. 11.)
13. Et quidem Gregorius, prudenter cognoscens totum corpus Ecclesiae tam per bonos episcopos feliciter stare, quam per malos infeliciter cadere: non solum diversarum gentium diversi ordinis clericos, verum etiam vacantes episcopos, in suae dioeceseos episcopatus invitabat. Unde Sebastiano [Col. 0137D] Bollandus legit hic Rhisiniensi, aitque Rhisinum [Col. 0138D] aut Rhisinam, Mesopotamiae esse urbem in Syriae confinio, non procul ab Edessa. Mabill. habet cum Surio Smurnensi. Vide notas ad epist. 28 libri I, indict. 9. Sirmiensi episcopo inter caetera scribit, dicens: «Debitum salutationis alloquium solvens, indico quod ad me, Bonifacio defensore referente, pervenerit quia vir sanctissimus frater noster domnus Anastasius, patriarcha, in una suarum civitatum regendam vobis [Col. 0138C] Ecclesiam committere voluit, et consentire noluistis. Quem sensum et sapientiam vestram valde ego libenter amplexus sum, et laudavi vehementer: et vos felices, me infelicem esse deputavi, qui tali hoc tempore regimen Ecclesiae suscipere consensi. Si tamen animus vester fortassis fratribus condescendendo, et misericordiae operibus intentus, ad hoc unquam consentire decreverit; peto ut amori meo alium minime praeponatis. Sunt enim in Sicilia insula Ecclesiae vacantes episcopis: et si vobis placet, auctore Deo, Ecclesiam regere, juxta beati Petri apostoli limina, cum ejus adjutorio melius potestis. Si vero non placet, feliciter state, et pro nobis infelicibus exorate.» (Regist. lib. V, ep. 42.)
14. Interea Gregorius locis munitis, episcopis [Col. 0138D] constitutis, dissipatas Ecclesias adunabat. Quapropter Bacaudae, Formiensi episcopo, scribit, dicens: «Et temporis necessitas nos perurget, et imminutio personarum exigit ut destitutis Ecclesiis, salubri ac provida debeamus dispositione succurrere. Et ideo quoniam Ecclesiam Minturnensem funditus tam cleri, quam plebis destitutam desolatione cognovimus: tuamque pro ea petitionem, quatenus Formianae Ecclesiae, in qua beati Erasmi martyris corpus requiescit cuique fraternitas tua praesidet, adjungi debeat, piam esse ac justissimam providentes: necessarium [Col. 0139A] duximus, consulentes tam desolationi loci illius, quam tuae Ecclesiae paupertati, reditus supradictae Ecclesiae Minturnensis vel quidquid ei antiquo modernoque jure vel privilegio potuit potestve qualibet ratione competere, ad tuae Ecclesiae jus potestatemque hac praecepti nostri auctoritate migrare, ut a praesenti tempore sicuti de propria Ecclesia debeas cogitare, eique competentia tua provisione disponere, quatenus deinceps quod perire nuncusque potuit, pauperum Ecclesiae tuae utilitatibus clerique proficiat.» (Regist. lib. I, ep. 8.)
Item Benenato episcopo: «Et temporis qualitas, et vicinitas nos locorum invitat, ut Cumanam atque Misenatium unire debeamus Ecclesias: quoniam hae non longo a se itineris intervallo sejunctae 92 sunt; [Col. 0139B] nec, peccatis facientibus, tanta populi multitudo est, ut singulos, sicut olim fuit, habere debeant sacerdotes. Quia igitur Cumani castri sacerdos vitae hujus cursum explevit, utrasque nos Ecclesias praesentis auctoritatis pagina unisse tibique commisisse cognosce, propriumque utrarumque Ecclesiarum scito te esse pontificem; et quaecunque tibi de earum patrimonio vel cleri ordinatione promotioneve juxta canonum statuta visa fuerint ordinare atque disponere, habebis, ut proprius revera sacerdos, liberam ex nostrae auctoritatis consensu atque permissione licentiam. Ubi vero commodius aut utilius esse prospexeris, habitato: ita sane ut alteram Ecclesiam, a qua corporaliter ad praesens absens es, sollicita providentique cura disponas, quatenus divina illic mysteria [Col. 0139C] solemniter, auxiliante Domino, peragantur. Fraternitas ergo tua tanto in adhortationibus lucrandisque animabus sollicitiore cura semper invigilet, quanto se unitarum Ecclesiarum gubernationis onera suscepisse cognoscit.» (Lib. II, ep. 45.)
15. At vero civitatum desolatarum pontifices Gregorius vacantibus civitatibus incardinare curabat. Unde Martino, episcopo Corsicae, inter caetera scribens: «Quoniam, inquit, Ecclesia Tamitana, in qua dudum fuerat honore sacerdotali tua fraternitas decorata, ita est, delictis facientibus, hostili feritate occupata et diruta, ut illuc ulterius spes remeandi nulla remanserit: in Ecclesiam te Aleriensem, quae jam diu est pontificis auxilio destituta, cardinalem, secundum petitionis tuae modum, hac auctoritate [Col. 0139D] constituimus sine dubio sacerdotem. Ita ergo studio vigilanti cum Dei amore secundum canonum praecepta cuncta dispone et ordina, ut, et fraternitas tua suis desideriis se gaudeat esse potitam, et Ecclesia Dei alterno gaudio repleatur, cardinalem te suscepisse pontificem.» (Regist. lib. I, ep. 79.)
Item Joanni episcopo Squillacino: «Pastoralis officii cura nos admonet, destitutis Ecclesiis proprios constituere sacerdotes, qui gregem Dominicum pastorali debeant sollicitudine gubernare. Propterea te Joannem ab hostibus captivatum Lisitanae civitatis episcopum in Squillacina cardinalem necesse duximus [Col. 0140A] constituere sacerdotem: ut et susceptam semel animarum curam intuitu futurae retributionis impleas; et licet a tua, hoste imminente, depulsus sis, aliam quae pastore vacat, debeas Ecclesiam gubernare: ita tamen, ut si civitatem illam hostibus liberam effici, et Domino protegente, ad priorem statum contigerit revocari, in eam in qua et prius ordinatus es Ecclesiam revertaris. Si autem praedicta civitas continua captivitatis calamitate premitur, in hac in qua a nobis ordinatus es, debeas Ecclesia permanere [Col. 0139D] Haec usque ad Item Gratioso, Bollandiana editio respuit; reperiuntur tamen in Mss. nostris. .» (Regist. lib. II, ep. 37.)
Item Joanni, episcopo Velitrano: «Postquam hostilis impietas diversarum civitatum, ita peccatis facientibus, desolavit ecclesias, ut reparandi eas spes nulla, populo deficiente, remanserit: majori valde [Col. 0140B] cura constringimur, ne defunctis earum sacerdotibus, reliquiae plebis, nullo pastoris moderamine gubernatae, per invia fidei, hostis callidi rapiantur, quod absit, invidia. Hujus ergo rei sollicitudine saepe commoniti, hoc 93 nostro sedit corde consilium, ut vicinis eas mandaremus pontificibus gubernandas. Ideoque fraternitati tuae curam gubernationemque trium tabernarum ecclesiae praevidimus committendam, quam tuae ecclesiae aggregari unirique necesse est: quatenus utrarumque ecclesiarum sacerdos et rector, Christo adjutore, possis existere; et quaecunque tibi de ejus patrimonio, vel cleri ordinatione seu promotione, vigilanti ac canonica visa fuerint cura disponere, quippe ut pontifex proprius liberam habebis ex praesenti nostra permissione licentiam.» [Col. 0140C] (Regist. lib. II, ep. 50.)
Item Gratioso Numentano episcopo curam gubernationemque [Col. 0139D] Legendum forte S. Euthimii. Consule Bollandum [Col. 0140D] ad hunc locum. Ibidem a Cures format Curites, et Quirites. sancti Anthemii ecclesiae, in Curium civitatis Sabinorum territorio constitutae incardinando conjunxit. Item Agnello episcopo Fundano post aliqua: «Quoniam propter cladem hostilitatis, nec in civitate, nec in ecclesia tua est cuiquam habitandi licentia: ideo hac te auctoritate nostra Terracinensis ecclesiae cardinalem constituimus sacerdotem.» (Lib. III, ep. 20.) Et post pauca: «Illud quoque fraternitatem tuam scire necesse est, quoniam sic te praedictae Terracinensis ecclesiae cardinalem esse constituimus sacerdotem, ut et Fundensis ecclesiae pontifex esse non desinas, nec curam gubernationemque praetereas.» (Ibid., ep. 23.)
[Col. 0140D] 16. Sed et expulsos episcopos, quos tam cito Gregorius, vel incardinare non poterat, vel quorum reditum ad sedes proprias contingere posse sperabat, aliis episcopis, qui tunc videlicet in locis suis degebant, interim pro sustentatione ac stipendiis praesentis vitae jungebat, generaliter, dicens: «Fratres et coepiscopos nostros, quos et captivitatis diversarumque necessitatum angustiae comprimunt, studete consolandos, convivendosque vobiscum in ecclesiasticis sustentationibus libenter suscipere: non quidem ut per communionem episcopalis throni dignitas dividatur, sed ut ab Ecclesia juxta possibilitatem sufficientia [Col. 0141A] debeant alimenta percipere. Sic enim et proximum in Deo, et Deum in proximo diligere comprobamur. Nullam quippe eis nos in vestris ecclesiis auctoritatem tribuimus, sed tantum vestris solatiis eos contineri summopere hortamur.» (Regist. lib. I, ep. 45.)
17. Loca quoque sedium prudentissimus pontifex accepta justa occasione mutabat. Unde Joanni, episcopo Vellitrano scribit, dicens: «Temporis qualitas admonet, episcoporum sedes antiquitus certis civitatibus constitutas, ad alia quae securiora putamus ejusdem dioecesis loca transponere, quo, et habitatores nunc degere, et barbaricum possint periculum facilius declinare. Propterea te Joannem fratrem coepiscopumque nostrum Vellitrensis civitatis, sedemque [Col. 0141B] tuam in loco qui appellatur Arenata ad sanctum Andream apostolum, praecipimus exinde transmigrare: quatenus et ab hostilitatis incursu liberior existere valeas, et illic consuetudinum solemnium festa disponas.» (Regist. lib. II, ep. 14.)
18. Et notandum quod Gregorius, licet monasteria et episcopatus unierit, atque vacantes episcopos vacantibus civitatibus incardinare studuerit, nunquam tamen episcopum ab integritate suae Ecclesiae, vel ipse in aliam commutavit, vel sub quacunque occasione migrare consensit. 94 Nam postquam [Col. 0141D] Vide lib. II, ep. 6, et consule plurimas ad Paulum epistolas. Demetrium Neapolitanum episcopum super criminibus manifestis deposuit: cum ab eisdem Neapolitanis incardinari sibi Paulum Nepesinum episcopum magnopere quaereretur: discretissimus pontifex, visitatione [Col. 0141C] civitatis Nepesinae Joanni episcopo delegata, eumdem quidem Paulum visitatorem illis tribuit: cardinalem vero constituere tam primo dispensatorie distulit, quam postea penitus recusavit. Cui postmodum licentiam revertendi ad suam dioecesim concedens, centum solidos de Neapolitana ecclesia, et unum puerulum orphanum, qualem ipse de familia ejusdem ecclesiae voluisset, dari praecepit.
19. Aliarum parochiarum clericos sibi et aliis discretissimus pontifex discretissime incardinare curabat. Quapropter Heliae presbytero et abbati provinciae Isauriae post aliqua scribens: «Filium, inquit, vestrum Epiphanium mandastis, ut ad sacrum ordinem provehere deberemus, vobisque retransmittere. Sed in uno vos audivimus, in altero vero audire minime potuimus. Diaconus quidem factus est; sed [Col. 0141D] quisquis semel in hac ecclesia sacrum ordinem acceperit, egrediendi ex ea ulterius licentiam non habet. Si ergo videre vos non potui, hac ex re consolationem habeo, quia in filio vestro requiesco.» (Regist. lib. V, ep. 37.)
20. Item Maximiano, episcopo Syracusano: «Praesentium lator Felix, diaconus, cum nullatenus in haereticorum dogmata lapsus sit, nec a catholica fide discesserit, pravis illectus adversus Constantinopolitanam synodum suspicionibus, in Istricorum se separatione removerat. Qui cum Romam venisset, recepta a nobis, juvante Domino, ratione, excessum [Col. 0142A] suum recepta Dominici corporis communione correxit. Quia ergo, ut dictum est, non in haeresim incidit, sed a sacris generalis Ecclesiae ministeriis, quasi rectae studio intentionis erravit, imbecillitati ejus atque necessitatibus consulentes, maximeque sustentationi ejus, pietatis intuitu providentes, in tua Syracusana ecclesia eum praevidimus cardinandum.» (Regist. lib. IV, ep. 14.)
Item Fortunato, episcopo Neapolitano: «Fraternitatem tuam a nobis petisse recolimus, ut Gratianum, ecclesiae Venafranae diaconum, tuae concederemus ecclesiae cardinandum. Et quoniam nec episcopum, cui obsecundare, nec propriam habet ecclesiam, hoste scilicet prohibente, quo suum debeat ministerium exhibere: petitionem tuam non praevidimus [Col. 0142B] differendam. Idcirco scriptis tibi praesentibus eum necessario duximus concedendum, habituro licentiam diaconum illum, nostra interveniente auctoritate, ecclesiae tuae, Deo propitio, constituere cardinalem.» (Regist. lib. VI, ep. 11.)
Item Cypriano diacono: «Sicut Dilectio tua studiose laboravit pro persona fratris et coepiscopi nostri Joannis, ut in Syracusana ecclesia, auctore Deo, debuisset ordinari: ita nunc necesse est ut per dilectionis tuae studia ei quoque regiminis solatia ministrentur. Quemdam enim presbyterum proprium habuisse se perhibet, qui tamen a fratre et coepiscopo nostro Leone in Catanensi ecclesia dicitur ordinatus. Et quia in novam ecclesiam vadit, et suos illic proprios homines habere necesse est, ut, dum causarum [Col. 0142C] tumultibus premitur, in secreto suo inveniat ubi requiescat, 95 praedicto fratri et coepiscopo nostro Leoni blande et dulciter persuadere debes ut ei praefatum presbyterum cedere debeat, ne quem tam benignus ad ordinandum cessit, ordinatum destituere fortasse videatur.» (Regist. lib. VI, c. 20.)
21. Antiquissimum ecclesiasticae consuetudinis ordinem Gregorius ab apostolis traditum et ad sua usque tempora solemniter conservatum adeo studiosissime retinebat, ut nullum, quantalibet sanctitate, sapientia, nobilitateve polleret, anterioribus clericis in conventu, consessu, statione, sive subscriptione praeponeret. Unde Januario, Caralitano episcopo, scribens: «Liberatus, inquit, de quo nobis tua fraternitas indicavit, qui diaconi fungi perhibetur officio, [Col. 0142D] si a decessore tuo non factus est cardinalis, ordinatis a te diaconis nulla debet ratione praeponi: ne eos, quos consecrando probasse cognosceris, reprobare supponendo quodam modo videaris. Praedictum itaque Liberatum, quem reprimendus ambitionis infiat spiritus, omni instantia ab intentus sui pravitate compesce, et ultimum inter diaconos stare constitue: ne, dum se illicite praeferri contendit, immeritus loco in quo nunc situs est judicetur. Cujus tamen si obedientia fueris invitatus, et eum post hoc facere cardinalem volueris, nisi pontificis sui cessionem solemni more meruerit, abstinendum ab ejus incardinatione [Col. 0143A] memineris: quoniam aequitati convenire non ambigis, ut aliis servare non differas, quod ipse quoque tibi servare desideras.» (Regist. lib. I, ep. 83.)
22. Hujus videlicet antiquissimae consuetudinis ordine Gregorius provocatus, defunctorum Episcoporum Ecclesias pro faciendo inventario, et eligendo legitimae opinionis episcopo, vicinis episcopis commendabat, hoc modo scribens Joanni Squillacino: «Obitum illius antistitis directa relatio patefecit. Quapropter visitationis destitutae ecclesiae, fraternitati tuae operam solemniter delegamus: quam ita te convenit exhibere, ut nihil de provectionibus clericorum, reditu, ornatu, ministeriisque vel quidquid illud est, in patrimonio ejusdem a quoquam praesumatur ecclesiae. Et ideo fraternitas tua ad praedictam ecclesiam ire properabit, et assiduis adhortationibus [Col. 0143B] clerum plebemque ejus admonere festinet: ut remoto studio, uno eodemque consensu talem sibi praeficiendum expetant sacerdotem, qui et tanto ministerio dignus valeat reperiri, et a venerandis canonibus nullatenus respuatur. Qui dum fuerit postulatus, cum solemnitate decreti omnium subscriptionibus roborati, et dilectionis tuae testimonio litterarum, ad nos veniat consecrandus: commonentes etiam fraternitatem tuam ut nullum de altera eligi permittas ecclesia, nisi forte inter clericos earumdem civitatum in quibus visitationis impendis officium, nullus ad episcopatum dignus, quod evenire non credimus, potuerit inveniri: provisurus ante omnia ne ad cujuslibet conversationis meritum laicae personae aspirare praesumant, et tu periculum ordinis tui, quod absit, [Col. 0143C] incurras. Monasteria autem, si qua sunt in ipsius parochia constituta, sub tua cura dispositioneque, quousque illic proprius fuerit episcopus ordinatus, esse concedimus: ut sollicitudinis tuae vigilantia proposito suo 96 congrua, Deo adjuvante, actione respondeat.» (Regist. l. II, ep. 38.)
Item clero, ordini et plebi: «Vestri antistitis obitum cognoscentes, curae nobis fuit destitutae ecclesiae visitationem fratri et coepiscopo nostro Joanni solemniter delegare: cui dedimus in mandatis ut nihil de provectionibus clericorum, reditu, ornatu, ministeriisque a quoquam usurpari patiatur, cujus vos assiduis adhortationibus convenit obedire; quatenus in ecclesiastico obsequio sacerdos exquiratur, qui a venerandis canonibus nulla discrepet ratione. [Col. 0143D] Qui dum fuerit postulatus cum solemnitate decreti omnium subscriptionibus roborati, et visitatoris pagina prosequente, ad nos veniat ordinandus: provisuri ante omnia ne cujuslibet vitae vel meriti laicam personam praesumatis eligere: nam non solum talem ad episcopatus apicem nulla ratione provehendum, verumetiam vos nullis intercessionibus veniam promereri posse cognoscite; sed omnes quos ex vobis de laica persona aspirasse constiterit, ab officio et a communione alienos faciendos proculdubio noveritis.» (Regist. lib. II, ep. 29.)
23. Nulla occasione Gregorius quidquam de donariis [Col. 0144A] sive praediis quarumlibet ecclesiarum patiebatur auferri. Idcirco Maximiano, Syracusano episcopo, inter alia scribit, dicens: «Charitatem tuam commonere curavimus ut si quispiam episcoporum de hac luce migraverit, vel, quod absit, pro suis fuerit remotus excessibus, convenientibus [Col. 0143D] In Utic. et al. Ms., hieraticis. hierarchicis, cunctisque cleri prioribus, atque in sui praesentia inventarium ecclesiae rerum facientibus, omnia quae reperta fuerint subtiliter describantur; nec, sicut antea fieri dicebatur, species quaedam, aut aliud quodlibet de rebus ecclesiae, quasi pro faciendi inventarii labore, tollatur. Sic namque ea quae ad munitionem facultatis pauperum pertinent, desideramus expleri, ut nulla penitus in rebus eorum ambitiosis hominibus venalitatis relinquatur occasio. Visitatores ecclesiarum, clerici quoque eorum, qui cum ipsis per [Col. 0144B] non suae civitatis parochias fatigantur, aliquod laboris sui capiant, te disponente, subsidium. Justum namque est ut illic consequantur stipendium, qui pro tempore suum commodare reperiuntur obsequium.» (Regist. lib. IV, ep. 1.)
24. Consuetudines dationum vel xeniorum a suis episcopis accipere Gregorius, quasi pondus quoddam pestiferum toto mentis conamine detrectabat. Unde Felici, episcopo Messanensi: «Consuetudines, inquit, quae ecclesiis noscuntur gravamen inducere, nostra nos decet consideratione remittere, ne illud aliqua cogantur inferre, unde sibi inferenda debeat potius exspectare. Clericis quidem tuis, vel aliorum consuetudinem te oportet illibatam servare, eisque, annis singulis, quae sunt consueta transmittere: nobis [Col. 0144C] vero de caetero, ne quid transmitti debeat, inhibemus. Et quoniam non delectamur xeniis, palmatianas quas tua direxit fraternitas cum gratiarum actione suscepimus; sed eas, ne quod exinde sentire potuisses dispendium, digno fecimus pretio venundari, et id tuae fraternitati transmisimus [Col. 0143D] Ita mss. Vitae S. Gregorii et non pauci epistolarum, [Col. 0144D] ubi ex aliis editis retinuimus sigillatim. sigillatum. Sed quia charitatem tuam ad nos velle venire cognovimus, scriptis praesentibus admonemus, 97 ut ad veniendum non debeas laborem assumere; sed ora pro nobis, ut quanto nos itineris intervalla dissociant, tanto animis nostris ad invicem, Christo adjuvante, simus in charitate conjuncti; quatenus alterna nos obsecratione juvantes, susceptum officium venturo integrum Judici resignemus.» (Regist. lib. I, ep. 66, ind. 9.)
[Col. 0144D] Item Joanni, episcopo primae Justinianae, cui et pallium mittit, et vices suas committit, post multa scribit: «Xenia autem vestrae sanctitatis suscipere omnino nolueram, quia valde esset incongruum, ut a praedatis atque afflictis fratribus munera percepisse videremur; sed responsales vestri alio me argumento vicerunt, ad eum illa deferentes, a quo non possent vestrae fraternitatis oblationes repelli.» (Lib. II, ep. 23.)
25. Hinc est quod Gregorius episcoporum neminem ad urbem fatigare delectans, Maximiano Syracusano episcopo, vices suas per Siciliam totam commisit; [Col. 0145A] praecipiens ut omnes episcopi semel in quinquennio Romam venirent. (Regist. lib. II, ep. 7.) Unde Cypriano diacono scribens: «Novit, ait, dilectio tua hanc olim consuetudinem tenuisse, ut fratres et coepiscopi nostri Romam semel in triennio de Sicilia convenirent; sed nos eorum labori consulentes, scias constituisse ut suam hic semel in quinquennio praesentiam exhiberent,» et caetera. (Regist. lib. VII, ep. 22.) Ubi notandum quia si beatus Gregorius xenia, quod credi nefas est, anhelaret, non episcoporum adventus a triennio in quinquennium protelaret, immo a triennio in biennium proculdubio festinaret.
26. Sed quando xenia grate susciperet, qui quamvis dispensandas alterius eleemosynas recusare timeret, [Col. 0145B] eas tamen et timendo suscipiebat, et cautissime dispensabat: quique adeo sua dare, et aliena non accipere consueverat, ut etiam rerum quarumdam pretia penitus refutaret. Unde Eulogio patriarchae Alexandrino inter caetera scribit, dicens: «De lignis quod scribitis quia brevia fuerint, navis per quam transmissa sunt qualitas fecit: quia si major navis venisset, potuissem ligna etiam majora transmittere. Quod autem dicitis, quia si majora transmittamus, pretium datis: largitati quidem gratias agimus, sed accipere pretium, Evangelio interdicente, prohibemur. Nos enim ea quae transmittimus ligna, non emimus: et quomodo possumus pretium accipere, cum scriptum sit: Gratis accepistis, gratis date? Nunc ergo juxta modum navis per nauclerum parva ligna transmisimus: [Col. 0145C] sequenti vero anno, si omnipotenti Deo placuerit, majora praeparamus.» (Regist. lib. VIII, ep. 29.)
27. Non mirum si liberalissimus pontifex nullas consuetudines a suis suffraganeis, nulla xenia capiebat, quibus ipse, si qua necessaria videbantur, satis hilariter ministrabat. Unde Venantio episcopo Perusino scribit, dicens: «Fratrem et coepiscopum nostrum Ecclesium frigore omnino laborare cognovimus, pro eo quod hyemalem vestem non habeat. Et quia aliquid sibi a nobis petiit debere transmitti, fraternitati tuae ad hoc per latorem praesentium transmisimus amphimallum, tunicam et pectorale, ut ad te ei debeant sine mora transmitti. Et ideo ad praedictum fratrem nostrum sub omni illud celeritate stude [Col. 0145D] transmittere; atque nobis hoc ipsum, quia transmiseris, 98 tuis renuntiare epistolis non omittas, sed ita fac, ut ad transmittendum, quia vehemens frigus est, moram aliquam minime facias.» (Regist. lib. X, ep. 53, indict. 5.)
Item eidem Ecclesio Clusino episcopo: «Scripta fraternitatis vestrae suscipientes, contristati sumus quod vos per ea et graviter infirmatos et adhuc debiles esse cognovimus. Et licet sanctitatem vestram videndi desiderium haberemus, bene tamen fecistis isto vos illic tempore continere: ne venientes huc, de aegritudinis vestrae molestia recidivam nobis tristitiam faceretis.» Et post pauca: «Unum autem caballum [Col. 0146A] vobis, qualem invenire potuimus, de benedictione sancti Petri transmisimus, ut habeatis cum quo post infirmitatem vectari possitis.» (Regist. lib. X, ep. 45, indict. 3.)
28. Tali patrono tunc illius temporis pontifices ampliati, tam novas ecclesias a fundamentis construentes ornare, quam veteres quoque splendidissime renovare coeperunt. Nam Gregorius nihil in suis episcopis magis, quam sanctitatem, sapientiam et liberalitatem curiosissime quaeritabat. Quod ut significantius elucescat, quasdam epistolarum ejus adhibebo, quarum testimonio lector meus quorumdam episcoporum vitia reprehensa cognoscat. Ait enim in epistola Secundo, servo Dei, inter caetera, sic:
29. «Fratrem nostrum Marinianum, episcopum, [Col. 0146B] verbis quibus vales excita, quia eum obdormisse suspicor. Nam venerunt quidam ad me in quibus erant quidam senes mendicantes, qui a me discussi sunt a quibus et quid acceperint, et per singula retulerunt quanta eis et a quibus in itinere data sint. Quos, dum sollicite de praedicto fratre requirerem quid eis dedisset, responderunt se eum rogasse, sed ab eo se omnino nihil accepisse, ita ut neque panem in via acceperint, quod dare omnibus illi ecclesiae semper familiare fuit. Dixerunt enim: Respondit nobis dicens: Non habeo quod vobis dare possim. Et miror si is qui vestes habet, argentum habet, cellaria habet, quod pauperibus debeat dare non habet. Dic ergo illi ut cum loco mutet mentem. Non sibi credat solam lectionem et orationem sufficere, ut remotus [Col. 0146C] studeat sedere et de manu nihil fructificare; sed largam manum habeat, necessitatem patientibus concurrat, alienam inopiam suam credat: quia si haec non habet, vacuum episcopi nomen tenet.» (Regist. lib. VI, ep. 30.)
30. Item Sereno, episcopo Massiliensi, post aliqua: «Perlatum ad nos fuerat, quod inconsiderato zelo succensus, sanctorum imagines, sub hac quasi excusatione, ne adorari debuissent, confregeris. Et quidem, quia eas adorari vetuisses, omnino laudavimus: fregisse vero reprehendimus. Dic, frater, a quo factum sacerdote aliquando, vel auditum est, quod fecisti? Si non aliud, vel illud te non debuit revocare, [Col. 0145] Excusi, ne despectis, at in Ms. tum vitae S. Greg., tum epistolarum constanter habes ut, non ne. ut, despectis aliis fratribus, solum te et sanctum esse crederes et sapientem. Aliud est enim picturam adorare, aliud per picturae historiam, quid [Col. 0146D] sit adorandum addiscere. Nam quod legentibus scriptura, hoc idiotis praestat pictura cernentibus: quia in ipsa ignorantes vident quod sequi debeant, in ipsa legunt, qui litteras nesciunt. Unde et praecipue gentibus pro lectione pictura est. Quod magnopere a te, qui inter gentes habitas, attendi decuerat: ne dum recto zelo incaute succenderis, 99 ferocioribus animis scandalum generales. Frangi ergo non debuit quod non ad adorandum in Ecclesiis, sed ad instruendas solummodo mentes fuit nescientium collocatum. Et quia in locis venerabilibus sanctorum depingi historias non sine ratione vetustas admisit, si zelum discretione condiisses, sine dubio, et ea quae [Col. 0147A] intendebas, salubriter obtinere, et collectum gregem non dispergere, sed dispersum potius poteras congregare: ut pastoris in te meritum nomen excelleret, non culpa dispersoris incumberet. Haec autem dum in hoc animi tui incauto nimis motu exequeris, ita tuos scandalizasse filios perhiberis, ut maxima eorum pars a tua se communione suspenderet. Quando ergo ad ovile Dominicum errantes oves adduces, qui quas habes, retinere non praevales? Proinde hortamur ut vel nunc studeas esse sollicitus, atque ab hac te praesumptione compescas: et eorum animos, quos a tua disjunctos unitate cognoscis, paterna ad te dulcedine omni annisu omnique studio revocare festines.» (Regist. l. XI, ep. 13.)
31. Januario quoque Caralitano episcopo, post [Col. 0147B] aliqua scribit, dicens: «Inter querelas multiplices, Isidorus vir clarissimus, a fraternitate tua frustra se excommunicatum anathematizatumque conquestus est. Quod quam ob rem factum fuerit, dum a clerico tuo, qui praesens erat, voluissemus addiscere, pro nulla alia causa, nisi pro eo quod te injuriaverat, factum innotuit. Quae res nos vehementer afflixit, quia si ita est, nil te ostendis de coelestibus cogitare, sed terrenam te conversationem habere significas: dum pro vindicta propriae injuriae, quod sacris regulis prohibetur, maledictionem anathematis invexisti. Unde de caetero omnino esto circumspectus atque sollicitus, et talia cuiquam pro defensione injuriae tuae inferre denuo non praesumas. Nam si tale aliquid feceris, in te scias postea vindicandum.» (Regist. lib. XI, ep. 49.)
32. Item eidem: «Praedicator omnipotentis Dei Paulus apostolus praecipit, dicens: Seniorem ne increpaveris (I Tim. V, 1) . Sed haec ejus regula in eo servanda est, cum culpa senioris exemplo suo non trahit ad interitum corda juniorum. Ubi enim senior juvenibus exemplum ad interitum praebet, ibi districta increpatione feriendus est. Nam scriptum est: Laqueus juvenum omnes vos (Isai. XLII, 22) . Et rursum propheta dicit: Peccator centum annorum maledictus est (Isai. LXV, 20) . Tanta autem nequitia ad aures meas de tua senectute pervenit, ut eam nisi adhuc humanitus pensaremus, fixa jam maledictione feriremus. Dictum quippe mihi est quod Dominico die priusquam missarum solemnia celebrares, ad exarandam [Col. 0147D] messem latoris praesentium perrexisti; et post exarationem ejus missarum solemnia celebrasti. Post missarum solemnia etiam, et terminos possessionis illius eradicare minime timuisti. Quod factum quae poena debuit insequi, omnes qui audiunt, sciunt. Dubii autem de tanta hac perversitate fueramus; sed filius noster Cyriacus abbas, a nobis requisitus dum esset Caralis, ita se cognovisse perhibuit. Et quia adhuc canis tuis parcimus, hortamur, aliquando resipisce senex, atque a tanta levitate morum et operum perversitate compesce: quia quanto morti vicinior efficeris, tanto fieri sollicitior atque timidior debes. Et quidem pene sententia in te fuerat jaculanda; [Col. 0148A] sed quia simplicitatem tuam cum senectute novimus, interim tacemus.» (Lib. IX, ep. 1.)
33. Omnes omnino pontifices a lectione librorum 100 gentilium Gregorius inhibebat. Quapropter Desiderio Galliarum episcopo, pallium postulanti, scribit, inquiens: «Cum multa nobis bona de vestris fuissent studiis nuntiata, ita cordi nostro est nata laetitia, ut negare ea, quae sibi fraternitas vestra concedenda poposcit, minime pateremur. Sed post haec pervenit ad nos, quod sine verecundia memorare non possumus, fraternitatem tuam grammaticam quibusdam exponere. Quam rem moleste suscepimus, ac sumus vehementius aspernati, ut ea quae prius dicta fuerunt in gemitum et tristitiam verteremus, quia in uno se ore cum Jovis laudibus Christi laudes non capiunt. [Col. 0148B] Et quam grave nefandumque sit episcopos canere, quod nec laico religioso conveniat, ipse considera. Nam quamvis dilectissimus filius noster Candidus, presbyter, postmodum veniens, hac de re subtiliter inquisitus, negaverit, atque vos conatus fuerit excusare, de nostro tamen adhuc animo non recessit; quia quantum execrabile est hoc de sacerdote narrari, tanto utrum ne ita sit, districta et veraci oportet satisfactione cognosci. Unde si post hoc evidenter haec quae ad nos perlata sunt falsa esse claruerint, neque vos nugis et saecularibus litteris studere constiterit; et Deo nostro gratias agemus, qui cor vestrum maculari blasphemis nefandorum laudibus non permisit, et de concedendis quae poscitis, securi jam et sine aliqua dubitatione tractabimus.» (Regist. lib. XI, ep. 54.)
34. Nihilominus Natali, Salonitano episcopo, scribit, dicens: «Multis ab urbe tua venientibus, frater charissime, didici, pastorali cura derelicta, solis te conviviis occupatum. Quae audita non crederem, nisi haec actionum tuarum experimentis approbarem. Nam quia nequaquam lectioni studeas, nequaquam exhortationi invigiles, sed ipsum quoque usum ecclesiastici ordinis ignores, hoc est in testimonio, quod eis sub quibus es positus servare reverentiam nescis.» (Regist. lib. II, ep. 18.)
35. Sed cum Natalis per inanem philosophiam scriptis propriis se niteretur inculpabilem demonstrare, mitissimus doctor Gregorius ita rescripsit: «In conviviorum defensionem vestra fraternitas [Col. 0148D] Abrahae convivium memorat, in quo, testo sacro eloquio, tres angelos suscepisse perhibetur. Sed hoc exemplo de convivio, neque nos beatitudinem vestram reprehendimus, si hanc suscipere angelos in hospitalitatem cognoscimus. Rursum narrat tua fraternitas Isaac satiatum, filio benedictionem dedisse. Quae utraque veteris Testamenti, quia ita sunt gesta per historiam, ut tamen signarent aliquid per allegoriam, utinam valeamus sic res gestas legendo percurrere, ut possimus etiam gerendas praevidendo sentire. Ille quippe in tribus angelis unum salutans, Trinitatis subsistentias unius substantiae esse declaravit. Iste vero satiatus benedicit filium: quia qui divinis epulis repletur, illius sensus in prophetiae virtutem extenditur. [Col. 0149A] Divinae autem epulae sacri eloquii verba sunt. Si igitur assidue legitis, si exemplum ab exterioribus trahentes, interna penetratis, quasi de agri venatione satiati, mentis ventrem repletis, ut anteposito filio, suscepto videlicet populo, possitis ventura nuntiare. Sed jam in hoc saeculo caligat, qui de Deo aliquid prophetat: quia profecto dignum est ut hic jam per concupiscentiam minus videat, cujus sensus per intelligentiam intus coruscat. Haec ergo ad vosmetipsos 101 trahite; et si vos tales agnoscitis, nihil est quod de nostra aestimatione dubitetis. Gaudere quoque Beatitudinem vestram invenio, si voracis nomen cum rerum auctore sustineat. Quod ego breviter expono, quia si de vobis falsum dicitur, nomen hoc veraciter cum rerum auctore sustinetis. Si vero de vobis verum [Col. 0149B] est, hoc de illo falsum fuisse quis dubitet? Absolvere vos non valet par nomen, quorum dispar est causa. Nam cum eo crucem etiam periturus latro suscepit; sed quem reatus proprius tenuit, par crucifixio non absolvit.» (Regist. l. II, ep. 52.)
Ego tamen, quanti valeo precibus deposco, ut sancti simam fraternitatem vestram auctori nostro Deo non solum nomen, sed etiam causa conjungat. Convivia autem quae ex intentione impendendae charitatis fiunt, recte vestra sanctitas in suis epistolis laudat; sed tamen sciendum est quia tunc veraciter ex charitate prodeunt, cum in eis nulla absentium vita mordetur, nullus ex irrisione reprehenditur; et non in eis inanes saecularium negotiorum fabulae, sed verba sacrae lectionis audiuntur, cum non plus quam necesse [Col. 0149C] est servitur corpori, sed sola ejus infirmitas reficitur, ut ad usum exercendae virtutis habeatur. Haec itaque si vos in vestris conviviis agitis, abstinentium fateor magistri estis. Quod ergo Pauli apostoli ad me testimonium posuistis, in quo ait: Qui non manducat, manducantem non judicet (Rom. XIV, 3) , omnino existimo incongruum fuisse: quia neque ego non comedo, neque ob hoc a Paulo apostolo dictum est, ut membra Christi, quae in ejus corpore, id est in Ecclesia, invicem sibi charitatis compage connexa sunt, nullam de se ullo modo curam gerant. Sed si neque ego ad te, neque tu aliquid pertineres ad me, jure tacere compellerer, ut eum non reprehenderem qui emendari non posset. Haec ergo sententia propter eos solummodo dicta est qui illos judicare student [Col. 0149D] quorum cura sibi commissa non est. At postquam nos, auctore Deo, unum sumus, [Col. 0149D] Al. si vobis ea quae corrigenda sunt tacemus. si ea quae nobis corrigenda sunt tacemus, valde delinquimus.
36. Neminem sane pontificum a parochia sua saltem parumper absque inevitabili prorsus necessitate discedere Gregorius permittebat: quos nimirum in causis mundialibus occupari vehementissime prohibebat. Unde Romano, defensori, scribit, dicens: «Perlatum est ad nos, reverendissimum fratrem nostrum Basilium episcopum, velut unum de laïcis in causis saecularibus occupari, et praetoriis inutiliter deservire. Quae res, quoniam et ipsum vilem reddit, et reverentiam sacerdotalem annihilat, statim ut experientia tua hoc praeceptum, [Col. 0150A] susceperit, eum ita ad revertendum districta executione compellat, quatenus ei illic, te insistente, quinque diebus sub qualibet excusatione immorari non liceat: ne si quolibet modo eum ibidem amplius moram habere permiseris, cum ipso apud nos graviter incipias esse culpabilis.» (Regist. lib. X, ep. 10.)
37. Item Anthemio subdiacono: «Pervenit ad nos Pimenium, Amalfitanae civitatis episcopum, in ecclesia sua residere non esse contentum, sed foras per loca diversa vagari. Quod videntes alii, nec ipsi in castro se retinent, sed ejus exemplum sequentes, foris magis eligunt habitare. Et quia sic agentes, ipsi potius ad suam hostes depraedationem invitant, idcirco hac tibi auctoritate praecipimus ut 102 supradicto episcopo interminari non desinas, quatenus hoc de caetero facere non praesumat, sed in Ecclesia sua, sacerdotali [Col. 0150B] more, resideat. Quem si forte non emendari post tuam interminationem cognoveris, in monasterio eum deputare et nobis curabis modis omnibus indicare, ut quid facere debeas nostra iterum praeceptione cognoscas.» (Regist. l. VI, ep. 23.)
38. Non mirum si Gregorius ex ministerio sibi credito curabat vitia quorumlibet praepositorum verbis salubribus increpare, qui lapsum propriae amitae non dubitaverit ad instructionem populi posterorum memoriae commendare. Siquidem Evangelica sententia qua dicitur: Multi sunt vocati, pauci vero electi (Matth. XXII, 14) , volens multorum vocationem a paucorum electione formis exemplorum discernere, perhibet, dicens: «Pater meus tres sorores habuit, [Col. 0150C] quae cunctae sacrae virgines fuerunt: quarum una Tharsilla, alia Gordiana, alia Aemiliana dicebatur. Uno omnes amore conversae, uno eodemque tempore sacratae, sub districtione regulari degentes in domo propria, socialem vitam ducebant. Cumque essent diutius in eadem conversatione, coeperunt quotidianis incrementis in amorem Conditoris sui Tharsilla et Aemiliana succrescere, et, cum solo hic essent corpore, quotidie animo ad aeterna transire. At contra Gordianae animus coepit ab amore caloris intimi per quotidiana decrementa tepescere, et paulisper ad hujus saeculi amorem redire. Crebro autem Tharsilla dicere Aemilianae sorori suae cum magno gemitu solebat: Video Gordianam sororem nostram de nostra sorte non esse. Perpendo enim quia foras defluit, et [Col. 0150D] cor ad quod proposuit non custodit. Quam curabant blanda quotidie redargutione corripere, atque a levitate morum ad gravitatem sui habitus reformare. Quae quidem resumebat vultum subito gravitatis inter verba correptionis; sed cum ejusdem correptionis hora transisset, transibat protinus et superducta gravitas honestatis, moxque ad levia verba redibat. Puellarum gaudebat societate laïcarum, eique persona valde onerosa erat, quaecumque huic mundo dedita non erat. Quadam vero nocte huic. Tharsillae amitae meae, quae inter sorores suas virtute orationis continuae, afflictionis studiosae, abstinentiae singularis, gravitate vitae venerabilis, in honore et culmine [Col. 0151A] sanctitatis excreverat, sicut ipsa narravit, per visionem atavus meus Felix, hujus Romanae Ecclesiae antistes, apparuit, eique mansionem perpetuae claritatis ostendit, dicens: Veni, quia in hac te lucis mansione suscipio. Quae subsequenti mox febre correpta, ad diem pervenit extremum. Et sicut nobilibus feminis virisque morientibus, multi conveniunt qui eorum proximos consolentur, eadem hora ejus exitum praestolantes viri ac feminae lectulum circumsteterunt, inter quas mater quoque mea adfuit. Cum subito sursum illa respiciens, Jesum venientem vidit, et cum magna animadversione coepit circumstantibus clamare, dicens: Recedite, recedite, Jesus venit. Cumque in eum intenderet quem videbat, sancta illa anima carne soluta est; tantaque subito fragrantia miri odoris [Col. 0151B] aspersa est, ut ipsa quoque suavitas cunctis ostenderet illic auctorem suavitatis venisse. Cumque corpus ejus ex more mortuorum 103 ad lavandum esset nudatum, longae orationis usu in cubitis ejus et genibus, camelorum more, inventa est obdurata cutis excrevisse; et quid vivens ejus spiritus semper egerit, mortua caro testabatur. Haec autem gesta sunt ante Dominici natalis diem. Quo transacto, mox Aemilianae sorori suae per visitationem nocturnae visionis apparuit, dicens: Veni, ut quia Natalem Dominicum sine te feci, [Col. 0151D] Bigot. et Utic., sanctum Theophania. sanctum Theophaniae jam tecum faciam. Cui illa protinus de Gordianae sororis suae salute sollicita, respondit: Et si sola venio, sororem nostram Gordianam, cui dimitto? Cui tristi vultu iterum dixit: Veni, Gordiana etenim soror nostra inter laicas deputata [Col. 0151C] est. Quam visionem mox molestia corporis est secuta; atque ita ut dictum fuerat, ante Dominicae apparitionis diem, eadem molestia ingravescente, defuncta est.
«Gordiana autem mox ut solam remansisse se reperit, ejus pravitas excrevit; et quod prius latuit in desiderio cogitationis, post effectu pravae actionis exercuit. Nam oblita Dominici timoris, oblita pudoris et reverentiae, oblita consecrationis, conductorem postmodum agrorum suorum maritum duxit. Ecce omnes tres uno prius ardore conversae sunt, sed non omnes in uno eodemque studio permanserunt, quia juxta Dominicam vocem: Multi sunt vocati, pauci vero electi (Matth. XXII, 14) .» (Homil. 38 in Evang.)
39. Subditorum quoque negligentias Gregorius, et [Col. 0151D] subtiliter inquirebat et districtissimis redargutionibus emendabat. Unde Vitaliano, episcopo Sipontino, scribens: «Si custos, inquit, religiosi habitus fuisses, aut esse nosses episcopus, filiam gloriosae memoriae Tulliani, magistri militiae, te illic posito, nec projectis religiosis vestibus ad saecularem reverti habitum, nec ad nos licuisset perversam epistolam destinare. Sed quia nimia desidia nimioque torpore deprimeris, in tuo dedecore res ad praesens illicita impune commissa est. Nam si, ut praefati sumus, sollicitus extitisses, prius ad nos ultio mulieris pravissimae, quam culpa, debuit pervenire. Quia ergo tantum hebes, tantumque es negligens, ut nisi canonicam in te fueris [Col. 0152A] coercitionem expertus, in aliis disciplinae districtionem nescias custodire, qualiter debeas esse sollicitus, congruo tibi, si Domino placuerit, tempore demonstrabimus.» (Regist. lib. VIII, ep. 8.)
40. Item Sergio defensori: «Si homo esses, aut discretionem [ Al. districtionem] aliquam habuisses, ita regularis disciplinae debuisti custos existere, ut ea quae illic illicite committuntur, ante vindicta corrigeret, quam ad nos eorum nuntius perveniret. Sed dum nimia te facit stultitia negligentem, non solum de illis offendimur, sed etiam ad ulciscendam desidiam tuam nihilominus provocamur.» (Regist. lib. VIII, ep. 9.)
41. Item Anthemio, subdiacono Campaniae: «Pervenit ad nos fratrem et coepiscopum nostrum Paschasium [Col. 0152B] ita desidem negligentemque in cunctis existere, ut in nullo quia est episcopus agnoscatur, adeo ut neque ecclesia ipsius, neque monasteria, sive filii ecclesiae, vel oppressi, vel pauperes, ejus erga se dilectionis studium sentiant, nec aliquam supplicantibus sibi iis, in quibus justum est, opem defensionis accommodet; et quod adhuc dici gravius est, consilia sapientium et recta suadentium nulla patiatur ratione suscipere, ut quod ipse per se nequit attendere, ab alio saltem possit addiscere, sed, rebus quae ad 104 Pastoris curam pertinent praetermissis, ad fabricandam navim toto se studio inutiliter occupet. Unde, sicut fertur, contigit quadringentos aut eo amplius illum jam solidos perdidisse. Hoc quoque ejus culpis adjungitur, quod ita quotidie despectus [Col. 0152C] cum uno aut duobus clericis dicitur ad mare descendere, ut et apud suos in fabula sit, et extraneis sic vilis et despicabilis videatur, ut nihil in se habere episcopalis ingenii vel reverentiae judicetur. Quod si ita est, non sine culpa tua esse cognoscas, qui eum objurgare atque coërcere ut dignum est distulisti. Quia ergo hoc totum non solum illum reprobat, sed etiam ad sacerdotalis officii pertinere probatur opprobrium, volumus ut eum coram aliis sacerdotibus, vel quibusdam de filiis suis nobilibus, contestari debeas ac hortari, ut vitio torporis excusso, deses esse non debeat, sed in ecclesiae suae ac monasteriorum cura sit vigilans; paternam filiis suis charitatem exhibeat; in defensione pauperum sit alacer cum discretione; in quibus justitia suaserit, sit erectus; consilia [Col. 0152D] sapientium libenter suscipiat: quatenus, et civitas illa ejus queat sollicitudine consolari, et ipse desidiae suae culpas valeat operire. Si vero, quod non credimus, post hanc adhortationem nostram, solito adhuc more negligens esse tentaverit, ad nos est modis omnibus transmittendus: ut hic positus discere possit, quid vel qualiter secundum Dei timorem agere conveniat sacerdotem.» (Lib. XIII, ep. 26.)
42. Item eidem: «Quoties illa de fratribus coepiscopisque nostris audimus quae et illos reprehensibiles ostendere, et nobis tristitiam valeant generare, de eorum nos emendatione non mediocriter cogit necessitas cogitare. Quia ergo nuntiatum nobis est [Col. 0153A] Campaniae episcopos ita negligentes existere, ut immores honoris sui, neque erga ecclesias, neque erga filios suos paternae vigilantiae curam exhibeant, vel monasteriorum sollicitudinem gerant, seu in oppressorum pauperum se tuitionem impendant: ideo hac tibi auctoritate praecipimus ut eis ad te convocatis, ex nostro illos mandato, districte commoneas quatenus desides ulterius esse non debeant, sed sacerdotalem se habere zelum, et sollicitudinem opere doceant; atque ita in his quae eos juste secundum Deum agere convenit, vigilantes existant, ut nullum nos de eis denuo murmur exasperet. Si quem vero eorum post haec negligentem cognoveris, ad nos eum sine aliqua excusatione transmitte, ut, quam sit grave nolle ab his quae reprehensibilia et valde vituperanda sunt [Col. 0153B] corrigi, regulari in se valeat districtione sentire.» (Regist. lib. XIII, ep. 27.)
Item Victori, episcopo Panormitano, post aliqua: «Cujus, inquit, jam culpae sis intelligis, ut ego tam longe positus, quae in civitate tua aguntur, agnoscam, et tot curis occupatus, quae fieri debeant, disponam.» (Regist. lib. V, ep. 6.)
43. Notandum sane, quia sicut manifesta crimina discretissimus praesul Gregorius, aut vix, aut nunquam sine vindicta laxabat: ita nimirum in rebus dubiis nunquam aliquando certam sententiam proferebat. Quapropter Andreae Tarentino, episcopo, scribit dicens: «Tribunal judicis aeterni securus aspiciet, quisquis, reatus sui conscius, digna eum modo poenitentia placare contendit. Habuisse siquidem te concubinam [Col. 0153C] manifesta veritate 105 comperimus, de qua etiam contraria est quibusdam nata suspicio. Sed quia in rebus ambiguis absolutum non debet esse judicium, hoc tuae conscientiae elegimus committendum. Qua de re, si in sacro ordine constitutus, ejus te permixtione esse recolis maculatum, sacerdotii honore deposito, ad ministrandum nullo modo praesumas accedere: sciturus in animae tuae periculo ministrare, et Deo nostro te sine dubio reddere rationem, si hujus sceleris conscius, in eo quo es ordine, celans veritatem permanere volueris.» (Regist. l. III, ep. 45.)
44. Ob hoc sollicitissimus Ecclesiae Dei custos Gregorius, uniuscujusque consiliarios arguens, quantum in se erat, omnes omnino salvare certabat. Unde Venantio, [Col. 0153D] exmonacho patricio, post aliqua scribens, ait: «Scio quia cum epistola mea suscipitur, protinus amici conveniunt, litterati clientes vocantur, et de causa vitae consilium a fautoribus mortis quaeritur: qui dum non te, sed res tuas diligunt, nulla tibi, nisi quae ad tempus placeant, loquuntur. Tales enim fuerunt, sicut ipse reminisceris, dudum consiliarii, qui te ad tanti facinus perduxerunt delicti. Et, ut tibi aliquid saecularis auctoris loquar (Seneca ep. 5) , cum amicis omnia tractanda sunt, sed prius de ipsis. Si vero in causa tua hominem consiliarium quaeris, consiliarium rogo me suscipe. Nullus tibi fidelior esse ad consilium potest, quam qui non tua, sed te diligit.» (Regist, lib. I, ep. 34.)
[Col. 0154A] Item Joanni, Constantinopolitano episcopo, post nonnulla: «Ego beatissimo viro domno Joanni scripseram; sed credo quia mihi familiaris ille vester juvenculus rescripsit, qui adhuc de Deo nihil didicit, qui viscera charitatis nescit, qui in scelestis rebus ab omnibus accusatur, qui insidiari quotidie diversorum mortibus per occulta testamenta, nec Dominum metuit, nec homines erubescit. Mihi crede, frater charissime, si zelum veritatis perfecte habes, ipsum prius corrige, ut ex his qui vobis vicini sunt, etiam hi qui vicini non sunt, exemplo melius emendentur. Illius linguam noli recipere. Ille ad consilium vestrae sanctitatis debet dirigi, non autem vestra sanctitas ad verba illius inflecti. Si enim illum audit, scio quia pacem cum suis fratribus habere non poterit.» (Regist. lib. III, ep. 53.)
Item Januario, Caralitano episcopo: «Eos, inquit, quorum consiliis messem alterius exarasti, et eradicare terminos minime timuisti, in duobus mensibus excommunicatos esse decernimus; ita ut si quid eis intra duorum mensium spatium humanitus evenerit, benedictione viatici non priventur. Deinceps autem ab eorum consiliis cautus existe, teque sollicite custodi: ne, si eis in malo discipulus fueris, quibus magister in bono esse debuisti, nec simplicitati tuae ulterius, nec senectuti parcamus.» (Regist. lib. IX, ep. 1.)
Item Callinico, exarcho Italiae, post nonnulla: «Illud vero cognoscite, quia me non modice contristavit quod major domus, qui petitionem episcopi volentis [Col. 0154C] a schismate reverti suscepit, eam se perdidisse professus est, et postmodum ab advesariis Ecclesiae tenebatur. Quod ego non negligentia, sed venalitate ejus, factum arbitror. Unde miror quia in eo culpam hanc minime vestra excellentia vindicavit; sed tamen quia hoc miratus sum memetipsum citius reprehendi. Nam ubi domnus Justinus consilium praebet, qui pacem cum catholica Ecclesia non habet, ibi non 106 possunt haeretici addici. Praeterea sancti Petri, apostolorum principis, natalitium diem in Romana civitate vos facere velle perhibetis; et oramus omnipotentem Dominum, ut sua vos misericordia protegat, et vota vestra vos implere concedat. Sed praedictus vir eloquentissimus peto ut simul veniat; qui si non venerit, a vestris obsequiis recedat: vel certe [Col. 0154D] si vestra excellentia fortasse, emergentibus causis, venire nequiverit, ipse tamen sanctae Ecclesiae unitati communicet. Bonum enim virum audio, si pessimi non esset erroris.» (Regist. l. IX, ep. 9.)
45. Item Sereno, Massilitano episcopo, post multa: «Pervenit ad me, quod dilectio tua libenter malos homines in societate sua vel consilio recipiat, adeo ut presbyterum quemdam, qui, postquam lapsus est, et in suae adhuc dicitur iniquitatis pollutione versari, familiarem habeat. Quod quidem nos ex toto non credimus, quia qui talem recipit, scelera non corrigit, sed magis aliis talia perpetrandi videtur dare licentiam. Sed, ne forte aliqua tibi surreptione vel dissimulatione, ut a te reciperetur atque adhuc [Col. 0155A] haberetur gratus suaserit, non solum hunc a te longius expellere, verum etiam excessus ipsius sacerdotali te zelo modis omnibus convenit resecare; alios vero, qui pravi esse memorantur, paterna adhortatione a sua pravitate compesce, et ad viam stude rectitudinis revocare. Quod si, quod absit, salubri monitu eos videris in nullo proficere, et hos quoque curabis a te procul abjicere, ne pravitates eorum ex eo quod recipiuntur displicere minime videantur, et non solum ipsi inemendati remaneant, sed etiam eorum receptione alii corrumpantur. Et considera quam et hominibus execrabile et periculosum ante Dei sit oculos, si per eum a quo plectenda sunt crimina, nutriri vitia videantur. Haec igitur, dilectissime frater, diligenter attende, et ita agere stude, ut pravos [Col. 0155B] salubriter corrigas, et scandalum de malorum societate, filiorum tuorum animis non inducas.» (Regist. lib. XI, ep. 13.)
46. Pro unius culpa vindicari alium rectissimus judex Gregorius minime permittebat. Ideoque Gudiscalco, duci Campaniae, scribens, ait: «Illa praepositorum sollicitudo utilis, illa est cautela laudabilis, in qua totum ratio agit, et furor sibi nihil vindicat. Restringenda ergo sub ratione potestas est, nec quidquam agendum prius quam concitata ad tranquillitatem mens redeat. Nam commotionis tempore, justum omne putat ira quod fecerit. Pervenit itaque ad nos magnitudinem tuam usque ad hoc esse impetu furoris impulsam, ut non solum frangi januas monasterii sancti Archangeli, verum etiam diripi exinde quod ibi inventum est feceris. Insuper autem sic [Col. 0155C] contra abbatem ejusdem monasterii diceris exarsisse, ut nisi occultans se iracundiae tuae tempore latuisset, non leve discrimen incurrisset; denique, ut metu tuo perterritus, de domo in qua se olim receperat, exire hucusque non audeat. Quod ne frustra fecisse forsitan videreris, fugam monachi ipsius qui ad hostes abiit, ad ejus quantum ad nos perlatum est crimen impingis, asserens quod illius voluntate fugerit. Quod si ita est, contristamur, et valde sapientiam vestram miramur. Nam si licitum putatis, ut aliorum culpa aliis sit nociva, multi huic possunt crimini subjacere. Diversorum enim nobilium servi, multarum ecclesiarum 107 clerici, diversorum monasteriorum monachi, multorum judicum homines [Col. 0155D] saepe se hostibus tradiderunt. Ergo si hoc creditur, servorum utique domini, clericorum episcopi, monachorum abbates, diversorum fugacium judices, omnes sub culpa sunt et crimine constituti. Nunquid et diebus magnitudinis tuae multi de civitate in qua consistis ad Langobardorum milites fuga non lapsi sunt? Et quis tantae indiscretionis tantaeque possit stultitiae reperiri, ut eorum iniquitatem tibi aestimet applicandam?» (Lib. X, ep. 11.)
47. Libertatem uniuscujusque hominis Gregorius contra judicum insolentias liberis nihilominus vocibus defendebat. Unde Leontio, exconsuli, post aliqua, scribens, ait: «Si Libertinus in ista causa cautionis culpabilis invenitur, de aliis causis quid pro se alleget, nescio: unum tamen hoc bene atque constanter [Col. 0156A] novi, quia, et si quam rebus publicis fraudem fecit, substantia ejus caedi debuit, non libertas. Nam in hoc quod liberi homines caeduntur vel includuntur, ut taceam quod omnipotens Deus offenditur, ut taceam quod vestra opinio vehementer gravatur, piissimi tamen imperatoris nostri omnino tempora fuscantur. Hoc enim inter reges gentium et imperatores Romanorum distat, quod reges gentium Domini servorum sunt, imperator vero Romanorum dominus liberorum. Unde et vos quidquid agitis, prius quidem servata justitia, deinde custodita per omnia libertate, agere debetis. Scriptum est enim: Quod tibi non vis fieri, vide ne alteri facias (Tob. IV, 16) . Et per semetipsam Veritas dicit: Quae vultis ut faciant vobis homines, et vos eadem facite illis (Matth. VII, 12) . In libertate ergo eorum qui vobis in discussionem commissi sunt, vestram specialiter attendere debetis: et si ipsi a majoribus vestris injuriari libertatem vestram non vultis, subjectorum vestrorum libertatem honorando custodite. Scimus enim qui dixit: Coelum et terra transibunt, verba autem mea non transibunt (Matth. XXIV, 35) . Cujus quia verba non transeunt, sed per omnia implentur, metuamus quod iterum dicit: In qua mensura mensi fueritis, in ea remetietur vobis (Matth. VII, 2) . Quid autem gloria vestra existimat, quia si superbe, si crudeliter agimus, despecto Deo, nobis hominem placamus? Nullo modo. Nam ipse qui despicitur, eum contra nos, quem despecto Deo placare volumus, irritat. Curemus ergo per omnia placare Deum, qui potens est et iratos homines ad mansuetudinem reducere. Nam, sicut [Col. 0156C] dixi, etiam mansueti homines, indignante Deo, ad iracundiam provocantur. Si autem dicitur, quia sine verberibus atque terroribus fraudes publicae inveniri non possunt, hoc admittere poteram, si in ratiociniorum causa domnus Leontius non venisset. Nam verum est quia illi solent manibus excedere, qui in sensu et lingua deficiunt.» (Regist. lib. X, ep. 51.)
48. Cunctorum judicum cupiditates, vel scelera Gregorius quasi camo frenoque pontificii sui, validissimis auctoritatibus restringebat, et si quos dulciter a pravitate corrigere non valebat, scriptorum suorum redargutionibus publicabat. Unde Romano, exarcho Italiae, residenti Ravennae, scribit, inquiens: «Apud excellentiam vestram, pravorum audacia correptionis debet aculeos magis quam defensionis invenire [Col. 0156D] solatium. Nam satis grave est ut contingat illic habere pravam actionem refugium, unde disciplinae decet prodire 108 censuram. Pervenit itaque ad nos Speciosum quemdam, presbyterum, qui, causa poscente, in monasterio a Joanne, fratre et coepiscopo nostro, fuerat deputatus, contra sui pastoris exinde voluntatem exiisse, et ecclesiasticae constitutionis vigore despecto, antedicto episcopo vestra fretum tuitione resistere. Quod, quia excellentiae vestrae sine dubio pulsat invidiam, necesse est ut ab ejus vos, habita discretione, debeatis tuitione suspendere: ne si nominis vestri occasione pastori suo inobediens vel contumax fuerit ad tempus vestros contra vos judices defensare, atque excellentiam vestram hac [Col. 0157A] ex re cogatur offendere, et nos pariter de vestra discordia contristari.
«Comperimus praeterea, quod dici nefas est, quasdam mulieres, quae nunc usque in religioso atque monachico habitu permanserunt, religiosam vestem et suam velaturam deponere, et conjugibus, quod sine gravi dolore referre non possumus, sociari. Sed hoc quidem, ut dicere vel attentare praesumant, favoris vestri patrocinio fulciri dicuntur. Quod nos credere perversitatis ipsius acerbitas non permittit. Petimus ergo ut in tanto vos peccato miscere nullatenus debeatis. Nam hujusmodi iniquitatem impunitam propter Deum nullo modo patimur remanere. Unde iterum quaesumus ut excellentia vestra in talium se causarum defensione non misceat: ne et [Col. 0157B] Deus suam defendat injuriam, et inter nos aliorum pariat culpa discordiam.» (Regist. l. V, ep. 24.)
Item Venantio, exmonacho, patricio: «Multi hominum stulti putaverunt quod si ad ordinem episcopatus eveherer, te alloqui ac per epistolas frequentare recusarem. Sed non ita est, quia ipsa jam loci mei necessitate compellor ut tacere non debeam.» Et post pauca. «Hac igitur consideratione compulsus, velis an nolis, locuturus sum, quia omni virtute, aut te cupio salvari, aut de tua morte me eripi. In quo enim habitu fueris recolis, et supernae districtionis animadversione postposita, ad quid sis delapsus agnoscis. Culpam ergo tuam pensa dum vacat, districtionem futuri Judicis dum vales exhorresce, ne tunc illam amaram sententiam audias cum eam [Col. 0157C] jam nullis fletibus evadas.» Et infra: «Teste Evangelio (Matth. XII) , scis quia divina severitas de otioso sermone nos arguit, et de verbo inutili rationes subtiliter exquirit. Pensa ergo quid factura est de perverso opere, si quosdam in judicio suo reprobat de sermone. Ananias Deo pecunias voverat, quas post diabolica victus persuasione subtraxit (Act. V) ; sed qua morte mulctatus est, scis. Si ille igitur mortis periculo dignus fuit, qui eos quos dederat nummos Deo abstulit, considera quanto periculo in divino judicio dignus eris, qui non nummos, sed temetipsum, omnipotenti Deo, cui te sub monachico habitu devoveras, subtraxisti. Quapropter, si correctionis meae verba secuturus audieris, quam sint blanda et dulcia in fine cognosces. Ecce, fateor, moerens loquor, [Col. 0157D] et facti tui tristitia addictus, edere verba vix valeo: et tamen animus tuus, actionis suae conscius, vix sufficit ferre quod audit; erubescit, confunditur, adversatur. Si ergo ferre non valet verba pulveris, quid facturus est ad judicium Conditoris? Fateor tamen quia supernae gratiae misericordiam esse maximam credo, quod te effugere vitam conspicit, et tamen adhuc ad vitam reservat: quod superbientem 109 te videt et tolerat.» (Regist. l. I, ep. 34.) Cumque Venantius, in eadem apostasia permanens, obortis quibusdam simultatibus, oblationes suas a Joanne, Syracusano episcopo, execratas cognosceret, [Col. 0158A] contra episcopum hostili more commotus est, eumque non timuit Gregorio accusare. Cui ipse rescribit, dicens: «Multum nos ea quam direxistis jam contristatos invenit epistola, quod inter vos et Joannem, fratrem et coepiscopum nostrum, de quorum desiderabamus gaudere concordia, scandalum prodiisse cognovimus. Quaevis enim causa fuisset, non usque ad hoc debuit furor erumpere, ut armati homines vestri, sicut audivimus, [Col. 0157D] Ita Mss. Bigot., Utic. et alii; at editi, in episcopum; quae lectio reprobatur a codicibus Epistolarum tam excusis, quam manu exaratis. in episcopium irruerent, et diversa hostili more mala committerent, atque vos haec res a paterna interim charitate divideret. Nunquid non poterat, si quaelibet contentio fuit, tranquille disponi, ut nec partium utilitas detrimentum, nec sentiret gratia laesionem? cujus autem gravitatis, cujus sanctitatis, cujus mansuetudinis suprascriptus [Col. 0158B] frater noster sit, non habemus incognitum. Ex qua re colligimus, quia nisi vis eum doloris nimia coegisset, ad hanc rem, de qua vos contristatos asseritis, ejus fraternitas nullatenus pervenisset. Nos autem, ut hoc eo scribente comperimus, illico ei scripsimus, admonentes ut et oblationes vestras, sicut ante susciperet, et missas in domo vestra non solum celebrari permitteret, sed si velitis, etiam ipse perageret,» et caetera (Regist. lib. VI, ep. 43.) Verum Venantius cum episcopo in concordiam rediens, cum per undecim annos a Gregorio multiplicibus litteris exhortatus redire ad monachicum propositum detrectaret, in gravissimam aegritudinem cecidit. Quod a Joanne Syracusano episcopo Gregorius audiens rescripsit, dicens: «Fraternitatis vestrae scripta suscepi, [Col. 0158C] quae mihi de dulcissimi filii mei domni Venantii aegritudine loquebantur, et cuncta erga eum qualiter acta sunt enarrabant. Sed uno tempore auditis, et illum [Col. 0158D] Bigot., desperate ac graviter aegrotare, quod etiam habent Mss. Epistolarum. desperare ac graviter aegrotare, et in rebus orphanorum, filiarum ejus scilicet, homines iniquos insistere, vix se in corde meo dolor capere poterat. Sed in hoc fuit solatium, quod lacrymae mihi per gemitus erumpebant. Vestra igitur sanctitas primam quam decet curam negligere non debet, ut de anima ejus cogitare debeat, exhortando, rogando, Dei terribile judicium proponendo, ineffabilem ejus misericordiam promittendo; ut ad habitum suum redire, vel in extremis, debeat: ne ei reatus tantae culpae in aeterno judicio obsistat.» (Regist. lib. XI, ep. 36.)
Si quos tamen judicum a suis pravitatibus inconvertibiles [Col. 0158D] Gregorius advertebat, eos scriptis propriis penes principes denotabat. Unde Constantinae Augustae queritur, dicens: «Dum in Sardinia insula multos esse gentilium cognovissem, eosque adhuc pravae gentilitatis more idolorum sacrificiis deservire, et ejusdem insulae sacerdotes ad praedicandum Redemptorem nostrum torpentes existere: unum illuc ex Italiae episcopis misi, qui multos gentilium ad fidem, Domino cooperante, perduxit. Sed quidam rem mihi sacrilegam nuntiavit, quia hi qui in ea idolis immolant judici praemium persolvunt, ut hoc eis facere liceat. Quorum dum quidam baptizati essent, [Col. 0159A] et jam immolare idolis desivissent, adhuc 110 ab eodem insulae judice, etiam post baptismum, praemium illud exigitur quod dari prius pro idolorum immolatione consueverat. Quem cum praedictus episcopus increparet, tantum se suffragium promisisse respondit, ut nisi de causis etiam talibus impleri non possit. Corsica vero insula tanta nimietate exigentium, et gravamine premitur exactionum, ut ipsi qui in illa sunt, eadem quae exiguntur complere vix filios suos vendendo sufficiant. Unde fit ut derelicta pia republica, possessores ejusdem insulae ad nefandissimam Langobardorum gentem cogantur effugere. Quid enim gravius, quid crudelius pati possunt a barbaris, quam ut constricti atque compressi suos filios vendere compellantur? In Sicilia autem insula Stephanus [Col. 0159B] quidam marinarum partium chartularius tanta praejudicia tantasque oppressiones operari dicitur, invadendo loca singulorum, atque sine dictione causarum per possessiones ac domos titulos ponendo, ut si velim acta ejus singula quae ad me pervenerunt dicere, magno volumine haec explere non possem. Quae omnia serenissima domina solerter aspiciat, et oppressorum gemitus compescat.» Et post pauca: «Quae enim mentes, qualia viscera parentum esse possunt, perpendite, quando filios suos distrahunt, ne torqueantur. Qualiter autem miserendum sit filiis aliorum, hoc bene sciunt qui habent proprios. Unde mihi breviter haec suggessisse sufficiat, ne si ea quae in his partibus aguntur, pietas vestra non cognosceret, me apud districtum judicem silentii mei culpa mulctaret.» [Col. 0159C] (Regist. lib. V, ep. 41.)
49. Hinc est quod hujus Gregorii tempore tot sacerdotes et laici per diversas regiones miraculis coruscasse, Dialogo teste, probantur, quot nunquam sub posterioribus pontificibus inveniri postea potuerunt.
Tantis igitur Ecclesiae Dei felicitatibus hostis humani generis invidens, nonnullos pontificum simulque saecularium judicum, ad ejus invidiam conflagravit. Super quorum afflictione Joanni Revennati episcopo, inter caetera queritur, dicens: «Peccatis meis hoc reputo, quia iste, qui nunc interest (haud dubium quin Romanus exarchus), et pugnare contra inimicos nostros dissimulat, et nos facere pacem vetat: quamvis jam modo, etiamsi velit, facere omnino non possumus: [Col. 0159D] quia Ariulphus exercitum Autarith et Nordulfi habens, eorum sibi dari precaria desiderat, ut vobiscum loqui aliquid de pace dignetur.» (Regist. lib. II, ep. 46.)
Item Sebastiano, episcopo Sirmiensi, post aliqua: «Quae, sanctissime frater, de amici vestri domni Romani persona in hac terra patimur, loqui minime valemus: breviter tamen dico quia ejus in nos malitia gladios Langobardorum vicit, ita ut benigniores videantur hostes, qui nos interimunt, quam reipublicae judices, qui nos malitia sua, rapinis atque fallaciis in cogitatione consumunt. Et uno tempore curam episcoporum, atque clericorum, monasteriorum quoque, et populi gerere, contra hostium insidias [Col. 0160A] sollicitum vigilare, contra ducum fallacias atque malitias suspectum semper existere: cujus laboris, cujus doloris sit, vestra fraternitas tanto verius pensat, quanto me, qui haec patior, purius amat.» (Regist. lib. V, ep. 42.)
Item Anastasio patriarchae post multa: «Quae 111 mala barbarorum gladiis, quae a perversitate judicum patimur, beatitudini vestrae narrare refugio, ne ejus gemitum augeam, quem minuere consolando debueram.» (Regist. lib. IV, ep. 39.)
Item Palladio, presbytero de monte Sina, post plurima: «Peto ut pro me orare debeas, quatenus omnipotens Deus, et a malis me spiritibus, et a perversis hominibus custodire dignetur: quia in hac vitae meae peregrinatione mala me simul et multa [Col. 0160B] circumdant, ita ut cum Psalmista jure dicam: In me transierunt irae tuae, et terrores tui conturbaverunt me. Circumdederunt me sicut aqua tota die, circumdederunt me simul (Psal. LXXXVII, 17 et 18) .» (Regist. lib. XI, ep. 2.)
50. Porro Mauritio tunc avarissimo simulque rapacissimo principi, suggestionibus inimicorum suorum funestissimam legem ferenti, ut nulli militum, qui videlicet in manu signatus fuisset, liceret converti, inter caetera sic respondit: «Ad hoc potestas super omnes homines pietati dominorum meorum coelitus data est, ut qui bona appetunt, adjuventur, ut coelorum via largius pateat, ut terrestre regnum coelesti regno famuletur. Et ecce aperta voce dicitur, ut ei, qui semel in terrena militia signatus fuerit, nisi aut [Col. 0160C] expleta militia, aut pro debilitate corporis repulsus, Domino nostro Jesu Christo militare non liceat. At haec ecce per me, servum ultimum suum et vestrum, respondebit Christus, dicens: Ego te de notario comitem excubitorum, de comite excubitorum caesarem, de caesare imperatorem, nec solum hoc, sed etiam patrem imperatorum feci. Sacerdotes meos tuae manui commisi, et tu a meo servitio milites tuos subtrahis? Responde, rogo, piissime domine, servo tuo, quid venienti et haec dicenti responsurus es in judicio Domino tuo?» Et post pauca: «Requirat, rogo, Dominus meus, quis prior imperator talem legem dederit, et subtilius aestimet, si dari debuerit.» (Regist. lib. II, ep. 65.)
Item Theodoro medico, post aliqua: «Peccatis, [Col. 0160D] inquit, meis facientibus, ex quorum suggestione vel consilio nescio transacto anno, talem in republica sua legem protulit imperator, ut nullus qui actionem publicam egit, nullus qui officio vel manu signatus, vel inter milites habitus est, ei in monasterio converti liceat, nisi forte militia ejus fuerit expleta. Quam legem primum, sicut hi dicunt, qui leges veteres noverunt, Julianus protulit, de quo scimus omnes, quantum a Deo aversus fuerit.» (Ibid. ep. 66.)
51. Confortabat insaniam judicum, sive fovebat Joannes, tunc ex monacho regiae urbis antistes, qui eo tempore, quo Gregorius a Pelagio praesule destinatus apocrisiarius penes Constantinopolim morabatur, [Col. 0161A] fugere se summum sacerdotium quasi humiliter finxit; sed eo suscepto, usque adeo in superbiam dolosae mentis excrevit, ut causa alia occasionem quaerens, [Col. 0161D] Habitam hanc synodum an. 587 conjicimus ex en. 43 libri V, indict. 13, ubi a celebratione synodi [Col. 0162D] hujus elapsi dicuntur octo anni. Laudatam ep. consule. synodum faceret, in qua se universalem appellare conatus est. Quod mox papa Pelagius ut agnovit, directis epistolis ex auctoritate sancti Petri apostoli, ejusdem synodi acta cassavit. Diaconum vero, qui juxta morem pro responsis ecclesiasticis faciendis imperatoribus adhaerebat, cum eo missarum solemnia celebrare prohibuit. Cujus sententiam beatus quoque Gregorius sequens, praedictum Joannem saepe commonitum acquiescere differentem, 112 sententia pari mulctaverat, omnibusque pontificibus sub interminatione proprii honoris mandaverat, ne unquam universalis profanum vocabulum aut scriberent, [Col. 0161B] aut scriptum susciperent, aut ubi fuisset scriptum, subscriberent. Quapropter Joannes multis fallaciis ad suam hypocrisim consensum avarissimi imperatoris redimens, obtinuit ut imperator Gregorio scriberet, quod sibi pacificus extitisset. Quapropter ipse imperatrici Constantinae inter aliqua scribit, dicens: Sabiniano, diacono responsali meo, scribente, cognovi, in causis beati Petri apostolorum principis, contra quosdam superbe humiles, ficte blandos, quanta se justitia vestra serenitas impendat. Unde adhuc peto ut nullius praevalere contra veritatem hypocrisim permittatis: quia sunt quidam qui, juxta egregii praedicatoris vocem, per dulces sermones et benedictiones seducunt corda innocentium (Rom. XVI) ; qui veste quidem despecti sunt, sed [Col. 0161C] corde tument, et quasi in hoc mundo cuncta despiciunt, sed tamen ea quae mundi sunt cuncta simul adipisci quaerunt; qui indignos se omnibus hominibus fatentur, sed privatis vocabulis contenti esse non possunt, quia illud appetunt, unde omnibus digniores esse videantur.» (Regist. lib. V, ep. 21) . Et post pauca:
52. «Praeterea indico, quia piissimi domini scripta suscepi, ut cum fratre et consacerdote meo Joanne debeam esse pacificus. Et quidem sic religiosum Dominum decuit, ut sacerdoti ista praeciperet. Sed cum se nova praesumptione atque superbia idem frater meus universalem episcopum appellet, ita ut sanctae memoriae decessoris mei tempore adscribi se in synodo tali hoc superbo vocabulo faceret: quamvis [Col. 0161D] cuncta illius synodi, sede apostolica contradicente, soluta sint, triste mihi aliquid serenissimus dominus innuit, quod non eum corripuit qui superbit, sed me potius ab intentione mea declinare voluit, qui in hac causa Evangeliorum et canonum statuta humilitatis atque rectitudinis defendo veritatem. Qua in re a praedicto fratre et consacerdote meo contra Evangelicam sententiam, contra beatum quoque Petrum apostolum, et contra omnes ecclesias canonumque statuta agitur. Sed est omnipotens Deus, in cujus manu sunt omnia, de quo scriptum est: Non est sapientia, non est prudentia, non est consilium contra [Col. 0162A] Dominum (Prov. XXI, 30) . Et quidem saepe praefatus sanctissimus frater serenissimo domino multa suadere conatur; sed bene novi quia tantae illae orationes ejus et lacrymae nil ei a quoquam contra rationem, aut animam suam subripi permittunt. Triste tamen valde est ut patienter feratur, quatenus, despectis omnibus, praedictus frater et coepiscopus meus solus conetur appellari episcopus. Sed in hac ejus superbia, quid aliud, nisi propinqua jam Antichristi tempora esse designantur? Quia illum videlicet imitatur, qui spretis in sociali gaudio angelorum legionibus, ad culmen conatus est singularitatis erumpere, dicens: Super astra coeli exaltabo solium meum, sedebo in monte Testamenti, in lateribus Aquilonis. Ascendam super altitudinem nubium: similis ero Altissimo (Isai. XIV, 13) . Unde per omnipotentem Dominum rogo, ne pietatis vestrae tempora permittatis unius hominis elatione maculari: neque tam 113 perverso vocabulo ullum quoquo modo praebeatis assensum, atque in hac causa nequaquam me pietas vestra despiciat; quia et si peccata Gregorii tanta sunt ut pati talia debeat, Petri tamen apostoli peccata nulla sunt, ut vestris temporibus pati talia mereatur. Unde iterum atque iterum per omnipotentem Dominum rogo, ut sicut priores principes sancti Petri apostoli gratiam quaesiverunt, vos quoque hanc vobis et quaerere et conservare curetis, et propter peccata nostra, qui ei indigne servimus, ejus apud vos honor nullatenus minuatur, qui et modo vobis adjutor esse in omnibus, et postmodum vestra valeat peccata dimittere. Viginti [Col. 0162C] autem jam et septem annos ducimus, quod in hac urbe inter Langobardorum gladios vivimus: quibus quam multa ab Ecclesia quotidianis diebus erogantur, ut inter eos vivere possimus, suggerenda non sunt. Sed breviter indico quia, sicut in Ravennae partibus Dominorum Pietas apud primum exercitum Italiae saccellarium habet, qui, causis supervenientibus, quotidianas expensas faciat; ita et in hac urbe in causis talibus eorum saccellarius ego sum. Et tamen haec ecclesia, quae uno eodemque tempore clericis, monasteriis, pauperibus, populo atque insuper Langobardis tam multa indesinenter expendit, ecce adhuc ex omnium ecclesiarum afflictione premitur, quia de unius hominis superbia multi gemunt, etsi dicere nil praesumunt.» (Ibid.)
[Col. 0162D] 53. Avarissimo quoque principi Gregorius voce libera contradicit, post aliqua scribens: «Ecce claves regni coelestis haud dubium est quin Petrus accepit, potestas ei ligandi atque solvendi tribuitur, cura ei totius Ecclesiae et principatus committitur, et tamen universalis apostolus non vocatur; et vir sanctissimus consacerdos meus Joannes vocari universalis episcopus conatur. Exclamare compellor, ac dicere: O tempora, o mores. Ecce cuncta in Europae partibus barbarorum juri sunt tradita: destructae urbes, eversa castra, depopulatae provinciae, nullus terram cultor inhabitat; saeviunt et dominantur quotidie [Col. 0163A] in necem fidelium cultores idolorum; et tamen Sacerdotes qui in pavimento et cinere flentes jacere debuerunt, vanitatis sibi nomina expetunt, et novis ac profanis vocabulis gloriantur. Nunquid ego hac in re, piissime Domine, propriam causam defendo? Nunquid specialem injuriam vindico, et non magis causam omnipotentis Dei, et causam universalis Ecclesiae? Quis est iste, qui contra statuta Evangelica, contra canonum decreta, novum sibi nomen usurpare praesumit? Utinam vel sine aliorum imminutione unus sit, qui vocari appetit universalis. Et certe multos Constantinopolitanae Ecclesiae in haereseos voraginem cecidisse novimus sacerdotes, et non solum haereticos, sed etiam haeresiarchas tactos. Inde quippe Nestorius, qui mediatorem Dei et hominum, [Col. 0163B] Christum Jesum, duas esse personas existimans, quia Deum hominem fieri potuisse non credidit, usque ad Judaicam perfidiam erupit. Inde quippe Macedonius, qui consubstantialem Patri et Filio, Spiritum sanctum, Deum esse denegavit. Si igitur illud nomen in ea ecclesia sibi quisquam arripuit, unde tot haeresiarchae prodiisse noscuntur: universa ergo Ecclesia, quod absit, a statu suo corruit, quando is qui appellatur universalis, cadit. Sed absit a Christianorum 114 cordibus nomen illud blasphemiae, in quo omnium sacerdotum honor adimitur, dum ab uno sibi dementer arrogatur. Certe pro beati Petri apostolorum principis honore, per venerandam Chalcedonensem synodum Romano pontifici oblatum est; sed nullus eorum unquam hoc singularitatis nomine uti [Col. 0163C] consensit, ne dum privatim aliquid daretur uni, honore debito sacerdotes privarentur universi. Quid est ergo quod nos hujus vocabuli gloriam, et oblatam, non quaerimus, et alter sibi hanc arripere etiam non oblatam praesumit? Ille ergo magis est piissimorum dominorum praeceptione flectendus, qui praeceptis canonicis obedientiam praebere contemnit. Ille coercendus est, qui sanctae universali Ecclesiae injuriam facit, qui corde tumet, qui gaudere de nomine singularitatis appetit, qui honori quoque vestri imperii se per privatum vocabulum superponit. Ecce omnes hac de re scandalum patimur. Ad viam igitur rectam revertatur auctor scandali, et omnia sacerdotum jurgia cessabunt. Ego enim cunctorum sacerdotum servus sum, inquantum ipsi sacerdotaliter [Col. 0163D] vivunt. Nam qui contra omnipotentem Deum per inanis gloriae tumorem, atque contra statuta Patrum, suam cervicem erigit, in omnipotente Domino confido, quia meam sibi, nec cum gladiis, flectet. Quid autem nuper in hac urbe ex hujus vocabuli auditu gestum sit, Sabiniano diacono ac responsali meo subtilius indicavi.» (Regist. lib. V, ep. 20.)
54. Item Joanni, episcopo Constantinopolitano: «Eo tempore quo fraternitas vestra in sacerdotalem honorem provecta est, quantam ecclesiarum pacem atque concordiam invenerit, recolit: sed quo ausu, quove tumore, nescio, novum sibi conata est nomen arripere, unde omnium fratrum corda potuissent ad scandalum pervenire. Qua in re vehementer admiror, [Col. 0164A] quia, ne ad episcopatum venire potuisses, fugisse te velle memini: quem tamen adeptum ita exercere desideras, ac si ad eum ambitioso desiderio concurrisses. Qui enim indignum te esse fatebaris, ut episcopus dici debuisses, ad hoc quandoque perductus es, ut, despectis fratribus, episcopus appetas solus appellari.» Et paulo post: «Vere enim flens dico, atque ex intimo viscerum dolore peccatis meis reputo, quod ille meus frater, nunc usque reduci ad humilitatem non valuit, qui ad hoc in episcopatus gradu constitutus est, ut aliorum animas ad humilitatem reducat: quod ille qui veritatem docet alios, semetipsum docere, nec, me quoque deprecante, consensit.» Item post aliqua: «Quis, rogo, in hoc tam perverso vocabulo, nisi ille ad imitandum proponitur, [Col. 0164B] qui despectis angelorum legionibus secum socialiter constitutis, ad culmen conatus est singularitatis erumpere, ut et nulli subesse, et solus praeesse omnibus videretur? Qui etiam dixit: In coelum conscendam, super astra coeli solium meum, sedebo in monte testamenti, in lateribus Aquilonis; ascendam super altitudinem nubium, similis ero Altissimo (Isai. XIV, 13) . Quid enim fratres tui omnes Ecclesiae universalis episcopi, nisi astra coeli sunt; quorum vita simul et lingua inter peccata erroresque hominum quasi inter noctis tenebras lucent? Quibus dum cupis temetipsum vocabulo elato praeponere, eorumque nomen tui comparatione calcare, quid aliud dicis, nisi: In coelum conscendam, super astra coeli exaltabo solium meum? Annon universi episcopi [Col. 0164C] nubes sunt, qui 115 et verbis pluunt praedicationis, et bonorum operum luce coruscant? Quos dum vestra fraternitas despiciens sub se premere conatur, quid aliud dicit, nisi hoc quod ab antiquo hoste dicitur: Ascendam super altitudinem nubium? Quae cuncta ego cum flens conspicio, et occulta Dei pertimesco judicia, augentur lacrymae, et gemitus se in meo corde non capiunt: quod ille vir sanctissimus domnus Joannes, tantae abstinentiae atque humilitatis, familiarium seductione linguarum ad tantam superbiam erupit, ut in appetitu perversi nominis, illi esse conetur similis, qui dum superbe esse Deo similis voluit, etiam donatae similitudinis gratiam amisit, et ideo veram beatitudinem perdidit, quia falsam gloriam quaesivit. Certe Petrus, princeps apostolorum, membrum sanctae [Col. 0164D] et universalis Ecclesiae est; Paulus, Andreas, Joannes, quid aliud, quam singularum sunt plebium capita? Et tamen sub uno capite omnes membra sunt Ecclesiae. Atque, ut cuncta brevi cingulo locutionis adstringam, sancti ante legem, sancti sub lege, sancti sub gratia, omnes hi perficientes corpus Domini, in membris sunt Ecclesiae constituti, et nemo se unquam universalem vocari voluit. Vestra ergo sanctitas agnoscat, quantum apud se tumeat, quae illo nomine vocari appetit, quo vocari nullus praesumpsit, qui veraciter sanctus fuit.» Item post pauca: «Certe olim clamatur per apostolum: Filioli, novissima hora est (I Joan. II, 18) . Et secundum quod Veritas praedixit, pestilentia et gladius [Col. 0165A] per mundum saevit; gentes insurgunt gentibus; terrae concutitur orbis, cum habitatoribus suis terra dehiscente sorbetur; omnia quae praedicta sunt, fiunt (Luc. XXI.) Rex superbiae prope est, et (quod dici nefas est) sacerdotum ei praeparatur exercitus: quia cervici militant elationis, qui ad hoc positi fuerant, ut ducatum praeberent humilitatis. Sed hac in re, etiamsi nostra lingua minime contradicat, illius virtus contra elationem erigitur, qui superbiae vitio per semetipsum specialiter adversatur.» Et infra: «Considerare vos convenit, ne qua radix amaritudinis sursum germinans impediat, et per illam coinquinentur multi: quod tamen si nos considerare negligimus, contra tantae elationis tumorem judicia superna vigilabunt.» (Regist. lib. V, ep. 19.)
[Col. 0165B] Item eidem in alia epistola post multa: «Sed etiam nunc dico: aut easdem personas (videlicet Joannem Chalcedonensem et Athanasium, Isauriae presbyteros) in suis ordinibus suscipe, eisque quietem praebe; aut si hoc fortasse nolueris, omni altercatione postposita, de eorum causa, statuta majorum aut canonum terminos custodi. Si vero neutrum feceris, nos quidem rixam inferre nolumus, sed tamen venientem a vobis non devitamus. Quid autem de episcopis, qui verberibus timeri volunt, canones dicant, bene fraternitas vestra novit. Pastores etenim facti sumus non percussores. Et egregius praedicator dicit: Argue, obsecra, increpa cum omni patientia et doctrina. Nova vero atque inaudita est illa praedicatio, quae verberibus exigit fidem.» [Col. 0165C] (Lib. III, ep. 53.)
55. Item Sabiniano, diacono Constantinopolitano: «De causa fratris nostri viri reverendissimi Joannis, episcopi Constantinopolitani, duas epistolas facere nolui: sed una breviter facta est, quae utrumque habere videtur admixtum, id est et rectitudinem et blandimentum. Tua itaque dilectio eam epistolam, quam nunc direxi, propter 116 voluntatem imperatoris, ei dare studeat. Nam de insequenti talis alia transmittetur, de qua ejus superbia non laetetur. Ad hoc enim usque pervenit, ut sub occasione presbyteri Joannis gesta huc transmitteret, in quibus se pene per omnem versum oecumenicum patriarcham nominaret. Sed spero in omnipotentem Deum, quia hypocrisim illius superna majestas dissolvet. Miror [Col. 0165D] autem quod dilectionem tuam fallere potuit, ut permitteres domno imperatori persuaderi, quatenus ad me de hac causa sua scripta transmitteret in quibus admoneret ut cum eo pacem habere debuissem (qui si justitiam tenere vult, illum debuit admonere, ut se a superbo vocabulo compesceret), et protinus inter nos pax fieret. Tamen qua calliditate a praedicto fratre nostro Joanne factum sit, ut suspicor, minime pensasti. Idcirco enim hoc ille fecit, ut aut audiretur domnus imperator, et ille in sua vanitate confirmatus esse videretur; aut non a me audiretur, et ejus animus contra me irritaretur. Sed nos rectam viam tenebimus, nil in hac causa aliud, nisi omnipotentem Dominum, metuentes. Unde tua dilectio in nullo trepidet. Omnia quae in hoc saeculo videt alta esse [Col. 0166A] contra veritatem, pro veritate despiciat; et in omnipotentis Dei gratia atque beati Petri adjutorio confidat. Vocem Veritatis recolat, dicentis: Major est, qui in vobis est, quam qui in hoc mundo (I Joan. IV, 4) . Et in hac causa, quidquid agendum est cum summa auctoritate agat. Postquam enim defendi ab inimicorum gladiis nullo modo possumus, postquam pro amore reipublicae argentum, aurum, mancipia, vestesque perdidimus, nimis ignominiosum est ut per eos etiam fidem perdamus. In isto enim scelesto vocabulo consentire, nihil est aliud quam fidem perdere. Unde sicut tibi jam transactis epistolis scripsi, numquam cum eo procedere praesumas. (Lib. V, ep. 19.)
56. At vero Joannes, novae praesumptionis inventor, [Col. 0166B] ubi Mauricium Deo adversum, Gregorio cum suis complicibus fecit infensum, cernens Constantinam imperatricem totis conatibus Romanae Ecclesiae servanda privilegia suadere, quantis valuit artibus, incitavit ut propter eam quam in honorem sancti Pauli apostoli in palatio aedificabat ecclesiam, a Gregorio caput ejusdem apostoli aut aliud quid de ipsius corpore sibi dirigi postularet. Quam calliditatem beatissimus papa cognoscens, imperatricis animo taliter satisfecit: «Dum illa mihi desiderarem imperari, de quibus facillimam obedientiam exhibens, vestram erga me gratiam potuissem amplius provocare, major me moestitia tenuit quod illa praecipitis quae facere nec possum nec audeo. Nam corpora sanctorum Petri et Pauli apostolorum tantis in ecclesiis suis [Col. 0166C] coruscant miraculis atque terroribus, ut neque ad orandum sine magno illuc timore possit accedi. Denique dum beatae recordationis decessor meus, quia argentum, quod supra sacratissimum corpus beati Petri apostoli erat, longe tamen ab eodem corpore fere quindecim pedum spatio, mutare voluit, signum ei non parvi terroris apparuit. Sed et ego aliquid similiter ad sacratissimi corpus sancti Pauli apostoli meliorare volui, et quia necesse erat ut juxta sepulcrum ejusmodi effodi altius debuisset, praepositus loci illius ossa aliqua (non quidem eidem sepulcro conjuncta) reperit, quae quoniam levare praesumpsit, atque in alium locum transponere, 117 apparentibus quibusdam tristibus signis, subita morte defunctus est. Praeter haec autem sanctae memoriae decessor meus idem, ad corpus sancti Laurentii martyris quaedam [Col. 0166D] meliorare desiderans, dum nescitur ubi corpus esset venerabile collocatum, effoditur exquirendo, et subito sepulcrum ipsius ignoranter apertum est; et hi qui praesentes erant atque laborabant monachi, et mansionarii, qui corpus ejusdem martyris viderunt, quod quidem minime tangere praesumpserunt, omnes intra decem dies defuncti sunt, ita ut nullus vitae superesse potuisset, qui sanctum et justum corpus illius viderat.
«Cognoscat autem tranquillissima domina quia Romanis consuetudo non est, quando sanctorum reliquias dant, ut quidquam tangere praesumant de corpore, sed tantummodo in pyxide brandeum mittitur, atque ad sacratissima sanctorum corpora ponitur: [Col. 0167A] quod levatum in ecclesia quae est dedicanda, debita cum veneratione reconditur; et tantae per hoc ibidem virtutes fiunt ac si illic specialiter eorum corpora deferantur. Unde contigit ut beatae recordationis Leonis papae tempore, sicut a majoribus traditur, dum quidam Graeci de talibus reliquiis dubitarent, praedictus pontifex hoc ipsum brandeum allatis forficibus incidit, et ex ipsa incisione sanguis effluxit. In Romanis namque vel totius Occidentis partibus omnino intolerabile est atque sacrilegum, si sanctorum corpora tangere quisquam fortasse voluerit. Quod si praesumpserit, certum est quia haec temeritas impunita nullo modo remanebit. Pro qua re de Graecorum consuetudine, qui ossa levare sanctorum se asserunt, vehementer miramur, et vix credimus. Nam [Col. 0167B] quidam Graeci monachi huc ante biennium venientes, nocturno silentio juxta ecclesiam sancti Pauli corpora mortuorum in campo jacentia effodiebant, atque eorum ossa recondebant, servantes sibi, dum recederent. Qui cum tenti, et cur hoc facerent diligenter fuissent discussi, confessi sunt quod illa ossa ad Graeciam essent tamquam sanctorum reliquias portaturi. Ex quorum exemplo, sicut praedictum est, major nobis dubietas nata est utrum verum sit quod levari veraciter ossa sanctorum dicuntur. De corporibus vero beatorum apostolorum quid ego dicturus sum? Dum constet quia eo tempore quo passi sunt, ex Oriente fideles venerunt, qui eorum corpora, sicut civium suorum repeterent, quae ducta usque ad secundum urbis milliarium, in loco qui dicitur Catacumbas, [Col. 0167C] collocata sunt. Sed dum ea exinde levare omnis eorum multitudo conveniens niteretur, ita eos vis tonitrui atque fulguris terruit ac dispersit, ut talia denuo nullatenus tentare praesumerent. Tunc exeuntes Romani, eorum corpora, qui hoc ex Domini pietate meruerunt, levaverunt, et in locis quibus nunc sunt condita posuerunt. Quis ergo, serenissima domina, tam temerarius possit existere, ut haec sciens, eorum corpora non dico tangere, sed vel aliquatenus praesumat inspicere? Dum igitur talia mihi a vobis praecepta sunt de quibus parere nullatenus potuissem, quantum invenio, non vestrum est, sed quidam homines contra me pietatem vestram excitare voluerunt, ut mihi, quod absit, voluntatis vestrae gratiam subtraherent, et propterea quaesierunt capitulum de quo vobis quasi inobediens invenirer. Sed in omnipotente [Col. 0167D] Deo confido quia nullo modo benignissimae 118 vestrae voluntati surripitur, et sanctorum apostolorum virtutem, quos toto corde et mente diligitis, non ex corporali praesentia, sed ex protectione, semper habebitis. Sudarium vero, quod similiter transmitti jussistis, cum corpore ejus est: quod ita tangi non potest, sicut nec ad corpus illius accedi. Sed quia serenissimae dominae tam religiosum desiderium esse vacuum non debet, de catenis quas ipse sanctus Paulus apostolus in manibus et collo gestavit, ex quibus multa miracula in populo demonstrantur, partem vobis aliquam transmittere festinabo, si tamen hanc tollere limando valuero: quia, dum frequenter ex catenis eisdem multi veniunt, et benedictionem [Col. 0168A] petunt, ut parum quid ex limatura percipiant, assistit sacerdos cum lima, et aliquibus petentibus ita concite aliquid de catenis ejus excutitur, ut mora nulla sit; quibusdam vero petentibus, diu per catenas ipsas lima ducitur, et tamen ut aliquid exinde exeat non obtinetur. (Lib. IV, ep. 30.)
57. In quibus Gregorii veracibus utique verbis apparet, quia usque ad illa tempora pro reliquiis brandeum Romanus pontifex conferebat, cum posteriori tempore de vestibus quae sub altari sancti Joannis in basilica Constantiniana servantur, particulae coeperint pro sacris reliquiis petentibus dari.
58. «Quae quidem vestes usque hactenus tantis miraculis coruscare probantur, ut siccitatis tempore foras excussae pluviam conferant, inundationis vero [Col. 0168B] serenitatem reducant. Nam super haec, quae per singulas ecclesias faciunt, quae in oratorio domus meae in Suburra positae per eas Deus omnipotens fecerit, non celabo. Nuper Hadriani pontificis tempore visum mihi est, ut altare sanctae Dei Genitricis Mariae, quod extra oratorium sancti Joannis in apertissimo atrio positum, congruis luminaribus honorari non poterat, intra oratorium locari debuisset. Accersitus vero Gaudericus Velitrensis, qui adhuc superesse videtur, episcopus, cum hymnis et canticis ab altari veteri pyxidulas duas sigillatas excussit. Quarum alteram, me deprecante, nimium timoratus aperiens, de illis tunicis, quantum ex similitudine curiosis oculis potuit deprehendi, particulas reperit, quas solemniter sub novo altari deposuit. Ubi ex tunc, sicut multi norunt, qui adhuc superstites esse probantur, divinitus [Col. 0168C] accensae lampades frequentius solito patuerunt. Nam ista octava indictione in hebdomada ante Dominici Natalis diem, cum ego super hujusmodi parum quid dubitarem, completis matutinalibus hymnis, mansionarius candelam exstinxit. Quam post vesperum succendere cupiens, accensam reperit; eamque se negligenter exstinxisse perpendens, die altera sollicitius prorsus exstinxit; et obseratis januis, ad vesperum succensurus lampadem remeavit. Quam ubi nihilominus accensam reperit, ex conscientia servatae a se clavis, et miraculo non diminuti olei, profecto cognovit quia lampadem ille succenderat, qui, ne oleum in ea diurna succensione minui potuisset, divinitus ampliarat.»
59. Harum quidem vestium, sicut opinor, altera, [Col. 0168D] quae strictioribus manicis constat, veraciter sancti Joannis est tunica, quam beatus Gregorius suo tempore, quodam episcopo deferente, suscepit. Unde Joanni abbati inter caetera scribit, dicens: «De tunica sancti Joannis omnino grate suscepi, quia sollicitus fuisti mihi indicare. Sed studeat dilectio tua mihi ipsam tunicam, aut, 119 quod est melius, eumdem episcopum qui eam habet, cum clericis suis et cum ipsa, ad me transmittere: quatenus et benedictione tunicae perfruamur, et de eodem episcopo vel clericis mercedem habere valeamus.» (Lib. III, ep. 3.) Altera vero (quae largioribus manicis, non tunica, sed plane videtur esse dalmatica), nisi fallor, sancti Paschasii apostolicae sedis diaconi constat, qui juxta [Col. 0169A] quod idem beatus Gregorius in quarto Dialogorum libro (Cap. 40) meminit, cum temporibus Symmachi papae fuisset defunctus, ejus dalmaticam feretro superpositam daemoniacus tetigit, statimque salvatus est. Sed quamobrem ambae vestes sancti Joannis dicantur, ideo priscam consuetudinem obtinuisse crediderim, quod sub ejus altari consuetudinaliter recondantur. Nam quod earum altera Joannis Evangelistae, non autem Baptistae sit, nemo est qui dubitet, praesertim cum omnis sapiens noverit Baptistam camelorum pilis pro vestibus usum fuisse (Matth. III) , Evangelistam vero, qui per tot annos post passionem Domini pontificium gerens, missarum solemnia frequentissime celebrabat, sine sacerdotalibus esse nequaquam vestibus potuisse. Si autem dicitur quod tunica [Col. 0169B] et dalmatica, quia pontificalia sunt indumenta, utraque sancti Joannis credi debeant, considerandum est quia Gregorius Joanni abbati non dalmaticam, sed tunicam nominarit: qui si dalmaticam quoque sancti Joannis fuisse sentiret, ejus tunicam quaerens, consequenter habere se ipsius dalmaticam non taceret.
60. Haec de sancti Joannis vestibus, de quibus a quamplurimis dubitatur, me utcunque in beati Gregorii gestis inseruisse sufficiat. Caeterum Joannes Constantinopolitanus hypocrita, qui ab universalis nominis ambitione converti multis tergiversationibus recusabat, juxta ejusdem Patris prophetiam judicia Domini super se vigilare cognoscens, post non multi temporis spatium subita morte defungitur; et cujus ambitiosam superbiam totus capere mundus vix poterat, in unius sepulcri angustia facile collocatur. Post cujus [Col. 0169C] paulatim discessum, cum Mauricius imperator, sacerdotum videlicet 120 Christi contemptor, pro Cyriaco, qui Joanni successerat, suaderet ne pro causa tam frivoli nominis Gregorius laboraret, ipse tandiu pontificatus sui auctoritatibus restitit, quousque [Col. 0170A] pestem universalis nominis ab ipsis etiam subdolis adulatorum labiis penitus abstulisset. Quapropter Eulogio, patriarchae Alexandrino, post aliqua scribens, ait: «Indicare vestra beatitudo studuit, jam se quibusdam non scribere superba vocabula, quae ex vanitatis radice prodierunt; et mihi loquitur, dicens: Sicut jussistis. Quod verbum jussionis, peto, a meo auditu removete: quia scio, qui sum, qui estis. Loco enim mihi fratres estis, moribus patres. Non ergo jussi, sed quae utilia sunt, indicare curavi. Non tamen invenio vestram beatitudinem hoc ipsum, quod memoriae vestrae intuli, perfecte retinere voluisse. Nam dixi nec mihi vos nec cuiquam alteri tale aliquid scribere debere; et ecce in praefatione epistolae, quam ad me ipsum, qui prohibui, direxistis, superbae appellationis [Col. 0170B] verbum, universalem me papam dicentes, imprimere curastis. Quod, peto, dulcissima mihi sanctitas vestra ultra non faciat, quia vobis subtrahitur quod alteri plusquam ratio exigit praebetur. Ego enim non verbis quaero prosperari, sed moribus; nec honorem meum esse deputo, in quo fratres meos honorem suum perdere cognosco. Meus namque honor est, honor universalis Ecclesiae. Meus honor est, fratrum meorum solidus vigor. Tunc ergo vere honoratus sum, cum singulis quibusque honor debitus non negatur. Si enim universalem me papam vestra sanctitas dicit, negat se hoc esse, quod me fatetur universum. Sed absit hoc. Recedant verba quae vanitatem inflant, charitatem vulnerant. Et quidem in sancta Chalcedonensi synodo, atque post a subsequentibus Patribus hoc decessoribus meis oblatum vestra sanctitas [Col. 0170C] novit: sed tamen nullus eorum uti hoc unquam vocabulo voluit, ut dum in hoc mundo honorem sacerdotum diligerent omnium, apud omnipotentem Deum custodirent suum.» (Lib. VIII, ep. 30.)
ARGUMENTUM.—1. De temperantia Gregorii.—2. Joanni, Ravennati episcopo, usum pallii mappularumque subduxit.—3. Eidem suppliciter usum pallii repetenti quater in anno per plateas concessit.—4. Eidem pro diversis vitiis increpato, diem suae vocationis praedixit.—5. Joanne defuncto, Ravennatem ecclesiam visitatori committit; Mariniano, episcopo consecrato, pallii usum simili modo concedit.—6. Andreae supplicanti pro pallio praecipit jusjurandum.—7. Mariniano consuetudinem pallii, sicut convenerat, defendere non valente, Gregorius in sententia sua permansit.—8. Pro usurpatione campagorum diaconos Catanenses arguit.—9. De Maximo, Salonitanae ecclesiae pervasore.—10. Auctoritatem sui pontificatus contra tyrannum imperatorem defendit.—11. Contra votum imperiale Maximum cum suis complicibus excommunicans, episcopos ipsius ad ecclesiam reverti coegit.—12. Maximi causam Ravennae praecipit ventilari.—13. Maximus in terram procidens lacrymabiliter veniam petit.—14. Gregorius Maximo, coram sancti Apollinaris corpore satisfacienti, miserendum esse decernit.—15. Maximo, humiliter satisfacienti, communionis gratiam reddit, et pallium se daturum promittit.—16. Quam didascalicis responsionibus superbum imperatorem terruit.—17. Mauricio, in Gregorium saevienti, mors per gladium imminet.—18. Mauricius poenitens videt in somnis se divino judicio, cum uxore, et filiis Phocae militi tradi.—19. Seditione commota Mauricius, Phocae jussu, cum cuncta cognatione sua perimitur.—20. Imagine augustali suscepta, sapienter Mauricii vitia, Phocae imperatori dinumerat.—21. Ei Apocrisiarium more transmittit.—22. Pondere grandi remoto, imperiale jugum levius reddidisse fatetur.—23. Ex consuetudine synodicam suam direxit, et quod Orientales nullius in diptychis nomen suscipiant, donec synodicam fidei ejus cognoverint.—24. Susceptis decretis Mediolanensium, eis episcopum ordinari consensit.—25. Anastasium Antiochenum post multos annos throno reddidit.—26. Hadrianum, Thebanum episcopum, ordini suo restituens, dioecesim ipsius Larissaei episcopi potestati subduxit.—27. Exceptis manifestis criminibus, neminem deposuit, sed communione privavit.—28. Quanta districtione accusatorum lites tractaverit, et qualia de ordinibus judiciorum decreverit.—29. Aliorum auctoritates episcoporum sua auctoritate confirmabat, non minuebat.—30. Cunctis episcopis propria jura conservans, executores dari, et judices eligi ab accusatis voluit.—31. Falsarios delatores talione mulctavit.—32. Semel ingesta crimina indiscussa praeterire non passus est, et qualibus poenis peccatorum accusatores mulctaverit.—33. Consueta stipendia etiam infirmis clericis jussit ministrari.—34. Cautiones episcoporum suis clericis factas firmavit, eisque quartas pleniter dari jussit.—35. Ab aliis obligatos absolvit.—36. [Col. 0171] Ab haeresi se purgantes recepit.—37. Schismaticos ad suscipiendam satisfactionem Romam invitare curavit.—38. Severum Aquileiensem episcopum, Ravennam venire coegit: qui postquam ad unitatem rediit, denuo ad suum schisma recurrens, catholicosque sacerdotes affligens, causa perpetuae divisionis suae dioecesis effectus est.—39. Per aegritudinem corporis nemini successorem dedit, et quod renuntiantibus suis sedibus successores non denegavit, eisque de sumptibus ejusdem commoda ministrari praecepit.—40. Stupratam in uxorem a stupratore sumi jussit.—41. Virum jam tonsuratum conjugi reddi mandavit.—42. Vim nullam Judaeis inferendam statuit.—43. Christianos eis subjici, nulla occasione debere censuit.—44. Christianos eis violenter auferri jubebat, quorum si qui auferri non poterant, redimi sanciebat.—45. Eorum mancipia confugientia ad Ecclesiam reddi vetuit.—46. Pagana eorum mancipia venire ad fidem volentia, non reddenda statuit.—47. Judaeorum mancipia suos dominos ad fidem praecedentia, in eorum servitium nullatenus redigendos indixit: etiamsi ipsi eos ad baptismatis gratiam sequerentur.—48. Neminem circumcidi paganorum permisit.—49. A Judaeis munera non suscipienda decrevit.—50. Qualiter Judaei fuerint a Romanis pontificibus habiti.—51. Gregorius non observari sabbatum jussit, et lavari die Dominico permisit.—52. Quantae compassionis extiterit in infirmitatibus Castorii, Eulogii, et Mariniani episcoporum, sive Rusticianae patriciae.—53. Pro barbaricis incursionibus litaniam fieri voluit.—54. Spiritum prophetiae habuit.—55. Pejora prioribus futura praedixit.—56. Neminem injuste ab Ecclesia defendi permisit.—57. Confugientibus ad Ecclesiam sacramenta praestari jussit de servandis sibi justitiis.—58. Omnes sacerdotes, fratres et comministros; clericos autem caeteros, dilectissimos filios: utriusque vero sexus laicos, dominos vocavit.—59. Tam fideli Theudelindae, reginae, quam suo subdiacono satisfecit.—60. Se indignum memorat revelatione Dei.—61. Se presbytero comparans, illum superiorem melioremque pronuntiat.—62. Se indignum alieno favore fatetur.—63. Monacho sibi procidenti se in terram prostravit.—64. Accusatus, innocentiam suam exposuit.—65. Quid de fine saeculi senserit.—66. Qualia de incommoditate Urbis scripserit.—67. Barbaricis incursionibus ab exponendis libris destitit.—68. De ejus obitu, et fastigiis argenteis ab eo paratis, necnon sepulturae ipsius loco, vel titulo.—69. Qua ratione, aemulis libros ejus incendere molientibus, Petrus Diaconus moriendo defenderit.—70. Quanta Claudius ex verbis ejus noverit: et quod Gregorius multa dictaverit, quae nunc nequeant inveniri.—71. Duodecim epistolarum suarum libros reliquit, ex quibus Hadriani papae tempore duo volumina videntur excerpta.—72. In diaconatu suo Moralia coepit, et quomodo ea in episcopatu suo per libros digesserit, eaque Leandro, Hispalensi episcopo, roganti direxerit.—73. In episcopatus sui exordio, librum Regulae Pastoralis Joanni, episcopo Ravennati, exponens, imperitos compressit.—74. Per stationes discurrens, quadraginta lectiones dictavit, quas Secundo, servo Dei, petenti mandavit.—75. Dialogorum quatuor libros descripsit, quos postea Zacharias, apostolicae sedis episcopus, in Graecam linguam convertit.—76. Civibus suis petentibus, primam et ultimam Ezechielis prophetiae partes per homilias viginti duas tractavit.—77. Quam humilia ipse de suis tractatibus senserit, quae a posteris doctoribus facetissima praedicantur.—78. Libros suos in comparatione Augustini tractatuum furfures nominans, quousque vixit, legi vetuit.—79. Quanta consideratione quotidie infirmitatem cordis sui cognoverit.—80. Corpus ejus a Gregorio quarto papa translatum: et de antiquitate ipsius, vel mediocritate, ac regulari specialitate.—81. Graeca nesciens, falsos tractatus suo nomine titulatos invenit.—82. Monachi, qui ab eo in Saxoniam missi sunt, sancti Benedicti regulis fuerunt mancipati.—83. De formis et vestimentis patris et matris ejus.—84. De forma et habitu sive disticho ejus.—85. Saturninus, monachus, juxta ejus effigiem imagines apostolorum depinxit.—86. De Joanne, praeposito, qui cum diabolo coram Christo conflixit; et de revelatione atque terribili transitu ipsius.—87. De cruciatibus Andreae, conductoris, qui cum eodem praeposito monasterii chartulas se vendidisse professus est.—88. De praesagio mortis Athanasii oeconomi, qui consuetudines pauperum defraudavit.—89. De diabolo a monasterii claustro fugato, qui monachum jacentem percussit.—90. De visione monachi qui duodecim homines intra dies totidem morituros praevidit.—91. De Lucidi, Ficulensis episcopi, conversione et transitu.—92. De revelatione monachi, qui per excussionem lacrymarum cujusdam inclusi presbyteri fratris sui sanitatem reversionemque cognovit.—93. De daemone a fundo Barbiliano excusso, qui conductorem et bubulcos occidens, Caucum fuerat persecutus.—94. De visione [Col. 0171B] In mss. Paris., Theutgardi. Mabill., Tegaudi. Tergaudi, Trevirensis quondam episcopi, qui a beato Gregorio pulsus est a monasterio.—95. De increpatione Faraldi, qui a daemonibus tota nocte suspensus est.—96. De Indulpho desertore monasterii a sene percusso: et de revelatione clerici, et digressione Supponis.—97. De Cednico presbytero, qui Gregorianum fontem detexerat, ligato et verberato, ejusque miserabili transitu.—98. De modio monasterii, et diversitate ipsius redundationis, necnon miraculo multiplicati divinitus panis.—99. Quam frequenter in diversis locis Gregorius demonstretur.—100. De divisione scriptoris, qui ab aemulo terreri potuit, et a beato Gregorio meruit consolari.
[Col. 0171A] 123 1. Haec est Gregorii, de refutatione nominis universalis, plena rationis humilitatisque sententia. Qui videlicet contra superbos prudenter uti noverat serpentis astutia, et a columbae simplicitate circa humiles minime recedebat. Quapropter suae temperantiae conscius, Dominico, Carthaginensi episcopo, post caetera: «De ecclesiasticis, inquit, privilegiis, quod vestra fraternitas scribit, hoc, postposita dubitatione, teneat: quia sicut nostra defendimus, ita singulis quibusque ecclesiis sua jura servamus. Nec cuilibet, favente gratia, ultra quam meretur, impartior; nec ulli hoc, quod sui juris est, ambitu stimulante, derogabo: sed fratres meos honorare per omnia cupio, sicque studeo honore singulos subveni, dummodo non sit quod alteri jure ab altero possit opponi.» [Col. 0171B] (Epist. lib. II, ep. 47.)
Item Eulogio, Alexandrino et Anastasio, Antiocheno patriarchis, scribit, dicens: «Cum praedicator egregius dicat: Quandiu quidem sum gentium apostolus, ministerium meum honorificabo (Rom. XI, 13) , qui rursus alias dicit: Facti sumus parvuli in medio vestrum (I Thess. II, 7) : exemplum procul dubio nobis sequentibus ostendit, ut et humilitatem teneamus in [Col. 0172A] mente, et tamen ordinis nostri dignitatem servemus in honore: quatenus nec in nobis humilitas timida, nec erectio sit superba,» et caetera. (Lib. V, ep. 43.) Quod Gregorius, sicut ex praecedentibus ac subsequentibus manifestissime colligi poterit, et fecit, et dixit.
2. Nam Joannem, Ravennatem episcopum, [Col. 0171B] Excusi plerique typho, quod idem sonat. De hac [Col. 0172B] voce alibi dictum est. typo 124 superbiae pallium frequentantem, suosque presbyteros ac diaconos in mappulis procedere permittentem, primo per Castorium chartularium familiariter arguit; post, ex consuetudine, sive privilegio, sibi haec concessa pertinaciter defendentem tali sententia post nonnulla mulctavit. «Ut enim, inquit, ea quae superius dixi, breviter colligam, admoneo quatenus nisi decessorum meorum munificentia tibi haec per privilegium attributa docueris, uti in plateis ulterius non [Col. 0172B] praesumas: ne non habere et ad missas incipias, quod audacter et in plateis usurpas. De secretario autem, quod fraternitas tua resedisse cum pallio, et filios Ecclesiae suscepisse, se et fecit et excusavit, nunc interim nihil querimur: quia synodorum sententiam sequentes, minores culpas, quae negantur, ulcisci recusamus. Hoc tamen, quia semel et iterum sit factum, cognovimus, sed fieri ultra prohibemus. Fraternitas autem tua sit [Col. 0173A] omnino sollicita ne hoc, quod praesumptioni inchoanti adhuc ceditur, in proficiente deterius vindicetur.» Et post pauca: «Illud autem quod pro utendis a clero vestro mappulis scripsistis, a nostris est clericis fortiter obviatum, dicentibus nulli hoc unquam aliae cuilibet concessum ecclesiae fuisse; nec Ravennates clericos, vel illic, vel in Romana civitate tale aliquid cum sua conscientia praesumpsisse. Nec, si tentatum esset, ex furtiva usurpatione sibi praejudicium generari, sed etiamsi in qualibet ecclesia hoc praesumptum fuerit, asserunt emendandum; quod non concessione 125 Romani pontificis, sed sola surreptione praesumitur. Sed nos servantes honorem fraternitati tuae, licet contra voluntatem antedicti cleri nostri, tamen primis diaconis vestris, quos nobis [Col. 0173B] quidam testificati sunt etiam ante eis usos fuisse, in obsequio duntaxat tuo, mappulis uti permittimus. Alio autem tempore, vel alias personas hoc agere vehementissime prohibemus.» (Lib. III, ep. 56.)
3. Quam sententiam vir vanae gloriae cupidissimus, molestissime ferens, per quoscunque poterat, usum pallii sibi restitui magnopere flagitabat. Cui Gregorius ita scripsit: «Fraternitatem vestram valde invenio contristatam, pro eo quod in litaniis induere pallium rationis censura prohibetur, sed per excellentissimum Romanum patricium, et per eminentissimum praefectum, atque per alios civitatis suae nobiles viros importune expetit, ut hoc debeat concedi. Nos autem sollicite requirentes ab Adeodato, quondam diacono fraternitatis tuae, cognovimus quia nunquam [Col. 0173C] consuetudo fuerit decessoribus tuis, ut in litaniis pallio, nisi in solemnitate beati Joannis Baptistae, beati Petri apostoli et beati martyris Apollinaris, uterentur. Cui quidem nequaquam credere debuimus, quia multi apud civitatem fraternitatis vestrae responsales saepius fuerunt, qui se fatentur tale aliquid nunquam vidisse; et hac de re, multis potius credendum est, quam uni pro sua ecclesia aliquid attestanti. Sed quia nos fraternitatem vestram contristari nolumus, et petitionem filiorum nostrorum apud nos minime frustrari, usum pallii, donec subtilius veriusque aliquid cognoscamus, in litaniis solemnibus, id est die natalitio beati Joannis Baptistae, et beati Petri apostoli, et beati Apollinaris martyris, atque in ordinationis vestrae celebratione concedimus. In secretario vero secundum morem pristinum, [Col. 0173D] susceptis ac dimissis Ecclesiae filiis, induere vestra fraternitas pallium debeat, atque ad missarum solemnia ita proficisci, et nihil sibi amplius ausu temerariae praesumptionis arrogare: ne dum in exteriori habitu inordinate aliquid arripitur, ordinate etiam, quae licere poterant, amittantur.» (Lib. V, ep. 11.)
4. Sed idem Joannes ab inanis gloriae ambitione, freno apostolicae moderationis coercitus, ad detractionem pontificis totus convertitur. Unde prudentissimus pontifex sic eum admonet, dicens: «Primum me hoc contristat quia mihi fraternitas tua [Col. 0174A] duplici corde scribit, et alia blandimenta in epistolis suis exhibet, alia in lingua sua saeculariter ostendit. Deinde grave mihi est, quia irrisiones illas, quas habere notarii adhuc pueri solent, usque hodie frater meus Joannes in lingua sua retinet, mordaciter loquitur, et quasi de tali astutia laetatur. Amicis praesentibus blanditur, de absentibus obloquitur. Tertio grave mihi et omnino execrabile est, quia servis suis, qua hora furit, turpia crimina imponit, ut effeminati, et adhuc graviter hoc apertius vocentur. Post haec accessit quod disciplina ad vitam clericorum custodiendam nulla est, sed tantummodo se clericis suis dominum exhibet. [Col. 0173] Locum hunc depravatum in excusis, emendavimus ex Mss. tum Joan. diac., tum epistolarum, et sensum restituimus. Ultimum vero est, quod tamen pondere elationis primum, quia de usu pallii extra ecclesiam, quod temporibus decessorum meorum facere [Col. 0174B] nunquam quisquam praesumpsit, nunquam a decessoribus ejus praesumptum est, sicut responsales nostri testantur, excepto nisi reliquiae conderentur: quod tamen 126 de reliquiis unus tantummodo potuit inveniri qui diceret, meis diebus in despectum meum, cum summa audacia non solum faciebat, sed etiam frequentabat. Ex quibus omnibus invenio quia honor episcopatus vestri totus foras in ostensione est, non in mente. Et quidem ago omnipotenti Deo gratias, quia eo tempore, quo ad me hoc pervenit, quod ad aures decessorum meorum nunquam pervenerat, Langobardi inter me et Ravennatem civitatem positi fuerant. Nam ostendere forsitan hominibus habui, quantum scio esse districtus. Ne autem credas, quia ego ecclesiam tuam in aliquo gravari aut minui [Col. 0174C] volo, recordare in missarum Romanarum solemnibus, ubi Ravennas diaconus stabat, et require ubi hodie stat: et cognosces quia Ravennatem ecclesiam honorare desidero. Sed ut quicumque quodlibet ex superbia arripiat, hoc ego tolerare non possum: tamen hac de re jam diacono nostro Constantinopolim scripsi, ut per omnes qui sub se etiam tricenos et quadragenos episcopos habent, requirere debeat. Et sicubi iste usus est, ut in litaniis cum palliis ambulent, absit ut per me honor Ravennatis ecclesiae in aliquo imminui videatur. Haec ergo omnia, quae superius dixi, frater charissime, recogita; diem tuae vocationis attende; quas rationes de sarcina episcopatus redditurus es, considera. Emenda illos mores notarii; vide quid in lingua, quid in actu episcopum deceat. Esto totus purus fratribus tuis. Non aliud loquaris, [Col. 0174D] aliud in corde habeas; nec appetas ultra videri, quam es, ut possis ultra esse, quam videris.» (Lib. V, ep. 15.)
5. Haec quia Joannes emendare superbiae fastu despexit, eodem anno, juxta quod Gregorius ei praedixerat, diem suae vocationis, dum non attendit, incurrit; et ante tumidus crepuit, quam meruisset amictu pallii saturari. Cujus rei gratia Gregorius visitationem Ravennatis ecclesiae Severo, Ficulino episcopo, secundum consuetudinem priscam committens, Marinianum, monachum, familiarem suum Ravennatibus [Col. 0175A] [Col. 0175] [Col. 0175] This note appears at the foot of columns 175 and 176, but the callout number has not been printed in the text. Cur epistolam hanc ab indictione secunda removerimus, aperuimus in dissertatione de ordine epistolarum restituto. episcopum consecravit; cui et Pallium dirigit, scribens: «Apostolicae sedis benevolentia, et antiquae consuetudinis ordine provocati, fraternitati tuae, quam in Ravennati ecclesia gubernationis constat suscepisse officium, pallii usum praevidimus concedendum; quo non aliter uti te memineris, nisi in propria tuae civitatis ecclesia, dimissis jam filiis procedens a salutatorio ad sacra missarum solemnia celebranda. Peractis vero missis, id in salutatorio rursum curabis deponere. Extra ecclesiam vero non amplius illo tibi, nisi quater in anno in litaniis, quas ad decessorem tuum Joannem expressimus, uti permittimus. (Lib. V, ep. 25; lib. V, ep. 56.)
6. Sed Marinianus, clericorum suorum suggestionibus delinitus, tam per Andream virum magnificum, [Col. 0175B] quam per quoscumque potuerat, restitui suae ecclesiae usum pallii flagitabat. Quapropter Gregorius Castorio chartulario inter caetera scribit, dicens: «Tua experientia nullius personam, nullius verba consideret: solum Dei timorem et rectitudinem ante oculos habeat; et seniores personas, et ejusdem ecclesiae archidiaconum, quem non suspicor pro alterius honore pejerare, et alios antiquiores, qui in sacris ordinibus ante Joannis episcopi tempora fuerant, requirat, vel si qui maturiores sunt extra sacros ordines, 127 et veniant ante corpus sancti Apollinaris, et tacto ejus sepulcro jurent, quae consuetudo ante Joannis episcopi tempora fuerit: quia, sicut scis, idem vir multum praesumptor exstitit, et multa sibi per superbiam conabatur arrogare; et quidquid [Col. 0175C] a fidelioribus viris et gravioribus juratum fuerit, secundum indiculum qui subter annexus est, hoc volumus in eadem ecclesia conservari. Sed vide ne negligenter agas, ne quis fidem aut devotionem tuam in hac causa corrumpat. Zelum enim tuum scio. Age sollicite, ita tamen ut praedicta ecclesia contra justitiam non gravetur; sed usus, qui ante Joannis episcopi tempora exstitit, ei conservetur. Personas autem non duas, vel tres ad satisfaciendum tibi, sed quantas antiquiores et graviores inveneris, require: ut neque quod usus fuit antiquior ejusdem ecclesiae denegemus, neque quod novo ausu appetitum est, concedamus. Sed omnia age blande et dulciter, ut et actio tua districta sit, et lingua mitis.»
«Juro ergo N. per Patrem, et Filium, et Spiritum [Col. 0175D] sanctum, inseparabilis divinae potentiae Trinitatem, et hoc corpus beati Apollinaris martyris, me pro nullius favore personae, neque commodo aliquo interveniente, testari; sed haec scio, et per memetipsum cognovi, quia ante tempora Joannis quondam episcopi, Ravennas episcopus praesente apocrisiario sedis apostolicae illo atque illo, illis et illis diebus consuetudinem utendi pallio habuit: et non cognovi, quia hoc latenter vel absque apocrisiario usurpasset.» (Lib. VI, ep. 61.)
7. Hoc Gregorius per indictionem quartam decimam jusjurandum praeceperat. Quod quia, sicut rei [Col. 0176A] exitus manifestat, deficientibus testimoniis per tres continuos annos infectum remanserat, iterum Marinianus suorum suggestione compulsus, usum pallii, quem ex consuetudine sicut convenerat vendicare non poterat, importunitate precum se posse recipere confidebat. Quapropter Gregorius in eadem sententia permanens, eidem chartulario per indictionem secundam scribit, dicens: «Dum Florentius, Ravennatis ecclesiae diaconus, apud nos pro reverendissimo fratre et coepiscopo nostro Mariniano, de usu pallii ageret, requisitus a nobis quae esset antiqua consuetudo, respondit: quod in omnibus litaniis pallio Ravennas episcopus uteretur. Quod ita non esse, et ab aliis didicimus, et ex epistolis Joannis, quondam episcopi, quas ei ostendi fecimus, evidenter apparuit; sed hoc [Col. 0176B] asseruit, quod dicere jussus est. Nam tempore quo a te eidem Joannes, quondam episcopus, est inhibitus, ne pallio inordinate ac temere uti praesumeret, scripsit nobis hanc fuisse priscam consuetudinem, ut civitatis ipsius episcopus pallio in litaniis solemnibus uteretur: quarum tibi litterarum exemplaria pro tua informatione transmisimus. Adeodatus vero, praedictae ecclesiae diaconus, dum apud nos tempore quo hic fuit, similiter de ejusdem usu pallii agere enixius studeret, volentes cognoscere veritatem, eum similiter, quae esset consuetudo curavimus requirendum. Qui uti credi sibimet suaderet, atque a nobis valeret, quod petebat, exigere, sub jurejurando testatus est, antiquam consuetudinem fuisse, ut in quatuor aut quinque solemnibus litaniis pallio civitatis suae episcopus [Col. 0176C] uteretur. Experientia 128 ergo tua diligenter invigilet, et cum omni sollicitudine, quot litaniae solemnes ab antiquitate fuerint, requirat; nec eas solemnes nominando requirere studeat, sed majores: ut per hoc, quod nobis praefatus Adeodatus, diaconus, testatus est, et praedicti Joannis episcopi fatetur epistola, dum constiterit, quantae litaniae solemnes fuerint, quoties indui solebat in litaniis pallium cognoscentes, libentissime concedamus; sed hoc non ab illis perquirat, qui ab ecclesiasticis exhibentur, sed ab aliis quos sine favore partis esse cognoverit; et quae sollicita indagatione repererit, nobis subtiliter indicet: ut veritate, sicut diximus, cognita, fratris et coepiscopi nostri reverendissimi Mariniani animos relevemus.» (Lib. VII, ep. 77, nunc lib. VI, ep. 34.) [Col. 0176D] At quia prisca consuetudo a nostratibus subtiliter inquisita, a Ravennatibus probari nullo modo potuit, Gregorium in sua sententia permansisse procul dubio illud ostendit, quod neque ob hoc, quantum ex apicibus ejus dignoscitur, a quoquam sollicitatus exstitit, neque a semetipso commotus ulterius omnino rescripsit.
8. Non solum in magnis rebus Gregorius sollicitudinis suae oculos convertebat, verum etiam ne impune praesumerentur quandoque majora, hoc in rebus minimis curiosissime praecavebat. Unde Joanni, Syracusano episcopo, scribit, dicens: «Ecclesiastici vigoris [Col. 0177A] ordo confunditur, si aut temere illicita praesumantur, aut impune non concessa tententur. Pervenit itaque ad nos, diaconos ecclesiae Catanensis calceatos [Col. 0177] Campagus mendose compagus, est calceamentum quo episcopi seu praelati in Missa utuntur. Vide notas ad epistolas. campagis procedere praesumpsisse. Quod nulli hactenus per totam Siciliam licuisse, nisi solis tantummodo diaconibus ecclesiae Messanensis, quibus olim a praedecessoribus nostris non dubitatur esse concessum, bene recolitis. Quia ergo tantae temeritatis ausus non est leviter attendendus, cum omni hoc fraternitas vestra subtilitate perquirat: et si ita, sicut ad nos pervenit, invenerit, utrum a se, vel alicujus auctoritate hoc praesumpserint, nobis subtiliter innotescat, ut cognita veritate, quid fieri debeat, disponamus. Nam si negligenter ea quae male usurpantur omittimus, excessus viam aliis aperimus.» [Col. 0177B] (Lib. VIII, ep. 27.)
9. Interea, Natali episcopo defuncto, cum Dalmatinorum generalitas Honoratum archidiaconum, quem ipse ex presbytero in diaconum converterat, sibi praeficiendum concorditer elegissent, eorumque decretum pontifex approbasset, factione Malchi episcopi, rectoris apostolici patrimonii, manuque militari Maximus multis criminibus involutus, episcopatum Salonitanae civitatis invasit. Quod Gregorius audiens, Dalmatinis et Jadertinis episcopis ne illi manus imponerent, sub magna interminatione probibuit. At vero Maximus, qui episcopatus sedem contra canones invaserat, etiam sacerdotium contra Deum per simoniacam haeresim ab episcopis duntaxat excommunicatis, pretio corruptis, non timuit promereri: [Col. 0177C] favente sibi occasione temporis ex cupiditate simul insolentiaque Augusti, quem dispergendo facultates invasae ecclesiae adeo defensorem scelerum suorum effecit, ut a Gregorio non solum frequenter postularet, quatenus indiscussam Maximi promotionem relinqueret, verum etiam Romam satisfacturum pro simoniaca haeresi 129 aliisque criminibus, venientem cum honore susciperet.
10. Gregorius vero faciem nullius contra veritatem custodiens, ipsum Maximum primo a missarum solemniis, post a communione corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi, quousque suam praesentiam exhiberet, privavit. Maximus autem imperialibus militiis fultus, post excommunicationem, et missas cecinit, et sacramenta satis indignus accepit. Quapropter [Col. 0177D] Constantinae Augustae post multa alia scribit, dicens: «Salonitanae civitatis episcopus, me ac responsale meo nesciente, ordinatus est; et facta res est, quae sub nullis anterioribus principibus evenit. Quod ego audiens, ad eumdem praevaricatorem qui inordinate ordinatus est protinus misi, ut omnino missarum solemnia celebrare nullo modo praesumeret, nisi prius a serenissimis dominis cognoscerem, si hoc fieri ipsi jussissent. Quod ei sub excommunicationis interpositione mandavi: et contempto me atque despecto, in audacia quorumdam saecularium hominum, quibus, denudata sua ecclesia, praemia multa praebere dicitur, nunc [Col. 0178A] usque missas facere praesumit, atque ad me venire secundum jussionem dominorum, noluit. Ego autem praeceptioni pietatis eorum obediens, eidem Maximo, qui, me nesciente, ordinatus est, hoc quod in ordinatione sua me, vel responsalem praetermittere praesumpsit, ita ex corde laxavi, ac si me auctore fuerit ordinatus. Alia vero perversa illius, scilicet mala corporalia, quae cognovi, vel quia cum pecuniis est electus, vel quia excommunicatus missas facere praesumpsit, propter Deum irrequisita praeterire non possum; sed opto, et Dominum deprecor, quatenus nihil de eo, de his quae dicta sunt valeat, inveniri, et sine periculo animae meae causa ipsius terminetur: prius tamen quam haec cognoscantur, serenissimus dominus discurrente jussione praecepit ut eum venientem cum honore suscipiam. [Col. 0178B] Et valde grave est ut vir, de quo tanta et talia nuntiantur, cum ante requiri et discuti debeat, honoretur. Et si episcoporum causae mihi commissorum apud piisimos dominos aliorum patrocinio disponuntur, infelix ego in ecclesia ista quid facio? Sed ut episcopi mei me despiciant, et contra me refugium ad saeculares judices habeant, omnipotenti Deo gratias ago, peccatis meis deputo. Hoc tamen breviter suggero, quia aliquantulum expecto; et si ad me venire diu distulerit, exercere in eo districtionem canonicam nullo modo cessabo. In omnipotente autem Deo confido, quia longa piissimis dominis vita tribuetur, et nos sub manu vestra non secundum peccata nostra, sed secundum gratiae suae dona disponat.» (Lib. V, ep. 21.)
[Col. 0178C] 11. Haec Gregorius dissimulatrici Augustae. Caeterum eodem Maximo in sua praesumptione manente, consecratores, atque omnes Dalmatinos et Jadertinos episcopos ab ejus communione sub excommunicatione disjunxit: adeo ut ne nomen quidem Maximi inter sacra missarum solemnia memorarent. Quo facto ita omnes consternati sunt animo, ut sub poenitentiae satisfactione, relicto Maximo, veniam postularent. Unde misericordissimus pontifex Sabiniano, Jadertino episcopo, scribens: «Sicut, inquit, perseveranti culpae debetur jure vindicta, ita resipiscentibus est venia concedenda. Nam ut res illa contra se merito iracundiam excitare, sic haec in sua prorsus dilectione 130 solet concordiam propagare. Et ideo, quia fraternitatem tuam a consortio et communione Maximi, [Col. 0178D] ubi te prius neglectus impulerat, in tantum postea gravitas sacerdotis ad animum reducta suspendit, ut ejus sola nullatenus patereris esse segregatione contentus, nisi et in monasterii te claustra recipiens, dudum commissa defleres: eapropter in nostra te gratia ac communione receptum esse non dubites. Nam quantum nos prius culpa tuae charitatis offenderat, tantum poenitentia mitigavit.» (Lib. VIII, ep. 10.)
12. Itaque Maximus cernens tandem aliquando durum esse contra stimulum calcitrare, relictis imperialibus adminiculis, per Callinicum exarchum satis [Col. 0179A] humiliter concedi sibi poenitentiam simulque veniam a Gregorio postulavit. Quem ipse Romam fatigari nolens, causam ejus discutiendam Ravennae commisit, Constantio, Mediolanensi episcopo, scribens: «Maximus, inquit, Salonitanae ecclesiae praevaricator, postquam per potestates majores saeculi obtinere nil valuit, ad minores se contulit: nobisque tam nimietate precum, quam attestatione bonorum operum praevalere contendit. Ex qua re inhumanum credidi, si is qui se quasi multum timere me dicit, in aliquo me temperatiorem minime invenire potuisset: et ideo decrevi ut reverendissimus frater et coepiscopus noster Marinianus ejus causam debeat in Ravennati urbe cognoscere. Si autem persona ejus suspecta forsitan habebitur, volumus ut vestra quoque fraternitas, [Col. 0179B] si ei laboriosum non est, ad eamdem civitatem fatigare se debeat, et cum praedicto fratre in eodem judicio pariter sedere. Quidquid autem vestrae utrorumque sanctitati placuerit, scitote mihi modis omnibus placiturum, et vestrum ego judicium meum deputo.» (Lib. IX, ep. 67.)
13. Inter haec praevaricator Maximus anno septimo excommunicationis suae post castigationes et flagella Gregorii, ad cor revertens, Ravennam petiit, et jactavit se tensus intra civitatem in medio silice, clamans et dicens: Peccavi Deo, et beatissimo papae Gregorio. Et agente eo poenitentiam tribus horis, cucurrit Callinicus exarchus, et Castorius, chartularius Ecclesiae Romanae, cum Mariniano episcopo, et elevaverunt eum de silice: qui etiam coepit ampliorem [Col. 0179C] poenitentiam coram eis agere. Quod Gregorius ut audivit, ad misericordiam protinus rediit, Mariniano episcopo inter caetera scribens: «Qualis de causa Maximi fraternitatis vestrae voluntas sit, ac magis petitio, praesentium latore Castorio, chartulario nostro, renuntiante, cognovimus. Ideoque, si idem Maximus coram vobis et praedicto chartulario nostro, de simoniaca haeresi praestito, se sacramento purgaverit, atque de aliis ante corpus sancti Apollinaris tantummodo requisitus, liberum se esse responderit: causam ipsius fraternitatis vestrae de eo, quod excommunicatus missarum solemnia agere praesumpsit, judicio committimus, qua debeat poenitentia talis culpa purgari. Et ideo quidquid vobis secundum Deum placet, securi disponite, nec aliquid de nobis dubium habeatis. Nam quidquid a vobis hac de causa [Col. 0179D] fuerit ordinatum, nos et grate suscipimus, et libenter admittimus. Hortamur tamen ut debeatis esse solliciti, et ita quae flenda conspicitis, temperetis, quatenus et illi, si ita videditur, communionem praestetis, et vigoris ecclesiastici genium congrua, ut oportet, dispensatione servetis. Suprascriptum vero portitorem in 131 praesenti quid vobis cum eo sit agendum instruximus: a quo cuncta subtiliter addiscentes, sic vos in omnibus exhibete, ut in vestra sollicitudine nostram fuisse praesentiam sentiamus.»
14. Item Castorio, et notario et chartulario Ravennae: «Quanto credi tibi et necessarias vides causas injungi, tanto te magis strenuum debes et sollicitum exhibere. Proinde si Maximus Salonitanus, praestito [Col. 0180A] sacramento, firmaverit se simoniaca haeresi non teneri, atque de aliis ante corpus sancti Apollinaris tantummodo requisitus, innoxium se esse responderit, et de inobedientia sua poenitentiam, sicut deputavimus, egerit: volumus ut ad consolandum illum epistolam quam ad eum scripsimus, ubi ei et gratiam nostram et communionem nos reddidisse signavimus, experientia tua dare debeat: quia sicut in contumacia persistentibus severos esse nos convenit, sic iterum humiliatis et poenitentibus negare locum veniae non debemus.» (Lib. IX, ep. 80.)
15. Cumque Maximus penes corpus beati Apollinaris secundum jussum Gregorii de cunctis humiliter satisfecisset, Castorius chartularius consolatoriam ei epistolam praebuit, verbis Gregorii adserentem: [Col. 0180B] «Quamvis culpabilibus ordinationis tuae primordiis grave malum per inobedientiae culpam addideris, nos tamen sedis apostolicae auctoritatem eo quo decuit moderamine temperantes, nunquam contra te usque adhuc ut causa poscebat, exarsimus; sed ut longius se ingratitudo nostra, quam tu tibi excitasti, produceret, credita nos sollicitudo vehementer angebat, ne quaedam illicita, quae de te audieramus, negligenter omittere videremur. Quae si bene consideres, ipse per te satisfacere differendo firmabas, atque ex hoc adversum te zelum nostrum acrius incitabas. At ubi salubri tandem consilio usus, jugo te obedientiae humiliter submisisti, et dilectio tua poenitentiam agens, digna se, ut deputavimus, satisfactione purgavit, redditam tibi gratiam fraternae charitatis intellige, atque in nostro te receptum consortio gratulare: quia sicut [Col. 0180C] perseverantibus in culpa districtos, ita resipiscentibus nos benignos decet esse ad veniam. Postquam ergo fraternitas tua apostolicae sedis communionem se reparasse cognoscit, personam ad nos transmittat, quae pallium tibi deferendum ex more percipiat. Nam quemadmodum illicita perpetrari non patimur, sic ea quae sunt consuetudinis non negamus. Licet autem ad haec concedenda dispensatio nos loci nostri vocaverit: multum tamen a nobis petitio dulcissimi atque excellentissimi filii nostri, domni Callinici exarchi, ut temperantius erga te ageremus, exegit; cujus charissimam voluntatem, nec pertulimus, nec potuimus contristare.» (Lib. IX, ep. 8.)
16. Praeterea cupidissimus ac tenacissimus imperator, qui consuetudinibus antiquissimis dationes, legionum [Col. 0180D] quoque milites frequentissime, sicuti Romanorum narrat historia, defraudabat, cernens Gregorium contra omnes mundi strepitus, augustalibus defensionibus, quarum suffragio ad arcem pontificatus hunc se provexisse jactabat, penitus non egere: imo canonicis auctoritatibus, sanctitatis ac prudentiae suae virtutibus, Christo propitio, cunctis alta sapientibus praevalere: ad odium detractionemque famae illius magis magisque conversus est, liberalitatem pontificis, quia famelicis 132 militibus tam ecclesiastica quam publica frumenta diviserat, subdolis assertionibus reprehendens. Cui Gregorius, utpote qui provectionem suam divino judicio, in cujus nimirum manu corda regum consistentia (Prov. XXI) , quocumque [Col. 0181A] voluerit, inclinantur, non caducis humanis favoribus deputabat, voce libera contradicens, his eum responsionibus fregit, deturpavit, atque nonnulla de futuro Dei judicio disserendo deterruit: «In serenissimis, inquit, jussionibus suis dominorum pietas, dum me de quibusdam redarguere studuit, parcendo mihi minime pepercit. Nam in eis urbanae simplicitatis vocabulo me fatuum appellat. In Scriptura etenim sacra cum in bona intelligentia simplicitas ponitur, vigilanter saepe prudentiae aut rectitudini sociatur. Unde etiam de beato Job scriptum est: Erat vir simplex et rectus (Job. I, 1) . Et beatus Paulus apostolus admonet, dicens: Estote simplices in malo, et prudentes in bono (Rom. XVI, 19) . Et per semetipsam Veritas in Evangelio admonet, dicens: Estote prudentes [Col. 0181B] sicut serpentes, et simplices sicut columbae (Matth. X, 16) , esse valde inutile judicans, si aut simplicitati prudentia, aut prudentiae simplicitas desit. Ut ergo servos suos ad cuncta eruditos efficeret, esse eos et simplices sicut columbas, et prudentes ut serpentes esse voluit, quatenus in eis et serpentis astutia columbae simplicitatem acueret, et columbae simplicitas serpentis astutiam temperaret. Ego igitur qui in serenissimis dominorum jussionibus ab Ariulphi astutia deceptus, non adjuncta prudentia simplex denuntior, constat proculdubio quia fatuus appellor, quod ita esse ego quoque ipse confiteor. Nam si hoc vestra pietas taceat, causae clamant. Ego enim, si fatuus non fuissem, ad ista toleranda quae inter Langobardorum gladios hoc in loco patior, minime venissem. In ea autem re quam de Ariulpho perhibui, [Col. 0181C] quia toto corde venire ad rempublicam paratus fuit, dum mihi non creditur, etiam mentitus esse reprehendor. Sed etsi sacerdos non sum, scio gravem esse hanc injuriam sacerdoti, ut veritati serviens, fallax credatur. Et dudum novi [Col. 0181] In excusis Codd. quos Mss. Bigot., Utic., tres Parisienses, etc., redarguunt, quia Arnulpho, vel Ariulpho. quoniam Nordulpho plus est creditum quam mihi, Leoni amplius quam mihi. Et nunc eis, qui esse ad medium videntur, plusquam meis assertionibus credulitas impenditur. Et quidem si terrae meae captivitas per quotidiana momenta non excresceret, de despectione mea atque irrisione laetus tacerem. Sed hoc me vehementer affligit, quia unde ego crimen falsitatis tolero, inde Italia quotidie ducitur sub Langobardorum jugo captiva; dumque meis suggestionibus in nullo creditur, [Col. 0181D] vires hostium immaniter excrescunt. Hoc tamen piissimo domino suggero, ut de me mala omnia quaelibet existimet; de utilitate vero reipublicae et causa ereptionis Italiae non quibuslibet facile pias aures praebeat, sed plus rebus quam verbis credat. Sacerdotibus autem non ex terrena potestate dominus noster citius indignetur, sed excellenti consideratione propter eum, cujus servi sunt, eis ita dominetur, ut etiam debitam reverentiam impendat. Nam in divinis eloquiis sacerdotes aliquando dii, aliquando angeli vocantur. Et per Moysen de eo qui ad juramentum deducendus est dicitur: Applica illum ad deos (Exod. XXII, 8) , videlicet ad sacerdotes. Et rursum [Col. 0182A] scriptum est: Diis non detrahes (Ibid. XXVIII) , scilicet sacerdotibus. Et propheta ait: Labia sacerdotis 133 custodiunt scientiam, et legem requirent ex ore ejus, quia angelus Domini exercituum est (Malach. II, 7) . Quid ergo mirum si illos vestra pietas dignetur honorare, quibus in suo eloquio honorem tribuens, eos aut angelos, aut deos ipse etiam appellat Deus? Ecclesiastica quoque testatur historia, quia cum piae memoriae Constantino principi in scripto oblatae accusationes contra episcopos fuissent, libellos quidem accusationis accepit, et eosdem qui accusati fuerant episcopos convocans, in eorum conspectu libellos, quos acceperat, incendit, dicens: Vos dii estis a vero Deo constituti. Ite, et inter vos causas vestras disponite: quia dignum non est ut nos judicemus [Col. 0182B] deos. In qua tamen sententia, pie domine, sibi magis ex humilitate, quam illis aliquid praestitit ex reverentia impensa. Ante eum quippe pagani in republica principes fuerunt, qui verum Deum nescientes, deos ligneos et lapideos colebant, et tamen eorum sacerdotibus honorem maximum tribuebant. Quid igitur mirum, si Christianus imperator veri Dei sacerdotes dignetur honorare, dum pagani, ut praediximus, principes honorem impendere sacerdotibus noverunt, qui diis ligneis et lapideis serviebant? Haec ego pietati dominorum non pro me, sed pro cunctis sacerdotibus suggero. Ego enim peccator homo sum; et quia omnipotenti Deo incessanter quotidie delinquo, aliquod mihi apud tremendum examen illius esse remedium suspicor, si incessantibus quotidie plagis ferior. [Col. 0182C] Et credo quia eumdem omnipotentem Dominum tanto vobis amplius placatis, quanto ei me male servientem districtius affligitis. Multas enim jam plagas acceperam, et, supervenientibus dominorum jussionibus, inveni consolationem quam non sperabam. Si possum, has celeriter plagas enumero. Primo quod mihi pax subducta est, quam cum Langobardis in Tuscia positis sine ullo reipublicae dispendio feceram. Deinde, corrupta pace, de Romana civitate milites ablati sunt. Et quidem alii ab hostibus eccisi, alii vero Narniis et Perusio positi; et ut Perusium teneretur, Roma relicta est. Post haec plaga gravior fuit adventus Agilulphi, ita ut oculis meis cernerem Romanos more canum in collis funibus ligatos, qui ad Franciam ducebantur venales. Et quia nos, qui intra civitatem [Col. 0182D] fuimus, Deo protegente, manus ejus evasimus, quaesitum est unde culpabiles esse videremus, videlicet cur frumenta defuerint, quae in hac urbe diu multa servari nullatenus possunt, sicut in alia suggestione plenius indicavi. Et quidem de memetipso in nullo turbatus sum, quia teste conscientia fateor, adversa quaelibet pati paratus sum, dummodo haec omnia cum salute duntaxat animae meae evadam. Sed de gloriosis viris Gregorio, praefecto, et Castorio, magistro militum, non mediocriter sum afflictus: qui et omnia quae potuerunt fieri, nullo modo facere neglexerunt, et labores vigiliarum et custodiae civitatis in obsidione eadem vehementissimos pertulerunt; et [Col. 0183A] post haec omnia gravi dominorum indignatione percussi sunt. De quibus patenter intelligo quia eos non sua acta, sed mea persona gravat, cum qua, quia pariter tribulatione laboraverant, post laborem pariter tribulantur. 134 Quod autem dominorum pietas illud mihi pavendum et terribile omnipotentis Dei judicium intentat, rogo per eumdem omnipotentem Dominum, ne hoc ulterius faciat: nam adhuc nescimus quis ibi qualis sit; et Paulus egregius praedicator dicit: Nolite judicare ante tempus, donec veniat Dominus, qui et illuminabit abscondita tenebrarum, et manifestabit consilia cordium (I Cor. IV, 5) . Hoc tamen breviter dico, quoniam peccator et indignus plus de venientis Jesu misericordia quam de vestrae pietatis justitia praesumo; et sunt multa quae de judicio [Col. 0183B] illius homines ignorant, quia fortasse quae vos laudatis ille reprehendet, et quae vos reprehenditis, ille laudabit. [Col. 0183D] Excusi cum tribus Mss. Paris., intermitto ergo omnia. Aliis Mss. adhaeremus. Inter ego omnia incerta, ad solas lacrymas redeo, petens ut idem omnipotens Deus piissimum dominum nostrum, et sua hic manu regat, et in illo terribili judicio liberum ab omnibus delictis inveniat; et me ita placere, si necesse est, hominibus faciat, ut aeternam ejus gratiam non offendam.» (Lib. V, ep. 40.)
17. Denique Mauricius imperator libertatem vocis tanti pontificis, reprehensionisque constantiam admiratus, quia de futuro Dei judicio se terruerat, ad exercendam in eum tyrannidem prodire nitebatur, cum protinus eodem anno vir quidam monachicis indutus vestimentis, divina quadam virtute commotus, [Col. 0183C] dextera spatham cepit, quam videlicet a foro usque ad aeneam statuam [Col. 0183D] In Regio, secunda manu superscribitur, more. gladiatoris nudam circumferens, imperatorem gladio cunctis moriturum praedixit. Quod Mauricius ut audivit, a tyrannide Gregorio inferenda semet continuit, et judicium divinum quod ei minatus fuerat cito se subiturum tanto magis timuit, quanto Gregorium credidit non posse mentiri.
18. Mox itaque scripto preces compositas tam eidem quam cunctis patriarchis, episcopis et monachis civitatum sive solitudinum, pecunias multas, cereos et thymiamata destinavit, hoc potissimum deprecans ut Domino supplicarent, quatenus in hoc saeculo merita suorum malorum reciperet, tantum ut a futuris cruciatibus redimi meruisset. Cumque hoc et ipse vehementius per multa tempora cum lacrymis postularet, [Col. 0183D] quadam nocte dormiens, videt apud aeneam palatii portam se coram multo populo aeneae statuae Salvatoris assistere. Tunc vox terribilis facta est ex ipso incarnati Verbi charactere, dicens: Date Mauricium. Et capientes eum judiciorum ministri, posuerunt juxta [Col. 0183D] Ita Mss. Reg. et ecclesiae B. Mariae Paris. Editi, cum Colb. et nonnullis aliis, purpureum. pueri umbilicum qui illic erat. Cui eadem [Col. 0184A] vox characteris ait: Ubi vis reddam tibi mala, quae in hoc saeculo perpetrasti? Ille respondit: Amator hominum, Domine, et Judex juste, hic potius ea mihi, et non in saeculo futuro, retribue. Statim divina vox jussit tradi Mauricium et Constantinam uxorem ejus, cum filiis et filiabus, omnique cognatione ipsius, Phocae militi. Evigilans ergo Mauricius misit [Col. 0183D] Ita legendum ex Theophane, Graece, παραχειμώμενον, accubitorem. Haec vox corrupta est etiam in Ms., sed praesertim in vulgatis. paracoemomenum, et vocavit ad se Philippicum [Col. 0183D] Imo erat sororis Mauricii maritus. Cur suspectus foret causam affert Theophanes, quod ejus nomen a [Col. 0184D] littera P. inciperet. Acceperat enim Imperator hanc primam esse litteram nominis illius a quo erat occidendus. generum suum, quem dudum suspicatus fuerat imperium sibi velle subripere. At ille pro suspicione se perdendum conjiciens, advocatae Gordiae uxori suae, tanquam non se revisurae, ultimum vale dixit; sacramentoque communionis accepto, ad palatium venit, et cubiculum imperatoris 135 ingrediens, ad pedes ejus procidit. Cui imperator assurgens, ad pedes ejus [Col. 0184B] nihilominus corruit, dicens: Ignosce, deprecor, mihi, quia nunc profecto divina revelatione doctus cognovi quod nihil in me unde suspicabar commiseris. Sed si quem in agminibus nostris cognoscis qui Phocas soleat vocitari, dicito mihi. Et Philippicus, diu apud se recogitans, ait: Unum Phocam cognosco, qui nuper procurator ab exercitu nuncupatus contradicebat tuo imperio. Cum vero Mauricius de qualitate illius inquireret, Philippicus ait: Est quidem juvenis, et temerarius, attamen timidus. Et Mauricius: Si timidus, inquit, profecto et homicida. Dumque super hujusmodi titubaret, in crastinum magistrianus ab eremitis, quibus imperatoris preces portaverat, rediens, responsum retulit dicens: Deus, recepta poenitentia tua, salvabit animam tuam, et cum sanctis te cum [Col. 0184C] tota domo tua constituet; ab imperio vero cum ignominia et discrimine decides.
19. Quibus auditis, Mauricius Deum glorificans, poenitentiam tenuit; sed a cupiditatis avaritia usque adeo non recessit, [Col. 0184D] In tribus Paris. et in vulgatis, ut exercitus in periculosis hyemaret (al. hyemarent) et transito Danubio . . . . . periclitabundi (al. periclitabunde) quaererent, ne . . . . . manducarent. Quod cum Petro . . . . . immineret, ille Taxiarchis. Sequimur caeteros mss. codd. ut exercitus in periculosis locis hyemare, et transito Danubio victum sibi de Sclavorum regione periclitabundi quaerere, ne videlicet alimenta publica manducarent, Petro praetori feralibus litteris immineret. Qui [Col. 0184D] Hoc est, ordinum Praefectis. taxiarchis vocatis, ait: «Nimis mihi videntur gravia imperatoris praecepta, Romanos in aliena terra hyemare jubentia. Nam illi non obedire saevum est, et rursus obedire saevissimum. Nullum bonum parit avaritia, quia mater omnium malorum consistit, qua Imperator languens, horum maximorum malorum causa Romanis efficitur.» [Col. 0184D] Exercitus itaque, hoc per taxiarchas audito, ad seditionem convertitur, exaltatumque super clypeum Phocam per centurionem, exarchum acclamaverunt, fugatoque praetore, Theodosio filio imperatoris et Germano socero ejus, dirigunt ut alter eorum sibi imperare studeret. Illi nullo modo consenserunt, [Col. 0185A] imo hoc Mauricio retulerunt. At ille Germanum perdere voluit, qui quoniam in Ecclesiam fugerat, filium tanquam proditorem sui consilii flagellavit, multosque ad hunc ab eadem ecclesia extrahendum transmittens, nunquam permittitur; imo multis conviciis a populo laceratus, Marcionista haereticus appellatur. Et commoto intra Constantinopolim gravi tumultu, Mauricius, dissimulato habitu, cum uxore et filiis noctu [Col. 0185D] Genus navigii celerrimum de quo passim apud Cassiodorum, et in Ep. 37 libri X. dromonem conscendit; et fugiens, [Col. 0185D] Vel Autonomum. Is Episcopus et Martyr in Bythinia [Col. 0186D] sub Diocletiano, colitur die 12 Septembris. apud sanctum Antonomum venit. At vero Phocas cum exercitu [Col. 0186D] Lege ad calcem Epistolarum § § de Phoca coronato, etc. in septimum veniens, imperator efficitur; a quo Mauricius cum uxore, filiis et filiabus penes Chalcedoniam jussus, quemadmodum sibi denuntiatum fuerat, decollatur. Et quia oratio Gregorii qua illum petierat in terribili Dei judicio liberum ab omnibus [Col. 0185B] delictis inveniri vacua esse non potuit, idem Mauricius id recepit quod meruit, et in cunctis suis incommodis Deum benedicens, a sempiterno supplicio merui liberari.
20. Igitur septimo kalendarum Maiarum, indictione sexta, imago Phocae et Leontiae, augustorum, cum eorumdem favorabilibus litteris Romam delata est, 136 Et postquam a clero et senatu acclamatum est eis in basilica Julii, jussu Gregorii in oratorio sancti Caesarii Lateranensi palatio constituto reponitur. Qui etiam Phocae imperatori ita rescripsit: «Gloria in excelsis Deo, qui, juxta quod scriptum est, Mutat tempora et transfert regna (Dan. II, 21) ; et qui hoc cunctis innotuit quod per prophetam suum loqui dignatus est, dicens: Quia dominatur Excelsus in regno [Col. 0185C] hominum, et cui voluerit, ipse dat illud (Dan. IV, 14) . In omnipotentis quippe Dei incomprehensibili dispensatione vitae mortalis moderamina consistunt; et aliquando cum justorum multorum peccata ferienda sunt, unus erigitur, per cujus duritiam tribulationis jugo subjectorum colla deprimantur. Quod nos in nostra diutius tribulatione probavimus. Aliquando vero cum misericors Deus moerentium multorum corda, sua decernit consolatione refovere, unum ad regiminis culmen provehit, et per ejus misericordiae viscera in cunctorum mentibus exultationis suae gratiam infundit. De qua exultationis abundantia roborari nos citius credimus, qui benignitatem vestrae pietatis ad imperiale fastigium pervenisse gaudemus. Laetentur coeli, et exultet terra (Psal. XCV) ; et de benignis vestris [Col. 0185D] actibus universae reipublicae populus nunc usque vehementer afflictus hilarescat. Comprimantur jugo dominationis vestrae superbae mentes hostium, releventur vestra misericordia contriti ac depressi animi subjectorum. Virtus coelestis gratiae inimicis vos terribiles faciat, pietas subditis benignos. Quiescat felicissimis temporibus vestris universa respublica, prolata sub causarum imagine praeda pacis. Cessent testamentorum insidiae, donationum gratiae violenter exactae. Redeat cunctis in rebus propriis secura possessio, ut sine timore habere se gaudeant [Col. 0186A] quae non sunt ab eis fraudibus acquisita. Reformetur jam singulis sub jugo pii imperii libertas sua. Hoc namque inter reges gentium et reipublicae imperatores distat, quod reges gentium domini servorum sunt, Imperatores vero Reipublicae Domini liberorum.» (Lib. XIII, ep. 31.)
21. Cumque Phocas mandari sibi Romanae sedis diaconum cum magna humilitatis reverentia postularet, Gregorius ita rescripsit: «Considerare cum gaudiis et magnis actionibus gratiarum libet, quantas omnipotenti Deo laudes debemus, quod remoto tristitiae jugo, ad libertatis tempora sub imperiali benignitatis vestrae pietate pervenimus. Nam quod permanere in palatio juxta antiquam consuetudinem apostolicae sedis diaconum vestra serenitas non invenit, [Col. 0186B] non hoc meae negligentiae, sed gravissimae necessitatis fuit: quia dum ministri omnes hujus nostrae Ecclesiae, contrita asperaque tempora cum formidine declinarent atque refugerent, nulli eorum poterat imponi, ut ad urbem regiam in palatio permansurus accederet. Sed postquam vestram clementiam, omnipotentis Dei gratia disponente, ad culmen imperii pervenisse cognoverunt, ipsi quoque, suadente laetitia, ad vestra vestigia venire festinant, qui illuc prius accedere valde timuerant. Sed quia eorum quidam ita senectute sunt debiles ut laborem ferre vix possint, quidam vero 137 ecclesiasticis curis vehementer implicantur, et lator praesentium, qui primus omnium defensor fuit, bene mihi ex longa assiduitate compertus est vita, fide ac moribus approbatus, hunc aptum vestrae pietatis vestigiis judicavi. Unde eum, [Col. 0186C] auctore Deo, diaconum feci, et sub celeritate transmittere studui, qui cuncta quae in his partibus aguntur, invento opportuno tempore, valeat clementiae vestrae suggerere. Cui rogo ut serenitas vestra pias aures inclinare dignetur: ut tanto nobis celerius valeat misereri, quanto afflictionem nostram verius ex ejus relatione cognoverit. Qualiter enim quotidianis gladiis, et quantis Langobardorum incursionibus, ecce jam per triginta quinque annorum longitudinem premimur, nullis explere suggestionis vocibus valemus. Sed in omnipotente Deo confidimus, quia ea quae coepit, consolationis suae nobis bona perficiet; et qui suscitavit in republica pios dominos, etiam exstinguet crudeles inimicos.» (Lib. XIII, ep. 38.)
22. Item Leontiae Augustae: «Quae lingua eloqui, [Col. 0186D] quis animus cogitare sufficiat, quantas de serenitate vestri imperii omnipotenti Deo gratias debemus, quod tam dura longi temporis pondera cervicibus nostris amota sunt, et imperialis culminis leve jugum rediit, quod libeat portare subjectis? Reddatur ergo Creatori omnium ab hymnidicis angelorum choris gloria in coelo: persolvatur ab hominibus gratiarum actio in terra, quia universa respublica, quae multa moeroris pertulit vulnera, jam nunc consolationis vestrae invenit fomenta. Unde nobis necesse est omnipotentis Dei misericordiam enixius exorare, ut cor vestrae [Col. 0187A] pietatis sua semper dextera teneat, ejusque cogitationes coelestis gratiae ope dispenset: quatenus tranquillitas vestra tanto rectius valeat sibi servientes regere, quanto Dominatori omnium noverit verius deservire. In amore catholicae fidei faciat defensores suos, quos fecit ex benigno opere imperatores nostros. Infundat in vestris mentibus zelum simul et mansuetudinem, ut pio semper fervore valeatis, et quidquid in Deo exceditur, non inultum relinquere, et si quid in vobis delinquitur, parcendo tolerare.» (Lib. XIII, ep. 39.)
23. His Gregorius laudibus aut ideo novos principes demulcebat, ut audientes quales esse debebant, fierent mitiores quam Mauricius fuerat, cujus tot criminibus involuta tempora cognoscebant; aut quia eos [Col. 0187B] sibi suaeque ecclesiae devotissimos cernens, non eos ad tyrannidem ruituros esse putabat. Qui sicut quorumlibet vitia liberis vocibus arguebat, et contra canones priscasve consuetudines venire neminem permittebat, ita quae consuetudinis fuerant nulli penitus denegabat. Nam mox ut episcopus apostolicae sedis enituit, patriarchalibus sedibus suam synodicam destinavit, et postmodum Secundino, servo Dei incluso, inter caetera scribit, dicens: «Hinc est etiam, quod quoties in quatuor praecipuis sedibus antistites ordinatur, synodales sibi epistolas vicissim mittant, in quibus se sanctam Chalcedonensem synodum cum aliis generalibus synodis custodire fateantur.» (Lib. IX, ep. 52.) Item Athanasio, presbytero de Isauria, post multa: «Fratri nostro Cyriaco, Constantinopolitanae [Col. 0187C] civitatis antistiti, qui nuper in Joannis reverendissimi episcopi loco ordinatus est, nostra voluimus scripta transmittere; sed quia non est consuetudo ut prius quam ad nos ejus synodica deferatur ei scribere debeamus, idcirco nunc distulimus, postea autem 138 indicabimus.» (Lib. VI, ep. 66.) Quam videlicet consuetudinem, sicut nostri quoque qui ante biennium ab Hadriano liberalissimo papa in sancta octava synodo praefuere testantur, ita Orientales praecipue retinent usque hactenus sedes, ut in suis dyptichis nullius pontificis nomen scribant, quousque synodicam ipsius suscipiant, et tandiu defunctum pontificem inter viventes annumerent, quandiu successor illius suas litteras studuerit destinare.
24. Hinc est nimirum quod Gregorius a consuetudine [Col. 0187D] prisca non discrepans, Joanni, subdiacono rectori patrimonii Liguriae, scribit dicens: «Quanto apostolica sedes, Deo auctore, cunctis praelata constat ecclesiis, tanto inter multiplices curas et illa nos valde sollicitat, ubi ad consecrandum antistitem, nostrum exspectatur arbitrium. Defuncto igitur Laurentio, Ecclesiae Mediolanensis episcopo, sua nobis relatione clerus innotuit in electione se filii nostri Constantii, diaconi sui, unanimiter consensisse. Sed quoniam eadem non fuit subscripta relatio, ne quid quod ad cautelam pertinet omittamus, idcirco hujus praecepti auctoritate suffultum, Genuam te proficisci necesse est. Et quia illic multi Mediolanensium coacti Langobardorum barbarica feritate consistunt, eorum te voluntates oportet, convocatis eis in commune, perscrutari. [Col. 0188A] Et si nulla eos diversitas ab electionis unitate disterminat, si quidem in praedicto filio nostro Constantio omnium voluntates atque consensum perdurare cognoscis, tunc eum a propriis episcopis, sicut antiquitatis mos exigit, cum nostrae auctoritatis assensu, solatiante et auxiliante Domino, facias consecrari: quatenus hujusmodi servata consuetudine, et apostolica sedes proprium vigorem retineat, et a se concessa aliis sua jura non minuat.» (Lib. III, ep. 30.)
Sed, cum post annos aliquot Constantius functus insigniter pontificio dormisset in Domino, clerus et plebs Mediolanensis Deusdedit diaconum eligentes ab Agilulfo rege terrentur, quatenus illum eligerent quem Langobardorum barbaries voluisset. At illi decretum suum Gregorio dirigentes, consilium et licentiam [Col. 0188B] petunt. Quibus ipse inter caetera sic rescripsit: «Illud quod vobis ab Agilulfo indicastis scriptum, dilectionem vestram non moveat. Nam quod nos utilitati vestrae salubriter consulere velimus, in homine qui non a catholicis et maxime Langobardis eligitur nulla praebemus ratione consensum, quia vicarius sancti Ambrosii indignus evidenter ostenditur, si electus a talibus ordinatur.» Et post pauca: «Ut igitur in ordinando Deusdedit diacono, qui a vobis electus est, nulla possit mora contingere, Pantaleonem notarium nostrum transmisimus, qui eum, ut moris est, annuente consensus nostri auctoritate, faciat consecrari.» (Lib. IX, ep. 4.)
25. Ab adversis potestatibus praegravatos fortissimus miles Christi Gregorius viriliter defendebat, [Col. 0188C] injusteque dejectos non solum inter depositos non habebat, verum etiam pristinis gradibus auctoritatis suae privilegio reformabat. Nam Anastasium, Antiochenum patriarcham, qui Joannem Constantinopolitanum praesulem voce libera reprehendens, imperatoris Justini jussu detrusus in exilium, ab ipsis Joannis papae temporibus, usque ad sui pontificatus tempora permanebat, mox ut summum sacerdotium meruit; inter patriarchas eum reputans, scriptis talibus animavit: «Praeterea, inquit, sicut patriarchis aliis paribus vestris, synodicam 139 vobis epistolam direxi, quia apud me semper hoc estis quod ex omnipotentis Dei munere accepistis esse, non quod ex voluntate hominum putamini non esse.» Item eidem in alia epistola post nonnulla scribens: «Fraternitati tuae [Col. 0188D] indico quia a serenissimis dominis, quantis valui precibus, postulavi ut vos, honore restituto, ad sancti Petri apostolorum principis limina venire, et quousque ita Deo placuerit, hic mecum vivere concedant, quatenus dum vos videre meruero, peregrinationis nostrae taedium, de aeterna patria invicem loquendo, relevemus.» Denique studiosissimus pater Gregorius tandiu penes Mauricium imperatorem suggestionibus suis imminuit, donec post multorum annorum curricula magnus Anastasius in throno proprio redderetur. Cui congratulabundus rescripsit, dicens: «Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis, quia magnus ille fluvius qui quondam arentia Antiochiae saxa reliquerat, ad proprium alveum reversus, subjectas et juxta positas valles rigat, [Col. 0189A] ut unum trigesimum, aliud sexagesimum, aliud vero centesimum ferat fructum.» (Lib. V, ep. 39.)
26. Hadrianum, Thebanae civitatis episcopum, a Joanne primae Justinianae, et altero Joanne, Larissaeo episcopis, injuste depositum, non solum sedi propriae reddidit, verum etiam ipsius ecclesiam Romano jure defendens, a Larissaei episcopi potestate subduxit, inter caetera dicens: «Hadrianum episcopum reperimus, et tuo contra sacerdotales mores odio laborasse, et nullo jure pecuniariis in causis eum fraternitatis tuae condemnatum fuisse sententia. Quia igitur et ab antefato Joanne, primae Justinianae episcopo, contra jus canonesque depositus, honoris sui gradu carere non potuit, in sua eum reformari ecclesia, atque in propriae dignitatis ordinem decrevimus [Col. 0189B] revocari. Et cum oportuisset te ex eo Dominici corporis communione privari, quod, admonitione sanctae memoriae decessoris mei contempta, per quam eum ecclesiamque ejus de tuae jurisdictione potestatis exemit, rursus in eis aliquid tibi juris et ditionis servare praesumpseris, tamen nos humanius decernentes, communionisque tibi sacramentum interim conservantes, decernimus ut fraternitas tua ab eo ecclesiaque ejus omnem ante habitae suae potestatem jurisdictionis abstineat, et secundum scripta decessoris nostri, si qua causa vel fidei vel criminis vel pecuniaria, adversus praefatum Hadrianum consacerdotem nostrum potuerit evenire; vel per eos qui nostri sunt vel fuerint in urbe regia responsales, si mediocris est quaestio, cognoscatur; vel huc ad [Col. 0189C] apostolicam sedem, si est ardua, deducatur: quatenus nostrae audientiae sententia decidatur. Quod si contra haec quae statuimus, quolibet tempore seu qualibet occasione vel surreptione venire tentaveris, sacra te scias communione privatum; nec eam te, excepto ultimo vitae tuae tempore, nisi concessa Romani pontificis decernimus jussione recipere. Haec enim consona sanctis Patribus definitione sancivimus, ut qui sacris nescit obedire canonibus, nec sacris administrare vel communionem capere sit dignus altaribus.» (Lib. III, ep. 7.)
Item Joanni, episcopo primae Justinianae: «Post longas tribulationes quas Hadrianus Thebanae civitatis episcopus, a consacerdotibus suis velut ab hostibus pertulit, in Romanam civitatem confugit. Et licet [Col. 0189D] adversus Joannem, Larissaeum episcopum, 140 ejus fuisset prima suggestio, non ab eo in causis pecuniariis, reservatis legibus est judicatum: tamen post haec magis contra personam fraternitatis tuae, a qua non juste se a sacerdotii gradu flagitabat esse dejectum, gravissime querebatur.» Et infra: «Quod vero, inquit, ad praesens attinet, cassatis prius atque ad nihilum redactis praedictae sententiae tuae decretis, ex beati Petri apostolorum principis auctoritate decernimus triginta dierum spatio sacra te communione privatum, ab omnipotente Deo nostro tanti excessus veniam cum summa poenitentia ac lacrymis exorare. Quod si hanc sententiam nostram te cognoveris implevisse [Col. 0190A] remissius, non jam tantum injustitiam sed et contumaciam fraternitatis tuae cognoscas, adjuvante Domino, severius puniendam. Praefatum vero Hadrianum, fratrem et coepiscopum nostrum, ex tua sententia, ut diximus, nequaquam canonibus neque legibus subsistente damnatum, in suum locum atque ordinem reverti, Christo comitante, disponimus: ut nec illi fraternitatis tuae noceat contra justitiae tramitem prolata sententia, nec charitas tua pro placanda futuri indignatione judicis incorrecta remaneat.» (Lib. III, ep. 6.)
27. Hinc est quod, exceptis criminibus, neminem sacerdotum Gregorius deponebat, imo pro qualitatibus delictorum venialiter communione privabat. Unde Joanni, episcopo Callipolitano, post aliqua scribens, [Col. 0190B] ait: «Matriculam quam frater et coepiscopus noster Andreas, Tarentinus episcopus, fecit fustibus castigari, quamvis exinde post octo menses hanc obiisse non credamus, tamen, quia eam contra propositi sui ordinem hujusmodi fecit affligi, duobus hunc mensibus a missarum solemnitate suspende, ut vel haec cum verecundia, qualem se de caetero exhibere possit, instituat.» (Lib. III, ep. 46.)
28. Si quando super sacerdotum criminibus erat aliquid ventilandum, cum summa districtione, grandique cautela Gregorius uniuscujusque capituli modulos quaerens, sententiam suam magis difficulter quam faciliter promulgabat. Unde Natali, Salonitano episcopo, scribens, ait: «Cum cuncta negotia, indagandae sollicitudine veritatis indigeant, tum quae ad [Col. 0190C] dejectionem sacerdotalium pertinent graduum, sunt districtius trutinanda; in quibus non tam de humanis constitutis quam de divinae quodam modo benedictionis refragatione tractatur. Nuntiatum siquidem nobis est Florentium, Epidauritanae civitatis episcopum, a quibusdam fuisse in causis criminalibus accusatum, et, nullis canonicis probationibus exquisitis, nec sacerdotalis consilii praeveniente judicio, eum honoris officio non jure, sed auctoritate depositum. Quia ergo non potest quemquam ab episcopatus gradu, nisi justis ex causis, concors sacerdotum summovere sententia, hortamur fraternitatem vestram ut praefatum virum ex eodem in quod detrusus est ejici faciatis exilio, causamque ejus episcopali disceptatione perquiri; et si in his in quibus accusatur canonica fuerit probatione [Col. 0190D] convictus, canonica procul dubio est ultione plectendus. Quod si alias quam de eo aestimatum est synodali fuerit inquisitione compertum, necesse est ut et criminatores, justi districtionem juris exhorreant, et incriminato innocentiae suae serventur illibata suffragia. Executionem vero antefati negotii Antonino, subdiacono nostro, ex nostra praeceptione mandavimus, 141 quatenus ejus instantia, et quae sunt legibus canonicis placita decernantur, et decreta, juvante Domino, mancipentur effectui.» (Lib. III, ep. 8.)
Item Constantio, episcopo Mediolanensi: «Relectis epistolis quas ad nos [Col. 0189] Varie legitur hoc nomen. In Reg. B. Mariae Paris, et Bigot., per Marinum. In vulgatis per Marianum, vel, cum Colb., per Maurinum. per Marinianum latorem praesentium transmisistis, gratam nobis sollicitudinem [Col. 0191A] vestram fuisse rescripsimus, quod ea quae ad nos de fratre et coepiscopo nostro Pompeio, qui adhuc a nobis ita est nominandus, pervenerunt, dissimulare minime pertulistis. Sed qualis fuit in requisitione cura, si talis fuisset in discussione subtilitas, nihil ex hoc quod de eo dictum est fuisset ambiguum, sed utrum verum an esse compositum patuisset. Quia jam contra ipsum dudum in Sicilia apud reverendae memoriae fratrem nostrum Maximianum, episcopum, talis quaestio, ut cognovimus, mota est. Sed quia causa ipsius subtili omnino investigatione quaesita est, inventus est innocens, qui fuerat aecusatus in crimine. Nunc igitur, quoniam illa quae contra eum dicta sunt non sub illa qua decuit districtione quaesita sunt, et gesta quae exinde apud fraternitatem vestram confecta [Col. 0191B] sunt, neque ad condemnationem neque ad absolutionem ejus probantur posse sufficere, non levis res agitur ut incaute vel in transcursu debeat definiri. Nam grave est satis et indecens ut, in re dubia, certa dicatur sententia. Et haec quidem gesta esse poterant ad definiendum idonea, si accusati ea confessio sequeretur, si tamen eamdem confessionem subtilitas examinis ex occultis eliceret, et non afflictio vehemens extorqueret, quae frequenter hoc agit ut noxios se fateri etiam cogantur innoxii. Nam postquam praefatus episcopus, ut dicitur, cruciari custodia, cremarique fame se asserit, scire debetis, si ita est, utrum noceat, si sic fuerit extorta confessio. Nunquid quando sententiam tales causae suscipiunt, et ad sedem apostolicam appellatur, non et persona quae [Col. 0191C] judicatur praesens est, ut districtissime atque ab omni latere veritas requiratur, ut tunc, si debeat necne manere, sententia decernatur? Necnon et si praedictus episcopus ad sedem apostolicam appellare voluerit, causa ipsius interius et cum omni est diligentia perscrutanda? Et ideo postquam persona absens est, et gesta quae ad nos transmisistis, nobis, sicut praefati sumus, idonee satisfecisse non videntur, temere aliquid de episcopi persona decernere, nec debemus nec possumus: ne, quod absit, reprehensibiles inveniamur in nostris, quibus aliorum jure competit retractare sententias.» (Lib. X, ep. 29.)
Item Joanni defensori post aliqua: «Quia, inquit, Stephanus, episcopus, in odio suo quaedam ficta, et de falsis se capitulis accusatum, neque aliquid ordinabiliter [Col. 0191D] factum, sed injuste se asserit condemnatum, diligenter quaerendum est primo si judicium ordinabiliter est habitum, si alii accusatores, alii testes fuerunt. Deinde causarum qualitas est examinanda, si digna exilio, vel depositione fuit; aut si eo praesente qui accusatus est, sub jurejurando contra eum testimonium dictum est; si scriptis actum est, si ipse licentiam respondendi et defendendi se habuit. Sed et de personis accusantium ac testificantium subtiliter quaerendum est, cujus vitae, cujus conditionis, cujusque opinionis, aut ne inopes sint, aut ne forte aliquas contra praefatum episcopum inimicitias habuissent; 142 et utrum testimonium ex auditu dixerunt, aut certe se scire specialiter testati sunt; si scriptis judicatum est, et partibus praesentibus sententia [Col. 0192A] recitata est. Quod si forte haec solemniter acta non sunt, neque causa probata est quae exilio vel depositione digna sit, in Ecclesiam suam modis omnibus revocetur.» (Lib. XIII, ep. 45.)
29. Auctoritatem quorumlibet summorum pontificum Gregorius auctoritatis suae magnitudine nullo modo minuebat, quin potius multipliciter roborabat. Et quamvis inter culpabiles auctoritatem sui prioratus agnosceret, tamen inter insontes episcopos se praebebat prorsus aequalem. Quapropter Joanni, Syracusano episcopo, inter caetera scribens ait: «Quod primas Bizacenus, a suis episcopis impetitus, se sedi apostolicae dicit subjici, si qua culpa in episcopis invenitur, nescio quis ei episcopus subjectus non sit. Cum vero culpa non exigit, omnes episcopi secundum [Col. 0192B] rationem humilitatis aequales sumus.» Et caetera. (Lib. IX, ep. 12.)
Item in libro Regulae Pastoralis: «Liquet, inquit, quod omnes homines natura aequales genuit, sed variante meritorum ordine, alios aliis culpa postponit. Ipsa autem diversitas quae accessit ex vitio divino judicio dispensatur, ut quia omnis homo aeque stare non valet, alter regatur ab altero. Unde cuncti qui praesunt non in se debent potestatem ordinis, sed aequalitatem pensare conditionis, nec praeesse se hominibus gaudeant, sed prodesse. Antiqui etenim Patres nostri non reges hominum, sed pastores pecorum, fuisse memorantur. Et cum Noe Dominus, filiisque ejus, benediceret, dicens: Crescite, et multiplicamini, et replete terram; protinus adjunxit: Et [Col. 0192C] terror vester ac tremor sit super cuncta animantia terrae (Genes. IX, 7 et 2) . Quorum terror ac tremor, quia esse super animalia terrae praecipitur, profecto super homines esse prohibetur Homo quippe brutis animalibus, non autem hominibus caeteris natura praelatus est: et idcirco ei dicitur, ut ab animalibus, et non ab hominibus, timeatur. Quia contra naturam superbire est, ab aequali velle timeri; et tamen necesse est ut rectores a subditis timeantur, quando ab eis Deum minime timeri deprehendunt, ut humana saltem formidine peccare metuant, qui divina judicia non formidant. Nequaquam tamen praepositi ex hoc quaesito timore superbiant, in quo non suam gloriam, sed subjectorum justitiam, quaerunt. In eo enim quod metum sibi a perverse viventibus exigunt, quasi non [Col. 0192D] hominibus, sed animalibus dominantur, quia videlicet ex qua parte bestiales sunt subditi, ex ea debent etiam formidini jacere substrati. Sed plerumque rector eo ipso quo caeteris praeeminet, elatione cogitationis intumescit. Et dum ad usum cuncta subjacent, dum ad votum velociter jussa complentur, dum omnes subditi, si qua bene gesta sunt, laudibus efferunt, male gestis autem nulla auctoritate contradicunt; dum plerumque laudant etiam quae reprobare debuerant, seductus ab his quae infra suppetunt, super se animus tollitur; et dum foris immenso favore circumdatur, intus veritate vacuatur, atque oblitus sui in voces se spargit alienas, talemque se credit qualem foris audit, non qualem intus discernere debuit. Subjectos despicit, eosque aequales sibi naturae ordine [Col. 0193A] non agnoscit; et quos sorte 143 potestatis excesserit, transcendisse se etiam vitae meritis credit. Cunctis se aestimat amplius sapere quibus se videt amplius posse. In quodam quippe se constituit culmine apud semetipsum, et qui aequa caeteris naturae conditione constringitur ex aequo caeteros respicere dedignatur, sicque usque ad ejus similitudinem ducitur de quo scriptum est: Omne sublime videt, et ipse est Rex super universos filios superbiae (Job. XLI, 25) . Qui singulare culmen appetens, et socialem angelorum vitam despiciens, ait: Ponam sedem meam ad Aquilonem, et ero similis Altissimo (Isai. XIV, 13) . Miro ergo judicio intus foveam dejectionis invenit, dum foris se in culmine potestatis extollit. Apostatae quippe angelo similis efficitur, dum homo hominibus esse similis [Col. 0193B] dedignatur. Sic Saul post humilitatis meritum, in tumorem superbiae culmine potestatis excrevit. Per humilitatem quippe praelatus est, et per superbiam reprobatus, Domino attestante, qui ait: Nonne cum esses parvulus in oculis tuis, caput te constitui in tribubus Israel? (I Reg. XV, 17.) Parvulum se prius in suis oculis viderat, sed fultus temporali potentia jam se parvulum non videbat. Caeterorum namque comparationi se praeferens, quia plus cunctis poterat, magnum se prae omnibus aestimabat. Miro autem modo, cum apud se parvulus, apud Deum magnus; cum vero apud se magnus apparuit, apud Deum parvulus fuit. Plerumque ergo dum ex subjectorum affluentia animus inflatur, in luxum superbiae ipso potentiae fastigio lenocinante corrumpitur. Quam videlicet [Col. 0193C] potentiam bene regit, qui et tenere illam noverit, et impugnare. Bene hanc regit, qui scit per illam super culpas erigi, scit et cum illa caeteris aequalitate componi. Humana etenim mens plerumque extollitur, etiam cum nulla potestate fulcitur: quanto magis in altum se erigit, cum se etiam potestas ei adjungit? Quam tamen potestatem recte dispensat, qui sollicite noverit et assumere ex illa quod adjuvat, et expugnare quod tentat, et aequalem se cum illa caeteris cernere, et tamen se peccantibus zelo ultionis anteferre. Sed hanc discretionem plenius agnoscimus, si pastoris primi exempla cernamus. Petrus namque, auctore Deo, sanctae Dei Ecclesiae principatum tenens, a bene agente Cornelio, et sese ei humiliter prosternente immoderatius venerari recusavit, [Col. 0193D] seque illi similem recognovit, dicens: Surge, ne feceris; et ego ipse homo sum (Act. X, 26) . Sed, cum Ananiae et Sapphirae culpam reperit, mox quanta potentia super caeteros excrevisset ostendit (Act. V) . Verbo namque eorum vitam perculit, quam spiritu perscrutante deprehendit; et summum se intra Ecclesiam contra peccata recoluit; quod, honore sibi vehementer impenso, coram bene agentibus fratribus non agnovit. Illic quippe communionem aequalitatis meruit sanctitas actionis, hic zelus ultionis jus operuit potestatis.» Et paulo post: «Sed cum delinquentes subditos praepositi corrigunt, restat, necesse est, ut sollicite attendant, quatenus per disciplinae debitum culpas quidem jure potestatis feriant, sed per [Col. 0194A] humilitatis custodiam aequales se ipsis fratribus qui corriguntur agnoscant, quamvis plerumque etiam dignum est ut eosdem quos corrigimus tacita nobis cogitatione praeferamus. Illorum namque per nos vitia disciplinae vigore feriuntur; in his vero quae ipsi committimus ne verbi quidem ab aliquo invectione laceramur. Tanto ergo apud Deum obligatiores sumus, quanto 144 apud homines inulte peccamus.» Et reliqua. (Reg. Pastor. p. II, cap. 6.)
30. Hac Gregorius aequalitate servata, Romano defensori Siciliae scribit, dicens: «Pervenit ad nos, quod si quis contra quoslibet clericos causam habeat, despectis eorum episcopis, eosdem clericos in tuo facias judicio exhiberi. Quod si ita est, quia valde constat esse incongruum, hac tibi auctoritate praecipimus [Col. 0194B] ut hoc denuo facere non praesumas; sed si quis contra quemlibet clericum causam habuerit, episcopum ipsius adeat, ut aut ipse cognoscat, aut certe ab ipso judices deputentur. Aut si ob hoc fortasse ad arbitros eundum est, partes ad eligendum judicem ab ipso executio deputata compellat. Si quis vero, vel clericus, vel laicus, contra episcopum causam habuerit, tunc te interponere debes, ut inter eos aut ipse cognoscas, aut certe, te admonente, sibi judices eligant. Nam si sua unicuique episcopo jurisdictio non servatur, quid aliud agitur, nisi, ut per quos ecclesiasticus custodiri ordo debuerat, confundatur?» (Regist. lib. XI, ep. 37.)
31. Sicut convictum de crimine sine vindicta canonica Gregorius neminem relinquebat, sic nimirum [Col. 0194C] falsarium delatorem regulari tramite puniebat. Unde Anthemio subdiacono scribens, ait: «Cum fortius punienda sint crimina quae insontibus et maxime sacris ordinibus ingeruntur, quam sitis culpabiles omnes qui in causa Joannis diaconi resedistis, attendite ut Hilarium, criminatorem ejus, nulla ex definitione vestra poena veniens castigaret. Nec illud ad excusationem vestram esse credatis idoneum, quod vobis, quasi judicare volentibus, solus frater et coepiscopus noster Paschasius dicitur distulisse. Nam si zelus in vobis rectitudinis viguisset, facilius uni a multis rationabiliter suaderi quam multi ab uno poterant sine causa differri. Quia ergo tantae nequitiae malum sine digna non debet ultione transire, suprascriptum fratrem nostrum Paschasium volumus admoneri, ut [Col. 0194D] eumdem Hilarium prius subdiaconii, quo indignus fungitur, privet officio, atque verberibus publice castigatum faciat in exsilium deportari, ut unius poena multorum possit esse correctio. Cujus si forte lenitatem diaconi sui adhuc opinio lacerata non commovet, et in hoc quod non credimus torpens exstiterit, experientia tua haec quae diximus faciat, et de illius nobis neglectu renuntiet.» (Regist. lib. XI, ep. 71.)
Idcirco Gregorius non probantem quod objecerat subdiaconum officio jubet privari, quia, juxta canonicas Patrum sententias, qui calumniam illatam non probat poenam debet incurrere, quam, si probasset, reus utique sustineret. Ac per hoc quia subdiaconus crimen diacono probare non potuit, quoniam impositionem [Col. 0195A] manus qua carere potuisset non habuit, non sacerdotio, sed officio caruit, et tanquam revera infamis meruit verberibus castigari. Nam cui cum tribus testibus veluti laico crimen quodlibet approbatur, non est mirum quod objecit dum probare non sufficit, si corporali infamiae, quemadmodum laicus, ex juris similitudine subjugatur. Quod enim esset diacono gradum amittere, hoc fuit subdiacono famae plenitudine caruisse.
32. Crimina semel audita Gregorius indiscussa nullo modo praeteribat, etiamsi accusatus, cum accusatore suo redisset in gratiam. Quapropter universis episcopis Corinthi scribens, ait: «Desiderii nostri est ad concordiam redigere discordes, et 145 unitos esse in gratia eos, quos divisos ab alterutra dilectione [Col. 0195B] voluntatis facit esse diversitas. Scripta igitur fraternitatis vestrae relegentes, agnovimus quod ii qui contra Hadrianum fratrem et coepiscopum nostrum aliqua dixerant modo cum eodem episcopo in amicitiam convenissent, et magna nobis ad praesens facta est de eorum unitate laetitia. Sed quoniam ea quae dicta sunt indiscussa remanere non patimur, sedis nostrae diaconum ad ea investiganda dirigimus, quia nuntiati nos facinoris qualitas vehementer impellit ut ea quae audivimus dissimulare nullatenus debeamus, praesertim cum accusatores et accusatum inter se fecisse gratiam indicastis. Hoc nobis necesse est subtilius perscrutari, ne fortasse eorum sit comparata concordia: quae si, quod absit, non ex charitate, sed ex praemio facta constiterit, majori hoc emendatione [Col. 0195C] plectendum est. Nam nos qui canonice, revelante Deo, mala, si quidem vera sunt, resecare praecedentia festinamus, commissam postmodum culpam sine vindicta nulla ratione dimittimus.» (Regist. lib. III, ep. 39.)
Item Joanni, episcopo Corinthiorum post aliqua: «Paulum, inquit, Diaconum, latorem praesentium, quamvis culpa sua vehementer confundat atque redarguat quod, deceptus promissione, ab accusatione nuper depositi quondam episcopi sui destiterit, et cupiditatis studio silere contra animam suam potius quam prodere vera consensit, tamen, quia plus nos esse convenit pios quam districtos, hanc ei culpam ignoscimus, atque eum in ordine locoque suo recipiendum censemus. Nam ei a tempore prolatae sententiae afflictionem quam pertulit credimus ad vindictam [Col. 0195D] hujus culpae posse sufficere. Euphemium vero atque Thomam, qui pro deserenda accusatione sacros ordines acceperunt, eisdem ordinibus privatos esse, atque ita sicuti sunt depositi, volumus permanere; nec unquam eos sub qualibet excusationis specie in sacros ordines revocari decernimus. Nam nimis indignum, et contra ecclesiasticae regulam disciplinae est, ut honore quem non ex meritis, sed pro sceleris praemio percepere, fungantur. Quia tamen plus misericordiae quam districtae nos convenit operam dare justitiae, eosdem Euphemium atque Thomam, in ordinem locumque tantummodo, unde ad sacros ordines promoti fuerant, volumus revocari, et cunctis diebus vitae suae eorumdem locorum [Col. 0196A] continentiam sicut consueverant ante, percipiant. Clematium vero lectorem similiter benignitatis intuitu in ordinem locumque suum revocandum esse constituo. Quibus etiam omnibus, id est Paulo Diacono, Euphemio, Thomae, atque Clematio commoda sua secundum locum et ordinem, in qua quisque eorum est, sicut solitus erat accipere, a praesenti indictione fraternitas vestra sine aliqua studeat imminutione praebere.» (Regist. lib. V, ep. 52.)
33. Consueta clericorum stipendia nullis quarumlibet aegritudinem occasionibus misericordissimus pater Gregorius retrahebat. Unde Candido, episcopo urbis veteris, scribens, ait: «Cum percussio corporalis, utrum pro purgatione an pro vindicta contingat, Dei in hoc judicium ignoratur, non debet a nobis [Col. 0196B] addi flagellatis afflictio, ne nos culpae, quod absit, offensa respiciat. Et quia praesentium lator Calumniosus, pro hac percussione quam sustinet, consueta sibi commoda ab Ecclesia vestra asserit denegari, idcirco fraternitatem tuam 146 praesentibus hortamur epistolis, quatenus nihil eum ad percipienda quae consueta sunt haec aegritudo debeat impedire, quia diversis in Ecclesia militantibus varia, sicut nosti, saepe contingit infirmitas. Et si hoc fuerint exemplo deterriti, nullus de caetero qui Ecclesiae militet, poterit inveniri; sed secundum loci ejus ordinem, quaeque ei, si sanus esset, poterant ministrari, de ipsa exiguitate quae Ecclesiae potest accidere fraternitas tua divini contemplatione judicii aegrotanti praebere non desinat.» (Regist. lib. II, ep. 8.)
[Col. 0196C] 34. Episcoporum venerabilium factas propriis clericis sponsiones Gregorius apostolicae sedis auctoritatibus roborabat. Unde Joanni, Panormitano episcopo, scribit, dicens: «Implenda semper sunt postulantium desideria, quoties illa poscuntur quae a ratione non deviant. Et ideo, quia quaedam capitula quae servaturum te clericis tuis petentibus promisisti, nostra ab eis postulatur auctoritate firmari, fraternitatem tuam his hortamur affatibus, ut ea quae praesentia scripta continent sine aliqua debeat refragatione servare. Primum, ut de reditibus Ecclesiae quartam in integro portionem ecclesiae tuae clericis, secundum meritum vel officium sive laborem suum, ut ipse unicuique dare prospexeris, sine aliqua debeas praebere tarditate. De hoc vero quod ex fidelium oblatione accesserit, id est quartam partem in solidis [Col. 0196D] vel cellario, eis juxta pristinam consuetudinem dare non differas. Reliqua autem omnia mobilia in tua retineas potestate; immobilia cuncta ecclesiasticis reditibus aggregentur, ut multiplicata quantitate, clericorum tuorum usibus, Deo largiente, proficiant. Tabularium autem, una cum consensu seniorum et cleri, memineris ordinandum qui annis singulis ad amputandam fraudis suspicionem solemniter suas debeat rationes exponere. Vindemiarum vero tempore idem clerus emendi vinum de possessionibus ecclesiae tuae ad justa pretia, in quantum vendendum est, remedium consequatur. Nam satis contra rationem est, ut, quod potest extraneis venundari, clericis, dato pretio, denegetur. Possessiones igitur, vel si [Col. 0197A] qua sunt alia ecclesiastico juri competentia, et ab extraneis indebite detinentur, cum omni studio servata civilitate, in jus ecclesiae tuae reparare festina, ut negligens in aliquo videri non valeas. Si quid vero de quocumque clerico ad aures tuas pervenerit, quod te juste possit offendere, facile non credas, nec ad vindictam te res accendat incognita; sed, praesentibus ecclesiae tuae senioribus, diligenter est veritas perscrutanda, et tunc si qualitas rei poposcerit, canonica districtio culpas feriat delinquentis. Haec itaque omnia sic sollicite ac mansuete studii tui sit custodire, quatenus nec tu promissionis tuae videaris immemor exstitisse, nec illi justam contra te occasionem invenire valeant murmurandi.» (Regist. lib. XIII, ep. 44.)
[Col. 0197B] Item Maximiano, Syracusano episcopo, post pauca: «Cognovimus de reditibus Ecclesiae noviter acquisitis canonicam dispositionem quartarum minime provenire, sed episcopos locorum tantummodo distribuere quartam antiquorum redituum, nunc vero quaesita suis usibus retinere. Quamobrem pravam subintroductam consuetudinem fraternitas tua vivaciter emendare festinet, ut, sive de praeteritis reditibus, sive de his quae noviter obvenere, vel obvenientibus, quarta secundum distributionem canonicam dispensetur. 147 Incongruum namque est unam eamdemque Ecclesiae substantiam duplici quodam modo jure censeri, id est usurpationis et canonum.» (Lib. III, ep. 11.)
35. Ab aliis episcopis communione privatos Gregorius [Col. 0197C] communioni pristinae reformabat. Quapropter Magno, presbytero Mediolanensis ecclesiae, scribens, ait: «Sicut, exigente culpa, digne quis a sacramento communionis abigitur, ita insontibus nullo modo talis irrogari debet vindicta. Comperimus siquidem quod Laurentius, quondam frater et coepiscopus noster, nullis te culpis exstantibus communione privaverit, ideoque hujus praecepti nostri auctoritate munitus, officium tuum securus perage, et communionem sine aliqua sume formidine.» (Lib. III, ep. 26.)
36. Purgantes se a crimine cujuslibet haeresis Gregorious non solum recipiebat, imo etiam catholicos declarabat. Unde Joanni, Constantinopolitano episcopo, scribit, dicens: «Sicut haereticorum pravitas zelo rectae fidei comprimenda, ita verae confessionis [Col. 0197D] est integritas complectenda. Nam si credi fideliter confitenti despicitur, cunctorum in dubium fides ad ducitur, atque errores ex incauta districtione morti feri generantur, et hinc non solum errantes oves ad caulas minime Dominicas revocantur, sed etiam intus positae ferinis dentibus laniandae crudeliter exponuntur. Hoc ergo subtiliter, frater charissime, perpendamus, et sub praetextu haeresis affligi quempiam veraciter profitentem fidem catholicam non sinamus, ne, quod absit, haeresim fieri sub emendationis magis specie permittamus. Valde autem irati sumus, cur ii qui in causa fidei judices contra Joannem, Chalcedonensis [Col. 0198A] Ecclesiae presbyterum, a vobis fuerant deputati, negligentes veritatem, opinioni crediderunt, et credere districte profitenti noluerunt: maxime cum accusatores ipsius [Col. 0197] In cod. epistolarum legitur, Marcianistarum. Verum optima est lectio Marcionistarum, ut etiam innuimus in notis ad hanc epist. Marcionistarum quam memorabant haeresim, unde eum reum moliebantur efficere, interrogati quae esset, nescire se manifesta professione responderint. Ex qua re evidenter agnoscitur quia personam ipsius sine Dei respectu non juste, sed contra animas suas sola gravare voluntate tantummodo voluerunt. Nos itaque, facto concilio, sicut gestorum apud nos habitorum tenor ostendit, cuncta quae erant necessaria subtiliter perscrutantes ac tractantes, quoniam in nullo antedictum presbyterum reum invenire potuimus, praecipue quia libellus quem delegatis a vobis judicibus obtulit rectae [Col. 0198B] fidei per omnia sinceritati concordat, eapropter eorumdem judicum reprobantes sententiam, nostra eum definitione catholicum, et ab omni haeretico crimine liberum esse, Christi Dei Redemptoris nostri misericordia et gratia revelante, denuntiavimus.» (Lib. VI, ep. 15.)
Item Mauricio imperatori post pauca: «Relectis in concilio quae contra Joannem, ecclesiae Chalcedonensis presbyterum, acta sunt, simul et serie judicati, majorem illum injustitiam sustinuisse cognovimus, quippe quem clamantem se atque monstrantem esse catholicum, non reatus culpa, sed diu accusatio incerta contrivit, in tantum, quia accusatores ipsius, Marcionistarum quam memorabant haeresim nescire se aperta responsione professi sunt, et qui illico in [Col. 0198C] judicii fuerant limine repellendi in accusatione ejus incerti permanere permissi sunt. Sed, ne dicta eum 148 saltem lacerare potuisset opinio, libellum fidei obtulit, in quo se patenter ostendere fidei rectae professorem studuit et sequacem. Sed hunc a sanctissimo Joanne, fratre et coepiscopo nostro, judices de putati, injuste ac irrationabiliter negligentes, dum in ejus se nisi sunt occupare gravamine, se potius reprehensibiles ostenderunt. Nam nullus ambigit infidelitatem esse, fidem fidelibus non habere.» (Lib. VI, ep. 16.)
Item Narsi comiti de eodem post alia: «De Joanne vero presbytero cognoscite quia illius causa per synodum decisa est, in qua aperte cognovi quia ejus adversarii eum facere haereticum voluerunt, et diu [Col. 0198D] conati sunt, sed minime potuerunt.» (Lib. VI, ep. 16.)
Item Athanasio, presbytero de Isauria: «Sicut de eis quos ab unitate Ecclesiae haereticae pravitatis error abscidit affligimur et dolemus, ita his quos intra sinum suum catholicae fidei professio continet congaudemus; et ut pastorali sollicitudine illorum nos oportet impietatibus obviare, sic piis eorum professionibus congruit favorem impendere, et sincera esse quae sapiunt declarare. Atque ideo, dum tibi Athanasio presbytero monasterii sancti Milae, cui est vocabulum Tannaco, quod in Lycaonia est provincia [Col. 0199A] constitutum, contraria integrae fidei orta suspicio est, ut professionis tuae potuisset integritas apparere, ad apostolicam sedem, cui praesidemus, elegisti recurrere, asserens etiam te corporaliter verberatum aliqua injuste ac violenter fecisse. Et quanquam ea quae vi impulsionis fiunt canonum minime censura recipiat, et jure habeantur infirma, quia ipse ea dissolvit qui injustum fateri compellit, sed magis illa est suscipienda et amplectenda confessio quae ex spontanea monstratur voluntate procedere, sicut apud nos fecisse dignosceris. Ne quid tamen nobis ambiguum potuisset existere, sanctissimo Joanni, quondam fratri nostro Constantinopolitanae civitatis antistiti, de te praevidimus scribendum, ut suis nos quid actum esset epistolis informaret. Qui saepe a nobis [Col. 0199B] admonitus, rescribens, innotuit quemdam codicem apud te fuisse inventum quo plura continebantur haeretica, et ob hoc adversus dilectionem tuam fuisse commotum. Quem quia ad nos studuit pro satisfactione transmittere, priores ejus partes sollicita lectione percurrimus; et quoniam manifesta in eo haereticae pravitatis venena reperimus, ne denuo debuisset legi vetuimus. Sed quia hunc te simpliciter legisse testatus es, et ad amputandam ambiguae suspicionis materiam libellum nobis manu tua porrexisti perscriptum, in quo, fidem tuam exponens, omnes generaliter haereses, vel quidquid adversus catholicae professionis integritatem est, apertissime condemnasti, et cuncta quae sanctae quatuor universales synodi recipiunt te semper recepisse ac recipere, et quae [Col. 0199C] condemnaverunt condemnasse condemnareque professus es; eam quoque synodum quae imperatoris Justiniani temporibus de tribus capitulis facta est te et suscipere et custodire promisisti, et, prohibitus à nobis codicem ipsum legere in quo pestiferae virus fraudis innexum est, libentissime consensisti, reprobans etiam atque condemnans omnia quae contra catholicae fidei integritatem in eo dicta vel latenter inserta sunt, nec eum te legere denuo promisisti: hac ratione permoti, postquam [Col. 0199] Excusi cum tribus Paris. Mss., etiam exprobrata est a te libelli pagina, et fides. etiam ex exprobati a te libelli 149 pagina, fides tua nobis catholica, Deo custodiente, perclaruit, ab omni te haereticae perversitatis macula juxta professionem tuam liberum esse decernimus, et catholicum, atque sincerae in omnibus fidei professorem, ac sequacem Jesu Christi Salvatoris gratia claruisse pronuntiamus, liberam [Col. 0199D] quoque tribuendo licentiam ad tuum monasterium in tuo te loco vel ordine nihilominus remeare.» (Lib. VI, ep. 66.)
37. Schismaticos ad recipiendam satisfactionem venire Gregorius invitabat, quibus etiam, si nusquam ad unitatem Ecclesiae redire voluissent, nullam se facturum violentiam promittebat. Unde Petro et Providentio, episcopis de Istria, scribens, ait: «Deus qui laetatur in unitate fidelium et revelat quaerentibus veritatem, cordi vestro, dilectissimi fratres, aperiat quanto vos desiderio in gremio cupiam sanctae universalis Ecclesiae contineri, et in ejus manere unitate concordes. Quod fore non dubito si, abjecto contentionis [Col. 0200A] stimulo, satisfieri vobis veraciter de his de quibus est dubietas, intendatis. Remeantis autem Castorii notarii mei edoctus relatione sum, fraternitatem vestram ad me habere desiderium veniendi, si promissum fuerit quia nullam molestiam sustinebit. Hoc ego cognoscens, et opto, et, succensus ardore charitatis, invito ut ad me veniendi debeatis laborem assumere: quatenus pariter conferentes, quae vera et Redemptori nostro sunt placita, et communiter loquamur, et modis omnibus teneamus. Ego vero, divinae protectionis gratia suffragante, satisfacere vobis de quibus dubitatis paratus sum, et confido de omnipotentis Dei nostri clementia, quia ita vobis satisfactio mea interius inhaerebit, ut nihil charitati vestrae, de caetero possit ambiguum remanere. Nam illa quae [Col. 0200B] sanctissimae quatuor synodi sapuerunt atque definierunt, sicuti praedecessor noster Leo sanctissimus papa, ita ea et nos sapimus, sequimur, ac tenemus, nec ab earum fide aliquo modo dissentimus. Sed quia plus persona praesens quam epistola satisfacit, hortor, dilectissimi fratres, ut ad me venire, sicut praefatus sum, debeatis, dummodo, ratione percepta, a concordia sanctae universalis Ecclesiae dissensio vos nulla dissociet. Hoc tamen certa sit vestra charitas quia vos et cum affectu quo decet suscipiam et cum gratia relaxabo, nec aliquam vos vel quoscumque alios qui pro hac ad me causa venire voluerint, afflictionem vel molestiam sustinere permitto, sed seu ad consentiendum mihi cor vestrum misericordia divina compunxerit, sive, quod absit, in ea vos durare [Col. 0200C] dissensione contigerit, ad propria vos remeare quando volueritis, juxta promissionem meam, sine laesione vel molestia relaxare curabimus.» (Lib. V, ep. 51.)
38. Severum, Aquileiensem episcopum, caput totius schismatis existentem, Romam venire compellit, dicens: «Sicut gradientem per devia, carpentem denuo rectum tramitem, tota Dominus aviditate complectitur, ita demum de deserente cognitam veritatis viam majori moerore quam gaudio quo de convertente laetatus fuerat contristatur, quia minoris excessus est veritatem non cognoscere quam in eadem agnita non manere, aliudque est quod ab errante committitur, aliud quod per scientiam perpetratur. Et nos siquidem, 150 quantum incorporatum te jam pridem fuisse in unitate Ecclesiae gavisi fueramus, [Col. 0200D] abundantius nunc dissociatum a catholica societate confundimur. Pro qua re imminente latore praesentium, juxta christianissimi et serenissimi rerum domini jussionem, ad beati Petri apostoli limina cum tuis sequacibus venire te volumus, ut, auctore Deo, aggregata synodo, de ea quae inter vos vertitur dubietate quod justum fuerit judicetur.» (Lib. I, ep. 16.) At Severus, apostolica simul imperialique jussione coactus, imminente Smaragdo exarcho, simulque Antonino, Ecclesiae Romanae defensore, Ravennam perducitur. Ubi veritus cum Gregorio synodalem subire conflictum, ad unitatem sanctae universalis Ecclesiae, mediante Joanne Ravennati pontifice, remeavit. Sed [Col. 0201A] cum post anni spatium ad propria rediisset, ab aliis schismaticis persuasus, non solum ad pristinum vomitum rediit, verum etiam Mauricii, Deo semper adversi, jussione surrepta qua jubebatur ut schismatici redire ad unitatem Ecclesiae minime cogerentur, reliquis episcopis Ecclesiae se jungentibus, maximas seditiones conflabat. Quapropter Gregorius neminem jam revertentium sine cautione juratoria penitus suscipere satagebat. Qua praestita hujusmodi litteris eidem Patricio exarcho commendabat: «Firminus, frater et coepiscopus noster, Trigestinae antistes ecclesiae, ante adventum vestrae èxcellentiae salubri consilio ab schismate, cui inhaeserat, resipiscens, atque ad unitatem matris Ecclesiae rediens, nostris est epistolis confirmatus, quatenus in verae quam agnoverat [Col. 0201B] sinu matris Ecclesiae fortitudine animi fixus ac stabilis permaneret. Quo audito Severus, Gradensis episcopus, ejusdem caput schismatis, eum diversis primum cepit, si posset, suasionibus a bono revocare proposito. Quod dum perficere, auctore Deo, minime valuisset, seditionem illi suorum civium excitare non timuit. Quanta vero praedictus frater et coepiscopus noster Firminus ex eadem immissione pertulerit, plenius illic ac verius e vicino poteritis agnoscere. Directis itaque excellentiae vestrae jussionibus, iis qui in Istriae partibus locum vestrum agere, Deo auctore, noscuntur, districtius jubetote, quatenus et saepe dictum fratrem nostrum ab illatis debeant defensare molestiis, et quietem illius multis ad imitandum profuturam modis omnibus procurare, ut haec vestra [Col. 0201C] provisio, et conversorum sit optata securitas, et occasio oborta sequentium.» (Lib. XIII, ep. 33.)
Denique Severus, quia ad unitatem sanctae universalis Ecclesiae redire non meruit, ad scindendam quoque suae ipsius dioeceseos unitatem Romanum pontificem sua vecordia suscitavit, adeo ut ab ipso illius obitus tempore, Aquileiensis dioecesis in duos metropolitanos, catholicorum videlicet, schismaticorumque divisa sit, neque potuit postmodum, [Col. 0201D] Vivente Gregorio schisma illud minime cessavit, ut in S. Doctoris vita infra probabimus. licet omnes generaliter ad unitatem de schismate repedaverint, ad pristinae conjunctionis unionem usque hactenus reformari.
39. Sicut nulli clericorum pro infirmitate corporis quartarum subsidia Gregorius minuebat, ita nulli pontificum pro aegritudine qualibet succedendum fore [Col. 0201D] docebat. Unde Anatolio, Constantinopolitano subdiacono, rescribens, ait: «Scripsit mihi dilectio tua, piissimum dominum nostrum reverendissimo fratri meo primae Justinianae episcopo pro 151 aegritudine capitis quam patitur praecipere succedi, ne forte dum episcopi jura eadem civitas non habet, quod absit, ab hostibus pereat. Et haec quidem nusquam canones praecipiunt, ut pro aegritudine episcopi, episcopo succedatur; et omnino injustum est ut si molestia corporis irruit, honore suo privetur aegrotus. Atque ideo hoc per nos fieri nullatenus potest, ne peccatum in mea anima ex ejus depositione veniat. Sed suggerendum [Col. 0202A] est ut, si is qui est in regimine aegrotat, dispensator illi talis requiratur, qui possit ejus curam omnem agere, et locum illius in regimine ecclesiae, ipso non deposito, ac in custodia civitatis implere, ut neque Deus omnipotens offendatur, neque civitas inveniatur esse neglecta. Si vero idem reverendissimus Joannes fortasse pro molestia sua petierit ut ab episcopatus honore debeat vacare, eo petitionem dante scripto, concedendum est. Aliter autem nos id facere pro omnipotentis Dei timore omni modo non valemus. Quod si hoc petere ille noluerit quod piissimo imperatori complacet, quidquid jubet facere in ejus est potestate: sicut novit, ipse provideat; nos tantummodo in depositionem insontis non faciat permisceri. Quod vero ipse fecerit, si canonicum est, [Col. 0202B] sequimur; si vero canonicum non est, in quantum sine peccato nostro valemus, portamus.» (Lib. XI, ep. 47.)
Pontificibus voluntarie suis renuntiantibus sedibus successores Gregorius nullo modo denegabat, eosque postmodum de reditibus relictae ecclesiae sufficienter nutriendos esse censebat. Unde Mariniano, Ravennati episcopo, significans, ait: «Qualiter ordinati a nobis sacerdotis, corporis qua notum est impediente molestia, Ariminensis ecclesia pastorali hactenus sit regimine destituta, dudum fraternitas vestra cognovit. Quem dum habitatorum loci illius precibus permoti saepius hortaremur ut, si de eadem capitis qua detinebatur molestia melioratum se esse sentiret, ad suam, auxiliante Domino, reverteretur Ecclesiam, [Col. 0202C] datis induciis, in hoc quadriennio exspectatus est. Quem dum nos clericorum, vel civium illinc venientium [Col. 0202D] In tribus Mss. Paris. et in Excusis, nosque precibus arguentium. nosque precibus urgentium, instantius hortaremur ut si valeret, auxiliante Domino, cum eis remearet, data scriptis supplicatione, nos petiit ut quia ad ejusdem ecclesiae regimen vel susceptum officium pro eadem qua detinebatur molestia assurgere nullatenus posset, ecclesiae ipsi ordinare episcopum deberemus. Unde quia cunctarum ecclesiarum injuncta nos sollicitudinis cura constringit, ne diutius gregi fidelium desit custodia pastoralis, illorum precibus, hujusque ex sui impossibilitate renuntiatione compulsi, visum nobis est eidem Ariminensi ecclesiae debere episcopum ordinari; et datis ex more praeceptis, clerum plebemque ejusdem Ecclesiae non destitimus [Col. 0202D] admonere, quatenus ad eligendum sibi Antistitem concordi provisione concurrant.» (Lib. VII, ep. 19.)
Item Etherio episcopo: «Quamvis triste nobis sit valde quod loquimur, atque fraterna nos potius compassione urgeat quam aliquid de auditis definire permittat, suscepti tamen sollicitudo regiminis cor nostrum instanti pulsat aculeo, magna nos ecclesiis cura prospicere, et antequam harum possit utilitas deperire, quid fieri debeat, Deo auctore, disponere. Pervenit igitur ad nos, quemdam 152 episcopum ita passionem capitis incurrisse, ut quid mente alienata agere soleat, gemitus et fletus audire sit. Ne [Col. 0203A] ergo languente pastore, grex, quod absit, insidiatoris dentibus laniandus exponatur, vel ecclesiae ipsius utilitates depereant, cauta nos necesse est provisione tractare. Et ideo quia, vivente episcopo quem ab officio suo necessitas infirmitatis non crimen abducit, alium loco ejus, recusante eo, nulla sinit ratio ordinari, si intervalla aegritudinis habere est solitus, ipse, data petitione, nec se ulterius ad hoc ministerium intellectualia scilicet officia, subvertente infirmitate, non posse fateatur assurgere, et alium loco suo expetat ordinandum. Quo facto, omnium electione solemni, alter qui dignus fuerit episcopus consecretur, sic tamen, ut quousque eumdem episcopum in hoc saeculo vita tenuerit, sumptus ei debiti de eadem ecclesia ministrentur. Enimvero, si nullo tempore ad [Col. 0203B] sanae mentis redit officium, persona est fidelis ac vitae probabilis eligenda, quae ad regimen ecclesiae idonea possit existere, atque de animarum utilitate cogitare, inquietos sub disciplinae vindicta restringere, ecclesiasticarum rerum curam gerere, et maturum atque efficacem se in omnibus exhibere; qui etiam, si episcopo qui nunc aegrotat superstes extiterit, loco ejus debeat consecrari.» (Lib. XIII, ep. 5.)
40. Virginem stupratam Gregorius jubebat uxorem percipere, aut stupratorem ejus castigatum verberibus in monasterio deputare. Unde Felici, Sipontino episcopo, scribit, dicens: «Exspectabamus fraternitatem tuam sua aliquos ad Deum praedicatione convertere, et male agentes ad rectitudinem revocare. Qua de re nimis contristamur, quia e diverso in nepotis [Col. 0203C] tui Felicis pravitate tua evidenter, qui talem nutristi, culpa monstrata est. Pervenit itaque ad nos quod suprascriptus Felix Evangeli, diaconi tui, filiam stupro deceperit. Quod si verum est, quamvis gravi esset de lege poena plectendus, nos tamen aliquatenus legis duritiam mollientes, hujuscemodi disponendo, praecipimus ut aut quam stupravit uxorem habeat, aut certe, si renuendum putaverit, districtus ac corporaliter castigatus, excommunicatusque, in monasterium in quo poenitentiam peragat retrudatur, de quo ei nulla sit egrediendi sine nostra praeceptione licentia.» (Lib. III, ep. 43.)
41. Virum sine uxoris propriae voluntate conversum, etiamsi fuisset jam tonsuratus, Gregorius uxori reddi jubebat. Quapropter Hadriano, Panormitano [Col. 0203D] notario, scribens, ait: «Agathosa, latrix praesentium questa est maritum suum contra voluntatem suam in monasterio Urbici abbatis esse conversum. Quod quia ad ejusdem abbatis culpam et invidiam non est dubium pertinere, experientiae tuae praecipimus ut diligenti inquisitione discutiat, ne forte cum ejus voluntate conversus sit, vel ipsa se mutare promiserit; et si hoc repererit, et illum in monasterio permanere provideat, et hanc, sicut promisit, mutare compellat. Si vero nihil horum est, nec quondam fornicationis crimen, propter quod viro licet uxorem relinquere, praedictam mulierem commisisse cognoveris, ne illius conversio uxori relictae in saeculo fieri possit perditionis occasio, volumus ut maritum suum illi, etiamsi jam tonsuratus [Col. 0204A] est reddere debeas, omni excusatione cessante: quia etsi 153 mundana lex praecipit, conversionis gratia, utrolibet invito, solvi posse conjugium, divina lex fieri non permittit. Nam excepta fornicationis causa, virum uxorem relinquere nulla ratione concedit, quia postquam copulatione conjugii viri atque mulieris unum corpus efficitur, non potest ex parte converti, et ex parte in saeculo remanere.» (Lib. XI, ep. 50.)
42. Judaeorum perfidiam rationibus magis quam violentiis excutere Gregorius decertabat. Quapropter Virgilio et Theodoro, episcopis Galliarum, post aliqua scribens, ait: «Plurimi Judaïcae religionis viri in hac provincia commanentes, ac subinde in Massiliae partibus pro diversis negotiis ambulantes, ad nostram [Col. 0204B] perduxere notitiam, multos consistentium in illis partibus Judaeorum vi magis ad fontem baptismatis quam praedicatione perductos. Nam intentum quidem hujuscemodi, et laude dignum censeo, et de Domini nostri descendere dilectione profiteor; sed hanc eamdem intentionem, nisi competens Scripturae sacrae comitetur effectus, timeo ne aut mercedis opus exinde non proveniat, aut juxta aliquid animarum quas eripi volumus, quod absit, dispendia subsequantur. Dum enim quispiam ad baptismatis fontem non praedicationis suavitate, sed necessitate pervenerit, ad pristinam superstitionem remeans, inde deterius moritur, unde renatus esse videbatur. Fraternitas ergo vestra hujusmodi homines frequenti praedicatione provocet, quatenus mutare veterem magis [Col. 0204C] vitam de doctoris suavitate desiderent. Sic enim et intentio vestra recte perficitur, et conversi animus ad priorem denuo vomitum non mutatur. Adhibendus ergo illis est sermo, qui et errorum in ipsis spinas urere debeat, et praedicando quod in his tenebrescit illuminet, ut pro his admonitione frequenti mercedem fraternitas vestra capiat, et eorum quantos Deus donaverit, ad regenerationem novae vitae perducat.» (Lib. I, ep. 47.)
Item Victori, episcopo Panormitano: «Sicut Judaeis non debet esse licentia quidquam in synagogis suis ultra quam permissum est lege praesumere, ita in his quae eis concessa sunt, nullum debent praejudicium sustinere.» (Lib. VIII, ep. 25.)
43. Quemadmodum Judaeos violenter baptizari [Col. 0204D] Gregorius denegabat, ita Christianos eis quoquo modo subjici nullatenus permittebat. Unde Libertino praetori Siciliae, scribens, ait: «Fertur quod Nasas, quidam sceleratissimus Judaeorum, sub nomine beati Eliae altare punienda temeritate construxerit, multosque illic Christianorum ad adorandum sacrilega seductione deceperit; sed et Christiana, ut dicitur, mancipia comparavit, et suis ea obsequiis ac utilitatibus deputavit. Dum igitur severissime in eum pro tantis facinoribus debuisset ulcisci, gloriosus Justinus medicamento avaritiae, ut nobis scriptum est, delinitus, Dei distulit injuriam vindicare. Gloria autem vestra haec omnia districta examinatione perquirat, et si hujuscemodi manifestum esse repererit, ita districtissime [Col. 0205A] ac corporaliter in eumdem sceleratum festinet vindicare Judaeum, quatenus hac ex causa et gratiam sibi Dei nostri conciliet, et his se posteris pro sua mercede imitandum monstret exemplis. Mancipia autem Christiana quaecumque eum comparasse patuerit, ad libertatem juxta legum praecepta sine omni ambiguitate perducite, ne, quod absit, Christiana religio Judaeis 154 quoquo modo subdita polluatur.» (Lib. III, ep. 38.)
Item Venantio, episcopo Lunensi: «Multorum ad nos relatione pervenit, a Judaeis in civitate Lunensi degentibus in servitium Christiana detineri mancipia. Quae res nobis tanto visa est asperior quanto a fraternitate tua patientia operosior. Oportebat quippe te, respectu loci tui, atque Christianae religionis intuitu, [Col. 0205B] nullam relinquere occasionem superstitioni Judaïcae, ne simplices animae non tam suasionibus quam potestatis jure quodam modo deservirent. Quamobrem hortamur fraternitatem tuam, ut secundum piissimarum legum tramitem nulli Judaeo liceat Christianum mancipium in suo retinere dominio; sed si qui penes eos inveniuntur, libertas eis, tuitionis auxilio, ex legum sanctione servetur.» (Lib. IV, ep. 21.)
44. Si quos Christianorum pro longitudine itineris per provincias ab Hebraeorum servitio per legalem violentiam Gregorius liberare non poterat, suis pretiis redimendos esse censebat. Unde Candido presbytero per Gallias scribens: «Dominicus, inquit, praesentium portitor lacrymabiliter nobis innotuit, quatuor fratres suos de captivitate a Judaeis redemptos esse, atque eos tunc Narbonae in eorumdem Judaeorum [Col. 0205C] servitio detineri. Et quia omnino grave execrandumque est Christianos in servitio esse Judaeorum, dilectionem tuam scriptis praesentibus adhortamur, ut cum omni subtilitate et sollicitudine studeat perscrutari; et si revera ita est, atque manifesta veritate tibi constiterit quia neque ipsi unde se redimant, neque suprascriptus portitor habet, eos studii tui sit redimere, sciens quia quidquid in eis dederis, tuis sine dubio rationibus imputabitur.» (Lib. VII, ep. 24.)
45. Judaeorum mancipia semel confugientia ad Ecclesiam, nunquam quibuslibet suasionibus reddi jubebat. Unde januario, Caralitano episcopo, inter caetera scribens, ait: «Pervenit ad nos, servos ancillasque Judaeorum, fidei causa ad Ecclesiam confugientes, [Col. 0205D] aut infidelibus dominis restitui, aut eorum, ne restituantur, pretium dari. Hortamur igitur ut nullatenus tam pravam consuetudinem manere permittas, sed cum quilibet Judaeorum servus ad venerabilia loca fidei causa confugerit, nullatenus eum patiamini praejudicium sustinere, sed sive olim Christianus, sive nunc fuerit baptizandus, sine ullo pauperum Christianorum damno, religioso ecclesiasticae pietatis patrocinio in libertatem modis omnibus defendatur.» (Lib. IV, ep. 9.)
46. Non solum Christiana mancipia Gregorius in libertatem pristinam legaliter revocabat, verum etiam pagana ad fidem venire volentia, vendi nullo modo permittebat. Unde Fortunato, Neapolitano episcopo, [Col. 0206A] inter caetera scribens, ait: «Fraternitatem vestram oportet esse sollicitam ut si de Judaeorum servitio non solum Judaeus, sed etiam quisquam paganorum fieri voluerit Christianus, postquam voluntas ejus fuerit patefacta, ne hunc sub quolibet ingenio vel argumento cuipiam Judaeorum venumdandi facultas sit, sed is qui ad fidem Christianam converti desiderat, defensione vestra in libertatem modis omnibus vindicetur. Hi vero quos hujusmodi oportet servos amittere, ne forsitan utilitates suas irrationabiliter aestiment impediri, sollicita vos hoc convenit consideratione servare: ut si paganos quos mercimonii causa de externis finibus emerint, intra tres menses, dum emptor cui vendi debeant inveniatur, 155 fugere ad Ecclesiam forte contigerit, et velle se fieri [Col. 0206B] dixerint Christianos, vel etiam extra Ecclesiam hanc talem voluntatem prodiderint, pretium eorum a Christiano scilicet emptore percipiant. Si autem post praefinitos tres menses quisquam hujusmodi servorum Judaïcorum velle suum edixerit, et fieri voluerit Christianus, nec aliquis eum postmodum emere, nec dominus qualibet occasionis specie audeat venumdare, sed ad libertatis proculdubio praemia perducatur, quia hunc non ad vendendum, sed ad serviendum sibi intelligitur reservasse.» (Lib. VI, ep. 32.)
47. Pagana mancipia Judaeos videlicet dominos suos ad fidem praecedentia, in eorum servitium, etiamsi ipsi eos ad Christianitatem subsequebantur, nullo modo revocabat. Unde Joanni, Syracusano episcopo: «Felix, inquit, praesentium portitor questus [Col. 0206C] nobis est, cum sit de Christianis parentibus natus, a quodam Christiano Samaraeo, quod dici scelus est, se esse donatum; et dum hujuscemodi superstitionis homines Christiana quolibet modo mancipia possidere, nec ratio legis, nec reverentia religionis admittat, se tamen per decem et octo annos in ejus asserit servitio permansisse. Sed cognoscente hoc decessore vestro sanctae memoriae, Maximiano, ab eo se zelo, sicut decuit, sacerdotali commoto, de Samaraei nefario servitio liberavit. Sed quia ejusdem Samaraei filius post quinque annos factus dicitur Christianus, et supradictum Felicem in ejus servitium, quantum ipse dicit, quidam nituntur redigere, sanctitas vestra haec quae edocti sumus, diligenter inquirat; et si ita ei esse constiterit, eum tueri studeat, et a nullo sub qualibet occasione gravari permittat: quia dum superstitiosae [Col. 0206D] sectae mancipia dominos suos ad fidem praecedentia, servitio eorum aperte redigi jura prohibeant, quanto magis hic de Christianis parentibus natus, et factus a parvulo Christianus, hanc non debet quaestionem aliquo modo sustinere? Maxime quia nec patris esse servus potuit, quem liquet ex prava potius praesumptione poenam posse venientem de legibus sustinere.» (Lib. VIII, ep. 21.)
48. Circumcidi saltem paganorum neminem Gregorius permittebat. Quamobrem Leoni, Catanensi episcopo: «Res, inquit, ad nos omnino detestabilis et legibus inimica pervenit, quae, si vera est, fraternitatem tuam vehementer accusat, quia eam de minori sollicitudine probat esse culpabilem. Comperimus [Col. 0207A] autem quod Samaraei degentes Catanae, pagana mancipia emerint, atque ea circumcidere ausu temerario praesumpserint. Atque idcirco necesse est ut omni modo zelum in hac causa sacerdotalem exerceas, et cum omni hoc vivacitate ac sollicitudine studeas perscrutari; et si ita repereris, mancipia ipsa sine mora in libertatem modis omnibus vindica, et ecclesiasticam eis tuitionem impende, nec quidquam dominos eorum de pretio quolibet modo recipere patiaris, qui non solum hoc damno mulctandi, sed etiam alia erunt poena de legibus feriendi.» (Lib. VI, ep. 33.)
49. Sane quia Judaeorum perfidia zelum Christianorum datis contra se muneribus ludificare solebat, non solum nil penitus ab eis capiebat, quinimmo eorum [Col. 0207B] munera Gregorius execrabilia judicabat. Unde Recaredo, regi Wisigothorum, post caetera scribit, dicens: «Praeterea indico, quia crevit de vestro opere in laudibus Dei hoc quod dilectissimo filio meo Probino, presbytero, narrante, 156 cognovi, quia cum vestra excellentia constitutionem quamdam contra Judaeorum perfidiam dedisset, ii de quibus prolata fuerat rectitudinem vestrae mentis inflectere, pecuniarum summam offerendo, moliti sunt, quam excellentia vestra contempsit, et omnipotentis Dei placere judicio requirens, auro innocentiam praetulit. Qua in re mihi David regis factum ad memoriam venit, cui dum concupita aqua de cisterna Bethlehemitica, quae inter hostiles cuneos habebatur, ab obsequentibus militibus fuisset oblata, protinus dixit: Absit a me, ut [Col. 0207C] sanguinem istorum hominum bibam (Paral. XI, 19) . Quam quia fudit et bibere noluit, scriptum est: Libavit eam Domino (Ibid. 18) . Si igitur ab armato rege in sacrificium Dei versa est aqua contempta, pensemus quale sacrificium omnipotenti Deo rex obtulit, qui pro amore ipsius non aquam, sed aurum accipere contempsit? Itaque, fili excellentissime, fidenter dicam quia libasti aurum Domino, quod contra eum habere nullo modo voluisti.» Et caetera. (Lib. IX, ep. 122.)
50. Hinc est quod sicut a majoribus traditur, et nos usque ad tempora nostra, dum adhuc pubesceremus, oculis nostris conspeximus, consuetudo vetus obtinuit ut omnes illius superstitionis homines quantumcunque pulcherrima mercimonia detulissent, numquam pontificalibus alloquiis fruerentur, nunquam obtutibus apostolicis potirentur, sed extra velum [Col. 0207D] longissimae porticus, non quidem in scamnis, sed in marmoreo pavimento sedentes, suscepta pretia numerabant, ne videlicet viderentur aliquid de manu pontificis accepisse. Nam reverendae memoriae Nicolaus pontifex, Arsenium, quondam Hortanae civitatis episcopum, Judaicas tunc primum peliicias introducere molientem, adeo aversatus est, ut ei palatinam processionem vellet adimere, nisi superstitiosae gentis vestes abjurando, cum sacerdotalibus infulis consuetudinaliter procedere studuisset.
51. Antichristi praecursores observari debere sabbatum praedicantes, Gregorius taliter refutavit: «Pervenit ad me quosdam perversi spiritus homines, prava inter vos aliqua, et sanctae fidei adversa seminasse, [Col. 0208A] ita ut die sabbati aliquid operari prohiberent. Quos quid aliud nisi Antichristi praedicatores dixerim? Qui veniens, diem sabbatum atque Dominicum, ab omni faciet opere custodiri. Quia enim mori se simul et resurgere simulat, haberi in veneratione vult diem Dominicum. Et quia Judaizare populum compellit, ut exteriorem ritum Legis revocet, et sibi Judaeorum perfidiam subdat, coli vult Sabbatum. Hoc enim quod per prophetam dicitur: Ne inferatis onera per portas vestras die Sabbati (Jer. XVII, 22) : tandiu teneri potuit, quamdiu Legem licuit juxta litteram custodiri. At postquam gratia omnipotentis Domini nostri Jesu Christi apparuit, praecepta Legis, quae per figuram dicta sunt, juxta litteram servari non possunt, Nam si quis dicit hoc de Sabbato esse servandum, dicat [Col. 0208B] necesse est etiam carnalia sacrificia persolvenda; dicat praeceptum quoque de circumcisione corporis adhuc usque retinendum. Sed contra se Paulum apostolum audiat dicentem: Si circumcidamini, Christus vobis nihil prodest (Gal. V, 2) . Nos itaque hoc quod de Sabbato scriptum est spiritaliter accipimus, spiritaliter retinemus. Sabbatum autem requies dicitur. Verum autem Sabbatum ipsum Redemptorem nostrum Jesum 157 Christum Dominum habemus; et qui lucem fidei cognoscit, si peccata concupiscentiae ad mentem per oculos trahit, in die Sabbati onera per portas introducit. Non ergo in die Sabbati onera per portas introducimus, si in Redemptoris nostri gratia constituti, pondera peccati ad animam per sensus corporeos non trahamus. Nam idem Dominus [Col. 0208C] ac Redemptor noster multa in die Sabbati legitur operatus, ita ut Judaeos reprehenderet, dicens: Quis vestrum bovem, aut asinum suum non solvit in die Sabbati, et ducit adaquare (Luc. XIII, 15) ? Si ergo ipsa per se Veritas non custodiri juxta litteram Sabbatum praecepit, quisquis otium Sabbati secundum Legis litteram custodit, cui alteri nisi ipsi Veritati contradicit? Aliud quoque ad me perlatum est, vobis a perversis hominibus esse praedicatum, ut Dominico die nullus debeat lavari. Et quidem si pro luxu animi atque voluptate quis lavari appetit, hoc fieri nec reliquo quolibet die concedimus. Si autem pro necessitate corporis, hoc nec Dominico die prohibemus. Scriptum quippe est: Nemo umquam carnem suam odio habet, sed nutrit, et fovet eam (Ephes. V, 30) . Et rursum scriptum est: Carnis curam ne feceritis in [Col. 0208D] concupiscentiis (Rom. XIII, 14) . Qui igitur carnis curam in concupiscentiis fieri prohibet, profecto in necessitatibus concedit. Nam si Dominico die corpus lavare peccatum est, lavari ergo die eodem nec facies debet. Si autem hoc in corporis parte conceditur, cur hoc, exigente necessitate toti corpori denegetur? Dominico vero die a labore terreno cessandum est, atque omni modo orationibus insistendum, ut si quid negligentiae per sex dies agitur, per diem resurrectionis Dominicae precibus expietur.» (Lib. XIII, ep. 1.)
52. Tanta compassionis gratia circa omnes Gregorius redundabat, ut alterius infirmitatem in suo corpore hunc sustinuisse, si velis, aspicias. Unde Joanni, Ravennati episcopo, scribens, ait: «Dominicis mandatis [Col. 0209A] praecipimur proximos sicut nosmetipsos diligere, eorumque languoribus tanquam propriis infirmitatibus condolere. Quorum memor vestra fraternitas competenti sibi more Castorium fratrem et coepiscopum nostrum, et prius per compassionem studuit visitare, et eum postmodum excrescente molestia corporis, in Ravennati urbe suscipere. Unde non solum nos impensae charitatis, sed et Deum vobis fecistis proculdubio debitorem, cui in fratris infirmitate condoluisse probamini, ipsumque aegrum in sui membri molestia non solum visitasse, sed etiam suscepisse. Quem quidem ipse pro sua simplicitate illic ordinare omnino renuebam; sed petentium importunitas fecit, ut contradicere nullatenus potuis sem. Si autem fieri potest, multum mihi et ipsi consulitis [Col. 0209B] si eum ad me vel per Siciliam transmittatis.» (Lib. II, ep. 35.)
Item Leontio, episcopo Urbinati: «Castorium, fratrem coepiscopumque nostrum, Romae pro corporis sui molestia retinemus; et quia nunc ad suam non valet ecclesiam remeare, propterea, eo absente, ecclesiae ipsius fraternitati tuae visitationis operam providemus delegandam.» (Lib. III, ep. 24.)
Item universis habitatoribus Arimini: «Si culpam vestram, filii dilectissimi, intentius velitis attendere, assidua vos apud Deum debetis oratione purgare, quod episcopum vestrum non devota mente, nec, ut filii, suscepistis; quem inquietudo et tribulatio a vobis illata ad hoc usque perduxit, ut molestiam corporalem incurreret, quamvis in eo 158 nihil de his quae nobis sunt scripta cognovimus, sed solam inesse [Col. 0209C] debilitatem vidimus, pro qua eum hic retinere curavimus.» (Ibid. ep. 25.)
Item Eulogio patriarchae Alexandrino: «Ante hoc temporis Bonifacii chartularii responsalis mei, qui in urbe regia demoratur, vehementer me scripta turbaverunt, quae dicebant dulcissimam mihi atque suavissimam sanctitatem vestram defectum corporei luminis pertulisse. Ex quibus scriptis gravi moerore perculsus sum, sed subito Creatoris ac Redemptoris nostri gratia prosperante, beatitudinis vestrae suscepi epistolam, et sanum de ea corporis molestia quam audieram agnoscens, exsultavi vehementer, quia tanta cordis laetitia secuta est quanta prius tristitiae amaritudo praecesserat. Scimus enim quia in omnipotentis Dei adjutorio multorum salus est vita [Col. 0209D] vestra.» (Lib. XIII, ep. 42.)
Item Rusticianae patriciae: «Quoties de urbe regia ad nos aliquis venit, curae nobis est de corporis vestri sospitate requirere. Sed peccatis meis facientibus, et semper audio quae me taedet audire, quia in tanta tenuitate atque debilitate adhuc in vobis referunt podagrae dolores excrescere. Sed oro omnipotentem Dominum, ut omnia quae in vestro corpore aguntur, ad salutem animae dirigantur, flagella temporalia aeternam vobis quietem praeparent, et per eos dolores qui cum fine sunt gaudia vobis sine fine concedat.» (Ibid. ep. 22.)
Item Mariniano, Ravennati episcopo: «Venientes quidam Ravennates homines gravissimo me moerore [Col. 0210A] invenerunt percussum, quia fraternitatem tuam retulerunt de vomitu sanguinis aegrotare. Ex qua re sollicite, et singulatim eos quos hic doctos lectione novimus medicos fecimus requiri, et quid singuli senserint, quidve dictaverint, sanctitati vestrae scriptum misimus, qui tamen quietem et silentium prae omnibus dictant. Quam si tua fraternitas in sua ecclesia possit habere, valde sum dubius: et ideo videtur mihi ut ordinata illic ecclesia, vel qui missarum solemnia celebrent, vel qui episcopii curam gerere, hospitalitatem et susceptionem possit exhibere, quive monasteriis custodiendis praeesse, tua fraternitas ad me ante aestivum tempus debeat venire, ut aegritudinis tuae ego specialiter, inquantum valeo, curam geram, quietemque tuam custodiam, quia huic aegritudini [Col. 0210B] aestivum tempus modici vehementer dicunt esse periculosum. Et valde pertimesco, ne si curas aliquas cum adversitate temporis ceperis, amplius ex eadem molestia pericliteris. Ego enim ipse valde sum debilis, et omnino est utile ut cum Dei gratia sanus ad tuam ecclesiam redeas, aut certe si vocandus es, inter manus tuorum voceris, et ego, qui me morti proximum video, si me omnipotens Deus ante vocare voluerit, inter tuas manus debeam transire.» (Regist. lib. XI, ep. 33.)
53. Pro barbarorum incursionibus bis in hebdomada fieri litanias Gregorius decernebat. Quapropter universis episcopis Siciliae scribens, ait: «Super afflictiones et gemitus quos annosa hic continuatione de hostibus sustinemus, major nos metus excruciat, [Col. 0210C] quod inimicos nostros omni annisu ad Siciliae invasionem cognoscimus festinare. Sed ne, hoc illis molientibus, prosperitatem multitudo nostrorum praebeat peccatorum, toto nos corde ad Redemptoris nostri remedia conferamus, et quibus resistere virtute non possumus, lacrymis obviemus. Nam quid vobis cavendum, quidve sit vehementius formidandum, ex istius provinciae 159 debetis desolatione colligere. Itaque hortor, fratres charissimi, ut, omni hebdomada, quarta et sexta feria litaniam inexcusabiliter indicatis, et contra hos barbaricae crudelitatis incursus supernae protectionis auxilium imploretis.» (Lib. XI, ep. 51.)
54. Tandem Siciliam simoniaca haeresi libidineque sordentem Gregorius, sicut modo cernitur, perituram [Col. 0210D] praedixit, Maximiano, episcopo Syracusano, scribens: «Tanta nobis subinde mala quae aguntur in illa provincia nuntiantur, ut, peccatis facientibus, quod avertat omnipotens Deus, celeriter eam perituram credamus.» (Ibid.)
55. Sed et pejora prioribus esse futura, praesago spiritu, Maximo, Salonitano episcopo, scribit, dicens: «Ad Romanam urbem veniens communis filius presbyter Veteranus ita me podagrae doloribus debilem reperit, ut fraternitatis tuae epistolis per me respondere nullatenus valuissem. Et quidem de Sclavorum gente, quae vobis valde imminet, et affligor vehementer et conturbor. Affligor in his quae jam in vobis patior; conturbor autem quia per Istriae aditum jam ad Italiam intrare coeperunt. De Juliano autem [Col. 0211A] Scribone quid dicam? Quando ubique video quia nobis peccata nostra respondeant, ut et foris a gentibus, et intus a perversis judicibus conturbemur? Sed nolite de talibus omnimodo contristari, quia qui post nos vixerint deteriora tempora videbunt, ita ut in comparatione sui temporis felices nos aestiment dies habuisse. In quantum vero fraternitas tua praevalet, opponere se pro oppressis debet; quae, etiamsi prodesse minime valuerit, ipsa omnipotenti Deo mentis devotio sufficit, quam dedit. Scriptum est enim: Eripe eos qui ducuntur ad mortem, et qui trahuntur ad interitum liberare ne cesses (Prov. XXIV, 11) . Quod si dixeris: Vires non suppetunt, qui inspector est cordis ipse intelligit. In omni ergo quod agis, inspectorem cordis appete habere placatum. Quidquid est [Col. 0211B] unde illi placeas facere non omittas. Nam humani terrores et gratiae, fumo sunt similes, qui leni aura raptus evanescit. Hoc certissime scito, quia placere Deo sine pravis hominibus nullus potest. In tanto ergo se aestimet fraternitas tua omnipotenti Deo placuisse, quanto se perversis hominibus displicuisse cognoverit. Ipsa tamen defensio pauperum moderata et gravis sit, ne, si quid nimis rigide agitis, ex juventute vos arbitrentur homines superbire. Sed talis necesse est ut inveniatur pro oppressis vestra defensio, quatenus et humiles protectionem sentiant, et oppressores non facile inveniant quod ex malevola mente reprehendant. Attende ergo quod ad Ezechielem dicitur: Fili hominis . . . . . increduli et subversores sunt tecum, et cum scorpionibus habitas (Ezech. II, 6) . Et beatus Job [Col. 0211C] ait: Frater fui draconum, et socius struthionum (Job XXX, 29) . Et Paulus discipulis dicit: In medio nationis pravae et perversae, inter quos lucetis, sicut luminaria in mundo (Phil. II, 15) . Tanto ergo debemus cautius ambulare, quanto nos scimus inter Dei inimicos vivere.» (Regist. lib. X, ep. 36.)
56. Hujus cautelae suae conscius Romano defensori Gregorius ait: «Pervenit ad nos quia quidam homines, minorem omnimodo discretionem tenentes, in suis nos periculis implicari desiderant, atque ita volunt ab ecclesiasticis personis defendi, ut ipsae quoque ecclesiasticae personae ex eorum culpa teneantur. Idcirco praesenti te praeceptione admoneo, et per te fratrem et coepiscopum nostrum domnum Joannem, vel caeteros 160 qui interesse possunt, ut patrocinia ecclesiastica, sive mea suscipiatis scripta, sive etiam [Col. 0211D] ea minime fuerint directa, sub tanto moderamine debeatis impendere, quatenus, si qui in furtis publicis implicati sunt, a nobis non videantur injuste defendi, ne opinionem male agentium ex indiscretae defensionis ausu in nos ullo modo transferamus, sed quantum decet, ecclesiam admonendo et verbum intercessionis adhibendo, quibus valetis succurrite, ut et illis opem feratis, et opinionem sanctae Ecclesiae non inquinetis.» (Lib. IX, ep. 27.)
57. Item Januario, episcopo, post aliqua: «Si qui eorum de quibus est aliqua quaestio in ecclesiam fortasse refugerint, ita debet causa disponi, ut nec ipsi violentiam patiantur, nec hi qui dicuntur oppressi damna sustineant. Curae ergo vestrae sit ut eis sacramentum [Col. 0212A] ab his quorum interest de servanda lege et justitia promittatur, et per omnia commoneantur exire, atque suorum actuum reddere rationem. Quibus etiam ecclesiae vestrae defensorem deputare vos convenit, cujus sollicitudine ea quae illis fuerint promissa serventur.» (Lib. X, ep. 38.)
58. Quantae humilitatis Gregorius fuerit, cum ex multis, tum ex his manifestissime poterit deprehendi, quod omnes quidem sacerdotes, fratres et comministros, clericos autem diversi ordinis dilectissimos filios, at vero laicos viros dominos, et feminas dominas, in suis litteris nominabat, neque ab aliquo se summum pontificem aut universalem sive dominum vocari aequanimiter permittebat. Nam ut ea quae super hujusmodi comprehensa sunt praetermittam, [Col. 0212B] Rusticianae patriciae scribens, ait: «Excellentiae vestrae scripta suscepi, quae me in gravissima aegritudine positum, de salute, de devotione, ac de dulcedine sua omnino relevarunt. Unum vero aegre suscepi quia in eisdem epistolis ad me (quod semel esse poterat) saepius dicebatur: Ancilla vestra, ancilla vestra. Ego enim, qui per episcopatus onera servus sum omnium factus, qua ratione te mihi ancillam dicis, cujus ante susceptum episcopatum proprius fui? Et ideo rogo per omnipotentem Deum ne hoc verbum aliquando ad me in scriptis vestris inveniam.» (Lib. XI, ep. 44.)
59. Hujus humilitatis mansuetudine Gregorius non solum Theudelindae reginae Langobardorum pro tribus capitulis, verum etiam, inter alios, Savino quoque, suo subdiacono, satisfacere non renuit, dicens:
[Col. 0212C] «Exeuntes maligni homines turbaverunt animos vestros, non intelligentes neque quae loquuntur, neque de quibus affirmant, adstruentes quod aliquid de sancta Chalcedonensi synodo piae memoriae Justiniani temporibus sit imminutum, quam nos omni fide omnique devotione veneramur; et sic quatuor synodos sanctae universalis Ecclesiae sicut quatuor libros sancti Evangelii recipimus. De personis vero de quibus post terminum synodi aliquid actum fuerat, ejusdem piae memoriae Justiniani temporibus est ventilatum; ita tamen ut nec fides in aliquo violaretur, nec de eisdem personis aliquid aliud ageretur, quam apud eamdem sanctam Chalcedonensem synodum fuerat constitutum. Anathematizamus autem, si quis ex definitione fidei quae in eadem synodo prolata est, aliquid imminuere praesumpsit, vel quasi corrigendo [Col. 0212D] ejus sensum mutare, sed sicut illic prolata est, per omnia custodimus. Te ergo, fili charissime, decet ad unitatem fidei remeare, 161 ut finem tuum valeas in pace concludere, ne malignus spiritus, qui contra te per alia opera praevalere non potest, ex hac causa inveniat unde tibi in die exitus tui in aditu regni coelestis obsistat.» (Lib. III, ep. 10.)
60. Item Gregoriae, cubiculariae Augustae, post caetera: «Quod dulcedo tua in suis epistolis subjunxit, importunam se mihi existere quousque scribam mihi esse revelatum quia peccata tua dimissa sint, rem et difficilem et inutilem postulasti. Difficilem quidem, quia ego indignus sum, cui revelatio fieri debeat; inutilem vero, quia secura de peccatis tuis fieri non debes, [Col. 0213A] nisi cum jam in die vitae tuae ultimo plangere eadem peccata minime valebis; quae dies quousque veniat, semper suspecta, semper trepida, metuere culpas debes, atque eas quotidianis fletibus lavare.» (Lib. VII, Ep. 25.)
61. Item Anastasio, presbytero Isauriae, post aliqua: «Tua itaque fraternitas quantum in charitate perfecta sit, scio: et qui omnipotentem Deum multum diligit, oportet ut de proximo multum praesumat. Non enim loca vel ordines Creatori nostro proximos faciunt, sed ei nos aut merita bona conjungunt, aut mala disjungunt. Quia ergo adhuc incertum est, quis interius qualis sit, cur non audeas scribere, cum inter me et te quis sit superior ignores? Et quidem bene te vivere scio, me autem multis oneratum peccatis cognosco. [Col. 0213B] Sed etsi ipse peccator es, tamen me multo melior es, quia tua tu tantummodo, ego vero et eorum qui mihi commissi sunt peccata porto. In hoc ergo te altum, in hoc te magnum aspicio, quia ante humanos oculos in magno atque in alto loco minime profecisti: in quo saepe dum exterius ab hominibus honor tribuitur, ad ima animus mergitur, quia curis discerpentibus gravatur. Tibi autem omnipotens Deus juxta hoc quod scriptum est, Ascensus in corde disposuit in valle lacrymarum (Psal. XXXI, 6) . Multo autem mihi altior, multo sublimior videri poteras, si neque ducatum monasterii quod Neas dicitur suscepisses.» (Lib. VII, ep. 32.)
62. Item Stephano episcopo, inter alia: «Multum mihi, et ultra quam indignus audire debui, favorem [Col. 0213C] in epistolis demonstratis. Et scriptum est: Ne laudes hominem quamdiu vivit (Eccli. XI, 30) . At tametsi audire talia dignus non fui, orationibus vestris peto ut dignus efficiar, ut si bona in me non ideo dixistis quia sunt, ideo sint quia dixistis.» (Lib. VII, ep. 8.)
63. Sed ne solis verbis tanti praesulis humilitas inculcari credatur, superest ut ex Graecorum relationibus ad me nuper interpretatis eadem Patris humilitas vivis operibus demonstretur, in quibus videlicet ita refertur. Enarravit nobis abbas Joannes, Persa, sanctus et reverendus vir existens, de magno Gregorio beatissimo papa romano, dicens: Olim ivi Romam ad adorandum loculos sanctorum apostolorum Petri et Pauli; et una dierum, cum starem in medio civitatis, video papam Gregorium per me transiturum, et [Col. 0213D] cogitavi me mittere ante eum. Cum ergo appropinquasset mihi papa, videns quia pergerem ut mitterem me ante eum, sicut coram Deo dico, fratres, primus misit se ante me super terram, et non ante surrexit quam ego prior surgerem, et amplexatus me cum multa humilitate, tribuit mihi per manum numismata tria, et jussit mihi dari casulam et necessitates meas omnes. Glorificavi ergo Deum, qui donavit ei talem humilitatem circa omnes, et eleemosynam et charitatem. (Prat. spirit., c. 151.)
162 64. Hinc est quod patientissimus pastor Gregorius penes imperatorem Mauricium, sibi prorsus infensum, dudum accusatus quod Malchum episcopum, sui patrimonii provisorem, pro retentis pensionibus tandiu in custodiis afflixisset quousque spiritum exhalaret, [Col. 0214A] Sabiniano suo diacono Constantinopolitano scribens, ait: «Unum est quod breviter suggeras serenissimis dominis nostris, quia si ego servus eorum in morte Langobardorum me miscere voluissem hodie Langobardorum gens nec regem, nec duces, nec comites haberet, atque in summa confusione divisa esset. Sed quia Deum timeo, in morte cujuslibet hominis me miscere formido. Malchus autem idem episcopus neque in custodia fuit, neque in aliqua afflictione, sed die qua causam dixit et addictus est, nesciente me, a Bonifacio notario in domum ejus ductus est, ibique prandidit, et honoratus est ab eo, et nocte subito mortuus est inventus.» (Lib. IV, ep. 47.)
65. Igitur in omnibus suis dictis vel operibus, Gregorius [Col. 0214B] imminentem futurae retributionis diem ultimum perpendebat, tantoque cautius cuncta cunctorum negotia ponderabat quanto propinquius finem mundi insistere, ruinis ejus crebrescentibus, advertebat. Quapropter in homiliis Evangelicis perhibet dicens: «Exsurget gens contra gentem et regnum adversus regnum, et erunt terrae motus magni per loca, pestilentiae et fames.» Et quibusdam interpositis adjunxit: «Et erunt signa in sole et luna et stellis, et in terris pressura gentium prae confusione sonitus maris et fluctuum. Ex quibus profecto omnibus alia jam facta cernimus, alia in proximo ventura formidamus. Nam gentem contra gentem exsurgere, earumque pressuram terris insistere, plus jam in nostris tribulationibus cernimus quam in codicibus legimus. [Col. 0214C] Quod terrae motus urbes innumeras obruat ex aliis mundi partibus, scitis, quam frequenter audivimus. Pestilentias sine cessatione patimur. Signa vero in sole, et luna, et stellis adhuc aperte minime vidimus; sed quia haec non longe sint, ex ipsa jam aeris immutatione colligimus. Quamvis prius quam Italia gentili gladio ferienda traderetur, igneas in coelo acies vidimus, ipsumque qui postea humani generis fusus est, sanguinem coruscantem. Confusio autem maris et fluctuum necdum nova exorta est, sed cum multa jam praenuntiata sint completa, dubium non est quin sequantur etiam pauca quae restant, quia sequentium rerum certitudo est praeteritarum exhibitio.» Et paulo post: «Ecce, fratres mei, jam cernimus quod audiebamus. Novis quotidie et [Col. 0214D] crebrescentibus malis mundus urgetur. Ex illa plebe innumera quanti remanseritis aspicitis, et tamen adhuc quotidie flagella urgent, repentini casus opprimunt, novae nos et improvisae clades affligunt. Sicut enim in juventute viget corpus, forte et incolume manet pectus, torosa cervix, plena sunt brachia; in annis autem senilibus statura curvatur, cervix exsiccata deponitur, frequentibus suspiriis pectus urgetur, virtus deficit, loquentis verba anhelitus intercludit (nam si languor desit, plerumque senibus ipsa salus aegritudo est): ita et mundus in annis prioribus velut in juventute viguit, ad propagandam humani generis prolem robustus fuit, salute corporum viridis opulentia rerum pinguis; at nunc ipsa sua senectute deprimitur, et quasi ad vicinam mortem [Col. 0215A] molestiis crebrescentibus urgetur.» (Homil. I in Evang.) Et iterum: « Euntes praedicate, dicentes quia appropinquabit 163 regnum coelorum (Matt. X, 7) . Hoc jam, fratres charissimi, etiamsi Evangelium taceat, mundus clamat. Ruinae namque illius voces sunt. Qui enim tot attritus percussionibus a gloria sua cecidit, quasi jam nobis e proximo regnum aliud, quod sequatur, ostendit. Ipsis jam et a quibus amatur amarus est. Ipse enim ejus ruinae praedicant quod amandus non est. Si enim ruinam sui domus quassata minaretur, quisquis in illa habitaret fugeret, et qui stantem dilexerat recedere quantocius a cadente festinaret. Si igitur mundus cadit, et nos eum amando complectimur, opprimi volumus potius quam habitare, quia nulla nos ratio a ruina illius separat quos [Col. 0215B] in ejus passionibus amor ligat. Facile ergo est nunc jam, cum destructa omnia cernimus, animum nostrum ab ejus dilectione disjungere. Sed hoc illo in tempore difficillimum fuit, quo apostoli praedicare coeleste regnum invisibile mittebantur, cum longe lateque omnia cernerent florere regna terrarum.» (Homil. 4 in Evang.)
66. Quae autem de istius urbis Gregorius incommoditate descripserit indicabo, quatenus ii qui, nunc in ruinis ejus habitantes, eam ordinatiorem ac per hoc valentiorem fuisse non autumant, contremiscant. Ait enim in expositionis Ezechielis homilia octava decima sic: «Quid est jam, rogo, quod in hoc mundo libeat? Ubique luctus aspicimus, ubique gemitus audivimus. Destructae urbes, eversa sunt castra, [Col. 0215C] depopulati sunt agri, in solitudinem terra redacta est. Nullus in agris incola, pene nullus in urbibus habitator remansit; et tamen ipsae parvae generis humani reliquiae adhuc quotidie et sine cessatione feriuntur, et finem non habent flagella coelestis justitiae, quia nec inter flagella correctae sunt actionis culpae. Alios in captivitatem duci, alios detruncari, alios interfici videmus. Quid est ergo quod in hac vita libeat, fratres mei? Si talem mundum adhuc diligimus, non jam gaudia sed vulnera amamus. Ipsa autem quae aliquando mundi domina esse videbatur, qualis remanserit Roma conspicimus, immensis doloribus multipliciter attrita, desolatione civium, impressione hostium, frequentia ruinarum: ita ut in ea completum esse videamus quod contra urbem Samariam [Col. 0215D] per Ezechielem prophetam praedictum est: Pone ollam, pone, inquam, et mitte in ea aquam, et congere frusta ejus in eam; et paulo post: Efferbuit coctio ejus, et decocta sunt ossa ejus in medio illius; atque iterum: Congere ossa quae igne succendam, consumentur carnes, et coquetur universa compositio, et ossa tabescent. Pone quoque eam super prunas vacuam, ut incalescat et liquefiat aes ejus (Ezech. XXIV, 10 et seq.) . Tunc enim nobis olla posita est, cum haec est civitas constituta. Tunc enim in ea aqua missa est, et frusta ejus congesta sunt, quando ad eam undique populi confluebant, qui, velut aqua calens, actionibus mundi fervescerent, et quasi frusta carnium in ipso suo fervore liquarentur. De qua bene [Col. 0216A] dicitur: Efferbuit coctio ejus, et decocta sunt ossa illius in medio ejus: quia prius quidem in ea vehementer incaluit actio gloriae saecularis, sed postmodum ipsa gloria cum suis sequacibus defecit. Per ossa etenim potentes saeculi, per carnes vero populi designantur: quia sicut carnes ossibus portantur, ita per potentes saeculi, infirmitas regitur populorum. Sed ecce jam de illa omnes hujus saeculi potentes ablati sunt: ossa ergo excocta sunt. Ecce populi defecerunt: carnes ejus 164 liquefactae sunt. Dicatur ergo: Congere ossa quae igne succendam, consumentur carnes, et coquetur universa compositio, et ossa tabescent. Ubi enim senatus? ubi jam populus? Contabuerunt ossa, consumptae sunt carnes, omnis in ea saecularium dignitatum ordo extinctus est. Excocta est universa [Col. 0216B] compositio ejus, et tamen ipsos nos paucos qui remansimus, adhuc quotidie gladii, adhuc quotidie innumerae tribulationes premunt. Dicatur ergo: Pone quoque eam super prunas vacuam. Quia enim senatus deest, populus interiit; et tamen in paucis qui sunt dolores et gemitus quotidie multiplicantur: jam vacua ardet Roma. Quid autem ista de hominibus dicimus, cum ruinis crebrescentibus ipsa quoque ejus destrui aedificia videmus? Unde apte de civitate jam vacua subditur: Incalescat et liquefiat aes ejus. Jam enim et ipsa olla consumitur, in qua prius carnes et ossa consumebantur: quia postquam defecerunt homines, etiam parietes cadunt. Ubi enim sunt qui in ejus aliquando gloria laetabantur? Ubi eorum pompa? ubi superbia? ubi frequens et immoderatum gaudium? [Col. 0216C] Impletum est in ea quod contra destructam Niniven per prophetam dicitur: Ubi est habitaculum leonum, et pascua catulorum leonum (Nahum. II, 11) ? An ejus duces ac principes leones non erant, qui per diversas mundi provincias discurrentes praedam saeviendo et interficiendo rapiebant? Hinc leonum catuli inveniebant pascua: quia pueri, adolescentes, juvenes saeculares et saecularium filii, huc undique concurrebant, cum proficere in hoc mundo voluissent. Sed ecce jam desolata, ecce contrita, ecce gemitibus oppressa est. Jam nemo ad eam currit, ut in hoc mundo proficiat. Jam nullus potens et violentus remansit, qui opprimendo, praedam diripiat. Dicamus ergo: Ubi est habitaculum leonum, et pascua catulorum leonum? Contingit ei quod de Judaea novimus [Col. 0216D] per prophetam dictum: Dilata calvitium tuum sicut aquila (Mich. I, 10) . Calvitium quippe hominis in solo capite fieri solet, calvitium vero aquilae in toto fit corpore, quia cum valde senuerit, plumae ejus ac pennae ex omnibus illius membris cadunt. Calvitium ergo suum sicut aquila dilatat, quia plumas perdidit dum populum amisit. Alarum quippe pennae ceciderunt cum quibus volare ad praedam consueverat, quia homines ejus potentes extincti sunt per quos aliena rapiebat.
Item in Dialogorum libro secundo: «Praeterea, inquit, antistes Canusinae ecclesiae ab Benedictum Domini famulum venire consueverat, quem vir Dei pro vitae suae merito valde diligebat. Is itaque dum cum illo de ingressu regis Totilae et Romanae urbis [Col. 0217A] perditione colloquium haberet, dixit: Per hunc regem civitas ista destruetur, ut jam amplius non inhabitetur. Cui vir Dei respondit: Roma a gentibus non exterminabitur, sed tempestatibus, coruscis, turbinibus ac terrae motu fatigata marcescet in semetipsa. Cujus prophetiae mysteria nobis jam facta sunt luce clariora, qui in hac urbe dissoluta moenia, eversas domos, destructas ecclesias turbine cernimus; ejusque aedificia longo senio lassata, quia ruinis crebrescentibus prosternantur, videmus.» (Dial. l. II, c. 15.)
Item in epistola Joanni, episcopo Ravennati, post aliqua: «Si quo modo est aliquando locus obtinendi, agat apud exarchum fraternitas vestra, ut pacem cum Ariulpho, si aliquid possumus, faciamus, quia miles de Romana urbe [Col. 0217D] De isto verbo disseritur in nota h ep. 46 lib. II Registri. tultus est, 165 sicut ipse novit. [Col. 0217B] Theodosiani vero qui hic remanserunt, rogam non accipientes, vix ad murorum quidem custodiam se accommodant, et destituta ab omnibus civitas, si pacem ejus non habet, quomodo subsistet?» (Regist. l. II, ep. 46.)
67. Tantis curarum tumultibus pro animarum pariter ac civitatis custodia Gregorius gravabatur, ut in coli molestias corruens, non solum (sicut proposuerat) per ordinem Ezechielis mysteria minime pertractaret, verumetiam hostilibus incursionibus, multisque corporis debilitatibus aggravatus, a studio expositionis omnino desisteret, et ad dies illos se pervenisse defleret, atque dissolutionem sui corporis totis conatibus flagitaret. Quapropter eidem Joanni episcopo queritur, dicens: «Quod multis vestrae [Col. 0217C] beatitudini minime respondi, non hoc torpori meo, sed languori deputate: quia peccatis meis facientibus, eo tempore quo Ariulphus ad Romanam urbem veniens, alios occidit, alios detruncavit, tanta moestitia affectus sum, ut in coli molestiam caderem.» (Ibid.)
Item in expositione ultimae visionis Ezechielis prophetae: «Quia multis curis prementibus, Ezechielis prophetae librum coram charitate vestra totum per ordinem perscrutari non licuit, bonis vestris desideriis placuit petere, ut saltem extrema ejus visio, quae ei facta est de aedificio in monte constituto, quae et cunctis est visionibus ejus obscurior, exponi debuisset. Et quidem voluntati vestrae me parere necesse est. Sed duo sunt quae hac in re perturbant animum meum. Unum, quod haec eadem visio tantae obscuritatis [Col. 0217D] nebulis tegitur, ut vix in ea aliquid, intellectu interlucente, videatur. Aliud, quod jam Agilulphum, Langobardorum regem, ad obsidionem nostram summopere festinantem, Padum transisse cognovimus. Unde pensate, fratres charissimi, in caliginosis ac mysticis sensibus quid valeat mens misera, timoris sui perturbationibus occupata. Quanto enim circa terrena plus satagit, tanto in his quae sunt coelestia minus videt: pro eo quod curis suis extra se ducitur, valde intus minor est: quia scriptum est: Deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem (Sap. 9, 15) . Quae enim superiora penetrare, etiam collecta, [Col. 0218A] non sufficit, pensate quid agere poterit divisa. Scimus autem omnes quia et fluvius qui in multis rivis dividitur a suo alveo siccatur.
Item in ejusdem prophetae tractatibus, homilia 11: «Sive, inquit, justus in culpa, sive peccator in morte corruat, speculatori timendum est ne hunc ex suo silentio reactus peccantium pariter involvat. Sed interim, dum loquor, avertere a memetipso oculos volo, et ecce iterum sermo divinus me impingit in memetipsum, ut meam negligentiam videam, et mihi dici haec quae audio pertimescam. Sicut enim superius dixi, cujus cor innumeris curis sparsum, se ad se colligat? Quando etenim possum et ea quae circa me sunt sollicite omnia curare, et memetipsum, adunato sensu, conspicere? Quando possum pravorum [Col. 0218B] nequitias insequendo corrigere, bonorum actus laudando et admonendo custodire, aliis terrorem atque aliis dulcedinem demonstrare? Quando valeo, et de his quae sunt necessaria fratribus cogitare, et contra hostiles gladios de Urbis vigiliis sollicitudinem gerere, ne incursione 166 subita cives pereant providere, et inter haec omnia pro animarum custodia plene atque efficaciter verbum exhortationis impendere? Loqui etenim de Deo quietae valde et liberae mentis est. Tunc namque bene lingua dirigitur in sermone, cum secure sensus quieverit in tranquillitate: quia nec concussa aqua imaginem conspicientis reddit, sed tunc in ea vultus intendentis aspicitur, cum non movetur. Quam ergo exhortationem vobis speculator vester, fratres charissimi, faciat, quem [Col. 0218C] tot rerum confusio perturbat?» Et paulo post: «Sacerdos etiam post compunctionem ac lacrymas cogitur necessaria quaeque filiorum suorum cognoscere, et ea quae refugit animo patienter audire, atque post suspiria coelestium, quorumlibet carnalium hominum onera portare, et saepe cum supervenientibus cor in diversam qualitatem transfundere. Nam aliquando de lucris spiritualibus gaudet; sed cum quilibet moerens supervenerit, nisi ejus moerorem in se susceperit, tribulationi illius compatiens non est. Et aliquando de damnis animarum luget; sed repente superveniunt qui de suis prosperitatibus laetantur, quorum si laetitiae sacerdos non congaudet, minus amare creditur filios in quorum gaudio non exsultat, praecipue cum Paulus dicat: Gaudere cum gaudentibus, [Col. 0218D] flere cum flentibus (Rom. XII, 15) . Nihil ergo tam onerosum in ordine sacerdotum video quam rigorem mentis compatiendo flectere, et cum personis supervenientibus animum mutare; et tamen hoc valde est necessarium. Nam quando ex praedicatione ejus ad boni operis gratiam peccator reducitur, si ipse qui praedicat videtur ingratus?» (Praefat. l. II in Ezech.)
Item in fine ejusdem voluminis: «Ecce haec, ut Domino largiente potuimus, coram vobis, fratres charissimi, rimati sumus. Nemo autem me reprehendat [Col. 0217D] Ita Colb. et alii Mss. Excusi, quibus astipulantur [Col. 0218D] Reg. et cod. B. Mariae Paris., si posthac a locutione cessavero. si post hanc locutionem cessavero, quia, sicut [Col. 0219A] omnes cernitis, nostrae tribulationes excreverunt. Undique gladiis circumfusi sumus, undique imminens mortis periculum timemus. Alii detruncatis ad nos manibus redeunt; alii capti, alii interempti nunciantur. Jam cogor linguam ab expositione retinere, quia taedet animam meam vitae meae (Job. X) . Jam nullus in me sacri eloquii studium requirat, quia versa est in luctum cithara mea, et organum meum in vocem flentium (Job. XXX) . Jam cordis oculus in mysteriorum discussione non vigilat, quia dormitavit anima mea prae taedio (Psal. CXVIII) . Jam minus lectio animo dulcis est, quia oblitus sum manducare panem meum a voce gemitus mei (Psal. CI) . Cui autem vivere non licet, de Scripturae sacrae sensibus loqui mystica qualiter libet? Et qui cogor quotidie [Col. 0219B] amara bibere, quando possum dulcia propinare?» (Homil. ult.)
Item Italicae patriciae et Venantio, exmonacho patricio: «Quosdam de Sicilia venientes affectu quo debui de sospitate excellentiae vestrae requirere curavi, sed de assiduitate aegritudinum mihi tristia responderunt. Haec autem dicens, nec ego vobis de meipso invenio aliud quod debeam nuntiare, nisi quod, peccatis meis facientibus, ecce jam undecim menses sunt quod valde rarum est si de lecto surgere aliquando potui. Tantis enim podagrae doloribus, tantisque molestiarum premor angoribus, ut vita mihi gravissima poena sit. Quotidie enim in dolore deficio, et mortis remedium expectando suspiro. In clero vero 167 hujus urbis et populo tanti febrium [Col. 0219C] languores irruerunt, ut pene nullus liber, nullus servus remanserit, qui idoneus esse ad aliquod officium vel ministerium possit. De vicinis autem urbibus strages nobis mortalitatis quotidie nuntiantur. Africa autem qualiter mortalitate et languoribus vastetur, quanto viciniores estis tanto credo quod subtilius cognovistis. De Oriente vero qui veniunt, graviores desolationes nuntiant. In his itaque omnibus, quia, appropinquante fine mundi, generalem percussionem esse cognoscimus, affligi nimis de propriis molestiis non debemus.» (Regist. l. IX, ep. 123.)
Item Eulogio, patriarchae Alexandrino: «Transacto anno suavissima sanctitatis vestrae scripta suscepi, quibus pro aegritudinis meae nimietate respondere nunc usque non valui. Ecce enim jam biennium [Col. 0219D] pene expletur quo lectulo teneor, tantisque podagrae doloribus affligor, ut vix in diebus festis usque ad horarum trium spatium surgere valeam missarum solemnia celebrare. Mox autem cum gravi compellor dolore decumbere, ut cruciatum meum non possim, gemitu interrumpente, tolerare. Qui dolor interdum mihi lentus est, interdum nimius, sed neque ita lentus ut recedat, neque ita nimius ut interficiat. Unde fit ut qui quotidie in morte sum, repellar a morte. Nec mirum, quia peccator gravis tali corruptionis carcere diu teneor inclusus; unde compellor clamare: Educ de carcere animam meam ad confitendum nomini tuo, [Col. 0220A] Domine (Psal. CXLI, v. ult.) . Sed quia meis adhuc precibus obtinere non mereor, rogo ut vestrae sanctitatis oratio suae mihi intercessionis adjutorium praebeat, meque a peccati et corruptionis pondere liberum reddat in illam, quam bene nostis, libertatem gloriae filiorum Dei.» (Lib. X, ep. 35.)
Item eidem: «Peto autem ut pro me enixius vestra sanctitas orare debeat, quia podagrae doloribus, et barbarorum gladiis, et curarum afflictionibus incessanter premor. Sed si mihi orationis vestrae opem impenditis, credo quod me contra adversa omnia fortiter juvetis.» (Lib. IX, ep. 78.)
Item eidem: «Rogo ergo ut pro me peccatore enixius oretis, quia et dolor corporis, et amaritudo cordis ex curarum afflictionibus, et immensa vastitas [Col. 0220B] mortalitatis, inter tot barbarorum gladios me vehementer affligit. Inter quae omnia non temporalem, sed aeternam consolationem requiro, quam per me impetrare non valeo, sed per intercessionem vestrae beatitudinis hanc me obtinere confido.» (Lib. XIII, ep. 41.)
Item [Col. 0219D] In Excusis, in Uticensi, et in tribus Paris. Episcopo Arabiae. Hic Episcopus in vulgatis modo dicitur [Col. 0220D] Maximianus, modo Marianus, aut Marinianus. Mariniano, episcopo Ravennae: «Multum jam tempus est quo surgere de lecto non valeo: nam me modo podagrae dolor cruciat, modo nescio quis in toto corpore se ignis cum dolore expandit; et fit plerumque ut uno in me tempore ardor cum dolore confligat, et corpus in me animusque deficiat. Quantis autem aliis necessitatibus extra has quas protuli infirmitates afficiar enumerare non valeo, sed breviter dico quia sic me infectio noxii humoris [Col. 0220C] imbibit, ut vivere mihi poena sit, et mortem desideranter expectem, quam gemitibus meis solam esse credo remedium. Proinde, frater sanctissime, divinae pro me pietatis misericordiam deprecare, ut percussionis suae 168 erga me flagella propitius mitiget, et patientiam tolerandi concedat, ne nimio, quod absit, taedio in impatientiam cor erumpat, et quae curari per plagam poterat culpa crescat ex murmure.» (Lib. XI, ep. 32.)
Item Rusticianae patriciae: «De podagrae molestia quam vobis evenisse signastis, et contristatus vehementer sum et laetatus. Laetatus, quia humor noxius inferiora petens, superiora profecto deseruit. Contristatus vero, quia in tam tenuissimo corpore dolores vos nimios perpeti pertimesco. Ubi enim deest caro, [Col. 0220D] quae virtus esse poterit doloribus resistens? Me etenim, quem qualis fuerim nostis, ita amaritudo animi et assidua exacerbatio atque per hoc podagrae molestia affecit, ut corpus meum tamquam in sepultura siccatum sit unde fit ut jam raro de lecto surgere valeam.» (Lib. XI, ep. 44.)
Item eidem: «Ego in tanto gemitu et occupationibus vivo, ut ad dies quos ago pervenisse me poeniteat, solaque mihi in consolatione sit mortis exspectatio. Unde peto ut pro me orare debeatis, quatenus de hoc carnis carcere citius educat, ne tantis laboribus diutius torquear.» (Lib. XIII, ep. 22.) Item [Col. 0221A] Anastasio Antiocheno: «Rogo ut pro mei cordis infirmitate enixius oretis, quatenus omnipotens Deus mentem meam a malis omnibus pro vestra intercessione tueatur, et citius me de tot procellis hujus tempestatis eripiat, atque in aeternae quietis littore perducat.» (Lib. VIII, ep. 2.)
68. Tantis precibus Gregorius tandem aliquando divinitus exauditus, postquam sedem catholicae et apostolicae sanctae Romanae Ecclesiae annis tredecim, mensibus sex et diebus decem, doctrinis pariter ac operibus felicissimis illustravit, [Col. 0221D] Hi characteres chronologici cum anno Christi 604 conveniunt: tametsi venerabilis Beda S. Doctoris obitum ad an. 605 refert, eumque secutus Paulus Diac. in lib. IV, hist. Langob. Indictioni VIII consignat. Mabill. anno imperii Phocae secundo, indictione septima, quarto iduum Martiarum, a carnis corruptione subtractus est, incorruptionis perpetuae gloria sublimandus. Qui videlicet omni vitae suae tempore sicut novas basilicas minime fabricarat, [Col. 0221B] ita nimirum fabricatarum veterum sarta tecta cum summo studio annualiter reparabat: quas reditibus, luminaribus, officiis atque donariis cumulans, in basilica beati Petri apostoli fastigium de argento purissimo, quod a Leone Tertio pontifice in basilica Sixtiana sanctae Mariae nomini dedicata translatum est, fabricavit, et in basilica beati Pauli apostoli super altare nihilominus aliud fastigium procuravit. Hujus praeterea venerabile corpus in extrema porticu basilicae beati Petri apostoli ante secretarium tunc antiquissimum, quo videlicet Leo, Simplicius, Gelasius, atque Symmachus, apostolicae sedis episcopi, cum nonnullis aliis tumulati, suis hactenus epitaphiis praedicantur, sepultum tali titulo decoratur:
69. Quo scilicet liberalissimo pastore defuncto, vehementissima fames eodem anno incubuit: et quanto patrono tunc Roma caruit, licet rerum inopia toto pene mundo monstraverit, invidorum tamen feritas [Col. 0221D] minime recognovit. Nam sicut a majoribus [Col. 0221D] Haec historia Baronio ad an. 604 dubia videtur, nec immerito, cum nullius certi auctoris testimonio nitatur, et de ipsa sileant Isidorus, Ildephonsus, Paterius. traditur, cum calumniarum veterum incentores, Gregorium prodigum dilapidatoremque multiplicis patriarchatus thesauri perstreperent, deficiente personali materie, [Col. 0222A] ad comburendos libros ejus coeperunt pariter anhelare. Quorum dum quosdam jam combussissent, ac reliquos vellent exurere, Petrus Diaconus familiarissimus ejus, cum quo quatuor Dialogorum libros disputaverat, creditur vehementissime obstitisse dicens, ad obliterandam ejus memoriam librorum exustionem nihil proficere quorum exemplaria, diversis petentibus, mundi ambitum penetrassent; subjungens immane sacrilegium esse, tanti Patris tot et tales libros exurere, super cujus caput ipse Spiritum sanctum in similitudine columbae tractantis frequentissime perspexisset. Cumque dudum devotum populum Diaconus cerneret occasione temporis cum invidis resultare, in hoc omnium sententiam dicitur provocasse, ut, si quod dixerat jurejurando confirmans mori continuo [Col. 0222B] meruisset, ipsi a librorum exustione desisterent, si vero testimonii sui superstes exstitisset, ipse quoque combustoribus manus daret. [Col. 0222D] Lege aliquid omnino simile apud Greg. Turon. lib. de Gloria Confess. c. 59. Subdiaconus vero plenus dierum aegre ferens quod virtus S. Trojani occuleretur, convocato episcopo cum clericis . . . . omnia quae a sancto audierat . . . . reseravit . . . . adjiciens haec: Et ut probetis vera esse quae loquor, finito sermone finem facio vitae; et his dictis clausis oculis obiit. Itaque cum Evangeliis in ambonem venerabilis levita Petrus ascendens, mox ut Gregorianae sanctitati testimonium praebuit, inter verba verae confessionis spiritum efflavit, et a dolore mortis extraneus juxta [Col. 0222D] Pyrgobasis est domus turrita; pyrgi basis turris pes seu fulcimentum. MABILL. —Hoc videtur intelligendum de aliqua turricula cochlidium, quo in ambonem ascendebatur, continente. pyrgi basim, sicut hactenus cernitur, confessor veritatis meruit sepeliri.
70. Hinc est quod consuetudinaliter Spiritus sanctus in specie columbae super scribentis Gregorii caput depingitur, et quod expositionum illius pars maxima, quae utique ab invidis exusta recolitur, non habetur. Quarum ipse summam Joanni, subdiacono Ravennae, responsali suo, significare videtur, inter caetera sic [Col. 0222C] describens: «Quia charissimus quondam filius meus Claudius, aliqua me loquente de Proverbiis, de Canticis canticorum, de Prophetis, de libris quoque Regum et de Heptateucho audierat, quae ego scripto tradere prae infirmitate non potui, ipse ea suo sensu dictavit, ne oblivione deperirent, ut apto tempore haec eadem mihi inferret, et emendatius dictarentur. Quae cum mihi legisset, inveni dictorum meorum sensum [Col. 0222D] Ita Mss. At editi, valde in multis. valde inutilius fuisse permutatum. Unde necesse est ut tua experientia, omni excusatione atque mora cessante, ad ejus monasterium accedat, convenire fratres faciat, et sub omni veritate quantascunque de diversis 170 Scripturis chartulas detulit, ad medium deducat: quas tu suscipe, et mihi celerrime transmitte.» (Regist. lib. XII, ep. 24.) Enimvero, quia [Col. 0222D] studiositas Gregorii, qui post haec tribus ferme annis superfuit, falli non potuit, constat nimirum quia plures libros quam nunc habeantur composuit. Quorum memoriam quidam in episcopali ejus perstringens, ait: [Col. 0223A] Job, Ezechiel, Evangelia et Pastoralem exposuit, et multa alia. Ut subaudias, quae jam inveniri non possunt, quoniam revera ante succensa sunt quam edita, sicut reliqua ipsius opera quae nunc in sancta Romana Ecclesia retinentur adhuc sub custodia, ne penitus vulgarentur.
71. Itaque si curiosius perpendatur omne Gregorii tractandi tempus quo libros qui nunc habentur exposuit, a diaconio suo usque ad penultimum sui pontificatus annum extenditur; et licet, Langobardorum perfidia saeviente, post Ezechielis tractatus, ab expositione librorum destiterit, ab exponendis tamen epistolis, quamdiu vivere potuit, numquam omnino cessavit; quarum videlicet tot libros in scrinio dereliquit, quot annos advixit. [Col. 0223D] Sic legitur in Uticensi, et quidem optime, licet aliis in Mss. ac editis legatur, unde tertium decimum. Vide Praefat. nostram ad epistolas num. 5. Unde quartum-decimum [Col. 0223B] epistolarum librum septimae indictionis inperfectum reliquit quoniam ad ejusdem indictionis terminum non pertingit. Ex quorum multitudine primi Hadriani papae temporibus quaedam epistolae decretales per singulas indictiones excerptae sunt, et in duobus voluminibus, sicut modo cernitur, congregatae. Et Gregorius jamdudum in monasterio positus, ubi eum angelus Domini sub habitu naufragi scribentem repererat, nimirum quaedam dictaverat, ut ad expositionem tantae profunditatis quam in libro Job penetrare potuit, eo paratior quo ex dictandi consuetudine doctior, perveniret.
72. Ergo Gregorius in diaconio suo, dum illum in Constantinopolitana urbe sedis apostolicae responsa constringerent, et Leandrum, Hispanum episcopum, injuncta pro causis fidei Wisigothorum ibi legatio [Col. 0223C] perduxisset, eodem Leandro (sicut in primo libro dixisse me recolo) cum fratribus tunc Gregorio adhaerentibus, importunissime compellente, librum beati Job coepit exponere (Lib. I, 27) . Quibus coram positis priora libri sub oculis dixit; et quia tempus paulo vacantius reperit, posteriora tractando dictavit. Cumque ei spatia largiora suppeterent, multa augens, pauca subtrahens, atque ita ut inventa sunt nonnulla derelinquens, ea quae se loquente excerpta sub oculis fuerant, per libros emendando composuit. Qui cum jam factus episcopus Romae postrema dictaret, quo stylo prima dixerat sollicite attendens, egit ut ea quae locutus fuerat, studiosa emendatione transcurrens, quasi ad similitudinem dictatus erigeret, et ea quae dictaverat, non longe a [Col. 0223D] colloquentis sermone discreparent: quatenus dum hoc tenditur, illud adtrahitur, edita modo dissimili res non dissimilis formaretur. Quamvis tertiam ipsius operis partem ut colloquendo protulit, pene ita dereliquit: quia dum eum fratres 171 ad alia exponenda pertraherent, hanc subtilius emendari noluerunt. Quibus multa jubentibus, dum parere modo [Col. 0223D] Excusi, cum tribus Mss. Paris., per expositionis [Col. 0224D] mysterium. per expositionis ministerium modo per contemplationis ascensum, modo per moralitatis instrumentum studeret, hoc opus, per triginta et quinque libros [Col. 0224A] extensum, in sex codicibus explevit. Quorum exemplaria primo per Urbis monasteria subdivisit, postremo vero eidem Leandro episcopo destinavit.
73. Sed in ipso sui episcopatus exordio, dum a Joanne, Ravennatis urbis episcopo, humiliter reprehensus fuisset, cur pastoralis curae delitescendo pondera fugere vir tam idoneus voluisset, librum Regulae Pastoralis composuit: quem quadripartita ratione distinguens, valde pensandum esse perdocuit, cum rerum necessitas exposcit, ad culmen quisque regiminis qualiter veniat, atque ad hoc rite perveniens qualiter vivat, et bene vivens qualiter doceat, et recte docens infirmitatem suam quotidie quanta valet consideratione cognoscat, [Col. 0224D] Corrupte quidam editi, humilitatis accessum fugiat. ne aut humilitas accessum fugiat, aut perventioni vita contradicat, aut vitam [Col. 0224B] doctrina destituat, aut doctrinam praesumptio extollat. Primum ergo appetitum timor temperet; post autem magisterium quod a non quaerente suscipitur, vita commendet; deinde necesse est ut pastoris bonum, quod vivendo ostenditur, etiam loquendo propagetur; ad extremum vero superest ut perfecta quaeque opera consideratio propriae infirmitatis deprimat, ne haec ante occulti arbitri oculos tumor elationis exstinguat. Et quia quosdam imperitos ad sacerdotium conspirasse cognoverat, quosdam conspiraturos esse praevidebat: qui metiri se nescientes, quae non didicerunt docere concupiscerent, quique pondus magisterii tanto levius aestimarent quanto vim illius magnitudinis ignorarent: hos in ipso libri sui reprehendit exordio, ut si quando indocti ac praecipites doctrinae arcem tenere appetissent, a praecipitationis [Col. 0224C] suae ausibus in ipsa Gregorianae locutionis janua pellerentur. Hunc librum Anatolius, diaconus, ejus apocrisiarius, quaerenti ac jubenti imperatori quondam obtulerat, quem magnus Anastasius, Antiochenus episcopus, in Graecam linguam transfudit, et Orientalibus ecclesiis opus venerabile procuravit.
74. Deinde, sicut in secundo hujus operis libro jam retuli, dum adhuc Gregorius ad loquendum voce statuque sibi sufficeret, per stationes discurrens, viginti homilias Evangelii diverso tempore coram populo declamavit; reliquas vero ejusdem numeri dictavit quidem, sed, lassescente stomacho languore continuo, aliis pronuntiare permisit (Lib. IX, ep. 52) : quarum exemplaria Secundo servo Dei petenti mandavit.
75. Cumque a suis familiaribus ut aliqua de miraculis [Col. 0224D] patrum describeret Gregorius enixius rogaretur, Maximiano, Syracusano episcopo, scripsit, dicens: «Fratres mei, qui mecum familiariter vivunt, omni modo me compellunt aliqua de miraculis Patrum quae in Italia facta audivimus sub brevitate describere. Ad quam rem solatio vestrae charitatis vehementer indigeo, ut quae vobis in memoriam redeunt, quaeque cognovisse vos 172 contigit, mihi breviter indicetis. De domno autem Nonnoso abbate, qui juxta domnum Anastasium de Pentomis fuit, aliqua retulisse te memini [Col. 0225A] quae oblivioni mandavi. Et haec ergo, et si qua sunt alia, tuis peto epistolis imprimi, et mihi sub celeritate transmitti, si tamen ad me ipse non proficisceris.» (Regist. lib. III, ep. 51.) Hinc Gregorius roboratus, sanctorum miracula Patrum cum Petro suo diacono quae per inquisitionem atque responsionem protulerat [Col. 0225D] Bigot. et Utic., expositionis alterius studium. expositionis altius studium interrumpens, sola nominum praenotatione distinxit, et in libros quatuor ordinavit: ut, sicut in libris expositionum suarum quibus esset virtutibus insudandum docuerat, ita etiam descriptis sanctorum miraculis quae virtutum fuisset earumdem claritas luce clarius ostentaret. Quos libros Zacharias, sanctae Ecclesiae Romanae episcopus, Graeco Latinoque sermone doctissimus, temporibus Constantini imperatoris post annos ferme [Col. 0225B] centum septuaginta quinque in graecam linguam convertens, Orientalibus ecclesiis divulgavit, [Col. 0225D] Vide lib. II Dialog. cap. ultimo, et notas consule. De Graeca translatione fuse in Praef. ad Dialogos. quamvis astuta Graecorum perversitas, in commemoratione Spiritus sancti a Patre procedentis, nomen Filii suaptim radens abstulerit.
76. Primam quoque et ultimam Ezechielis prophetae partes quae videbantur obscuriores, Romanis postulantibus, pertractavit, easque per homilias viginti et duas distinguens, quantum lucis intus habeant demonstravit; et in his tractandis, sicut superius patuit, finem fecit.
77. Qui libri dum a doctoribus sequentis temporis tam rectissimis sententiis editi quam luculentissimo rhetoricae facundiae stylo compositi veraciter doceantur, eos beatus Gregorius ex humilitatis suae dulcedine [Col. 0225C] incultos perhibet, Leandro episcopo inter caetera scribens: «Quaeso ut hujus operis (haud dubium quin Moralium) dicta percurrens, in his verborum folia non requiras, quia per sacra eloquia ab eorum tractatoribus infructuosae loquacitatis levitas studiose compescitur, dum in templo Dei nemus plantari prohibetur. Et cuncti proculdubio scimus quia, quoties in foliis male laetae segetis culmi proficiunt, minori plenitudine spicarum grana turgescunt. Unde et ipsam loquendi artem quam magisteria disciplinae exterioris insinuant servare despexi. Nam sicut hujus quoque epistolae tenor enuntiat, [Col. 0225D] Vel potius mutacismi, nimirum Graeci appellarunt μυτακισμὸν , cum nimium aut temere m repetitur, [Col. 0226D] unde vitiosa collisio. Vide Vossium Institut. Oratoriar. lib. IV, cap. 2, § 2. non metacismi collisionem fugio, non barbarismi confusionem devito, hiatus motusque etiam et praepositionum casus servare contemno: quia indignum vehementer existimo, [Col. 0225D] ut verba coelestis oraculi restringam sub regulis Donati; neque enim [Col. 0226D] Ita Mss. At editi, ab illius temporis interpretibus, aut ab ullius, etc. haec ab ullis interpretibus in Scripturae sacrae auctoritate servata sunt. Ex qua re nimirum quia nostra expositio oritur, dignum profecto est ut quasi edita soboles speciem suae matris imitetur.» ( Praefat. ad lib. Moral. ) In quibus verbis agnoscitur Gregorius non studuisse locutionem pompaticam, sed ex pristina saecularis exercitii consuetudine potius incurrisse. Cujus facundiae consonantiam Isidorus, Hispalensis urbis episcopus, in expositione [Col. 0226A] Geneseos admiratus: «Sumpta, inquit, sunt, ab auctoribus haec Origene, Victorino, Ambrosio, Hieronymo, Cassiano, Augustino, Fulgentio, ac nostris temporibus insigniter 173 eloquente Gregorio.» Sed et Beda presbyter in libro de schematibus oratores homoeoteleuton facere perhibens, exemplum proposuit, dicens: «Beatus Job Deo soli sibique cognitus, in tentatione ad nostram notitiam perducendus, tactus est vulnere ut odorem suarum virium tanto latius spargeret, quanto more aromatum melius ex intentione fragraret. Quo schemate ipse, qui hoc dixit, beatus papa Gregorius saepissime usus fuisse cognoscitur; et hujusmodi orationes esse reor quas Hieronymus concinnas rhetorum declamationes appellat.»
[Col. 0226B] 78. At Gregorius humilitatis suae cautela commonitus, non solum facundiae suae redolentiam contemnebat, verum etiam in comparatione tractatus alterius dictatum suum furfurem nominans, libros suos legi quamdiu viveret vehementissime prohibebat, Innocentio praefecto Africae inter caetera scribens: «Quod in expositione sancti Job transmitti vobis codicem voluistis, vestro omnino studio congaudemus: quoniam illi rei eminentiam vestram studere conspicimus, quae nec totos foras vos exire permittat, et ad cor iterum saecularibus curis dispersos recolligat. Sed si delicioso cupitis pabulo saginari, beati Augustini patriotae vestri opuscula legite, et ad comparationem [Col. 0226D] Bigot. et Utic., similaginis. siliginis illius nostrum furfurem non quaeratis.» (Regist. lib. X, ep. 37.)
[Col. 0226C] Item Joanni, episcopo Syracusano: «Praeterea audio quod aliqua de his quae scripsisse me memini fraternitas vestra ad mensam suam coram extraneis legi faciat. Quod mihi non videtur esse faciendum, quia hoc quod vos pro charitate facitis, possunt quidam, quantum ad me est, vanae gloriae deputare. Ideoque coram extraneis antiquorum dicta legite, ex quorum auctoritate valeant qui audiant reformari.» (Lib. VIII, ep. 9.)
Item Joanni, subdiacono Ravennae, post multa: «Illud, inquit, quod ad me quorumdam relatione perlatum est, quia reverentissimus coepiscopus meus Marinianus legi commenta beati Job publice ad vigilias facit, non grate suscepi, quia illud opus non est populare, et rudibus auditoribus impedimentum [Col. 0226D] magis quam provectum generat. Sed dic ei ut commenta Psalmorum legat ad vigilias, quae mentes saecularium ad bonos mores praecipue informent. Neque enim volo, dum in hac carne sum, si qua dixisse me contigit, ea facile hominibus innotesci.» (Lib. XII, ep. 24.)
79. Quanta sane consideratione Gregorius, qui ad culmen regiminis humiliter pervenisse, ad hoc opus perveniens bene vixisse, bene vivendo recte docuisse, satis, ut opinor, monstratus est infirmitatem suam [Col. 0227A] cognoverit, in extremo libro Moralium manifestat, cum dicit: «Expleto itaque hoc opere, ad me mihi video esse redeundum. Multum quippe mens nostra etiam cum recte loqui conatur, extra semetipsam spargitur. Integritatem namque animi, dum cogitantur verba qualiter proferantur, quia trahunt extrinsecus, minuunt. Igitur a publico locutionis redeundum est ad curiam cordis, ut quasi in quodam concilio consultationis ad me ipsum discernendum convocem cogitationes mentis, 174 quatenus ibi videam ne aut incaute mala aut bona non bene dixerim. Tunc enim bene dicitur bonum, cum is qui dicit, soli ei a quo accepit, per id appetit placere quod dicit. Et quidem mala me aliqua, etsi dixisse non invenio, tamen quia omnino non dixerim, non defendo. [Col. 0227B] Bona vero si qua divinitus accipiens dixi, meo videlicet vitio minus me bene dixisse profiteor. Nam ad me intrinsecus rediens, postpositis verborum foliis, postpositis sententiarum ramis, dum ipsam subtiliter radicem meae intentionis inspicio, Deo quidem ex ea me summopere placere voluisse cognosco; sed eidem intentioni qua Deo placere studeo, furtim se nescio quomodo intentio humanae laudis interserit. Quod cum jam postmodum tardeque discerno, invenio me aliter agere quod scio me aliter inchoasse. Sic enim saepe intentionem nostram, dum ante Dei oculos recte incipitur, occulte subjuncta, et eam velut in itinere comprehendens, humanae laudis intentio assequitur: sicut pro necessitate quidem cibus sumitur, sed in ipso esu, dum furtim gula subripit, [Col. 0227C] edendi delectatio permiscetur; unde plerumque contingit ut refectionem corporis, quam salutis causa coepimus, causa voluptatis expleamus. Fatendum est igitur quod rectam quidem intentionem nostram, quae soli Deo placere appetit, nonnunquam intentio minus recta, quae de donis Dei placere hominibus quaerit, insidiando comitatur. Si autem de his divinitus districte discutimur, quis inter ista remanet salutis locus, quando et mala nostra pura mala sunt, et bona quae nos habere credimus pura bona esse nequaquam possunt? Sed hoc mihi operae pretium credo, quod fraternis auribus omne quod in me latenter ipse reprehendo, incunctanter aperio. Quia enim exponendo non celavi quod sensi, confitendo non abscondo quod patior. Per expositionem patefeci [Col. 0227D] dona, per confessionem detego vulnera. Et quia in hoc tam magno humano genere, nec parvi desunt qui dictis meis debeant instrui, nec magni desunt qui cognitae meae debeant infirmitati misereri, per haec utraque aliis fratribus quantum possum curam confero, ab aliis spero. Illis dixi exponendo quod faciant, istis aperio confitendo quod parcant. Illis verborum medicamenta non subtraho, istis lacerationem vulnerum non abscondo. Igitur quaeso ut quisquis hoc [Col. 0228A] legerit, apud districtum Judicem solatium mihi suae orationis impendat, omne quod in me sordidum deprehendit fletibus diluat. Orationis autem atque expositionis virtute collata, lector meus in recompensatione me superat, si, cum per me verba accipit, pro me lacrymas reddit.»
80. Hujus beatissimi Gregorii venerabile corpus, a Gregorio quarto sedis apostolicae praesule [Col. 0227D] Lege ducentos viginti quinque: nam Gregor. IV an. 827 sedere coepit. Aut legendum, ante an. fere 50. In Reg., post annos multos. post annos circiter quinquaginta translatum, ante novellum secretarium constructis absidibus, sicuti modo cernitur, [Col. 0227D] Plur. ed., sub altaris sui nominibus. Hunc errorem correxerunt Bollandiani: certe facile ex Mss. redarguendum. Caeterum praeter hanc translationem, aliam lege Saeculo IV Bened., Christi nono, quo sacrae S. [Col. 0228D] Doctoris reliquiae monasterio S. Medardi Suess., caput vero benedict. coenobio S. Petri vivi Senonensis cessisse referuntur. sub altari sui nominis collocatur: quo ejus anniversarie solemnitas cunctis certatim pernoctantibus veneratione gratissima celebratur, in qua pallium ejus, [Col. 0228D] Phylacteriorum nomine intellige crucem pectoralem Reliquiis refertam, quam gestari solitam refert Gregor. lib. XII, ep. 7; nunc lib. XIV, ep. 12. MABILL. et phylacteria, sed et balteus ejus consuetudinaliter osculantur. Quae sigillatim 175 [Col. 0228B] considerata, et antiquitatem viri, et mediocritatem habitus, et speciem regularis propositi signis perspicuis repraesentant. Nam in eo quod pallium ejus bysso candente contextum nullis fuisse cernitur acubus perforatum, sic ipsum circa scapulas obvolutum fuisse, non autem confixum dignoscitur, sicuti vetustissimis musivis vel picturis ostenditur. Quod autem reliquiarum phylacteria tenui argento fabricata, vilique pallio, de collo suspensa fuisse videntur, habitus ejus mediocritate demonstratur. Porro in exilitate baltei, quae unius pollicis mensuram numquam excedit, speciem propositi regularis olim a sancto Benedicto statuti, cujus ipse vitam describens, in dialogo regulam quoque laudaverat, eum servasse luce clarius manifestat, praesertim cum idem venerabilis [Col. 0228C] doctor Gregorius Graecam linguam nescierit, et sui monasterii monachos Benedicti utique regulis mancipatos in Saxoniam destinarit.
81. Siquidem quod Graecam linguam nescierit, ipse testatur in epistola Eusebio, Thessalonicensi episcopo, scribens: Lator praesentium Theodorus, Ecclesiae lector, ad sanctorum apostolorum limina veniens, dum homo (quippe ut novus) haberetur incognitus, Andreae monacho, qui ad sanctum Paulum inclusus fuerat, res et chartas quas detulit, ut re vera olim noto, innocenter deposuit, credens quod mens ipsius (sicut et nos ante putaveramus) cum habitu concordaret. Sed ille tantae pravitatis inventus est, ut si ejus stultitiae sub inclusionis specie paulo adhuc amplius licuisset, multorum animas malitiae suae falsitate [Col. 0228D] deciperet, et quaecumque potuisset non levia scandala generaret. Nam inter alia quae idem Andreas pessime cogitavit et fecit, eam quoque quam ad nos misistis, dum apud ipsum a praefato lectore esset deposita, infalsavit epistolam, ut quicumque eam legeret, vos nec catholica nec recta sapere evidenter argueret. Ex qua re contigit ut dum veritatem studiose quaereremus, ejus quae latebat iniquitas vulgaretur: et tanta in eo reperta sunt, quanta nec de [Col. 0229A] scelerato quocumque laico crederentur. Et quia inter diversa mala aliquos etiam sermones scripsit, atque eos ex nostro nomine titulavit, et suspecti sumus ne eos alicubi transmiserit, fraternitas vestra sollicitudidem gerat; et si quid tale repererit, eos exscindi et omnimodo faciat aboleri, ut quod imperitus litterarum et Scripturae divinae nescius, nostro, sicut diximus, nomine praenotavit, quorumdam animos non possit inficere. Nam nos nec Graece novimus, nec aliquod opus Graece aliquando conscripsimus.» (Regist. lib. XI, ep. 69.)
82. Quod vero monachi, qui a Gregorio in Saxoniam missi, sancti Benedicti regulae fuerint mancipati, 176 inter alia etiam illud ostendit, quod ex ipsius discipulis vix potest in illis partibus monachus aliquis [Col. 0229B] inveniri a quo non observetur tam in proposito quam in habitu regula Benedicti. Quapropter sicut constat Gregorianum monasterium a Latinitate in [Col. 0229C] An forte S. Andreae monasterium Graecis monachis concessum est a Stephano papa III, qui monachis itidem Graecis coenobium S. Dionysio Areopagitae sacrum a se erectum attribuit? Ut ut sit, illud S. Andreae asceterium Benedictinis, juxta Joan. Diaconi votum aliquando restitutum, tandem Camaldulensibus a Greg. XIII assignatum est. MABILL. Graecitatem necessitate potius quam voluntate conversum, ita fideliter praestolatur in Latinitatis cultum favente Domino denuo reversurum.
83. In cujus venerabilis monasterii atrio, jussu Gregorii, juxta [Col. 0229C] Est templum feminarum seu locus templi feminis destinatus, inquit Mabill. At Bollandus hic nymphaeum pro lavacro seu fonte accipit, quia nymphae aquarum deae erant. nymphium duae iconiae veterrimae artificialiter depictae usque hactenus videntur. In quarum altera beatus Petrus apostolus sedens conspicitur, stantem [Col. 0229C] Imago illa Gordiani quam Baronius in Annalibus [Col. 0229D] exhibet, quamque excudere curarunt qui Gregorii opera Vaticanis typis edidere, Gussanvillaeus, et nuper noster Mabillonius in Annalibus Bened. non videtur ea ipsa quam hic Joannes Diaconus describit. Ubi enim Petrus apost. Gordianum per manum dexteram suscipiens? Certe in istis iconibus visitur Gregorius medius inter Gordianum et Silviam qui ad eum tantisper faciem convertunt. De his imaginibus infra. Gordianum, regionarium, videlicet patrem Gregorii, manu dextera per dexteram nihilominus suscepisse. Cujus Gordiani habitus castanei coloris planeta est, sub planeta dalmatica, in pedibus caligas habens; statura longa, facies deducta, virides [Col. 0229C] oculi, barba modica, capilli condensi, vultus gravis. In altera vero mater Gregorii sedens depicta est Silvia, candido velamine a dextro humero taliter contra sinistram revoluto contecta, ut sub eo manus tamquam de planeta subducat; et circa pectus sub gula [Col. 0230A] inferior tunica pseudolactini coloris appareat, quae magno sinuamine super pedes defluat; duabus zonis ad similitudinem dalmaticarum, sed latioribus omnino distincta; statura plena, facies rotunda quidem et candida, sed senio jam rugosa, quam ipsa quoque senectus pulcherrimam fuisse significat; oculis glaucis et grandibus, superciliis modicis, labellis venustis, vultu hilari, ferens in capite [Col. 0229D] Matronalem appellat hanc mitram, ut forte eam distinguat a mitra sacrarum virginum, de qua vide notam 613 in lib. Sacram. col. 441 et 442. Mitra proprie erat muliebre capitis ornamentum; unde turpe erat viro mitram gestare. Hinc Aeneid. IV:
[Col. 0230B] 48. Sed et [Col. 0230C] Excusi, in absidicula. Apud Guss. et in plurimis [Col. 0230D] editis legitur etiam aurificis pro artificis. in absidula post fratrum cellarium Gregorius ejusdem artificis magisterio in rota gypsea pictus ostenditur, statura justa et bene formata, facie de paternae faciei longitudine et maternae rotunditate ita medie temperata, ut cum rotunditate quadam decentissime videatur esse deducta, barba paterno more subfulva et modica; ita calvaster, ut in medio frontis gemellos cincinnos rarusculos habeat, et dextrorsum reflexos; corona rotunda et spatiosa, capillo subnigro et decenter intorto sub auriculae medium propendente; fronte speciosa, elatis et longis, sed exilibus superciliis; oculis [Col. 0230D] Mabill., Gussanv. et alii, pupilla fulvis. Bollandus Mss. sequitur. pupilla furvis non quidem magnis sed patulis; subocularibus plenis; naso a radice 177 vergentium [Col. 0230D] In Reg. Germ., Bigot. et Utic., ciliorum. superciliorum subtiliter [Col. 0230C] directo, circa medium latiore, deinde paululum recurvo et in extremo patulis naribus prominente; ore rubeo; crassis et subdividuis labiis, genis compositis; mento a confinio maxillarum decibiliter prominente; [Col. 0230D] Ita optime Bollandus consentientibus Mss. Vatic., etc., Alii, et livido. Certe Joannes describit oris S. Gregorii colorem, antequam morbis assiduis mutatus esset, ut sequentia verba innuunt, nondum. . . . cardiaco. Ergo potius legendum vivido quam livido, quod nescio utrum in aliquo Mss. codice reperiatur. Aquilinus color seu aquilus ab aqua dicitur secundum quosdam grammaticos, et ab aquila juxta alios. Suetonius in Augusto: Nasum a summo eminentiorem . . . . . colorem inter aquilum candidumque. In Vita Virgilii, auctore Tiberio Donato, corpore et statura fuit grandi, colore aquilino. Color cardiacus est pallor contractus ex cardiaco morbo, seu ex languore stomachi; καρδία enim Graece non solum significat cor, sed etiam ventriculum [Col. 0231D] seu stomachum, maxime os ventriculi. De hoc morbo Horatius lib. II, satir. 3.
85. Ubi etiam tempore Petri archidiaconi, et [Col. 0231D] Ita Mss. At editi Joan. Oeconomi. Fortasse cum S. Andreae monasterium Graecis monachis cessisset, qui tunc ipsi praeerat nomine Graeco dicebatur ἡγούμενος, [Col. 0232D] hoc est praeses, praefectus monasterii. Infra c. 88 liquet hunc hegumenum, seu oeconomum, ut habent Excusi, monasterio praefuisse. Joannis hegumeni, Saturninus monachus dextra laevaque beati Gregorii effigies sanctorum apostolorum, quemadmodum modo videntur, depinxit. Quo scilicet loco nonnunquam divinitus candela succenditur, et in ejusdem similitudinis effigie pro regimine sui monasterii saepe beatus Gregorius praesentatur.
86. Nam ut pauca de multis contingam, Leonis Quarti pontificis tempore, cum Megistus, [Col. 0232D] Utic., Hostiensis episcopi. Ostiensis episcopus et apostolicae sedis bibliothecarius, eidem monasterio praesset, Joannes presbyter, ejusdem praepositus, cum quadam femina turpiter vivens, vehementissimo podagrae dolore correptus est, qui medicorum [Col. 0231C] manu cauteriatus per exustionis vulnus calcem coepit effundere. Quam restringere nullis artibus praevalens, in tantam desperationem perductus est, ut ab omni illius feminae visitatione desisteret, et illa sibi alterum sub eodem facinore copularet. Sed post annum presbyter ad pristinam sanitatem revertens, quamquam propositum sibi fuisset ut ulterius nullam contingeret, ad eamdem tamen misso nuntio, futuro die Dominico se redire professus est. Quo recepto, ubi suo desiderio votum quoque mulierculae convenire gavisus est, ad balnea processit. Unde revertens, tantum laetitiae potionibus et cantionibus se dissolvit, ut subrepente somno interesse nocturnis cum fratribus nunquam potuisset officiis. Eadem nocte cuidam presbytero et monacho beatus Gregorius in somnis [Col. 0231D] apparens, ait: Surge, et dic praeposito ut poenitentiam agens, peculium suum, quod eum aggregare non puduit pro peccato conscientiae suae, dispergat: 178 quia die tertia funditus exstinguetur a vita. Quod praepositus ut audivit, vehementer expavit. Et quia Gregorii mandato incredulus esse non poterat, poenitentiam coepit, cunctaque sua sanus distribuens, tanto febris ardore correptus est, ut, a diluculo diei [Col. 0232A] tertii usque ad horam tertiam cum ingenti fragore prae incendio linguam ab ore projiciens ultimum flatum protraheret. Quem presbyteri tam duriter laborare videntes, deputatis illic monachis, qui cum psalmodiis ejus exitum commendarent, ipsi pro eo omnipotenti Deo studuerunt solemnes hostias immolare. Sed monachi psalmodiam deserentes, non timuerunt inter se morienti fratri detrahere; cum ecce presbyteri a missarum solemniis circa horam septimam remeantes, Joannem presbyterum, quem incredibiliter cum morte luctantem reliquerant, levius se habere mirati sunt, cumque nominatim clamare coeperunt. Mox ille oculos, subridendo, concutiens: «Parcat, inquit, vobis Dominus, fratres: quare me sollicitare voluistis? Qui ab ipso hujus diei principio usque [Col. 0232B] nunc coram Christo praesidenti multis millibus angelorum cum diabolo ad judicium steti, et, adjuvantibus me sanctis Andrea et Gregorio, cunctis ejus objectionibus bene respondi. Sciatis autem quia monasterii sextarium, modium, libram, consuetudinem eleemosynarum et luminum, omnemque mensuram curiosissime Christo quaerenti usque ad scabellum pedum ejus portavi. Sed de una objectione, fateor, [Col. 0232D] Excusi, adstipulantibus Germ., Colb. et Reg., convictus erubui de me. convictus metui de qua nimium, sicut vidistis, laborando vexatus sum, et me adhuc liberare non potui. Cumque fratres de ea requirerent, ait: Non audeo dicere, quia quando vos me clamastis, et a sancto Gregorio redire jussus sum, ut vobis etiam de mensuris et consuetudinibus monasterii ponerem rationem, diabolus questus est, putans, quod me Pater [Col. 0232C] ad poenitentiam remisisset. Quapropter beatum Gregorium vadem dedi, ne commotam calumniam cuilibet revelarem. Illis magis imminentibus, et se pro eo deprecaturos Dominum promittentibus, ut causam fratribus revelaret, defunctorum quorumdam domos, et viventium merita proferebat, dicens: Iste dignus, ille indignus est. Rursus interrogatus, ad monachos, qui pridem secum remanserant, conversus est, dicens: Omnia in quibus mihi detraxistis, fratres, audivi, quamquam respondere nequiverim, et impedimentum mihi non modicum generastis, quia tam a vobis quam a diabolo sub uno tempore accusatus, nesciebam cui primitus calumniae responderem. Sed si quando quemlibet migrantem videritis, compatimini sorti communi, et nolite de eo judicare, qui ad tam districti judicis cum criminatore suo judicium [Col. 0232D] vadit.» His expletis, cunctos jubet abscedere, solum presbyterum qui sibi mortem praenuntiaverat secum tenens. Qui solus remanere pavescens, alterum secum retinuit, hortatus ut causam pro qua conflixerat saltem sibi pandere non timeret. At ille 179 vehementer ingemuit, et converso ad parietem capite, clamabat, dicens: «O Andrea, Andrea, hoc anno pereas, qui me pravo consilio ad periculum compulisti.» [Col. 0233A] E vestigio Zacharias medicus, qui anno praeterito ad suos, videlicet Sarracenos, apostatando reversus est, adfuit, tactisque temporibus, jurare coepit presbyterum ex eadem valetudine minime moriturum. Quem languidus ut audivit, cum ingenti animadversione repulit, dicens: «Fratres, jam omne corpus meum est mortuum, in extremis faucibus spiritum permissum retineo, continuo moriturus; tantum psallite, ut revideam angelos quos videbam, et innuens vobis ostendam.» Quibus orantibus, totus coepit tremere, pallescere, sursum desideranter aspicere: cum subito spiritus adventare conspiciens, revolutis terribiliter oculis, monachis innuit, et abscessit; eosque tanto terrore perculsos dimisit, ut multis noctibus soli jacere timuerint.
87. Eodem die sicut postea deprehensum est, eodemque [Col. 0233B] momento, quando presbyter moriens Andreae periculum fuerat imprecatus, idem Andreas, fundi Barbiliani, positi scilicet via Ostiensi, conductor, in lectulum decicit; in quo per multum temporis continuo languore correptus, ita totus emarcuit, ut omne corpus ejus particulatim videretur dissolvi. Cumque defluentibus carnibus consumi posset, mori autem non posset, uxor, quae foetorem vulnerum virique cruciatus jam sustinere non poterat, intellexit tanti languoris incommoda sine divinae ultionis sententia hunc nullatenus incurrisse. Quem flendo curavit inquirere, ut quoniam a moriente praeposito frustra vocari non poterat, quid cum ipso commiserat monachis revelaret, si forte Dominus ejus confessionem [Col. 0233C] recipiens, eum a tantis cruciatibus liberaret. At ille, cognoscens malum quod fecerat latere non posse, monasterii monachos convocari rogavit, eisque confessus est cum eodem praeposito quasdam monasterii chartulas rapuisse, ac receptis pretiis extraneis tradidisse, seque certum existere quia pro hoc flagitio mori non posset quousque hoc coram omnibus revelaret. Quod videlicet verum fuisse rei exitus evidenter ostendit. Nam mox ut tantum facinus cunctis innotuit, is qui dudum mori volens non poterat, inter verba suae confessionis efflavit. Quem idcirco Deus omnipotens diu cruciari voluit, mori autem, donec reatum suum confiteretur, non posse permisit, ut exemplo sui cruciatus ostenderet, quid consumptores rerum Gregorii de semetipsis utique sperare debuissent.
[Col. 0233D] 88. Ipsius quoque pontificis tempore, ejusdem Patris monasterio Athanasius praefuit, vir quidem charitate conspicuus et sui monasterii cautissimus executor. Qui cum saevientis inopiae tempus agnosceret, ne monachis necessitas fortassis incumberet, quadraginta pauperum, quos beatus Gregorius pasci semel in anno decreverat, refectionem subduxit. Quod impune se fecisse perpendens, etiam duodecim pauperum prandium totidemque denarios qui die depositionis beati Gregorii pro commemoratione duodecim ab eo quondam invitatorum, quorum tertius decimus angelum se esse professus est, consuetudinaliter pascebantur, [Col. 0234A] [Col. 0233D] In vulgatis, penitus intercipit. penitus interdixit: cum ejusdem 180 Quadragesimae tempore beatus Gregorius eidem presbytero cui supra et monacho in somnis apparuit, dicens: Vade et dic hegumeno: Quia diminuit consuetudinem, quam ego constitui, Dominus quoque ejus dies diminuet. Quod hegumenus ut audivit, primo quidem contremuit, post vero tanto minus credidit, quanto vitam suam longius cognoscebat extendi. Et ecce sub ipsis albis Paschalibus in oratorio sancti Severini cum fratribus vespertinis assistens officiis, ardere parietem vidit, quem fratribus exstinguere imperavit. Quibus hunc vinolentum credentibus, ipse tandem ferulam quam tenebat projiciens, manusque per parietem circumducens conabatur foris flammas exstinguere, quas constabat intima ejus depascere. [Col. 0234B] Denique ad hospitium rediens, tantae febris ardore succensus est, ut pervenire ad diem septimum nullatenus potuisset. Quia ergo dum consuluisse putavit se monachis, pauperibus nocuisse non timuit, ac per hoc quo se placare posse Gregorium credidit, prorsus offendit: frustra flammas parietis exstinguere voluit, quia tenacitatis suae flammas exstinguere recusavit.
89. Eodem nihilominus tempore post absidem oratorii sanctae Mariae semper Virginis oratorio sanctae Barbarae, ubi Gregorius laudes Domino celebrare solebat, conjuncti, daemon apparuit, sibique in antro, quod illic cernitur, hospitium faciens, nocturnis horis tanto crepitabat fragore, ut omnia fundamenta monasterii putaretur convellere. Nonnunquam equos [Col. 0234C] de stabulis auferens audiebatur tota nocte discurrere, quorum duos praecipitio demersisse probatus est. Cumque pavore tanti sonitus monachos a triclinio, in quo ad auram propter fervorem caumatis jacere solebant, penitus avertisset, unus eorum confisus in virtute Dei omnipotentis ante foramen decumbens, oratione facta, coepit dormire. Cui daemon in similitudine catti apparuit, eumque unguibus est aggressus discerpere. Quo monachus oratione repulso, identidem sopori se tradidit, cum subito daemon in similitudine cujusdam Aethiopis lancea minando apparuit, dicens: Ego quidem hinc vado, sed te vulneratum dimitto. Quo dicto, lanceam [Col. 0234D] Bigot., libravit. vibravit, monachumque sicut videbatur, in somnis percussit. Qui tantis clamoribus ejulavit, tanquam si revera percussus [Col. 0234D] exstiterit; accurrentibusque monachis, licet pavidus, quod viderat indicavit, et deinceps ibi ulterius daemonium non accessit.
90. Benedicti quoque pontificis tempore, Lucido Ficulino episcopo eidem monasterio praeminente, cum pestilentia faucium multitudo quotidie maxima deperiret, idem monachus, praeclusis faucibus, venit ad mortem, cui desperanti beatus Gregorius in somnis apparuit, dicens: Vis sanus fieri? At ille respondit se velle. Et beatus Gregorius: «Si mihi, inquit, promiseris ea quae tibi dixero fore dicturum, scito te esse sanandum; sin vero, citius moriturum. Cumque ille se dicturum tota certitudine promitteret, audivit: [Col. 0235A] Ito, denuntians Sabae, Joanni, Benedicto, Martino, Palumbo et Antonio monachis, Laurentio coco, Gemmoso carpentario, Accepto pistori, Andreae, Romano, et Leoni laicis, quoniam a crastino incipientes omnes [Col. 0235D] Mss., diatim . . . post quorum discessum. dietim se moriendo subsequentur. 181 Post quorum decessum denuntia, Lucidum epîscopum, qui tenet id monasterium, die septimo moriturum.» His dictis, monachum oscitare praecipiens, duos digitos in faucem conjecit, vulnusque disrumpens, ut excrearet injunxit. Ille tussiens, partem coagulati sanguinis in modum lapidis re vera projecit; et ab ipsis pene mortis januis liberatus, eadem nocte contra spem omnium matutinalibus hymnis interfuit. Mirantibus fratribus, sanitatis suae modum innotuit, quos quando et qualiter ex monasterii familia morituros praeviderit, [Col. 0235B] indicavit; de sola interim episcopi morte dubitando conticuit. Et e vestigio in cunctorum morti deputatorum auribus volans fama discurrit; et dum ex relatione monachi se morituros certo die cognoscerent, dispositis suis reculis, ita se in mortem secuti sunt, sicut fuerant in somnio nominati.
91. Cumque presbyter monachus Lucido episcopo tam dirum nuntium revelare timeret, tacere autem penitus non auderet, monasterio se tandem proripuit, et ad domum episcopi non longe a flumine Tiberi, [Col. 0235D] Utic., regiam videlicet juxta basilicam. regione videlicet juxta basilicam sanctorum Cyri et Joannis positam, somnium nuntiaturus accessit. Quem scilicet, ubi cum pontifice in palatio prandere cognovit, exspectans redeuntem, sacerdotalibus vestimentis indutum, colore fulgidum, valetudine quoque sanissimum, salutare curavit. Cui episcopus ait: [Col. 0235C] «Jam nunc in tota urbe pro divino [Col. 0235D] Bigot., Germ. et Reg.: habeberis. haberis, quia de his quos morituros praenuntiasti, solus unus remansit. At ille: Utinam sicut et ille quem vivere putas defunctus est, sic ipse qui hunc sequi praedictus est exiliret.» Cumque episcopus de eo tota curiositate requireret, et monachus dicere palpitaret, tandem ubi die sexto se moriturum cognovit, expalluit atque contremuit; resumptisque viribus, contra monachum frenduit; quem redire volentem retinuit. Interiora cubiculi pervagus penetravit; paulatim sibi fauces dolere persensit. Deinde sibi tacto pulsu, mox febris signa cognovit; monacho credidit; domum suam disposuit; ad monasterium cui praeerat, eisdem infulis redimitus quibus a patriarchio reversus fuerat, venit. Secunda feria cunctis tam subitam conversionem mirantibus, [Col. 0235D] monachicum habitum suscepit; et paulatim ingravescente molestia, sextae feriae diluculo subdormivit. Ac denuo suscitatus, apparuisse sibi sanctum Andream apostolum, seque circa horam tertiam vocandum esse, sibique praeceptum perhibuit, ut quia suae mortis exspectatione suspensi monachi, sancti Fabiani munia solita celebrare non poterant, mox corpus suum sepulturae traderent, acceptisque a se cereis ac thymiamatibus ad peragenda solemnia festinarent. Hora itaque tertia episcopus laetus defungitur, ut in ipsa vultus ejus laetitia, conversio ipsius [Col. 0236A] Deo fuisse placabilis cunctis videntibus monstraretur.
92. Eodem tempore germanus ejusdem monachi mentis insaniam passus est, ita ut humana consortia fugiens, multo tempore pervagus per cryptas solitarias, et coenosa monumenta discurreret. Cujus insaniae frater nimium condolens, quotidie sanctum Gregorium profusis lacrymis precabatur, ut sibi fratrem sospitem reddere dignaretur. Itaque 182 cum nocte quadam post hujusmodi fletus quiesceret, beatus Gregorius apparuit ei dicens: «Videns lacrymas tuas, suscepi orationem tuam; et ecce germanum tuum tibi hodie sanum reducam. Et hoc tibi signum, quia, statim ut dies illuxerit, jussu pontificis, presbyter qui hic inclusus est extrahetur.» Qui surgens [Col. 0236B] matutinali tempore fratribus indicavit. Forte tunc idem presbyter Campanus de loco [Col. 0236D] Utic., ad austro. qui Claustrum non longe a Terracina vocatur, a suis pro quodam crimine accusatus, in eodem monasterio tenebatur; et temporibus multis labentibus a suis accusatoribus, jam contemptus, a cunctis quoque suis fuerat in oblivionem deductus, cum nullum propinquum, nullum in Urbe cognitum habere potuisset, qui de eo pontifici suggessisset; et monachi quidem pro eo satagerent, sed proficiendi aditum non haberent, pontifex divinitus recordatus ejusdem, diluculo hunc ab ergastulo jussit extrahi, liberumque dimitti. Nec multo post monachi frater ita sanus reversus est, ut videretur hactenus in ejusdem Patris monasterio tanto fidelius deservisse, quanto se illius adminiculo meminit ad pristinam sanitatem remeasse.
[Col. 0236C] 93. Reverendae quoque memoriae Nicolai pontificis tempore, regimen ejusdem monasterii Zacharia civitatis Anagninae praesule, sicut hodie superest, procurante, fundum Barbilianum, cujus superius feceram mentionem, pro incolarum sceleribus daemon aggressus est; et in similitudine taurelli de pratis mugiendo ad domum recurrens, invisibiliter suis corniculis virum sentiebatur noctu percutere, bovesque a praesepiis extrahens, per contiguos campos et compita cursu velocissimo fatigare. Cumque hoc diutius faceret, crebroque rusticis noxius immineret, hujusmodi percussionibus Saxulum quemdam ejusdem praedii conductorem affligendo disperdidit. Deinde bubulcos aggressus, tanta caede perdomuit, ut intra trium mensium spatium neminem illic praeter unum tantum [Col. 0236D] [Col. 0236D] Reg., Germ., Utic. et Bigot., caucum ursulum Colb., cocum ursulum. Ursellum nomine, quem similiter affligebat, reliquerit. Qui Romam veniens, dum tantae cladis periculum fratribus indicaret, interrupto sermone monasterii portis egressus est, et obstupescentibus monachis nonnisi mane facto reversus est. A quibus curiose discussus, quonam se pridem tam subita velocitate proriperet, confessus est, dicens: «Dum vobis insaniam daemonis revelarem, taurellus adfuit, anterioribusque pedibus me complectens, ac suis corniculis tundens, ante se coepit minare, et tota nocte me subire muros coegit et arbores. Cumque [Col. 0237A] novissime per pontem me conaretur demergere, de complexibus ipsius exilui, eumque toto conamine fugiens, ad portas quas Euthymius hegumenus fecerat monasterii hujus perveni; quas clausas inveniens, ambabus manibus ambos ejus annulos apprehendi; et dum ab eis me luctaretur divellere, quidam calvus pontifex obliquo latere se inter portarum rimas excutiens, ferula caput taurelli percussit, eumque in fugam compellens, me ab illius [Col. 0237D] Iidem, excepto Reg., persecutionibus. percussionibus liberavit.» Ergo dum incolae deperissent, et nullus ibidem habitator accederet, ac per hoc monachi pro desolatione loci satagerent, cuidam eorum Gregorius in somnis 183 apparens jubet, ut si daemonem a monasterii fundo voluissent depellere, ab oratorio sanctae Martinae usque ad oratorium sanctae Mariae [Col. 0237B] ibidem in domum Dominicam constitutum, fratres cum litaniis aquam spargentes exorcizatam procederent. Quo facto ita daemon ab omni monasterii possessione repulsus est, ut postea per confinii limites ore, naribus atque oculis flammas ejicere, porcosque cogere a subulco notatus sit, sed intra fines monasterii nunquam intrare permissus.
94. Alio quoque tempore Theutgaudus quondam Trevirensis episcopus, qui cum Guntario, Agrippinae Coloniae episcopo, a reverendae memoriae Nicolao fuerat sacerdotali privatus officio, liberalitate Hadriani pontificis in eodem monasterio mansionem suscepit. Cui beatus Gregorius in somnis apparens, maximum terrorem quo de suo monasterio concitus egrederetur incussit. Ille perpendens visum fuisse [Col. 0237C] phantasticum, oratione facta rursus dormire coepit. Cui Gregorius pontificali habitu redimitus apparens: «Nonne, inquit, dixi tibi, ut a monasterio meo, quod in rebus propriis per invocationem sancti Andreae apostoli Domino dedicavi, recederes, quia diversorium fieri nullo modo licuisset?» Cumque Theutgaudus hospitandi sibi licentiam suscepisse se a pontifice respondisset, Gregorius ait: Et tu qui petisti, et ille qui dedit, utrique contra Deum fecistis, cujus vindictam citius incurretis. Evigilans Theutgaudus intremuit, et facta oratione sopori se reddere voluit, cum repente venientium sonitum audiens vehementer expavit, seque dormire simulavit. Appropinquans ergo Gregorius sanctum Andream apostolum per dexteram tenens, praecepit subdiacono qui se praeibat [Col. 0237D] cum lumine, dicens: «Corripe illum. Qui dum correptus in lectulo clausis oculis resedisset, Gregorius ait: Aspice in nos. Intuitus eos Theutgaudus magis intremuit, eumque sibi taliter comminantem audivit: Quia secundo commonitus, verbis oris mei credere noluisti, et me tua inobedientia adeo provocasti ut nunc apostolum Dei huc fatigare studuerim, scito cognoscens quia nisi hodie ab hoc monasterio meo recesseris, futura hebdomada cum tuis omnibus vita privaberis. Si vero recesseris, ab hac quidem momentanea [Col. 0238A] sententia liberaberis; sed neque tu, neque aliquis hic tecum degentium suam patriam revidebit.» Mox Theutgaudus lectulo se proripuit, et primo suis, deinde monasterii monachis, postremo quibuscunque potuit somnium revelavit. Et quia aliud hospitium citius a pontifice impetrare non potuit, apud Sabinos consedens, eodem anno cum suis omnibus vita privatus est.
95. Eodem quoque tempore Suppo, Piceni comes, ibi applicuit, qui monachis quidem plurimam [Col. 0237D] Dapsilitas, dapsilis, voces sunt scriptoribus mediae maxime aetatis familiares: Dapsilitas liberalitatem, dapsilis largum significat. De his fuse Cangius in Glossar. dapsilitatem ostendit, et in rebus tam venerabilis monasterii usurpationem suorum prohibuit. Hujus familiaris quidam, nomine Faraldus, existens, siquando Suppo ad palatium processisset, fornicarias illuc, detestantibus monachis, non verebatur inducere, [Col. 0238B] atque cum eis comessationes et saltationes illicitas celebrare. Idemque noctis principio secessum petens, a spiritibus immundis in aere per capillos appensus est; cumque 184 tota nocte pendens vocis officium non haberet, matutinalibus horis beatus Gregorius ei videndum se praebuit, dicens: «Inimice Dei, non sufficiunt tibi alia mala quae in meo monasterio pervicaciter operaris, insuper scenicas meretriculas in claustro monachico tanquam in theatro conducis. Crede mihi, hoc anno peribis.» Tunc ille magnis coepit viribus poenitentiam supplicare, et de caetero plenam correctionem promittere. Continuo Gregorius jussit eum dimitti; qui ad terram decidens, quia corrigi noluit, eodem anno veram fuisse Gregorii sententiam moriendo probavit.
[Col. 0238C] 96. Ejusdem comitis homo sub alio tempore Indulfus vocatus est. Cui dum cocus pro comparandis lignis denarios peteret, nullo modo potuit impetrare; sed nefario jure percepit licentiam, [Col. 0238D] San. Germ., Reg., Colb., Utic. et Big., ut regias fenestras. Attegiae sunt aediculae et casulae. Vide Cangium. Juvenalis Sat. 14: Dirue Maurorum attegias. ut attegias, et fenestras, et vicini dormitorii tabulas aggressus diriperet, earumque ignibus sibi prandium praepararet. Cum sequenti nocte idem Indulfus ad secessum pergens, cur monasterii tabulas tam petulanter incendi praecepisset, a quodam sene discussus est. At ille more Gallico sanctum senem increpitans [Col. 0238D] Vox Gallica fol vel fou, cujus antiquitas ex hoc loco demonstratur. follem, ab eo quidem virga leniter percussus est; sed vir superbus tanto pondere lapsus est, ut semivivus humi decumberet. Eodem momento sub eadem specie cuidam clerico foris dormienti idem senex apparuit, dicens: «Surge, et dic comiti ut ab hoc meo monasterio, in [Col. 0238D] quo diversorium fieri omnino non licet, antequam me ad iracundiam provocet, salvus recedat. Ecce ego familiari ejus mihi obnoxio, quem videlicet percussum anto secessum dimisi, congruam medelam diffundam.» Quem quis esset clericus requirens, ipsum se esse perhibuit, qui ex pictura quae ejus lectulo praeminebat agnosci facile potuisset. Statim clericus surgens lumen arripuit, et ex picturae similitudine sanctum Andream apostolum sibi apparuisse cognovit. Itaque ad Indulfum jacentem perrexit, et eum [Col. 0239A] semivivum jam reperit. Quem magnis ejulatibus clamare incipiens, tam comitem quam cunctos qui sub eisdem domibus dormiebant miserabili vociferatione venire coegit, et in faciem jacentis aquam suffundens, per invocationem sancti Andreae apostoli tandem aliquando loqui fecit; atque cuncta quae sibi revelata fuerant cum eo pariter Comiti revelavit. Qui, die facto, monachos evocavit, quid contra sanctum Andream commiserit querelabundus inquirere coepit. At illi deletum dormitorium cocorum manibus ostenderunt. Cumque Deo devotus comes eos vellet supplicio subjugare, confessi sunt se illud aedificium Indulfi jussionibus delevisse. Pro cujus reparatione dum comes monachis argentum voluisset tribuere, Sergius, magister militum, restitit, promittens illud se pro eo [Col. 0239B] continuo melius refecturum. Mox comes humiliter a monasterii claustro secedens, ad domum Petri filii quondam Caroli cum omnibus suis concessit; neque ulterius in eodem monasterio hospitium sibi dari concessit. Indulfus vero in domo ejusdem Sergii, magistri militum, derelictus disperiit, sibique sanctum apostolum praevaluisse suo ipsius detrimento monstravit.
185 97. Nuper Dominicus quidam presbyter, Zacharia episcopo, de quo praefatus sum, Gregoriani monasterii curam gerente, praepositus exstitit monasterii; qui carnis fragilitate corruptus, Eupraxiam quamdam sanctimonialem a monasterio sancti Andreae apostoli, quod appellatur [Col. 0239D] Abest Clivus Scauri a nonnullis Mss. In German., Glibbus Scauri. Clivus Scauri, diripuit vel subduxit, et in regione septem viarum loco [Col. 0239C] qui dicitur Vipera, collocavit. Cui cum corrupta sanctimonialis, quia latrinam et furnum contiguum non habebat, crebro videretur esse molesta, infelix presbyter peccatum peccato connectens, ut meretriculae placere potuisset, beatum Gregorium non recusavit offendere. Cujus mirabilis, immo saluberrimi fontis ligna [Col. 0239D] Uticensis, tabulasque. tegulasque diripiens, secessum et furnum prostitutae feminae non erubuit fabricare. Quibus peractis, cum sequenti nocte jam securior a querelis lascivae mulieris in eadem domo dormiret, vidit duos quosdam terribiles cubicularios se ligatis manibus ad venerabile monasterium reducentes. Quos interrogans, cujus praecepto sibi talia facerent, audivit hoc Romanum pontificem praecepisse. Forte tunc Joannes, sanctae sedis apostolicae pontifex, contra Sarracenorum incursus littora peragrabat; cujus absentiae [Col. 0239D] ligatus presbyter recordatus, increpando subjunxit: Dominus papa pridie contra Sarracenos perrexit, et vos quomodo dicitis quod ipse me ligari jusserit, qui eum postea non vidistis? At illi dixerunt: Si Joannes papa hinc abiit, sanctus Gregorius hic remansit, [Col. 0240A] qui monasterii sui claustra solito more perlustrans, a te suum fontem reperit dissipatum, et nos ex ejus tegminibus tuae meretriculae furnum ac necessarium vidimus coopertum. Quod presbyter ut audivit, erubescens intremuit, eorumque violentia se [Col. 0239D] Cortis, court, courtil. Saepe in antiquis diplomatibus praesertim occurrit. Apud Martialem legitur lib. VII, epig. 30.
98. Quo scilicet hactenus libra omnisque mensura quam idem beatus Gregorius instituit cum modio reservatur, de cujus mensura si quis ad opus monasterii panes velit efficere, triginta et quinque fiunt, [Col. 0240D] Sangerm., Reg. et Bigot., singillatim. Utic., singulatim. singuli duntaxat trium librarum; si quis vero ad opus alterius, ad eumdem numerum nunquam pertingit. Quod cum praefatus Zacharias episcopus pro certo vellet addiscere, pro celebranda 186 festivitate beati [Col. 0240C] Andreae apostoli decem modiorum tritici mensuram pistoribus dedit; e quibus pro undecim modiis multiplicatos, obstupescentibus eisdem pistoribus, panes recepit. Qui utique sollicite prius dinumerantes, si superfluos aliquot invenissent, sibi proculdubio reservarent.
99. Sane quam frequenter beatus Gregorius tam illic quam in apostolorum basilicis, necnon in patriarchio nunc exhortans innoxios, nunc vero deterrens [Col. 0240D] Hic et supra cap. 96, obnoxius opponitur innoxio, et significat eum qui propter culpam ac reatum poenae est obligatus. obnoxios, in ipsa suae cognitionis effigie apparescat, quia nunc narrare non valeo, hic hujus operis, adminiculante Domino, terminum facio, et reliqua ejusdem Patris miracula post me doctioribus memoranda relinquo. Cujus nimirum venerabile meritum quousque mundi hujus orbita volvitur; ut cum Paulo viro disertissimo fatear, semper accipiet incrementum: [Col. 0240D] quia ipsius sine dubio gratiae adscribitur vel quod Anglorum Ecclesia nova semper sobole fecundatur, vel quod illius doctrinis [Col. 0240D] Abest a Mss., per orbem universum. per orbem universum multi per peccatum elongati ad Christi clementiam revertuntur, vel quod boni quique ipsius suasionibus [Col. 0241A] inflammati coelestem patriam desideranter inquirunt.
100. Ecce, studiose pontificum, jussionis tuae virtute coactus, dum quaedam gestorum beati Gregorii praedecessoris tui, Saxonum videlicet gentis apostoli, deflorare desidero, virum descripsi rhetoricum scriptor ignarus. Sed deprecor ut ea curiositate qua me dudum haec decerpere jusseras, ad omnium, sicut coepisti, facias pervenire notitiam: ut in eo quod sacro sancto vestro judicio placuisse me gaudeo, nulli penitus dijudicandus addicar, quin potius judicaturus inveniar. Siquidem nuperrime quando hunc quartum librum, cooperante Domino, claudere gestiebam, nocte qua Dominicae Resurrectionis dies venerabilis illucescebat, in somnis describens, quidam sub effigie cujusdam veteris insidiatoris palam videndum se [Col. 0241B] praebuit, et candidissima tunica simulque tenuissima, cujus nimirum raritate nigredo subterioris tunicae translucebat, sacerdotaliter insignitus mox propius adstitit, et inflatis buccis risum continere non potuit. Cui dum curulem praeparare cogitarem, hunc supra modum cachinnantem conspiciens, compellare videbar quamobrem nocturno silentio tam petulanter vir officii gravioris perstreperet. At ille, quia, inquit, tu scribis de mortuis quos viventes aliquando nunquam vidisti. Cumque ego tanto me veracius scribere, quanto incognitum facie, non autem incognitum lectione, sine ullo [Col. 0241D] Utic., favoris. livoris vel adulationis vitio retulissem, respondit: Tu, sicut video, quod voluisti fecisti; at ego quae facere potuero non cessabo. Haec dicens, lucernae flammas cujus lumine forte fruebar prorsus exstinxit; et lychnum totum quidem exstinguere non potuit; me tamen in tenebris constitutum ita perterruit, ut putarem me gladiis ab eo protinus jugulari. Cum post paululum desperanti mihi beatus [Col. 0242A] Gregorius, comitante secum dextrorsum reverendae memoriae papa 187 Nicolao, sinistrorsum vero, sicut mihi videbatur, Petro suo diacono, multo lumine clarificatus apparuit, dicens: Modicae fidei, quare dubitasti? Cui dum ego priori pavore perculsus respondere non possem, benevolus mihi pater Nicolaus latentem adversarium post cortinam, quae tunc meum lectulum circumdabat, digito manifestans: quia, inquit, hic invidus lucernae ipsius flammas quantum in se fuit exstinxit. Mox Gregorius manum diaconi, qua magnam facem tenere videbatur, arripiens, ejusque flammis os faciemque petulantis exurens, ad instar Aethiopis denigravit. Qua exustione ab ore petulantis parvissima scintilla descendens, candentem tunicam dicto citius conflagravit; sicque nigerrimus totus apparuit. Cumque diaconus diceret [Col. 0242B] satis adversarium denigratum, beatus Gregorius: Nos, ait, illum non denigravimus, sed nigrum fuisse monstravimus. 188 Deinde infortunium meum diversis consolationibus exhortatus, abcessit. Et facem quidem secum detulit, sed tanto lumine locum in quo dormiebam revera fulgentem dimisit, ut expergefactus, pueros ante me dormientes crebrius inclamarem; nec ante quidquam sub gravi sopore quoquo modo responderent, aut surgere potuissent, quam relictae lucis copia paulatim se subtrahens, penitus effluxisset. At de his Deus viderit: ego tamen divinae spei fiducia roboratus, quia Gaudericus, episcopus Veliternus, expostulat, ad clementem Romanae sedis antistitem, suffragante Domino, stilum convertam: quatenus qui continuis infortuniis tenuatus, amicis meis, a quibus utcumque sustentor, meritum rependere nequeo, saltem verba quae valeo minime denegasse cognoscar.
Vita S. Gregorii Magni
ARGUMENTUM.—1. S. Gregorii genus. Gordianus ejus pater.—2. Mater sancta Silvia.—3. Majores, inter quos sanctus Felix papa.—4. Amitae, inter quas sanctae Tharsilla et Aemiliana.—5. Fratrem habuit.—6. Quo anno sit ortus.—7. Ejus nomen quid significet.—8. Sancti pueri institutio.—9. Et studia. (An. 549.)
199 1. Gregorius cognomento Magnus Romae in [Col. 0242D] lucem editus est, parentibus non minus splendore [Col. 0241] Aniciorum videlicet, ut communis fert opinio; nec abnuit noster Mabillonius in Annalib. Bened. lib. VI, pap. 163. generis, quam morum integritate ac sanctitate illustribus. Gordianus ejus pater senatorii ordinis vir nobilissimus ac ditissimus, regionarius fuit; hoc est, ut ex Joannis Diaconi l. IV, c. 83, narratione conjicit eminentissimus Annalium Ecclesiasticorum parens, [Col. 0243A] ad annum 604, unus ex septem diaconis cardinalibus, qui dicti sunt regionarii, quod certis Urbis regionibus praeficerentur. At vero non ex solis diaconis regionarii constituebantur, sed etiam ex subdiaconis et ex notariis, posteaque, Gregorio Magno concedente, ex defensoribus. (Regist. l. VIII, ep. 14.) Verba Joan. Diaconi referam, ut quid ex illis intelligendum sit prudens lector statuat: In cujus venerabilis monasterii (S. Andreae) atrio, jussu Gregorii, juxta nymphium duae iconiae veterrimae artificialiter depictae, usque hactenus videntur; in quarum altera B. Petrus apostolus sedens conspicitur stantem Gordianum regionarium, videlicet Patrem Gregorii, manu dextera per dexteram suscepisse. Cujus Gordiani habitus, castanei coloris planeta est, sub planeta dalmatica, in pedibus caligas [Col. 0243B] habens. Quae sane vestimenta arguere videntur diaconum. Sed Ferrarius lib. I de Re Vestiaria, c. 38, censet promiscuum tunc fuisse planetae ac dalmaticae usum; idque luculenter probatur ex ipso Joanne Diac., dum inter vestimenta S. Silviae Matris B. Gregorii, planetam recenset, ut infra dicemus. Qua de re legendus doctissimus Joannes Mabillonius in Praefat. ad Tom. I Act. SS., § CVIII. Regionarium tamen fuisse Gordianum, et inter ministros basilicae S. Petri, aut Ecclesiae Rom. cooptatum, demonstrant tum Joan. Diaconi verba, tum B. Petri effigies, Gordianum dextra manu suscipientis. Ex eadem veteri pictura Joan. Diacon. (Cf. Paul. Diac.; Joan. Diac. lib. I, n. 1; Beda l. II, Hist. c. 1; S. Greg. Turon. lib. X Hist. c. 1) tribuit Gordiano staturam longam, [Col. 0243C] faciem diductam, virides oculos, barbam modicam, vultum gravem.
2. Silvia mater Gregorii mundo valedicens (utrum viro demortuo, an adhuc superstite, incertum) juxta portam basilicae S. Pauli apostoli, secessum sibi delegit; quo in loco vulgo dicto Cella nova conditum oratorium ejus nomini dicatum, adhuc sua aetate stetisse testatur Joan. Diaconus. Silvia enim in Sanctorum album est relata, ejusque nomen Martyrologio Romano inscriptum legitur ad diem tertiam Novembris. S. Silviam in S. Andreae asceterio depictam jussu S. Gregorii refert laudatus scriptor: Sedens, inquit, depicta est Silvia, candido velamine a dextro humero taliter contra sinistram revoluto 200 contecta, ut sub eo manus tanquam de planeta subducat. Reliqua [Col. 0243D] ad vestimentum et ornatum ejus pertinentia lege apud Joannem Diaconum lib. IV, c. 83. Ad formam ejus quod attinet: Statura ei plena, inquit ibidem, facies rotunda quidem et candida, sed senio jam rugosa, quam ipsa quoque senectus pulcherrimam fuisse significat, oculis glaucis et grandibus, superciliis modicis, labellis venustis, vultu hilari, ferens in capite matronalem [Col. 0243D] De mitra lege notam ad locum Joan. Diaconi laudatum. Mitrae proprie coronae sunt ex fasciis et orariis [Col. 0244D] compactae. ( Auctor vet. Etymolog. Graeci. ) Vide notam 947 ad lib. Sacramentorum. mitram. (Cf. Joan. Diac. l. I, n. 9.)
3. De Gregorii majoribus nihil certi nobis traditum, nisi quod de senatoribus primis, ut docet Gregorius, Turonensis episcopus (Lib. X Hist. c. 1) , coaevus scriptor, fuerit oriundus. Quibus verbis duplex [Col. 0244A] hic sensus aptari potest, scilicet, aut Gregorium ab antiquis senatus Romani proceribus, illis nimirum vigente republica rerum dominis, genus duxisse, aut ejus patres inter primarios sui temporis senatores locum obtinuisse. Felicem papam atavum suum fuisse testatur ipse lib. IV Dialogorum, c. 16, et homil. 38 in Evangelia.
Quis autem fuerit ille Felix, tertius an quartus, ambigitur. Joannes Diaconus quartum fuisse asserit, quem virum magnae in Christi Ecclesia reverentiae appellat; aitque basilicam sanctorum Cosmae et Damiani martyrum via sacra juxta templum Romuli venustissime fabricasse. Neque vero facile in animum inducere possumus Joannem Diaconum temere Felicem IV pro III pronuntiasse. Vitam S. Gregorii, hortatu [Col. 0244B] Joannis papae VIII, scribendam suscepit hic Rom. Ecclesiae diaconus, quam postea ejusdem summi pontificis auctoritate comprobatam publicavit. Omnia vetera monumenta inspexerat, summorum pontificum catalogos, acta, diaria evolverat. Stantem adhuc, qualem Felix papa eam construxerat, sanctorum Cosmae et Damiani basilicam, sollicitis oculis lustraverat, et ex nonnullis proculdubio vel inscriptionibus vel aliis certis argumentis deprehenderat, Felicem pontificem Gregorii atavum fuisse quartum nomine, non tertium. Et sane ante Baronii emendationem in Martyrologio Rom. legebatur Felix IV, aliundeque constat basilicam sanctorum martyrum de qua loquitur noster diaconus, non a Felice tertio, sed a quarto hujus nominis pontifice, fuisse aedificatam.
[Col. 0244C] Hanc Joannis sententiam eminent. card. Baronius impugnat, tum in Annotat. ad Martyrolog. Rom. die 25 Februarii, tum in Annalibus Eccl. ad an. 581, hac praesertim ratione, quod Felicem IV Samnitem fuisse constet, majoresque Gregorii Magni, Romanos. At quid vetat Felicem, etsi genere Romanum, in Samnitibus tamen ortum esse? Quanquam ipse Gregorius, aliquos e suis consanguineis Samnites fuisse satis innuere videatur, cum ait, lib. III Dialog. c. 26: Nuper in Samnii provincia quidam venerabilis vir, Mennas nomine, solitariam vitam ducebat, qui nostrorum multis cognitus, ante hoc fere decennium est defunctus. Caeteroquin magnatum assignare patriam non ita quandoque expeditum est, quia parentes ipsorum sive ob diversas quas pro utilitate reipublicae [Col. 0244D] obeunt provincias, sive propter varia multis in regionibus praedia quae possident, nulla fere in civitate fixam habent sedem. Sane extra Romanum agrum Gregorii proavos villas plurimas opimasque obtinuisse, inde liquet quod eorum heres Gordianus, amplissimum filio patrimonium in Sicilia reliquerit, ex quo postea sex monasteria in eadem insula, non solum construxerit, ut infra dicetur, sed etiam munificentissime dotaverit. Ruit etiam tota hujus argumenti moles, si dicatur Gregorium ex genere paterno Romanum quidem fuisse; aliquem tamen ex ejus majoribus in Samnio habitasse, ubi Felicem susceperit.
[Col. 0245A] Unicus duntaxat nodus hic superest solvendus. Nimirum Felicis IV, qui auspicatus est pontificatum an. 526 et an. 529 ad coelum migravit, aetas vix sinit eum Gregorii atavum suspicari; quinque enim generationum gradus inter utrumque numerari deberent, etsi a Felicis obitu ad Gregorii ortum undecim tantummodo anni effluxerint et Gordianum abnepotem septennem saltem Felix vidisset.
Fateor equidem raro evenire ut pater filios usque ad quartam generationem propagatos, quod Felici datum fuisset, amplectatur; neque tamen id omnino impossibile, aut inauditum, vel etiam prorsus insolens est. Forsitan etiam atavus hic stricte pro patre abavi et avo proavi non est accipiendus, sed hac voce unus ex majoribus, non habita ratione gradus generationis, significari potest.
[Col. 0245B] Felix IV Ecclesiam ea prudentia et virtutum omnium laude gubernavit, ut Sanctorum fastis addi meruerit ad diem 30 Januarii. Eumdem honorem consecutus est Felix III, cujus natalis dies 25 Februarii celebratur.
4. De tribus amitis suis haec observatione digna commemorat sanctus Gregorius, tum lib. IV Dialog. c. 16, tum hom. 38 in Evangel.: Tres pater meus sorores habuit, quae cunctae tres sacrae virgines fuerunt: quarum una Tharsilla, alia Gordiana, alia Aemiliana dicebatur. Uno omnes ardore conversae, uno eodemque tempore sacratae, sub districtione regulari degentes, in domo propria socialem vitam ducebant. Pergit sanctus Doctor in describendo continuo Tharsillae et Aemilianae profectu, optatoque ad coelum transitu, invitante [Col. 0245C] maxime Tharsillam neptem suam ad lucis aeternae consortium S. Felice papa, occurrenteque charissimae sponsae Christo Domino. At contra, inquit Gregorius, Gordianae animus coepit a calore amoris intimi per quotidiana detrimenta tepescere, et paulisper ad hujus saeculi amorem redire. Quam curabant (piae sorores) blando quotidie redargutione corripere, atque a levitate morum ad gravitatem sui habitus reformare. Defunctis vero sororibus, oblita Dominici timoris, oblita pudoris et reverentiae, oblita consecrationis, conductorem agrorum suorum postmodum maritum duxit. Ecce omnes tres uno prius ardore conversae sunt, sed non in uno eodemque studio permanserunt: quia juxta Dominicam vocem, multi sunt vocati, pauci vero electi.
Gregorius alterius aut amitae aut materterae meminit [Col. 0245D] lib. I, ep. 39, scribens Anthemio subdiacono: Volo autem ut domnae Pateriae thiae meae . . . . offeras ad calciarium puerorum solidos viginti, et tritici 201 modios trecentos. Thia enim vox est a Graeco θεία, quod amitam vel materteram significat, derivata. Lingua etiam Hispanica tia idem sonat. Quonam casu extremam ad inopiam pateria nobilissima femina redacta fuerat, diu non est inquirendum, conflagrante tunc assiduis bellis universa Italia.
5. Gregorium fratrem habuisse, nullus qui ejus epistolas attente legerit in dubium revocabit; saepe enim in illis fratris sui mentionem habet. Libro I, ep. 44, Petro subdiacono scribit: Agimus autem gratias sollicitudini tuae, quia de causa fratris mei praecepi [Col. 0246A] tibi, ut argentum illius transmisisse debuisses. Lib. IX, ep. 98: Sed si tantum est, gloriosum fratrem nostrum, vel de episcopis unum . . . . subscribere faciemus. Eodem libro, ep. 102: Filius noster vir magnificus Occilianus . . . . puerum unum . . . . ex jure germani nostri ad eum noscitur perduxisse. Lib. X, ep. 51: Quae a glorioso fratre meo Palatino Patricio, etc. Denique lib. XIV, Ep. 2: De monasterio S. Hermae, quod . . . . a fratre nostro constructum est. De eodem loqui videtur Greg. Turon. (Lib. X, c. 1) , cum ait: Sed Praefectus urbis Romae germanus ejus (Gregorii) anticipavit nuntium. Nam germanus, etiam apud optimae Latinitatis scriptores, fratrem quasi eodem germine natum significat; hincque ab Hispanis Hermano frater dicitur et ab Italis Germano
[Col. 0246B] 6. Quo anno in lucem susceptus fuerit Gregorius conjecturis potius assequi quam rationum momentis statuere licet. Ut a notis ad obscuriora elucidanda perveniamus, constat ex antiquis monumentis ipsum diem extremum clausisse mense Martio an. 604. Morbis continuis potius quam senio confectus e vivis excessit sanctissimus pontifex. Nutrix ejus adhuc superstes erat, decem saltem annis antequam ipse vita cederet: quo tempore eam Rusticianae patriciae commendavit ep. 46 libri IV. Praeterea de podagra, de stomachi languore, ac de variis aliis infirmitatibus saepe conqueritur Gregorius; at de senii incommodis, nusquam; quod sane non leve suppeditat argumentum nondum ita provectae aetatis. His adde quae scripsit sanctus vir ad Januarium Caralitanum episcopum [Col. 0246C] ep. 1 lib. IX, pontificatus sui an. nono ante obitum quarto vel quinto. Nempe objurgare coactus hunc episcopum senem, pudore statim videtur cohiberi, sibique haec Apostoli ad Timotheum adhuc juvenem objicit: Seniorem ne increpaveris (I Timot. V, 1) . Ergo juniorem se tunc agnoscebat prae Januario, proindeque vix credi potest ipsum tunc sexagenario fuisse majorem; verum quid de sua aetate suis in Dialogis ipse doceat consulamus.
Lib. III, c. 11, Gregorius referens miraculum in S. Cerbonio Populonii episcopo factum, tempore quo Totila Gothorum rex, Merulis octavo ab urbe Roma milliario castrametabatur, id suis diebus contigisse observat. Totila, qui regnare coepit an. 541, Romam bis obsidione cinxit et expugnavit annis videlicet 546 [Col. 0246D] et 549. Prior obsidio in annum integrum protracta est, quo tempore Totila non longe ab Urbe distabat. Unde vero propius videtur tunc id accidisse quod narrat Gregorius, eique ac aliis Romae degentibus ea ratione facile innotuisse. Sex autem aut septem annos eo tempore saltem natus erat; neque enim quae nobis adhuc vagientibus gesta sunt, ea nostris diebus evenisse dicere consuevimus. His perpensis, referendum existimo S. Gregorii ortum ad an. 540. Vigilii papae tertium (si tamen ejus pontificatus anni a tempore quo in locum S. Silverii injuste exauctorati suffectus est computandi sunt), Justiniani Aug. decimum tertium, Vitigis Gothorum regis, quem Bellisarius capta Ravenna vinctum duxit Constantinopolim, quintum et ultimum.
[Col. 0247A] 7. Gregorii nomen, quod vigilantem sonat, Non sine magno quodam praesagio consecutus est, inquit Paulus Diaconus (num. 1) . Re etenim vera vigilavit sibi, dum divinis inhaerendo praeceptis laudabiliter vixit; vigilavit fidelibus populis, dum doctrinae affluentis ingenio eis quo tramite coelestia scanderent patefecit. Quanti fecerit vigilantiam sollicitudinemque Gregorius noster non obscure multis in locis aperit, maxime vero lib. XX Moral. num. 8: Electi quique, quandiu in hac vita sunt, securitatis sibi confidentiam non promittunt. Horis enim omnibus contra tentamenta suspecti, occulti hostis insidias metuunt, qui etiam tentatione cessante, vel sola graviter suspicione turbantur. Nam saepe multis grave periculum incauta securitas fuit: ut callidi hostis insidias non tentati, sed jam [Col. 0247B] prostrati cognoscerent. Vigilandum quippe semper est, ut mens continue sollicita nunquam relaxetur intentione superna, ne laboriosa deserens, in cogitationibus fluxis, quasi in quibusdam mollibus stramentis jacens, venienti corruptori diabolo mens se resoluta prostituat. Caetera omitto etsi ad Christianam vigilantiam suadendam exquisitissima.
8. De educatione et institutione Gregorii in puerili aetate nihil nobis compertum est; verum neque summa parentum pietas, neque filii sanctitas eximia, qui etiam in saeculo militans, mores suos ad exactissimam Christianae perfectionis normam componere satagebat, dubitare sinunt quin a teneris fuerit omnibus legis Evangelicae praeceptis innutritus, in omnium virtutum palaestra quantum ferebat aetas, imo [Col. 0247C] supra aetatem, exercitatus et edoctus. Cumque parvulorum educatio matrum potissimum sit provincia, juxta Paulum (I Tim. V, 10) , non immerito conjicimus S. Silviam hoc strenue officio erga suum Gregarium defunctam esse, omnesque Christianae matris partes in ipso instituendo diligenter implesse. Qua vero arte ac industria excoli ad pietatem informarique debeant pueri nobiles maximeque regiae stirpis, Gregorius docet pulchre ad Theoctistam scribens lib. VII, ep. 26, cui ut charissimae sorori Mauricius Augustus dulcissima pignora sua crediderat, filios videlicet tradiderat educandos. Inter caetera eximia quae hac in epistola leguntur, haec maxime ponderanda et memoriae insculpenda: Verba, inquit, nutrientium, aut lac erunt si bona sunt, aut venenum si mala.
[Col. 0247D] 9. Quibus magistris ac doctoribus usus fuerit sanctus puer, ut ad tantum scientiae ac sapientiae culmen perveniret, penitus nos fugit. Litteris grammaticis, inquit Gregorius Turon. loco jam laudato, dialecticisque ac rhetoricis ita erat institutus, ut nulli in Urbe ipsa putaretur esse secundus. Linguam tamen Graecam minime calluisse, raro inter doctos humilitatis exemplo, profitetur ep. 32 libri VII. Juris eum fuisse peritissimum et consultissimum plurimae probant ejus epistolae, maxime libri decimi tertii 45. Eadem cum Gregorio Turon. tradit Paulus Diaconus, additque Romae hoc tempore potissimum floruisse [Col. 0248A] litterarum studia, nimirum, annitente praesertim magno Cassiodoro, qui in Italia jacentes litteras excitaverat, et celeberrimam in suo monasterio academiam instituerat, ut toto fere libro tertio ejus Vitae descripsimus. Notanda prae caeteris sunt haec Pauli Diaconi (Num. 1) verba: Inerat ei (Gregorio) 202 in parva adhuc aetate maturum jam studium, [Col. 0247] Id ipsum de seipso testatur. Ut mihi, inquit, senum collocutio esse semper amabilis solet. Dialog., lib. I, c. 9. adhaerere scilicet dictis majorum, et si quid dignum potuisset auditu percipere, non segniter oblivioni tradere, sed tenaci potius memoriae commendare. Hauriebatque jam tunc sitibundo doctrinae fluenta pectore, quae post congruenti tempore, mellito gutture eructaret.
Paulo concinit Joannes Diaconus, additque Gregorium fuisse arte philosophum (Lib. I, n. 1) . Quam vero philosophorum sectam sit amplexus, non aperit. [Col. 0248B] Ethicen ab eo maxime cultam fuisse nullus ignorare potest, nisi in operum ejus lectione fuerit peregrinus. Certe Christianorum Senecam eum libenter appellarem, nisi de illo satius videretur dicere, quod de Abraham Ambrosius: Magnus plane vir et multarum virtutum clarus insignibus, quem votis suis philosophia non potuit aequare. Denique minus est quod illa finxit quam quod iste gessit (Lib. I de Abrah. c. 2) .
Astrologiam divinantem aliasque curiosas et periculosas artes nunquam sectatus est. Contra mathematicos futura praedicere praesumentes insurgit hom. 10 in Evangelia num. 4 et 5. Quod autem ait Joannes Sacrisburiensis lib. II de Nugis Curialium c. 26 et lib. VIII c. 19, cum non solum mathesin ab aula recedere jussisse, sed etiam Bibliothecae Palatinae [Col. 0248C] in cujus archivis recondebantur omnium disciplinarum libri, zelo intempestivo ignem admovisse, ut major esset sacrae Scripturae auctoritas, et in ea legenda flagrantius studium; id plane inter nugas et aniles fabulas rejici debet. His virtutibus ornatus, his excultus studiis Gregorius, mox ad praecipuas. Urbis, senatus, reipublicae dignitates viam sibi aperuit. Quia vero pars magna fuit eorum quae aut in imperii aut in Eccclesiae administratione gesta sunt dum viveret, qualis tunc fuerit utriusque status, maxime in Italia paucis exponendum.
ARGUMENTUM.—1. Ecclesiae status.—2. Et imperii. Langobardi Italiam invadunt.—3. Gregorius fit praetor Urbis. Ejus praeturae tempus.—4. Quomodo in praetura se gesserit.—5. Frequentia de rebus piis colloquia ad monasticae vitae propositum eum accendunt. Quod diu [Col. 0248D] differt.—6. Septem aedificat monasteria.—7. Fit monachus. Quo in loco et tempore.—8. Quibus magistris. (An. 574.)
1. Dejecto S. Silverio papa, Vigilius ab anno 537 usque ad an. 554 vel 555 sedem Romanam occupavit, a Justiniano Aug., quo auctore ipsam invaserat, multa postea perpessus. Cum condemnationi trium capitulorum, ut imperatori obsequeretur, tandem consensisset, ab ejus communione secesserunt plurimi in Occidente, maxime Illyrici et Africae episcopi quod indigne ferrent tres episcopos Theodorum Mopsuestenum, Ibam Edessenum, et Theodoretum [Col. 0249A] Cyri, quos concilium Chalcedonense pro orthodoxis habuerat, condemnatos et reprobatos ab Orientalibus fuisse in synodo Constantinopolitana, quae quinta oecumenica vulgo appellatur.
Demortuo in Sicilia Vigilio Pelagius I successit. Quo tempore Istriae, Liguriae, Venetiarumque episcopi, habita synodo, cui praefuit Paulinus, Aquileiensis episcopus, pro causa trium capitulorum in apertum schisma eruperunt; Narsemque comitem tumultuantes coercere conantem, imbelli inanis excommunicationis fulmine percusserunt. Tot tantisque Italiae malis conflictatum Pelagium mors ad quietem aeternam vocavit an 559. Illi tamen undecim anni pontificatus et menses decem, in appendice ad Marcellini comitis Chronicon tribuuntur.
[Col. 0249B] Ejus successor Joannes III per annos 14 Ecclesiam rexit. Sedente hoc pontifice, Gregorius praeturam Urbis sapienter gessit, ut infra dicemus; verum quo anno coeperit, utrumve Justiniano, qui usque ad an. 565 pervenit, adhuc imperante, non liquet.
2. Reportatas de barbaris victorias, recuperatas plures imperii provincias, aliaque sub Justiniano praeclare gesta, in Vita Cassiodori magna ex parte attigimus. Immortales sane laudes consecutus fuisset Justinianus, si in rebus ecclesiasticis et theologicis sapere ad sobrietatem didicisset. At praeire volens episcopis, factus est erroris dux et magister, quos sequendo factus fuisset discipulus veritatis.
Ut Gothos ex Italia penitus expelleret imperator, Langobardos e Pannonia evocavit, belloque confecto, priores sedes, additis in mercedem praestitae operae quibusdam [Col. 0249C] urbibus, repetere jussit. At Italiae deliciis inescati, data postea redeundi occasione, statim advolarunt. Cum vero de ipsis deinceps frequentissime simus locuturi, eorum historia a prima origine breviter est deducenda.
E Scandinavia orti, quam utpote feracissimam belligerantium populorum, Jornandes officinam gentium, vaginam nationum, optime appellat de Rebus Geticis c. 4, in eam Germaniae partem quae Pomerania nunc dicitur prius commigrarunt, deinde in Pannoniam, licet ab Hunnis magna jam ex parte occupatam.
Langobardi, teste Paulo Diacono (De Gestis Langob. lib. I, c. 1 et 2) , a longa barba dicti sunt. Nam eorum lingua lang longam significat, et baert barbam. Quarum [Col. 0249D] vocum uti [Col. 0249D] Ut sunt Wodan seu Godan, quae significat Deum, Feld, patentes campos; Lama, aquam; Scala, pateram, Schilpor, armigerum; Marpahis, vel Marhais, equisonem, unde forte Gallica vox Maréchal; Fara, familiam. Omnia fere vocabula haec Germanica sunt: [Col. 0250D] explicantur autem ab Hugone Grotio Hist. Goth. Wandal. et Langob. pag. 574 et seq., quem consule, necnon Mabill. Analect. tom. II, pag. 422 et seq. et aliarum plurimarum apud Paulum Diaconum passim occurrentium affinitas cum Gothicis ac Germanicis vocabulis, Langobardorum originem non obscure demonstrat. Ducibus primum, dein regibus paruerunt. Ab Agelmundo, qui primus fuit, duodecim numerantur, usque ad Alboinum; quo imperante Italiam a Narse invitati invaserunt, anno 203 scilicet 568, ut ex duabus Gregorii epistolis colligitur. In priori enim scripta indictione tertia decima an. 595, quae est libri V, 21, ait: Viginti jam [Col. 0250A] et septem annos ducimus, quod in hac urbe inter Langobardorum gladios vivimus. In posteriori vero, scripta an. 603, indict. sexta, quae est 38 libri XIII: Qualiter, inquit, quotidianis gladiis . . . . . ecce jam per triginta quinque annorum longitudinem premimur, quae chronologiam nostram mire adstruunt.
Quantis autem rapinis, incendiis, caedibus Italiam fere totam devastaverint, idem Gregorius nos docet lib. III Dialog. c. 38: Mox effera, inquit, Langobardorum gens de vagina suae habitationis educta, in nostram cervicem grassata est, atque humanum genus, quod in hac terra prae nimia multitudine quasi spissae segetis more surrexerat, succisum aruit. Nam depopulatae urbes, eversa castra, concrematae ecclesiae, destructa sunt monasteria virorum ac feminarum, desolata [Col. 0250B] ab hominibus praedia, atque ab omni cultore destituta, in solitudine vacat terra; nullus hanc possessor inhabitat; occupaverunt bestiae loca quae prius multitudo hominum tenebat. Easdem clades deflet hom. 17 in Evangelia, et alibi. Non dissimilia narrat Gregorius alter Turon. testis coaevus lib. IV Hist. c. 38, ubi praesertim observat spoliatas a barbaris ecclesias, occisos presbyteros et episcopos, ut sane decebat gentem aut idolorum cultui adhuc addictam aut Arianorum impietatibus corruptam. Victoribus tota cessit Italia, si Romam, Ravennam, finitimaque ac maritima loca excipias. Ravennae totiusque Italiae tunc praefectus erat Longinus Narsi successor datus, qui primus exarchi nomen assumpsit.
Langobardorum furorem fugiens Paulinus, Aquileiensis [Col. 0250C] episcopus seu patriarcha (sic enim eum appellat Paulus Diaconus (Lib. II, c. 10 et 25) , quasi novum hunc titulum pro praemio conflati a se schismatis fuisset consecutus), Gradum insulam et urbem Forojulii, hostibus, quod navibus carerent, inaccessam se recepit; ubi expleto 12 episcopatus anno mortuus Probinum habuit successorem.
Alboinus, scelerum et singularis immanitatis qua uxorem coegerat cranio patris, quem ipse occiderat, uti pro poculo, poenas dedit ipsius uxoris artibus interemptus. Clebo postea quem sibi regem elegerant, elapsis decem et octo mensibus etiam occiso, Langobardi a multis simul ducibus per decennium regi maluerunt.
3. Inter tot armorum strepitus et bellorum calamitates [Col. 0250D] Gregorius aliquandiu praetoris Urbani officio defunctus est; verum quo tempore magistratum hunc auspicatus sit aut deposuerit, non in promptu est statuere. Ipse testatur (Lib. IV, ep. 2) , se, dum praeturam Urbanam gereret, subscripsisse cum aliis nobilissimis viris cautioni seu promissioni, quam Laurentius Mediolanensis episcopus de tribus famosis capitulis ad sedem apostolicam miserat. Id contigisse an. 581, quo Laurentius creatus est episcopus fidemque suam contestatus est, asserit Baronius, ex Mediolanensium [Col. 0251A] pontificum indicibus, qui duodecim annos pontificatus Laurentio tribuunt. Cumque Laurentii obitum, Constantiique in ejus locum electi ordinationem factam fuisse an. 593, exploratum habeamus ex epistolis 29, 30 et 31 libri tertii, ut duodecim annos pontificatus Laurentii numeremus, ejus exordium ad an. 581 referri debet; consentiuntque, teste doctissimo annalista, omnes qui res Ecclesiae Mediolanensis prosecuti sunt, et ex ejusdem Ecclesiae monumentis episcoporum seriem texuerunt. Proindeque Gregorius nondum tunc, abdicata praetura, ad monasterii portum confugerat.
Sed hanc Baronii argumentationem evertit index archiepiscoporum Mediolanensium ex veterrimis illius Ecclesiae tabulis a nostro Mabillonio editus, ex quo post [Col. 0251B] Frontum seu Frontonem Laurentius episcopus sedit annos novemdecim, menses septem; obiitque duodecimo Kalendas Septembris (Mus. Ital. tom. I, pag. 111) ; quos annos, inquit Mabillonius, si ex nonagesimo tertio Constantius ei suffectus est, detraxeris, anno 574, Laurentii creationem, adeoque ejus cautionem ad Romanum pontificem missam, cui Gregorius praetor subscripsit, admittas necesse est. Huic sententiae, ait idem Mabillonius, subscripsere Bollandiani socii in vita S. Gregorii; ubi tamen incaute post Baronium, Gregorium praefecturam gessisse dicunt, quamvis in omnibus codicibus manu exaratis sive Epistolarum sive Vitae a Joanne Diacono conscriptae, legatur praetor, et praetura, non praefectus, et praefectura.
4. Praetor Urbanus, ut jus in Urbe diceret, creatus est. Penes eum erat omnis publici privatique juris [Col. 0251C] potestas; adeo ut novum jus condere, et vetus abrogare posset. Ut auctoritate, sic dignitatis apparatu et insigniis, consulibus pene par videbatur. Primus qui praeturam obtinuisse in Urbe memoratur, fuit Furius Camillus, Romanorum suae aetatis clarissimus, qui multoties patriam suam in libertatem vindicavit. Quid in hac amplissima dignitate gesserit Gregorius, ignorari a nobis voluit; conjicitur tamen ex morum probitate, juris peritia, judicii maturitate, strenuitate, vi indefessa in laboribus et negotiis, denique ex tot tantisque animi dotibus quibus magis quam purpurae splendore praefulgebat, eum optimi praetoris partes omnes obiisse: unde singularis ille amor quo Romani cives ipsum prosecuti sunt, quique maxime in ejus ad pontificatum electione enituit. Itaque haud [Col. 0251D] dubie suo tum exemplo docuit quod postea scripsit ad Justinum Siciliae praetorem: Nulla vos lucra ad injustitiam pertrahant, nullius vel minae, vel amicitiae ab itinere rectitudinis deflectant. Quam sit vita brevis aspicite, ad quem quandoque ituri estis Judicem, qui judiciariam potestatem geritis, cogitate. Solerter ergo intuendum est, quod cuncta lucra hic relinquimus, et solas dispendiosorum lucrorum causas nobiscum ad judicium deportamus. (Regist. l. I, ep. 2.)
Ut consuetudini et dignitati morem gereret Gregorius, serico contectus ac gemmis micantibus solitus era per Urbem procedere trabeatus, inquit alter Gregorius Turon., a quo haec ipsa verba mutuatus est Paulus Diaconus (Num. 2) . Verum sub saecularibus pompis, [Col. 0252A] non saeculo sed Christo militabat; inter illos reges et consules terrae proculdubio numerandus, qui, ut loquitur Job, aedificant sibi solitudines (Job. III, 14) . Quem locum exponens noster Gregorius lib. IV Moral. n. 58 et 59, seipsum dum praetor sederet, adumbrasse videtur: Solitudines, inquit, quippe aedificare, est a secreto cordis terrenorum desideriorum tumultus expellere, et una intentione aeternae patriae in amorem intimae quietis anhelare. Bene autem hi qui sibi solitudines construunt, etiam consules vocantur: quia sic in se solitudinem mentis aedificant, ut tamen in quo praevalent, aliis per charitatem consulere minime desistant. Et libro XXX, num 52: Si prematur, inquit, 204 aliquis popularibus turbis, et tamen nullos curarum saecularium tumultus in corde patitur, non est in Urbe, sed solitudinis quiete fruitur.
[Col. 0252B] 5. De illo sane ita scribit Paulus Diaconus: Hic in annis adolescentiae, in quibus solet hujusmodi aetas saeculi vias ingredi, Deo coepit devotus existere, et ad supernae vitae patriam totis desideriis anhelare. Vix quidem annum vigesimum attigerat, cum frequentibus collocutionibus a beato Constantino, S. Benedicti discipulo ejusque in monasterii Casinensis regimine successore, qui anno circiter 60, supra 500, obiisse legitur, jam omnia pene quae de eodem S. Benedicto scripsit toto lib. II Dialogorum perfecte didicerat, ut ipse Gregorius testatum reliquit in laudati libri Dialog. praefatione; unde intelligas quae fuerint nobilissimi hujus juvenis studia. De eodem argumento, scilicet de S. Benedicti vita, frequenter etiam colloqui solebat cum Valentiniano, qui annis [Col. 0252C] multis monasterio Lateranensi praefuit; cum Simplicio, qui S. Benedicti congregationem post eum tertius rexit; et cum Honorato, qui Sublacensi monasterio praeerat; jamque tunc ad arctioris et perfectioris vitae propositum accendi videbatur.
At conceptum vitae monasticae desiderium implere diu distulit, utilem se suis concivibus existimans, meliusque putans saeculari habitu contegi, sub quo specietenus tantum saeculo militare sibi persuadebat, quam exteriorem cultum mutare. Postea tamen pius praetor, cum intimos animi sensus explorare scrutarique saepe consuevisset, animadvertit tandem, coelesti lumine illustratus, inolita se vitae saecularis consuetudine devinctum mundique blanditiis irretitum, in ipsis relinquendis moras nectere, neque corpore tantum, [Col. 0252D] ut falso putaverat, sed ipso mentis affectu in saeculo retineri. Cuncta itaque sollicite fugiens portum monasterii petiit, et relictis quae mundi sunt, ex hujus vitae naufragio nudus evasit, ut ipse scribit ad Leandrum in epistola quam libris Moralium praemisimus statim ab exordio.
6. Antequam autem saeculo nuntium remitteret, In rebus propriis sex in Sicilia monasteria congregavit, ut loquitur illorum temporum scriptor Gregorius Turon. (Lib. X, c. 1) , septimum infra urbis Romae muros instituit, quibus tantam delegans terrarum copiam, quanta ad victum quotidianum praebendum sufficeret, reliqua vendidit, cum omni praesidio ac pauperibus erogavit.
[Col. 0253A] Observet hic obiter studiosus lector, consilium munifici ac pii fundatoris non fuisse ut monachi proprio labore sibi [Col. 0253D] Ubi monasteriis non erant sufficienter assignata praedia, quae monachis sufficerent ad victum et vestitum, haec Ecclesiae sumptibus suppeditabantur, ut colligimus ex Severi Sulpicii Dialogo III de S. Martino: Sed priusquam pondus illud (centum viginti librarum) monasterii limen attingeret, redimendis id captivis continuo deputavit (S. Martinus). Et cum ei suggereretur a fratribus, aliquid ex eo in sumptum monasterii reservare . . . . . NOS, inquit, ECCLESIA ET PASCAT ET VESTIAT; DUMMODO NIHIL USIBUS QUAESISSE VIDEAMUR. victum quaerere cogerentur. Et sane in omnibus epistolis in quibus de monasteriis instituendis agit, iis assignari vult sufficientes reditus ad vitae necessaria. Sex illa Siciliae monasteria enumerat post Rochum Pirrum Mabillonius Annal. Bened. lib. VI, pag. 164, et de iisdem deinceps saepe agit. Opes ad haec aedificanda et sufficientibus praediis dotanda necessarias, liberamque iis utendi facultatem consecutus fuerat Gregorius parentum obitu, si Paulo Diacono fides sit. Contra vero Joannes Diaconus scribit (Lib. I, n. 9) Silviam ejus matrem ipsi monacho legumina ministrasse. Locus ergo Pauli de solo Gordiano patre videtur accipiendus.
[Col. 0253B] Septimum quod in ipsis aedibus parternis construxit monasterium, celebre fuit coenobium [Col. 0254D] Verisimile est aliud fuisse Romae monasterium S. Andreae, et S. Luciae; alii, melius forsitan, S. Lucae. Singularis erat causa SS. Andream et Lucam in eodem simul cultu conjungendi; nimirum eodem die scilicet 9 Maii, eorum reliquiae translatae fuerant. Vide Hieronymum de Scriptoribus Eccl. in Luca. Hujus monasterii abbas fuit ille Probus qui condendi testamenti facultatem impetravit; quam vide ad calcem Epistolarum. Consule Annales Bened. lib. IX, num. 26, et lib. X, num. 6. S. Andreae ad Clivum Scauri, in quo ipse vitam amplexus est monasticam, Eucherium, Paulinum, Cassiodorum, aliosque plurimos patriciae ac senatoriae nobilitatis viros aemulatus. Hoc asceterium, postquam a monachis Benedictinis diu occupatum fuisset, Joannis Diaconi tempore Graecis monachis cesserat, forsitan Stephani III beneficio, qui etiam Graecis tribuit aliud monasterium a se constructum, et S. Dionysio Areopagitae dicatum; at Benedictinam regulam sequentibus tandem restitutum est a Gregorio XIII istud S. Andreae sanctuarium, et Camaldulensibus datum. De Gregorio sua Deo consecrante sat diximus; eumdem seipsum totam offerentem vitae monasticae [Col. 0253C] professione videamus. (Cf. Joan. Diac. l. VI, n. 82.)
7. Incongruum cuipiam fortasse videbitur pium virum in ipsa patria, in ipsa urbe quae ejus imperiis paruerat, secessum sibi tranquillamque stationem quaesiisse. At vero nullus erat in tota Italia locus a barbarorum armis et incursionibus tutior, ac proinde quieti aptior urbe Roma, propugnantibus eam sanctis apostolis, ut saepe suis in epistolis asserit sanctissimus Pater, et Langobardorum impetum retundentibus.
Ut vero quantum licebit assignemus quo tempore, quave aetate Gregorius monachum induerit, id factum subodoramur paulo post subscriptam Laurentii cautionem de qua supra num. 3, hoc est, anno 575, [Col. 0253D] cum quadragenario quinque annis esset minor. Sane plurima quae de se in monasterio degente narrat, aut quae aliunde ipsum gessisse novimus, infra a nobis ordine referenda, nos minime sinunt in sententiam Baronii descendere, qui vix eum in monasterio per [Col. 0254A] biennium integrum commoratum esse censet. Hujus autem opinionis fundamentum nutat, imo penitus subruitur, post vindicatos Laurentio pontificatus novemdecim annos. Neque enim alia ratione vir historiae ecclesiasticae peritissimus adeo contraxit tempus quo S. Gregorius in monasterio vixit, quam quod Laurentii in Ecclesia Mediolanensi episcopatum duodecim tantum annorum fuisse crediderit, ac inchoatum an. 581, quo emissam ab ipso cautionem a Gregorio adhuc praetore subscriptam asserit.
Etiamsi veteris monumenti a Mabillonio laudati de tempore episcopatus Laurentii, nulla haberetur ratio, certe ipsi Gregorio credendum est toties in monasterio vixisse diu se testanti, ut lib. V, ep. 48: Marinianum quem diu mecum didicere in monasterio [Col. 0254B] conversatum; et lib. III Dialog. c. 33, de Eleutherio: Diu mecum est in hac urbe in meo monasterio conversatus.
Doctissimi annalistae chronologia aliunde evertitur a Joanne Diacono, imo ab ipso Gregorio. 205 Dialogos ab eo scriptos fuisse an. 593 aut 594 probavimus in praefatione ipsis praefixa num. 18; in iis vero Dialogis cap. 47 libri IV, narrans felicem exitum quorumdam monachorum quos in monasterio convictores habuerat, ut expresse docet Joannes Diaconus (Lib. I, n. 19) , nec obscure colligitur ex Gregorii verbis, Meruli mortem ante annos quatuordecim contigisse asserit; ergo vel an. 579 aut 580, proindeque Gregorius an. 581, Romae praetor non erat. His rationibus trutinatis, eminentissimus cardinalis [Col. 0254C] Norisius Baronii chronologiam deserit in dissertatione historica de Synodo V, § 3, et nostram confirmat sententiam. Utque probet S. Gregorium diu moratum in monasterio, adducit hunc locum Dialog. lib. III, c. 33, ubi de Eleutherio abbate dicit: Diu mecum est in urbe, in meo monasterio conversatus.
8. Idem eminentissimus Annalium scriptor colligit (Ad an. 581, num. 8) ex lib. IV Dialog. c. 21, S. Gregorium habuisse in vita monastica institutorem Valentium seu Valentionem abbatem, cui successit Maximianus, Maximiano Pretiosus; post quem S. Andreae monasterio praefuit Probus. Itaque ex abbatum coenobii hujus catalogo expungit Hilarionem, quem Joannes Diaconus primum Gregorii patrem [Col. 0254D] doctoremque in monasticis institutis tradit; nisi dicamus Hilarionem alium non esse a Valentione, cujus mentio fit in praelaudato libri IV Dialogorum loco. Asserit autem Baronius Gregorium sub Maximiano abbate non militasse, quod diu non sit permissus in [Col. 0255A] monasterio degere, contra manifestum Joannis Diaconi (Lib. I, n. 6) testimonium cui infra suffragabimur. Nec dissimulandum doctissimum scriptorem adhuc falli, cum Pretiosum abbatem fuisse S. Andreae asserit ex lib. IV Dialog. c. 55, ubi Pretiosus non abbas sed praepositus dicitur. Neque etiam legimus cap. 21 ejusdem libri, Valentium fuisse Gregorii in vita monastica institutorem, cum de eo S. Doctor tantum dicat: Valentius qui post in hac Romana urbe, mihi, sicut nosti, meo quoque praefuit monasterio. Quod spectat ad Probum inter illos S. Andreae abbates a Baronio commemoratum, verisimile est alii S. Andreae asceterio ipsum praefuisse, ut jam monuimus supra in nota ad num. 6.
Itaque sic restitui debet abbatum S. Andreae series: [Col. 0255B] Hilarion, Valentius, Maximianus (qui tum cum Gregorius legatus creatus est Andriano monasterio praeerat), ipsemet Gregorius (qui ex sua legatione reversus monasterium suum rexit, ut infra videbimus), denique Petrus, quo sedente sanctus Doctor suos scripsit Dialogos. Verum ad graviorem nobis a Baronio motam, de monastico quod Gregorius sectatus est instituto, litem dirimendam jam veniamus.
ARGUMENTUM.—1. S. Gregorii monachatus indubitatus.—2. Monachi olim ut nunc veste peculiari insignes. Et tonsura.—3. Baronii de monastico S. Gregorii instituto sententia refellitur.—4. Et nostra adstruitur. Laudes a S. Gregorio datae vitae S. Benedicti et Regulae.—5. In ejus monasteriis observabatur.—6. Illius verba saepe usurpat.—7. Fuit etiam propagata in Valeria.—8. Adversariorum cavillationes refutantur.—9. Concilii [Col. 0255C] Duziacensis de Regula S. Benedicti testimonium.—10. Aliud invictissimum argumentum, a propagatione hujus Regulae per S. Gregorii discipulos.—11. Nonnullis objectionibus occurritur. (An. 575.)
1. Gregorium monachum fuisse nemo cordatus ac sanus negare potest, quod de se toties ipse clamat [Col. 0255D] Lib. IV, Dialogorum: quem ipse jam manachus monachum vidi, et in praefat. ad Dialog., ubi suam in monasterio conversationem describit. tum in Dialogis, tum [Col. 0255D] Num. 7, quem ipse jam monachus monachum vidi. hom. 12 in Evangelia, tum in [Col. 0256D] Portum monasterii petii, etc. praefat. ad libros Moral. seu epistola ad S. Leandrum, ubi texit historiam conversionis suae diu dilatae, quod exteriorem cultum mutare molestum ipsi foret, maxime cum sub saeculari habitu Deo se posse militare non dubitaret. Sed coelesti lumine afflatus moras rupit, monasterium petiit, et ex mundi naufragio nudus evasit. Idem de illo docet Gregorius Turonensis, mutataque pretiosa et micantia gemmis indumenta in vilem vestitum miratur.
[Col. 0255D] 2. Ex his satis innuitur monasticas vestes, uti nunc, olim etiam fuisse monachis peculiares; quo in probando non immorarer, nisi a nonnullis criticis injectos ea de re scrupulos viderem. Sane id luce clarius ex Gregorio demonstrari potest. Lib. VIII, ep. 5, scribit de militibus monasticae vitae candidatis: Juxta normam regularem debent in suo habitu per triennium probari, et tunc monachicum habitum Deo auctore suscipere. Ejusdem libri ep. 8: Nec projectis religiosis vestibus, ad saecularem reverti habitum. Ibid. ep. 9: [Col. 0256A] Projectis quas sponte assumpserat religiosis vestibus indumentis se laicis deturpavit. Lib. IX, ep. 114, habitum monachicum sacram vestem appellat. Idem conficitur ex hom. 10 in Ezechielem num. 8. Missa facio quamplurima alia testimonia, in quibus coacervandis frustra tempus tererem.
Ut singulari veste, ita etiam tonsura insignes erant monachi; quod S. Benedictus clare docet Regulae c. 1, de pseudomonachis, dicens: Mentiri Deo per tonsuram noscuntur. Id etiam liquido constat ex S. Gregorio lib. XI, ep. 50, ubi virum Agathosae, monachum ipsa renitente factum, reddi jubet, Etiamsi jam tonsuratus est; hoc est, etiamsi post probationem jam vestem mutaverit, et tonsuram monasticam acceperit. Lege quoque libri X ep. 24, tonsuram etiam [Col. 0256B] esse monachorum coenobitarum, non eremitarum, insigne apud Graecos, discimus ex [Col. 0256D] Et quod stupendum magis, inquit, qui, quod solitariae vitae insigne, detonsus fueras . . . promissam rursus comam alas in morem Eremitarum. Vide etiam lib. XI, ep. 50. Theodoro Studita lib. XI ep. 137.
206 3. His breviter et data tantum occasione observatis, expendamus Baronii de monastico S. Gregorii instituto sententiam, cujus auctorem fuisse non S. Benedictum contendit, sed S. Equitium; haud alia ratione quam prima primum S. Andreae abbatem Valentium ex provinciae Valeriae monasterio, in quo S. Equitii vigebat institutio petitum apparet, inquit, ex duplici Gregorii testimonio. Audiamus ergo S. Doctorem de se loquentem: Vitae venerabilis Valentius [Lege Valentio], qui post in hac Romana urbe, mihi, sicut nosti, [Deest meoque] monasterio praefuit, prius in Valeriae provincia monasterium suum rexit. Qua vi aut arte ex his verbis extundi potest Valentionem fuisse [Col. 0256C] primum monasterii S. Andreae abbatem, et institutorem? Quid hic de Equitio, Equitianove instituto, cui addictus Valentio fuerit? At, inquit Baronius, quaedam de S. Equitio Gregorius narrat, quae a Valentio suo abbate didicisse profitetur. Porro Valentius ea noverat, dum in monasterio S. Equitii degebat, quod solum celebre tunc fuisse reperitur in Valeriae provincia. Quasi vero in aliquo vicino seu Valeriae sive finitimae cujuspiam regionis coenobio degens, non potuisset nosse miraculum publica fama disseminatum.
Itaque prolatis a Baronio testimoniis nequaquam probatur Valentionem fuisse S. Equitii discipulum, ejusque instituti sectatorem, imo contrarium ex collatis [Col. 0256D] inter se duobus locis elicitur. Nam l. I Dialog., c. 4, Gregorius asserit Equitium post mortem discipulos suos tutatum esse contra Langobardos, atque a morte liberasse. At lib. IV, cap. 21, refert Langobardos e monasterio Valentionis abbatis duos monachos in ramis arboris suspendisse, qui eodem die defuncti sunt. Aliunde satis liquet, dum dicit Valentionem in Valeria prius rexisse suum monasterium, per suum, intellexisse monasterium non ab Equitio aut ab alio, sed ab ipso Valentione conditum; quo sensu suum semper dicit S. Andreae Romanum asceterium. Judicent ergo aequi [Col. 0257A] lectores utrum haec eminentissimi scriptoris argumenta persuadeant S. Gregorium non a proximis Casinatibus Lateranense monasterium incolentibus institutum suum accepisse, ut communis ante Baronium ferebat opinio, sed a longe positis in Valeria monachis; atque praeponderare debeant gravissimis rationibus quibus sanctissimum virum Benedictinae familiae vindicamus.
4. 1 o Constat ex [Col. 0257D] Cap. 2, num. 5. supradictis, Gregorio, longe antequam de S. Andreae monasterio cogitaret, nota fuisse S. Benedicti gesta, miracula, scripta, scilicet regulam. Quanti autem fecerit hanc Regulam prodit lib. II Dialog., c. 36: Scripsit, inquit, Monachorum Regulam discretione praecipuam, sermone luculentam. Regulae autem ab Equitio conscriptae nullibi meminit. [Col. 0257B] Interim sileo S. Gregorium fuisse vitae S. Benedicti admiratorem potius quam scriptorem, cui delineandae vix satis fuit integer liber secundus Dialogorum: nam alibi passim adhuc saepe in S. Benedicti laudes excurrit: de Equitio vero unico duntaxat capite 4 libri I loquitur. Quomodo ergo tanta de S. Benedicto ejusque legibus et institutis concepta existimatione, aliam sibi suoque monasterio quaesivisset regulam, vir monasticae perfectionis amantissimus, quam Regulam Monachorum discretione praecipuam?
5. Quando autem illam appellat κατ` ἐξοχὴν Monachorum Regulam, satis ostendit eam caeteris, si quae in Occidente jam receptae forent, esse anteponendam. De eadem proculdubio loquitur lib. XI, ep. 48, cum de Catello monacho scribit ad Urbicum abbatem: [Col. 0257C] Quia monachus non sit agnovimus; ex parva enim eulogia quam Bonus monachus accepit, partem petendo, contentionem facere in itinere minime timuit. Quod ex quanta amaritudine cordis descenderit, tua poterit dilectio scire, si Regulam Monachorum scire voluisset. Scilicet S. Benedicti Regulam, cap. 54, de eulogiis vel quibuslibet munusculis non accipiendis sine abbatis praecepto, et cap. 34, ubi murmurationis malum ante omnia praecipitur amputandum; caveturque ne occasione rerum necessariarum sibi procurandarum tantum vitium subrepat. Urbicus in monasterio S. Andreae, aut saltem in alio Siciliae S. Gregorii munificentia condito praepositus fuerat, ex ep. 6 lib. V, postea abbas monasterii S. Hermae apud Panormum, unius ex sex Gregorianis coenobiis, in [Col. 0257D] quibus ordinandis, auctoritate sanctissimi pontificis, velut praepositi generalis officium gerebat; quod vel ex laudata ep. 48 lib. XI liquet. Qua vero ratione Gregorius objicit Urbico et monachis ei subditis Regulam Monachorum seu Regulam S. Benedicti, hoc titulo deinceps in [Col. 0257D] S. Benedictus in concilio Rom. sub Bonifacio IV, an. 610, sex annis post S. Gregorii obitum, appellatur monachorum praeceptor, proculdubio propter Regulam Monachorum ab eo scriptam. Concilium Cloveshovense in Anglia an. 747, nomine Regulae [Col. 0258D] monasticae laudat Regulam S. Benedicti, cujus adducit ipsa verba ex cap. 58. Caetera omitto. Conciliis passim et apud ecclesiasticos scriptores designatam, nisi quia ejus praeceptis addicti erant? At si pro lege habebatur haec Regula in monasteriis Siculis a Gregorio conditis, quidni etiam in Andreano Romae coenobio?
[Col. 0258A] 6. Certe Gregorius ita Benedictinae Regulae assuefactus et velut innutritus videtur, ut ejus verba passim usurpet. Apud S. Benedictum congregationis nomine intelligitur monachorum coetus; eodemque sensu in Gregorianis Epistolis centies occurrit, ut ep. 48 lib. XI. Idem observavimus de voce utilitas sumpta pro rebus utilibus. Lib. X, epist. 32 et 61, officium divinum appellat, opus Dei, quod S. Benedicto familiare esse norunt, qui ejus Regulam legerunt. Eleganter S. Benedictus Reg. c. 64 monet abbatem, Oportere prodesse magis quam praeesse. Et S. Gregorius Moral. lib. XXI, num. 22, nec praeesse gaudent sed prodesse. Abbati praecipit S. Benedictus Reg. c. 64: Oderit vitia, diligat fratres; et S. Gregorius, epistola 12 lib. XI ad Cononem abbatem scribit: [Col. 0258B] Personas diligas, vitia persequaris. In Ep. 29 lib. XII S. Gregorius ait: Nam ad personam in priori loco positam respicit, quidquid a minori delinquitur; sane sanctum Benedictum imitatus qui Reg. c. 36, ad ipsum (abbatem) inquit, respicit, quidquid a discipulis delinquitur. Apud S. Benedictum responsum idem est ac negotium. Cap. 51: Fratres qui pro quovis responso proficiscuntur. Ita etiam apud S. Doctorem, maxime initio ep. ad Leandrum praefixae libris Moralium: Cum me illic sedis apostolicae responsa constringerent. Passim apud utrumque culogiae pro munusculis, solatium pro auxilio sumuntur. Non raro idem S. Legislator monasterii superiorem, priorem appellat, ut cap. 53. Ita etiam S. Gregorius lib. XXV Moral., num. 36, et saepe alibi. Hom. 10 in Ezech. num. 31 [Col. 0258C] legitur: Eo ipso zelo quo alios correxit, semetipsum convenit, et 207 erubescit immunda cogitare, quae se in aliis recolit correxisse. Idem fere legerat in Regula S. Benedicti c. 2: Qualis debeat esse abbas, duobus in locis, maxime in fine: Cum de admonitionibus emendationem aliis administrat, ipse efficitur a vitiis emendatus. In [Col. 0258D] Vide lib. VIII, ep. 15, et notam a, in qua concilii hujus fit mentio. Sidaciniam illam de missis publicis ab hujusce synodi aetis reseces; vix ab illa epistola 15 discrepabit. concilio Rom. III, habito an. 601, prohibens in monasteriis missas publicas celebrari, ne populi frequentia et mulierum accessu servorum Dei quies turbaretur, addit: Quod omnino nec expedit animabus eorum, quae totidem verbis habentur Regul. Bened. c. 66.
Verum in Expositione libri I Regum frequentius Regulae Benedictinae sententias et verba ipsamet adhibet; nec mirum, cum tunc abbas esset, atque his [Col. 0258D] homiliis suos alumnos ad monasticae vitae perfectionem erudiret. In praefatione ad hunc commentarium plurimos loquendi modos ex laudata Regula petitos, quos colligere curavimus, invenies; ex quibus hunc tantum locum nunc proferemus, sed adeo luculentum, ut ad probandum S. Gregorium beati Benedicti discipulum fuisse sufficeret: Quare, inquit, et ejusdem arctissimae vitae magister optimus, summae veritatis discipulus praecipit, dicens: Probate spiritus si ex Deo sunt; et item: Nuntientur ei dura et aspera per quae [Col. 0259A] itur ad Deum ut sciat ad quod intrat; quae cap. 58 Reg. totidem fere verbis exstant. Caeterum commentarium illum Gregorio vindicare et asserere hoc loco superfluum foret, cum id in praefatione praevia praestiterimus. Neque tamen inficias imus, aliqua esse a Claudio abbate addita; sed si velis quae ex Regula S. Benedicti deprompta sunt, Claudio tribuenda, idem superest argumentum de Benedictina Regula in monasterio S. Andreae recepta nostris adversariis dissolvendum. Nimirum hujus asceterii alumnus fuit Claudius, et sub abbatis Gregorii disciplina positus exceperat quae sanctus pater de libris Regum disseruerat et exposuerat, ut ipse testatur lib. XII, ep. 24. Si itaque Claudius S. Gregorii filius, sub Regula S. Benedicti in Andreano monasterio militarit, quid de patre sentiendum?
[Col. 0259B] 7. 2 o Jam vero ut ipsum opinionis Baronii fundamentum convellamus, probandum est in Valeria propagatam fuisse S. Benedicti Regulam; imo solam hic viguisse quando ea in provincia Valentio monasterium regebat. Id autem clare demonstratur ex epistola Fundani abbatis ad Simplicium, tertium a S. Benedicto Casinensis monasterii abbatem scripta; quam Mabillonius exhibet integram in praefat. ad Tom. I Act. Sanctorum, ac iterum propugnat Annal. Bened. lib. VI, num. 2. Summa epistolae est, eo tempore omnia Campaniae, Samniae, Valeriae, Tusciae, Liguriae, et aliarum Italiae provinciarum monasteria, dimissis peculiaribus Regulis, Benedictinam servare decrevisse. Hanc epistolam in codice manu exarato exploravit [Col. 0259C] Lucas Holstenius eruditus, bibliothecae Vaticanae praefectus, suoque calculo comprobavit. Eumdem codicem recensuit quoque Mabillonius, nec ullas fraudis notas observavit. Ergo paulo post S. Benedicti obitum monasteria etiam Valeriae, etsi fortasse prius ab Equitio instituta, sanctissimi Legislatoris Regulam sectabantur. Nec mirum ea coenobia, quibus S. Equitius nullam certam Regulam assignaverat, postea illam Monachorum Regulam discretione praecipuam assumpsisse. Imo potius miraculo proximum videretur, S. Benedicti Regulam, quae statim ac est condita, in duodecim monasteriis Sublaco proximis observata est, postea brevi temporis intervallo in Casinensi et Terracinensi coenobiis instituta, adhuc vivente S. Benedicto, in Sicilia et paulo post in Galliis disseminata, ab Hispanis expetita et culta; usque ad [Col. 0259D] tempora S. Gregorii in provincia Valeriae non longe a Sublaco dissita, incognitam et neglectam prorsus fuisse; ita ut sic arguere cum Baronio liceat: Valentio in Valeria monachus et abbas fuit; ergo a S. Benedicti legibus prorsus liber, alteri quam Benedictinae Regulae parebat.
8. Scio Gallonium opinionis Baronii assertorem, de epistolae Fundani abbatis sinceritate dubitasse, quia Bernardi et Hugonis nomina, hoc, inquit, saeculo ignota in ea deprehenduntur. At Bernardi nomen hac in epistola non magis exprimitur quam vel Bartholomaei, vel Barnabae, etc. Cum vocis decurtatae littera [Col. 0260A] B tantum observetur. Quanquam hoc nomen Bernart, a lingua Gothorum non multum abhorrere videatur, in qua multa reperiuntur desinentia in hart, quorum [Col. 0259D] Ea lege tom. II Analect. Mabill., p. 422. varia exempla exhibet Smaragdus abbas Commentarii in Donatum lib. II, cap. 10. Nec mirum, postquam Gothi diu Italiam occupaverunt, aliquos ex illa gente conversos in Italiae monasteriis, posteaque abbates factos. Et quidem VII saeculo inter episcopos Cremonenses unus recensetur Bernardus nomine, Italiae sacrae tomo IV. Quod spectat ad aliud nomen ut illo saeculo insolens a Gallonio notatum Hugo vel Ugo, videtur etiam Gothicam originem aut Theodiscam seu Germanicam redolere: nihil enim frequentius inter illas septentrionales gentes, quarum una origo est, occurrit, quam vocabula in God vel Goth [Col. 0260B] cadentia. Neque aliunde ob unam voculam debuit integram epistolam, in suspicionem fraudis adducere Gallonius, cum alioquin ipse primus ediderit ex Vaticano codice quosdam versus de nostro Simplicio, qui manifeste docent eum S. Benedicti Regulam propagasse in omnes. De his versibus, ut de toto hoc argumento, lege Mabill. tom. II Analect., p. 200 et seq.
9. 3 o Tametsi disputare non est animus de vulgato Sublacensi privilegio, quo aiunt S. Gregorium in synodo Regulam S. Benedicti confirmasse, observandamque monachis omnibus in Ecclesia Latina proposuisse: id certe a sanctissimo papa factum aliquando dubitare vix possumus, post luculentum illud concilii Duziacensis II ( An. 874) testimonium cap. 7: Eadem [Col. 0260C] Regula (S. Benedicti) sancto Spiritu promulgata, et laudis auctoritate beati papae Gregorii inter canonicas scripturas et catholicorum doctorum scripta teneri decreta est. Quod cum referri non possit ad cap. 36 lib. II Dialogorum (etsi enim Regula S. Benedicti hoc laudetur loco, nullum tamen ibi de ea decretum legitur), ea de re S. Gregorium in synodo edixisse pene constat. Accedit Bonifacii IV et concilii Rom. an. 610 auctoritas. Cum enim clericos inter et monachos de muniis ecclesiasticis orta esset controversia, Bonifacius et synodi Patres ex Regula S. Benedicti, utpote jam inter canonica scripta Ecclesiae statuto relata, litem finiendam 208 censuerunt, decreveruntque monachos a sacris ministeriis non arcendos: Neque enim, inquit pontifex, Benedictus, monachorum praeceptor, [Col. 0260D] hujus rei aliquo modo fuit interdictor.
10. 4 o Aliud superest argumentum, idque invictissimum, quod petitur ex promulgatione Regulae Benedictinae in Anglia per monachos Romani S. Andreae monasterii a Gregorio Magno missos; at illud alteri loco reservamus, opportuniusque pertractabimus, quando de Anglorum ad fidem Christianam conversione, illorum monachorum opera, erit agendum. Interim vero respondeamus quibusdam, quae solvenda supersunt, contra nostram sententiam hic assertam vel jam objectis, vel objiciendis.
11. Gregorius, inquies, quaedam ab Regula S. Benedicti plurimum dissona constitui Nam cum novitiorum [Col. 0261A] probatio vix ad annum integrum extendatur, juxta Bened. Regulae cap. 58, Sanctus Gregorius lib. X, ep. 24. scribit Fortunato, episcopo Neapolitano: Monasteriis omnibus fraternitas vestra districtius interdicat, ut eos quos ad convertendum susceperint, priusquam biennium in conversatione compleant, nullo modo audeant tonsurare. Ergo Gregorius Regulam S. Benedicti non erat amplexus, quam hac in parte improbavit. Respondeo S. Benedictum, etsi probationis novitiorum tempus ultra annum non protrahat, minime tamen vetare ulterius protendi; quapropter in plerisque congregationibus Benedictinis arctioris observantiae, fratrum conversorum probationi biennium impeditur, et monachi choro addicti aliquando justis de causis ultra annum probantur, illaeso S. Benedicti [Col. 0261B] ejusque Regulae honore. Cur autem S. Gregorius biennium exercendis explorandisque novitiis assignaverit in dioecesis Neapolitanae monasteriis, ipse docet his verbis: Pervenit ad nos Mauricium quemdam, qui nuper in monasterio Barbaciani conversus est, ablatis secum aliis monachis, fuga de eodem monasterio discessisse. Qua in re praedictum nobis Barbacianum haec praecipitatio vehementer accusat, qui temere saecularem hominem, et non ante probatum tonsuravit. Sane tot monachorum ante sufficientem probationem temere admissorum apostasia, ratio erat haud spernenda decernendi, ut deinceps per biennium exercerentur et probarentur, antequam professionem emitterent.
Opponunt etiam nonnulli cum cardinali Baronio [Col. 0261C] S. Gregorium prohibuisse suscipi in monasteriis adolescentes ante decimum octavum aetatis annum, ut constat ex ep. 50 lib. I. Id autem manifeste pugnat contra S. Benedicti Regulam, quae cap. 59 permittit etiam infantes libertatis et rationis expertes in monasteriis a parentibus oblatos recipere.
Respondemus illud Gregorii Magni decretum, non pro omnibus monasteriis, sed pro his tantum quae quibusdam in insulis Tyrrheni maris erant condita fuisse promulgatum; idque satis innuit sanctus pontifex dum ita scribit: Quia autem dura est in insulis congregatio monachorum, etiam pueros in eisdem monasteriis (insulae Eumorphianae) ante decem et octo annorum tempora suscipi prohibemus . . . . . hoc et in Palmaria, aliisque insulis te per omnia volumus custodire. [Col. 0261D] Causam igitur habemus cur adolescentes nondum maturae aetatis vetet suscipi, et monachos in his insulis fieri. Nempe durum erat et asperum vivendi genus in illis locis, sive propter insalubrem aerem, sive propter soli sterilitatem; nec ad id tolerandum vires in tenera aetate suppetebant.
Haec sunt argumentorum momenta quibus eminentissimus Annalium Ecclesiasticorum scriptor, aut ejus opinionis assertores, conati sunt firmatam doctorum virorum fere omnium consensu, tot a saeculis sententiam de S. Gregorii vita monastica juxta S. Benedicti leges, evertere. Utrum tormentorum illorum mole ruat, aut inconcussa stet praeconcepta opinio, sapiens lector judicet. De hacce controversia fuse docteque pro suo more scripsit noster Mabillonius, [Col. 0262A] tum in praefatione ad tom. I Act. Sanctorum, tum in singulari dissertatione De monastica vita Gregorii Magni analect. tom. II, tum in Annalibus Benedictinis lib. VI et in Appendice I, ubi secunda parte § 6 recensentur gravissimi scriptores ab obitu S. Gregorii, qui nostrae causae suffragantur; a quibus commemorandis abstinemus, tum quod post tot rationum pondera vix indigeamus testibus, tum quod rerum dicendarum multitudo ac magnitudo in hac controversia nos non sinat diutius immorari. Nunc quid in monasterio gesserit Gregorius, quantumque in virtutum studio profecerit, inspiciamus.
ARGUMENTUM.—1. Gregorii profectus in monasterio.—2. Longioris in eo morae argumentum.—3. Ejus abstinentia et jejunia. Unde molestissimi morbi.—4. [Col. 0262B] Ipsius exemplo quantum alii monachi profecerint.—5. Jam tunc Angliam cogitat.—6. Fit diaconus.—7. A quo pontifice.—8. An diaconus cardinalis.—9. An archidiaconus. (An. 575, 576, etc.)
1. Qualis in tranquilla monasterii statione Gregorius evaserit, ipse mire depingit, dum amissam quietem in pastorali cura, non mentitis oculorum lacrymis, sed intimo cordis gemitu ita deflet: Infelix animus meus occupationis suae pulsatus vulnere, meminit qualis aliquando in monasterio fuit; quomodo ei labentia cuncta subter erant; quantum rebus omnibus quae volvuntur eminebat; quod nulla nisi coelestia cogitare consueverat; quod etiam retentus corpore, ipsa jam carnis claustra contemplatione transibat; quod mortem quoque, quae pene cunctis poena est, videlicet ut ingressum vitae et laboris sui praemium amabat. At [Col. 0262C] nunc ex occasione curae pastoralis saecularium hominum negotia patitur, et post tam pulchram quietis suae speciem, terreni actus pulvere foedatur. Cumque se pro condescensione multorum ad exteriora sparserit, etiam cum interiora appetit, ad haec proculdubio minor redit. Perpendo itaque quid tolero, perpendo quod amisi. (Praefat. Dial. ) Familiares sunt Gregorio, peneque continuae, similes querelae de amissis monasticae vitae bonis, dum pectus suum amicis explicat, ut in epistolis, 4, 5, 6, 7, 25, 26, libri primi, et in praevia ad 209 libros Moralium singulari epistola. In publicis etiam ad populum concionibus dolorem de prioris vitae in monasterio sanctissime institutae jactura premere et cohibere vix potest: Et quidem in monasterio positus, inquit homil. undecima in Ezechielem, valebam [Col. 0262D] et ab otiosis linguam restringere, et in intentione orationis pene continue mentem tenere.
2. Quis facile sibi persuadeat Gregorium, cui cum inolita consuetudine vitae saecularis, mollioris et fastuosae, ipso teste ( Ep. ad Leandrum seu Praef. in lib. Moral. ), certandum fuit, statim ad hoc perfectionis culmen, ad orationis pene continuae contemplationisque fastigium, adhuc novitium, si Baronio fides, pervenisse; et non potius id labore improbo assiduaque exercitatione, adspirante tamen divina gratia, consecutum esse? Attamen concedamus. Sed quo pacto tam brevi mora tantam moralium ac spiritualium rerum peritiam comparavit, quanta elucet in expositione libri Job, cui elucubrandae paulo postquam avulsus a monasterio legatus Constantinopolim [Col. 0263A] missus est, operam dedit? Fortasse praeturae curis pene immersus, in sublimioris theologiae cognitione tantum profecerat, abstrusioresque sacrae Scripturae sensus tanta facilitate, felicitate tanta rimatus fuerat? Ejus ergo plurium annorum in monasterio commorationi et ascesi adscribamus illam divinarum sacrarumque rerum scientiam, quam jure suspiciunt, qui iis studiis tota fere vita innutriti sunt, sapientiores et peritiores spiritualis vitae magistri. Verum diuturnam in monasterio Gregorii commorationem jam sufficientibus argumentis adstruximus.
3. Non solum orationi et contemplationi ab ipso monasticae palaestrae ingressu totum se dedit Gregorius, sed etiam abstinentiae, jejuniis, aliisque poenitentiae operibus, quae sacrorum librorum lectione ac [Col. 0263B] meditatione condiebat, ita deditus erat, ut, debilitato stomacho et afflicta valetudine, brevi moriturus videretur. Neque tamen frequentes morbi suadere potuerunt ut de tanta vitae asperitate aliquantulum remitteret. Cibus ejus legumina erant quae Silvia mater eodem forte cibo victitans suppeditabat et parabat. Inde contractus, ipso teste, molestissimus morbus quem medici syncopen, seu vitalium incisionem vocant; qua laborans crebris angustiis per horarum momenta, ad exitum properare putabatur; et nisi frequenter cibo reficeretur, vitalem sibi spiritum intercipi sentiebat; et tamen de intermissione jejunii, magis quam de gravi dolebat infirmitate. Maxime vero moleste tulit quod ipso sacratissimo Sabbato Paschae pervigilio, in quo omnes etiam parvuli jejunarent, [Col. 0263C] ipse a cibo abstinere non posse videretur. Id tamen et suis et [Col. 0263D] De sanctitate Eleutherii vide lib. III, Dial. c. 33. Eleutherii, S. Andreae monachi, sui convictoris et sodalis, precibus et lacrymis tandem impetravit; quamvis soli Eleutherio miraculum hoc tribuerit vir summae humilitatis et modestiae: Ad vocem benedictionis illius, inquit, virtutem tantam meus stomachus accepit, ut mihi funditus a memoria tolleretur cibus et aegritudo. Coepi mirari quis essem, qui fuerint . . . . . cumque in monasterii dispositione occupata mens esset, obliviscebar penitus aegritudinis. Quod hic ait S. Pater, de occupatione sua in dispositione monasterii, forte intelligi debet de aliqua administratione bonorum temporalium ipsi injuncta, non de abbatis officio, quod non nisi post suam legationem gessisse Gregorium jam cum Mabillonio [Col. 0263D] diximus. (Cf. Joan. Diac. lib. I, nn. 7, 9, 10; Greg. Turon. lib. X, c. 1; lib. III Dialog., c. 38.)
4. Plurimos ejus exemplo in monasterio profecisse et ad summam sanctitatem pervenisse probant quae de multis e suis commilitonibus ipse refert, praesertim in Dialogis. De Eleutherio jam pauca attigimus. De sanctis Antonio, Merulo et Joanne, qui quotidianis lacrymis, assiduis orationibus, continua sacrarum litterarum meditatione, ad aeternam felicitatem, quo jam animo praevolarant, coelitus vocati pervenerunt, legendum caput 47 lib. IV Dialogorum. De S. Maximiniano coenobii S. Andreae abbate, postea Syracusano [Col. 0264A] episcopo, passim in Dialogis et in Epistolis. Porro certis annis assignare quae S. Gregorius de sanctis illis narrat, difficillimum. De Merulo tamen constat eum anno saltem 579 ad meliorem vitam transiisse, cum ab ejus morte usque ad tempus quo sunt scripti Dialogi, scilicet ad an. 593 vel 594, saltem anni [Col. 0263D] Dum Petrus, . . . sibi sepulturam facere post annos [Col. 0264D] XIV voluisset. quatuordecim effluxissent. Caetera ea ratione distinguemus quae Joannes Diaconus fortasse confundit, si ante S. Gregorii legationem contigisse dicamus ea ex quorum narratione non liquet eum tunc monasterio suo praefuisse, et post ejusdem reditum expleta legatione, alia ex quibus summam eum potestatem jam obtinuisse in eodem monasterio constat.
5. Intra monasterii claustra contineri non potuit [Col. 0264B] sanctissimi viri flagrantissimus zelus, sed transmisso Oceano ad procurandam Anglorum, nondum Christianorum, conversionem vehementius exarsit. Qua occasione pium illud consilium inierit, narrant post Bedam Paulus et Joannes Diaconi. Quo vero tempore, etsi omnes id factum ante Gregorii pontificatum consentiant, solus tamen Joannes hoc ante Constantinopolitanam legationem contigisse asserit, aliis neque affirmantibus neque inficiantibus. Rem ex Beda describemus, a quo primum desumpta est, quamque ipse ex majorum traditione accepisse profitetur vir summae fidei, nec minoris diligentiae, qui a S. Gregorii temporibus integro saeculo non aberat. Cum Gregorius in foro venales conspexisset pueros nuper ex Britannia advectos egregia forma, candido corpore, [Col. 0264C] ipso etiam capillamento insignes, interrogavit qua ex gente essent. Anglos esse responsum est; ad quod, Bene, inquit, nam et angelicam habent faciem, et tales Angelorum in coelis decet esse consortes. Nec mora accedit ad summum pontificem, rogatque ut genti Anglorum, quam audiebat adhuc idolorum cultui addictam, aliquos sacri verbi ministros mittat, qui eorum conversioni operam dent, seipsum paratum esse in hoc opus, si ita supremo antistiti videatur. Annuit papa, infatigabilibus ejus precibus victus, inquit Paulus Diaconus. Gregorius vero accepta discedendi copia, assumptisque e suo Andreano sodalitio selectis quibusdam sociis, quamcitius clam se subduxit et itineri commisit; metuens quod postea contigit, ne ab itinere, suorum civium amore ac studio [Col. 0264D] revocaretur. Itaque Romani audientes viri sancti profectionem, summum [Col. 0264D] Pelagium ex Paulo, et Benedictum ex Joanne. pontificem adeunt et terribili voce conclamant: Eia, Apostolice, quid fecisti? S. Petrum offendisti, Romam destruxisti. Tanta erat de sancto viro existimatio et fiducia jam concepta, ut ex uno Gregorio salus omnium pendere videretur. His clamoribus motus papa, seditionemque pene imminentem 210 vehementer metuens, celerrime misit nuntios qui vel renitentem viatorem ab itinere quantocius revocarent et in Urbem reducerent, ut viso eo cives a tumultu compescerentur. Jamque trium dierum confecto itinere, sodales post brevem [Col. 0265A] quietem, ut alacriter coeptam persequerentur viam hortabatur, cum ecce adveniunt sudantibus equis a summo pontifice missi, offeruntque epistolam qua Gregorio praecipiebatur vestigia relegere, et actutum Urbem revisere. Obtemperare coactus vir sanctissimus, qui obedientiam Deo prae sacrificiis omnibus placere noverat, Romae summa omnium ordinum gratulatione exceptus est; et in monasterium regressus, novo fervore ad intermissos monastici instituti labores sese accinxit, in his damni quod patiebatur solatium et compensationem quaerens. Sed eum spes fefellit. (Cf. Beda, l. II, c. 1; Paul. Diac. n. 14; Joan. Diac. l. I, n. 20 et seq.)
6. Vix enim in monasterium sese receperat, cum ab ejus quiete abstractus a summo antistite, et diaconus [Col. 0265B] septimus creatus est, tum ut ad altare ministraret, tum ut in partem pontificalis sollicitudinis succederet. Quod audis hic Gregorium factum diaconum vel levitam septimum, significat tunc adhuc Romae viguisse antiquum [Col. 0265D] Vide Mabill. in Comment. de Ordine Rom. Septenarius ille diaconorum numerus, etiam in Oriente receptus erat: cavetur enim can. 15. concilii Neocaesar. [Col. 0266D] ineunte quarto saeculo habiti, ne plures quam septem diaconi ministrent, etiamsi magna sit civitas. morem cujus meminit S. Cornelius papa in ep. apud Euseb. lib. VI, cap. 43, ut septem duntaxat essent diaconi, exemplo fortasse prioris et apostolicae Ecclesiae in qua septem tantum diaconi ordinati sunt. Hic etiam numerus septenarius, septem praecipuis Urbis regionibus et basilicis respondebat, quibus singuli diaconi praeficiebantur; hincque dicti sunt regionarii. (Cf. Greg. Turon. l. X, c. 2.)
Vim sibi tunc factam explicat sanctus vir in epistola ad Leandrum jam toties laudata, testaturque [Col. 0265C] sibi nolenti et renitenti obedientiae virtutem objectam, cui cedere coactus est. A quo pontifice consecratus fuerit, et in partem curae ecclesiasticae vocatus, neque Gregorius Turon. neque Paulus nos docent: hic tamen Pelagio secundo id adscribere videtur. Etenim diserte testatur Gregorium ab eodem pontifice diaconum effectum, et Constantinopolim missum. Cum itaque constet ipsum non Benedicti sed Pelagii II legatum seu apocrisiarium apud Augustum fuisse, inde liquet ad mentem Pauli, non a Benedicto, sed a Pelagio II papa effectum eum esse diaconum.
7. Haec apud Paulum legerat Joannes Diaconus; cumque in his maxime quae de Gregorio refert ante adeptum pontificatum, ab ejus sententia recedere non soleat, sed ipsa ejus verba et periodos integras [Col. 0265D] transcribere, quando hic a Paulo dissentire conspicitur, liquet id non temere sed gravissima de causa factum. Nimirum aliter haud dubie in Romanae Ecclesiae scrinio legerat Joannes, ac in Pauli historia.
Eminentissimus cardinalis Baronius Joannis opinionem impugnat, non alia ratione quam tuendae suae chronologiae necessitate; sed eam stare non posse jam a nobis demonstratum, aliundeque non ita nobis contemnenda videtur Joannis auctoritas. S. Gregorii vitam scripsit hic Ecclesiae Romanae diaconus tum ex ejus epistolis aliisque operibus collectam, tum ex antiquis Ecclesiae monumentis, in scrinio seu tabulario [Col. 0266A] summorum pontificum asservatis. Haec quidem magna ex parte ad nos minime pervenerunt; sed cum videamus illius scriptoris diligentiam et fidem in legendis S. Doctoris operibus quae prae manibus habemus, nullatenus desiderari (quae enim ex ipsis excerpsit, eadem apud S. Gregorium leguntur vix unica voce mutata) quidni de ejusdem optima fide ac sinceritate certi et securi simus in aliis laudandis? Certe Joannem Diaconum in suspicionem vocando vel fraudis vel incuriae, alterius Joannis, scilicet papae VIII, pulsatur auctoritas; qui et illum ad vitam S. Gregorii conscribendam hortatus est, et scriptam approbavit, haud dubie praemisso accurato examine, uti sane tanti momenti opus postulabat. Igitur cum Joanne Diacono asserendum putamus a Benedicto I [Col. 0266B] avulsum e monasterio S. Gregorium, et assumptum fuisse ad Ecclesiae ministerium. Benedictus I, mortuo Joanne II, rexit Ecclesiam a mense Maio anni 573 ad finem Julii an. 577; elapsisque tribus mensibus et paucis diebus, Pelagius II creatus est summus pontifex; quo sedente, officio diaconi Gregorius in Ecclesia Romana fere fungi coepit, quod a Benedicto ejus antecessore paulo ante mortem ordinatus esset. Hac quidem ratione conciliari posse Joannem Diaconum cum Paulo non diffidimus. Quid enim vetat dicere cum Joanne, a Benedicto primo Gregorium assumptum fuisse ad Ecclesiae Romanae diaconatum, et fortasse ad legationem apud imperatorem obeundam; quae eum nonnisi mortuo Benedicto, sedenteque Pelagio II, ejus successore, fuerint impleta, Paulum Diaconum non immerito scripsisse haec a Pelagio [Col. 0266C] facta?
8. Gregorium factum fuisse diaconum cardinalem ait Baronius (Ad an. 581, n. 2), quamvis apud nullos veterum qui de ipso scripserunt hoc legerit: nisi forte per levitam seu diaconum septimum, cardinalem significari censeamus. Et quidem erant septem illi Rom. Ecclesiae diaconi singulis titulis quasi cardinibus affixi; unde dici poterant cardinales: non secus ac ita dicebantur vel presbyteri minoribus, vel episcopi majoribus ecclesiis tanquam proprii sacerdotes addicti, et ut ipse Gregorius loquitur, incardinati; de quibus frequentissime in ejus epistolarum Registro, ubi consule notas, indicis adhibita face.
9. S. Eulogius Alexandrinus patriarcha videtur [Col. 0266D] sensisse S. Gregorium archidiaconum fuisse, penes quem erat summa bonorum omnium ecclesiasticorum praefectura. Eulogius enim, Gregorio nostro, pernecessarius, asserit, in libro de administratione ecclesiastica contra Novatum, archidiaconum in Ecclesia Romana mortuo episcopo semper succedere ex veteri more et constitutione. Quo pacto vero id asseverasset, si intellexisset S. Gregorium, etsi non archidiaconum, ad summum sacerdotium provectum fuisse? Non potuit autem ignorare de amico sibi familiarissimo, utrum a diaconatu tantum an ab archidiaconatu ad pontificatum ascendisset. At credibile [Col. 0267A] est Eulogium, de veteri Ecclesiae consuetudine tunc antiquata loqui; nempe agit de S. Cornelio papa, a quo dicit Novatum Ecclesiae Romanae archidiaconum, presbyterum factum fuisse, ne, si in archidiaconatu remaneret, sibi successor daretur; quippe archidiaconum succedere summo sacerdoti statutum erat pro hujus temporis more.
ARGUMENTUM.—1. Gregorius Constantinopolim mittitur a Pelagio II.—2. Ejus vivendi ratio in aula.—3. Quibus cum sociis.—4. Quae ab eo Constantinopoli sint gesta.—5. De pellendis Langobardis Pelagii papae sollicitudo.—6. Eutychii novam haeresim Gregorius comprimit.—7. An cum Joanne Eutychii successore jam tum decertaverit.—8. Ex tempore collationis cum Eutychio habitae, nostra chronologia stabilitur.—9. De nova alia haeresi fama. Quid de ipsa Gregorius senserit.—10. Libros Moralium elucubrat.—11. Praecipui ejus [Col. 0267B] amici ex aula. Filium imperatoris ex sacro fonte suscipit.—12. Quamdiu in urbe regia manserit.—13. Romam redit sacris reliquiis ditatus. (An. 578 usque ad 585.)
1. Non multo post suam in Ecclesiae Romanae ministerio et diaconatu provectionem S. Gregorius Constantinopolim migrare jussus est a Pelagio II, ut in ea urbe totius imperii sede, negotiis ecclesiasticis curam et sollicitudinem impenderet, apocrisiariique (Latine responsalem diceres, vel potius negotiorum curatorem) ibi officio fungeretur. Etsi vero arduum sit decernere quo anno haec ei provincia demandata est, vero tamen propius est cum ad id muneris assumptum fuisse an. 578 aut sequenti, quod Tiberius post Justini obitum coepit imperare solus; nec diu post subrogatum Benedicto I Pelagium II, qui gratum [Col. 0267C] proculdubio se facturum Augusto putavit, talem tantumque virum, praecipuis olim reipublicae muniis egregie defunctum ipsique probe notum legatum ad eum mittendo.
2. Quamvis autem in regia urbe inter aulicos viveret, ac in ipso imperatoris palatio manere cogeretur, vitae coelestis propositum non intermisit, inquiunt saepe laudati vitae ejus scriptores, venerabilem Bedam secuti. Cum enim usque ad extremum spiritum in monasterio perseverare cupiens, voti sui compos esse non potuisset, effecit quodammodo ut monasterium secum migraret, sibique semper adhaereret. Ipsum audiamus ea de re ad S. Leandrum ( Praef. ad lib. Mor. ) scribentem: Cum in terreno palatio licentius excubarem, inquit, me multi ex monasterio fratres [Col. 0267D] mei germana vincti charitate secuti sunt. Quod divina factum dispensatione conspicio, ut eorum semper exemplo, ad orationis placidum littus quasi anchorae fune restringerer, ne causarum saecularium incessabili impulsu fluctuarem. Ad illorum quippe consortium velut ad tutissimi portus sinum . . . . . fugiebam. Et licet illud me ministerium ex monasterio abstractum a pristinae quietis vita, mucrone suae occupationis exstinxerat, inter eos tamen per studiosae lectionis alloquium, quotidianae me aspiratio compunctionis animabat. Quibus verbis expressius adumbrari poterat, quam pie in obeunda Constantinopolitana legatione Gregorius sese gesserit?
3. Inter eos qui sancto viro sese comites itineris [Col. 0268A] adjunxerunt, aut in urbe regia commorantem charitate moti adierunt, eminebat S. Maximianus presbyter et monasterii S. Andreae abbas, postea Syracusanis datus episcopus, ex multis Gregorianis epistolis aut ad ipsum aut de ipso scriptis satis notus. At post aliquot annorum moram, jubente summo pontifice, Romam redire coactus est, ut suo monasterio provideret ac invigilaret. Pelagii epistolam Maximianum revocantis exhibet Joannes Diaconus, ex qua conjicere possumus quo tempore Romam redierit, relicto Constantinopoli Gregorio. Si quidem data est epistola quarto nonas Octobris, indictione tertia; sic enim legitur omnibus in manuscriptis quos consuluimus. Porro haec indictio, quae mense Septembri incoeperat, pertinet ad an. 584. Rediit Maximianus [Col. 0268B] vel desinente hoc anno, vel sequenti inchoato. Illo itaque anno 585 Gregorius adhuc in urbe regia commorabatur, vel potius exsulabat; se enim in exsilio positum tamdiu doluit, quamdiu inter aulicos strepitus vivere coactus est.
Quod spectat ad Maximiani reditum, narrat S. Gregorius imminens mortis periculum a quo cum sociis in Adriatico mari liberatus est insigni miraculo: nam per octo dies navis qua vehebantur, usque ad superiores tabulas aquis plena, iter proprium peragens enatavit: Nono autem die in Crotonensis castri portum deducta est. Ex qua exierunt omnes incolumes, qui cum praedicto venerabili viro Maximiano navigabant. Cumque post eos ipse quoque fuisset egressus, mox in ejusdem portus profundum navis demersa [Col. 0268C] est, ac si illis egredientibus, pro pondere, sublevatione caruisset; et quae plena hominibus in pelago aquas portaverat, atque nataverat, Maximiano cum suis fratribus recedente, aquas sine hominibus in portu non valuit portare. (Lib. III, Dial., c. 36.)
Abeunte Maximiano, plurimi e fratribus Gregorio semper adhaeserunt; qui videlicet sive legatus apostolicae sedis, sive postea episcopus, tanti fecit monachos, ut eos in mensa convictores, in operibus adjutores, consiliorum participes, et vitae testes, pene dixerim moderatores et arbitros, semper habere voluerit. Hinc monachorum coetui cum Gregorio in regia hospitanti frequens intererat S. Leander, monasticae quoque vitae cultor, de quo fusius postea erit agendum.
[Col. 0268D] 4. Quae gesserit apud Tiberium Constantinum Augustum Gregorius, non narrant scriptores; ipse quoque ab omni jactantia prorsus alienus humili obruit silentio. Duo tunc erant quae praecipue Romanam Ecclesiam totamque vexabant Italiam, schisma scililicet ob tria capitula conflatum, et Langobardorum bellum. De schismate sopiendo, revocandisque ad Ecclesiae sinum schismaticis, quam sollicitus fuerit Pelagius, testantur ejus epistolae brevi a nobis commemorandae. Nec minori zelo id prosecutus est noster Gregorius, quod etiam ex ipsius epistolis aliisque monumentis liquet; unde satis intelligitur frequenter sapientissimum legatum apud imperatorem egisse, ut tanto scandalo, tam foedae scissioni, tam gravi vulneri remedium afferret.
[Col. 0269A] Magna sane spes affulserat schismatis exstinguenli, cum Tiberius pius imperator, ecclesiasticae 212 pacis amantissimus, ad reipublicae clavum solus Justino mortuo sedere coeperat, maxime vero Langobardos ab ipso tota ex Italia pellendos sibi Romani pollicebantur, post plurimas et praeclaras quas de Persis reportarat victorias. Tunc excusso regiae potestatis jugo Langobardi tringinta sex ducibus obtemperabant, qui sibi partiti erant quas occupaverant civitates. Ab illis autem tyrannis toto decennio spoliatas ecclesias, sacerdotes interfectos, urbes eversas, populosque qui more segetum excreverant, excisos narrat Paulus Diaconus (Lib. II, Hist. Langob. c. 17.) Hujus interregni et veluti anarchiae tempore, anno circiter 579 aut 580, Casinense monasterium [Col. 0269B] tota Italia celeberrimum, a barbaris direptum et dirutum est.
5. Cum tot clades a Langobardis pateretur Italia, gravioresque Romae impenderent, Pelagius papa opportunum esse tempus liberandae patriae existimavit, quando tot in partes, tot in duces divisa barbarae gentis potestas imminuta videbatur. Ea de causa non solum ad Gregorium scripsit illam quam refert Joannes Diaconus Epistolam (Lib. I, n. 32) , ut quantocius missis, pecunia, duce peritissimo, et copiis, periclitanti Romanae reipublicae subveniretur; sed etiam Aunacharium episcopum Antisiodorensem, qui erat regibus Francorum a consiliis, admonuit, ut ea qua pollebat apud eos auctoritate, Ecclesiae Romanae et Italiae, unde Galliis fidei lumen affulserat, suppetias [Col. 0269C] ferri procuraret deterreretque pios principes quibus una cum Romanis erat fides ab omni foedere cum Langobardis ineundo. Epistola Pelagii legitur data anno septimo imperii Tiberii, ubi necesse est ejus imperii tempus computari antequam solus imperaret. Non multo post Childebertus rex bellum cum Langobardis qui jam saepe in Gallias irruperant, feliciter gessit, litteris Pelagii motus, ut par est credere. Quod vero spectat ad Tiberium Augustum, aliis bellis curisque distentus, parum de recuperanda Italia, aut etiam Roma conservanda cogitavit; adeo ut solis piorum, maxime vero ancillarum Dei precibus et sanctorum apostolorum protectione, tunc et postea Urbs stetisse videatur.
6. Nihil autem utilius reipublicae Christianae praestitit [Col. 0269D] Gregorius Constantinopoli agens, quam cum nascentem Eutychii, Constantinop. patriarchae, haeresim de impalpabili sanctorum corpore post resurrectionem, oppressit. Integram de hac quaestione concertationem refert ipse libro XIV Moralium a num. 72 ad 75, unde transcripta apud Joannem Diaconum legitur lib. I, c. 29. Gregorio victoria cessit; at victoriae fructus Eutychio, qui errorem ante mortem paulo post secutam ejuravit. Gregorii doctrinam Tiberius August. calculo suo comprobavit, deliberavitque de libro Eutychii flammis abolendo. Eutychio subrogatus est invitus et reluctans Joannes, cognomento jejunator.
7. Utrum vero jam tum Gregorius cum Joanne [Col. 0270A] decertaverit pro oecumenici titulo quem usurparat, nos latet. Testatur quidem ep. 68 libri IX Joannem, in synodo superbum hoc vocabulum usurpasse, ac Pelagium suum decessorem hujus synodi gesta irritasse, atque adhibita prius in eum districtissima increpatione, prohibuisse ne suus diaconus seu apocrisiarius cum Joanne procederet, hoc est in sacrorum celebratione communicaret. At quis esset ille diaconus, Gregorius, an qui ei successit Laurentius, silentio praeterit. Si tamen de se loqui voluisset, quare non dixisset, sibi a Pelagio praeceptum non procedere cum Joanne? alium ergo a se designare videtur.
8. Cum legamus apud Gregorium concertationi cum Eutychio Tiberium imperatorem interfuisse, [Col. 0270B] constanterque asseverent melioris notae chronographi et historici ipsius mortem contigisse mense Augusto anni 582, inde novum eruitur argumentum contra Baronii opinionem de monastica vita tardius a S. Gregorio suscepta, hoc est vel an. 582 vel 581, quo eum adhuc praeturam gessisse contendit. Nostram chronologiam confirmat Gregorius Turon., qui scribit anno octavo Childeberti regis, Mauricium imperare coepisse, hoc est an. 582. Nam Sigeberto patre occiso successit Childebertus an. 575 et ejus regni annus decimus quintus scilicet absolutus, teste eodem scriptore, convenit cum an. 590. Accedit venerabilis Bedae auctoritas. Nam lib. I, c. 23, Eccl. hist.: Anno, inquit, ab incarnatione Domini quinquagesimo octogesimo secundo, Mauricius ab Augusto [Col. 0270C] quinquagesimus quartus, imperium suscipiens, uno et viginti annis tenuit; nimirum viginti annis integris et uno inchoato. Hac ratione temporum tam inconcussis fundamentis stabilita, interrogare liceat chronologiae Baronianae propugnatores, qui possit intelligi Gregorium adhuc laicum et praetorem fuisse anno 581, postea monachum induisse, deinde avulsum a monasterio in quo se diu vixisse passim asserit, diaconum factum, mox Constantinopolim missum, ibique cum Eutychio patriarcha disputasse, saltem mense Aprili an. 582 quandoquidem constat, ut fatetur Baronius, Eutychii obitum, teste Eustathio, qui praesens aderat, antecessisse quatuor mensibus Tiberii imperatoris mortem, qui ut diximus, e vita migravit mense Augusto an. 582? sed de his satis. [Col. 0270D] (Cf. Greg. Turon. l. VI Hist. n. 25 et 30; lib. X, n. 1.)
9. Eodem tempore quo in urbe regia commorabatur Gregorius, rumor invaluit de nova haeresi, sed ut suspicatur ipse Gregorius, imaginaria: de qua egit epistola 45 libri XI. Illius sectatores dicebantur sub obtentu religionis conjugia solvere, et docere quod baptisma peccata penitus non auferat. Et si de iniquitatibus suis quis in triennium poenitentiam ageret, postmodum ei perverse vivere liceret. Sed teste conscientia, inquit Gregorius, fateor nunquam in eis aliquid erroris, aliquid pravitatis, aliquid de his quae contra eos dicebantur inveni. Unde et eos, opinione contempta, familiariter suscipere, et magis ab [Col. 0271A] insequentibus defendere curabam; quo exemplo docemur quomodo cum his qui de falso dogmate gratis infamantur, sit agendum.
10. Quidquid temporis a negotiis vacabat, illud sacrae Scripturae legendae, piisque studiis impendebatur. Tunc [Col. 0271D] De S. Leandro lege Annales Benedict. Mabill. lib. VI, num. 64, et Nicolaum Antonium in Bibliotheca vet. Hispan. Leander, episcopus Hispalensis, legatione et ipse fungens apud imperatorem, auctor fuit Gregorio exponendi libri Job. Inter praestantissimos illos viros magnam necessitudinem adstrinxerant vitae monasticae communis utrique professio, par fere morum sanctitas, eadem studia. De legatione S. Leandri apud imperatorem pro Hermenegildo, Wisigothorum rege, in Hispania, consulendi Hispanici scriptores; et legendum caput 31 libri III Dialog. Amicissimi viri, necnon fratrum suorum [Col. 0271B] precibus cedere coactus Gregorius ad reseranda tantae profunditatis mysteria, quae in libro Job latent sese accinxit, certus, inquit, quia impossibile esse non poterat, quod de fraternis cordibus charitas imperabat. Verum 213 de hoc opere quod Leandro nuncupavit sanctus Doctor, legere juvat quae de ipso praefatur, et admonitionem quam eidem praemisimus.
11. Praeter S. Leandrum Gregorius multos alios amicos in urbe regia sibi comparavit, in his praecipue Domitianum, Mauricii Augusti consanguineum, Melitinae episcopum, de quo infra; Theoctistam ejusdem imperatoris sororem; Narsem patricium bellis contra Persas feliciter gestis celeberrimum, quem re non satis perspecta, Baronius eumdem esse putavit, qui post multas de Gothis reportatas in Italia victorias, [Col. 0271C] tam praeclare gesta invitatis postea Langobardis ad Italiae direptionem, ulciscendae privatae injuriae gratia, foedavit et deturpavit. Alios omittimus de quibus in historia pontificatus Gregorii frequens occurret mentio. Et ut paucis absolvamus, multorum quidem familiaritatem et amicitiam, omnium vero amorem et existimationem est consecutus. At silentio praeterire non possumus quod Gregorius Turonensis refert (Lib. X, c. 1) , sanctum Diaconum, filium Mauricii Augusti (haud dubie natu majorem), ex lavacro sacro suscepisse, dum Constantinopoli adhuc moraretur: quod quantum ei fuerit perhonorificum nullus est qui non intelligat.
12. Ex hoc Gregorii historici testimonio possumus facilius statuere quo anno vir sanctissimus Romam [Col. 0271D] redierit. Mauricius non prius Constantinam Tiberii Augusti filiam duxit, quam fieret imperator; sed simul et uxorem, et dotis nomine imperium accepit, anno scilicet 582, mense Augusto, ut jam supra demonstravimus. Itaque nasci ei non potuit filius, nisi anno sequenti mense Aprili aut Maio. Ex iis evidenter probatur Gregorium ex urbe regia prius non discessisse. At ex epistola Pelagii ad eum scripta quam profert Joannes Diaconus, lib. I, c. 32, multo longior mora colligitur; nam data legitur haec epistola mense octobri indict. 3, proindeque anno 584. Neque vero hoc anno Constantinopoli discessit Gregorius, [Col. 0272A] quia Maximianum laudata epistola revocatum, ut supra diximus, et hoc anno vel etiam sequenti Constantinopoli profectum, reditum Gregorii antecessisse manifestum est ex libro III Dialog., c. 36. Haec quomodo stare possint cum sententia Baronii et [Col. 0272D] In notis ad ep. Pelagii II, inter Concilia. Binii satis non video, quibus placet statim postquam Mauricius renuntiatus est imperator, quod contigisse mense Aug. anno 582 jam ostendimus, Laurentium fuisse a Pelagio missum ut in apocrisiarii officio succederet.
Diuturnioris mansionis in urbe regia probationem adhuc suppeditat ingens Moralium volumen hac in urbe a Gregorio elucubratum, cui plures anni, maxime tot inter negotia vix potuerunt sufficere. Neque vero S. Leander, neque Gregorii fratres et [Col. 0272B] sodales, eum ad opus illud aggrediendum hortati essent, si Constantinopoli tam brevem moram, ut placet Baronio, fuisset facturus.
13. Jam vero de reddendo Romae Gregorio cogitemus, et quem abeuntem comitati sumus, redeuntem prosequamur. Rediit autem magnis muneribus, nimirum sanctissimus reliquiis ditatus, scilicet brachio S. Andreae apostoli, et capite S. Lucae, quae sacra pignora ab imperatore impetrata in suo Romano monasterio collocavit, ut refert Baronius (Ad an. 586, num. 24) ex priori pagina Vaticani cod. signati numero 153. Neque huic narrationi contrarium est quod dicit ipse Gregorius lib. IV, ep. 30, ad Constantinam Augustam, consuetudinem non esse, ut quando sanctorum reliquiae dantur, quidquam de corpore tangere [Col. 0272C] praesumatur; nam loquitur de Romanorum et Latinorum, non vero Graecorum more et consuetudine. Italiae quoque reportavit ab Mauricio Augusto spem proximi auxilii, quod brevi adfuit, duce Smaragdo exarcho Longini successore. Si tamen quis contendat Smaragdum Gregorii reditum praevenisse, de re tam incerta minime pugnabo; neque enim expeditum est certo assignare quo tempore Gregorius repatriaverit. Id vero constat ejus precibus et sollicitationibus impetratum hoc subsidium. Caeterum ex epistola 1 Pelagii ad Eliam Aquileiensem episcopum, discimus quid Italiae praestiterit Smaragdi adventus: gratulatur enim summus pontifex, quod, per labores atque sollicitudinem excellentissimi filii Smaragdi exarchi et chartularii sacri palatii, [Col. 0272D] pacem et quietem Deus donare dignatus sit.
ARGUMENTUM.—1. S. Gregorius monasterii sui fit abbas.—2. Pelagius eum sibi adjutorem adhibet scribendis epistolis.—3. Argumentum prioris epistolae ad Eliam scriptae contra schisma.—4. De secunda ad eumdem Eliam epistola.—5. De tertia.—6. Schisma ficte ejurant quidam episcopi.—7. S. Gregorius libros Moralium retractat. (Ab an. 585 usque ad 589.)
1. Romam reversus Gregorius, in monasterii sui portum, urbis aulaeque tumultum exosus, iterum se recepit, ubi abbatis officium rogantibus, imo cogentibus fratribus [Col. 0272D] Assumpto nuper ad Syracusanum episcopatum S. Maximiano S. Andreae abbate. exercuit. Quod in monasterio post [Col. 0273A] reditum et ante suam ad pontificatum assumptionem habitaverit et praefuerit, dubitare non sinit ipse Gregorius narrans lib. IV Dialog., c. 55, infelicem Justi Andreani monachi mortem quam dicit contigisse ante triennium, hoc est paulo antequam apostolicam cathedram ascenderet. Ex hoc loco liquet hunc monachum medicinali arte imbutum, Gregorio in eodem S. Andreae monasterio constituto, sedulo obsequi atque in assiduis ejus aegritudinibus excubare solitum. Cum Justus morti proximus deprehensus fuisset reus occultatae pecuniae, mox ut tantum malum Gregorio nuntiatum est, id aequanimiter ferre non valuit. Statimque violatae regulae monasterii vindex, quia abbas, cogitare coepit vel quid ad purgationem morientis faceret, vel quid ad exemplum viventibus [Col. 0273B] fratribus provideret. Pretioso igitur ejusdem monasterii praeposito accersito, jubet ut curet a rei consortio fratres omnes recedere. Praecipit quoque 214 mortuo etsi in extremis poenitenti stercorariam parari sepulturam, et super ejus cadaver tres occultatos aureos projici, fratribus clamantibus: Pecunia tua tecum sit in perditione. Tandem quia Justus piaculi poenitens diem extremum clauserat, procurat ut Pretiosus praepositus per triginta dies continuos pro ipsius absolutione [Col. 0273D] De sacrificio pro defunctis offerri solito jam diximus in not. ad libri IV Dialog. caput 55. sacrificium offerat. Quantum sapientissimi abbatis severitas Justo caeterisque fratribus profuerit, lege aut in laudato Dialogorum libro, aut apud Joannem Diaconum. Quae apud eumdem leguntur de largis eleemosynis a Gregorio factis dum in monasterio degeret, probant quoque eum tunc [Col. 0273C] monasterio praefuisse; alioquin non praecepisset [Col. 0273D] Sic Joannes vocat monachum vestiarii custodiae praepositum. Porro in chronico Casinensi lib. I, c. 25, vestiarium appellatur locus ubi etiam pecunia servabatur. [Col. 0274D] Proprie vestiarium est locus ubi vestes sacrae et vasa ad altaris ministerium aliaque pretiosa reposita custodiebantur; qui cum esset tutior, forte aliquando ad pecuniam asservandam deligebatur. Vide notam 1054 ad librum Sacram. vestiario, ut tot daret numismata. Postea multa refert Joannes Diaconus quae Gregorio abbatis loco sedente contigisse testatur: qualia sunt miracula et signa quibus Deus quosdam monachos aut fugientes, aut de fuga cogitantes aut alterius, noxae reos terruit, et ad saniorem mentem revocavit. Sed fallitur hic scriptor, quandoquidem ipsemet Gregorius scribens ad Rusticianam ep. 44 libri XI eadem commemorat, aitque ea sibi narrata fuisse ab abbate et a praeposito hujus monasterii. Verum quid indigemus aliunde quaesitis argumentis, cum ipse Gregorius coram synodo diserte professus sit se olim rexisse monasterium, his verbis: Quam sit necessarium monasteriorum quieti conspicere . . . anteactum nos officium, [Col. 0273D] quod in regimine monasterii exhibuimus informat? (Concil. III seu Lateran. sub S. Greg.)
2. Sancto viro in monasterii recessu otium et latebras quaerenti, diu tamen iis prorsus frui non licuit, aut ab omnibus penitus ecclesiasticis negotiis feriari. Nam ut olim Hieronymus S. Damaso papae, Prosper S. Leoni Magno, sic ille Pelagio Juniori in scribendis epistolis adjutor fuit. Ita sensit Baronius; et sane ipsi tribuit Paulus Warnefridi lib. III de gestis Langobardorum, satis utilem epistolam [Col. 0274A] a Pelagio papa Eliae, Aquileiensi episcopo, missam, quam, inquit, beatus Gregorius, cum adhuc esset, Diaconus scripsit. Tres editae sunt tum a Baronio (Ad an. 586, num. 26), tum a Conciliorum collectoribus Pelagii II epistolae ad Eliam et ad alios Istriae Ecclesiae episcopos et filios, pro trium capitulorum causa tumultuantes. Unum est trium illarum epistolarum argumentum, unus scopus, stylus plane non absimilis; proindeque idem omnium scriptor Gregorius a quo unam saltem scriptam esse Pauli constat testimonio. Adde quod his in epistolis quas Gregorius jam pontifex factus ad eosdem schismaticos scripsit, vel ad alios quos in condemnatione trium capitulorum haerere noverat; eadem pro pacis hostibus charitas ferveat, pro anxiis et scrupulosis eadem [Col. 0274B] indulgentia elucescat. Et de iis quidem postea fusius; nunc autem paucis exponendum quid tribus epistolis nomine Pelagii II scriptis potissimum contineatur.
3. In prima praefatur piissimus Pater de viscerum suorum divisione, nimirum de schismate Ecclesiam scindente, se non sine gravi fletu doluisse; ad pacem dissidentes cum lacrymis adhortatur. Vacillantibus in fide, Petri fidem indeficientem opponit; titubantibus, sedis Petri firmitatem, contra quam portae inferi praevalere non possint. Caeterum ut omnem praescindat sese calumniandi occasionem, profitetur amplecti quae ab apostolis eorumque successoribus tradita sunt, et in quatuor oecumenicis conciliis explanata et confirmata, maxime in synodo Chalcedonensi, cujus auctoritatem pulsari et labefactari, trium capitulorum [Col. 0274C] damnatione in quinto post concilio conclamata schismatici querebantur. Si tamen haec ad compescendum scandalum sufficere non videantur, rogat eos ut manentes in unitatis charitate eligant transmittantque aliquos e fratribus, ad proponendas et componendas pacifice quaestiones omnes. Et parati sumus, inquit bonus ille pastor ovibus errantibus compatiens, secundum praeceptionem apostolicam, et cum charitate eos suscipere, et cum humilitate ad placita satisfactionis reddere rationem; et sine aliquo impedimento, cum omni dilectione, quando reverti voluerint, voluntate sincerissima, relegare (I Petri III) .
4. Ut ad hanc epistolam responderent schismatici, scripta diversis infecta contagiis direxerunt, quibus Patrum testimonia incongrua et ad causam non pertinentia [Col. 0274D] inseruerunt, ordine ita turbato, ut quod scriptum nomine alterius fuerat, alterius nominis titulo promeretur, uti observat Pelagius in ep. 2 ad Eliam ejusque symmystas, unde ipsis haec ab Apostolo dicta tribuit: Nescientes neque de quibus dicunt, neque de quibus affirmant (I Tim. I. 7) . Itaque ut veris et genuinis falsa et supposititia destrueret, Pelagius curavit schismaticorum legatis ex antiquis polyptycis scrinii sanctae sedis apostolicae sincera synodorum acta exhiberi; ipsosque secunda sua epistola vehementer [Col. 0275A] est cohortatus ad charitatem et unitatem, cujus scissio culpa est ita inexpiabilis, ut ne martyrio quidem purgetur. Postremo invitat eos ad collationem Romae per legatos habendam; aut si locorum obstent intervalla, rogat ut apud Ravennatem urbem Istriae finitimam conveniant, quo se legatos missurum pollicetur, qui vice sui synodo intersint.
5. Irrita fuit vigilantissimi pastoris sollicitudo curaque erga oves extra Ecclesiae septa et pascua vagantes. Utque suam in schismate pertinaciam tuerentur, pro defensione damnatorum in V synodo trium capitulorum, apologiam evulgarunt: ad quam refellendam Pelagius, Gregorii opera rursum usus, tertiam scripsit epistolam, quam ipse Gregorius librum appellat (Lib. II, ep. 51) . Ex hac epistola intelligimus [Col. 0275B] conjuratos Istriae vicinarumque regionum episcopos, eo insaniae provectos, ut summo pontifici tam praeclara humilitatis et charitatis exempla praebenti, deliberata judicii sententia imperarent, a trium capitulorum damnatione resilire. De hac perduellione gemit Pelagius, doletque oves extra caulas, leonis rugientis morsibus patere, palmites a vite rescissos exsiccari et ad combustionem praeparari, operarios extra vineam laborantes et desudantes mercede carere; novo diluvio mundum obruente, vesanos homines arcam fugere. Ut autem satisfaciat omnibus quae obtruderant schismatici, primum singillatim expendit ea quibus abutebantur S. Leonis papae pro concilio Chalcedonensi testimonia; quae soli fidei definitioni favere ostendit; at de ea non agi sed de [Col. 0275C] personis, ut etiam in superiori epistola luculenter probatum est, contendit. Deinde nodum solvit quem ex Vigilii papae aliorumque Latinorum episcoporum reluctantia adstringebant; qui scilicet prius damnationi trium capitulorum 215 consentire constantissime recusarant. Ait nimirum Latinos linguae Graecae minus peritos, errores in Theodoriti, Theodori et Ibae scriptis latentes statim non potuisse detegere; quibus tandem cognitis eorum condemnationi ultro subscripserunt; et prius acta retractarunt. Caeterum mirum non esse Petri successorem, in sententia variasse, cum ipse Petrus qui prius restitit ne ad fidem gentes sancta Ecclesia sine circumcisione reciperet, postea Paulo reprehendenti cessit, et obstitit ne jugum Mosaicae legis gentilibus imponeretur. Denique Pelagius multa ex Theodori Mopsuesteni [Col. 0275D] scriptis profert in Christum impiissima, multa quoque ex Ibae epistola, quibus palam fit quanta pertinacia Nestorio adhaeserit, et in S. Cyrillum impii Nestorii adversarium exarserit; unde manifestum est eorum scripta vel haeretica, vel haeresi faventia, non immerito fuisse damnata. Ad Theodoritum quod spectat, haec ait Pelagius: Neque Theodoriti omnia scripta damnamus, sed sola quae contra duodecim Cyrilli capitula, sola quae contra rectam fidem aliquando scripsisse monstratur, quae tamen et ipse damnasse cognoscitur.
[Col. 0276A] Digna sane est haec epistola, quae ex integro legatur. Nemo autem legens, nisi in S. Gregorii scriptis peregrinus, dubitare poterit, an sit ipsius fetus; quippe sapit Gregorianam phrasim, et explicandae sacrae Scripturae methodum. Idem sit de duabus aliis criterium. Hinc eas hoc loco inserendas, aliqua saltem ex parte judicavimus.
6. His armis cum expugnari non potuissent schismatici pertinaces, Smaragdus patricius, veniens de Ravenna in Gradum, per semetipsum e basilica extrahens Severum, Aquileiensem seu Gradensem episcopum, Ravennam cum injuria duxit, cum aliis tribus episcopis (Verba sunt Pauli Warnefridi in historia Langobardorum); quibus comminans exsilia, atque violentiam inferens, communicare compulit Joanni [Col. 0276B] Ravennati . . . Exacto vero anno ex Ravenna Gradum reversi sunt, quibus nec plebs communicare voluit, nec caeteri episcopi eos susceperunt. Severum incorporatum fuisse in unitatem Ecclesiae quam postea deseruit testatur S. Gregorius lib. I, ep. 16, ad eumdem scripta.
7. Eo tempore cum paulo liberiori otio frueretur, suam in Job expositionem ad limam revocavit, multa augens, pauca subtrahens, ut ipse ait in praevia ad illos libros epistola, ubi lege caetera, quae in hac veluti secunda Moralium editione praestitit. Sed amicam illam quietem turbavit pestis gravissima quae Romam Italiamque devastavit, et Pelagium summum pontificem interemit; cujus loco Gregorius electus est. De his nunc morosius est agendum.
ARGUMENTUM.—1. Tiberis exundatio.—2. Mala inde subsecuta. In his pestis. Pelagio peste sublato, Gregorius in ejus locum eligitur. Petitur imperatoris consensus.—3. Jure an injuria.—4. Num ad consensum impetrandum soluta pecunia.—5. Acrius desaevit pestis. Gregorius Romanos ad poenitentiam hortatur.—6. Indicit publicas supplicationes.—7. Qua auctoritate.—8. Fugit et latebras quaerit. Indicio columnae fulgidae agnoscitur. (An. 589 et 590.)
1. Anno octogesimo nono supra quingentesimum, mense nono seu Novembris tanta inundatione Tiberis fluvius urbem Romam obtexit, ut aedes antiquae diruerentur; horrea etiam Ecclesiae subversa sint, in quibus nonnulla millia modiorum tritici periere, inquit primus rerum Francicarum scriptor (Greg. Turon. lib. X, c. 1) ; observatque id contigisse anno XIV Childeberti regis; quod de anno hoc non inchoato, sed [Col. 0276D] completo intelligendum est. Nam eodem Gregorio historico teste, medio mense [Col. 0275] Cum hic legis Januarium esse anni undecimum mensem, intellige Gregorium Turon. annum non in choasse a Januario, sed a Martio. undecimo sequenti, hoc est januario, Pelagius papa peste percussus est. Et quia Ecclesia Dei absque rectore esse non poterat, Gregorium diaconum plebs omnis elegit. Gregorium ordinatum esse mense Septembri anni 590 nemo diffitetur. At si decimo quarto anno Childeberti tantum inchoato, Pelagius peste correptus interiisset, hoc est anno 588, per viginti menses vacasset sedes Romano, scilicet a Januario anni 588 usque ad ordinationem S. Gregorii mense Septembri an. 590; tamdiu [Col. 0277A] autem Romam, imo totam Ecclesiam sine pastore tunc fuisse nullus ex historiae scriptoribus litteris consignavit. Itaque inundatio de qua Gregorius Turonensis accidit mense Novembri an. 589, Januario sequenti pestilentia Pelagium papam abstulit. Paulo post electus est Gregorius in summum pontificem. Verum cum reluctaretur, exspectandusque foret imperatoris consensus, ejus ordinatio citius quam ineunte mense Septembri proximo non potuit impleri. His certis terminis deficienda fuit et stabilienda chronologia, antequam caetera quae vel praecesserunt Gregorii electionem, vel subsecuta sunt, prosequeremur.
Inundationis Tiberis meminit ipse Gregorius lib. III Dialog. cap. 19 his verbis: Ante hoc fere quinquennium, quando apud hanc Romanam urbem alveum [Col. 0277B] suum Tiberis egressus est, tantum crescens ut ejus unda super muros Urbis influeret, atque inde jam maximas regiones occuparet, apud Veronensem urbem fluvius Athesis excrescens, ad beati Zenonis martyris atque pontificis ecclesiam venit. Haec magis ac magis confirmant stabilitam a nobis chronologiam. Gregorius enim scripsit Dialogos an. 593, qui erat fere quintus, hoc est quintus inchoatus ab anno 589. Tiberis inflatio jam antea Romae non semel exitialis fuerat, videratque suis temporibus Horatius:
Inter maximas autem Urbis et orbis clades hujus fluminis exundatio censebatur. Unde Tertullianus [Col. 0277C] 216 Apologetici c. 40: Si Tiberis, inquit, ascendit ad moenia, si Nilus non ascendit in arva; si coelum stetit, si terra movit; si fames, si lues: statim Christianos ad leonem; quasi tot calamitatum suis flagitiis provocatores et auctores.
2. Quanta mala intulerit haec Tiberis prope immensa effusio, narrat Gregorius Francicus his verbis: Multitudo etiam serpentium cum magno dracone in modum trabis valida, per hujus fluvii alveum in mare descendit; sed suffocatae bestiae inter salsos maris turbidi fluctus littori ejectae sunt. Subsecuta est de vestigio clades quam inguinariam vocant. Primus omnium hoc flagello percussus interiit Pelagius papa, eodem Gregorio teste, juxta illud quod in Ezechiele propheta legitur: A sanctuario meo incipite. Mox [Col. 0277D] subsecuta est magna populi strages. In tanta ergo calamitate populus Romanus ad Gregorium confugit, eumque in summum pontificem elegit. At ille hunc apicem attentius fugere tentans, ne quod prius abjecerat, rursum ei in saeculo de adepto honore jactantia quaedam subreperet, Mauricium Augustum, cujus filium ex sacro fonte susceperat, confestim supplicibus litteris oravit, ut consensum eligenti populo seque ad episcopatum deposcenti denegaret. Scripsisse quoque ad Joannem, Constantinopolitanum patriarcham, [Col. 0278A] ut imperatori, apud quem gratia plurimum pollebat, rescindendae hujus electionis suasor et auctor esset, conjicitur ex epistola 4 libri I, in qua cum ipso expostulat, quod ne ad episcopatum eveheretur minime obstiterit. Sed praefectus urbis Romae, [Col. 0277D] Aliqui legunt apud Greg. Turon., Praefectus urbis germanus, ejus, etc., minime rati referendum esse ejus ad Germanus. S. Gregorium fratrem seu germanum habuisse jam supra ostendimus c. I, num. 5. germanus ejus, praeoccupato nuntio, misit ad imperatorem solemne electionis decretum. Mauricius Deo gratias agens, quod diaconus sibi amicitia conjunctissimus, ad tanti honoris culmen populi suffragiis fuisset vocatus, dato ex more praecepto jussit eum institui et ordinari. Haec ex Gregorio historico excerpta, quae ipse ab oculato teste, Turonensis Ecclesiae diacono (quippe qui tunc Romae ageret), didicerat. Inter optimates qui ad electionem Gregorii suis suffragiis et fortasse consiliis auctoritateque [Col. 0278B] plurimum contulerunt, praecipuam laudem meruerunt Joannes, exconsul et quaestor, vir Patriciae nobilitatis, necnon Philippus, excubitorum comes, de quibus eam ob rem queritur epistolis 31 et 32 libri I.
Gregorium solummodo diaconum fuisse cum ad pontificatum evectus est, ex hoc alterius Gregorii testimonio liquet. Neque vero legimus eum [Col. 0278D] Lege notas ad ep. 34 lib. X, nota d. presbyteratu donatum, antequam in pontificem ungeretur et consecraretur; quod hodiernis quidem moribus adversari haud diffitemur; sed non ita fortasse antiquis.
3. Nonnullorum quoque mentem haud dubie pulsabit, quod narrat laudatus scriptor, de petito et expectato imperatoris consensu, antequam Gregorius [Col. 0278C] electus ordinaretur. Sed a regum Gothorum Italiam obtinentium saltem temporibus usurpatum erat, ut electus papa non sederet nisi accedente prius principis confirmatione. Huic juri vel injuriae quaesitus hic color, quod cum summi pontificis electio, non solum ad clerum, sed etiam ad senatum populumque Romanum tunc spectaret, citra auctoritatem imperatoris aut principis, qui senatus populique caput erat, stare non deberet. Neque vero Gregorius, qui sacrum [Col. 0278D] Qui virtutis ministerium infirmo commisit. sibi ministerium ab imperatore commissum agnoscit (Lib. I, ep. 5) , hunc morem usquam damnare visus est, aut improbasse. Nam quod affert Baronius ut displicuisse sanctissimo pontifici morem nunc ostendat, id ex spurio vel saltem dubio commentarii in [Col. 0278D] Vide censuram de hoc Commentario tom. III, II parte, col. 463. Psalmos Poenitentiales loco deprompsit. [Col. 0278D] Restituto in Occidente imperio, Carolus Magnus ejusque posteri, hoc jure confirmandi summi pontificis, nullo repugnante, potiti sunt, ut ex Anastasio, Ecclesiae Romanae bibliothecario et ex aliis passim non iniquis erga sedem apostolicam scriptoribus constat.
4. Idem [Col. 0278D] Ad an. 590, num. 5. eminentissimus cardinalis existimat Mauricii consensum in Gregorii electionem soluta pecunia comparatum fuisse; quod nescio an in hujus aut inferioris aevi scripto aliquo legatur. Querela [Col. 0279A] enim de sponsa Christi captiva facta et tributo subdita, quae profertur ex commentario in Psalmos poenitentiales neque id significat, neque extra suspicionem interpolationis et suppositionis est. Non me fugit Athalaricum Arianum aliquando imperasse tria solidorum millia pro confirmatione apostolici pontificis, et duo millia pro confirmanda aliorum patriarcharum, hoc est metropolitanorum electione; sed catholicos principes, liberata a Gothis Italia, idem exegisse, aut Gregorium ab hujusmodi simoniaca pecuniae pensitatione non abhorruisse nusquam sibi persuadere poterit, qui legerit ejus epistolas quamplurimas contra simoniacam haeresim scriptas. Praeterea rex Arianus pecuniam persolvi non jubet, nisi cum de electione aut ordinatione praesulum, ad palatium [Col. 0279B] producta fuerit altercatio populorum. [Col. 0279D] Eodem sensu debet intelligi Justiniani jussio de qua Baronius ad an. 554, num. 1 et 2, et quod legitur apud Anastasium Biblioth. in Agathone: Hic suscepit divalem jussionem (imperatoris constitutionem) per quam relevata est quantitas quae solita erat dari pro ordinatione pontificis facienda, sic tamen, ut si post ejus transitum contigerit electionem fieri, non debeat ordinari qui electus fuerit, nisi prius decretum [Col. 0280D] generale introducatur in regiam urbem secundum antiquam consuetudinem. Tom. VI Concil. in Agath. pag. 574. Caeterum ista pecunia persolutio potius videtur populis eligentibus imperata, ut jus eligendi conservarent, quam electis pontificibus. At in electione Gregorii mirus fuit populorum consensus. Addo insuper obscurum esse locum hunc ex rescripto ad Joannem papam quaesitum, quandoquidem in eo rex contra simoniacos, sive qui dant, sive qui accipiunt, saluberrima promulgat decreta. (Cf. Cassiodor. l. IX, ep. 15.)
5. Interea dum expectaretur Augusti responsio et assensus, in dies augebatur pestilentia, Romaque continuis funeribus devastabatur. Ab hac lue immune non fuit S. Andreae coenobium; tuncque enituit maxime fratrum omnium sollicitudo et charitas erga Theodorum adolescentem hoc morbo correptum, et ad extrema perductum; quem eorum orationibus a duplici morte animae scilicet ac corporis liberatum [Col. 0279C] refert Gregorius tum homil. 19 et 38 in Evangelia, tum lib. IV Dialog. cap. 38.
Aberat tunc a monasterio sanctus Pater, procurandis afflictae civitati solatiis totus incumbens. Ut autem pene jam despondentes animum Romanos spe in Deum erigeret, atque ad poenitentiam tot inter flagella vel invitos provocaret, concionem ad populum habuit, dignam sane quam litteris consignaverit 217 Gregorius Turonensis. Ejusdem meminerunt Paulus et Joannes diaconi, necnon alii quamplurimi. In prioribus editis legitur habita indictione sexta, cujus loco potius legendum, indictione viij. Constat enim Gregorium incipiente indictione nona fuisse ordinatum. Erroris causa fuit, quod haec oratio libro Epistolarum olim XI, nunc XIII, fuerit praemissa, [Col. 0279D] cujus videlicet libri indictio est sexta. [Col. 0280D] Lege notam qua ista priorum editorum errata castigavimus tom. I, col. 1663. Nec minus mendose assignatur dies quarta Kalend. Septembris.
6. Post concionem S. Gregorius publicas supplicationes seu litanias indixit, praecepitque ut convenientes ad septem designatas in totidem Urbis regionibus basilicas, omnes clerici, monachi, sacrae virgines, infantes, laici, viduae, conjugatae, inde cum singularum [Col. 0280A] regionum presbyteris, ad sanctae Dei Genitricis basilicam ex conducto cum precibus et lacrymis procederent. Insuper congregatis Clericorum catervis, praecepit psallere per triduum. Hora igitur tertia (nostro more nona) veniebant omnes chori psallentium ad Ecclesiam, clamantes per plateas, Kyrie eleison. Ipso autem supplicationis tempore intra unius horae spatium octoginta homines spiritum exhalarunt. Haec Gregorius Turonum episcopus, ex sui diaconi qui tunc Romae erat haud dubia relatione memoriae prodidit, cui subscripsit Paulus Diaconus (Lib. III de Gestis Lang. c. 25) . Joannes Diaconus vero et alii non parum discrepant ab aliis scriptoribus sive in recensendo personarum ordine, sive in assignandis basilicis. Nam Joannes Diaconus assignat pro litania [Col. 0280B] clericorum ecclesiam S. Joannis, consentitque charta de litaniis quae nunc legitur in appendice Epistolarum: Gregorius Tur. vero, basilicam sanctorum Cosmae et Damiani. Hoc tamen dissidium componi potest si dicamus non semel indictas fuisse supplicationes illas; et in his quidem servatum ordinem a Gregorio Turonico relatum, in aliis alterum a Joanne assignatum; quod ex ritualibus libris potest confirmari, si Emin. Annalium Eccl. parenti fides sit. Habent, inquit Baronius (Ad an. 590, num. 18), rituales libri ultimis litaniis esse processum ad basilicam apostolorum principis, atque ab Gregorio sanctam imaginem [Col. 0280D] Quam dicunt a S. Luca factam. Deiparae magna veneratione delatam. Tunc ferunt prope molem Hadriani Tiberi adjacentem visum esse angelum, in signum reconciliati Numinis, nudatum [Col. 0280C] gladium in vaginam reponere, eoque symbolo morbum cessasse significare voluisse. De supplicationibus saepius habitis, et ultimo loco factis in basilica S. Petri contendere minime volumus, etsi de multiplici, aut etiam duplici processione tempore pestis habita scriptores omnes sileant. At quae narrantur de viso angelo et sedata peste dubiae videntur fidei. Si enim id contigit, quonam pacto Gregorius Turon. id a suo diacono non accepit? Si vero ipsum audierit tanta miracula referentem, quomodo ab ipsis commemorandis abstinuit, qui aliquando levissima nec ita certa referre delectatur? Altum est quoque de istis Bedae, Pauli, et Joannis silentium. Pestilentiam tamen quievisse Paulus et Joannes, qui res a Gregorio gestas accuratius prosecuti sunt, non obscure [Col. 0280D] testantur; sed brevi recruduisse postea ostendemus. Cum de supplicationibus iterum aut saepius tempore pestis habitis, scriptores omnes sileant; felicius fortasse dissidentes scriptores ad concordiam revocabuntur, dicendo unius ejusdemque litaniae ordinem varie indictum ac praescriptum. Nempe cum prius assignatae fuissent hae et illae basilicae quo varii convenirent ordines, aliae postea mutato consilio delectae [Col. 0281A] sunt, vel quod ampliores, vel quod propiores forent, vel quod in regionibus ubi sitae erant ecclesiae illae pestis minus grassaretur. Nimirum cavendum erat a locis in quibus acrius morbus desaeviebat. Itaque juxta opinionem hanc quam ultro fateor nullibi legisse me, tum Ecclesia S. Joannis, tum sanctorum martyrum Cosmae et Damiani designatae sunt, quo conveniret litania clericorum, et unde postea procederet (idem de caeteris in quibus discrimen est, dicendum), sed ad alterutram tantum convenere clerici.
Ab illis supplicationibus originem traxisse videntur [Col. 0281] De Litaniis consulendae notae ad librum Sacramentorum. litaniae quae dicuntur majores, et in festo S. Marci quotannis celebrantur, cum illae quae in triduo ante Ascensionem Domini fiunt, dicantur minores.
[Col. 0281B] 7. Quaeri potest quo nomine quave auctoritate Gregorius adhuc diaconus tantum, electus quidem ad pontificatum, sed nondum ordinatus, Ecclesiae Romanae gubernationem, quodam modo praeoccupavit, omnia quae superius retulimus decernendo. Eum quidem jam presbyterum factum fuisse putant nonnulli, quos inter eminet Baronius, propter illa de eo Gregorii Turonensis dicta: Sed non destitit sacerdos tantus praedicare populo, etc. At vero sacerdotis nomine non solebant veteres designare presbyterum. Itaque Turonensis episcopus nostrum Gregorium hic non alia ratione sacerdotem appellat, quam quod esset ad summum electus sacerdotium; unde paulo post non obscure innuit eum adhuc in diaconatus [Col. 0281C] gradu positum. Neque vero presbyteratus ordo jus ipsi contulisset exercendae in Romanam Ecclesiam potestatis. Subodoramur ergo Gregorium tanquam electum pontificem, vacantis sedis administrationem nactum esse cum aliis Ecclesiae Romanae vicariis; idque conjicimus ex epistola cleri Romani ad Scotos reddita, cum mortuo Severino papa sedes apostolica vacaret anno circiter 640. Illa enim epistola scripta legitur nomine Hilarii, archipresbyteri et servantis locum, scilicet, ut auguror, vicarii, sanctae sedis apostolicae; Joannis, diaconi et in Dei nomine electi, qui fuit Joannes IV; Joannis, primicerii et servantis locum apostolicae sedis; et Joannis, servi Dei, consiliarii ejusdem sedis apostolicae. Quod monumentum exhibet venerab. Beda lib. II Hist., c. 29; unde [Col. 0281D] addiscere licet, quibus demandata foret Ecclesiae Romanae administratio, donec qui electus erat pontifex consecraretur.
8. De concivium suorum salute sollicitus Gregorius, pene sui oblitus fuerat, et propositum fugiendae pontificiae dignitatis intermiserat. Securus forsan dormiebat, quod Mauricium imperatorem suis supplicibus litteris permotum electioni factae non consensurum speraret. Ut vero accepit interceptam fuisse suam ad Augustum epistolam et aliam delatam qua praefectus Urbis eum de electione unanimi consensu facta, et de incredibili populi totius erga [Col. 0282A] electum studio, certiorem faciebat, sibi maxime timendum ratus, de fuga quamprimum cogitavit. Formidabat enim celsum quidem, at arduum 218 locum, Et sic metuebat paupertatis suae securitatem perdere, sicuti avari divites solent perituras divitias custodire, ut ejusdem Gregorii (Lib. III, Dialog. c. 14) verba usurpem. Verum cum latibula fugae praepararet, capitur, trahitur, et ad beati apostoli Petri basilicam deducitur, ibique ad pontificalis gratiae officium consecratus, papa Urbi datus est. Haec Gregorius Turon. cujus ultima verba exscripsit Paulus Diaconus. Addit vero Gregorium, cum ad portas Urbis sollicite excubaretur, ne evaderet, a negotiatoribus impetrasse ut in cratera occultatus educeretur extra Urbem; sicque per triduum delituisse, sed tertia nocte [Col. 0282B] indicio fulgidae columnae fuisse detectum et comprehensum. Missa facio caetera quae tum obtigerunt, mira quidem et stupenda, quia apud Paulum legi queunt. Joannes Diaconus in omnibus fere Paulum secutus, nullius tamen alius signi meminit, quam columnae fulgidae. Ipse Gregorius miracula tunc facta, etsi premere silentio, prae modestia et animi demissione (quae ambae virtutes in ipso praesertim enituerunt, plurimum optasset, dissimulare tamen omnino non potuit, scribens ad Natalem, Salonitanum episcopum: Conscientiam nostram indicamus, ipsius honoris onera me aegro animo suscepisse. Sed quia divinis judiciis non poteram resultare, etc. (Lib. I, ep. 21) . Et ad Cyriacum, Constantinopolitanum patriarcham: Ego quoque qui indignus ad locum regiminis veni, [Col. 0282C] infirmitatis meae conscius, secretiora loca petere ali quando decreveram; sed superna mihi judicia adversari conspiciens, jugo Conditoris subdidi cervicem cordis. (Lib. VII, ep. 4.) Fugae latebrarumque suarum meminit quoque initio libri Regulae Pastoralis. Ita Gregorius vocantis, melius dixerim, cogentis Dei signis, potius quam hominum votis obtemperans, accedente imperatoris consensu et gratulatione, ordinatus est die 3 Septembris an. 590, in ipso indictionis nonae principio, quae dies in tabulis ecclesiasticis consignata, olim fuit celeberrima. Cum enim sanctissimi Pontificis natalis incidat in diem 12 Martii, quo tempore propter Quadragesimam nullae antiquitus erant Sanctorum solemnes feriae, anniversaria ejus ordinationis dies, ipsius memoriae celebrandae fuit consecrata.
[Col. 0282D] Nunc vero paululum subsistamus, et admirati pene invictam Gregorii in fugiendo pontificatu pertinaciam, doleamus Ecclesiae vicem, cujus dignitates et summa sacerdotia invadunt plerique ambitiosi, ea vel natalium suorum splendori, vel consanguineorum bellicae fortitudini, vel suis in aula obsequiis assiduisque precibus et excubationibus debita existimantes. Tantum e Gallia malum magna jam ex parte depulit Rex Christianissimus Ludovicus XIV, cujus exemplo utinam obsequantur omnes quorum interest: Et tamen nomen Christi etiam per lucrorum sectatores suae gloriae [Col. 0283A] retinet potestatem. Et fiunt in talibus causis ministri mercenarii, sicut naves onerariae . . . . . quarum rectores potius eorum quos ducunt pecuniis inhiant, quam saluti: [Col. 0284A] et tamen mare saeculi hujus necessarios habet hujusmodi transvectores. (Vide Arnald. de Bonavalle lib. de Card. Christi oper., c. de Baptis. Christi. )
ARGUMENTUM.—1. S. Gregorius ordinatur, et fidei symbolum emittit.—2. Ejusdem synodica epistola ad patriarchas.—3. De ipsius inscriptione.—4. Cur dicta synodica.—5. Gratulantibus de suscepto pontificatu quam humiliter rescripserit.—6. Aliae praeter animi demissionem, detrectandi episcopatus causae, gravissima Ecclesiae mala.—7. Ea magna ex parte sustulit.—8. Ejus hoc in opere adjutores, Joannes CP.—9. Eulogius Alexandrinus.—10. Anastasius Antiochenus.—11. Joan. Jerosolymitanus.—12. Domitianus, Arabiae metropol.—13. Dominicus Carthag.—14. S. Leander in Hispania.—15. Virgilius Arelat., Syagrius, etc., in Galliis. (An. 590 et 591.)
[Col. 0283B] 1. [Col. 0283D] Hujus ordinationis dies in tabulis ecclesiasticis consignatur; estque tertia Septembris. Consecrandus de more Gregorius, ad Confessionem S. Petri apostolorum principis ductus est (hoc nomine intelligitur apud veteres ejus sepulturae locus), ubi fidem orthodoxam exposuit, quam intra paucos articulos complexus est. Illud autem symbolum exhibent Registri Epistolarum codices fere omnes manu exarati, vel in capite vel ad calcem, legiturque apud Joannem Diaconum lib. II, c. 2: idcirco ipsum tanquam genuinum S. Gregorii fetum epistolis subjiciendum duximus.
2. Ut etiam receptae jamdudum [Col. 0283D] Hujus consuetudinis meminit Gregorius lib. IX, ep. 52: Hinc est, inquit, ut quotiens in quatuor praecipuis sedibus, antistites ordinantur, synodales sibi [Col. 0284D] invicem epistolas mittant, in quibus se sanctam Chalcedonensem synodum cum aliis generalibus synodis custodire fateantur. consuetudini morem gereret, synodicam epistolam scripsit ad omnes patriarchas, in qua suscipere ac venerari profitetur quatuor concilia, Nicaenum, Constantinopolitanum [Col. 0283C] primum, Ephesinum, et Chalcedonense, sicut sancti Evangelii quatuor libros (Lib. I, ep. 4) . In eadem epistola synodica, ea qua par erat veneratione, Gregorius amplectitur quintum concilium, in quo epistola quae Ibae dicitur, erroris plena reprobatur; Theodorus personam Mediatoris Dei et hominum, in duabus 219 substantiis separans, ad impietatis perfidiam cecidisse convincitur; scripta quoque Theodoriti, per quae beati Cyrilli fides reprehenditur, ausu dementiae prolata refutantur. Subdit: Cunctas vero quas praefata veneranda concilia personas respuunt, respuo (Ibid. ep. 25) . Tandem quoslibet aliter sentientes anathemate ferit. In alia rursus epistola (Lib. III, ep. 10) , quatuor universalis Ecclesiae synodis cum totidem libris Evangeliorum collatis summam supremamque tribuit auctoritatem.
[Col. 0283D] 3. In hujus epistolae synodicae ad patriarchas inscriptione primum omnium occurrit Joannis Constantinopolitani nomen, quod a Gregorianarum epistolarum collectoribus factum, non ab ipso Gregorio jure censet Baronius (Ad an. 591). Singulis enim patriarchis singula misit illius epistolae exemplaria, in quibus [Col. 0284A] solum nomen patriarchae ad quem unumquodque mittebatur erat inscriptum. Neque enim exemplum quod ad Joannem delatum est, aliud quam Joannis ipsius nomen praeferebat. [Col. 0284D] Vide notam u ad hanc epistolam. Hinc legitur Frater charissime, non Fratres charissimi. Nostram sententiam confirmat, quod subjunctum fuerit, a paribus, post patriarcharum nomina, ut in notis observavimus. Nihilo tamen minus jam consentientibus aliis patriarchis, Constantinopolitanus primum locum post Romanum pontificem obtinebat.
[Col. 0284B] Tunc duo erant Antiocheni patriarchae; nam [Col. 0284D] De illo consule notas ad ep. 7 lib. I. Anastasio, ex hac sede pulso, Gregorius subrogatus fuerat; quod cum injuria magis quam jure factum fuisset, aliundeque Anastasius praecipua laude pietatis et doctrinae inter Orientalis Ecclesiae antistites fulgeret; noluit sanctus pontifex pro exauctorato eum habere, sed ad ipsum sicut ad caeteros patriarchas synodicam transmisit. Jamque ad ejusdem litteras de suscepto summo pontificatu gratulatorias responderat. Sed quia Gregorius ei successor datus, pro legitimo pastore in universa Orientis Ecclesia, nemine reluctante agnoscebatur, vir alioquin ob sanctissimos mores, episcopatu dignus, eum praeterire insalutatum non debuit novus papa, ne pacem turbaret.
[Col. 0284C] 4. Synodica vel synodalis dicta est praelaudata epistola. Simul ac enim quis creatus erat Romanus pontifex, collectis vicinis episcopis, synodum habebat, in qua se fidei catholicae assertorem profitebatur; ex eaque synodo epistola synodica transmitti solebat ad absentes universi orbis episcopos, potissimum vero ad praecipuarum ecclesiarum patriarchas. Hujus sane consuetudinis exempla in antiquis Ecclesiae monumentis passim sunt obvia. Porro fidei suae confessionem recens assumptus ad pontificatum mittebat, non solum ut se orthodoxum probaret, sed etiam ut sub qua fide vivendum esset secundum statuta patrum, sibi subditos doceret. Hac etiam in epistola, primariis Orientalis Ecclesiae episcopis, ipse primus pastor Gregorius, voluit absolutissimam recte regendi et [Col. 0284D] pascendi Christi gregis formam praebere: ad illos enim fusissime ac doctissime scribit de munere pastorali; adeo ut in ea epistola suo de Regula Pastorali aureo plane libro praelusisse videatur. Verum nihil magis elucet in ea, quam stupenda viri sanctissimi humilitas, imparem se episcopali curae ex animo profitentis. (Cf. ep. 2 Gelasii I. tom. nostro LIX.)
[Col. 0285A] 5. Eamdem animi demissionem testatam reliquit in plurimis quas paulo post susceptum pontificatum rescripsit epistolis. Quippe statim ac fama de ejus ad summum pontificatum assumptione percrebuit, illustres viri quamplurimi, maxime qui in urbe regia ejus modestiae, sapientiae, pietatis, caeterarumque virtutum testes et conscii fuerant, eum amicis et gratulatoriis litteris compellavere, quibus potius lacrymas et gemitus quam verba, rescribendo reddidit et rependit. Legendae sunt prae caeteris tertia cum quatuor sequentibus, vigesima prima, et quadragesima tertia lib. I, in quibus vehementissime dolet imposita sibi immerito et impari episcopatus pondera: Tanto, inquit Narsetem patricium alloquens, me percussum moerore agnoscite, ut vix loqui sufficiam; oculos enim [Col. 0285B] mentis meae doloris tenebrae obsident. Triste est quidquid aspicitur, etc. Quia vero suas lacrymas, etsi juges, ad deplorandam mutatam sortem, minime sufficere putabat, familiaribus suis pro amicitiae tessera, fletus ea de re suspiriaque imperabat.
Joannes exconsul non parum contulerat tum ad Gregorii electionem, ut jam monuimus, tum ad hujus electionis confirmationem; idcirco in illum amice excandescere videtur. Sed nullibi magis prodit dolorem de amissa vitae monasticae tranquillitate, et suscepta pastorali cura, quam hom. 11 in Ezechielem. Unde non immerito Joannes Diaconus nonnullorum ex Langobardis vesaniam exagitat, quos non pudebat affirmare Gregorium appetiisse magis pontificatum quam fugisse (Vide Lib. I, ep. 31) .
[Col. 0285C] 6. Quid causae esset cur a pontificatu tantum abhorreret sanctus vir, praeter singularem animi demissionem et vitae solitariae amorem, hic investigare operae pretium videtur. Tunc Roma, totaque Italia cruentissimo Langobardorum bello premebatur, cui accesserunt fide comites fames et pestilentia. Verum gravioribus adhuc malis Ecclesia laborabat. De his dolens ita scribit ad amicum Leandrum:
Respondere epistolis vestris tota intentione voluissem, nisi pastoralis curae ita me labor attereret, ut mihi magis flere libeat quam aliquid dicere. Quod vestra quoque reverentia in ipso litterarum mearum textu vigilanter intelligit, quando ei negligenter loquor, quem vehementer diligo. Tantis quippe in hoc loco hujus mundi fluctibus quatior, ut vetustam ac putrescentem [Col. 0285D] navem, quam regendam occulta Dei dispensatione suscepi, ad portum dirigere nullatenus possim. Nunc ex adverso fluctus irruunt, nunc ex latere cumuli spumosi maris intumescunt, nunc a tergo tempestas insequitur. Interque haec omnia turbatus cogor modo in ipsam clavum adversitatem dirigere, modo curvato navis latere, minas fluctuum ex obliquo declinare. Ingemisco, quia sentio quod negligente me crescit sentina vitiorum, et tempestate fortiter obviante, jamjamque putridae naufragium tabulae sonant. (Lib. I, ep. 43.)
Certe si fluctibus obrui potuisset Petri navis, ex saevientibus tunc procellis nunquam emersisset. [Col. 0286A] Quippe Langobardi aut [Col. 0285] De stolida illorum idololatria, in capreae capitis adoratione vide lib. III Dialog. c. 28. idololatriae addicti, aut impietatis Arianae sectatores, Romae totius Christianae religionis arci imminebant; parumque abfuit quin expugnarent. Nuper Autharis, ipsorum rex Arianus, liberos eorum in fide catholica baptizari prohibuerat, orthodoxisque sese infensissimum ostendebat (Lib. I, ep. 17) . Fervebat furebatque in Istria et in finitimis provinciis schisma pro tribus capitulis excitatum. In Hispania et Gallia Narbonensi Wisigothi Arianam haeresim ad haec usque tempora disseminarant 220 et propagarant. Qui Britanniam invaserant Angli, adhuc idolorum cultui mancipati, Christi nomen ignorabant. Pergebant Donatistae Africanam Ecclesiam scindere vexareque jam pene tribus a saeculis. Foeda erat Orientalis Ecclesiae facies, propter grassantes [Col. 0286B] ubique Nestorii aut Eutychetis errores, quorum plurimi surculi pullularant. His accensebantur Agnoitae, qui non ita pridem apud Alexandriam fuerant exorti. In Galliis, quae catholicae fidei semel receptae tenacius inhaeserant, variae morum irrepserant corruptelae, ipsamque disciplinam ecclesiasticam labefactarant, maxime simoniaca haeresis (sic appellat S. Gregorius) et Neophytorum, hoc est ad ejusdem mentem, laicorum immaturae praecipitesque ad sacerdotium promotiones.
7. Tot malis mederi Gregorio incumbebat, cui cum summo pontificatu Ecclesiarum omnium sollicitudo fuerat demandata. Sed ad tantae molis opus imparem se prae humilitate judicans, maxime infirma semper attritaque valetudine, magna animi [Col. 0286C] anxietate laborabat. Verum adjutorem expertus est Deum, cui vocanti obsecutus fuerat; ejusque ope qui se servum inutilem existimabat et dictitabat, schismaticos Italiam turbantes coercuit, Langobardos ad fidem catholicam perduxit, Gothos Ecclesiae reconciliavit, Anglos Christianis praeceptis imbuit et sacro lavacro tinxit, repressit Donatistas in Africa tumultuantes, Agnoitas aliosque in Oriente haereticos debellavit, varios ubique succrescentes contra fidem aut pios mores exstirpavit errores, tot denique tantaque intra paucorum annorum spatium praestitit ut jure omnium gentium consensu Magni cognomen sit consecutus. Praecipuos autem quos habuit laboris socios et adjutores, qui scilicet majoribus tunc praeerant Ecclesiis, recenseamus.
[Col. 0286D] 8. Joannes, propter miram abstinentiam dictus Jejunator, ob insignes virtutes ad Constantinopolitanam sedem, quae secundum post Romanam locum jam sibi vendicabat, mortuo Eutychio assumptus fuerat, ut supra diximus. At usurpato in synodo CP. oecumenici patriarchae titulo, quem deponere nunquam consensit, Pelagium papam et postea S. Gregorium in se concitavit. De illo deinceps frequenter acturi sumus. Eum summis laudibus efferunt scriptores Graeci, propter doctrinam, pietatem, singularemque in pauperes, cum sibimet foret parcissimus, liberalitatem et munificentiam. Diem clausit extremum an. 596, et a Graecis in Sanctorum catalogum [Col. 0287A] est relatus. Hunc excepit Cyriacus in eadem sede CP.
9. Eulogius ex monacho, si auctori Prati spiritualis fides sit, factus patriarcha, Ecclesiam Alexandrinam rexit ab anno 581 ad an. 608, haereticorumque hostem acerrimum et strenuissimum fidei orthodoxae vindicem se semper probavit. Quinque libros scripsit adversus Novatianos seu contra Novatum, impugnavitque varios temporum illorum haereticos, contra concilium Chalcedonense et S. Leonem papam rebellantes. De ipso ejusdemque lucubrationibus agit Photius multis in locis. S. Gregorio propter eximias quibus praeditus erat virtutes et animi dotes, fuit semper acceptissimus, ut ex epistolis infra commemorandis palam fiet. Post obitum, Sanctorum albo fuit additus. (Cf. Phot. cod. 182, 208, 225, 226, 227.)
10. Anastasius, quem Sinaitam esse multis scriptis celebrem plurimi putarunt, ad sedem Antiochenam assumptus, eamdem Gregorio, monasterii apud montem Sina, ut aiunt, praefecto, cesserat anno 572, a Justino imperatore pulsus et dejectus. Ipsum tamen pro legitimo patriarcha sedis hujus habuit semper S. Gregorius; unde ad eum scripsit (Lib. I. ep. 26) : Apud me semper hoc estis, quod ex omnipotentis Dei munere accepistis esse, non quod ex voluntate hominum putamini non esse. Mortuo Gregorio Antiocheno, cujus laudes fuse persequitur Evagrius lib. quarto, propter virtutes multiplices et praestantissimas, recteque administratam Ecclesiam, Anastasius suae sedi restitutus [Col. 0287C] est an. 594. vel, ut aliis placet, 592, quam usque ad an. 599, quo devixit, sanctissime gubernavit. Quae scripserit aut scripsisse vulgo sit creditus, lege apud sacrarum Bibliothecarum auctores. Plurimos autem spectatae sanctitatis suae laudatores et admiratores nactus est, inter quos Gregorio Magno primus extra controversiam locus debetur. Non mediocre conceptae de Anastasio existimationis et singularis in eum amoris testimonium exhibuit S. Gregorius, quando statim post sumptum pontificatum, suggestionem summis precibus plenam fecit apud piissimos dominos, ipso teste (Lib. I, ep. 28) , ut virum beatissimum domnum Anastasium patriarcham, concesso usu pallii, ad beati Petri apostolorum principis limina secum celebraturum solemnia missarum transmittere debuissent: quatenus si ei ad sedem suam [Col. 0287D] minime reverti liceret, saltem secum in honore suo viveret. Utrum tamen suggestionem hanc vel libellum supplicem miserit, dubios nos facit, quod ibidem additur. Quam tenera vero charitate amicum hunc complecteretur, quae ad ipsum scripsit palam demonstrant. Sic praefatur in epistola 26 libri I: [Col. 0287D] Idem pene est Epistolae 7 ejusdem libri exordium. Scripta vestrae beatitudinis, uti fessus requiem, salutem aeger, fontem sitiens, umbram aestuans inveni. Neque enim illa verba per linguam carnis videbantur expressa: quia sic spiritalem amorem suum quem gestabat, aperuit, ac si mens per semetipsam loqueretur. Quae hoc loco describere voluimus, [Col. 0287] Idem ex multis aliis Gregorianis Epistolis eruitur. Vide praesertim lib. III, ep. 54. ut qualem se [Col. 0288A] erga amicos Gregorius ostenderet, quisque possit intelligere.
11. Ut ab Antiochena sede ad Jerosolymitanam transeamus, eam obtinuit Joannes IV ab anno 561, quo Eustochio demortuo subrogatus est, usque ad annum 595, successoremque habuit Amos, cui Nicephorus octo episcopatus annos tribuit, Verum exstat S. Gregorii epistola ad Isachium (Lib. XI, ep. 46) , qui ei suffectus est, scripta indictione 4, hoc est anno 601 vel 600. Unde erroris arguitur Nicephorus, probaturque jam ab anno 600. Isachium Jerosolymitanum patriarcham creatum esse, ac synodicam epistolam ad S. Gregorium misisse, cui respondit hac epistola indictionis quartae. (Cf. Evag. l. v, c. 16; Niceph. l. XVII, c. 36.)
[Col. 0288B] 12. Domitianus, Mauricii Augustini consanguineus, Melitinae episcopus et Armeniae metropolitanus erat, quando summum pontificatum auspicatus est vir sanctissimus. Eum ad res maximas gerendas aptissimum, et in consiliis prudentissimum expertus imperator, multis in negotiis adjutorem adhibere consueverat, 221 ac liberis suis tutorem designarat. Fuit quoque Gregorio Magno charissimus, ob eximiam vitae sanctitatem, ut ex litteris ad eum scriptis liquet. Mortuus apud Theophanem in chronographia legitur indictione 5, quae anno 601, ex modica parte, et 602 respondet. Peragrato Oriente, nunc Occidentalem orbem perlustremus. (Cf. Evag. l. VI, c. 18.)
13. Ecclesiae Carthaginensi totique Africae a Wandalorum Arianorum jugo non ita pridem vindicatae praeerat Dominicus, ob pastoralem sollicitudinem, [Col. 0288C] strenuamque in coercendis haereticis navatam operam plurimis S. Gregorii epistolis celebratus. Ultima ad eum scripta, quinta indictione ineunte, hoc est mense Septembrianni 601, probat eum saltem ad hoc usque tempus superstitem fuisse.
14. Quamvis episcopus Toletanus, qui nunc totius Hispaniae primas audit, jam tum primatus titulo, plurimis ejusdem Hispaniae praeesset Ecclesiis, in universa tamen Wisigothorum monarchia quae Hispanias et Galliam Narbonensem complectebatur, S. Leander Hispalensis episcopus, omnium erat antistitum celeberrimus, quod Recharedum, regem universamque Wisigothorum gentem, Arianis prius erroribus impietatibusque mancipatam ad catholicam fidem perduxisset. Arianam haeresim a Recharedo, annitente [Col. 0288D] S. Leandro in concilio Toletano an. 589 aut 590, proscriptam fuisse auctor est Nicolaus Antonius.
15. Sub pontificatu Gregorii, Virgilius Arelatensis archiepiscopus, inter caeteros Gallicanos praesules, non solum dignitate sedis eminebat, sed morum etiam integritate omnibusque virtutibus quae pastorem decent. Ex monacho Lirinensi abbas monasterii Augustodunensis primum factus fuerat; dein mortuo Licerio Arelatensi episcopo an. 588, Syagrius, multae apud Galliae principes auctoritatis et gratiae episcopus, cui perspectissimae erant sancti viri dotes eximiae, vacanti Ecclesiae praeficiendum eum [Col. 0289A] curavit, quam annis 49 sanctissime rexit. Florebant tunc in eadem Ecclesia Gallicana Etherius Lugdunensis, Desiderius Viennensis, Gregorius Turonensis, Aregius Vapincensis, inprimisque jam laudatus Syagrius, et alii ex Gregorianis epistolis satis noti.
De Britannicis insulis in quibus nunc Angliae, Scotiae, et Hiberniae regna numerantur, de Germania ad Boream vergente, de Polonia seu Sarmatia aliisque Septemtrionalibus regionibus nihil hic attinet dicere: quippe quae Christi suave jugum, nondum excussa idolorum servitute, ad haec usque tempora detrectarant.
ARGUMENTUM.—1. Orbis Christiani status politicus sub Mauricio imperatore.—2. Status Italiae.—3. Galliarum sub tribus Francorum regibus.—4. Hispaniae sub Recharedo.—5. Majoris Britanniae.—6. Quas ad regendam [Col. 0289B] Ecclesiam dotes attulerit Gregorius.—7. Summa ejus humilitas.—8. Et charitas.—9. Animi constantia. (An. 590 et 591.)
1. Delineato breviter, quantum ad ecclesiasticum statum, orbis Christiani quodammodo situ, idem nunc eadem brevitate, quantum ad statum politicum, praestare operae pretium est. Mauricius ab anno 582 renuntiatus imperator, iisdem virtutibus, prudentia maxime fortitudine ac - religione rempublicam administrabat, quibus ad imperium viam sibi munierat. Post multas de Persis, assiduis Romanorum hostibus, relatas victorias, eorum regem Chosroem profugum benigne suscepit, et dato exercitu, in regnum pristinamque dignitatem restituit. Cum zelo catholicae fidei flagraret, eo regnante, ut etiam testis est S. Gregorius (Lib. XI, ep. 46) , haereticorum ora [Col. 0289C] conticuerunt, et prava quae sentiebant, eloqui non praesumpserunt.
2. De Italiae Romaeque praesertim salute sollicitus, Smaragdum, praestantissimum ducem, exarchum constituerat, et bello adversus Langobardos praefecerat. Francos etiam ab ipsis jam lacessitos, missis legatis, oblataque pecunia, ad ultionem sollicitaverat. Qua re audita Langobardorum duces, de rege sibi constituendo serio cogitarunt, et Autharim [ seu Autharith], Clebi, qui ultimus apud eos regium nomen obtinuerat, filium, virtutis fama nulli secundum, elegerunt. Hic [Col. 0289D] Observat doctissimus Tillemontius in historia Augustorum in Constantio art. 36, pag. 408, hoc Flavii praenomen a Silvano qui imperium in Galliis [Col. 0290D] usurparat, fuisse assumptum; maxime vero alienigenas ipso se exornare solitos. Flavii praenomen apud Romanos illustre, quo sibi plus dignitatis et gratiae apud Italos conciliaret, assumpsit. Moxque Brixellum defectione Droctulfi nuper amissum oppugnavit ac recuperavit. Cumque [Col. 0289D] Childebertum, francorum Regem, Alpes cum exercitu superasse accepisset, belli Langobardis inferendi gratia, aequo vero marte cum ipsis confligere posse diffideret, ducibus suis praecepit ut intra urbium munitarum et arcium muros sese continerent. Interim legatos ad Childebertum de pace misit, quam, demissis precibus amplissimisque muneribus, consecutus est. Ex hac expeditione Childebertum pene adhuc impuberem plurimum gloriae reportasse scribit Gregorius Turonensis lib. VI, c. 42. Saepe postea contra eosdem hostes ancipiti plerumque eventu, aut etiam [Col. 0290A] infausto, bellum redintegrarunt Franci, quorum impetum bellicamque virtutem, artibus cunctabundaque prudentia frangere solitus erat Autharis. Anno tandem 590, quo S. Gregorius pontificatum auspicatus est, rex Langobardorum pacem supplex oravit, et magno Italiae detrimento, a Francis impetravit.
Superiore anno foedus cum Bajoariis inierat, ducta in matrimonium Theodelinda, Garibaldi eorum regis filia, quae cum catholicae fidei ardore flagraret, ad eam postea totam fere Langobardorum gentem pellexit. Interim Francorum metu soluti Langobardi, tota fere Italia, nimirum ab ultimis Istriae finibus, Rhegium usque in extrema Calabria, libere potiti sunt; vixque caput orbis Roma furorem barbarorum evasit. (Cf. Paul. Diac. lib. III de Gest. Lang. capp. 32 et 33.)
222 3. Quae de bellis a Childeberto Italiae illatis attigimus non sufficiunt, ut quo statu tunc res Francorum essent, intelligatur. Francia omnis tunc in tria regna divisa, totidem parebat regibus. Clotarius II, Chilperici anno 584 occisi filius ex Fredegunde, Neustriae seu Franciae Occidentali adhuc junior imperabat. Childebertus Sigeberti et Brunichildis ex regia Wisigothorum stirpe filius, Austrasiam seu Franciam Orientalem, cui tunc magna Germaniae pars accensebatur, obtinebat. Guntramnus utriusque regis patruus, Burgundiam, cujus tunc provincia portio erat, orbus liberis regebat; sed Childebertum haeredem instituit. Haec Franciae divisio, et duarum praesertim reginarum Fredegundis et Brunichildis [Col. 0290C] odia, multorum bellorum seminarium fuere.
4. Hispania longe pacatior erat, ex quo ejurata Ariana haeresi, ad fidem orthodoxam Wisigothi transierant. Antea enim fuerat cum Francis decertandum. Guntramnus etenim indigne ferens Ingundem, fratris filiam, Hermenegildi regis uxorem, ab Leuvigildo et a Gosuvitha Hermenegildi noverca, in odium fidei catholicae, ad mortem usque vexatam fuisse, duobus missis exercitibus bellum Wisigothis moverat. Sed exstincto Leuvigildo, cum Recharedus ejus filius ac successor, amplexatus fidem catholicam, Ecclesiae reconciliatus fuisset, pacem a Francis impetravit, ac pro pacis et foederis pignore Clotsindem in uxorem. Ea erat Childeberti soror, quam Authari Langobardorum regi enixe petenti collocare noluerat. [Col. 0290D] Recharedi laudes abunde persequitur S. Gregorius lib. IX, ep. 122, et libro III Dialog. c. 31, ubi ait eum tanto fidei catholicae ardore flagrasse, ut nullum in suo regno militare permitteret, qui regni Dei hostis existere per haereticam pravitatem non timeret: quod ad conversionem bellicosissimae gentis non parum contulit.
5. Britannia vulgo dicta major ab Anglis idolorum cultoribus occupata, plures in dynastias divisa erat. Qui supererant ex pristinis incolis Britones in Walliae loca inaccessa, jugum novorum dominorum [Col. 0291A] fugientes sese receperunt, aut in Aremoricam Galliae provinciam. Hibernia suis regibus obtemperabat.
6. En aperuimus stadium in quo Gregorius decurrens, et decertans, jam spectaculum futurus est mundo, imo et angelis et hominibus; licet si ipsi credamus, vilis homuncio, ignavia torpens. Verum, ut res est, gigas fortissimus, et mollis otii prae caeteris pastoribus impatientissimus. Quas autem dotes ac virtutes ad pontificatum attulerit ut eo rite fungeretur, ex jam dictis facile poterit intelligi, et ex dicendis clarius elucebit. Sufficiat hoc observare loco, in sanctissimo pontifice, ad miraculum et stuporem usque effulsisse humilitatem et charitatem. Per humilitatem sollicitus ubique et semper de circumstantibus periculis, cavebat ne de collato tanto honore sibi [Col. 0291B] blandiretur et assentaretur. Per charitatem cum jam sibi viluisset, in Deum semper erectus, e supremo illo fastigio subditi gregis necessitatibus et commodis vigilantissime prospiciebat. (Vide Praefat. in Dial. et lib. IX, ep. 121.)
7. Humilitatis abyssum produnt multa jam ex ejus epistolis prolata, quibus longe plura addere licuisset. Quo fuisse animo erga supremam, cui alligatus non sponte fuerat, Ecclesiae dignitatem Gregorium existimamus, quando amico Leandro scribebat octo annis a sua inauguratione jam elapsis: Summopere esse decreveram opprobrium hominum, et abjectio plebis, atque in ejus sorte currere, de quo rursus per Psalmistam dicitur: Ascensus in corde ejus disposuit in convalle lacrymarum, ut videlicet tanto verius intus ascenderem quanto per convallem lacrymarum foris humilius [Col. 0291C] jacerem (Psalm. LXXXIII, 7) . At me multum nunc deprimit honor onerosus, curae innumerae perstrepunt, et cum sese ad Deum animus colligit, hunc suis impulsibus quasi quibusdam gladiis scindunt. Nulla cordis quies est. Prostratum in infimis jacet suae cogitationis pondere depressum. Aut rara valde aut nulla hoc in sublimia penna contemplationis levat. Torpet ignava mens, et circumlatrantibus curis temporalibus, jam pene ad stuporem deducta, cogitur modo terrena agere, modo etiam quae sunt carnalia dispensare (Lib. IX, ep. 121) .
Cum Natalis, Salonitanus episcopus moleste tulisset se a Gregorio correptum fuisse, ipse ad eum rescripsit: Ab omnibus corripi, ab omnibus emendari paratus sum; et hunc solum mihi amicum aestimo per cujus linguam, ante apparitionem districti Judicis, [Col. 0291D] meae maculas mentis tergo (Lib. II, ep. 52) . Quod et facto comprobavit: cum enim Anastasius, Antiochenus patriarcha, motam de usurpato oecumenici titulo controversiam parvipendens, ad S. Gregorium summa libertate scripsisset, pro nulla causa eum dare locum scandalis non debere, et maligno spiritui quaerenti animas cribrare, quibus non obscure amico significabat levem sibi videri quaestionem in qua zelus ejus ita efferbuerat, sanctissimus pater, ad cathedrae suae primatum non attendens, aculeum apis (ita Anastasium vocat) infixum modestissime ac patientissime tulit, et pro aculeo mel reddidit; epistolam dico [Col. 0292A] charitate mellifluam, in qua inter caetera rescripsit, Meliora sibi esse vulnera diligentis, quam inimici blandientis oscula (Lib. VII, ep. 27) . Atque ut Anastasio monenti morem gereret, Cyriaci, nuper ad sedem CP. evecti, epistolam synodicam in qua oecumenici patriarchae titulum sibi vendicabat, sine mora suscepit, ne unitatem Ecclesiae turbaret.
Denique singularem omnibus in epistolis animi demissionem testatam, et quodammodo insculptam reliquit, cum primus omnium Romanorum pontificum in ipsis [Col. 0291] Lege Praefationem nostram ad Registrum Epist. § 11. servum se servorum Dei praefari voluit; hanc modestiae tesseram vano et superbo oecumenici titulo quo gloriabatur CP. episcopus objiciens, simulque non obscure significans pontificatum duram sibi videri servitutem, cui sola ex charitate collum jubente [Col. 0292B] Deo subdiderit. (Cf. Joan. Diac. l. II, n. 1) .
8. Ad charitatem quod spectat, quanto erga Deum amore flagraret, satis probant continuae quas singulis fere epistolis inspergit querelae de amisso illo prae sollicitudine pastorali, vel remisso: qui enim de sacri hujus ignis jactura ita est anxius, dolet, lacrymatur, quanto ardore se Deum diligere vel hoc ipso demonstrat. De charitate erga proximum dicere hoc loco nihil attinet, post tot effusae illius in pauperes liberalitatis argumenta, quae suppeditant ejusdem epistolae, recensetque Joannes Diaconus, praesertim lib. II, capitibus novem, scilicet a 22 ad 30.
9. Ex utraque illa summa virtute prodiit infracta quaedam animi constantia, quae in arduis, et in 223 gravioribus periculis maxime elucebat: quippe, quo [Col. 0292C] magis sibi diffidebat Gregorius per humilitatem, eo majori in Deum fiducia dicebat cum Apostolo: Omnia possum in eo qui me confortat (Philip. IV, 13) . Ita de se loquitur ep. 47 libri IV, ad Sabinianum: Mores meos bene cognitos habes, quia diu porto. Sed si semel deliberavero non portare, contra omnia pericula laetus vado
Verum si velimus nosse qualis ad summum pontificatum accesserit S. Gregorius, et qualiter in eo vixerit, legamus librum Regulae Pastoralis, de quo strictim jam loquendum; ut enim de S. Benedicto ait (Lib. II Dial., c. 36) , eum non potuisse aliter docere in Regula Monachorum a se promulgata, quam vixit, idem quoque de sanctissimo papa, Regulae Pastorum auctore, affirmare non veremur.
ARGUMENTUM.—1. S. Gregorius librum Regulae Pastoralis elucubrat.—2. Et librum Sacramentorum cum Antiphonario meliorem in formam restituit.—3. De sua domo constituenda et ordinanda statim cogitat.—4. Laicis valere jussis, clericos et monachos pietate ac eruditione conspicuos, convictores sibi assumit.—5. Quanta ei pauperum et peregrinorum cura.—6. Nullos laicos procurandis Ecclesiae patrimoniis praeficit.—7. Dei verbo suum pascit gregem.—8. Ejus praedicandi ratio.—9. Barbaris nondum Christianis praedicatores mittit.—10. Episcoporum rigidus, censor, sed sui maxime fuit. (An. 590 et 591.)
1. Paulo post assumptum pontificatum S. Gregorius librum Regulae Pastoralis elucubravit, tum ut in Ecclesiae gubernatione quidquid ad pastoris officium [Col. 0293A] spectat ob oculos haberet semper, tum ut amicorum, praesertim Joannis, Ravennatis episcopi querelis, quibus assidue pulsabatur, propter diu recusatum episcopatum, responderet. In hoc enim opere plane aureo, tot tantaque esse episcopatus onera, vel validissimis humeris plurimum formidanda probat; ut nullus nisi mentis impos, ad illa attendens possit episcopalem dignitatem ambire, aut etiam oblatam ultro suscipere. Verum cum ea quae de hoc libro praefati sumus adiri facile possint, caeteris hac de re dicendis nunc supersedemus. Optimum vero foret ipsum opusculum saepius legere, et assidue terere, ad quaeque vitae Christianae praecepta, quorum refertissimum est promptuarium, animo imbibenda. Nunc quomodo ex perfectissimae hujus regulae praescripto [Col. 0293B] S. Gregorius tum vixerit tum rexerit Ecclesiam perspiciamus.
2. Omnis pontifex ex hominibus assumptus, pro hominibus constituitur in his quae ad Deum sunt, ut offerat dona et sacrificia (Hebr. V. 1) . Quod intelligens S. Gregorius mox ut pontificatum iniit, de Liturgia rebusque sacris rite disponendis cogitavit. Ordinem itaque Romanum a Gelasio I quibusdam aut detractis, aut additis, aut immutatis, meliori forma donavit. Canoni missae attexuit: Diesque nostros in tua pace disponas, atque ab aeterna damnatione nos eripi et in electorum tuorum jubeas grege numerari. De stationibus et processionibus ad sanctorum martyrum basilicas et coemeteria ab ipso institutis, necnon de missarum solemniis super beatorum apostolorum [Col. 0293C] Petri et Pauli corpora celebrari jussis, de plurimis olivetis ad basilicarum luminaria concessis, de aucto sacrorum ministrorum qui in his basilicis famularentur numero, consulendus est Joannes Diaconus. Psalmodiam et cantum ecclesiasticum, quod amplificando divino cultui et fovendae in Christiana plebe pietati plurimum conferat, ex gravioris musicae regulis ad accuratiorem harmoniam et modulationem revocavit, instituta cantorum schola, et ordinato antiphonario. Verum de iis uberius in praefationibus ad librum Sacramentorum, Antiphonarium, etc. (Cf. Joan. Diac. lib. II, n. 6 et 17; Beda lib. II Hist., c. 1; Ibid. c. 9 et 20) .
3. Cum Apostolus gravi notet censura episcopos qui domui suae praeesse nesciunt, infidelique deteriorem [Col. 0293D] judicet eum qui curam suorum non habet, maxime domesticorum (I Tim. III) , Gregorius in regenda domo familiaque sua praecipuam statim curam adhibuit, et vitam ita suam composuit ut omnibus exemplum se praeberet bonorum operum et quarumlibet virtutum. Vilis erat ejus supellex, vestimenta juxta [Col. 0293D] Vide Mabill. Praefat. ad saeculum IV Benedict., parte II, pag. 93, ubi probat episcopos, et ipsos summos pontifices ex monachis factos, vestes monasticas olim nunquam dimisisse. monasticam normam simplicia et inculta; pontificalia quoque, quibus rem sacram facturus utebatur, indumenta, modestiae potius quam magnificentiae [Col. 0294A] consona. Sciebat enim juxta praeceptum Apostoli (I Tim. III, 2) , ornatum quidem esse debere episcopum, sed pudicitia, candore morum, charitate, doctrina: pompam autem, luxum, pretiosas aut molles vestes, superbi aulici, aut etiam lascivientis mulierculae insignia potius esse quam episcopi et apostolorum successoris. Dedit operam in ipso pontificatus exordio, ut pravae consuetudines eliminarentur, maxime vero quae vel tantisper simoniam redolebant. (Cf. Joan. Diac. lib. II, n. 11, et seq.; lib. IV, c. 80.)
4. Mos ad superioris aetatis pontifices invaluerat, ut ad ministerium cubiculi sui [Col. 0293D] Contra morem hunc pulchre Bernardus lib. IV de Consider., c. 6, ad Eugenium: Discant a te coepiscopi [Col. 0294D] tui comatulos pueros et comtos adolescentes secum non habere. Certe inter mitratos discurrere calamistratos non decet. laicos pueros adhiberent; quem Gregorius exemplo suo prius improbavit, postea vero in synodo Romana publico decreto damnavit; jussitque ut selecti ex clericis et monachis [Col. 0294B] ad cubiculi officia summo pontifici ministrarent: Nimirum ut is, inquit S. Gregorius, qui loco est regiminis, habeat testes tales, qui vitam ejus in secreta conversatione videant, et ex visione sedula exemplum profectus sumant. Decreti hujus in synodo facti meminit Joannes Diaconus lib. II, capp. 5, 11 et 15. Aitque sanctissimum papam, remotis a suo cubiculo saecularibus, sibi prudentissimos consiliarios familiaresque delegisse: ex clericis quidem, Petrum Diaconum, Aemilianum Notarium, Paterium, Joannem defensorem; ex monachis vero, Maximianum, Augustinum, Mellitum, Marinianum, Probum, Claudium. Porro 224 quales fuerint hi papae convictores, et quibus virtutibus, quibus studiis, quibus scriptis gestisve insignes evaserint, disces tum ex [Col. 0294C] Joanne Diacono, lib. II, c. 11, tum ex infra dicendis. Ita Gregorius quidquid statuebat, exemplo magis quam auctoritate confirmabat.
Cum his sociis et commilitonibus Gregorius vitam communem retinuit semper, nihil de monastica perfectione remisit, nihil tamen omisit quod a pontificis officium curamque pertineret. Magna sollicitudinis ejus pars fuit in promovendis litterarum et optimarum artium studiis, quae Romae praesertim, et maxime in papae palatio, reflorere visa sunt, cum neminem in famulitium reciperet aut in sodalitium nisi quem singularis vitae sanctimonia vel alicujus artis ex liberalibus non mediocris peritia commendaret. (Cf. Joan. Diac. l. II, n. 12.)
5. Peregrinos tamen et pauperes hospitio excipiebat [Col. 0294D] (quod etiam ut caeteri praestarent [Col. 0294D] Vide lib. XI, ep. 33. episcopi magno studio curavit) et ad mensam non modo invitabat, sed cogebat. Effusam in egenos liberalitatem condiebat mira quaedam affabilitas qua ipsos compellabat, maxime senes, honoris causa [Col. 0294D] Quaeso te, Pater, num Fortunatum episcopum nosti? (Lib. I, Dialog. c. 10.) patres eos vocans; utque inopia laborantes omni verecundia sive in petendo sive in accipiendo liberaret, dicere solebat non a se sed a sancto Petro dari, quae tam liberali manu profundebat; quod ex plurimis ejus [Col. 0295A] [Col. 0295D] Vide praesertim lib. X, ep. 31 et 45; lib. XI, ep. 2; lib. XIII, ep. 19. Legendus etiam Joan. Diac. lib. II, capp. 22 et seqq. epistolis infra recensendis patebit. Ea comitate potissimum utebatur erga nobiles viros aut matronas quos ad inopiam redactos noverat, ne dum eorum sublevaret egestatem eosdem pudore suffunderet. Monasticam vitam sectantibus omnia ad sumptus necessaria in primis erogari curabat, ut liberiori mente Deo rebusque divinis vacarent. In perquirendis et quodammodo venandis pauperibus assiduus, latebras omnes explorabat; obscuriora quaeque tecta in quibus tamquam sepulti jacebant scrutabatur; et si quos offenderet, quorum os metus pressisset ac verecundia, eos serio increpabat quod sibi beneficentiae occasionem invidissent. Amplissimos egenorum catalogos, dictos olim [Col. 0295D] Hinc pauperes Ecclesiae sumptibus nutriti, dicti olim matricularii. Greg. Turon. lib. VII, cap. 29: Nonnulli etiam matriculariorum et reliquorum pauperum, etc. matriculas, apud se habebat, quibus abunde omnia suppeditabat necessaria
[Col. 0295B] 6. Quo majori sollicitudine pauperum necessitatibus aut commodis prospiceret, omnia Ecclesiae patrimonia, quae in toto orbe Christiano plurima erant, solis clericis procuranda et administranda commendavit. Cum enim sine liberis essent, futurum sperabat ut pauperes in filios adoptarent et susciperent. Si qui autem parcius eleemosynas erogarent, eos acriori censura et vindicta quam si ecclesiastici fundi depraedatores fuissent, afficere consueverat. (Cf. Joan. Diac. l. II, c. 15.)
Cum itaque laici omnem sibi aditum ad patrimonia et officia ecclesiastica praecludi sapientissimis Gregorii decretis moleste ferrent, in haereditatem Christi subdole irrepere tentarunt, et ex optimatibus etiam [Col. 0295C] nonnulli clericali militiae per tonsuram adscribi curarunt; at eorum fictae conversioni sapiens pontifex nova opposuit decreta, quibus cautum erat ut qui ad servitium Dei converti desiderarent, probarentur prius in laico habitu, deinde servire Deo in monasterio permitterentur. Postquam vero in monastico habitu fuissent exercitati, et post praefixa sacris canonibus tempora, ad quodlibet ecclesiasticum officium licite proveherentur. Caeterum aiebat eum qui saecularem habitum deserens ad ecclesiastica officia venire festinaret, non relinquere saeculum sed mutare. (Cf. Joan. l. II, c. 16.)
7. De spirituali cibo non minus quam de corporali filiis suis ministrando semper sollicitus fuit optimus pastor. Sane inter praecipua episcopi munera merito [Col. 0295D] recenset praedicandi et docendi officium, de quo fusissime [Col. 0296A] agit tota tertia parte libri Regulae Pastoralis, omnium amplissima. Huic itaque ne deesset, quamdiu per vires corporis licuit, Evangelia et selectos quosdam sacrae Scripturae libros in publico coetu exposuit; antecessores suos aemulatus, [Col. 0295D] Inde mendacii aut hallucinationis arguendus Sozomenus, qui lib. VII, cap. 19, asserit in Ecclesia Romana neque episcopum neque alium praedicare aut docere. Sane Leo Magnus praedicare solitus erat, ut ex ejus operum inspectione statim liquet. Nec legimus primum eum fuisse ex Romanis pontificibus, qui concionandi partes sibi sumpserit. Certe Ambrosius lib. tertio de Virgin. multa refert ex concione quam Liberius papa in basilica S. Petri habuerat ad [Col. 0296D] populum, cum Marcellinam aliasque virgines sacro velamine donaverat. Cassiodorus quem pro sententia Sozomeni confirmanda Valesius adducit, in Tripartita historia non suos sensus profert, sed eorum scriptorum quos in compendium redegit, scilicet Sozomeni, Socratis, et Theodoriti. Aliunde quis in mentem inducere possit verbum divinum in Ecclesia Romana per tot saecula non fuisse praedicatum? Tot sanctissimos pastores fuisse canes mutos et maximae sui officii parti defuisse? nam ut ait S. Greg. ep. 25 lib. I: Praeconis officium suscipit, quisquis ad sacerdotium accedit. Vide dissertationem I de vita et rebus gestis S. Leonis Mag. ad an. 440, § § 8, 9, 10, 11 et 12. quibus nihil antiquius erat quam uti exemplo, ita verbo gregi suo prodesse. Ex ejus autem homiliis adhuc supersunt quas in varias Evangelii certis anni Dominicis diebus aut solemnitatibus assignatas lectiones peroravit, et quae in Ezechielem prophetam sunt habitae.
8. [Col. 0296D] Legendae Praefationes quas illis homiliis praemisimus tomo I ( Vid. seq. tomum ). In his nihil mollius, nihil comptius occurrit; sed pura et casta, sine fuco, sine lenocinio, fluit eloquentia. Ponderosa verba, graviores sententiae, quales et Scripturae sanctae majestati, et tanti sacerdotis [Col. 0296B] dignitati convenirent; magno cum delectu inserta ex divinis libris testimonia, non per vim tracta, sed quasi sponte adducta. Haec sunt quae laudatas homilias maxime commendant. Ex priori autem in Evangelia, paucas duntaxat sententias decerpsimus, hocque loco subjiciendas in caeterarum specimen duximus. Exponens itaque sanctus doctor illa verba Luc. XXI: His autem fieri incipientibus, respicite et levate capita vestra, ad diligendum optandumque Christi adventum, ac mortem non formidandam ita nos adhortatur: Qui Deum diligunt, ex mundi fine gaudere atque hilarescere jubentur: quia videlicet eum quem amant mox inveniunt, dum transit is quem non amaverunt. Absit enim ut fidelis quisque qui Deum videre desiderat, de mundi percussionibus lugeat, quem [Col. 0296C] finiri eisdem suis percussionibus non ignorat. Scriptum namque est: Quicumque voluerit amicus esse saeculi hujus, inimicus Dei constituitur (Jacob. IV, 4) . Qui ergo appropinquante mundi fine non gaudet, amicum se illius esse testatur, atque per hoc inimicus Dei esse convincitur. Sed absit hoc a fidelium cordibus, absit ab his qui et esse aliam vitam per fidem credunt, et eam per operationem diligunt. Ex mundi enim destructione lugere, eorum est qui radices cordis in ejus amore plantaverunt, qui sequentem vitam non quaerunt, qui illam neque esse suspicantur. 225 Nos autem qui coelestis patriae gaudia aeterna cognovimus, festinare ad ea quantocius debemus. Optandum nobis est citius pergere, atque ad illam breviore via pervenire. Quibus enim malis mundus non urgetur? Quae nos [Col. 0296D] tristitia, quae adversitas non angustat? Quid est vita [Col. 0297A] mortalis, nisi via? Et quale sit, fratres mei, perpendite, in labore viae lassescere, et tamen eamdem viam nolle finiri. Et post nonnulla, mundum senescentem describens: Sicut, inquit, in annis senilibus statura curvatur, cervix exsiccata deponitur, frequentibus suspiriis pectus urgetur, virtus deficit, loquentis verba anhelitus intercidit (nam etsi languor desit, plerumque senibus ipsa sua salus aegritudo est): ita mundus in annis prioribus velut in juventute viguit, ad propagandam humani generis prolem robustus fuit, salute corporum viridis, opulentia rerum pinguis; at nunc ipsa sua senectute deprimitur, et quasi ad vicinam mortem molestiis crescentibus urgetur. Nolite ergo, fratres mei, diligere quem videtis diu stare non posse. Caetera commodius ex ipso fonte possunt hauriri. Attentius [Col. 0297B] autem has homilias legenti perspectum erit quam sapienti consilio Ecclesia eas omnes, si unam aut alteram eximas, cursui seu officio suo inseruerit.
Quando in sanctorum natalitiis concionabatur, non solebat in steriles eorum laudes excurrere; sed quae ad mores recte componendos conferre poterant, haec urgere curabat, ut patebit legenti homilias in solemnitatibus S. Andreae apostoli, sanctorum martyrum Nerei et Achillei, sanctae Felicitatis, etc. (Vide hom. 5 et 28.)
9. Cum per se non posset, per discipulos suos, maxime per sui monasterii alumnos, Evangelium apud barbaras gentes jugo Christi nondum subditas disseminavit et propagavit. Et quidem superioris aevi pontifices idem strenue praestiterant, quippe qui se [Col. 0297C] toti reipublicae Christianae praefectos fuisse intelligerent: hincque ex Romana sede per totum orbem fides dimanavit. At nunquam tanta felicitate, facilitate tanta, quanta Gregorio ad Ecclesiasticae navis clavum sedente. Audeo dicere Petrum jussum a Domino ducere in altum et laxare retia in capturam, vix unquam majorem, quam tunc piscium multitudinem, intra sagenam conclusisse; quippe Britanniam fere integram, omnium olim notarum insularum maximam, missis semel aut iterum retibus, cepit, et ad littus, hoc est ad verae fidei stationem tutam, traxit.
10. Si novis in Ecclesiis Christo congregandis tam sedulam navavit operam S. Gregorius, de antiquis recte ordinandis multo sollicitior fuit; et ut ipsis [Col. 0297D] digni praeficerentur pastores, imprimis curavit. Quos si contingeret aliquando suo deesse officio, paterna charitate admonebat; contumaces autem acrius insequebatur. Verum erga nullum episcopum severiorem censuram quam in semetipsum exercuit. Quis non admiretur praestantissimum hunc virum quem suspiciebat orbis universus, publica confessione et quidem ex suggestu facta, leviora in se piacula, ut putabat, redarguentem his verbis: O quam dura mihi sunt ista quae loquor: quia memetipsum loquendo ferio, cujus neque lingua, ut dignum est, praedicationem tenet, neque in quantum tenere sufficit, vita sequitur [Col. 0298A] linguam. Qui otiosis verbis saepe implicor, et ab exhortatione atque aedificatione proximorum torpens et negligens cesso. Qui in conspectu Dei factus sum mutus et verbosus: mutus in necessariis, verbosus in otiosis. Sed ecce sermo Dei de speculatoris vita compellit ut loquar. Tacere non possum, et tamen loquendo me ferire pertimesco. Dicam, dicam, ut verbi Dei gladius etiam per memetipsum ad configendum cor proximi transeat. Dicam, dicam, ut etiam contra me sermo Dei sonet per me. Ego reum me esse non abnego, torporem meum atque negligentiam video. Erit fortasse apud pium Judicem impetratio veniae, ipsa cognitio culpae (Hom. 11 in Ezech., num. 5 et seq.) . A reliquis abstineo; nam pauca haec satis ostendunt Gregorium severitatem plusquam censoriam in semetipso [Col. 0298B] arguendo adhibuisse.
Ista Gregoriani pontificatus prima veluti lineamenta modo sufficiant. Singulas autem res ab eo gestas, servato annorum et temporum ordine quantum licebit, jam evolvamus.
ARGUMENTUM.—1. S. Gregorius in Sicilia synodum quotannis celebrari jubet.—2. Inde frumenta Romam advehi curat.—3. Luctuosus Romae status. Cujus occasione Romanos ad poenitentiam hortatur S. Gregorius.—4. Ecclesiis destructis qua ratione providerit, et egenorum episcoporum necessitatibus. Translationes episcoporum.—5. Gregorii erga monasteria sollicitudo et liberalitas.—6. Vagos et flagitiosos monachos coercet.—7. Nova monasteria jubet construi.—8. Viduarum curam suscipit. (An. 590 et 591.)
1. Parum fuisset Gregorio seipsum domumque suam recte regere, aut etiam Romanae Ecclesiae [Col. 0298C] singulariter spectatae invigilare, nisi toti simul Christi gregi, cui auctoritate praeerat, paterna caritate ac sollicitudine providisset. Prima ejus epistola ad episcopos Siciliae scripta constituitur, ut singulis annis ad synodum conveniant, cujus moderatorem esse jubet Petrum subdiaconum, patrimonii S. Petri procuratorem hac in insula; et ideo suas ipsi vices intra provinciam hanc se commisisse significat. Erat enim Sicilia una ex suburbicariis provinciis, quae Romano episcopo immediate subjiciebantur, de quibus legendus sextus canon Nicenus ex Rufini translatione. Consulendus etiam vetus codex canonum a Justello editus, in quo sextus canon ex Nicaenis, ecclesiarum [Col. 0297D] De provinciis suburbicariis aevo nostro motae sunt controversiae quamplurimae, a quibus abstinemus. [Col. 0298D] Lege quae observavimus in indice Geographico epistolarum S. Gregorii ipso in limine. suburbicariarum meminit. Utrum tunc forent in Sicilia metropolitani disceptatur: in [Col. 0298D] partem negantem, quam sequitur et tuetur Rochus Pirrus, in notitia secunda Ecclesiae Messanensis propendemus; eamque sententiam multis gravissimis rationibus confirmavimus in notis ad laudatam epistolam. Cum fortasse 226 molestum foret Siculis episcopis subdiacono apostolicae sedis vices agenti obtemperare; S. Gregorius eas anno sequenti S. Maximiano, Syracusano episcopo, commisit (Lib. II, ep. 7) , ut infra dicemus. Iisdem postea indulsit, ut uno quoque quinquennio tantum Romam ad synodum convenirent, cum prius intra triennium semel se sistere tenerentur.
[Col. 0299A] 2. Romae totiusque Italiae horreum erat Sicilia, indeque frumenta Romam transmittere penes insulae praetorem erat. Magistratum hunc gerebat Justinus Gregorii familiaris, quem statim ac pontificatum auspicatus est, rogavit ut debitam et indictam frumenti copiam in Urbem transvehi curaret, ne interitus totius populi Romani reus fieret, id minus strenue implendo; simulque officii sui eum admonuit: Nulla vos lucra, inquit, ad injustitiam pertrahant. Nullius vel minae vel amicitiae ab itinere rectitudinis deflectant. Quam sit vita brevis aspicite. Ad quem quandoque ituri estis Judicem, qui judiciariam potestatem geritis, cogitate (Lib. II, ep. 2) . Neque enim verbis adulatoriis amicos palpare consueverat. Eumdem hortatus est ut ab omni adversus ecclesiasticos viros simultate abstineret; [Col. 0299B] cupiens maxime concordiam fovere inter sacerdotium et imperium, ac utriusque ministros.
3. Quis tum esset Romae status describit S. Gregorius hom. 1 in Evangelia, tempore adventus habita, tribus post initum episcopatum circiter mensibus, et lib. II Dialog. c. 15. Pestilentia desaeviebat, et multos repentina morte opprimebat; subito turbine annosae arbores erutae nuperrime fuerant, destructae domus, eversae a fundamentis ecclesiae. Sic implebatur hoc S. Benedicti vaticinium, ut ipse Gregorius observat: Roma a gentibus non exterminabitur, sed tempestatibus, coruscis, turbinibus ac terrae motu fatigata, in semetipsa marcescet (Lib. II, ep. 2) . Ne ad tot flagella omnium forsan gravius, fames videlicet, accederet, merito formidabat piissimus patriae pater; quae ad Justinum praetorem scribendi fuit praecipua ratio.
[Col. 0299C] Tot flagellis castigatos, tot calamitatibus attritos, filios ad poenitentiam flectore tentabat Gregorius, et salutari metu concutere: Si enim, inquit, per tenuissimi venti spiritum Deus terram movit aedificiorumque fundamenta subruit, si per levissimam nubem ita ferit, quid facturus est cum ipse advenerit Judex ac vindex cumque in ultionem peccatorum ira ejus exarserit? (Hom. 1 in Ev.)
4. Praedicandi studium, quominus Gregorius publicis Ecclesiae utilitatibus assiduam operam daret, minime obstabat. Destructae jacebant quamplurimae in Italia ecclesiae, ob continua Gothorum, posteaque Langobardorum bella, occisis aut fugatis clericis, caeterisque fere in servitutem abductis. Graves praesertim [Col. 0299D] calamitates passae erant Minturnensis et Populoniensis, in quibus nullus supererat sacerdos, a quo vel poenitentia decedentibus vel baptisma posset infantibus dari. Quocirca viduatas et desertas illas ecclesias, reliquasque parem calamitatem passas aut proximis ecclesiis adhuc integris univit, aut vicinis episcopis visitandas et regendas commendavit. Mauricius imperator jusserat ut episcopi quos a propriis locis hostilitatis furor expulerat, ad eos episcopos se conferrent, qui suis ab ecclesiis avulsi non fuerant, et ab eis stipendia vitaeque necessaria acciperent. Hoc decretum Gregorius laudavit, hortatusque est [Col. 0300A] episcopos illos ut fratres et coepiscopos suos sibi convicturos sociarent, eorumque inopiam sublevarent. Aliquos etiam episcopos suis ecclesiis depulsos, alios ad episcopatus transtulit, ut patet ex pluribus ejus epistolis. Observatione dignum est quod legitur de [Col. 0299D] Vide lib. III, epp. 1, 2 et 35. Paulo, Nepesino episcopo, quem sapientissimus papa visitatorem et administratorem Ecclesiae Neapolitanae, sede vacante, constituerat, commendata Ecclesiae Nepesinae visitatione et cura Joanni episcopo, maxime ut in solemnibus Paschae diebus sacra faceret. Paulus dum traditam sibi provinciam exsequeretur, gravissimam injuriam passus est in Castro Lucullano prope Neapolim. Eum Gregorius litteris consolatus est; et ne tantum scelus inultum remaneret, misit [Col. 0299D] Judicem Ecclesiasticum et laicum de eodem negotio conjunctim inquirere, et sententiam ferre video [Col. 0300D] hic, quod novum non esse docet nota c ad ep. 1 libri III. Epiphanium subdiaconum, ut simul [Col. 0300B] cum Campaniae judice de perpetrato facinore inquireret, ac sententiam ferret. Ex dictis autem probatur eo tempore Italiae episcopos immediate Romano pontifici tamquam suo metropolitano subditos, ad ejus nutum a propriis ecclesiis ad alienas quandoque migrasse, eorumque ecclesias aliis episcopis eadem auctoritate fuisse commendatas. (Vide Regist. lib. I, ep. 8, 15, 45, 79; lib. II, ep. 37 et 45.)
5. Post primas iis ecclesiis curas impensas, alteras charis sibi monasteriis servavit. Itaque egestate laborantibus munificentissime subvenit. Ab episcopis gravari se vexarique conquerentes monachos in suam tutelam suscepit, inhumanum censens eis interdicere suis in monasteriis missarum celebrationem et mortuorum sepulturam. Ipse spectandum humilitatis et [Col. 0300C] aequitatis exemplum omnibus praesulibus praebuit, erga monachos S. Theodori in territorio Panormitano. Gregorius servus Dei presbyter et abbas hujus monasterii oblato libello supplici conquestus fuerat fines possessionum suarum ab actoribus Ecclesiae Romanae fuisse pervasos. Quapropter Petro subdiacono, qui sedis apostolicae negotia et patrimonia tunc in illis oris curabat, praecepit S. Gregorius ut res quas repetebat abbas, restituere festinaret, si eas continuis annis quadraginta quiete coenobium possedisse probaretur. Ubi [Col. 0300D] Vide notam c ad ep. 9 lib. I. privilegio Ecclesiae Romanae, concesso a Justiniano, uti noluit: quo videlicet abbatem ad centenariam possessionem probandam cogere potuisset. (Vide lib. I, ep. 9 et 12. Cf. Cod. de SS. Eccl., lege Ut inter.)
6. Aliud erat S. Theodori monasterium apud Messanam, [Col. 0300D] in quod recludi voluit monachos civitatis Tauri apud Brutios a barbaris fugatos, et per totam Siciliam sine rectore vagantes. Qua de re scripsit tum ad Felicem, episcopum Messanensem, tum ad Petrum subdiaconum jam laudatum (Lib. I, epp. 40 et 41) . Alia sanctissimi papae epistola monachi quidam Surrentinae dioecesis eadem vagandi licentia abrepti et peculio insuper studentes, ad officium revocantur. Nonnulli quoque ex istis erronibus, usque ad tantum nefas prosilierant, ut uxores publice duxissent, de quibus scribit ad Anthemium subdiaconum (Ibid., ep. 42) , ut omni vigilantia perquirantur, et in monasteriis digna coercitione tanti flagitii poenas luere cogantur. Usque adeo monasticae stabilitatis assertor fuit, ut clericis in monasterio conversis nullam ad 227 Ecclesias in quibus prius militaverant remeandi licentiam relinquendam censuerit, et multo minus ad alias transeundi, nisi eos ad sacerdotia assumendos judicaverit episcopus.
Quanta fuerit sanctissimi pontificis de ordine monastico sollicitudo et vigilantia probat alia ad eumdem Anthemium Epistola, qua duo praecipit non leviter praetereunda. Unum est ut mulieres quae hostium metu ad Eumorphianam insulam confugerant inde amoverentur, ne monachis hanc insulam incolentibus occasionem lapsus praeberent. Alterum est [Col. 0301B] ut ante annum aetatis octavum decimum nulli adolescentes ad monasticum habitum hac in insula, in Palmaria, et in aliis insulis susciperentur. Quia, inquit providus pontifex, dura est in insulis congregatio monachorum; hoc est, quia durissimam vitam hic agebant monachi, propter aeris inclementiam et rerum ad vitam requisitarum penuriam. Perperam autem ex hoc loco quidam arguunt hic definitum absolute a S. Gregorio tempus professionis monasticae, cum ibidem jubeat pueros his in monasteriis repertos infra annum aetatis 18 Romam transmitti, proculdubio ut in monasteriis ubi mitior esset disciplina possent institui. Verum de his jam diximus libro primo (Cap. 3, § 11) et in nota ad hanc epistolam 50.
Ad restauranda et construenda etiam nova monasteria, [Col. 0301C] aut his in insulis aut in adjacentibus, usus est Gregorius Horosii abbatis opera, ut ex variis hoc anno scriptis epistolis intelligimus (Lib. I, epp. 51 et 52) . Monachi in insula montis Christi degentes a regulae monasticae praeceptis penitus exorbitarant: nec qui habitabant in insula Gorgonia religiosius leges suas observare ferebantur. Haec erat perturbatorum et iniquorum illorum temporum conditio, circumstrepentibus undique armis, inter quae leges etiam sanctiores aut silent aut vix audiuntur. De fratrum tamen illorum emendatione non desperans Gregorius, Horosio abbati jam laudato in mandatis dedit ut haec monasteria visitaret tanquam sedis apostolicae [Col. 0301D] Scripsit S. Gregorius ad illos monachos: Quidquid disposuerit (Horosius) velut a me dispositum, cum debita reverentia custodite. Quod probat ipsi [Col. 0302D] collatam fuisse legati aut vicarii apostolici auctoritatem. legatus, et quae correctione digna inveniret ea satageret exstirpare, atque monachos ad [Col. 0301D] meliorem frugem revocaret.
7. Neque vero propter nonnullorum monachorum corruptos mores a novis monasteriis excitandis abstinendum judicavit aequus ille rerum aestimator. Quinimmo eidem Horosio et Symmacho defensori praecepit, ut praeter monasterium a Labina religiosa femina nuper aedificatum in Corsica insula, ad quod instituendum monachos a Gregorio postulaverat Symmachus, aliud in loco ejusdem insulae munito aedificari curarent: Quatenus, inquit, insula ipsa quae monasterium nunc usque non habuit, etiam in hujus [Col. 0302A] conversationis via meliorari debeat (Lib. I, ep. 52) . Sed in rebus monasticis diutius non est immorandum.
8. Ut episcopi viduas honorent jubet Apostolus (Tim. V, 3) , quod etiam de suppeditando victu caeterisque vitae necessariis est intelligendum. Idcirco Gregorius non solum eas episcopis [Col. 0302D] Lib. I, epp. 13 et 62. commendavit, sed tueri quoque ac in egestate sublevare semper ipse curavit. Hujus autem paternae erga eas caritatis argumentum est imprimis epistola 39 libri I, qua imperat Anthemio subdiacono, ecclesiastici patrimonii curatori in Campania, ut mille modios tritici et octoginta solidos tribus eroget viduis necessitatem patientibus. Annuam fuisse largitionem hanc ex ep. 59 ejusdem libri conjicimus. Exordium prioris epistolae nos docet, nihil sancto et pio pastori cordi [Col. 0302B] magis fuisse quam pauperum curam, praecipuamque actorum et procuratorum ipsius provinciam fuisse indigentibus subsidium ferre, ad quod et coram et scriptis eos hortabatur. At si officio suo negligentius incumberent, et pauperibus praesto non adessent, acrioribus Gregorii increpationibus stimulati suae socordiae statim poenas dabant.
Ex tribus viduis modo commemoratis erat Pateria, thia seu amita aut matertera S. Gregorii: quam etsi viduam expresse non dicat, innuit tamen, dum eam aliis viduis annumerat, et de ipsius filiis loquens, de viro tacet. Tanti pontificis exemplo discere possunt episcopi consanguineis et proximis suis (etsi ditari bonis Ecclesiae non debeant) misericordiae tamen viscera non claudere, sed inter alios pauperes illis [Col. 0302C] locum dare. Si qui autem propinquitate sibi conjunctos pauperes a se repellant, videant ne superbo id pudori adscribi possit.
Cum beneficia conferre, non foenerare cuperet vir munificentissimus, et beatius esse dare judicaret quam accipere, munera renuebat, ut ex ejus epistola ad Felicem Messanensem hoc anno scripta (Lib. I, ep. 66) potissimum discimus. Nimirum intelligebat se ideo in summo Ecclesiae fastigio constitutum, ut a se in subditos dona copiose sponteque defluerent; non, inverso ordine, a subditis ad se refluerent.
ARGUMENTUM.—1. S. Gregorii misericordia in haereticos, per prudentiam temperata.—2. Quomodo se gesserit erga schismaticos pro tribus capitulis tumultuantes. Damnatio [Col. 0302D] trium capitulorum num in Hispaniis recepta; et in Galliis.—3. Exempla charitatis et aequitatis Gregorii in Judaeos.—4. Autharis Langobardorum rex moritur. Cujus successor Agilulfus catholicis favet.—5. Quid pro fide et pro disciplina restauranda Gregorius decreverit.—6. Quid statuerit de subdiaconorum caelibatu. Putida heterodoxorum fabella exploditur.—7. De Venantio monastici status desertore.—8. Eum S. Gregorius ad poenitentiam hortatur. De monachorum conjugiis quid sentiendum. (An. 590 et 591.)
1. Qua charitate Gregorius suos et Ecclesiae filios complecteretur, satis superque demonstrant, quae ex ejus epistolis primo pontificatus anno scriptis jam eruimus. Nunc vero de ejusdem in alienos, videlicet [Col. 0303A] haereticos aut schismaticos, imo etiam in Judaeos misericordia, quaedam iisdem ex monumentis depromenda: ubi quomodo se gesserit erga omnes illos Christi et ejus sponsae hostes, simul ostendemus. Mansuetudinem severitati praeferendam esse, ut in haeresim lapsi ad veram fidem revocentur, docet ep. ad Demetrium Neapolitanum episcopum (Lib. I, ep. 14) : ipsosque ad communionem etiam interpositionis animae periculo facile suscipiendos. Ne tamen summa haec indulgentia in nimiam remissionem declinaret, aderat moderatrix prudentia, quae maxime eluxit in responsione ad quaestionem de unica aut trina mersione baptismi a S. Leandro Hispalensi propositam. Ritus apud Arianos receptus erat tribus vicibus in conferendo baptismo mergere, sed orthodoxis [Col. 0303B] unica sufficiebat mersio. Nuper ad fidem catholicam conversi Wisigothi, auctore praesertim Recharedo rege et doctore S. Leandro, pristinum ter mergendi morem retinere cupiebant. Obstabant veteres catholici, sui quoque ritus retinentissimi. De hac controversia consultus Leander, sedem apostolicam adeundam censuit, eaque inconsulta nihil decernere est ausus, antiquam [Col. 0303D] Himerius Tarraconensis episcopus consuluit Damasum papam. Cujus successor Siricius scripsit epistolam [Col. 0304D] decretalem ad Himerium; quam legesis tom. II Conciliorum. patrum suorum secutus consuetudinem. Scripsit itaque ad Gregorium et in utramque partem disseruit, varias tum pro unica tum pro trina immersione rationes exponens. Ad quaesitum respondit sanctissimus magister, citra fidei periculum, alterutrum indiscriminatim ritum sequi licere, quia ubi una est fides, nihil officit Ecclesiae consuetudo diversa. Addit tamen: Sed quia nunc usque ab haereticis infans in baptismate tertio mergebatur, [Col. 0303C] fiendum apud vos esse non censeo, ne, dum mersiones numerant, divinitatem dividant; dumque quod faciebant faciunt, se morem nostrum vicisse glorientur (Lib. I, ep. 43) . Prudentissimum sane responsum. Atque eadem est ratio cur fratribus nostris nuper e pravo Calvini dogmate ad nos reversis, plurima non indulgeamus, quae alias inter ἀδιάφορα censeri possint.
2. Eadem lenitate per prudentiam attemperata usus est Gregorius erga schismaticos, eos maxime qui pro trium capitulorum defensione dissidebant ab Ecclesia. Pro schismate isto soli tunc stabant Istri episcopi et Veneti. Quamvis enim prius in Africa et in Illyrico acrius conflagrasset, his in provinciis jam sopitum fuisse non temere conjicimus, ex tot epistolis tum ad Illyricanos tum ad Africanos episcopos a [Col. 0303D] S. Gregorio missis, in quibus nulla schismatis hujus fit mentio. Schismaticis autem non accensemus eos, qui, etsi concilium V non reciperent, et trium capitulorum condemnationi minime subscripsissent, tamen ab eorum communione qui synodum hanc admiserant, et conclamatam in ea trium capitulorum damnationem, nullatenus abstinebant. Certe pro schismaticis eos nunquam habuit S. Gregorius, sed illos tantum qui occasione quintae synodi secedebant, et aliorum communionem respuebant, ut infra manifestis documentis ostendemus.
Quippe observandum est, in Hispaniis, Galliis et [Col. 0304A] aliis fere provinciis quae Romano imperatori non parebant (quo videlicet cogente, licet Vigilius papa reluctaretur, damnata sunt capitula haec) de eorum damnatione decretum nonnisi tardius fuisse receptum. De Hispaniis id luculentissimis argumentis probat eminentissimus cardinalis Henricus Norisius, dissertatione historica de synodo V, cap. 9, § 2, praesertim ex conciliorum Hispaniae silentio synodum hanc suscipiendam nullibi decernentium, atque ex S. Isidoro qui tum in catalogo Scriptorum Eccles. de Theodoro Mopsuesteno loquens, tum in Chronico, Justinianum imperatorem quod episcopos intra imperii fines, ad tria capitula damnanda compulerit, liberius redarguit.
De Galliis idem probatur Tomo II, seu in appendice [Col. 0304B] ad opera S. Leonis Papae magni, in observatione ad Judicium Chrodoberti Turonensis episcopi; prolatis etiam Vigilii et Pelagii pontificum epistolis id non obscure significantibus. Sane qui diu vixerat in Galliis S. Columbanus, ita sensisse satis aperuit in epistola ad Bonifacium V, ubi inter caetera haec contra Vigilium papam intorquet: Vigila itaque, quaeso, papa, quia forte non bene vigilavit Vigilius, quem caput scandali isti clamant, qui vobis culpam injiciunt. Etsi vero de Columbani doctrina et ritibus mota sit quandoque in Gallicanis synodis controversia, nunquam tamen in suspicionem erroris aut schismatis adductus est ob trium capitulorum damnationem rejectam.
Si intra lineas istas sese continuissent Istriae antistites, satisque habuissent toties decantatae damnationi [Col. 0304C] non subscribere, communionis et charitatis vinculum non abrumpendo, minime schismatici audivissent. At nunquam tumultuari cessarunt, et in Romanam sedem debacchari. Eos tamen eorumque 229 antesignanum Severum Aquileiensem seu Gradensem episcopum relapsum et reversum ad ejuratum prius schisma S. Gregorius affectu paterno ad pacem invitavit, et ad synodum imperatoris jussu celebrandam. Joannes Diaconus refert (Lib. I, ep. 16) Severum tunc apostolica simul imperialique jussione coactum, et imminente Smaragdo, Ravennam venisse, ubi veritus cum Gregorio synodalem subire conflictum, mediante Joanne Ravennate episcopo, ad unitatem Ecclesiae rediit, a qua paulo post eum resiliisse testatur, subrepta quoque Mauricii Augusti jussione qua [Col. 0304D] praecipiebat ut schismatici redire ad unitatem Ecclesiae minime cogerentur. Verum quae hic narrat Joannes, prius contigerunt, ut patet ex Paulo Diacono (Lib. III de Gest. Langob., c. 27) . Constat enim Smaragdum exarchum jam locum cessisse Romano, quando Gregorius Severum litteris suis ad pacem compellavit. In iis quoque S. Gregorius meminit tum reditus Severi ad Ecclesiam, tum ejusdem recidivi lapsus in schisma: Quantum, inquit, incorporatum te jam pridem fuisse in unitate Ecclesiae gavisi fueramus, abundantius nunc dissociatum a catholica societate confundimur. Obturavit aures episcopus schismatis incentor [Col. 0305A] cum suis sociis; at de paterno erga perduelles affectu nihil remisit sanctissimus vir, ut ex aliis ipsius epistolis infra ostendemus.
3. Ipsos etiam Judaeos non solum aequitatis, sed etiam charitatis Gregorii periculum fecisse jam demonstremus. Petrus Terracinensis episcopus, Judaeos de loco in [Col. 0305D] Cur id factum docet ep. decima hujus libri. Nimirum synagoga ita erat ecclesiae proxima, ut inde facile audirentur voces psallentium Judaeorum. quo ad celebrandas festivitates suas convenire consueverant, expulerat, assignato tamen alio loco, ubi libere possent religionis causa congregari. At paulo post eosdem inde quoque migrare coegerat. De injuria sibi facta Judaei conquesti sunt apud papam, qui Petro rescripsit: Si ita est, volumus tua fraternitas ab hujusmodi se querela suspendat, et ad locum quem cum tua conscientia quo congregentur adepti sunt, eos, sicut mos fuit ibidem liceat convenire. [Col. 0305B] Eos enim qui a religione Christiana discordant, mansuetudine, benignitate, admonendo, suadendo, ad unitatem fidei necesse est congregare: ne quos dulcedo praedicationis et praeventus futuri judicis terror ad credendum invitare poterat, minis et terroribus repellantur. (Lib. I, ep. 35.)
Huic sententiae prorsus consona sunt quae paulo post ad Virgilium Arelatensem, et ad Theodorum Massiliensem episcopum scripsit, videlicet Judaeos ad baptismum suscipiendum cogi non debere, [Col. 0305D] Vide etiam lib. IX, ep. 6. ne necessitate potius quam voluntate Christiani facti, ad pristinam superstitionem relaberentur, indeque deterius morerentur, unde renati esse videbantur. (Ibid., ep. 47.)
Delinquentes tamen Judaeos, maxime si periculum [Col. 0305C] foret ne contemptui esset religio Christiana, coercere quantocius satagebat. Hinc ubi accepit Judaeum quemdam Ecclesiae Venafranae ministeria seu vasa sacra (quod legibus interdictum) comparasse, praesertimque calices duos, jussit Anthemio subdiacono ut emptorem per judicem provinciae faceret conveniri, et ad sacra illa cimelia restituenda cogeret, relegatis in poenitentiam diacono et aliis clericis sacrae supellectilis impiis venditoribus.
4. Nunc Langobardorum res primo Gregoriani pontificatus anno gestas summatim attingamus. Hoc anno exstinctum fuisse Autharim eorum regem discimus ex ep. 17 libri I, prolato Regium usque in extremis Brutiorum finibus Langobardorum imperio (Paul. lib. III, c. 34) . Paulo antea princeps Arianus [Col. 0305D] suae sectae propagandae zelo abreptus, edicto solemni prohibuerat, ne suorum gentilium filii, in fide catholica baptizarentur. At non multo post Deum expertus est vindicem, et pro hac culpa e vivis est sublatus. Eum veneno interiisse narrat rerum Langobardicarum scriptor (Paul. Diac. lib. III, c. 36) , postquam sex annis regnasset. Cognita ejus morte, Langobardorum duces et optimates Papiam convenerunt, de successore eligendo deliberaturi. Quibus in comitiis unanimi sententia decretum est ut Theodelinda, spectatae prudentiae virtutisque regina, regni gubernaculo [Col. 0306A] semper assideret, et quem mallet e ducibus in maritum sibi et in totius gentis regem deligeret. Illa habito cum majoribus natu consilio Taurinatium ducem, Agonem seu Agilulfum nomine, in regni thalamique consortem adscivit: cui Mediolani in frequenti totius gentis conventu imposita est, ut habent scriptores Mediolanenses, corona aurea ex incluso ferreo circulo dicta ferrea; quae celeberrima deinceps evasit. Tanto beneficio sibi devinctum Agilulfum Theodelinda catholicae fidei ardore incensa impulit ad eamdem fidem amplectendam, si Paulo Diacono credimus (Lib. IV, c. 6) . Regis vero exemplum secuti magna ex parte Langobardi, Arianismum ejurarunt. Quod tamen de suscepta catholica fide ab Agilulfo Paulus ait, tardius factum intelligimus ex S. [Col. 0306B] Columbani ad Bonifacium papam epistola, non ante annum 607 scripta, quo tempore rex Langobardorum adhuc erat Arianus, de eo namque sic loquitur: Fertur enim dixisse, si certum sciret, et ipse crederet. Ejus rei causa Columbanus librum contra Arianos composuit, teste Jona. Constat nihilominus Agilulfum, etsi nondum orthodoxam sequeretur fidem, catholicis multum favisse, ab ipso regni exordio; quod etiam expertus est S. Columbanus ab eodem benigne exceptus.
5. Gregorius audita regis Autharis morte, scripsit ad universos Italiae episcopos (Lib. I, ep. 44) , ut Langobardorum parvulos in Ariana baptizatos ad catholicam fidem conciliare, imminente maxime gravi mortalitate, curarent; postea vero ad resarciendam [Col. 0306C] in Italia Ecclesiae disciplinam, quae inter barbarorum heterodoxorum gladios pessumdata fuerat, mentem applicuit. De sacerdotum aliorumque ex clero lapsorum poenitentia sollicitus, jussit eos in pauperrima monasteria, ubi regularis observantia vigeret, retrudi, eisque sufficientia stipendia suppeditari, ut ex iis etiam subsidium ad victitandum haberent monachi, qui de eorum emendatione sollicitudinem gererent.
Ambitum in clericis comprimere satagebat. Unde Liberatum diaconum ambitionis spiritu inflatum et distentum, in ultimo inter caeteros diaconos loco stare jussit, quo humilitati et subjectioni assuesceret (Lib. I, ep. 83 et 84) . Episcopos de crimine postulatos, in concilio de more judicari, neque alia quam [Col. 0306D] synodali sententia deponi praecepit (Lib. III, ep. 8) . Clericos peregrinos absque episcopi sui cessione seu litteris dimissoriis non recipiendos aut incardinandos esse statuit. De subdiaconorum coelibatu quid decreverit, nunc morosius explorandum (Lib. I, ep. 83.)
230 6. Pelagius papa II, ante triennium, legem coelibatus Siciliae subdiaconis, [Col. 0306D] Moris hujus meminit S. Leo ep. 12, c. 4: Nec subdiaconis quidem connubium carnale conceditur; ut et qui habent, sint tanquam non habentes, et qui non habent, permaneant singulares. more Romanae Ecclesiae, imposuerat; jusseratque ut qui jam uxorati essent, ab uxoribus separarentur; quod durum Gregorio incompetensque visum est, ac plurimis pejus cadendi [Col. 0307A] periculis obnoxium. Hoc itaque decretum ita temperavit sapientissimus pontifex, ut sineret conjugatos subdiaconos uxores retinere, ea lege ut ad sacros ordines nunquam pervenirent: Quia nullus debet ad ministerium altaris ascendere nisi cujus castitas ante susceptum ministerium fuerit approbata (Lib. I, ep. 44, et lib. IV, ep. 34) . De caetero prohibuit ne deinceps episcopi subdiaconum ullum ordinarent, nisi qui victurum se caste promitteret. His exploditur fabella quam Centuriatores Magdeburgenses ex conficta nomine S. Udalrici Augustani episcopi epistola ad Nicolaum papam deprompserunt, scilicet nostrum Gregorium prius uxores sacerdotibus solemni decreto ademisse, at cum ex piscina sua capita infantium ad sex millia extracta fuisse a piscatoribus [Col. 0307B] intellexisset, hocque infanticidium sibi tribueret (non dubitabat enim tot infantes ex furtivis sacerdotum fornicationibus aut adulteriis natos), decretum suum refixisse, et de tanto scelere poenituisse.
Quot verba hic, tot putida et stolida legis mendacia. Qua ratione in piscinam potius pontificiarum aedium projecta isthaec infantilia capita, quam in Tiberim, aut in cloacas publicas? Capita inveniuntur et numerantur, quid de reliquis cadaveribus factum est? Quasi verisimilitudinem vel minimam habeat infantium illorum parricidas quorum adeo intererat tantum scelus occultare, projectis ex condicto in piscinam pontificiam occisorum capitibus, illud ultro quasi per ludum voluisse publicare? Quam perfrictae vero frontis sunt, qui volunt Gregorium poenituisse, [Col. 0307C] quod presbyteros et ministros sacros legi coelibatus adstrinxerit, cum nec ipse talis legis unquam auctor fuerit (quippe quae semper saltem in Ecclesia Latina fuerit observata, ubi vigebant canones), nec ullum fere sui pontificatus annum elabi siverit, in quo de majorum clericorum coelibatu aliquid non scripserit. Lege praesertim sequentes epistolas lib. I, epp. 44 et 52; lib. IV, epp. 26 et 36; lib. IX, ep. 60; lib. X, ep. 62; lib. XI, ep. 64, ad Secundam, interrogat, respondendo, ubi de clericis loquens quibus liberum est uxores accipere, excludit eos qui sacris in ordinibus sunt constituti; denique lib. XIII, epp. 35 et 36.
Caeterum operae pretium non est, pluribus argumentis fabulam hanc explodere, quae statim evanescit, [Col. 0307D] cum expenditur quo tempore vixit S. Udalricus episcopus. Neque enim coaevus esse potuit aut Nicolai I aut II. Qua de re consulendus est em. card. Baronius ad an. 591, num. 21.
7. Haud minori zelo Gregorius cavit monachorum castitati et famae quam clericorum, ut praemonuimus cap. superiori num. 6. Et quidem arctissime alligatos illos voto seu proposito castitatis perpetuae censuit, ut ex ipsius ad Venantium epistola hoc anno scripta extra dubium ponitur. Venantius, patricio genere in Sicilia, ut videtur, ortus, vitam amplexus erat monasticam; verum, relicto postea monasterio, uxorem duxerat [Col. 0307D] Vide ep. 125, lib. IX et lib. XI, epp. 35 et 78. nomine Italicam, aut ad prius ductam redierat, [Col. 0308A] ex qua duas filias Barbaram et Antoninam suscepit. Tunc temporis aliquos monachos uxores publice duxisse dolet S. Gregorius lib. I, ep. 42, jubetque ut ab ipsis avulsi, in monasterium retrudantur, uti jam observavimus. Suspicatur noster Mabillonius Italicam fuisse Venantii parentem, non uxorem (Annal. Benedict. an. 601, pag. 266) ; at, quod tanti viri pace dixerim, conjectura haec ruit lecta inscriptione epistolae 123 libri IX. Non firmiori fundamento nititur Cancellarii Italiae titulus qui gratis huic patricio confertur, ex corruptis epistolarum inscriptionibus quas habent codices editi, non vero manu exarati. Barbaram et Antoninam ante Venantii lapsum natas nihil cogit dicere. Venantius aliquot annis ante susceptum a Gregorio pontificatum e monasterio excesserat. [Col. 0308B] Ejus natae litteris Gregorium compellarunt undecimo ejus pontificatus anno, una forte duodecim, altera decem annorum (Lib. XI, ep. 35 et 78) . Quid supra illam aetatem? Non magis abhorrebat a sanctissimi pontificis pietate, virgines nobiles etsi ex iniquis nuptiis natas honorifice salutare ac tueri, quam ad earum parentes Venantium et Italicam reverentissimis et amicis verbis scribere, Joannemque, Syracusanum episcopum, ob repulsas Venantii oblationes redarguere (Lib. VI, ep. 44) . Parumper extra metas excurrimus, viri doctissimi conjecturas expendendo; nunc ad id unde digressi sumus, redeundum.
8. Gregorius ad Venantium propositi monastici desertorem gravem epistolam scripsit, ut eum ad [Col. 0308C] poenitentiam hortaretur, quae facile legi potest. Notatu praesertim digna sunt verba haec: Ananias pecunias Deo voverat, quas post, diabolica victus persuasione, subtraxit (Act. V) . Sed qua morte mulctatus est, scis. Si ergo ille mortis periculo dignus fuit qui eos quos dederat nummos Deo abstulit, considera quanto periculo in divino judicio dignus eris, qui non nummos, sed temetipsum, Deo omnipotenti, cui te sub monachali habitu devoveras, subtraxisti? Considera judicium Dei, quod mereatur, qui semetipsum Deo vovit, continuoque mundi desideriis irretitus, mentitus est quod vovit (Lib. I, ep. 34) . Quibus verbis quid expressius ad votorum monasticorum obligationem adstruendam? Incesta monachorum et sanctimonialium conjugia diu antea Siricius papa tanquam publicis legibus et ecclesiastico juri contraria damnarat, [Col. 0308D] scribens ad Himerium, Tarraconensem episcopum (Ep. I, c. 6, tom. I Concilior., p. 1019) . Suffragantur concil. Chalced. can. 16, et Carthagin. IV, cui subscripsit Augustinus cap. 104. Docere tamen videtur Augustinus, conjugia eorum qui continentiam voverint, adulteria non esse, quamvis eorumdem lapsum quovis adulterio pejorem censeat (Lib. de Bono viduit., cap. 10, 11, 12) . Sed hoc vitium nubentium esse contendit, non ipsarum nuptiarum, quae sanctae sunt et nunquam damnandae. Ita vero loquitur sanctus doctor, ne Manichaeis nuptias damnantibus consentire videatur. Hanc quaestionem sibi propositam [Col. 0309A] attingit S. Bernardus lib. de Praecepto et Dispensatione cap. 17, at nihil decernit.
Non resipuit Venantius; neque tamen ab ejus amicitia resiliit Gregorius, sperans opportunius aliquando sibi tempus adfuturum, amicum ad poenitentiam iterum adhortandi. Sane audita postea gravi qua decumbebat aegritudine, de ejus salute sollicitus scripsit ad Joannem, Syracusanum episcopum, 231 ut de anima ejus cogitare debeat, exhortando, rogando, Dei terribile judicium proponendo, ineffabilem ejus misericordiam promittendo, ut ad habitum suum redire vel in extremis debeat, ne ei tantae culpae reatus in aeterno judicio obsistat (Lib. XI, ep. 36) . Verum quid inde secutum sit, ignoramus. De Venantio adhuc postea erit agendum. Nunc e Sicilia in Africam transmittamus, [Col. 0309B] ubi pontificia S. Gregorii auctoritas, et sollicitudo pastoralis, primo anno quo Romanam ascendit sedem, innotuerunt.
ARGUMENTUM.—1. Quid de primatibus inter Africanos episcopos S. Gregorius decreverit.—2. Num Columbus tunc Numidiae primas esset.—3. S. Gregorii labores in Donatistas. Quo successu.—4. Quaedam notatu digna de reis episcopis judicandis. De ecclesiasticis immunitatibus. De litibus. A quibus monachos eximit.—5. Pravas consuetudines tollit.—6. De monachorum testamentis.—7. De bonis lapsorum et dejectorum sacerdotum.—8. Oratoriorum dedicationes tunc percelebres. (An. 590 et 591.)
1. Mos erat apud [Col. 0309D] Loquimur de politia ecclesiastica apud orthodoxos observata. Quod spectat ad Wandalos Arianos, suum in Africa patriarcham habebant. Duos eorum patriarchas nominat Victor Vitensis, Jocundum et Cyrylam, qui ut puto successive sederunt. Consulatur Victor Vit. (Histor. Wandal. persecut. lib. II, c. 18.) Africanos episcopos, ut singulis in provinciis inter eos loco primatis aut metropolitani haberetur, qui ordinatione foret antiquior; unde non [Col. 0309C] primas, sed senex, aut primae sedis episcopus vocabatur. Sola Carthaginensis ecclesia, inter caeteras diversarum provinciarum Africae, pene innumeras, primatu perpetuo gaudebat. Cum itaque sedes episcopales etiam in exiguis ignotisque vicis essent institutae (hinc ignota fere obscuraque Africanae Ecclesiae notitia), saepe fiebat ut ignobilis oppidi episcopus reliquis provinciae suae episcopis tamquam primas praeesset. Quod cum incongruum S. Gregorio visum fuisset (ut reapse erat), optimum esse judicavit primo eligi primatem non ex ordine loci (Lib. I, ep. 74) , videlicet aut propter antiquitatem ordinationis, aut propter sedis dignitatem concessi, sed habita potius morum ac meritorum ratione. Secundo primatem non passim, sicut moris erat, per villas, sed in una [Col. 0309D] civitatum residere, quo facilius Donatistarum in Africa grassantium insidiis et conatibus resistere valeret. Tertio prohibuit ne hi qui ex Donatistis ad episcopatum pervenerant, primatis dignitatem possent adipisci. Loquitur autem de Donatistis ad fidem et unitatem Ecclesiae reversis: Sufficiat, inquit, illis [Col. 0310A] commissae sibi plebis tantummodo curam gerere, non autem etiam illos antistites quos catholica fides in Ecclesiae sinu et edocuit et genuit, ad obtinendi culmen primatus anteire (Ibid., ep. 77) . Haec Gregorius ad episcopos Numidiae scribens, [Col. 0309D] Observa sanctae sedis apostolicae auctoritatem, ad quam videlicet pertinet remotissimarum Ecclesiarum confirmare consuetudines. Ea magis eluxerat longe antea in S. Leone, qui rogatus Ecclesiae Alexandrinae [Col. 0310D] post Romanam secundae privilegia confirmavit: Improbae, inquit, quorumdam ambitioni, servato verorum privilegiorum jure, sollicitus obviavi . . . . . teneat fraternitas tua suorum consuetudinem decessorum, et comprovinciales suos episcopos . . . . . congrua sibi auctoritate disponat. S. Leo ep. 103. et ratas habens reliquas eorum consuetudines, quas sibi servari supplices a Pelagio II petierant.
2. Qui Columbum episcopum tunc primatem [Col. 0310D] Numidia ex septem Africae provinciis secunda erat, et post provinciam proconsularem cujus caput Carthago, recensetur in notitia Africae, quam consule in nova edit. histor. Wandalicae persecut. Numidiae fuisse cum Baronio (Ad an. 592, n. 4) asserunt, a vero prorsus aberrant, refellunturque ab ipsomet Gregorio ad Columbum scribente: Itaque erga primatem synodi tuae esto sollicitus. Ad eum scripta est epistola 49 lib. III, in cujus titulo legitur: Adeodato episcopo, primati provinciae Numidiae; eumque hortatur S. Gregorius ut officium primatus, quod Deo [Col. 0310B] auctore habet, studeat tota intentione sagaciter exhibere. Paulo infra suadet ut Columbum prae caeteris adjutorem adhibeat in omnibus. Adeodato successit in primatu Victor, de quo in epistola 28 lib XII, ad Columbum scripta: Victori fratri et coepiscopo nostro, qui primatus inter vos locum tenet, curavimus scribendum. Ad Columbum tamen in praecipuis provinciae Numidiae negotiis scribere solet sanctus papa quasi vicarium sanctae sedis eum constituisset, quod nihilominus nullibi factum legitur.
3. Singulari Gregorii erga Ecclesias Africanas diligentia praestitum est ut prius tumultuantes Donatistae tandem quiescerent. Nimirum satis non fuit vigilantissimo pastori adversus illos lupos in gregem Christi saevientes, alios sibi subditos pastores ad vigilantiam [Col. 0310C] et constantiam excitare, scriptis ad eos plurimis epistolis, inflictaque negligentibus et mercenariis poena (Lib. I, ep. 77; lib. II, ep. 48; lib. IV, ep. 35; lib. V, ep. 5) ; sed etiam Gennadium patricium et exarchum Africae, qui multis bello praeclare gestis illustris erat, rogavit ut haereticorum contra Ecclesiam catholicam colla subrigentium conatus comprimeret, ac superbas eorum cervices inflecteret, omnemque adimeret nocendi licentiam (Lib. I, ep. 74) . Postea cum rescivisset Pantaleonis, Africae praefecti, nimia in haereticos indulgentia factum esse, ut eorum audacia in dies cresceret, insolescerentque in Ecclesiae catholicae sacerdotes, ab eis baptizatos iterum baptizando; de socordia praefectum increpavit, quamque gravi peccato subjaceret, reserpendi occasionem haeresi tribuendo, [Col. 0310D] liberrime admonuit (Lib. IV, ep. 34) .
Tandem frequentibus S. Gregorii monitis tum ad episcopos, tum ad praefectos et magistratus, tum ad ipsummet Augustum, habitum est concilium in quo, annitente praesertim Dominico, Carthaginensi episcopo totiusque Africae primate, constitutum est investigandos [Col. 0311A] esse ab episcopis haereticos, et compescendos (Lib. V, ep. 5) ; quod decretum qui exsequi negligerent, bonorum ac dignitatum privatione esse plectendos. Laudavit papa Dominici zelum; neque tamen omni ex parte probavit decretum de spoliandis qui negligentius hac in re incumberent episcopis. Resipuisse tandem Donatistas aut [Col. 0311D] Lege Donatistarum historiam novissimae Optati operum editioni additam et praefixam, in fine. quievisse 232 inde autumamus, quod sanctus pontifex ad Dominicum et ad alios Africae tum episcopos tum imperatoris ministros deinceps frequentius scribens, nusquam de illis coercendis amplius agat, post indictionem XIV.
4. Cum caetera quae primum Gregoriani pontificatus annum commendant, fusiori stylo prosequi non liceat, quaedam tantum ex ejus epistolis nondum supra [Col. 0311B] delibatis decerpemus notatu digniora. Episcopos nonnisi a synodo judicari voluit, etiamsi graviorum noxarum rei forent, ut in causa Blandi, Hortensis episcopi, non obscure significavit (Lib. I, ep. 33) .
Septa ecclesiastica tunc habita pro asylis probat epistola 37. Quae vero loca per septa ecclesiastica debeant intelligi, docent notae ad hanc epistolam.
Cum a strepitu forensi multum abhorreret vir sanctissimus, si qua litigandi occurreret occasio inter episcopos, clericos, monachos, etiam laicos nobiles, suadebat ut pro componenda controversia eligerentur arbitri qui nullo vel minimo sumptu, praecisis dilationibus frustratoriis, jus cuique litigantium tribuerent. Ipse, si qua oriretur quaestio de finibus et fundis, inter actores Ecclesiae Romanae qui ejus praedia [Col. 0311C] curabant, et vicinorum agrorum possessores, hujusmodi judices eligi volebat. Quo animo esset erga lites, non potuit melius prodere quam his verbis: Non solum nunquam mota suscitari volumus; verum etiam quae prava foris admoventur, sopire modis omnibus festinamus (Lib. I, ep. 9) .
Quanto studio monachos a forensibus litigiis et strepitibus curaret submovere testatur ejus epistola 69: cum enim Joannes abbas ipsi suggessisset plurima se habere pro monasterio suo negotia, quibus intendere vix posset citra regularis observantiae dispendium, optimum visum est provido patri ut hujus monasterii tuendi contra litigantes cura commendaretur [Col. 0311D] De hujusmodi procuratore loqui videtur S. Gregor. ad Joannem abbatem scribens lib. III, ep. 3: In causis istis procuratorem institue, et tu ad lectionem [Col. 0312D] et ad orationem vaca. cuidam Fausto, Romani expraetoris Cancellario, eique salerium pro impensa opera constitueretur. [Col. 0311D] Expedit enim, inquit, parvo incommodo a strepitu causarum servos Dei quietos existere, ut et utilitates cellae per negligentiam non pereant, et servorum Dei mentes ad opus Dominicum liberiores existant. Haec videtur prima commendatariorum abbatum origo; qui utinam tales forent ut servos Dei ab omnibus negotiis eximerent, non in lites immergerent.
5. In ep. 44. Petro subdiacono, pleraque Ecclesiae patrimonia in Sicilia curanti, praecipit emendare plurimas consuetudines quibus Ecclesiae colonos vexari [Col. 0312A] noverat, et quaecunque percepta forent injuste rusticis abunde restitui. Quin etiam veritus ne Petrus sibi mandata minus strenue impleret, judicium ultimum ei comminatur, et his verbis epistolam claudit: Vide ut omnia absque imminutione custodias, quia de his quae tibi pro servanda justitia scribo ego absolvor, et tu si negligis obligaris. Terribilem Judicem considera venientem, et de adventu illius nunc tua conscientia contremiscat, ne tunc sine causa jam timeat, cum coram illo coelum et terra tremuerit. Audisti quod volo: vide quid agas.
6. In eadem epistola legitur Joannem monachum morti proximum, Fantinum defensorem haeredem in sex uncias, hoc est in dimidiam bonorum partem instituisse. Quod non improbat S. Gregorius. Ne tamen [Col. 0312B] inde inferas licuisse tunc monachis testamentum condere, lege notam qua locum hunc illustravimus. Consule quoque nostrum Mabillonium in Annal. Bened. ad an. 599, num. 31, et ad an. 601, num. 6.
7. Ex laudata epistola compertum habemus quam sollicite S. Gregorius caveret, ne ii quorum ministerio in Ecclesiae negotiis utebatur, in sacerdotum et aliorum clericorum lapsorum e suo gradu dejectorum bona invaderent, unde sane grave scandalum oriri potuisset; nimirum ita dejecti haud dubie conquesti fuissent se ideo loco motos, et ad poenitentiam in monasteria detrusos, ut sua bona, suae facultates pontificiorum ministrorum praedae paterent. Decernit ergo S. Gregorius ut eorum bona, vel monasteriis [Col. 0312C] in quibus poenitentiam agunt, cedant, vel eorum parentibus dentur: ita tamen ut eorum stipendium qui in poenitentiam dati fuerint, sufficientur debeat procurari; vel, si ex ecclesiastica fuerint familia illi lapsi, res eorum ecclesiastico juri non subtrahantur, servata poenitentibus alimentaria pensione. Consule notas ad hunc laudatae epistolae locum.
8. Quanta celebritate tunc vel oratoriorum dedicationem fierent, et quae his in festis esset in pauperes munificentia docet ep. 56. Dedicationes ecclesiarum et oratoriorum sine sacris reliquiis quae in eis conderentur vix fiebant. Nullum autem, ubi collocabantur, [Col. 0312D] Id centies repetit S. Gregorius, scilicet omnibus in epistolis, in quibus de templorum consecratione et reliquiarum collocatione agit. corpus prius humatum fuisse constare oportebat; sane optimis de causis, ut explicatur in not. ad ep. 54 lib. I. In Italiae provinciis Romanae [Col. 0312D] sedi tanquam metropolitanae arctius adstrictis nullas tunc factas fuisse templorum consecrationes non audet asserere Mabillonius. In hanc tamen sententiam valde propendet, nec immerito. At de hoc argumento alibi fortasse opportunior erit dicendi locus. Interim lege ep. 37 lib. V.
ARGUMENTUM.—1. De causa Natalis episcopi Salonitani.—2. Archidiaconus ab eo dejectus apostolicam sedem appellat.—3. Quae responderit Natalis. Resipiscit.—4. Illo mortuo S. Gregorius de eligendo successore curat. [Col. 0313A] Electus est Honoratus archidiaconus.—5. Mauricius imperator mitius cum schismaticis agit.—6. Langobardi Romam premunt.—7. S. Gregorius Ezechielem prophetam exponit. Luctuosus Romae status. (An. 591 et 592.)
1. Nunc ordo rerum temporumque ratio postulant, ut de Natali, Salonitano episcopo, Dalmatiae metropolitano, loquamur. Qui cum adversus summum pontificem diu rebellasset, hoc secundo Gregorii anno, ad saniorem mentem, ejus invicta magnanimitate ac patientia debellatus, feliciter tandem rediit. Hic episcopus ferebatur, pastorali cura derelicta, solis vacare conviviis, et, quod gravius est, vasa sacra pretiosamque Ecclesiae supellectilem, suos ut ditaret, distraxisse. Cui sacrilegio cum obstaret Honoratus archidiaconus, quod ejus esset res sacras [Col. 0313B] asservare, Natalis eum, ut ab hoc officio removeret, honoris specie, licet renitentem, presbyterum ordinare voluit; neque enim presbyter tunc archidiaconi munere fungi poterat, ut observavimus maxime ex S. Leone et Apoll. Sidonio in notis ad epistolas indicatas. Sententiam suam de Honorati dejectione ab archidiaconatu in provinciae suae concilio ratam haberi et gestis synodicis confirmari curavit. Quibus sane nihil iniquius, nihil insulsius: eodem enim judicio, ab archidiaconi ministerio tanquam indignus repellebatur Honoratus, et ut dignus ad presbyteratum assumebatur. (Vide lib. I, epp. 19 et 20; lib. II, epp. 18, 19 et 20; lib. III, ep. 32.)
2. De vi sibi illata jam expostulationem fecerat Honoratus, et ad Pelagium papam confugerat; qui utrumque, archiepiscopum videlicet archidiaconumque [Col. 0313C] adesse saltem per procuratores jusserat, ut de ea controversia judicium ferret. Natalem cunctantem et moras nectentem iterum ad causam dicendam vocavit S. Gregorius primo sui pontificatus anno, praecepitque ut ante omnia Honoratum in pristinum gradum restitueret. Anno vero sequenti comminatus est ei pallii privationem, si obtemperare abnueret, ac demum excommunicationem, ut a corpore et sanguine Domini esset abstentus, nisi male acta emendaret. De episcopatu, an in ipso permanere deberet, alio definiendum judicio reservavit. Praeterea in locum Honorati ordinatum archidiaconum depositione plectendum censuit, et si ultra hoc in officio ministrare praesumeret, sacrae communionis exsortem esse pronuntiavit.
[Col. 0313D] De his Gregorius certiores fecit universos Dalmatiae episcopos et Antonium subdiaconum, ecclesiastici patrimonii rectorem in hac provincia, cui jubet latam in Natalem et in intrusum ab eo archidiaconum sententiam, utrique praemissis adhortationibus, denuntiare. Ne vero Jobinus, Illyrici praefectus, Natali patrocinaretur (sciebat enim eum optimatibus quos conviviis excipiebat esse pergratum) illum scriptis litteris rogavit ne opem reo contra justitiam ferret. (Vide lib. I, epp. 19 et 20.)
3. Natalis aegre tulit papam sibi poenam excommunicationis esse comminatum, et in sui defensionem ad eum scripsit: convivia non dedecere episcopum, quae in sacra Scriptura et apud veteres Christianos [Col. 0314A] commendata leguntur et laudata; sibi tribulationibus presso liberum non esse lectioni sacrae operam dare, at non ideo intermissum praedicationis opus. Quid de vasis sacris distractis, quid de Honorato ab archidiaconatu avulso responderit, subticetur in epistola quam ad eumdem Gregorius scribendam judicavit, ut hominem exasperatum, de sincera tamen obedientia spondentem, pia humilitate mitigaret, ac in spiritu lenitatis, uti docet Apostolus, instrueret. Admiremur eum ita blandis, efficacibus tamen verbis, oleum simul et vinum Natalis vulneribus infundentem: Ecce, inquit, fraternitas tua aegre tulit se de conviviis esse reprehensam, cum ego, qui etsi hanc non vita, tamen loco transgredior, ab omnibus corripi, ab omnibus emendari paratus sim (Lib. II, ep. 52) . Addit [Col. 0314B] post multa: Quod si quilibet ex quatuor patriarchis fecisset (nimirum sedis apostolicae despexisset judicia), sine gravissimo scandalo tanta contumacia transire nullo modo potuisset. Tamen postquam fraternitas vestra ad suum ordinem rediit, nec ego meae nec decessoris mei injuriae memor sum (Ibid.) .
Magnam Gregorio laetitiam attulit Natalis poenitentia, de qua his verbis certiorem fecit hoc ipso anno Joannem Ravennatem: De fratre autem et coepiscopo nostro Natali valde contristabar, quod de illo quaedam superba cognoveram; sed quia mores suos ipse correxit, meam tristitiam simul meipsum vincendo consolatus est (Lib. II, ep. 52) .
4. Natali paulo post e vivis sublato, Gregorius ad Antoninum subdiaconum scripsit, ut de successoris electione sollicitus esset. Et quia ex ejus epistola [Col. 0314C] quaenam electionum tunc esset forma licet intelligere, quaedam ex ea decerpta hoc loco subjiciemus. Experientia tua, inquit, omni instantia omnique sollicitudine clerum et populum ejusdem civitatis admonere festinet, quatenus uno consensu ordinandum sibi debeant eligere sacerdotem, factoque in personam quae fuerit electa decreto, ad nos transmittere studebis, ut cum nostro consensu, sicut priscis fuit temporibus, ordinetur. Illud quidem prae omnibus tibi curae sit, ut in hac electione nec datio quibuscunque modis interveniat praemiorum, nec quarumlibet personarum patrocinia convalescant (Lib. III, ep. 22) .
Quid vero curae impenderent sanctae sedis ministri aut legati, qualis erat Antoninus subdiaconus, ut intacta conservarentur Ecclesiae bona mortuo episcopo, [Col. 0314D] discimus ex his verbis: De rebus vel ornamento ejusdem ecclesiae, fideliter rerum inventarium facito te praesente conscribi. Et ne rebus ipsis possit aliquid deperire, Respectum diaconum atque Stephanum primicerium notariorum ut ipsarum rerum omnino gerant, custodiam admoneto, interminans eis de propria eos satisfacturos esse substantia, si quidquam exinde eorum negligentia fuerit imminutum. Denique de suppeditandis omnibus ad electionem necessariis ita 234 monet: Expensa vero quae necessaria fuerit, per aeconomum qui tempore mortis praedicti episcopi inventus est erogetur, quatenus rationes suas futuro episcopo ipse, ut novit, exponat.
Non leviter praetereunda fuerunt haec, in quibus [Col. 0315A] tanta elucet Romanae sedis auctoritas, etiam in metropolitanas extra Italiam ecclesias. Aliquando Gregorius hanc electionum curam dabat episcopis (Lib. I, ep. 57; lib. II, ep. 38) , aliquando etiam judicibus et magistratibus, ut argumento est epistola 15 lib. III, ad Judicem Campaniae ea de re scripta. Sed laicis nullam in bona Ecclesiae potestatem tradidit, facta scilicet ipsis tantum copia plebis Christianae ad eligendum episcopum convocandae.
Electus fuit a clero in Salonitanum archiepiscopum Honoratus archidiaconus, de quo jam saepe dictum; quod pergratum Gregorio fuit: perspectam enim habebat hujus viri probitatem, constantiam, et in rebus gerendis prudentiam. Sed ejus sedem invasit Maximus, auctoritate optimatum fretus, ut infra suo loco [Col. 0315B] dicetur: quae enim hic de morte Natalis ejusque successoris electione attigimus, per antecessum dicta sunt, ut una eademque serie, quidquid ad controversiam illum inter et Honoratum motam pertineret contractum ob oculos poneretur. Nunc quo nos revocat ordo temporum redeamus.
5. Cum in Italia res imperii nutarent, ne schismatici Venetiae et Istriae desperatione acti Langobardis deditionem facerent, si ad ejurandum schisma compellerentur, Mauricius Augustus Gregorium admonuit ut a vi et coactione interim abstineret. Nuper Gradus, Severi schismaticorum patriarchae sedes, incendio vastata fuerat; quod movit Joannem Ravennatem a sancto pontifice postulare, ut illuc eleemosynas mittere curaret (Lib. II, ep. 46) ; cui respondit [Col. 0315C] Severum abunde habere, unde munera in aulicos profunderet, et in suas eos partes contra sedem apostolicam pertraheret. Misericordiam quidem Ecclesiae hostibus denegandam non esse, sed prius fidelibus exhibendam. In proximo vero esse civitatem, cujus multi cives in captivitatem abducti, ad quos redimendos mittendum esse cum pecunia Claudium abbatem.
Hanc Gradi conflagrationem contigisse credimus quando Agilulfus contra tres duces qui rebellaverant profectus est. Ex his Minulfus, dux Insulae S. Juliani [ sive S. Julii], qui ad Francos defecerat, eorumque partes aperte foverat, victus et interemptus est. Gaidulfus [ Al. Gandulfus] Pergamensis seu Bergomensis, deditione facta, in gratiam est receptus; Ulfari autem, Tarvisii dux, urbe capta, in vincula conjicitur. (Cf. Paul. Diac. lib. IV, c. 3.)
[Col. 0315D] 6. Hoc anno Ariulfus, secundus post Faroaldum dux Beneventanus, agrum Romanum invasit, et e Romana plebe plurimos, aut occidit aut detruncavit, inquit Gregorius (Lib. II, ep. 46) , qui prae moestitia in cholicam molestiam incidit; choleram forsitan seu bilem qua intestina laborarent et stomachus hic significat. Tristitiam augebat Romanus exarchus, qui etsi bello impar esset, paci nihilominus toto nisu repugnabat, lucrum ex publicis calamitatibus aucupans. Omni fere praesidio vacua erat, Roma et qui ad murorum custodiam relicti fuerant [Col. 0315] Sic dicti milites legionis quae nomine Theodosii unius ex imperatoris filiis insigniebatur. Theodosiani, cum stipendia non acciperent, vix ad excubias aliaque militaria [Col. 0316A] officia poterant cogi. Reliquas copias eduxerat exarchus, quibus aucto exercitu, receperat subito velut impetu Sutrium, Polimartium, Hortam, Tudertum, Ameriam, Perusium. Hinc queritur Gregorius ad Mauricium scribens (Lib. V, ep. 40) , Romam, ut Perusium teneretur, fuisse relictam: maxime vero pacem quam ipse impetraverat a Langobardis, Etruriam obtinentibus, temere violatam deflet amare pius ille pacis angelus. Ita cum tanta spes affulsisset pacandae totius Italiae, cum Ariulfus ipse jam in partes Romanorum inclinaret, neque a pace abhorreret Agilulfus rex, a Theodelinda, quae Gregorii observantissima erat, mitigatus, atrocius bellum, ob Romani exarchi perfidiam, recruduit. Rex etenim illatam suae genti mala fide injuriam ulturus, Perusium obsedit expugnavitque, [Col. 0316B] capto Maurisione Langobardorum duce qui ad Romanos defecerat. (Cf. Paul. Diac. lib. IV, c. 8.)
Legenda est ex integro jam laudata epistola (Lib. II, ep. 46) , ut exploretur quanta calamitosis illis temporibus esset papae cura, ut periclitantibus civitatibus subveniretur, ut bello capti data ex Ecclesiae aerario pecunia redimerentur, maxime vero ut pax in tam deploratis rebus omnino necessaria aequis conditionibus compararetur. Ex aliis epistolis hoc anno scriptis liquet in rebus bellicis quam sollicitus, quam peritus foret (Ibid., epp. 3, 29, 30, 31.)
7. In ea de qua locuti sumus Agilulfi expeditione, Langobardi non solum agrum Romanum Perusio vicinum depraedationibus, incendiis, caedibus foedarunt, [Col. 0316C] sed ad ipsius Urbis muros castrametati sunt. Tunc S. Doctor Ezechielem prophetam Christianae plebi exponebat eadem animi tranquillitate, ac si nihil ab hoste fuisset metuendum. Neque postquam accepit regem Padum jam transiisse et ad Urbis obsidionem festinare, coeptum opus intermisit, quod merito Bernardus admiratur. Sed ab ejus verbis referendis abstineo, quae in praefatione ad homilias in Ezechielem legere licet, uti caetera quae ad illas homilias pertinent. Hoste tamen Urbi jamjam imminente, finem concionandi facere coactus est ut ipse ait. Partem hanc homiliae ultimae attexo, quod in ea miserabilis Romae status quasi ob oculos positus conspiciatur. Ecce haec, ut Deo largiente potuimus, coram vobis, fratres charissimi, rimati sumus. Nemo autem me reprehendat, [Col. 0316D] si post hanc locutionem cessavero: quia sicut omnes cernitis, nostrae tribulationes excreverunt: undique gladiis circumfusi sumus, undique imminens mortis periculum timemus. Alii detruncatis ad nos manibus redeunt, alii capti, alii interempti nuntiantur. Jam cogor linguam ab expositione retinere, quia taedet animam meam vitae meae. Alibi testatur visos a se Romanos more canum in collis funibus ligatos, qui ad Franciam ducebantur venales (Lib. V, ep. 40) . O duram illorum quondam Orbis dominorum sortem!
Haec Agilulfi expeditio, inter res anno 595 gestas referri solet, sed ad annum 592 potius pertinere, haec mihi persuadent. Agilulfus Romam tentavit, [Col. 0317A] quando ad Perusii expugnationem est profectus, ut colligitur ex Paulo Diacono: Statim Ticino egressus rex, Perusium petiit . . . hujus regis adventu in tantum beatus Gregorius papa exterritus est, ut ab expositione templi, de quo Ezechiel scripserat, desisteret (Lib. IV, c. 8) . Id contigisse statim ac rex accepit Perusium, cum aliis urbibus jam enumeratis, ab exarcho fuisse occupatum, idem scriptor clare docet. At Romanum exarchum Perusio potitum esse saltem anno secundo pontificatus S. Gregorii, scribit ipse in epistola hoc anno data, quae cum alia jam saepe laudata conferri debet (Lib. II, ep. 46; lib. V, ep. 40) .
ARGUM.—1. Roma fame laborat.—2. Quid passus sit Gregorius ab adversariis.—3. Pacem ab Langobardis impetrat.—4. A turpi lucro quam alienus foret.—5. [Col. 0317B] De judicum rapinis conqueritur.—6. Archidiaconum ob superbiam deponit.—7. Sanctae sedis vices Maximiano tribuit.—8. Varia ab eo constituta.—9. Legum amicitiae fuit observantissimus.—10. Pacem inter Maximianum episcopum et Eusebium abbatem conciliat. Prudentissima utrique dat monita.—11. Privilegium Ariminensi monasterio concessum. (An. 591 et 592.)
1. Eodem anno ad belli incendium quo Romanus ager conflagravit, famis flagellum accessit, ob quam Gregorium praefectum Urbis, Castorium magistrum militum, et summum pontificem, negligentiae criminari ausi sunt apud Augustum eorum inimici et aemuli quanquam omnem curam adhibuisset noster Gregorius [Col. 0317] Ea de re statim post suam ordinationem Justinum Siciliae praetorem commonefecerat. Vide lib. I, ep. 2. ut hanc penuriam depelleret: cum enim superiori anno paucae ob sterilitatem collectae essent segetes in Italia, opportuno tempore operam dedit ut a Petro Subdiacono (Lib. I, ep. 72) magna frumenti copia [Col. 0317C] compararetur in Sicilia, aut ab ecclesiasticorum praediorum colonis, absque tamen vexatione suppeditaretur. Deindeque ut multae quibus deportaretur naves onerariae praesto essent, curaverat; sed hanc egestatis quam passa est Urbs assignat causam, quod videlicet frumenta diu Romae servari non possunt incorrupta. Hoste autem imminente, obsessisque viis, integrum non erat novis subinde commeatibus Urbi subvenire.
2. Incredibilis tunc enituit Gregorii constantia, tum in perferendis aequo animo calumniis, tum in asserenda illustrium virorum sibi amicitia conjunctorum adversus obtrectatores innocentia. Obscurum non erat Romanum exarchum rerum infeliciter gestarum invidiam ut a se deprecaretur, in praefectum [Col. 0317D] Urbis ipsumque summum pontificem rejecisse. De eo sic loquitur S. Gregorius in epistola ad Sebastianum, Sirmiensem episcopum: Quae, frater sanctissime, de amici vestri domni Romani persona in hac terra patimur, loqui minime valemus. Breviter tamen dico, quia ejus in nos malitia gladios Langobardorum vicit; ita ut benigniores videantur hostes, qui nos interimunt, quam reipublicae judices, qui nos malitia sua, rapinis atque fallaciis in cogitatione consumunt. Et uno tempore curam episcoporum, atque clericorum. Monasteriorum quoque, et populi gerere, contra hostium insidias sollicitum vigilare, contra ducum fallacias atque malitias suspectum semper existere, cujus laboris, [Col. 0318A] cujus doloris sit, vestra fraternitas tanto verius penset, quanto me qui haec patior, purius amat (Lib. V, ep. 42) .
3. Paulo post admota moeniis Urbis castra recessit Agilulfus. Pacem tunc factam, suadente Theodelinda, narrat Paulus Diaconus. Ad ejus consilia Gregorii preces accesserunt et munera, quibus populi Romani libertatem vitamque redimere solebat, ut ipse describit, rerum statum Constantinae Augustae exponens: Viginti autem jam et septem annos ducimus, quod in hac urbe inter Langobardorum gladios vivimus. Quibus quam multa hac ab Ecclesia quotidianis diebus erogantur, ut inter eos vivere possimus, suggerenda non sunt. Sed breviter indico, quia sicut in Ravennae partibus dominorum pietas apud primum exercitum Italiae sacellarium habet, qui causis supervenientibus [Col. 0318B] quotidianas expensas faciat, ita et in hac urbe in causis talibus eorum sacellarius ego sum. Et tamen haec Ecclesia, quae uno eodemque tempore clericis, monasteriis, pauperibus, populo, atque insuper Langobardis tam multa indesinenter expendit, ecce adhuc ex omnium Ecclesiarum premitur afflictione (Lib. V, ep. 21) .
4. Ecclesiae Romanae facultates (dum ejus patrimonia et praedia ubique praedae paterent) tot necessitatibus, Gregorio eas dispensante, suffecisse, miraculo videtur proximum, praesertim cum nihil antiquius haberet, quam illata colonis et rusticis a patrimoniorum Ecclesiae rectoribus et oeconomis damna resarcire, ut supra observavimus, atque in posterum cavere. Quantum ab injustis exactionibus abhorreret, [Col. 0318C] indicant verba haec ep. 44 lib. I: Nos sacculum Ecclesiae ex lucris turpibus nolumus inquinari. Quin etiam in concilio Romano (Olim ep. 44, lib. IV, nunc ad calcem Epp.) non solum rectores patrimoniorum Ecclesiae ultra quam par esset illis amplificandis studentes, et alienos fines appositis titulis invadentes, anathematis poena multandos censuit; sed ipsos etiam pontifices, si id fieri, aut praeciperent, aut non prohiberent.
5. Verum ejus aequitas, integritas, et animi magnitudo nullibi clarius elucent, quam in epistola ad Constantinam Augustam, ea occasione scripta (Lib. V, ep. 41) . Cum gentilium non paucos adhuc in Sardinia superstites esse cognovisset, ac insulae sacerdotes prae torpore de eorum conversione parum esse [Col. 0318D] sollicitos; illuc quemdam episcopum ex Italia mittere curaverat, cujus praedicatione plurimi ad fidem accesserant, accepto baptismate, idolisque sacrificare desierant. At quia praetori seu judici prius nescio quid pretii persolvere soliti erant, ut immolandi copiam consequerentur, judex hoc turpi lucro carere nolens, etiam a baptizatis, nec amplius alii quam vero Deo servientibus, idem tributum exigebat. Qua de re correptus ab episcopo, responderat sibi ipsi tantum pecuniae imperari, ut nisi injusta haec exigendo, id persolvere non posset. Tam immensis etiam in Corsica insula exactionibus opprimebantur incolae, ut eis facere satis, etiam venditis liberis, vix [Col. 0319A] possent; nec minoribus depopulationibus vexabatur Sicilia. Quorum scelerum et latrociniorum Gregorius certiorem fecit Augustam, ut de his, explorato commodo tempore, Mauricium commonere curaret. Occupat autem hac in epistola, quod respondere poterat imperator: Nimirum quia in Italiae expensis transmittebatur quidquid de praedictis insulis aggregabatur. Ad quod sanctissimus papa: Sed ego, inquit, suggero ad hoc, ut etsi minus expensae in Italia tribuantur, a suo tamen imperio oppressorum lacrymas compescat. Nam et idcirco fortasse tantae 236 expensae in hac terra minus ad utilitatem proficiunt, quia cum peccati aliqua admixtione colliguntur. Praecipiant ergo serenissimi domini nil cum peccato colligi. Et scio quia, etsi parum reipublicae attribuitur utilitatibus, ex eo [Col. 0319B] multum respublica adjuvatur. Quam etsi fortasse contingat expensis minoribus minus adjuvari, melius est tamen temporaliter nos non vivere, quam vos ad aeternam vitam obstaculum aliquod invenire. Quae enim mentes, qualia viscera parentum esse possunt, perpendite, quando filios suos distrahunt ne torqueantur. Nunc ad res ecclesiasticas convertamur.
6. Ineunte hoc anno secundo Gregoriani pontificatus, Laurentius Romanae Ecclesiae archidiaconus (is forte qui in locum ipsius Romam revertentis Constantinopoli suffectus fuerat a Pelagio papa) ob superbiam et alia depositus est. Ejus locum accepit Honoratus in synodo presbyterorum diaconorumque omnium et universi cleri (Ad calcem Ep., olim ad init. lib. II) ; ut palam faceret summus pontifex quantum sibi cordi [Col. 0319C] esset indignos a sacro ministerio removere; sapientissime scilicet intelligens rempublicam etiam ecclesiasticam, uti praemio, ita poena contineri (Cic. ad Brutum).
7. Eodem anno sedis apostolicae vices in cunctas Siciliae Ecclesias commisit sancto Maximiano, Syracusano episcopo, de quo jam egimus: quam dignitatem non loco tribuit, sed personae; ex transacta vita probe intelligens, quid de subsequenti ejus conversatione praesumere liceret (Lib. II, ep. 7) . Majores tamen causas difficilioresque dirimendas ad se deferri voluit. Ex epistola ad eumdem paulo post scripta (Ibid., Ep. 24) liquet quam curiose investigaret, quinam episcopatu fungi (ubicunque laterent) digni viderentur, ut eos ad pastoralem curam provehi satageret.
[Col. 0319D] 8. Inter caetera observatione digna quae hoc anno constituit, non obiter praetereundum hoc adversus iteratas ordinationes decretum: Sicut baptizatus semel iterum baptizari non debet, ita qui consecratus est semel, in eodem iterum ordine non valet consecrari. Sed si quis forsitan cum levi culpa ad sacerdotium venit, pro culpa poenitentia indici debet, et tamen ordo servari (Lib. II, ep. 46) .
Attente quoque legenda sunt verba haec sancti pontificis: Absit hoc a me, ut statuta majorum consacerdotibus meis in qualibet Ecclesia infringam: quia mihi injuriam facio, si fratrum meorum jura perturbo (Lib. II, ep. 52) . Quibus ostendit quam religiosus cultor foret institutae a Christo episcopalis potestatis, [Col. 0320A] etiam in subjectis episcopis. Idem testatur ad Dominicum episcopum rescribens: De ecclesiasticis privilegiis quod vestra fraternitas scribit, hoc postposita dubitatione teneat: quia sicut nostra defendimus, ita singulis quibusque Ecclesiis sua jura servamus. Nec cuilibet, favente gratia, ultra quam meretur impertior, nec ulli hoc quod sui furis est, ambitu stimulante derogo, sed fratres meos per omnia honorare cupio (Ibid., ep. 47) .
9. Epistolam Dominici de suscepto pontificatu congratulatoriam detulerant ad Gregorium honoris causa duo episcopi, quibus duo comites dati, diaconus unus et alter notarius. Cum honoris vices reddere non posset (hoc enim a suprema ejus dignitate fuisset alienum) amorem certe amori rependit, etiam cum foenore, [Col. 0320B] non minus videlicet sollicitus amicitiae quam episcopatus jura servare. Id pro certo habebit qui hanc ad Dominicum epistolam legerit. Quanta enim charitatis fragrantia his in verbis: Hanc matrem custodemque virtutum (dilectionem), sanctissime frater, inconcussa stabilitate teneamus. Nullae in nobis eam subdolorum linguae imminuant, nullae antiqui hostis insidiae corrumpant. Haec namque divisa jungit, et conjuncta custodit. Haec humilia sine tumore subrigit. Haec erecta sine dejectione submittit. Per hanc universalis Ecclesiae unitas, quae est compago corporis Christi, exaequatione mentis gaudet in singulis, cum sit ei disparilitas in diversitate membrorum. Per hanc eadem membra et alieno gaudio in suis afflicta exsiliunt, et alienis moeroribus etiam in suis laeta contabescunt. Teste [Col. 0320C] enim magistro gentium, dum si quid patitur unum membrum compatiuntur caetera membra, et si gloriatur unum membrum congaudent omnia membra, vos non ambigo de nostra perturbatione ingemiscere, cum nos omnino certum sit de vestra pace gaudere. Et post multa: Per charitatis compagem et tua sunt quae de me loquor, et mea quae te agere concupisco.
10. Ut de rebus monasticis ad secundum pontificatus Gregoriani annum pertinentibus pauca delibemus, nihil notatu magis dignum nobis occurrit quam papae sollicitudo ad componendum dissidium inter Maximianum episcopum Syracusanum, et Eusebium abbatem. Quantae sanctitatis foret Maximianus jam non semel a nobis dictum. Sanctae sedis vices ipsi commissas a Gregorio, ineunte hoc anno supra commemoravimus. Virum tamen sanctum, et in intimis fere [Col. 0320D] primum, redarguendum censuit sanctus pontifex ob inflictam, leviori ex causa et ex animi commotione, Eusebio abbati excommunicationem. Ea de re monendum eum putavit a Petro subdiacono in Sicilia pro negotiis Romanae sedis agente, ad quem ita scribit: Aegre tuli quod (Maximianus) domnum Eusebium excommunicavit, virum tantae aetatis et tantae aegritudinis. Unde necesse est ut eidem domno episcopo secrete dicas, quatenus in proferendis sententiis praeceps non sit, quia causae quae per sententiam decidendae sunt, necesse est ut prius studiosa et frequentissima consideratione mensurentur (Lib. II, ep. 32) . Nota domni titulum ab ipso papa honoris causa seni concessum abbati. Nec satis fuit Gregorio Maximianum alloqui per [Col. 0321A] Petrum sed litteris eum admonuit ut lenire et consolari Eusebium tanto furore exasperatum studeret. Hac in epistola ad Maximiani mentem revocat, quoties eum admonuerit, ut in proferenda sententia praeceps non esset (Lib. II, ep. 34) . Miratur eum ita furore exarsisse in abbatem, cujus antiqua conversatio, aetas longa et aegritudo diuturna episcopi animum ab ira deflectere debuissent. Quilibet enim in eo fuerit excessus, inquit, ipsa aegritudinis afflictio ei debuit pro flagello sufficere . . . . . sed fortasse ideo excedere in tali persona permissus es, ut cautior in vilioribus fias. Utinam haec sanctissimi doctoris monita ob oculos haberent semper in suis erga subditos judiciis antistites et rectores. Obtemperavit Maximianus, et Eusebio communionem ac gratiam reddere voluit; sed accipere [Col. 0321B] detrectabat abbas. Unde illum ad officium revocare studuit S. Gregorius hac epistola: Credat mihi charitas tua, quia valde contristatus sum de tristitia tua, ac si in te injuriam ipse pertulissem. Sed cum postmodum agnovi quia etiam reddente reverendissimo viro fratre et coepiscopo nostro Maximiano gratiam atque communionem, tua dilectio ab eo communicari nolebat, cognovi et illud prius justum fuisse quod factum est. Servorum Dei humilitas in afflictionis tempore debet apparere. Qui vero se contra praepositos suos erigunt, profecto ostenditur, quia servi Dei esse contemnunt. Et quidem 237 ab illo hoc quod factum est, minime fieri debuit, a te tamen cum omni debuit humilitate suscipi; et rursum cum gratiam reddebat, ad eum cum gratiarum actione debuit occurri. Quod quia ita a te factum non est, ad hoc cognosco quia nobis [Col. 0321C] omnino lacrymarum opus est. Non enim grande est iis nos esse humiles, a quibus honoramur, quia et hoc saeculares quilibet faciunt; sed illis maxime humiles esse debemus, a quibus aliqua patimur. Nam Psalmista dicit: Vide humilitatem meam de inimicis meis. Nos cujus vitae sumus, qui humiles esse etiam patribus nolumus? Proinde, dilectissime fili, rogo ut omnis amaritudo de corde tuo transeat, ne fortasse finis vicinus sit, et antiquus hostis per iniquitatem discordiae, viam regni coelestis intercludat. Integram fere hanc epistolam plene auream hic recudendam existimavimus, ex qua discant omnes humilitatem et erga majores etiam iniquius agentes reverentiam. At vero ne Eusebius libera hac increpatione forsitan exacerbaretur, ad [Col. 0321D] eum demulcendum, centum ei solidos a Petro subdiacono ad ejus monasterii necessaria erogandos curavit; quod summam viri probat simul et liberalitatem et prudentiam.
11. Alio modo composuit rixas inter episcopum Ariminensem et monachos monasterii SS. Andreae et Thomae apud Ariminum, quibus amplum concessit privilegium, ut his verbis Castorio, Ariminensi episcopo, significavit: Fraternitatem tuam hortamur, ut obeunte abbate monasterii ipsius, Ecclesia tua, in describendis providendisque acquisitis acquirendisve ejusdem monasterii rebus, nulla se occasione permisceat. Abbatem vero eidem monasterio non alium, sed quem [Col. 0322A] dignum moribus atque aptum monasticae disciplinae communi consensu congregatio tota poposcerit, te volumus ordinare (Lib. II, ep. 41) . De aliis privilegiis in gratiam monachorum datis infra loquemur (Lib. III, c. 2, n. 9) .
ARGUM.—1. Duos metropolitanos castigat S. Gregorius, causa Thebani episcopi.—2. Episcopum percussorem excommunicat.—3. De Isauriae monachis a Joanne CP. male habitis. Epistolae S. Gregorii ad Joannem ea de causa scriptae.—4. Monachos post oblatam fidei confessionem absolvit. De Joanne presbytero ab haeresi quoque absoluto.—5. Joannes CP. haeresim objiciens, in errorem incaute labitur.—6. Joannis Ravennatis fastum comprimit S. Gregorius.—7. De Domitiano Melitinae episcopo. Qui praedicat Persis irrito conatu. Eum consolatur sanctus pontifex. (An. 592 et 593.)
1. Quanta Gregorius charitate complectebatur [Col. 0322B] optimos episcopos, tanta severitate coercebat eos qui sua potestate non ad aedificationem, sed, contemptis ecclesiasticis regulis, ad destructionem utebantur; quod in ipso tertii anni sui pontificatus exordio contra Joannem, primae Justinianae, et alterum Joannem, Larissae archiepiscopum, demonstravit.
Hadrianus, Thebarum episcopus, cum duos diaconos exauctorasset, unum quod violatae castitatis esset reus, alterum propter fraudem in rerum ecclesiasticarum administratione factam, ab utroque fuerat apud Mauricium Augustum provocatus, tam de pecuniariis quam de criminalibus causis. Imperator, servato canonum ordine, constituit ut a Joanne, Larissae archiepiscopo, Thebarum metropolitano, pecuniaria controversia dirimeretur; de criminibus autem objectis, ad se referretur quidquid habita inquisitione [Col. 0322C] cognitum et exploratum fuisset. Haec Hadriano impacta legimus, quod Stephanum, turpissimae vitae diaconum, loco non movisset, et quod infantes baptizari prohibuisset postea sine baptismate mortuos. (Vide lib. III, epp. 6 et 7.)
Larissaeus archiepiscopus, insuper habita imperiali jussione, de utroque controversiae capite judicium tulit, et Hadrianum condemnavit, provocantemque ad Augustum nihilominus in arctissimam custodiam detrusit. Suscepta ejus appellatione, Mauricius quae gesta erant expendi voluit ab Honorato diacono, sancte sedis apocrisiario, et ab Sebastiano [Col. 0321D] De hac voce consule notas ad epist. 28 lib. I. antigrapho, quibus auditis eum absolvit. At nescio quibus machinationibus impetratum est postea ut de hoc negotio [Col. 0322D] Joannes, primae Justinianae episcopus, apostolicae sedis vicarius, cognosceret ac judicaret: Qui, divino humanoque jure contempto, abruptam in condemnatione Hadriani sententiam protulit.
Gregorius his ad se relatis Hadrianum injuste depositum in pristinam dignitatem restituit, eumque ac ejus Ecclesiam a jure Larissaei episcopi (quod jam a Pelagio II constitutum fuerat) eximi voluit. Joanni tamen, ejusdem urbis episcopo, poenam excommunicationis ejus praevaricationi et praesumptioni debitam remisit; ea lege ut nisi abstineret in posterum ab omni jurisdictione in Ecclesiam Thebanam exercenda, ipso facto communione sacra careret, nec [Col. 0323A] illam unquam, excepto mortis articulo, nisi prius judicio Romani pontificis absolveretur, perciperet. Cum Joanne, primae Justinianae, severius actum; rescissis enim ejus sententiae decretis, ipse triginta dierum spatio sacrae communionis expers, jussus est poenitentiam agere.
Hadriani accusatores cum eo in gratiam rediisse docet epistola 39 lib. III, ad episcopos Corinthios: vix enim dubitare licet utrum idem sit Hadrianus episcopus de quo haec agit epistola. Sic illatam episcopo, totique simul ordini episcopali ultus est injuriam S. Gregorius; et qui episcopos omnes (ipso quidem Romano pontifice non excepto) secundum rationem humilitatis aequales esse putavit (Lib. IX, ep. 59) , cum culpa nulla in eos animadvertere cogeret, supremam [Col. 0323B] quam obtinebat potestatem in delinquentes exercere sollicitus fuit, ad quantumlibet gradum in episcopatu provectus esset, et in quovis orbis Christiani loco sederet.
2. Ejus quoque magnanimitas hoc anno exarsit in Andream, Tarentinum episcopum. Illum concubinam 238 habuisse compertum erat, et post susceptum sacrum ordinem eam adhuc retinuisse quibusdam nata fuerat suspicio. Praeterea pastoralis mansuetudinis immemor, mulierem quamdam fustibus crudeliter caedi jusserat, quae migraverat e vita post octo menses; quam ob saevitiam statuit Gregorius eum per duos menses in poenitentia transigendos a missarum celebratione suspensum feriari debere (Lib. III, ep. 45) . Quia vero non ita certum erat, ipsum carnali se flagitio [Col. 0323C] maculasse, cum in rebus dubiis absolutum judicium ferre non liceat, eumdem suae conscientiae dimittendum ut ab ea judicaretur, censuit; simulque admonuit, ut si tanti flagitii sibi conscius foret, sacerdotii honore abdicato, nunquam ad sacrum opus accedere praesumeret. Ut hujusmodi suspicionibus, quibus etiam optimorum episcoporum fama potest laborare, tolleretur occasio, olim praeceptum fuit, Ennodio teste (Opusc. 7) , ut omnes episcopi cellularios haberent, occasione fortasse calumniarum quibus vexatus nuper fuerat Symmachus papa, ut jam diximus in notis ad decreta S. Gregorii col. 1289, nota g.
3. In coercenda etiam Joannis, patriarchae Constantinopolitani, saevitia et immanitate, paterna Gregorii [Col. 0323D] pietas eodem fere tempore laboravit; quod satis probat nullum episcopum esse, ut alibi docet, qui sedis apostolicae potestati et castigationi, si culpa exigat, non subjiciatur (Lib. IX, ep. 59) . Ex Isauriae monachis unus dignitate sacerdotii insignis, in ecclesia CP. fustibus caesus fuerat. Tanti facinoris reus ferebatur juvenis quidam Joannis familiaris, multorum scelerum infamia satis notus; qui, ut ait Gregorius, adhuc de Deo nihil didicerat, qui viscera charitatis nesciebat (Lib. III, ep. 53) ; qui insidiari quotidie diversorum mortibus per occulta testamenta dicebatur, nec Deum metuens, nec homines erubescens.
Hanc vim et ignominiam Athanasio illatam (hoc [Col. 0324A] fuisse nomen creditur presbyteri hujus et monachi) cum Gregorius accepisset, semel et iterum ad Joannem scripsit, ut criminis perpetrati veritatem exploraret. At ille dissimulans respondit, se qua de re interrogaretur penitus ignorare; sicque violatae in monacho et sacerdote religionis invidiam deprecari volens, culpam augebat: etenim vel ipsam cumulabat mendacio, vel se veterni et socordiae arguebat. Nimirum, ut objicit Gregorius, quid deterius esse potest, quam ut agantur talia contra servos Dei, et ipse nesciat qui presto est? Quae vero potest esse pastoris excusatio, si lupus oves comedit, et pastor nescit? Haec praefatus papa, Joannem ad saniora consilia revocat, et ad canones observandos hortatur, qui episcopos pastores esse volunt, non percussores. Nova enim et inaudita [Col. 0324B] est ista praedicatio quae verberibus exigit fidem, inquit: si autem canones non custoditis, et majorum vultis statuta convellere, non cognosco qui estis. Ad extremum suadet ut emendato juvene totius mali artifice, rejectisque ejus consiliis, monachos a se male habitos in suis ordinibus suscipiat, eisque pacem praebeat. Sabiniano quoque, suo apud Mauricium legato, praecepit ut de eodem negotio patriarcham sui officii admoneret. Illum statim non obtemperasse satis indicat alia epistola ad Narsem patricium: De causa, inquit, presbyterorum, quae cum fratre meo et coepiscopo, viro reverendissimo Joanne patriarcha, agitur, ipsum, puto, adversarium patimur, quem asseris velle canones custodire. Charitati autem tuae breviter fateor quia omni virtute et omni pondere eamdem causam, auxiliante [Col. 0324C] omnipotente Deo, exigere paratus sum. In qua si videro sedi apostolicae canones non servari, dabit omnipotens Deus quid contra contemptores ejus faciam (Lib. IV, ep. 32) . Athanasium ejusque socios de Manichaeorum haeresi infamatos esse docet epistola 14 libri sexti.
4. Quid postea factum sit disce ex eadem epistola et ex 66 ejusdem libri, quam integram hic exhibemus, ut quae esset Gregorii prudentia in tractandis hujusmodi negotiis ostendamus: Gregorius Athanasio presbytero de Isauria. Sicut de eis quos ab unitate Ecclesiae haereticae pravitatis error abscidit affligimur et dolemus, ita his quos intra sinum suum catholicae fidei professio continet congaudemus; et ut pastorali sollicitudine illorum nos oportet impietatibus obviare, sic piis horum professionibus congruit favorem impendere, [Col. 0324D] et sincera esse quae sapiunt declarare. Atque ideo, dum tibi Athanasio presbytero, monasterii sancti Mile, cui est vocabulum Tamnaco, quod in Lycaonia est provincia constitutum, contraria integrae fidei fuisset orta suspicio; ut professionis tuae potuisset integritas apparere, ad apostolicam sedem cui praesidemus elegisti recurrere, asserens etiam te corporaliter verberatum aliqua injuste ac violenter fecisse. Et quanquam ea quae vi impulsionis fiunt canonum minime censura recipiat, et jure habeantur infirma, quia ipse ea dissolvit qui injustum fateri fierique compellit; sed magis illa suscipienda est et amplectenda confessio, quae ex spontanea voluntate monstratur procedere, sicut apud nos fecisse dignosceris. Ne quid tamen nobis ambiguum potuisset [Col. 0325A] existere, sanctissimo Joanni quondam fratri et coepiscopo nostro, Constantinopolitanae civitatis antistiti, de te praevidimus scribendum (Indict. 11, ep. 52) , ut suis nos quid actum esset epistolis informaret. Qui saepe a nobis admonitus, rescribens (Indict. 13, ep. 18) innotuit, codicem apud te fuisse inventum in quo plurima continebantur haeretica; et ob hoc se adversus dilectionem tuam fuisse commotum. Quem quia ad nos studuit pro satisfactione transmittere, priores ejus partes sollicita lectione percurrimus. Et quoniam manifesta in eo haereticae pravitatis venena reperimus, ne denuo debuisset legi, vetuimus. Sed quia hunc te simpliciter testatus es legisse, et ad amputandam ambiguae suspicionis materiam libellum nobis manu tua porrexisti perscriptum, in quo fidem tuam exponens, omnes generaliter [Col. 0325B] haereses, vel quidquid adversus catholicae fidei vel professionis integritatem est, apertissime condemnasti; et cuncta quae sanctae quatuor universales synodi recipiunt, te semper recepisse ac recipere, et quae condemnant condemnasse, condemnareque professus es; eam quoque synodum quae Justiniani imperatoris temporibus de tribus capitulis facta est, et suscipere et custodire promisisti, et prohibitus a nobis codicem ipsum legere in quo pestiferae fraudis virus innexum est, libentissime consensisti; reprobans etiam atque condemnans ea omnia quae contra catholicae fidei integritatem in eo dicta vel latenter inserta sunt, nec eum te legere denuo promisisti. Hac ratione permoti, postquam etiam ex probati a te libelli pagina, fides tua nobis catholica Deo custodiente perclaruit, ab omni te haereticae perversitatis macula juxta professionem tuam liberum esse decernimus [Col. 0325C] atque catholicum, et sincerae fidei in omnibus professorem atque sequacem, Christi Jesu Salvatoris gratia claruisse pronuntiamus; liberam quoque tribuimus licentiam ad tuum monasterium in tuo te loco vel ordine nihilominus remeare. De hoc quoque et dilectissimo fratri nostro, Constantinopolitanae civitatis antistiti, qui in supradicti sancti Joannis loco ordinatus est, nostra volumus scripta transmittere. Sed quia consuetudo non est, ut priusquam ad nos ejus 239 synodica deferatur, debeamus scribere: idcirco distulimus. Sed postquam ea nobis delata fuerit, ei haec, dum opportunum fuerit, indicabimus.
Huic negotio affinis est causa Joannis presbyteri Chalcedonensis, quem eodem tempore ab ignaris accusatum de haeresi Marcianistarum, vel potius [Col. 0325D] Marcionitarum, judices ab eodem Joanne CP. deputati injuste damnaverunt. At papa facto concilio eumdem absolvit, maxime quia libellus ab ipso oblatus fidei sinceritati per omnia concordaret. De hac sententia Joannem presbyterum ab haeresis crimine liberum pronuntiante scripsit Gregorius ad Mauricium Augustum et ad Theoctistam (Lib. VI, ep. 16 et 17) . Synodalis quoque judicii hujus certiorem fecit ipsum Joannem CP. patriarcham (Ibid. ep. 15) . In ea quam ad ipsum scripsit epistola S. Doctor aperte damnat eos qui falso abrepti zelo, haereses etiam invitis, et orthodoxam fidem profitentibus obtrudunt. Notanda sunt prae caeteris verba haec: Sicut haereticorum pravitas zelo rectae fidei comprimenda, ita verae confessionis [Col. 0326A] est integritas amplectenda. Nam si credi fideliter confitenti despicitur, cunctorum in dubium fides adducitur, atque errores mortiferi ex incauta districtione generantur. Et hinc non solum errantes oves ad caulas minime Dominicas revocantur, sed etiam intropositae ferinis dentibus laniandae crudeliter exponuntur. Hoc ergo, frater charissime, subtiliter perpendamus, et sub praetextu haeresis affligi quempiam veraciter profitentem fidem catholicam non sinamus, ne, quod absit, haeresim fieri sub emendationis magis specie permittamus.
5. Quod autem illis obtrectatoribus contingere solet, ut haeresim objicientes, in oppositum ferantur errorem, hoc Joanni CP. evenisse testatur S. Gregorius his verbis: Ante triennium, cogente causa monachorum Isauriae, qui haeretici accusabantur, satisfaciens [Col. 0326B] mihi quondam frater et consacerdos meus domnus Joannes litteras misit, quibus nitebatur ostendere eos Ephesinae synodi definitionibus contradixisse, et velut ex eadem synodo certa nobis quibus ipsi obsisterent, capitula destinavit. Inter alia autem scriptum illic continebatur, de Adae anima, quia in peccato mortua non fuerit, eo quod diabolus in cor hominis non ingrediatur; et si quis hoc dixisset, anathema esset. Quae cum mihi relecta fuissent, valde contristatus sum (Lib. VII, ep. 34) . Hunc Joannis errorem haeresis Pelagianae surculum Pelagianorumque id pseudo-Ephesina synodo fetum refellit doctissimus Papa, tum in laudata epistola, tum lib. IX ep. 49, ubi capitula sub nomine synodi Ephesinae ad se ex regia urbe transmissa, asserit esse ipsamet Pelagii et Coelestii prava dogmata. De monachis Isauriae consulenda historia monastica [Col. 0326C] Orientis lib. IV, c. 17, p. 753, ubi eos potius in Lycaonia vixisse dicitur, quam in Isauria. Certe lib. IV Dialogorum c. 38, Gregorius meminit cujusdam Athanasii presbyteri, et ut conjicere licet, monachi Lycaoniae, si fides sit plurimis Mss. hoc loco in nota designatis. At Isauria et Lycaonia vicinae erant provinciae; unde non mirum unam pro alia usurpatam fuisse.
Exstat libro V, ep. 37, ad Heliam, presbyterum et abbatem in Isauria, cujus discipulum Epiphanium nomine, S. Gregorius diaconum Ecclesiae Rom. ordinavit. Petierat Helias 50 solidos ad monasterii sui necessaria; sed misit 72 beneficentissimus pater. Utrum in illo monasterio degerent illi monachi de haeresis crimine insimulati, prorsus incertum est. Ex [Col. 0326D] commemoratis intelligere licet Joannem CP. non satis a Pelagiana haeresi cavisse (quod de Graecis quamplurimis etiam constat) et in historia scientiaque Ecclesiastica parum exercitatum, quippe qui supposititia et haeretica, pro genuinis Ephesinae synodi actis imperite laudabat. Non semel cum hoc regiae urbis patriarcha luctandum Gregorio fuit, ut suo dicetur loco.
6. Quandoquidem de episcopis officii sui immemoribus a Gregorio correptis et emendatis loqui coepimus, operae pretium est de Joanne, Ravennate episcopo, propter fastum et insolentem pallii usum hoc etiam anno reprehenso pauca subjicere (Lib. III, ep. 56) . Hic exarchorum Ravennae commorantium [Col. 0327A] auctoritate fretus, nonnulla sibi supra communem metropolitanorum consuetudinem usurpanda existimavit. Cum enim caeteri pallio extra missarum [Col. 0327D] Quinetiam in Eccl. Graeca Episcopi quibus concessus est Pallii usus, illud non toto Missae tempore gestant, sed usque ad recitationem Evangelii, ex Isidoro Pelus. lib. I. Ep. 136. Idem testatur Simeon Thessalonic. lib. de Templo et Missa. tempus non uterentur, ipse in litaniis solemnibus et supplicationibus publicis, ex poenitentiae disciplina institutis, novo cultu palliatus incedebat, qui in cinere potius et in cilicio tunc debuisset humilitatem profiteri. Hoc improbavit Gregorius modestiae sacerdotalis praecipuus assertor, cujus illud plane aureum dictum, nihil in episcopi cervice splendidius fulgere quam humilitatem.
Ad archiepiscopi sui exemplum superbientes Ravennatis Ecclesiae clerici, [Col. 0327D] De his lege Cardin. Bona lib. I. Rerum Liturg. [Col. 0328D] c. 24, n. 5. mappulis uti (quod solus sibi vendicabat clerus Romanus) praesumpserunt. De his Gregorius ad Joannem scribere quantocius curavit [Col. 0327B] per Castorium S. Ecclesiae Rom. notarium. Joannes haec privilegia sibi suaeque Ecclesiae a summis pontificibus concessa respondit, et a Gregorio confirmari poposcit; quod etiam flagitarunt Romanus exarchus, praefectus, et alii urbis Ravennae nobiles viri. Iis ergo morem gerens pontifex annuit, ut Ravennae archiepiscopus, donec aliquid certius constaret de privilegiis ipsi concessis, pallio uteretur in litaniis quatuor tantum dierum solemnium; scilicet S. Joannis Baptistae, S. Petri apostoli, S. Apollinaris hujus Ecclesiae patroni, et in anniversaria suae ordinationis commemoratione (Lib. V, ep. 11) .
Non placuit Joanni judicium hoc, ut conjicere licet ex epistola ad eumdem postea scripta, in qua queritur S. Gregorius de irrisoriis et mordacibus Joannis sermonibus (Ibid. ep. 15) . Ut autem omnem expostulandi [Col. 0327C] occasionem tolleret, scripsit archiepiscopo exploraturum se per Apocrisiarium suum Constantinopoli agentem, utrum nonnulli ex majoribus metropolitis, qui tricenos et quadragenos sub se episcopos habebant, in litaniis cum pallio solerent ambulare; et si qui reperirentur, se libenter episcopo Ravennati concessurum pallii in litaniis gestandi privilegium. Sic exasperatum placare conatus est humilis pontifex. Joannis tamen vitia nequaquam dissimulanda existimavit, sed ipsum sedulo de iis admonuit; praesertim quod amicis praesentibus blandiretur, obloqueretur absentibus; quod in servos 240 fureret ac turpia evomeret; quod disciplina ad vitam clericorum custodiendam nulla esset, sed tantummodo se clericis suis dominum exhiberet.
[Col. 0327D] 7. Quantum talibus episcopis infensum se Gregorius exhibebat, tantum erga optimos pastores benignum se officiosumque praebebat; quod maxime erga Domitianum Melitinae in Armenia episcopum et metropolitanum comprobavit. Is Mauricii imperatoris consanguineus erat, vir prudens, industrius, verbo et opere potentissimus, et ad res maximas gerendas efficacissimus, inquit Evagrius. Hinc ad plurima et gravissima negotia hunc adjutorem adhibere consueverat [Col. 0328A] Augustus. Quin etiam ejus tutelae commendarat liberos suos adhuc immaturos, dum anno imperii decimo quinto periculose aegrotaret, ut ait Simocatta, qui in Domitiani laudes latissime excurrit. Cum Cosroes, Persarum rex, profugus, Mauricii ope regnum recuperasset, ac paulo post ad Gregorium Antiochenum patriarcham crucem auream gemmis fulgentem misisset in templo S. Sergii, offerendam, ejusdem martyris basilicam plurimis donis ornasset (quod ejus ope regno se restitutum crederet, conjugemque suam dilectissimam et prolem consecutam esse et valetudinem), magna spes injecta fuerat fidei Christianae apud Persas disseminandae ac propagandae. Hujus rei gratia Domitianus ad regem perrexerat, quem jam sibi pluribus devinxerat beneficiis; hunc [Col. 0328B] enim episcopum regi fugienti et extorri Mauricius obviam honoris causa miserat, ut eum quocumque vellet deduceret. Cosroem Christianum tunc factum fuisse narrant Joannes Biclarensis in chronico, et Paulus Diaconus lib. IV, c. 17. [Col. 0328D] Ejusdem regis conversionem refert Fredegarii chronicon c. 9, aitque ipsum cum sexaginta Persarum millibus esse baptizatum, et a Gregorio Antiocheno de lavacro susceptum. At vana specie religionis delusos fuisse scriptores hos, ob regis munificentiam erga Christianorum templa, eumque a gentilium cultu non recessisse manifestum est, tum ex Graecis scriptoribus, qui gesta Mauricii prosecuti sunt, tum praesertim ex Gregorii epistola consolatoria ad Domitianum hoc anno scripta: Imperatorem vero Persarum, inquit, etsi non fuisse conversum doleo, vos tamen ei Christianam fidem praedicasse omnimodo exulto: quia etsi ille ad lucem venire non meruit, vestra tamen sanctitas praedicationis suae praemium habebit. Nam et Aethiops in balneum niger intrat, et [Col. 0328C] niger egreditur, sed tamen balneator nummos accipit (Lib. III, ep. 67) . Sic sanctissimi episcopi sibique amicitia conjunctissimi labores irritos blande ac ingeniose consolatus est Gregorius, ad ejus epistolam respondens, qua suam ad Persas profectionem praedicationis gratia fructu caruisse dolens Domitianus indicaverat. (Cf. Evag. Vita Mauric. lib. IV, c. 14; lib. VI, c. 13 et seq.; lib. VIII, c. 11.)
ARGUM.—1. De lege Mauricii milites in monasteriis recipi prohibente. Hanc improbat S. Gregorius.—2. Utrum illam, antequam publicaretur, emendaverit.—3. Qua occasione lex illa fuerit lata. Quibus rationibus niteretur.—4. Gregorius de disciplina monastica sollicitus.—5. Num abbatibus et monachis egredi foras prohibitum.—6. Judaeus falso Eliae cultu Christianis illudit. De eo puniendo scribit Gregorius.—7. Dialogos elucubrat. [Col. 0328D] (An. 592 et 593.)
1. Antequam ab Oriente recedamus, agendum est de lege quadam eodem fere tempore ab imperatore promulgata, quae sanctissimum pontificem aegritudine jam laborantem, gravissimo dolore affecit. Nimirum sanxerat Mauricius non solum ut quisquis publicis administrationibus fuisset implicatus, ad ecclesiasticum officium pervenire non posset, sed etiam ut ei in monasterio converti non liceret: quod de iis quoque qui militiae [Col. 0329A] adscripti erant constituerat, quibus deinceps liberum non erat monasteria, poenitentiae causa, petere. [Col. 0329D] Idem plurimis jam canonibus, et summorum pontificum decretis statutum fuerat. Vide epist. 2 Innocentii I ad Victricium Rotom. Curiales quidem et saecularibus negotiis adstrictos ab ecclesiasticis dignitatibus excludi valde laudavit S. Gregorius, evidentissime sciens, inquit, quia qui saecularem habitum deserens ad ecclesiastica officia venire festinat, mutare vult saeculum, non relinquere. At iisdem non licere in monasteriis converti minime probavit. Etsi enim aeris alieni debitores forent, ac publicis rationibus implexi, poterat eorum debitis per monasterium satisfieri, inquit sanctus pontifex. Quod uno eodemque argmento simul demonstrat et dotata fuisse tunc monasteria etiam amplis reditibus, et summam in ipsis viguisse charitatem. Maxime vero damnavit sanctissimus pater [Col. 0329B] legem qua milites ab ingressu monasteriorum prohibebantur, nisi aut expleta militia, aut pro corporis debilitate missionem essent consecuti. Ipsum audiamus de hac lege cum Mauricio expostulantem: Ad haec, ecce per me servum ultimum suum et vestrum respondebit Christus, dicens: Ego te de [Col. 0330D] Ex Cassiodoro lib. I Var., ep. 4, colligitur, Notariorum apud imperatores magnam fuisse dignitatem et potestatem. notario comitem excubitorum, de comite excubitorum Caesarem, de Caesare imperatorem; nec solum hoc, sed etiam patrem imperatorum feci. Sacerdotes meos tuae manui commisi, et tu a meo servitio milites tuos subtrahis? Responde, rogo, piissime Domine, servo tuo, quid venienti et haec dicenti responsurus es in judicio Domino tuo? Caetera legantur eadem quae summum decebat pontificem libertate dicta, quam tamen his postea verbis temperavit humilitatem spirantibus: Ego quidem jussioni subjectus, eamdem legem per diversas [Col. 0329C] terrarum partes transmitti feci; et quia lex ipsa omnipotenti Deo minime concordat, ecce per suggestionis meae paginam serenissimis Dominis nuntiavi. Utrobique ergo quae debui exsolvi, qui et imperatori obedientiam praebui, et pro Deo quod sensi minime tacui. (Vide lib. III, epp. 65 et 66.)
2. Hanc epistolam Gregorius misit ad Theodorum imperatoris archiatrum, seu medicorum principem, rogans ut eam captato tempore offerret Mauricio, apud quem gratia plurimum valebat, adhibitisque tum consiliis tum precibus ad hanc legem refingendam aut emolliendam Augustum impelleret. 241 Utrum id Theodorus praestiterit ignoramus. Docere tamen videtur sanctus pontifex Mauricium a lege sancita postea resiliisse. Scribens enim ad plurimos metropolitas [Col. 0329D] de militibus post triennii probationem ad monasticum habitum suscipiendis, subdit: Qua de re etiam serenissimus et Christianissimus imperator, mihi credite, omni modo placatur, et libenter eorum conversionem suscipit, quos in rationibus publicis implicatos non esse cognoscit.
Censet etiam E. C. Baronius legem hanc imperatoriam a Gregorio emendatam et temperatam prius fuisse quam eam promulgari curaret, transmitteretque ad metropolitas. Eadem est fere illustrissimi viri D. de Marca sententia (De Concord. lib. II, c. 11) ; [Col. 0330A] additque S. Gregorium hanc legem emolliendo eadem auctoritate usum qua praefecti praetorio, penes quos erat civiles leges ad se ab imperatoribus directas ut publicarentur, aut tantisper immutare, aut ab earum publicatione abstinere, donec de iis emendandis ad Augustum scripsissent vel ipsum adiissent. Alii vero existimant hanc legem nulla mutatione facta fuisse missam a S. Gregorio qualem acceperat ab imperatore; idque his Gregorii verbis significari contendunt, eamdem legem per diversas terrarum partes transmitti feci, et quia lex ipsa omnipotenti Deo minime concordat, ecce . . . . . nuntiavi. Ergo, inquiunt, lex qualis a papa transmissa est nondum fuerat castigata et emendata, quandoquidem voluntati legique Dei post emendationem consentanea erat. Utramlibet sententiam eligat [Col. 0330B] lector.
3. Caeterum legis hujus ferendae occasionem imperatori praebuerat frequens poenitentiam tunc ambientium concursus ad monasteria, ita ut plerique saeculo et curiae variis officiis ministeriisque alligati, intentatis tot irae divinae flagellis perterriti, rei tum publicae tum privatae nuntium remitterent, publicani telonia desererent; militares viri, sive ii gregarii et manipulares, sive centuriones aut tribuni aliique duces, militiae insignia projicerent, ad conversionem festinantes.
Porro non deerant rationes quae persuaderent milites nonnisi emeritos et dimissos, in monasteriis esse suscipiendos. Quippe can. 4 concilii Chalced. cautum est, ne quis in monasteriis servus obtentu monasticae professionis recipiatur, praeter domini sui conscientiam: [Col. 0330C] transgredientes autem hanc definitionem excommunicantur. Et in concilio Gangrensi can. 3 legimus: Si quis servum praetextu divini cultus doceat dominum contemnere proprium, ut discedat ab ejus obsequio . . . . . anathema sit. At milites toto militiae tempore non secus ac servi, ad reipublicae obsequium adstringebantur; unde etiam in manu signati tunc erant tanquam mancipia quibus notae quaedam inurebantur. De his legendus Vegetius lib. II, c. 25. Ipse Gregorius in praefata ad Mauricium ep. milites appellat manu signatos. Juxta morem hodiernum etsi militibus nulla inurantur stigmata, statim tamen ac sacramento dato militiam professi sunt, eam deserere, etiam sanctioris militiae amplectendae causa, impune non possunt. Haec dicta sint ut eam legem [Col. 0330D] ostendamus nec impie ab Augusto latam, nec a Gregorio temere promulgatam. Licet enim contra pietatem pugnare videretur, quod in sacra monachorum acie mereri prohiberentur milites (quapropter Gregorius Mauricium liberius increpavit), re tamen propius perspecta, bonique publici habita ratione, ita statuendum esse prudentia consultissimorum fortasse suadebat.
4. Cum de conscribendis Christo militibus ita sollicitus esset vir sanctissimus, ut inter eos disciplina vigeret magis ac magis allaborabat, praesertim vero [Col. 0331A] ut fratrum suorum saluti custodiaeque abbates invigilarent admonere satagebat. Unde statim ac audivit [Col. 0331D] Is est fortasse cui inscribitur ep. 50 lib. V. Joannem abbatem sua socordia opinionem sui monasterii inquinasse ac labefactasse, ad eum scripsit in haec verba: De fratrum animabus omnino esto sollicitus. Sufficiat jam quod opinio monasterii per vestram negligentiam inquinata est. Non frequenter foras egrediaris. In causis istis procuratorem institue, et tu ad lectionem atque orationem vaca . . . . In ipsis autem fratribus monasterii tui quos video, non invenio eos ad lectionem vacare. Unde considerare necesse est quantum peccatum est, ut ex aliena oblatione Deus vobis alimoniam transmiserit, et vos mandata Dei discere negligatis (Lib. III, ep. 3) . Non solum autem clericis et monachis lectionem sacram imperabat [Col. 0331B] peritissimus animarum rector, sed etiam laicis et militiae addictis, ut liquet ex epistola ad Maurentium magistrum militum scripta (Lib. VIII, ep. 17) , quem ob id laudat quod humana conventicula cavens sacris libris evolvendis incumbat; dolet vero quod in hoc pio lectionis studio nullum socium habeat.
5. Caeterum ex his verbis Gregorii ad Joannem, non frequenter egrediaris, immerito asserit novae Bibliothecae Eccles. Gallice conscriptae [Col. 0331D] Tom. IV. pag. 277 et 279. parens prohibitum esse tum abbatibus tum monachis, foras progredi, cum Gregorius frequentes tantum egressus in publicum vituperet. Sane qui suos alumnos vitae solitariae addictos esse voluit S. Benedictus, in duobus Regulae suae capitibus (Scil. 51 et 67) clare significat, non eis interdictum extra monasterium exire, et negotiis [Col. 0331C] vacare. Ipse vero Gregorius multis negotiis tum ecclesiasticis, tum etiam politicis non solum adhibuit abbates et monachos, ut infra saepe dicemus, sed etiam praefecit. Anno superiori scripserat Joanni Ravennati (Lib. II, ep. 46) , mittendum esse in urbem Fanum cum aliquanta pecunia Claudium monasterii Classensis abbatem, ad captivos redimendos. Postea cum Theodelinda regina sese a communione Constantii Mediolanensis episcopi suspendisset, propter damnata ab eo tria capitula, misit ad eam Joannem abbatem et Hippolytum notarium, qui damnatione hac minime pulsatam fuisse (quod schismatici vociferabantur) concilii Chalcedonensis auctoritatem reginae persuaderent, eamque ad Constantii communionem revocarent (Lib. IV, epp. 3 et 4) . Quin etiam [Col. 0331D] Secundini monachi et Probi abbatis opera usus est, ad pacem cum Agilulfo Langobardorum rege componendam; quod feliciter cessit (Lib. VI, ep. 30, et lib. IX, epp. 4 et 43) . Commemorandos hoc loco non existimamus tot monachos a S. Gregorio Evangelii praedicandi gratia missos, de quibus postea fiet mentio. Secessum tamen et ab omni negotio feriationem, quibus solitaria vita maxime commendatur, quandiu his frui licet, amplecti debent monachi ac prosequi, exemplo S. Gregorii potissimum id suadente, qui a monasterii quiete abstractus, et ad summi pontificatus fastigium evectus, tanquam [Col. 0332A] ablactatus a materno ubere infantulus, tot fere vagitus emisit, quod scripta edidit.
242 6. Ut de iis etiam qui foris sunt, et ad Ecclesiam non pertinent obiter agamus, Judaei non semel experti Gregorii clementiam, hoc anno ejusdem impigra sollicitudine zeloque indefesso repressi sunt. Nimirum cum quidam [Col. 0332D] Hoc nomine forsitan intelligendus praeses seu princeps Synagogae qui a Judaeis Nasci dicitur. Nasas inter eos sceleratissimus sub honore beati Eliae altare construxisset, multosque Christianorum illuc orationis causa pertraxisset ac seduxisset: scripsit vigilantissimus pontifex ad Libertinum Siciliae praefectum (Lib. III, ep. 38) , ubi facinus admissum fuerat, superstitioque vigebat, ut districtissime et corporaliter in Judaeum hunc, si de reatu constaret, animadverteret, nec socordiam eaque pejorem avaritiam Justini ejusdem [Col. 0332B] insulae praetoris imitaretur. Is enim Judaeorum delinitus muneribus, Dei injurias vindicare non curabat, uti Gregorius scriptis ad se litteris didicerat. Idem Judaeus Christiana sibi mancipia comparasse ferebatur, quod contra legem a Constantino Magno latam ne Judaeis famularentur Christiani, pugnabat. Quia vero eadem lege cautum erat, ut si quos Judaei Christianos in obsequio et famulitio haberent, ii extemplo in libertatem assererentur (Euseb., lib. IV Vitae, Const. c. 27) ; id exsecutioni mandari strenue ac sine mora papa postulat. Idem fere est argumentum alterius epistolae (Lib. IV, ep. 1) , ad Venantium, Lunensem episcopum, scriptae anno sequenti.
7. S. Gregorium hoc tertio sui pontificatus anno de conscribendis Dialogis cogitasse, testatur epistola [Col. 0332C] ad Maximianum, episcopum Syracusanum, in qua etiam subodoramur eum paulo post iis elucubrandis incubuisse (Lib. III, ep. 51) . Verum de tempore quo scripti sunt lege praefationem nostram tom. II, maxime num. 17 ac sequentibus. Ex eadem praefatione omnia repetenda sunt quae ad hos libros pertinent. Id unum hic observabo, egregium hoc opus fuisse solitudinis fructum, ad quam frequenter anhelabat Gregorius, ut a pastoralis vitae molestiis et sollicitudinibus levaretur, et amissae quietis, eam piis deflendo lacrymis, jacturam utcunque resarciret. Qualis autem esset in secessu, quibusve meditandis tunc animum intenderet, disce ex ipso Dialogorum exordio
[Col. 0332D] ARGUM.—1. In Ecclesia Salonitana turbae propter Maximum, invito papa, ordinatum episcopum.—2. Gregorii hoc in negotio constantia et patientia.—3. Maximi audacia in sanctum pontificem.—4. Maximi ordinationem asserit imperator.—5. Maximi poenitentia et satisfactio.—6. Quid de Honorato archidiacono definitum.—7. Constantina Augusta S. Pauli reliquias postulans fert repulsam. Mos antiquus sanctorum corpora loco non movendi.—8. Antiquitus tamen factae nonnullae translationes. (An. 593 et 594.)
1. Vix in tranquillo monasterii secessu Gregorius otium et quietem tantisper degustaverat, cum ad consueta pontificatus onera redeundum fuit, et Salonitanae Ecclesiae totique Dalmatiae subveniendum atque consulendum (Lib. IV, ep. 10) . Provinciae hujus [Col. 0333A] episcopi, Natalis olim sui metropolitani de quo supra diximus, pravis exemplis corrupti a sacerdotalis honoris tramite deflexerant: saecularibus enim negotiis immersi, abjecerant omnem Dei metum; neque quid Deo, sed quid sibi placeret exquirere ac explere jamdudum consueverant. Hinc mortuo Natali, cum Honoratus archidiaconus vir inculpatae vitae, incredibilisque constantiae, quam non semel ostenderat adversus Natalem bona Ecclesiae dilapidantem, in Salonitanum episcopum electus fuisset: illi plurimum sibi a tam severo censore morumque magistro formidantes, Maximo qui [Col. 0333D] Milites et lictores Romani Patricii conduxerat, ex lib. IV, ep. 47. saeculari potestate fretus hanc sedem invaserat, favere dicebantur. His acceptis, Gregorius ad universos Dalmatiae episcopos scribendum duxit, ut nullum in Salonitanum episcopum, [Col. 0333B] nisi consulta prius et annuente apostolica sede, ordinare praesumerent. Secus facientes, excommunicatos et a participatione corporis et sanguinis Domini abstentos denuntiavit, ordinationemque futuram irritam declaravit. Praesertim vero Maximo manus imponere prohibuit (Ibid., ep. 20) . Attamen aut nondum accepta pontificia jussione (quod vero propius videtur) aut insuper habita, ut papae significatum est, Maximus caesis presbyteris, diaconibus, omnique clero, militari manu in Ecclesiam deductus est, et tunc forsitan episcopus consecratus, si tamen consecratio dici possit, quae ab excommunicatis celebrata, et excommunicato dirisque devoto collata fuerat. Aderat tunc Antoninus subdiaconus ecclesiastici patrimonii in Dalmatia rector (Lib. III, ep. 22) ; [Col. 0333C] qui cum summi pontificis jussu adlaborasset ut Salonitanus episcopus juxta canones eligeretur, ea ratione Maximo praevaricatori exosus, et ab ejus satellitibus ad mortem quaesitus, fuga sibi consulere coactus est (Ibid., ep. 47) . Praecipuus mali auctor erat Marcellus, Dalmatiae proconsul, ut habemus ex ep. 5 lib. IX.
2. Gregorius ad tantam offensionem ab Ecclesia Salonitana removendam, non minus prudentiam, quam constantiam necessariam ratus, litteris monuit Maximum (Lib. IV, ep. 20) , ut ipse ordinatoresque ipsius attrectare quidquam sacerdotalis officii non praesumerent, donec explorare posset utrum vera an supposititia imperatoris jussione fuisset ordinatus, quidve sibi visum foret rescriberet. Si vero contra interdictum [Col. 0333D] aliquid agere non vereretur, ei anathema comminatur a Deo et a B. Petro apostolorum principe.
Maximum jam ab anno superiori Salonitanam sedem invasisse, nimirum labente undecima indictione, docet quod legimus de ejus poenitentia in fragmento nunc ad epistolarum calcem rejecto, prius vero praemisso epistolis indict. primae. Quocirca constat nondum ad eum aut ad episcopos Dalmatiae tunc pervenisse epistolas 10 et 20, hoc anno quarto pontificatus Gregorii, duodecima indict. datas, 243 quod etiam [Col. 0334A] ex ipsa epistola 20 elici potest. Idque forsan in causa fuit ut cum eo postea Gregorius mitius egerit, ejusdemque ordinationem tandem ratam habuerit.
Non me latet renuntiatum Gregorio fuisse, post interdictionem ab ipso prolatam, deductum in medium fuisse militari manu Maximum (Ibid.) , quod in ejus ordinatione contigisse debuit. At illa deductio potuit etiam fieri aliquo post ordinationem intervallo. Ad haec, plurima de hoc episcopo ejusdemque corruptis moribus acceperat papa, quae nullo legitimo testimonio nitebantur, quaeque postea diluit, ut quod subreptitio imperatoris diplomate usus fuisset, quod per simoniam ad episcopatum pervenisset, quod violatae castitatis reus foret. Quidni ergo dicamus, incerto aut etiam falso rumore pervenisse ad [Col. 0334B] summum pontificem Maximum, spretis ejus litteris, ordinatum fuisse? Sane Gregorius ad Constantinam Augustam postea scribens, anno videlicet sequenti, quasi de omnibus certior factus, tantum conqueritur Maximum se suoque Responsali nesciente fuisse ordinatum (Lib. V, ep. 21) .
3. Quae postea subsecuta sunt docet S. Gregorius in epistola ad Sabinianum sedis apostolicae apocrisiarium seu legatum apud Mauricium imperatorem (Lib. IV, ep. 47) . Nimirum saeculari et aulica auctoritate fretus Maximus, eo venit audaciae ut papae litteras excommunicationem, ni subderetur et resipisceret, intentantes, publice scindi fecerit, ipsumque apud Augustum accusarit, quod [Col. 0333D] Patrimonium aliquod Ecclesiae Rom. procuraverat in Dalmatia, ut patet ex ep. 46 lib. II. Malchum episcopum aliquantae pecuniae sibi debitorem in custodia occidisset.
[Col. 0334C] Calumniam hanc ita diluit vir sanctissimus: De qua re, inquit Sabiniano, unum est quod breviter suggeras serenissimis dominis nostris, quia si ego servus eorum in morte Langobardorum me miscere voluissem, hodie Langobardorum gens, nec regem, nec duces, nec comites haberet, atque in summa confusione esset divisa. Sed quia Deum timeo, in mortem cujuslibet hominis me miscere formido. Malchus autem episcopus neque in custodia fuit, neque in aliqua afflictione, sed die qua causam dixit, et addictus est, nesciente me, a Bonifacio notario in domum ejus ductus est, cui et prandium factum est, ibique prandit, et honoratus est ab eo, et nocte subito mortuus est. Itaque statim evanuit falsa haec Maximi criminatio.
4. Nihilo tamen minus Mauricius ordinationem [Col. 0334D] ejus asserdit, praefectorum et ducum qui publicae in Dalmatia rei praeerant, ut conjicere licet, impulsu; quibus nimirum, denudata sua Ecclesia, praemia multa praebere dicebatur. Ea de re ad Constantinam Augustam scribens, vehementer expostulat S. Gregorius: Et si, inquit, episcoporum causae mihi commissorum apud piissimos dominos aliorum patrociniis disponuntur, infelix ego in Ecclesia ista quid facio? Sed [Col. 0333D] Sic appellat eos quos jure patriarchali regebat, [Col. 0334D] et quorum ordinationes ad eum aliquatenus pertinebant; cum universis quidem praeesset episcopis et patriarchis, propter singularem Ecclesiae Rom. principalitatem. ut episcopi mei me despiciant, et contra me refugium ad saeculares judices habeant, omnipotenti Deo [Col. 0335A] gratias ago, peccatis meis deputo. Hoc tamen breviter suggero, quia aliquantulum exspecto; et si ad me diu venire distulerit, in eo exercere districtionem canonicam nullo modo cessabo.
Jusserat Mauricius ut Maximus papae se sisteret, eumque cum honore Gregorius exciperet; quod ei grave visum est; nempe quo honore dignus erat is de quo tanta et talia nuntiabantur, antequam discussa causa, insontem se probasset? neque vero de ipsius ordinatione inscio Romano pontifice facta erat amplius quaestio: eam enim ut imperatori morem gereret, ita ratam habere consensit, ac si se auctore hic episcopus ordinatus fuisset; quamvis sub anterioribus principibus nullus ad haec usque tempora Salonae episcopus, praetermissa Romana Antistitis auctoritate fuisset constitutus. At multa supererant [Col. 0335B] crimina diluenda, nimirum quod flagitiose ac impudice vixisset, quod data pecunia fuisset electus, quod excommunicatus missas facere praesumpsisset.
Callide egerat Maximus, ut Gregorii litteras quibus a missarum celebratione cessare jubebatur, ad se non pervenirent. Ideoque iterata jussione rem ei sacram interdixit. Qua de re clero et optimatibus tum Salonae tum Jaderae scripsit (Lib. VI, epp. 27 ac 29) , ut a communione Maximi recederent; neque enim ullus adhuc ejus communionem respuerat, praeter Paulinum episcopum, et Honoratum archidiaconum, cujus electionem de qua supra egimus, non amplius tuebatur sanctus pontifex; quandoquidem eum archidiaconum tantum appellat, non episcopum.
[Col. 0335C] 5. Tandem paternis adhortationibus et infracta constantia consecutus est Gregorius, ut Maximus ad saniorem rediret mentem. Ab ejus communione jam plerique recesserant; et Sabinianus, Jaderae episcopus poenitentia ductus, quod invasori et perduelli adhaesisset, in monasterium abjecto episcopatu sese receperat, ut tantam culpam lacrymis dilueret. At S. Gregorius eum ad suam communionem et amicitiam receptum, ut pastoralem curam resumeret hortatus est, caeterisque ad Ecclesiam revertendi praeberet exemplum, quod futurum sperabat (Lib. VII, ep. 17; lib. VIII, ep. 10) . Neque vero spes fefellit; ipse enim Maximus rediit tandem ad cor et jugo se debitae obedientiae subdidit. Urgente papa ut Romam judicandus accederet, obsessas ab hostibus vias causari [Col. 0335D] poterat, et imperatoris praeceptum, qui jusserat ut Salonae aut in Dalmatia mota haec quaestio finiretur; quod etiam sacris canonibus erat consentaneum. Praeterea plebem et praefectos militari manu suae profectioni, suo itineri obstitisse respondere in promptu erat. Quibus rationum momentis prudenter perpensis, accedentibus quoque Callinici exarchi precibus Gregorius annuit ut Maximus Ravennae coram Mariniano archiepiscopo, et Castorio sanctae Ecclesiae chartulario, se purgaret tam de simoniaca haeresi, quam de caeteris objectis criminibus, praestito ad corpus S. Apollinaris martyris sacramento (Lib. IX, ep. 79, 80, 81) . Cum autem inobedientiae et perduellionis in sedem apostolicam reus esset manifeste [Col. 0336A] (constabat enim eum post intentatam a summo pontifice excommunicationem, ad sacrum altare accessisse) judicio Mariniani reliquit statuendum, qua satisfactione talis deberet culpa purgari. Ex cujus forsitan antistitis consilio et sententia prostratus per tres horas Maximus jacuit, gravis luctus et poenitentiae causa clamans: Peccavi Deo et beatissimo papae Gregorio (In appendice epist. ). Sublevatus a Mariniano, juvantibus Callinico exarcho et Castorio chartulario, coepit vehementius dolere; at in reconciliationis et absolutionis argumentum, Castorius ei epistolam a S. 244 Gregorio scriptam obtulit, qua significabat redditam ipsi fraternae charitatis gratiam, pollicebaturque se ad eum quantocius pallium esse missurum.
[Col. 0336B] 6. Cum Sabinianus Jadertinus episcopus, Honoratus archidiaconus Salonitanus, et alii plurimi, sedis apostolicae jura contra Maximum asseruissent, jussit sapientissimus pontifex ut eos qua decebat charitate susciperet (Lib. IX, ep. 125) . Optabat Gregorius ut Honoratus ab archidiaconi munere ac dignitate, de qua jam a Natalis archiepiscopi temporibus fuerat quaestio, non repelleretur; verum obstabat illius Ecclesiae consuetudo, quae archidiaconos expleto quinquennio a suo removere ministerio cogebat. Id in Ecclesia Salonitana pro lege haberi asseveravit Maximus, confirmavitque Castorius chartularius; quin etiam adjecit tres superiores archidiaconos ab ipso Honorato, postquam per quinquennium ministrassent cedere compulsos. Quapropter sententia Gregorii [Col. 0336C] fuit non flagitandum ab Honorato judicium de causa, quam ipse jam judicarat. Hunc exitum habuit diuturna illa de Maximi ordinatione contentio, in qua vicit tandem infracta sancti pontificis patientia et constantia, ex adversis augeri solita. Quas animi dotes ac virtutes optime describit in epistola ad Sabinianum diaconum: Paratior sum, inquit, mori, quam beati Petri Ecclesiam meis diebus degenerare. Mores etiam meos bene cognitos habes, quia diu porto; sed si semel deliberavero non portare, contra omnia pericula laetus vado (Lib. IV, ep. 47) .
7. In hoc toto negotio Gregorius adversarium apud imperatorem expertus est Joannem Constantinopolitanum, ut par est credere; quippe quem ob usurpatum oecumenici patriarchae titulum redarguendo et [Col. 0336D] increpando, infensum sibi fecerat. Antequam vero de hac disceptatione fusius et enucleatius agatur, quod paulo post fiet, ratio temporis postulat ut qua arte idem Joannes Constantinae Augustae mentem a Gregorio alienam efficere molitus sit aperiamus. Ipsum enim digito monstrare videtur sanctissimus pontifex his verbis: Sed quidam homines contra me pietatem vestram excitare voluerunt, ut mihi, quod absit, voluntatis vestrae gratiam subtraherent (Lib. IV, ep. 30) .
Piissima Augusta basilicam in honorem S. Pauli apostoli aedificandam curaverat in ipso regiae urbis palatio; quam ut sacris ejusdem reliquiis ditaret, postulavit a Gregorio ut sibi transmittere vel beatissimi apostoli caput, vel aliud quid de ipsius corpore fostinaret. [Col. 0337A] Cujus jussioni respondit se obtemperare nec posse nec audere, quod sanctorum apostolorum corpora nequidem loco moveri impune, vel tangi possent; idque multis miraculis ibidem commemoratis confirmat. Petierat etiam Constantina beati apostoli sudarium, quo fortasse nomine intelligi debet linteum aliquod ejus cruore sacro tinctum, et in sepulcro inclusum. Sed quia extrahi non poterat nisi corpus apostoli detegendo, et loco movendo, quod nefas erat, piae Augustae precibus annuere non potuit papa. In epistola quam Gregorius ad eam misit, ait: Quia Romanis consuetudo non est, quando sanctorum reliquias dant, ut quidquam tangere praesumant de corpore; sed tantummodo in pixide brandeum [Id est velamen ] mittitur, atque ad sanctissima corpora sanctorum ponitur. [Col. 0337B] Quod levatum, in ecclesia quae est dedicanda, devota cum veneratione reconditur. Addit plurima iis in locis, ac si sanctorum corporibus potirentur, patrari solita miracula. Insuper docet in totius Occidentis partibus omnino intolerabile esse ac sacrilegum, si sanctorum corpora tangere quisquam fortasse voluerit. Utinam vero piam hanc et sanctorum reliquiarum venerationi consentaneam consuetudinem perpetuo retinuissemus. Cum Graecorum contrarius mos posset objici, quibus videlicet nulla erat sacra corpora levandi ac alio transferendi religio, respondit S. Gregorius dubiae fidei sibi videri, quas transferebant et distrahebant reliquias; suspicionemque suam hoc exemplo confirmat. Nimirum quidam Graeci monachi ante biennium Romae deprehensi fuerant nocturno [Col. 0337C] silentio juxta ecclesiam beati Pauli, corpora mortuorum in campo jacentia effodientes, atque ipsorum ossa recondentes. Qui cum interrogati fuissent quo id consilio facerent, confessi sunt quod illa ossa ad Graeciam essent tanquam sanctorum reliquias portaturi. Apud Gregorium Turonensem et alios passim [Col. 0337D] Vide Guibertum de Novigento lib. de Pignoribus sanctorum. scriptores, occurrunt tales, non piae (ut vulgo vocari solent) sed sacrilegae fraudes, quae dubias effecerunt plurimas alioquin genuinas sanctorum reliquias. Unde liquet nullam majorem aut certiorem sanctis venerationem procurari posse, quam eorum sacra pignora, in prioribus sepulcris (quae tamen ornari decet) integra et intacta relinquendo; quod etiam [Col. 0337D] Lege ultima de sepulcrorum violat., estque Theodosii Magni an. 386. civilibus cavetur legibus.
8. Absit tamen a nobis, ut omnes sanctorum [Col. 0337D] translationes damnemus pio consilio factas. [Col. 0338D] Consule Tillemontium in Constantio art. 4, pag. 415. Translationem hanc factam vigesimo Constantini Magni anno, dicit Hieronymus. Tempore Constantii Augusti legimus Constantinopolim delatum fuisse S. Timothei corpus Ephesi prius sepultum, ac in basilica sanctorum apostolorum collocatum esse. Paulo post etiam reliquiae sanctorum Andreae apostoli et Lucae evangelistae delatae sunt ex Achaia, et eodem in loco depositae; quod refert ac laudat Hieronymus ( Hieronym. contra Vigilant. ). Lege apud Mabillonium (Praefat. ad tom. II Act. SS., observat. 8) plurimas sanctorum translationes quarto et quinto saeculo in Occidente, ipsaque in Italia [Col. 0338A] factas, quas Gregorius ignorare minime potuit. De his quoque consule notas ad ep. 30 libri quarti, verum his in translationibus e tumulis suis educebantur sacra illa pignora, ut in aliquo decentiori loco quiescerent, neque procul deferebantur.
Haud improbavit quidem sanctus doctor episcopum et clerum urbis Euriae inde commigrantes corpus S. Donati secum abstulisse, et in Cassiopi Castro insulae Corcyrae deposuisse (Lib. XIV, epp. 7 et 13) . At vero migrationem istam necessariam effecerant barbaricus gladius et hostiles incursus. Metuentes ergo sacerdotes et clerici civitatis hujus, ne sacrae S. Donati reliquiae in ecclesia deserta et patente aliquam a barbaris injuriam paterentur, maluerunt eas secum asportare.
[Col. 0338B] Quae de sanctis corporibus loco non movendis ad mentem S. Gregorii diximus, de eorum vestibus aut aliis rebus ad ipsos sanctos pertinentibus, minime intelligi debet: nam cum accepisset a Joanne abbate tunicam S. Joannis repertam, ut eam ad se transmittere curaret rogavit. Tunicam 245 hanc fuisse S. Joannis apostoli et evangelistae, positamque Romae in basilica Constantiniana, docet Joannes Diaconus (Lib. III, nn. 57, 58, 59) , ubi eam asserit multis coruscasse miraculis. Utrum haec papae responsio Constantinae Augustae satisfecerit, compertum non habemus. Exstant tamen plurimae sancti pontificis epistolae ad eamdem postea scriptae, ex quibus intelligitur eam quod sibi denegatae fuissent S. Pauli reliquiae, non indigne tulisse, sed erga sedem apostolicam [Col. 0338C] pio semper flagrasse studio.
ARGUM.—1. Theodelinda Constantio, Mediolanensi episcopo, infensa pro causa trium capitulorum.—2. Gregorius ad eam legatos mittit et epistolas.—3. Quo eventu.—4. Idololatris convertendis incumbit.—5. Januarii et aliorum Sardiniae episcoporum socordia.—6. De licentia chrismate consignandi presbyteris Sardis data.—7. Res hoc anno in monachorum gratiam a S. Gregorio gestae.—8. Mulieres a monasteriorum ingressu arcet.—9. Monialium honestati et tranquillitati prospicit.—10. De abbatissarum aetate decernit.—11. Ejusdem decretum de clericis abbatibus explicatur. (An. 593 et 594.)
1. Eodem fere tempore S. Gregorius ad Theodelindam, Langobardorum reginam, scribere coactus est, ut ejus animum Constantio, Mediolanensi episcopo, infensum, ad pacem et concordiam revocaret [Col. 0338D] (Lib. III, epp. 29, 30, 31) . Laurentio, Mediolanensi episcopo, e vivis sublato anno superiori, Constantius, ejusdem Ecclesiae diaconus, unanimi totius cleri consensu successor datus fuerat, Gregorio dudum probe cognitus, cui etiam dum Constantinopoli moraretur, longo tempore adhaeserat. Et quamvis in ejus moribus nihil quod reprehendi potuisset, invenisset; quia tamen in animum suum pridem induxerat, ad suscipienda pastoralis curae onera, pro nullius unquam misceri persona, ab ejus electione promovenda penitus abstinuerat: ipsam solis apud Deum precibus prosequi [Col. 0339A] contentus; assidue orans ut summus pastor talem Mediolanensibus pastorem praeberet, in cujus lingua et moribus exhortationis divinae pascua valerent invenire: in cujus mente et humilitas cum rectitudine fulgeret, et severitas cum pietate: qui eis viam vitae non solum loquendo, sed etiam vivendo posset ostendere; quatenus exemplo illius discerent ad aeternae patriae desiderium suspirare. Itaque quando sapientissimus pontifex aliquas episcoporum electiones sibi vendicavit, nonnisi gravissimis rationibus coactus, a priori proposito recessit. Nimirum satis habebat, ut antiquam servaret consuetudinem, aliquem mittere Ecclesiae Romanae militem (hoc nomine clericos, Ecclesiae militantes et servientes significat) qui electioni interesset, et ab episcopis provincialibus, cum assensu [Col. 0339B] tamen summi pontificis, consecrari procuraret. Constantius in ipso episcopatus exordio suam fidei confessionem, ut moris erat, papae obtulit; in qua condemnata fuisse tria capitula, laesamque ac pulsatam concilii Chalcedonensis auctoritatem tres episcopi pervulgarunt; quorum malis artibus decepta Theodelinda, Langobardorum regina, Constantium statim aversata est ut legitimae fidei desertorem. Brixiensem episcopum unum ex tribus iis schismaticis praesulibus fuisse, non obscure indicat epistola 39 ejusdem libri, ex qua habemus ipsum et Brixiae cives importune postulasse ut Constantius jurejurando affirmaret se tria non damnasse capitula. (Vide lib. IV, epp. 2 et 4.)
2. Haec audiens Gregorius, ut opem utrique ferret, scilicet archiepiscopo calumniam passo, et reginae ob [Col. 0339C] spretam ejus communionem de salute periclitanti, misit ad Theodelindam Hippolytum notarium et Joannem abbatem, qui eam revocarent ab errore; quod et litteris suis praestare conatus est (Lib. IV, ep. 4) . Priores quidem ipsius litteras reginae offerendas non censuit Constantius, quod in eis rerum tempore Justiniani Augusti gestarum, et quintae synodi mentionem injecisset, qua offendi potuisset ejus animus. Alteras vero misit in quibus Constantio suadenti morem gerens, de illa synodo siluit, et quatuor priores tantum laudavit, imprimisque Chalcedonensem, cujus auctoritati detractum iri per trium capitulorum damnationem schismatici causabantur. Amoto itaque hoc scrupulo, sanctissimus pontifex hortatur piissimam reginam, ut imperitis stultisque hominibus minime [Col. 0339D] credat, caveatque ab catholicae Ecclesiae communione separari; ne tot ejus lacrymae, tantaque bona opera perirent, si a vera fide aliena invenirentur. Decet ergo, inquit, Gloriam vestram, ad reverendissimum fratrem et coepiscopum meum Constantium, cujus et fides, et vita bene olim mihi approbata est, sub omni celeritate transmittere, eique directis vestris epistolis indicare ordinationem ejus quam benigne suscepistis, et quia ab ejus Ecclesiae communione in nullo separamini.
3. Rediit ad unitatem Ecclesiae prudentissima et Christianissima regina, quamvis ad condemnanda tria capitula minime adduci potuerit; aut certe id si aliquando impetratum est ab ea, tardius contigit. At [Col. 0340A] schisma occasione condemnationis illorum capitulorum exortum, non in eo positum erat, quod ab illis condemnandis abstineretur, sed quod a condemnantium communione secessio fieret. Gregorius enim pro veris Ecclesiae filiis semper habuit [Col. 0339D] Vide supra cap. 5, num. 11. eos, qui cum tria illa capitula rejicere formidarent, in Ecclesiae tamen unitate permanserunt, et cum ipsis benignius egit semper, quos inter, praeter Theodelindam, erat Secundinus eximiae sanctitatis monachus, reginae acceptissimus.
Redeunte ad Constantii communionem regina, tres de quibus jam locuti sumus episcopi, ut vero simile est, quieverunt; nec ultra eum a Brixiensibus civibus vexatum fuisse ut sacramentum de tribus capitulis a se nunquam damnatis praestaret, inde potest colligi, [Col. 0340B] quod plurimis in epistolis ad ipsum deinceps scriptis ea de re plane sileat sanctus pontifex.
4. Non minori labore ac studio in vocandis ad Ecclesiam infidelibus, quam in revocandis schismaticis 246 desudabat. Sardiniae partem incolebant quidam populi, Barbaricini dicti, qui ad haec usque tempora cultum idolorum retinuerant. Eos a Wandalis pulsos ex Africa, in Sardiniam migrasse, conjectura potius quam certis rationum momentis habetur. Barbarorum illorum mores exprimit his verbis Gregorius: Ut insensata animalia vivunt, Deum verum nesciunt, ligna autem et lapides adorant (Lib. IV, epp. 23 et 24) . Arduum igitur erat eos ad veram fidem protrahere; quod tamen aggressus est sanctissimus papa, cujus charitati nihil erat difficile; atque ad hoc opus elegit [Col. 0340C] Felicem quemdam episcopum, et Cyriacum servum Dei, abbatem S. Andreae. Ab iisdem postea didicit non solos Barbaricinos, sed rusticos fere omnes in Sardinia idololatriae deditos (Ibid. ep. 25) . Quapropter scripsit confestim ad nobiles et ad caeteros in Sardinia possessores, ut rusticis a cultu idolorum avertendis et retrahendis invigilarent; significans nihil sibi gratius aut jucundius ab ipsis posse nuntiari, quam quot quisque idololatras ad Christum perduxisset. Strenuam ad hoc operam navavit Zabarda Sardiniae dux, de quo Felix et Cyriacus ad Gregorium scripserant, eum cum Barbaricinis eo pacto facere pacem disponere, ut Christi fidem et servitutem amplecterentur (Ibid., ep. 24) . Et de causa piissimo duci gratias egit pontifex sanctissimus, et praedicatores a [Col. 0340D] se missos commendavit. Tunc Hospitonem Barbaricinorum ducem jam Christianum factum, patet ex epistola ad ipsum scripta (Ibid., ep. 23) , qua Gregorius de recta fide ab eo suscepta eum laudavit; admonuit autem veram fidem bonis operibus esse comprobandam, insuper ejus officii esse ut quoscumque posset ex subditis ad Christum adduceret, ac praedicatores eorum conversioni insudantes solatiis foveret necessariis.
Quid illi tunc profuerint satis non liquet. Ex alia epistola diu postea scripta (Lib. XI, ep. 22) constat multos adhuc barbaros in Sardinia idololatriam tunc minime abjecisse, quos tamen ad fidem Christianam amplectendam festinare scribit insulae praesidi. Eodem [Col. 0341A] tempore jussit (Lib. IX, ep. 23) ut Vitalis in Sardinia defensor Barbaricina mancipia compararet; an ut ea in fide erudienda curaret, iisdemque postea uteretur ad eorum populares Christiana fide imbuendos? Eodem sane consilio legimus pueros Anglos ab annis decem et septem, vel decem et octo, ejus cura et munificentia emptos, ac in monasteriis, ut in Christiana religione instituerentur, positos (Lib. VI, ep. 7) ; quorum postea ministerio usus est, ad totius Anglorum gentis conversionem, de qua infra.
5. Ideo Gregorius Felici et Cyriaco partes imposuit annuntiandi in Sardinia Evangelii barbaris et rusticis, quia insulae hujus episcopi parum de eorum salute solliciti videbantur. His verbis increpat Januarii Calaritani episcopi, et totius insulae metropolitani [Col. 0341B] socordiam et segnitiem: Accidit, inquit, aliud valde lugendum: quia ipsos rusticos, quos habet Ecclesia tua, nuncusque in infidelitate remanere negligentia fraternitatis vestrae permisit. Et quid vos admoneo ut extraneos ad Deum adducatis, qui vestros ab infidelitate corrigere negligitis? Unde necesse est vos per omnia in eorum conversionem vigilare. Nam si cujuslibet episcopi in Sardinia insula paganum rusticum invenire potuero, in eumdem episcopum fortiter vindicabo (Lib. IV, ep. 26) .
6. Januarium despiciebant ejus ministri et clerici, quod nimiae esset simplicitatis; unde oriebatur ecclesiasticae disciplinae neglectus et remissio. Hinc fortasse data presbyteris occasio praesumendi, sacro chrismate parvulos in fronte signare, quod ne ultra [Col. 0341C] fieret prohibuit Gregorius (Lib. IV, ep. 9) . Quai tamen accepit postea quosdam ob hanc prohibitionem valde offensos, aliud promulgavit decretum in haec verba: Pervenit quoque ad nos quosdam scandalizatos fuisse quod presbyteros chrismate tangere eos qui baptizandi sunt, prohibuimus. Et nos quidem secundum usum veterem Ecclesiae nostrae fecimus; sed si omnino hac de re aliqui contristantur, ubi episcopi desunt, ut presbyteri etiam in frontibus baptizandos chrismate tangere debeant, concedimus (Ibid., ep. 26) . De hujus decreti sensu digladiantur theologi, aliis permissum presbyteris ut sacramentum confirmationis administrent contendentibus, aliis negantibus. Mentem nostram circa quaestionem et controversiam hanc satis aperuimus in notis ad laudatas epistolas, [Col. 0341D] quas diligentem lectorem consulere non pigeat.
7. Ut res monasticas, quae Gregorio semper cordi fuerunt, nunc attingamus, ad quartum ejus pontificatus annum pertinere videtur quod de ipsius erga monasterium Sublacense olim a S. Benedicto conditum, et Honoratum abbatem, munificentia legitur: nimirum eum cum sua matre Silvia huic caenobio Castrum Apollonium et alia multa bona contulisse (Mabillon. Annal. Bened. lib. VIII, num. 44, pag. 231) .
Neque praetereunda quae hoc anno contigit, admissio monachorum in ecclesiam S. Pancratii, quae Romae via Aurelia etiam nunc exstat. In ea prius ministraverant et rem sacram curaverant clerici saeculares [Col. 0342A] et presbyteri, sed ita negligenter, ut etiam die Dominico nullus adesset presbyter qui missarum solemnia celebraret. Murmurantibus hac de re populis, qui istuc devotionis gratia confluebant, Gregorius matura deliberatione judicavit socordes illos clericos inde amovendos, et in monasterio huic ecclesiae cohaerente instituendam esse monachorum congregationem, cui abbatem praefecit Maurum (Lib. IV, ep. 18) . Legenda est ea de re epistola ad eumdem Maurum qua ei terrarum, redituum, oblationum illius ecclesiae summam administrationem tribuit sive ad monachorum victum, sive ad sarta tecta. Observat hoc loco Mabillonius ad fidelium aedificationem aliquando conducere, ut monachi in locis frequentibus instituantur. (Cf. Mabill. loco laud., ad an. 594.)
[Col. 0342B] 8. Aliunde tamen sollicite cavebat vigilantissimus pater [Col. 0341D] Vide lib. XI, ep. 25, olim 20 libri IX. ne ex mulierum consortio regularis apud monachos disciplina labefactaretur. Unde Valentinum abbatem increpat quod mulieres in monasterium suum ascendere sineret, ac fieri monachorum commatres; idque ne ulterius contingat, eum severissimae ultionis comminatione prohibet (Lib. IV, ep. 42) . Utrum arcendas mulieres ab ecclesiarum ubi monachi observabant et sacras laudes persolvebant introitu, censuerit Gregorius, hocque ad Valentinum praecepto sanxerit, exploratum non est. Sane in epistola 41 libri secundi frequentiorem tantum feminarum accessum ad monasteriorum ecclesias videtur interdicere. Praeterea basilicam S. Pancratii martyris frequentabat promiscus sexus, in cujus gratiam singulis [Col. 0342C] Dominicis ibidem missarum solemnia celebranda decrevit; in qua tamen monachos maluit militare quam clericos.
247 9. Erga moniales, ob sexum fragiliorem, majorem sollicitudinem et severiorem custodiam adhibendam ratus, haec ad Januarium Caralitanum, hoc fere ineunte anno scripsit: Pervenit ad nos minus te monasteriis ancillarum Dei in Sardinia sitis tuitionis impendere: et cum dispositum a tuis prudenter fuisset decessoribus, ut quidam de clero probati viri curam gerentes, earum se necessitatibus adhiberent: nunc ita funditus esse neglectum, ut per publicas personas pro tributis aliisque muniis ipse per se principaliter Deo dicatae feminae compellantur ire, necessitatemque habeant pro supplendis fiscalibus per villas praediaque discurrere, [Col. 0342D] atque virilibus incompetenter se miscere negotiis. Quod malum fraternitas tua facili correctione removeat, ut unum probatum virum vita moribusque, cujus aetas atque locus nihil de se pravae suspicionis objiciat, sollicite deputet, qui sic monasteriis ipsis cum Dei timore possit assistere: quatenus ulterius eis pro quibuslibet causis privatis vel publicis extra venerabilia loca contra regulam vagari non liceat, sed quidquid pro his agendum est, per eum quem deputaveris, rationabiliter peragatur. Ipsae vero referentes Deo laudes atque coercentes semetipsas in monasteriis suis, nullam occasionem ulterius fidelium mentibus pravae suspicionis injiciant (Lib. IV, ep. 9) .
[Col. 0343A] 10. Ad eamdem sanctissimi papae sollicitudinem erga moniales spectat quoque quod constituit ad Maximianum, Syracusanum episcopum, scribens: Juvenculas abbatissas fieri vehementissime prohibemus (Lib. IV, ep. 11) . Addit nullas [Col. 0343D] Consule notam l ad hunc laudatae epistolae locum. velandas et benedicendas ab episcopis in abbatissas nisi sexagenarias virgines, quarum aetas hoc atque mores exegerint.
Mirum fortasse videbitur Gregorium tantam in abbatissis aetatis maturitatem requisiisse. Verum alibi docet, eos qui impugnantium vitiorum certamina adhuc tolerant, quod in juventute et in virili aetate saepe fit, aliorum curam suscipere non debere. Statim autem ac domita sunt vitia, etiam juvenes, inculpate possunt morum magistri judicio episcoporum et praelatorum constitui, aliisque regendis praefici. [Col. 0343B] Unde S. Gregorius minime improbavit beatum Benedictum in juvenili aetate, post superatam carnis tentationem, exstinctumque spinarum aculeis omnem voluptatis sensum, in virtutum magisterio multis praefuisse discipulis. (Vide Moral. lib. XXIII, num. 21, et lib. II, Dial. c. 2.)
11. In eadem epistola ubi de abbatissis haec edixit Gregorius, quaedam de abbatibus praescribit observatione digna: Presbyteros, inquit, diaconos caeterosque cujuslibet ordinis clericos, qui ecclesiis militant, abbates per monasteria esse non permittas, sed aut omissa clericatus militia, monachicis provehantur ordinibus, aut si in abbatis loco permanere decreverint, clericatus nullatenus permittantur habere militiam. Satis enim incongruum est, si cum unum ex his pro sui magnitudine diligenter quis non possit explere, ad [Col. 0343C] utrumque judicetur idoneus: sicque invicem et ecclesiasticus ordo vitae monachicae et ecclesiasticis utilitatibus regula monachatus impediat.
Ex hoc loco quidam probare nituntur. S. Gregorium clericos ab amplectenda professione monastica deterrere ac prohibere voluisse; sed contra ipsius mentem, cum alibi Desiderium episcopum hortetur, ut Pancratio, Ecclesiae suae diacono, gratiam monasticae conversationis appetenti, minime impedimento sit; sed eum potius pastorali admonitione succendat, ne hujus desiderii fervor in eo tepescat (Lib. XII, ep. 39) . Praeterea sanctissimus doctor beati Benedicti regulam impense laudat commendatque, cujus cap. 60 sacerdotes in monasterio suscipi rogantes, ea lege admitti jubentur, ut omnem regulae disciplinam observaturos [Col. 0343D] se spondeant. Hinc concilii Toletani IV patres [Col. 0344D] Juxta Loaisam, aut 49. can. [Col. 0344A] 50 statuunt, ut episcopi clericis monachorum propositum appetentibus, quia meliorem vitam sequi cupiunt, liberos in monasteriis largiantur ingressus. Cavet igitur sapientissimus papa laudata epistola, ut presbyteri, diaconi, aut alii clerici, abbates in monasteriis non fiant et ordinentur, nisi post legitimam probationem, et diutinam in monastica vita exercitationem, omissaque prius clericatus militia (Lib. I, ep. 42) , hoc est relicto illo Ecclesiae titulo, cui per suam ordinationem erant alligati, et ut aliquando loquitur Gregorius, incardinati. Eadem ratione alibi vetat eos qui clericalem militiam cum monastica mutaverint, pro arbitrio ad suam reverti denuo Ecclesiam. Ubi obiter notandum dari a sancto papa clericis copiam amplectendae vitae monasticae his verbis: Si [Col. 0344B] quos autem qualibet occasione a clericatu in monachicam conversionem venire contigerit, etc.
Perperam quoque nonnulli prohibitum monachis et abbatibus putant Gregorianis verbis superius allatis (Ex ep. 11 lib. IV) , ne presbyteri ordinentur, aut clericali adscribantur militiae: quia videlicet ordo Ecclesiasticus vitae monasticae obest, et vicissim Regula monastica Ecclesiasticis utilitatibus. Sed ne ita interpretemur Gregorium ipse intercedit, cum saepius monachos presbyteratu insigniendos censuerit et jusserit. Vide epistolam 42 libri sexti, in qua Victorem, Panormitanum episcopum, hortatur, ut unum e monachis S. Hermae presbyterum ordinet absque mora, postulante Urbico abbate, quem sacerdotio quoque insignitum legimus. Ea de re sane nullus remanebit scrupulus legenti notam e ad epistolam ex qua ita cavillandi [Col. 0344C] sumpta occasio. (Cf. Mabill. ad an. 594, p. 233.)
Scopus ergo vigilantissimi pastoris eo loci est repellere a monasticis praelaturis clericos, ut nunc audiunt, saeculares, aliarum jam ecclesiarum titulis addictos, pro illorum temporum more; tum quod clericalis et monastica militia in diversis ecclesiis ita sociari non possint, tum potissimum quod per clericorum illorum qui monasticis inhiabant dignitatibus ambitionem et remissiorem vitam (ne quid pejus dicamus) monasteria destruenda, quod etiam postea contigit, praevideret: Dumque hi, inquit vir sanctus, quasi vaticinans, fingunt se religiose vivere, monasteriis praeponi appetunt, et per eorum vitam monasteria destruuntur (Lib. V, ep. 1) ; quibus quoque verbis id se jam experimento didicisse significat.
ARGUM.—1. Oecumenici titulus a CP. patriarcha assumptus.—2. Quae concilia oecumenica dicta.—3. Oblatum hunc titulum papa respuit.—4. Hujus vocis significatus.—5. S. Gregorii studium in explodendo hoc titulo propugnatur.—6. [Col. 0344D] Quibus gradibus ascenderit patriarcharum CP. ambitio.—7. Quanta fuerit in Joanne.—8. An ex monacho factus sit patriarcha.—9. Epistolae S. Greg. de illa controversia expenduntur. De prima ad Mauricium scripta. Et ad Augustam.—10. Scribit ad patriarchas.—11. Quid ab Eulogio Alexand. responsum.—12. [Col. 0345A] Et ab Anastasio Antioch.—13. De interpolatis S. Ignatii epistolis.—14. Summa epistolae ad Joannem CP. scriptae.—15. Irriti S. papae conatus in Joan. et in ejus successorem.—16. Hujus controversiae finis.—17. Refelluntur haeretici S. Gregorii modestiam ejus successoribus objicientes. (An. 594 et 595.)
1. Exordium hujus libri sumimus a controversia quae Gregorium inter et Joannem CP. patriarcham exarsit, ob superbum oecumenici patriarchae titulum a Joanne assumptum, et favente huic injustae usurpationi Mauricio, dissimulantibusque illatam sibi invidiosa hac appellatione injuriam caeteris patriarchis, assertum et conservatum. Quamvis vocis hujus insolentia turbas et gravissimam offensionem diu ante Gregorii pontificatum excitasset, de illa tamen e medio tollenda serio non cogitavit ante hunc annum pontifex [Col. 0345B] prudentissimus, qui nihil nisi maturo cum consilio aggredi solebat.
2. Quod spectat ad ipsum oecumenici titulum, constat eum concilia generalia sibi longe antea tribuisse. Ante synodum tamen Chalcedonensem nullam aliam hoc titulo donatam fuisse tradit P. Gussanvillaeus (In notis ad ep. 32 lib. IV) , et legatos S. Leonis papae hujus esse nominis auctores. At haec ipsi incauto aliudque agenti excidisse fatebitur, quisquis Ephesinum concilium attente legerit: etenim part. II, actione 3, occurrit: Exemplum Epistolae, etc., sancta et magna et oecumenica synodus. Act. 4 in epistola Cyrilli et Memnonis ad synodum: Contra hujus oecumenicae synodi praesides. In relatione synodi: Piissimis Christianissimisque Theodosio, etc., sacra oecumenica [Col. 0345C] synodus. In relatione de subscriptione: Piissimis, etc., sancta et oecumenica synodus. Tam graviter aberrantem Gussanvillaeum nihilominus secutus est Ludovicus Membourg histor. Pontif. S. Gregorii Magni lib. II.
3. Oblatum Romano pontifici, nimirum S. Leoni Magno, pro beati Petri apostolorum principis honore oecumenici titulum per venerandam Chalcedonensem synodum testatur S. Gregorius; sed nullus, inquit, eorum unquam hoc singularitatis nomen assumpsit, nec uti consensit (Lib. V, ep. 20) . In Chalcedonensi sane concilio lecti sunt nonnulli libelli supplices papae oblati, in quibus hoc honorifico vocabulo insignitur. Et in Act. sexta Paschasinus episcopus unus ex S. Leonis legatis, habita coram sancta synodo oratione, [Col. 0345D] summum pontificem oecumenicum appellavit; quibus cum non intercesserint synodi Patres, ea probare et rata habere visi sunt: maxime cum haec acta in synodi tabulas relata fuerint.
4. Quod spectat ad vocis hujus significationem, idem est oecumenicum ac universale; et concilium oecumenicum dicitur, quod ex omnibus mundi partibus habitabilibus ad quas religionem Christianam credimus pervenisse convocatur et congregatur. Et quamvis has ad synodos ex omni orbe Christiano episcopi aut eorum legati fortasse non convenerint, aliquando quae in convocatione et congregatione non erat synodus universalis, facta est generalis et oecumenica, [Col. 0346A] nimirum accedente postea orthodoxorum omnium consensu.
Si ex hoc significatu quid sit oecumenicus episcopus aut patriarcha constituamus, statim quale in religione Christiana monstrum foret hujusmodi episcopus manifestum fiet. Nullus enim universalis episcopus fieri proprie potest, nisi exclusis caeteris aliis episcopis, etenim si totius orbis Christiani unus quispiam foret episcopus, cui alteri locus relinqueretur? Id vero sacrae Scripturae diserte adversatur, quae non obscure nos docet Spiritum sanctum posuisse non unum, sed plures episcopos regere Ecclesiam Dei (Act. XX) . Unus quidem est grex Christi, sed plures gregis hujus pastores sunt, qui singuli unam hujus gregis portionem pascendam et regendam susceperunt.
[Col. 0346B] 5. Non inficior aliquo sensu nec a fidei regula exorbitante, Romanos pontifices oecumenicos dici potuisse, propter singularem quam obtinent in tota Ecclesia jurisdictionem; cui singuli subjiciuntur etiam episcopi. At cum ab illo titulo modeste abstinere voluissent, qua fronte Constantinopolitani 249 episcopi eumdem sibi vindicare non verebantur? Quasi vero extra sui patriarchatus fines aliquam episcopalem auctoritatem exercere possent, aut patriarchatus Constantinopolitanus pro toto orbe christiano non insulse intelligeretur et sumeretur? Satis ergo mirari non possum quosdam scriptores, licet orthodoxam fidem profitentes, Gregorii Magni studium in oppugnando hoc superbo titulo vellicasse, vel etiam aperte damnasse: quasi de nomine tantum [Col. 0346C] et non de re gravis momenti acrius quam par erat decertaverit. Ipsis equidem ultro concessurus sum, huic voci et nomenclaturae nonnullos affingi et accommodari potuisse sensus innocuos. At cum longe pluribus noxiis et a fide alienis subjacent, iisque obviis, dum econtrario qui sani sunt, aliunde accersiti videntur, quis nisi temere improbare audeat tantum pontificem de novo insolentique vocabulo et a modestia episcopali prorsus alieno profligando sollicitum?
Aiunt Aristarchi nostri eamdem esse oecumenici significationem ac generalis, cujus titulus tot praefectis, sive militaribus, sive civilibus et politicis, sive etiam ecclesiasticis ac monasticis, tribuitur. At longe latius patet oecumenici significatus. Illi autem ministri aut [Col. 0346D] praefecti in exemplum adducti, generales dicuntur, ut a particularibus, quorum minor est auctoritas, discernantur. Verum hoc sensu patriarchae Constantinopolitani nequaquam generales dici poterant. Peto enim qui fuerint illi patriarchae particulares a quibus hoc vocabulo secerni debuerint?
Praeterea cum in ancipiti foret, quo sensu oecumenicos esse se jactarent, metuendum erat ne ipsorum ambitio satis nota, illum qui latius pateret, hoc est pessimum et haereticum assumeret: quis modo sanus vituperet sanctum virum, quod cum ipse in praestantissima summaque Ecclesiae dignitate humilitatem adeo coleret, superbientes episcopos ad eam virtutem [Col. 0347A] quam Christus a se nos discere potissimum voluit, provocare et revocare conaretur?
6. Hic operae pretium est observare quibus gradibus Constantinopolitanus episcopus ad tantae dignitatis fastigium pervenisset, ut nulli alii quam Romano pontifici haberetur inferior. Primum itaque episcopo Heracleensi subditus, postea jus metropoliticum et exarchicum in Heracleensem aliosque plurimos episcopos exercuit. Deinde antiquis patriarchis annumeratus est; ac non multo post fultus imperatorum potestate, consentireque coactis episcopis et ipsis etiam patriarchis, qui ejus opera et gratia apud Augustos, in variis ecclesiarum suarum negotiis indigebant, id consecutus est in concilio Constantinopolitano secundo generali, et in Chalcedonensi, ut [Col. 0347B] secundo post Romanum pontificem loco sederet; repugnante licet S. Leone, qui canonem Chalcedonensem ea de re promulgatum, tanquam supposititium, et absoluto jam concilio per fraudem adjectum reprobavit. Neque hoc in gradu stare et quiescere potuit ambitus hujus praesulis de cathedra sua in regia urbe quae nova Roma dicebatur, constituta, ultra modum sibi blandientis et superbientis: nam oecumenici titulum aut sponte assumpserunt, aut ab adulatoribus oblatum ambabus manibus acceperunt retinueruntque Joannes III, Epiphanius, Mennas, oecumenicus patriarcha saepe a synodo Constantinop. sub ipso habita vocatus, aliique deinceps ejusdem urbis episcopi, universalem praefecturam forsitan in totum orbem Christianum et in ipsam Romanam [Col. 0347C] Ecclesiam sibi vindicaturi, nisi eorum superbiae quae semper ascendebat Romani pontifices obstitissent.
7. Ex omnibus autem Constantinopolitanis episcopis nullus tanta cupiditate aucupari visus est oecumenici nomenclationem, quanta Joannes cognomento Jejunator, qui ea de causa, licet aliam simularetur, synodum totius Orientis habuit Constantinopoli, ut docent nos scriptores non pauci, praesertimque S. Gregorius. Quod mox, inquit, idem decessor meus (Pelagius) ut agnovit, directis litteris ex auctoritate S. Petri apostoli ejusdem synodi [Col. 0347D] Exceptis tamen his quae in causa Gregorii Antiocheni hac in synodo absoluti et restituti gesta fuerant, ut patet ex ep. 68 lib. IX, acta cassavit. Quarum videlicet epistolarum sanctitati vestrae exemplaria studui destinare. Diaconum vero qui juxta morem pro responsis Ecclesiae faciendis piissimorum dominorum vestigiis adhaerebat, cum praefato consacerdote nostro [Col. 0347D] missarum solemnia celebrare prohibuit (Lib. V, ep. 43) . Haec Gregorius, qui cum Pelagio successor datus fuisset, Joannem per Sabinianum legatum suum rogavit ut ab hoc titulo abstineret. At nihil his precibus lucratus, alia tentavit remedia.
8. Antequam de epistolis in hanc rem a sancto pontifice scriptis loquamur, quisnam fuerit Joannes Jejunator, explorandum est. Vulgaris est opinio eum fuisse monachum, nititurque tum Joannis Diaconi testimonio (Lib. III, c. 51) , tum inscriptione cujusdam sermonis de poenitentia, qui ipsi tribuitur, et in titulo praefert nomen Joannis monachi patriarchae CP. cognomento [Col. 0348A] Jejunatoris. Additur eum Liturgiam quae Chrysostomi creditur meliori ordine disposuisse, atque in ea se nomine sacri monachi aut sacerdotis monachi ἱερομονάζοντος designasse. At illa oratio in qua vocabulum hoc legitur, abest a Liturgia S. Chrysostomi quam exhibet doctissimus Jacobus Goar. Neque constat Liturgiam hanc Joannis Jejunatoris opera fuisse ordinatam. Fuerunt autem plurimi episcopi CP. qui cum prius vitam monasticam essent amplexi, ἱερομονάζοντος aut sacri monachi dici potuerunt. Ex Graecorum Menaeis Joannes Jejunator Constantinopoli ortus [Col. 0348D] S. Isidorus lib. de Viris Illust. c. 26 docet tamen eum fuisse Cappadocem. erat, ubi primum statuariam (melius χαράκτης sculptoriam) artem exercuit. At ob praestantes virtutes a patriarcha hujus urbis in clerum fuit cooptatus et diaconus factus. Mortuo [Col. 0348B] tandem Eutychio, ad suscipiendam patriarchalem dignitatem invitus cogitur, quam mira abstinentia, largis eleemosynis, aliisque piis operibus decoravit. Ejus vitae sanctitas sive sincera fuerit, ut Graeci contendunt, sive fucata, ut plerisque Latinis placet, quod humilitas virtutum omnium fundamentum ei defuisse videatur; haec, inquam, sanctitas aut sanctitatis species, non parum contulit ad conciliandum ei Mauricium imperatorem, quem in tota illa de oecumenici titulo controversia infensissimum expertus est S. Gregorius.
9. In prima quam de hoc argumento scripsit epistola, apud Mauricium Augustum conquestus est de Joannis superbia, qua pax inter episcopos turbata et labefactata fuerat, quave dicit barbarorum gladios [Col. 0348C] in rempublicam exacui. Eum vero his verbis mire depingit: Ossa jejuniis atteruntur, et mente turgemus. Corpus despectis vestibus tegitur, et elatione cordis purpuram superamus. Jacemus in cinere, et 250 excelsa despicimus. Doctores humilium, duces superbiae, ovina facie lupinos dentes abscondimus. Et multo manifestius de eodem loquens infra: Ille ergo, inquit, magis est piissimorum dominorum praeceptione flectendus, qui praeceptis canonicis obedientiam praebere contemnit. Ille coercendus est, qui sanctae universali Ecclesiae injuriam facit, qui corde tumet, qui gaudere de nomine singularitatis appetit, qui honori quoque imperii vestri se per privatum vocabulum superponit (Lib. V, ep. 20) . Objicit Joannis fastui apostolorum principis modestiam, qui etsi totius Ecclesiae curam [Col. 0348D] a Christo accepisset, numquam tamen universalis apostolus vocari voluit; cujus exemplo adhaeserunt ejus dignitatis haeredes Romani pontifices; postea exclamat: O tempora, o mores! Ecce cuncta in Europae partibus Barbarorum juri sunt tradita, destructae urbes, eversa castra, depopulatae provinciae, nullus terram cultor inhabitat; saeviunt et dominantur quotidie in necem fidelium cultores idolorum; et tamen sacerdotes, qui in pavimento et cinere flentes jacere debuerunt, vanitatis sibi nomina expetunt, et novis ac profanis vocabulis gloriantur.
Tandem hunc titulum arietat multis rationum momentis, [Col. 0349A] praesertim ex pravo sensu cui subest, deductis. Praecipua quibus Joannem urget argumenta, tum in hac epistola tum in aliis, ea sunt: repugnat humilitati Christianae quae in episcopis magis fulgere debet, novum oecumenici nomen; charitatem turbat, unitatem scindit, caeteros episcopos sua dignitate spoliat, ut unum tantum faciat episcopum, quo ruente tota ruit Ecclesia. Cumque plurimos Constantinopolitanos episcopos in haeresim lapsos esse legamus, inde sequeretur a vera fide saepius excidisse Ecclesiam. Denique Romani pontificis titulum hunc ultro sibi oblatum respuerunt.
Papam hortatus fuerat imperator ut cum Joanne pacifice ageret; ad quod respondit: Ad vitam rectam revertatur auctor scandali, et omnia sacerdotum jurgia [Col. 0349B] cessabunt. Ego enim cunctorum sacerdotum servus sum, inquantum ipsi sacerdotaliter vivunt: nam qui contra omnipotentem Dominum per inanis gloriae tumorem, atque contra statuta Patrum suam cervicem erigit, in omnipotenti Domino confido, quia meam sibi nec cum gladiis flectit.
Idem fere est argumentum epistolae ad Constantinam Augustam scriptae (Ibid., ep. 21) . Vehementius tamen insurgit in Joannem, cujus immensam superbiam ait praenuntiare propinqua Antichristi tempora; illum quippe imitatur, qui spretis in sociali gaudio angelorum legionibus, ad culmen conatus est singularitatis erumpere, dicens: Super astra coeli exaltabo solium meum (Isa. XIV, 13) .
10. Cum episcoporum omnium, maxime vero patriarcharum, [Col. 0349C] honor hac usurpatione pulsaretur, sanctus Gregorius ad Eulogium Alexandrinum, et ad Anastasium Antiochenum patriarcham, communem scripsit epistolam (Ibid., ep. 43) , cui adjunxit omnia litis hujus instrumenta, et exemplaria litterarum tum a Pelagio II, tum a se ad Joannem scriptarum; ut intelligerent de summa episcopatus, adeoque totius Ecclesiae, agi hac in controversia. Tum eos hortatur ut neminem unquam suis in epistolis universalem nominent episcopum, ne sibi debitum detrahant, cum alteri honorem offerunt indebitum. Quia vero pacis et unitatis amor intercedere poterat quominus Joanni resisterent, docet qua ratione fovenda sit pax, ex Apostolo dicente: Si fieri potest, quod ex vobis est, cum omnibus hominibus pacem habentes (Rom. XII, 18) : [Col. 0349D] Vidit enim, inquit, pacem bonos cum malis habere non posse; et idcirco, sicut nostis, praemisit, si fieri potest . . . . Quam videlicet pacem tunc veraciter tenemus cum superborum culpas charitate simul et justitia insistente prosequimur, cum eos diligimus et eorum vitia odio habemus. Hoc animo ait bellum superbiae Joannis indicendum esse, et pro tuendo suarum Ecclesiarum honore, per hanc superbiam pessumdato illis esse decertandum: State, inquit, fortes, state securi. Scripta cum universalis nominis falsitate, nec dare umquam, nec recipere praesumatis . . . . Si qua autem adversa subsequantur, unanimiter persistentes, etiam moriendo debemus ostendere quia in damnando generalitatis nomine, nostrum specialiter aliquid non amamus.
[Col. 0350A] 11. Responsum Eulogii diu exspectavit Gregorius, qui de tanta mora cum eo expostulavit amice alia in epistola ubi commemorat beatum evangelistam Marcum a sancto Petro apostolo magistro suo Alexandriam fuisse transmissum (Lib. VI, ep. 60) ; unde infert Ecclesiam Alexandrinam arctius Romanae esse adstrictam. Postea tamen Eulogius papae respondit: se ut jussus fuerat, scribendo ad Joannem abstinuisse a superbis vocabulis, quae ex vanitatis radice prodierant, eaque se amplius non usurpaturum. At laeserunt summam Gregorii modestiam verba haec, sicut jussistis: Quod verbum jussionis, inquit, peto a meo auditu removete; quia scio qui sum, qui estis. Loco enim mihi fratres estis, moribus patres (Lib. VIII, ep. 30) . Magis aegre tulit se ab illo universalem papam in [Col. 0350B] epistolae inscriptione appellatum. Recedant, inquit, verba quae vanitatem inflant, et charitatem vulnerant. (Ibid.)
12. Quod spectat ad Anastasium, non probavit vir pius tantam pro oecumenici titulo motam controversiam, ut patet ex alia ad ipsum scripta epistola. Mira autem eluxit Gregorii modestia et humilitas in excipienda libera hac amici admonitione, pene dixerim increpatione; his enim verbis charitatem spirantibus orditur epistolam qua Anastasio monenti respondet: Desideratam suavissimae vestrae sanctitatis epistolam communi filio Sabiniano diacono deferente suscepi, in qua non linguae, sed animae verba profluebant. Et non mirum si bene loquitur qui perfecte vivit (Lib. VII, ep. 27) .
[Col. 0350C] Et quamvis ab insectando oecumenici vocabulo nunquam cessaverit, quod illud profanum, et episcopis omnibus injuriosum putaret; nihilominus a communione patriarchae CP. non recessit: et mortuo Joanne, Cyriaci ejus successoris epistolam synodicam, in qua oecumenicum se patriarcham praefatus fuerat, suscepit, ne unitatem Ecclesiae scinderet. Qua vero de causa patienter ferendum hoc vocabulum senserit Anastasius, haud difficile est subodorari. Nuper enim, e vivis sublato Gregorio Antiocheno patriarcha, ab exsilio revocatus fuerat Anastasius, et pristinae sedi restitutus; qua de re gratulatus ei fuerat noster Gregorius (Lib. V, ep. 39) . Cum igitur post longa bella, pace tandem frueretur, atque imperatoris beneficio, annitente quoque forsan Joanne [Col. 0350D] CP. patriarcha, quem Augustus de negotiis ecclesiasticis consulere solebat, suam sedem recuperasset, iterum adire pericula metuens, e re magis esse judicavit benigne oecumenici titulum interpretari, quam pro illo usurpato tumultuari et contendere.
251 13. Hac in epistola observatione dignum videtur, haec verba Amen gratia, laudari tanquam sancti martyris Ignatii Antiocheni episcopi, priusque usurpata etiam ab Anastasio fuisse velut ab Ignatio suis inserta epistolis: ea tamen in germanis et sinceris ejusdem martyris epistolis minime reperiri, sed duntaxat in corruptis; unde constat eas jam tunc fuisse depravatas.
14. In discutiendis caeteris Gregorii eam ob rem scriptis epistolis non immoramur; at silentio [Col. 0351A] praetereunda non est ea qua ipsum Joannem ad saniorem mentem revocare tentavit. In ea statim de pace Ecclesiae ab ipso turbata conqueritur, miraturque quod cum ad episcopatum invitus accesserit, in eo tamen, postquam adeptus est, ita se gerere videatur, ac si ambitione ad sacram illam dignitatem viam sibi parasset. Omnia contra eum gesta tempore Pelagii II ad mentem revocat, quaeque ipse ingravescenti malo lenia primum per legatos suos remedia conatus sit adhibere, antequam ad districta et canonica pervenire cogeretur. Et quia, inquit, resecanda vulnera prius leni manu palpanda sunt, rogo, deprecor et quanta possum dulcedine exposco, ut fraternitas vestra cunctis sibi adulantibus atque erroris nomen deferentibus contradicat, nec stulto ac superbo vocabulo appellari consentiat [Col. 0351B] (Lib. V, ep. 18) . Sileo rationes quibus hoc vocabulum impugnat; eaedem enim sunt quas jam attigimus.
15. Irriti fuerunt tot conatus; Joannes enim assumptum titulum usque ad mortem retinuit, quae paulo post acceptam hanc epistolam contigit. Data est enim Kalendis Januarii indictionis 13, scilicet anni 595, quo anno Joannem e vivis excessisse docent qui de ipso scripsere. Cyriaci successoris ei dati synodicam epistolam recepit quidem sapientissimus papa; eum tamen admonuit (Lib. VII, ep. 4) , ut profanum nomen deponeret tot scandalorum seminarium. In epistola ad Mauricium scripta (Ibid., ep. 6) , in qua de Cyriaci electione gratias agit, Joannem sanctae memoriae episcopum appellat, quod satis [Col. 0351C] probat eum nunquam a sedis apostolicae communione fuisse [Col. 0351D] A sancto Isidoro multum laudatur Joannes: secus autem fecisset si in schismate diem clausisset [Col. 0352D] extremum. rejectum. Imperator de successore Joannis diu deliberaverat; unde non mirum est Cyriacum tardius, integro etiam anno elapso, fuisse ordinatum.
16. Paulo post sancti Gregorii transitum ad superos, Bonifacius tertius qui ab ipso ad Phocam imperatorem apocrisiarius fuerat missus, eumque sibi demeruerat, [Col. 0352D] Vide Baronium ad annum 606, § 2. ab eo impetravit sanctionem, qua cavebatur ne in posterum Cyriacus, cui Phocas infensus erat, aut alii deinceps CP. patriarchae, oecumenicos ultra se profiterentur. Diu tamen haec lex non viguit; nam in synodis generalibus sexta et septima hoc titulo, non secus ac Romani pontifices, insigniuntur, illoque gaudet adhuc Constantinopolitanus [Col. 0351D] antistes.
De illa voce contigit, quod de multis aliis quae statim ob novitatem periculosae visae sunt et idcirco rejiciendae, paulatim vero, cum eas veneno carere et ad legitimum sensum inflecti posse exploratum fuit, iis assuefieri coeptum. Neque tamen vituperari debet illud Gregorii studium quo voci dubiae, novae, peregrinae, fastum redolenti, multisque pravis sensibus et significatibus obnoxiae obstitit. Certe morosi illi censores, qui eum pro vocula tamdiu digladiatum esse criminantur, quantis laudibus extollerent episcopum quempiam qui Romano pontifici, hunc [Col. 0352A] aut similem titulum aeque insolentem ambienti et sectanti totis viribus intercessisset, utque dignitatem episcopalem tueretur, lubens omnibus se periculis exposuisset?
17. Immerito vero heterodoxi apostolicae sedis hostes infensissimi ad se trahunt quod sanctus Gregorius docet, oecumenici nomen ne Romano quidem pontifici concedi posse, cujus primatum et amplissimam in omnis Ecclesiae jurisdictionem hac sententia pulsari contendunt. Sic ex sancti viri modestia et humilitate fragrantibus illis floribus non mel ut apes, sed venenum conficiunt ut araneae. At non attendunt oecumenicum eo sensu quo sanctus Gregorius vocem hanc interpretatur, significare unicum in tota Ecclesia episcopum, quod ultro fatemur papae non congruere, [Col. 0352B] et ad supremam ejus dignitatem ac potestatem minime convenire. Caecutiunt autem qui non vident Gregorium ipsum de se suaque auctoritate tam modeste sentientem, jurisdictionem tamen in tota Ecclesia exercuisse; in Africa, Aegypto, Asia, intra ipsos CP. patriarchatus fines, ut ex causa monachorum Isauriae liquet. Libro III, ep. 30, ait: Apostolica sedes, Deo auctore, cunctis praelata constat Ecclesiis. Libro V, ep. 13: Curae, inquit, nobis fuit, quae universis Ecclesiis a nobis impenditur. Lib. VII, ep. 19: Quia cunctarum Ecclesiarum injuncta nos sollicitudinis cura constringit, etc. Lib. IX, ep. 59, occasione primatis Byzaceni in Africa, qui se apostolicae sedi subditum profitebatur, haec scribit Joanni Syracusano: Si qua culpa in episcopis invenitur, [Col. 0352C] nescio quis ei episcopus subjectus non sit. Hoc jure usus est in episcopos, cum Petri, Africani episcopi, causam Columbo, in Numidia episcopo, judicandam commisit (Lib. VI, ep. 37) ; Ursicini, Taurinae civitatis episcopi, Syagrio Augustodunensi (Lib. IX, ep. 115) ; et Januarii, Malacitani episcopi, alteriusque episcopi nomine Stephani, Joanni Defensori (Lib. XIII, ep. 45) . Paulum in Africa episcopum a Gennadio patricio accusatum, cum ipse ut judicio papae se sisteret, venisset Romam, nec adfuissent accusatores idonei, remisit (Lib. VII, ep. 2) . Joannis, episcopi primae Justinianae in Illyrico episcopi et primatis, ordinationem, petentibus provinciae episcopis, sua auctoritate confirmavit, eumque pallio donavit (Lib. II, ep. 22 et 23) . Plurima alia jurisdictionis [Col. 0352D] hujus exempla jam exhibuimus, et infra occurrent.
ARGUM.—1. Gregorii pro pace facienda sollicitudo.—2. Non auditur ab imperatore. Falsae contra eum criminationes.—3. Luget S. Maximianum vita defunctum. Cui successorem dat Joannem virum sanctissimum.—4. Joannes Ravennas moritur.—5. Cura S. Gregorii pro monasteriis.—6. Marinianus Ravennae fit episcopus.—7. Romanae synodi decreta.—8. De Mariniano querelae.—9. Maxime quod monasteria vexari pateretur.—10. Privilegium monachis concessum. (An. 594 et 595.)
1. Pro pace Romanos inter et Langobardos facienda et coagmentanda, hoc anno Gregorius adlaboravit. Ab ea non abhorrebat Agilulfus rex; at postulabat [Col. 0353A] ut quae tempore pacis ablata sibi per dolum fuerant, restituerentur; vicissimque se modis omnibus satisfacturum pollicebatur, si quid a partibus suis constiterit esse commissum (Lib. V, ep. 36) . Id aequitati consentaneum esse judicavit sanctus pontifex, et ne ab exarcho respueretur, ad Severum ejusdem scholasticum scripsit, ut ipsi persuaderet oblatas illas pacis conditiones non repudiare. Romae quidem, agroque Romano pacem privatim procurare in promptu erat, ad eam enim concedendam propendebat Agilulfus. At Gregorius, ut communis pater, de pace generali conficienda sollicitus erat, quia nisi bellum cum Langobardis componeretur, diversae insulae et loca alia proculdubio peritura erant.
2. At de pace minime cogitabat exarchus, qui bellum [Col. 0353B] toti reipublicae exitiosum, sibi utilissimum esse futurumque perspiciebat: ex detrimentis enim alienis lucra captare non verebatur. Illius itaque aliorumque similium publicae rei administratorum suasionibus et consiliis deceptus Mauricius, non solum bello finem imponere minime consensit, sed etiam Gregorium ad odia deponenda et ineundum foedus hortantem, nimiae simplicitatis arguit, maxime quod de Ariulfo, Spoletano duce, scripsisset, eum toto corde venire ad rempublicam paratum esse (Ibid., Ep. 40) , hoc est, ad pacem et societatem cum Romanis faciendam pronum. Sicque dum papae sanioribus consiliis non credebatur, vires hostium immaniter excrescebant, et Italia quotidie sub Langobardorum jugo captiva ducebatur. Haec deplorat pius [Col. 0353C] pastor, et clades tum Italiae, tum praesertim Romae illatas enumerat. Cumque nihilominus a suadenda petendaque pace non cessaret, adhibita Castorii notarii opera, quem Ravennae responsalem habebat apud exarchum: Quidam maligni spiritus consilio repletus, contra hunc nocturno silentio, in civitatis loco contestationem posuit in ejus crimine loquentem, et Gregorio etiam de facienda pace callide contradicentem (Lib. VI, ep. 31) . Adversus libelli hujus famosi auctorem excommunicationis sententiam tulit papa, nisi prodiret, ac ea quae in contestatione objiciebantur, probaret; aut facti poenitens, publica confessione suam agnosceret culpam, poenamque debitam deprecaretur. Eadem excommunicatione mulctavit eos, qui consensum in tantae iniquitatis consilio praebuissent.
[Col. 0353D] 3. Gregorii dolorem de publicis calamitatibus conceptum, auxit luctus de amici morte, nimirum S. Maximiani, qui ex monacho et abbate S. Andreae creatus fuerat episcopus Syracusanus. Tanto viro de se optime merito his verbis justa persolvit, et parentavit sanctissimus pater, ad Cyprianum diaconum scribens: Amarissimas tuae dilectionis epistolas de domni Maximiani obitu mense Novembris suscepi. Et quidem ille ad praemia desiderata pervenit, sed infelix populus Syracusanae civitatis lugendus est, qui pastorem talem diu habere non meruit. Proinde dilectio tua sollicitudinem gerat, ut in eadem Ecclesia talis debeat ad ordinandum eligi, qui post domnum Maximianum ejusdem regiminis locum non videatur immerito sortiri (Lib. V, ep. 17) . Ex hac epistola intelligimus [Col. 0354A] Maximianum diem clausisse extremum mense circiter Novembri an. 594. Nobiles Syracusani electionis onera sapienter declinantes (Ibid., ep. 22) , Gregorii arbitrio commiserant, quibus gratias agens scripsit, se quem ipsis daret pastorem Maximiano similem non habere. Cypriano diacono tamen indicavit Joannem Catanensis Ecclesiae archidiaconum tanquam magis idoneum; cui, si eligeretur, voluit a Leone Catanensi episcopo cessionem, sive ut modo loquimur, dimissorias litteras dari, antequam ordinaretur. Deinde electo et ordinato pallium misit.
Joannes in episcopatu virtutibus omnibus fulsit, praesertim effusa in pauperes liberalitate, ita ut, et si innumeros apud se pauperes haberet, pro explenda tamen largitate misericordiae, etiam loca alia et longe [Col. 0354B] posita requireret, inquit sanctus Gregorius, ipsi gratias referens pro eleemosynis ad se missis (Lib. VI, ep. 18) . Ideo fortasse in egenos ita beneficum se praebuit, quod ad sanctissimi doctoris praecepta sese componeret, eaque assidua scriptorum ejus lectione imbibere curaret. Hanc lectionem suae mensae, etiam coram extraneis adhibebat, qua cibos quodammodo condiret. Id aegre omnino tulit vir summae humilitatis et modestiae, auctorque fuit ut saltem coram peregrinis ab hac lectione Joannes abstineret, ac antiquiorum Patrum dicta legi juberet, ex quorum auctoritate valerent informari (Lib. VII, ep. 9) .
4. Eodem quoque anno quo Maximianus Joannes, Ravennatum archiepiscopus, e vita migravit, nondum sopita de usu pallii controversia, ut ex nonnullis Gregorii epistolis ad eum paulo antea scriptis [Col. 0354C] (Lib. V, ep. 25, 48, 56) , perspicuum est. Imminentem mortem ei praenuntiasse visus est sanctissimus Pater his verbis, ep. 15: Haec ergo omnia, quae superius dixi, frater charissime, recogita. Diem tuae vocationis attende, quas rationes de sarcina episcopatus redditurus es, considera. Emenda illos mores notarii. Vide quid in lingua, quid in actu episcopum deceat. Esto totus purus fratribus tuis. Non aliud loquaris, et aliud in corde habeas. Nec appetas ultra videri quam es, ut possis ultra esse quam videris (Ibid., ep. 11 et 15) . Prius eum increpaverat quod irrisoriis verbis uteretur; quod servis suis, cum fureret, turpia imponeret crimina; quod se dominum tantummodo clericis exhiberet, quos nulla coercebat [Col. 0354D] disciplina.
5. Ejusdem socordiae forsitan tribui debet, quod clerici multa monasteria pervasissent. Nimirum fingentes religiose vivere, monasteriis praeponi appetebant; verum per eorum vitam monasteria destruebantur, 253 inquit S. Gregorius: qui enim in clericatu militat, arctam monasterii disciplinam ipse servare non potest. Quo itaque pacto qui monasticam regulam non implet, ad eam strictius observandam alios cogere poterit? Proinde non immerito providus Pater tanto malo mederi quantocius curavit, loca sacra per clericorum ambitum destrui minime patiens (Lib. V, ep. 1) .
Nonnulli hac usi sunt epistola, ut probarent monasticae vitae statum a clericatu prorsus esse alienum. [Col. 0355A] Verum quantum id a mente S. Doctoris abhorreat, ipse manifeste ostendit cum ad sacros ordines, imo ad episcopatum monachos quamplurimos tum e suo tum ex aliis monasteriis assumpsit, et apostolicis etiam praefecit muniis. Quid quod monachatum aliquando assignat et gradum et dispositionem praeviam ad episcopatum? Hortandus est, inquit, Opportunus, ut vel monachus vel a vobis subdiaconus fiat; ut post aliquantulum temporis, si Deo placuerit, ipse ad pastoralem curam debeat promoveri (Lib. XII, ep. 12) . At consulendus est doctissimus Mabillonius tum saeculi IV Benedictini tomo I in Praefat., tum in Annalibus. Mens igitur sancti Doctoris fuit [Col. 0355D] Vide supra lib. II, cap. ultimo. quantum ex laudata libri quinti prima epist. et ex aliis assequi possumus, monasteriorum praefecturam minime clericis esse [Col. 0355B] commendandam; quia cum disciplinae laxiori serviant, nec severioribus monachorum moribus sint innutriti, de regulae monasticae observantia minus solliciti sunt. Praeterea quandoquidem aut ambitus, aut avaritia, aut pravus quispiam alius affectus, iis clericis quos Gregorius insectatur, viam ad abbatialem dignitatem munierat, saecularium vivendi modum sectabantur, in epulis, in suppellectili, in vestibus, quibus sibi procurandis ut pares esse possent, monasteria expilabant.
6. Mortuo Joanne, de eligendo successore sollicitudinem gessit sanctus pontifex. Donatum archidiaconum postulabat exarchus; eum enim designari credimus his verbis: Excellentissimi viri domni patricii voluntatem in persona Donati archidiaconi impleri [Col. 0355C] voluimus (Lib. V, ep. 48) . Sane periculosum erat summi hujus praefecti postulationi morem non gerere; qui cum Ravennae sedem haberet, in episcopi illius urbis electione plurimum sibi vindicabat. Verum cum non pauca innotuissent in vita et moribus Donati quae ab episcopatu repellendum eum suaderent, ejus ordinationi consensum non praebendum censuit Gregorius. Joannem quoque presbyterum ad episcopalem dignitatem promoveri non est passus, quod Psalmorum nescius foret, ac in officio sacerdotali minus strenuus. Tandem unanimi consensu electus est Marinianus, invitus et reluctans. Hic diu in monasterio cum Gregorio vixerat; qui eum Andreae scholastico sibi familiari commendavit.
Gratum erga suum archipraesulem animum testaturus [Col. 0355D] Andreas, apud S. Gregorium postea precibus egit, de usu pallii secundum antiquam consuetudinem in Ravennati Ecclesia restituendo (Lib. VI, ep. 61) . Verum antequam annueret, ut quibusdam in litaniis et diebus solemnibus pallio uteretur Marinianus, jussit sapiens pontifex ea de re explorari archidiaconi et seniorum urbis testimonia, praestito prius a singulis sacramento.
7. Ravennatem Ecclesiam regere coepit Marinianus ante quintam Julii diem hujusce anni quo interfuit synodo Romae a Gregorio celebratae. Hujus autem synodi gesta et decreta quae prius in Epistolarum serie habebantur, nunc legere licet in appendice ad [Col. 0356A] Epistolas. Praecipua sunt de diaconorum officio, de amovendis a pontificalis cubiculi ministerio laicis pueris, de coercendis rectorum ecclesiastici patrimonii depraedationibus, de sacris ordinibus pallioque gratis et absque ullo pretio conferendis, etc. In hac synodo sancita unanimi consensu corroborarunt et subscriptionibus munierunt viginti tres episcopi ac plurimi presbyteri qui praecipuis Urbis titulis seu ecclesiis praeerant, non autem diaconi et caeteri clerici. In subscriptionibus secundo loco legitur Mariniani nomen, scilicet post Gregorium. De hoc coetu loqui creditur sanctus papa, ubi plurimis in epistolis (Lib. VI, epp. 14, 15, 16, 17) testatur Joannem Ecclesiae Chalcedonensis presbyterum de quo jam dictum (Sup., lib. II, c. 9, num. 5) , in synodo, episcoporum judicio [Col. 0356B] fuisse ab haeresis crimine liberatum.
8. Caeterum non multo post, suscepti episcopatus et amissae monasticae tranquillitatis poenituit Marinianum, calumniantibus schismaticis eum minus quam deceret concilium Chalcedonense venerari. Qua de re scripsit S. Gregorius ad clerum et plebem Ravennatem, asserens Marinianum a cunabulis in sanctae universalis Ecclesiae gremio nutritum, rectam fidei praedicationem tenuisse (Lib. VI, ep. 2) , nec aliter quam par esset de Chalcedonensi sentire synodo. Proinde, inquit, satisfactionem plenissimam recipientes, charitate integra, puro corde, pastorem vestrum diligite, ut apud Deum purius fusa ejusdem vobis valeat prodesse intercessio pastoris (Ibid.) . Haec pro Mariniano Gregorius.
[Col. 0356C] Postea cum accepisset eum in pauperes esse nimis parcum, et litteris suis ejus tenacitatem increpavit, et per Secundum [ Al. Secundinum] sanctissimum monachum haec ad eum secreto monita deferenda curavit. Non sibi credat solam lectionem et orationem sufficere, ut remotus studeat sedere, et de manu minime fructificare; sed largam manum habeat, necessitatem patientibus concurrat, alienam inopiam suam credat: quia si haec non habet, vacuum episcopi nomen tenet.
9. Aliae fuerunt postea de Mariniano querendi occasiones, maxime quod monachis ipse monachus iniquiorem se praeberet; unde ad ipsum scripsit. S. Gregorius: Miramur cur sic in brevi fraternitatis tuae fuerit immutata discretio, ut ea quae postulat, non advertat: ex qua re dolemus, quia manifestum praebes [Col. 0356D] indicium, plus apud te verba male suadentium valuisse quam divinae lectionis studium profecisse. Cumque monasteria te oporteat defensare et religiosos illic summopere congregare, ut lucrum de animarum congregatione possis efficere, in eorum te e diverso gravamina, sicut litterae tuae testantur, desideras exercere; et, quod est deterius, nos tuae culpae studes fieri debere participes, scilicet, dum cum nostro consensu monasterium quod decessor tuus condidit cupis sub curandarum rerum atque causarum nomine praegravare. Debes enim recolere, quia te praesente, diversis etiam presbyteris et diaconis, clericisque tuis praesentibus, contra testamentum ipsius praeceptum sicut postulavere, concessimus. [Col. 0357A] Ubi tamen ejusdem decessoris tui dispositio, quam fecerat de monasterio ipso, firmata est; tu nunc ista dissimulans, contraria nos 254 poscis debere praecipere (Lib. VI, ep. 29) . Cujus monasterii defensionem hac in epistola Gregorius susceperit, non clare constat. Loqui tamen optimum monachorum patrem pro Classensi S. Apollinaris monasterio a Mariniani praedecessore constructo conjicimus. Nec alia monasteria in Ravennati dioecesi posita archiepiscopum magis beneficum experiebantur, ut ex fine laudatae epistolae liquet. Praeterea, inquit, pervenit ad nos, quia monasteria quae sub fraternitate tua sunt constituta, clericorum importunitatibus, et diversis eorum molestiis praegraventur; quod ne de caetero fiat, districta hoc interminatione compesce: quatenus monachis illic degentibus, [Col. 0357B] libere in Dei nostri laudibus liceat exsultare.
Cumque pius Pater audisset, insuper habita sua admonitione, monachos adhuc a Ravennatibus clericis, dissimulante archiepiscopo, non secus ac antea vexari, iterum scribendum putavit, et vehementius instandum. Epistolam suam his verbis claudit: Haec itaque omnia vigilanti cura emendare jam secundo commonita sanctitas vestra non differat; ne si post haec negligentes vos esse, quod non credimus, senserimus, aliter monasteriorum quieti prospicere compellamur. Nam vobis notum sit, quia tantae necessitati servorum Dei congregationem amplius subjacere non patimur (Lib. VII, ep. 43) .
10. Dum haec scriberet S. Gregorius, jam fortasse meditabatur tranquillitati monasteriorum prospicere, [Col. 0357C] celebri illo [Col. 0357D] Vide illud in Appendice, privilegio, quod in concilio Romano tertio promulgavit. Simile jam concesserat monasterio sanctorum Joannis et Stephani in urbe Classitana, cujus erat abbas Claudius S. Gregorii discipulus. Inter archiepiscopos Ravennates et abbatem hunc motam litem Romae judicari voluerat sanctissimus pontifex. Cumque nonnulli ex clero et ex populo contra clamitassent, id legibus et canonibus adversari, rescripsit papa: Hoc poterat fortassis opponi, si non ad majorem recurreret, et apud eum causae suae peteret meritum terminari. Nunquid non ipse nosti quia causa quae a Joanne presbytero contra Joannem Constantinopolitanum fratrem et coepiscopum nostrum orta est, secundum canones ad sedem apostolicam recurrit, et nostra est sententia definita? Si ergo de illa civitate [Col. 0357D] ubi princeps est ad nostram causa cognitionem deducta est, quanto magis negotium quod intra vos est, hic est veritate cognita terminandum? (Lib. VI, ep. 24.) Ut igitur controversiam hanc radicitus amputaret omnemque litigandi occasionem, sapiens pontifex monasterium hoc amplo munivit [Col. 0357D] Legitur lib. VIII, ep. 15. privilegio, quod ita incipit: Quam sit necessarium monasteriorum quieti prospicere, etc. Similibus quoque munivit [Col. 0357D] Lib. VII, ep. 12, et lib. XIII, ep. 9. privilegiis [Col. 0358A] monialium coenobia. Quis autem S. Papae scopus esset has immunitates concedendo, non obscure aperit ad Luminosum abbatem scribens: His autem ita perfectis, in Dei opere estote solliciti, et assidue operam orationi date, ne non videatur magis vobis quaesita mentis in oratione securitas, sed male, quod absit, degentibus episcopalis evitata districtio (Lib. II, ep. 42) .
ARGUM.—1. S. Gregorius simoniam, et neophytorum ordinationes in Galliis insectatur.—2. Arelatensi episcopo suas vices committit. Eccl. Gallicana Romanae filia.—3. De primatu Arelatensi.—4. S. Gregorii de Franciae Regibus oraculum.—5. De laudibus a S. Greg. Brunichildi datis.—6. Quantum ab adulatione abhorruerit.—7. Gregorius Turonicus papam invisit. Quo tempore.—8. Quomodo ab ipso exceptus.—9. Quaedam pro Monachis constituta.—10. Et pro Sanctimonialibus.—11. Erga heterodoxos quomodo se gesserit S. Gregorius. (An. 594 et 595.)
[Col. 0358B] 1. Paulo post profligatam in synodo Romae hoc anno habita simoniam, cum inaudiisset vigilantissimus pastor in Galliarum vel [Col. 0357D] Gallia est seu Francia, quam Germaniam vocat, fortasse quod Franci e Germania sint oriundi. Eodem modo saepe loquitur Joan. Diac. in Vita S. Greg. superius edita. Apollinaris Sidonius provinciam Lugdunensem, [Col. 0358D] appellat Lugdunensem Germaniam lib. V, ep. 7. Etiamnum archiepiscopos Senonensis primatis Galliarum et Germaniae titulo gloriatur. Germaniae partibus plerosque episcopos ejusdem esse reos, nullumque iis in provinciis ad sacrum ordinem sine commodi datione pervenire, tanto Ecclesiae Gallicanae morbo mederi volens, ad Virgilium, Arelatensem episcopum, et ad universos in regno Childeberti praesules, necnon ad ipsum Childebertum regem scripsit (Lib. V, epp. 53, 54, 55) , rogavitque ut de hac corruptela quamprimum eliminanda solliciti forent. In his etiam epistolis laicorum et neophytorum praecipites ac immaturas [Col. 0358D] Vide codicem Canonum Eccl. Romanae can. 36: Ne neophyti presbyteri vel episcopi fiant. Et c. 39: Ne laici fiant episcopi. ordinationes damnat, tanquam a recto ordine prorsus dissentaneas. Quid enim? Qui discipulus non fuit, inconsiderata ambitione magister efficitur, inquit S. Gregorius; [Col. 0358C] et quoniam quod possit docere non didicit, sacerdotium tantum gerit in nomine. Quomodo vero pro aliorum peccatis intercessurus est, qui sua primitus non deflevit?
Quod supra de simonia in Galliis grassante Gregorium querentem audivimus, confirmat alter Gregorius, Turonicus videlicet, de re sibi nota loquens in Vitis Patrum c. 6: Jam tunc, inquit, germen illud iniquum coeperat fructificare, ut sacerdotium aut venderetur a regibus, aut compararetur a clericis. Neque ad tantum malum averruncandum satis fuit sancto pontifici, semel aut iterum scribere. Imo plurimis deinceps epistolis vel ad Brunichildem reginam, vel ad reges et ad episcopos missis, vix ita profecit, ut a tanta labe Gallicanam nonnihil Ecclesiam repurgaret. [Col. 0358D] Tales enim sunt hujusmodi corruptelae ex cupiditate ortae, ut continuis curentur remediis, sanentur nunquam.
2. Virgilio probis moribus et virtutibus ornatissimo suas vices, juxta antiquum morem Gregorius concessit intra regni Childeberti fines, et pallii usum, ab ipso rege et ab archiepiscopo rogatus. Qua vero 255 in subjectos episcopos auctoritate tanquam [Col. 0359A] sanctae sedis vicarius polleret, explicatur in epistola 54 jam laudata. Ad ipsum causae omnes, nisi forte majores aut de fide forent, quae pro sui magnitudine judicio sedis apostolicae indigebant, finiendae et judicandae referebantur. Concilia cogebat et coactis praeerat, nullus episcoporum ad longinquiora loca sine ejus auctoritate proficisci poterat.
Non praetereundum quod Gregorius docet in ep. ad Virgilium (Lib. V, ep. 53) , Ecclesiam Gallicanam Romanae esse sobolem; et quidem, ad mentem Innocentii I scribentis ad Decentium Eugubinum, in omnem Italiam, Gallias, Hispanias, Africam, atque Siciliam, insulasque interjacentes, nullum instituisse Ecclesias, nisi eos quos venerabilis apostolus Petrus aut ejus successores constituerunt sacerdotes (Ibid., ep. 54) . Arelatensis autem Ecclesia praesertim hac illustri origine [Col. 0359B] gloriatur. Ejus sane antiquae nobilitatis meminit S. Gregorius, quando ait antiquam se consuetudinem secutum esse, quando suas Virgilio vices commisit.
3. Urbem Arelatensem a Valentiniano et Honorio Galliarum matrem appellatam referunt qui de ea scripserunt, sedemque constitutam praefecti praetorio, in qua septem provinciarum Galliae conventus quotannis celebrabatur. Ab ea dignitate politica primatus et exarchatus ecclesiasticus initium duxisse videtur. Placuit enim Zozimo aliisque deinceps Romanis pontificibus, nobilissimae civitatis episcopos, vicaria sanctae sedis potestate insignire: quorum tanta erat auctoritas, ut septem provinciarum synodo praeessent, litteras formatas clericis peregrinantibus, ipsisque episcopis abeundi licentiam darent; si quae vero in [Col. 0359C] Galliis et in Hispania orirentur de fide aut moribus controversiae, ad illos tanquam primates Romanique pontificis vicarios dirimendae referrentur. At cum ab Hilario Arelatensi episcopo pervasa fuisse Metropolitanorum jura et usurpatas quae ipsis deberentur ordinationes accepisset S. Leo, primatum amplissimum inter ipsum episcopumque Viennensem [Col. 0359D] Ante S. Leonem Bonifacius I et Coelestinus I de Arelatensium episcoporum privilegiis jam quaedam [Col. 0360D] detraxerant. divisit.
Collatam aut confirmatam Virgilio vicariam sedis apostolicae potestatem Gregorius Magnus postea imminuit, quando, ut infra dicetur, Syagrio, Augustodunensi episcopo, suas intra Childeberti regnum vices demandavit. Ita Romani pontifices, in argumentum summae qua pollent, non precariae potestatis, hujusmodi honores, ut magis e re Christiana videbatur, ad nutum aut conferebant aut auferebant.
[Col. 0359D] 4. Ad ulteriora progredi non licet, nisi observato prius hoc celeberrimo Franciae regum encomio, quod oraculo simile Gregorius in epistola ad Childebertum regem cecinit: Quanto caeteros homines regia dignitas antecedit, tanto caeterarum gentium regna regni vestri profecto culmen excellit. Esse autem regem, quia sunt et alii, non mirum est; sed esse catholicum, quod alii non merentur, hoc satis est. Quidquid autem reges se caeteri gloriantur habere, habetis, etc. (Lib VI, ep. 6) . Plurimis aliis laudibus quas subticeo subjecit sapiens pater praestantissimam de sectanda justitia caeterisque [Col. 0360A] virtutibus colendis adhortationem. Ut ergo sicut fide, ita et actione vincantur (caeteri reges), benignam se excellentia vestra suis subjectis semper exhibeat. Et si qua sunt quae ejus animum offendere valeant, ea indiscussa non puniat. Tunc enim vere Regi regum, id est omnipotenti Domino amplius placebit, si potestatem suam restringens minus sibi crediderit licere quod potest (Ibid.) .
5. Laudes ab eodem pio pontifice in Brunichildem reginam effusas nonnulli paulo iniquius ferunt. Nimirum non ob id solum quod incolumem filio suo Childeberto rerum temporalium gloriam provida sollicitudine conservavit, eam laude dignam existimat; verumetiam quod ipsi aeternae vitae praemia pia institutione providerit. Ubique pietatem ejus et [Col. 0360D] Vide lib. XI, ep. 62 et 63, necnon lib. XIII, ep. 6. summum erga [Col. 0360B] res divinas studium honorifice commemorat. Inter alia bona, inquit ad eam scribens, hoc apud vos prae caeteris tenet principatum, quod in mediis hujus mundi fluctibus, qui regentis animos turbulenta solent vexatione confundere, ita cor ad divini cultus amorem et venerabilium locorum disponendam quietem reducitis, ac si nulla vos alia cura sollicitet. Unde quia hujusmodi praepositorum actio, subjectorum magna solet esse munitio, prae aliis gentibus gentem Francorum asserimus felicem, quae sic bonis omnibus praeditam meruit habere reginam (Lib. IV, ep. 5) . Haecne, inquiunt Brunichildis criminatores, haecne citra adulationem dici potuerunt de regina flagitiosissima, tot bellorum et discordiarum flabello, tot regum interfectrice, tot scelerum artifice?
[Col. 0360C] Si excutimus Gregorianas ad Brunichildem epistolas, laudesque in illam collatas perpendamus, eam ob regnum summa prudentia gubernatum, et filiis assertum, necnon propter Christianam et Catholicam fidem vel apud Francos conservatam, vel in exteris gentibus propagatam, et propter insignia quaedam in xenodochiorum ac monasteriorum aut aliorum sacrorum locorum constructione pietatis opera commendatam fateri cogemur; dumtaxat a Gregorio, nec immerito fuisse liquido constabit. Sane Brunichildis Childebertum filium quinque annorum, mortuo patre Sigiberto, e Fredegundis manibus ereptum, ab Austrasiae optimatibus regem Metis renuntiari, quod summae fuit prudentiae ac industriae argumentum, et a Gunthramno patruo Burgundionum rege haeredem [Col. 0360D] postea institui curaverat, rejecto Clothario Chilperici filio. Post Childeberti obitum, utriusque regni Austrasiae scilicet ac Burgundiae administrationem, et Theodeberti ac Theoderici nepotum adhuc in tenera aetate tutelam, quibus optime defuncta est, suscepit. Cum summa rerum potiretur, missos a S. Gregorio ad Anglorum conversionem monachos fovit, et suppeditatis omnibus necessariis sanctum hoc opus mire promovit. In construendis sacris locis iisque ornandis ac ditandis munificentiam ostendit plane regiam. Quis tot tantisque prudentiae, religionis ac liberalitatis operibus debitas laudes invideat?
[Col. 0361A] Quod spectat ad crimina huic reginae impacta, aut post epistolas ad eam a Gregorio scriptas admissa sunt, aut plane nulla fuere; ab ejus videlicet adversariis conficta, ut non immerito putant ex recentioribus scriptoribus Carolus Cointius in Annalibus Francicis, et Cordemoyus in Historia regum Francorum quam Gallice scripsit. Nimirum cum tandem Brunichildis Clothario, Chilperici filio, quo nullum magis infensum hostem habebat, fuisset ab Austrasiae et Burgundiae optimatibus tradita, ut 256 crudelissimam cui addicta est mortem juste meruisse crederetur, undique conquisitis criminibus est impetita: ita ut ei etiam objicerentur caedes, quas vel Clotharius imperaverat, vel qui ejus partes sectabantur, patrarant.
6. Ut autem ostendamus quantum ab adulatione [Col. 0361B] S. Gregorius alienus fuerit in epistolis ad Brunichildem scriptis, indicare sufficiat [Col. 0361D] Vide praesertim lib. IX, ep. 109, et lib. XI, ep. 69. epistolas in quibus eam de nonnnullis emendandis in ejus regno admonet; scilicet de simoniaca labe, de laicorum immaturis ordinationibus, de idololatria in Galliis adhuc superstite, de sacerdotibus flagitiose viventibus. Legenda praesertim sunt haec increpatoria verba quibus Dei judicia non obscure intentat Brunichildi ejusque nepotibus: Cum scriptum sit: Justitia elevat gentem, miseros autem facit populos peccatum; tunc regnum stabile creditur, cum culpa quae cognoscitur citius emendatur (Prov. XIV, 34) . Multorum igitur ad nos relatione pervenit, quod dicere sine afflictione cordis nimia non valemus, ita quosdam sacerdotes in illis partibus impudice ac nequiter conversari, ut et audire [Col. 0361C] nobis opprobrium et lamentabile sit referre. Addit libera et pene prophetica voce: Nec enim sunt dissimulanda quae dicimus: quia qui emendare potest et negligit, participem se proculdubio delicti constituit. Providete ergo animae vestrae, providete nepotibus quos cupitis regnare feliciter, providete provinciis; et priusquam Creator noster manum suam ad feriendum excutiat, de correctione hujus sceleris studiosissime cogitate, ne tanto postmodum acrius feriat, quanto modo diutius et clementer exspectat (Lib. XI, ep. 69) . Haec sane haec satis superque demonstrant Gregorium cum apostolo dicere potuisse: Ita loquimur, non quasi hominibus placentes, sed Deo qui probat corda nostra; neque enim aliquando fuimus in sermone adulationis (I Thess. II, 5) .
[Col. 0361D] 7. E Galliis discedentes Italiam repetituri, Gregorium Turon. comitemur Romam euntem ad visitanda sanctorum apostolorum limina, visendumque nostrum Gregorium: hanc enim sacram peregrinationem cujus meminit S. Odo in ejus vita, vix licuit aut citius referre, aut serius morari. Tardius quidem non potuit Romam proficisci Gregorius Turonicus; quippe S. Odone teste mortuus est an. 21 suae ordinationis, quem ipse cum anno quinto pontificatus S. Gregorii concurrere testatur in fine libri decimi Historiae. Multa vero persuadent Gregorium Gallicum haud citius Romam advenisse. Romae quidem non erat anno 590, Gregorii Romani pontificatus [Col. 0362A] primo: quandoquidem quae Romae tunc contigerant didicerat et retulit ex sui diaconi testimonio; quod aperte liquet ex lib. X Hist., c. 1. Anno sequenti, regis Childeberti decimo sexto in Galliis erat, et Turonis excepit episcopum quemdam Armenum, nomine Simonem, ex eodem libro Hist. c. 24. Hoc ipso anno ad Childeberti regis aulam perrexit, et per pagum Rhemensem transivit, ex lib. IV de Miraculis S. Martini c. 26. Anno 592, Plato ejus archidiaconus, cujus meminit eodem libro c. 32, ad episcopatum Pictaviensem vocatus est, cui cathedram hanc ascendenti adfuit, ut testis est Fortunatus, Platonis postea successor. Anno nonagesimo tertio supra quingentesimum, mense Januario, S. Leobardum reclausum in majori monasterio prope Turonum invisit; qui [Col. 0362B] paulo post, hoc est die 18 ejusdem mensis die Dominica efflavit animam. Anno assignato dies 18 Januarii Dominica erat, quod nobis persuadet obitum S. Leobardi hoc ipso contigisse, non quinque aut sex annis prius. Quippe cum Gregorius ultimo loco de S. Leobardo egerit in libro de Vita Patrum, conjicere licet eum non multis ante suum obitum annis haec sanctissimi hujus monachi acta litteris consignasse. Eodem anno 593, quo Childebertus rex Aurelianensium urbem adiit, et Gunthramni defuncti regnum est adeptus, Gregorius in ejus aula erat, ex lib. IV de Miraculis S. Martini c. 37; Turonisque S. Martini solemnitatem annuam celebravit mense Novembri, ex ejusdem libri c. 38. Cum itaque S. Gregorius Turon. e vivis excesserit Turoni, ut probabilius videtur, mense Novembri an. 595, ejusdem adventui in Urbem [Col. 0362C] et reditui assignari debet annus nonagesimus quartus supra quingentesimum aut sequentis initium.
De hac profectione Gregorius historicus omnino silet, quod argumento est ipsum morte occupatum statim ac Turones revisit, nihil novi scripsisse aut jam scriptis adjecisse. Quippe si diutius incolumis in Galliis postea vixisset, de tot sanctorum sacris reliquiis Romae visis eorumque miraculis auditis diu silere non potuisset.
8. Quidquid sit de tempore quo Gregorius Turon. sanctorum apostolorum limina visitavit, eum a sanctissimo papa magna cum reverentia exceptum fuisse narrat S. Odo. Quem, inquit, ad beati Petri confessionem [Al. ad altare] introducens, e latere constitit [Col. 0362D] praestolans quoad surgeret. Interim autem ut erat ingenio profundissimus, secretam dispensationem admirans considerabat in hujusmodi hominem (erat enim statura brevis) tantam gratiam coelitus profluxisse. Quod ille mox divinitus persentiens, et ab oratione surgens, placidoque ut erat vultu ad papam respiciens, Dominus, inquit, fecit nos, et non ipsi nos; idem in parvis qui et in magnis. Cumque id suae cogitationi sanctus papa responderi cognosceret, ipsa sua deprehensione gavisus, gratiam quam hactenus in Gregorio mirabatur, in magna veneratione deinceps habere coepit; sedemque Turonicam ita nobilitavit, ut auream ei [Col. 0363A] cathedram donaret, quae apud praefatam sedem [Al. urbem] in posterum servaretur.
Paulo post reditum suum sanctus episcopus e vivis excessit die 15 Novembris. Exstat S. Gregorii epistola ad ejus successorem Pelagium scripta indict. 14, quae respondet an. 595 et 596 (Lib. VI, ep. 52) . Verum cum inter ultimas hac indictione currente scriptas legatur, ad finem hujus indictionis, proindeque ad annum 596 pertinere debet.
9. Etsi non pauca in monasteriorum commodum hoc anno a S. Gregorio constituta jam observaverimus, aliqua tamen adhuc supersunt observatione digna, quae breviter hic recensere non pigebit. Monachorum qui ad sacerdotium seu potius ad presbyteratum assumebantur, alii ecclesiis regendis praeficiebantur, [Col. 0363B] alii pro monasteriis ordinabantur, quibus addicti et alligati permanebant. Et illi quidem, nisi consentiente abbate, non poterant ab episcopo e monasterio tolli, ut manifeste probant quae leguntur in epistola ad Candidum episcopum de Urbe veteri scripta (Lib. VI, ep. 28) . [Col. 0363D] Propterea praesentibus vobis licentiam damus epistolis, monachos de monasteriis in tua parochia positis, cum consensu abbatis sui tollere et presbyteros ordinare. Idque confirmat quod biennio 257 post scripsit ad Marinianum Ravennatem episcopum: Pariter autem custodiendum est, ut invito ejusdem monasterii abbate, ad ordinanda alia monasteria, aut ad ordines sacros, vel clericatus officium, tolli exinde monachi non debeant (Lib. VIII, ep. 15) .
Ad sacrum ministerium ordinari non debebant, nisi praemisso de vita et moribus serio examine (Lib. VI, epp. 28 et 42) . Et hi quidem velut emancipati ulterius in monasterio nec habitabant nec habitandi potestatem habebant aut licentiam: Ne monasteria [Col. 0363C] hujus occasionis velamine, ea quae prohibemus, sustinere onera compellantur, inquit S. Gregorius lib. VII, ep. 43. Qui vero pro monasteriis presbyteri constituebantur, adhuc juris abbatum erant, neque obedientiae jugum excutere poterant; quod etiam Regulae S. Benedicti c. 62 cautum est; eosque tantum ordinabat episcopus, quos ad hoc officium abbas ejusque congregatio elegissent. Ad summum tamen sacerdotium, non exspectato abbatum aut congregationum consensu, sola cleri populique voluntate ac postulatione rapi poterant. Tunc enim ex [Col. 0364D] De clero Ecclesiarum ipsarum, vel ex monasteriis, si qui digni ad sacerdotalem locum possunt inveniri. clericis et ex monachis indiscriminatim assumebantur, qui episcopali fungerentur cura (Lib. I, ep. 18) .
Etsi nondum lege fuisset constitutum, ut abbates essent presbyteri, non raro tamen presbyterali dignitate [Col. 0363D] tunc insignes erant, qui regendis monasteriis praeficiebantur, ut ex plurimis S. Gregorii epistolis exploratum habemus, et ex variis aliis Ecclesiae monumentis. Qui propter lapsum a sacro ministerio cessare jussi fuerant abbates presbyteri, licet ad sacerdotale officium resurgere nunquam possent, ad monasteriorum tamen praefecturas redire, ex sanctissimi pontificis indulgentia passi sunt (Vide lib. I, ep. 9; lib. V, epp. 3, 4, 7, 38) .
10. Si omnia vellem hic recensere quae hoc anno [Col. 0364A] in monasteriorum gratiam a S. Gregorio sunt constituta, vix numerando essem. Non minus curae erant pio patri sanctimoniales quam monachi, quas utpote infirmioris sexus, legibus muniendas severioribus existimavit. Quapropter cum accepisset per Anastasium medicum in quodam virginum coenobio multa mala contigisse, ei monasterii hujus, et caeterorum quae sacrae virgines incolerent, fores occludendas esse censuit, de animae potius quam de corporis salute sollicitus (Lib. V, ep. 6) .
Romanum exarchum sanctimonialibus ad saeculum reversis et conjugio sociatis auxilium patrociniumque impendentem, ab hoc peccato deterruit, ei libere significans se nullatenus amicum ejus esse posse, qui tanto flagitio, quod inultum remanere nunquam [Col. 0364B] passurus erat, tantisper faveret (Ibid., ep. 24) .
11. A se constituta mutare et fixa refigere non verebatur humilis Gregorius, quando experientia compertum habebat, ea reipublicae Christianae non amplius prodesse. Itaque quamvis plurimis in epistolis (Lib. I, epp. 35 et 47) docuisset cum heterodoxis et ipsis Judaeis mitius esse agendum, religionemque Christianam, non minis et terroribus, sed benignitate ac praedicationis suavitate, persuaderi debere: postea tamen mutato consilio, frequenter scripsit Manichaeos et Judaeos qui in possessionibus Romanae Ecclesiae erant (cum mansuetudine pellici non potuissent) summopere esse insectandos et tributis onerandos: conversos autem ad fidem, remissis ex parte pensionum oneribus confirmandos. Et si, inquit, ipsi minus [Col. 0364C] fideliter veniunt (ad Ecclesiam), hi tamen qui de eis nati fuerint, jam fidelius baptizantur. Aut ipsos ergo, aut eorum filios lucramur (Lib. V, ep. 8) .
Quantum lucrandis animabus inhiaret S. Gregorius potissimum ostendit, missis ad Anglos adhuc idolorum cultui deditos praedicatoribus; de qua sacra expeditione nunc agendum.
ARGUM.—1. S. Gregorius mittit S. Augustinum in Angliam.—2. Christianae fidei exordium in Britannia.—3. Angli idololatrae hanc occupant insulam.—4. Quando profecti Augustinus et socii monachi.—5. De reditu cogitantes a S. Gregorio corroborantur.—6. Quo loco substiterint.—7. Eorum iter per Galliam describitur.—8. De Cantii quo appulsi sunt regno, rege, regina.—9. Augustinus regem adit.—10. Ejusdem ad regem oratio.—11. Responsum Edilberthi.—12 Cantuariam ingreditur cum sociis. Quo apparatu. (An. 595 et 596.)
[Col. 0364D] 1. Anglorum salutem jam a longo tempore sitiebat Gregorius, quod ex [Col. 0364D] Vide lib. I, c. 5, num. 5. antea dictis liquet, ac Britanniam cogitabat. Ut verbi Dei praecones illuc brevi profecturi aliquos adjutores haberent, jussit sapientissimus pontifex a Candido Gallicani patrimonii rectore, ex Anglorum gente comparari adolescentes, ab annis decem et septem, vel decem et octo (Lib. VI, ep. 7) , et in monasteriis de fide ritibusque Christianis edoceri ac erudiri, quorum postea ministerio ad gentis totius conversionem uteretur. Etsi [Col. 0365A] nondum tanto labori et operi maturi viderentur hi pueri (sexto enim anno sui pontificatus ineunte, de ipsis emendis scripsit S. Gregorius ad Candidum presbyterum, et eodem exeunte, Augustinum in Galliam misit, unde in Angliam postea transmitteret), hanc tamen expeditionem diutius procrastinandam non est ratus; sive quod morte, quam ex assiduis morbis vicinam esse suspicabatur, praeveniri metueret, sive potius quia, ut ipse innuit ad Gallicanos episcopos scribens, Anglorum gentem velle fieri Christianam inaudierat; Bertha Edilberthi Cantiorum regis uxore Christiana, virum proculdubio ejusque subditos ad Christi fidem amplexandam pelliciente (Ibid., epp. 52, 53, etc., 58, 59) .
2. Insula illa omnium quae Europae adjacent amplissima, [Col. 0365B] Britannia tunc dicta, et ab Anglis incolis Anglia postea magna ex parte nuncupata, longe antequam ab hac gente occuparetur, fidem Christianam 258 susceperat, et [Col. 0365D] Lib. III Demonstrat. Evang. pag. 112, ἐπὶ τὰς καλουμένας Βρετανικὰς νήσους. ab ipsis quidem (si Eusebius Caesariensis episcopus audiatur) Christi Salvatoris discipulis. Quinam illi fuerint non audemus asserere; vulgo tamen creditur Josephum ab Arimathaea [Col. 0365D] Vide Spelmanni praefationem in Concilia Angliae, § de exordio Christianae Relig. in Britanniis, et Danielem Langhornium in Antiquitatibus Albionensibus. [Col. 0366D] Londini, an. 1673. Britannis Christum annuntiasse. Sanctos apostolos Petrum et Paulum in Britanniam trajecisse, praedicandi Evangelii causa nonnullorum est sententia, ut apud Spelmannum legere licet; ad quod probandum adducunt testimonium Theodoriti. Qui Britannicae et Anglicae gentis historiam texuit venerabilis Beda (Lib. I, Hist. c. 4) , de Lucii regis conversione agit, sedente Romae Eleutherio, a quo Lucius verbi divini [Col. 0365C] praecones petiit et impetravit, circa annum Christi 177 aut 180. Sane Tertullianus Eleutherii suppar lib. adversus Judaeos, quem circa an. 208 elucubravit, docet cap. 7, Britannorum inaccessa Romanis loca Christo patuisse et subdita fuisse; cui suffragatur vix aetate et auctoritate inferior Origenes hom. 6 in Lucam.
Diocletiani persecutio multorum martyrum sanguine Britanniam purpuravit consecravitque, quos inter eminet S. Albanus, ex celeberrimo tota insula monasterio ejus nomine insignito notissimus. Pace Ecclesiae reddita, plurimi e Britannia episcopi, variis quarto ineunte et decurrente saeculo habitis conciliis interfuerunt; Arelatensi anno 314, Sardicensi anno 351, et paulo post Ariminensi: unde profecta haeresis Ariana, corrupto pene toto orbe, hanc etiam [Col. 0365D] insulam velut extra orbem positam infecit: dum illius incolae novi semper aliquid audire gaudent, et nihil certi firmiter obtinent, inquit Beda de populis sibi notis suisque gentilibus (Ibid., c. 8) . Postea regnantibus Arcadio et Honorio, Pelagius Brito contra auxilium gratiae supernae venena suae perfidiae longe lateque dispersit; quae per Agricolam Severiani episcopi Ariani filium, apud Britannos illata et propagata, Gallicanorum antistitum ope repressa est ac exstincta. Hi etenim supplicantibus Britannis, qui se ad [Col. 0366A] superandas haereticorum versutias, impares sentiebant, duos doctrina et sanctitate praecipuos in subsidium episcopos miserunt, Lupum Trecensem et Germanum Antissiodorensem episcopum, cujus praesertim miraculis et praedicatione qui perseverarant in fide, confirmati sunt, debellatique heterodoxi. Britannicam postea Ecclesiam a caeteris pene divisit Scotorum error et singularis in celebrando paschate ritus, quem doctissimus Petavius ortum putat ex Anatolii loco falsa Rufini interpretatione corrupto. Sane Anatolium, qui fuit Laodicenus tempore Diocletiani et Maximiani episcopus, mire laudat S. Columbanus in [Col. 0366D] Vide lib. IX Epp. S. Greg., ep. 127. epist. ad S. Gregorium, in qua pro hoc suorum Scotorum ritu decertat (Cf. animadvers. ad Epiphanium haeres. 51).
3. Christianam religionem in insula pene oblitterarant [Col. 0366B] Angli et Saxones, aliique barbari nondum ab idolorum servitute liberati; quos Britones adversus Pictos et Scotos assiduos hostes, ab extrema Germania, malis avibus accersiverant. Ab his potior insulae pars occupata est, et in septem ethnarchias, pro gentium diversitate divisa; Pictis interim e Scythia, et Scotis ex Hibernia oriundis Septentrionalem partem, Britonibus vero magis Australem retinentibus.
In tanta rerum perturbatione, neque Britones oppressi de serendo apud hostes infensissimos Evangelico semine cogitabant; neque, etiamsi de Christiana lege praedicanda solliciti fuissent, Angli eam erant amplexuri, ne victis victores deditionem fecisse viderentur. Gallicanorum episcoporum oscitantiam in accuranda eorum conversione carpit S. Gregorius ad Theodericum [Col. 0366C] et Theodebertum, Francorum reges, scribens: Pervenit ad nos Anglorum gentem ad fidem Christianam Deo miserante desideranter velle converti, sed sacerdotes e vicino negligere, et desideria eorum cessare sua adhortatione succendere (Lib. VI, ep. 58) .
4. Caeterum tantae molis, utilitatisque majoris opus Gregorio debebatur, quod eum anno sexto sui pontificatus agressum esse testis est Beda: Anno, inquit, decimoquarto Mauricii Augusti, Christi juxta eumdem 596, misit servum Dei Augustinum et alios plures cum eo monachos timentes Dominum, praedicare verbum Dei genti Anglorum (Lib. Hist. c. 23) . Praecipue Augustini adjutores fuere Laurentius presbyter et Petrus. De tempore coeptae hujus expeditionis validius argumentum eruitur ex Epistolis ea de re scriptis, [Col. 0366D] quae omnes ad indictionem XIV pertinent, et libro VI Registri continentur.
Ex iisdem epistolis liquet Augustinum fuisse Monachum et quidem [Col. 0366D] S. Gregorius in ep. 3 lib. VIII, scribens Eulogio, Augustinum appellat monasterii sui monachum. monasterii S. Andreae cujus praepositus erat. Ipsius socios ex eodem monasterio sumptos et delectos, probant ista verba: Remeanti Augustino praeposito vestro, quem et abbatem vobis constituimus, in omnibus humiliter obedite (Lib. VI, ep. 51) .
5. At cum profecti essent, et aliquantum itineris [Col. 0367A] confecissent, perculsi timore inerti, redire domum, potius quam barbaram, feram, incredulamque gentem, cujus ne linguam quidem nossent, adire decreverunt; quod tamen exequi minime ausi sunt inconsulto sancto pontifice. Ad eum itaque miserunt Augustinum ipsum Gregorio supplicaturum, ut sibi sodalibusque suis revertendi copiam concederet, ne se suamque gentem, imo summum ipsum pontificem Francorum Anglorumque ludibrio exponerent, ob tentatam temere nulloque fructu incertam aleaeque ac laboris plenam peregrinationem. At Gregorius, ut titubantes confirmaret, Augustinum ad socios redire jussit, quibus scripsit in haec verba: Quia melius fuerat bona non incipere, quam ab his quae coepta sunt, cogitatione retrorsum redire, summo studio, dilectissimi filii, oportet ut opus bonum, quod auxiliante [Col. 0367B] Domino coepistis, impleatis. Nec ergo vos labor itineris, nec maledicorum hominum linguae deterreant: sed omni instantia, omnique fervore quae inchoastis Deo auctore peragite, etc., quae legi possunt tum apud Bedam, tum in Registro Epistolarum (Lib. VI, ep. 51) . Ex tempore quo scripta est haec epistola (data legitur decima die Kalend. Augusti) conjici potest quando Augustinus et socii profecti fuerint. Eodem die et anno scriptam epistolam 52 ex Beda praesertim eam referente intelligimus. Eamdem quoque aetatem esse caeterarum Epistolarum, quibus papa praedicatores a se missos commendavit Galliae tum regibus et optimatibus, tum episcopis, facile in animum induxerim. Quippe cum illos nutantes cognovisset, 259 ac viso eminus tantum periculo territos, atque ad longam [Col. 0367C] inter ignotas gentes peregrinationem minus expeditos, ad procuranda ipsis subsidia, quibus magna laboris pars levaretur animum adjecit. Hoc autem consilio scriptam fuisse epistolam 52 cum duabus immediate subjectis, necnon 57 duasque sequentes libri sexti; satis intelligitur ex argumento singulis praefixo.
6. Quo loco substiterint hi verbi sacri praecones non legimus. Apud Bedam (Lib. I, c. 23) et in Vita S. Augustini tantum habetur eos postquam aliquantum itineris confecissent, seu emenso aliquot dierum itinere, cursum repressisse, et donec rediret Augustinus ad S. Gregorium ab ipsis missus moram fecisse. Conjicitur tamen, nec immerito, eos in Provincia, non longe ab insula Lirinensi consedisse. Id sane significant verba haec epistolae 56 libri VI, ad Stephanum [Col. 0367D] abbatem Lirinensem: Laetos nos relatio Augustini servi Dei praesentium portitoris effecit, quod dilectionem tuam, ut oportet, vigilantem esse narravit. Quomodo enim Augustinus Romam ex suscepto itinere reversus, haec de Lirinensi abbate retulisset, si longe antequam ingressus esset Provinciam, patriam revisisset? Idem Augustinus adierat quoque Protasium Aquensem episcopum, et Arigium patricium, de quibus multa Gregorio tanquam oculatus testis narravit in Urbem redux (Lib. VI, epp. 55 et 57) . Itaque quando legitur apud Bedam aliquantum itineris tantum progressos fuisse Augustinum ejusque [Col. 0368A] sodales, id intelligendum non simpliciter, sed comparate ad multo longius quod conficiendum supererat. Eadem ratione debet explicari scriptor vitae S. Augustini, dum post iter aliquot dierum de reditu cogitasse monachos illos asserit. Nunc ipsos alacriter viam iterum carpentes videamus.
7. Ex commendatitiis quas Augustinus deferendas acceperat Epistolis descriptum habemus ejus iter per Gallias. Primo quidem appulerunt Massiliam, ubi Serenum episcopum salutarunt; ex Gregorii nomine data ei epistola (Lib. VI, ep. 52) . Postea pervenerunt Arelate, inviseruntque Virgilium archiepiscopum sanctae sedis vicarium, cui eos potissimum commendarat papa (Ibid., ep. 53) . Deinde adeunda Vienna cujus episcopus erat Desiderius, unus ex his ad quos Gregorius scripsit (Ibid., ep. 54) . Tum petendum [Col. 0368B] Lugdunum, etsi ad Etherium hujus urbis episcopum nullae exstent litterae tunc ea de re scriptae. Inde tetenderunt Cabilonem, ubi Theodericus rex cum Brunichilde avia residere consueverat. Utrique papa suis commendarat epistolis Augustinum ejusque adjutores (Ibid., ep. 58 et 59) . Tum Augustodunum perrexerunt Syagrii episcopi opem imploraturi, litterasque papae oblaturi (Ibid., ep. 54) . Multis peragratis locis vel Divodurum Mediomatricum pervenerunt, vel Durocortorum Rhemorum, Theodeberti Austrasiae regis sedes, quem commendatos habere suos monachos verbi divini praecones, litteris plurimum rogabat S. Gregorius. Ab hujus regis aula Caesarodunum-Turonum venerunt, tum ut S. Martini tumulum sacrasque reliquias venerarentur, tum [Col. 0368C] ut Pelagio Episcopo S. Gregorii litteras redderent (Ibid., ep. 52) . Utrum ex itinere deflectentes Mediolanum-Santonum adierint ad salutandum Palladium episcopum, ad quem papa scripserat, difficile est statuere. Fortasse cum plurimum gratia polleret apud Francorum reges, eum in aula invenerant, eique sanctissimi pontificis, qui eumdem jam beneficio devinxerat, litteras reddiderunt. Augustinum per Andegavos transiisse auctor est Gotselinus in ipsius Vita; narratque miraculum non longe a Ponte Sai sive, ut alii dicunt, Ponte Caesaris.
8. His omnibus omissis Beda scribit: Roboratus ergo confirmatione beati Patris Gregorii Augustinus cum famulis Christi qui cum eo erant rediit in opus verbi, pervenitque in Britanniam (Lib. I, c. 25) ; et in [Col. 0368D] insulam Tanetos dictam appulit regni Cantii portionem ad Orientalem plagam. In Cantio regione Britanniae Galliis objecta usque ad Humbrum fluvium, tunc regnabat [Col. 0367] Sic legendum, non Adilberthus. Edil lingua Saxonica significat gloriosum, honoratum juxta Spelmannum. Edilberthus, cujus uxor erat Bertha, Chariberti Francorum Regis filia et Clotharii primi neptis: Anglo regi hac lege in matrimonium data, ut fidem Christianam retineret ac libere profiteretur; quapropter Luidhardum, Silvanectensem episcopum, secum duxit, ac in aula sacrorum ministrum habuit. Ab illa praesertim pellectum fuisse regem ad ejurandum idolorum cultum credimus, ex S. Gregorii consilio (Lib. XI, ep. 20) , qui conversionem gentis Anglorum [Col. 0369A] ejus mercedi reservatam asserit, atque ad tantum opus perficiendum eamdem vehementissima adhortatione accendit: quasi Regiae Francorum stirpis filiae veram fidem pro dote viris suis afferre consuevissent. Sic enim Chlodesuinda, Chlotarii regis filia, Alboinum Langobardorum regem Christianum effecit; et Ingundis, filia Sigiberti et Childeberti regis soror, Hermenegildo Ariano tradita, eum ad catholicam inflexit fidem et ad martyrium inflammavit.
9. Augustinus ab insula Taneto misit ad Edilberthum ex suis sociis, qui dicerent se Roma profectos nuntium ad eum ferre optimum, qui sibi obtemperantibus aeterna in coelis gaudia et regnum sine fine cum Deo vivo et vero futurum, sine ulla dubitatione promitteret (Beda lib. I, c. 25) . Eos perhumaniter excipiens [Col. 0369B] rex, jussit ut in eo quo appulsi erant loco aliquandiu morarentur, donec quid facto opus esset decerneret, suppeditatis interim cunctis necessariis. Post dies aliquot venit ad insulam rex, et sub dio residens, Augustinum ac socios ad colloquium accersivit: Caverat autem ne in aliquam domum ad se introiret, veteri usus augurio, inquit Beda, ne superventu suo, si quid maleficae artis habuissent, eum superando deciperent. At illi non daemoniaca, sed divina virtute praediti, veniebant, crucem pro vexillo ferentes argenteam, et imaginem Domini Salvatoris in tabula depictam, litaniasque canentes.
10. Augustinus, impetrata loquendi licentia, regi aperuit se sociosque suos eo consilio advenisse, ut ipsum docerent qua ratione post mortem gloriosius regnaret, immortalitatisque coronam consequeretur. [Col. 0369C] Ipsam credentibus in se Jesum Christum sua morte promeruisse, regnumque coelorum reserasse. Nimirum tanto Deum amore flagrasse erga homines, ut, ad eorum salutem procurandam, Filium suum unigenitum turpissimae morti, crucis videlicet supplicio, tradiderit. Ita crucis scandalum minime dissimulandum putavit egregius praedicator; quo magis divinam ejus virtutem ad hominem a mortis peccatique servitute liberandum commendaret. Quid enim tam dignum Deo quam salus hominis? Eumdem Christum post mortem resurrexisse, regnum coelorum conscendisse, atque ad dexteram Patris 260 sedere adjecit; venturum autem in extrema mundi consummatione ad ferendum de cunctis mortalibus judicium. Atque ut fidem faceret, miracula enarravit innumera [Col. 0369D] et stupenda, quae divinitatis Christi certa argumenta sunt; prae caeteris vero gentium fere omnium in suscipienda Christiana religione, idolisque rejiciendis miram conspirationem, licet renitentibus pravis hominum affectibus ac vitiis; quibus ita favebat Ethnicismus, ut divinos etiam honores pro eis decerneret ac rependeret, cum e contra mortem aeternam corruptelae morum stipendium esse doceat lex Evangelica. Subjunxit Augustinus orbem ita [Col. 0370A] Christianum factum a Gregorio Romano pontifice sapientissime gubernari: qui salutem regis Anglorumque omnium sitiens, libenter haec ipsis praedicaturus advolasset, nisi tot sibi creditarum ovium curam deserere formidasset optimus pastor: se vero pro ipso legatione fungi.
11. Ad haec rex inter inoliti erroris tenebras, et affulgentem veritatis lucem anceps et cunctabundus, respondit ut aeger, favens quidem medicis, sed necdum patiens curationis, pulchra sibi videri verba et promissa; sed quia nova sunt et incerta, inquit, non possum assensum tribuere, relictis eis quae tanto tempore cum omni Anglorum gente servavi. Verum quia de longe huc venistis, ut quae vera et optima vobis videntur ea nobis communicaretis, pergratum habemus; annuimusque [Col. 0370B] ut quicunque Christo nomen dare voluerint, a vobis suscipiantur, et pro vestro more instituantur (Beda, l. I, c. 25) . Praeterea locum assignavit in civitate [Col. 0369D] Postea Cantuaria dicta. Dorrobernia, totius regni metropoli, ubi commode manerent; et quae ad vitam necessaria forent abunde suppeditari jussit.
12. Urbem regiam ingressi sunt, crucem et imaginem Christi Servatoris more suo praeferentes, et litaniam hanc voce consona modulantes: Deprecamur te, Domine, in omni misericordia tua, ut auferatur furor tuus et ira tua a civitate ista, et de domo sancta tua, quoniam peccavimus, alleluia (Beda, lib. I, c. 25) . In concessa sibi sede Augustinus ejusque commilitones, apostolicam nascentis Ecclesiae vitam imitari coeperunt, cuncta mundi hujus velut aliena spernendo, et ea [Col. 0370C] tantum quae victui necessaria forent ab eis quos docebant accipiendo, ut exemplis potius quam verbis legis Christianae sanctitatem commendarent. His innoxiis illecebris allecti ad veritatis retia non pauci, fidem in Christum amplexi sunt; quibus in antiqua sancti Martini juxta urbem Ecclesia, sola tum superstite, synaxes agere concessum est. At postquam rex ipse credidit et baptismo initiatus est, [Col. 0369D] De patratis ab Augustino sodalibusque ejus miraculis, non solum eorum acta loquuntur, sed etiam Beda loco laudato, et ipse Gregorius, praecipue in ep. 30, libri VIII, ad Eulogium: Tantis, inquit, miraculis vel ipse (Augustinus) vel hi qui cum eo transmissi [Col. 0370D] sunt, in gente eadem coruscant, ut apostolorum virtutes in signis quae exhibent, imitari videantur. In solemnitate autem Dominica Nativitatis, quae hac prima indictione transacta est, plus quam decem millia Angli ab eodem nuntiati sunt fratre et coepiscopo nostro baptizati. miraculorum quibus Deus servorum suorum doctrinam sanctitatemque confirmabat, invicto testimonio ultra reluctari non ferens, vetera templa diruta restaurare ac nova exstruere mira coeperunt alacritate neophyti. Nimirum tanta tunc Ecclesiae nascenti facta est accessio, Anglis regis exemplum certatim sequentibus (licet ad religionem neminem cogeret) ut eos prior Ecclesia minime caperet.
ARGUM.—1. Augustinus ordinatur episcopus.—2. Baptizat decem Anglorum millia. Romam mittit et papam consulit.—3. A quo novum praedicatorum subsidium accipit. Et alia plurima.—4. Epistolae S. Gregorii ad regem. Ad reginam. Et ad Augustinum.—5. De monasterio prope Cantuariam condito. Et monastica vita in Ecclesia Cantuariensi instituta. Luculentum ea de re Bedae testimonium.—6. Alterum ex Beda sumptum argumentum ineluctabile.
1. Datam sibi a S. Gregorio provinciam tam feliciter [Col. 0371A] auspicatus Augustinus, ejusdem jussu in Galliam trajecit ubi a Germaniarum episcopis factus est episcopus (Lib. VIII, ep. 30) . Per Germanias Gregorius intelligit Gallias tunc a Francis e Germania oriundis et profectis occupatas. Forsitan quoque Germanias inter Arelatensem censuit provinciam ob Burgundiones ejus incolas origine Germanos (Lib. V, ep. 53) . Eadem enim ratione Apollinaris Sidonius provinciam Lugduno subditam, Lugdunensem Germaniam appellat. Ab episcopo Arelatensi ordinatum fuisse Augustinum refert Beda (Beda, lib. I, c. 27) ; quem memoria lapsus Etherium nominat.
2. In insulam reversus novus apostolus ipso [Col. 0371D] Siricius papa in ep. ad Himerium Tarracon. can. 2 damnat quidem eos qui passim baptizant in Natalitiis Christi aliisque solemnitatibus; solumque Paschale tempus ac Pentecosten assignat ad celebrandum baptismum. Ab hac tamen eximit lege necessitatis casus. Sane Clodovaeus, qui primus ex Francorum regibus Christo nomen dedit, die Natalis Domini baptizatus est cum multis aliis, ex epistola S. Aviti Viennensis episcopi ad eumdem Clodovaeum. Quod confirmatur Anastasii II ad ipsum scribentis ep. 2: Tuum, gloriose [Col. 0372D] Fili, in Christiana fide cum exordio nostro in pontificatu contigisse gratulamur. Porro Anastasius paulo ante Natalem Christi diem pontificatum auspicatus est. Natalis Domini die plus quam decem Anglorum millia lustralibus aquis tinxit. Quod indictione I contigisse testatur Gregorius ad Eulogium scribens (Lib. VIII, ep. 30) , hoc est pontificatus sui anno octavo. Mox Augustinus duos ex sodalibus, Laurentium et Petrum Romam misit, ut de omnibus quae gesta fuerant certiorem facerent sanctum pontificem, eumque de nonnullis quaestionibus interrogarent et consulerent, quas cum ipsius responsis ad singulas legimus tum apud Bedam, tum in Epistolarum Registro (Lib. XI, ep. 64) . Praecipuae sunt de quatuor ecclesiasticorum redituum et oblationum portionibus faciendis, de clericis post susceptum clericatum conjugatis, de consanguinitatis affinitatisque gradibus matrimonium impedientibus, de ordinatione episcoporum. Canonibus quidem cautum erat, ut episcopo alterum consecranti duo alii adessent episcopi, saltem 261 tanquam [Col. 0371C] testes. Verum quia in Anglorum Ecclesia Augustinus solus tunc erat episcopus, annuit papa ut ab illo solo episcopi possent ordinari.
3. Quandoquidem ab Augustini legatis acceperat Gregorius messem in Anglia multam esse, operarios autem paucos (cum quadraginta tamen circiter sociis in insulam hanc appulsus fuerat), novum subsidium, plurimos videlicet selectos ad verbi divini altarisque ministerium monachos, Laurentio et Petro adjunxit; quorum praecipui fuerunt Mellitus, Justus, Paulinus, Rufinianus. Transituris per Galliam [Col. 0372D] Lege lib. XI epistolas 54, 55 et septem immediate sequentes. litteras dedit commendatitias ad Brunichildem reginam, ad reges et ad praecipuos Galliarum episcopos, in quibus omnibus Mellitum abbatem, caeteros vero monachos vocat. Ex monasterio S. Andreae prodiisse supplementum hoc [Col. 0371D] praedicatorum, unde etiam priores educti, significare videntur illa verba epistolae ad Mellitum abbatem: Post discessum congregationis nostrae quae tecum est, etc. (Lib. XI, ep. 76) . Quod argumento est quantum floreret Gregorianum hoc coenobium.
Per eos papa misit ad Augustinum quaeque erant ad cultum divinum et ad ministerium ecclesiasticum [Col. 0372A] necessaria, vasa sacra videlicet, pallia vestiendis et ornandis altaribus, sacerdotalia indumenta, martyrum reliquias, et codices plurimos (Beda, lib. I, c. 29) . Addidit pallium et epistolam qua novo apostolo de Anglorum conversione, ac de patratis ab ipso miraculis ita gratulabatur, ut ad humilitatem et de acceptis donis formidinem nihilominus discipulum suum provocaret, a reprobis facta miracula ei objiciens (Lib. XI, ep. 28; Beda, lib. I, c. 31) .
4. Scripsit quoque Edilbertho regi, gratias agens pro fide Christiana quam susceperat, et velut alter Constantinus propagaverat; qua in epistola Augustinum impense laudat, quod in monasterii regula doctus sit, sacrae Scripturae scientia repletus, et bonis, auctore Deo, praeditus operibus: dignus proinde quem [Col. 0372B] rex monentem audiat, cui suadenti morem gerat (Lib. XI, ep. 66) .
Ante illam Edilbertho regi scriptam epistolam, Gregorius Berthae ipsius uxori scripserat, ei gratulatus quod tanquam altera Helena, Constantini imperatoris mater, zelo fidei accensa, conversioni Anglorum operam daret; eam tamen tacite neglectus arguens ob Edilberthum ad Christianam fidem nondum ejus cura et prudentia inflexum; qui paulo post Christo se subdidit (Ibid., ep. 29) .
Praeter epistolam ad Augustinum missam, cujus meminimus supra (Lib. I, c. 29) , exhibet aliam venerabilis Beda, in qua legimus Augustino jus pallii concessum, potestatemque datam duodecim episcopos ordinandi, qui ejus ditioni subjacerent; ea lege [Col. 0372C] ut Londoniensis episcopus in posterum semper a propria synodo consecraretur, palliumque ab apostolica sede acciperet (Lib. XI, ep. 65) . Eboracensem quoque episcopum ab ipso ordinandum, constituit deinceps metropolitano jure palliique honore potiturum; a quo, si finitimae urbes verbum Dei reciperent, duodecim episcopi instituerentur. Post Augustini mortem, quem quandiu viveret, voluit Gregorius Angliae primatum obtinere, decrevit ut ex Londoniae ac Eboracae civitatis episcopis ille primas haberetur, qui prior fuisset ordinatus. Ex hac epistola conjicere licet summo pontifici prius placuisse, ut Augustinus Londoniae potius quam Doroberniae cathedram haberet. Aliter vero visum est postea; primaque sedes episcopalis Angliae, Doroberniae seu Cantuariae remansit.
[Col. 0372D] 5. Augustinus prope eamdem civitatem monasterium construxit, in quo, ipso auctore, rex Ecclesiam beatorum apostolorum Petri et Pauli nomine aedificari curavit, ac diversis ditavit donis; quae ejusdem Augustini et omnium deinceps episcoporum Dorobernensium, necnon regum Cantii conditorium fuit. Hoc monasterium primum abbatem habuit Petrum [Col. 0372D] Hic Romam cum Laurentio missus fuit. Beda quidem eum vocat tantum presbyterum loco indicato: verum c. 27 ejusdem libri eumdem fuisse monachum clare docet. monachum [Col. 0373A] et presbyterum, cujus jam meminimus. De ejusdem sanctitate, morte, editisque post mortem ad ejus sepulcrum miraculis legendus venerabilis Anglicanae historiae scriptor (Beda, lib. I, c. 33) .
In Ecclesia quoque metropolitana Cantuariensi S. Augustinus vitam observavit coenobiticam cum suis sociis, et observandam deinceps instituit, ex Gregorii consilio vel praecepto his verbis dato: Quia, inquit, tua fraternitas monasterii regulis erudita, seorsum vivere non debet a clericis suis in Ecclesia Anglorum, quae auctore Deo nuper ad fidem perducta est, hanc debet instituere conversationem quae in initio nascentis Ecclesiae fuit patribus nostris, in quibus nullus eorum ex his quae possidebant aliquid suum esse dicebat, sed erant illis omnia communia (Lib. XI, ep. 64) .
[Col. 0373B] Equidem haud inficior his verbis aeque significari posse vitam coenobiticam et communem, qualis est canonicorum, ut vocant, regularium, ac monasticam. Verum de conversatione monastica in Ecclesia Cantuariensi instituta qualis decebat Augustinum ejusque socios monachos, id interpretatur venerabilis Beda, sane hac in re audiendus. Cum enim historiam ecclesiasticam suae gentis texendam suscepisset accuratissimus et doctissimus scriptor, S. Augustini aut ejus discipulorum fere suppar (eodem nempe saeculo florere coepit quo Augustinus Christianae religionis in Anglia fundamenta jecit, et tanto operi est immortuus) non potuit eum fugere, quale vitae genus in primaria Anglorum Ecclesia, clericorum an monachorum instituerit vir sanctissimus. Bedam igitur [Col. 0373C] audiamus lib. IV Hist. Eccles. c. 27: Quia nimirum, inquit, Aidan qui primus hujus loci (Lendisfarnensium episcopus fuit, cum monachis illuc et ipse monachus adveniens, monachicam in eo conversationem instituit. Quomodo et prius beatus Pater Augustinus in Cantia fecisse noscitur, scribente ei beatissimo papa quod supra posuimus: sed quia tua fraternitas, inquit, monasterii regulis erudita, seorsum fieri non debet a clericis suis, etc. Unde patet minus fidos esse mentis S. Gregorii interpretes, qui ex his verbis extundunt clericalem vitam quam canonici regulares vulgo dicti sectantur, a beato Augustino fuisse in primaria Anglorum Ecclesia institutam: nisi fateri velint monachos eosdem esse atque canonicos communis vitae sectatores.
[Col. 0373D] 6. Mentem suam clarius explicat venerabilis Beda in vita S. Cutberthi cap. 16: Neque aliquis miretur, inquit, quod in eadem insula Lendisfarnea, cum permodica sit, et supra episcopi, et nunc abbatis 262 et monachorum esse locum dixerimus. Re vera enim ita est. Namque una eademque servorum Dei habitatio utrosque simul tenet. Imo omnes monachos tenet. Aidanus quippe qui primus ejusdem loci episcopus fuit, monachus erat, et monachicam cum suis omnibus vitam semper agere solebat. Unde ab illo omnes loci ipsius antistites, usque hodie sic episcopale exercent officium, ut regente monasterium abbate, quem ipsi cum consilio fratrum elegerint, omnes presbyteri, diaconi, cantores, lectores caeterique gradus ecclesiastici monachicam per [Col. 0374A] omnia cum ipso episcopo regulam servent. Quam vivendi normam multum se diligere probavit beatus papa Gregorius, cum sciscitanti per litteras Augustino quem primum genti Anglorum episcopum miserat, qualiter episcopi cum suis clericis conversari debeant, respondit inter alia: Sed quia tua fraternitas monasterii regulis erudita seorsum fieri non debet a clericis suis, in Ecclesia Anglorum, quae Deo auctore nuper adhuc ad fidem perducta est; hanc debet conversationem instituere, quae in initio nascentis Ecclesiae fuit patribus nostris, etc., ut supra.
Ex tam perspicuis verbis pene oculati ac indubitatae fidei testis patet Dorobernensem Ecclesiam, aeque ac Lendisfarnensem, pro clero suo solos habuisse monachos. Unde mirari subit nuperi scriptoris [Col. 0374B] commentum qui de ordine canonicorum regularium scribens (Cap. II, art. 1 et seq.) , Augustinum ejusque socios exhibet tanquam primum exemplum clericorum communiter canoniceque viventium; cumque tam apertis testimoniis quae ipsos fuisse mansisseque monachos luce clarius probant, effugium non inveniret: ipsos fingit ea lege in clerum cooptatos fuisse, ut monachismum ejurarent. Quibus rationibus fulcire conetur hoc paradoxum, nunc expendamus, licet paulo extra Gregorianae historiae metas, hac in disceptatione, excurrere videamur.
ARGUM.—1. Objecta ex Gregor. Epistolis dissolvuntur.—2. Respondetur alteri objectioni.—3. An monachus ad clericatum promotus, ultra non dicatur monachus, apud S. Gregorium.—4. Monachi olim clerici passim dicti.—5. [Col. 0374C] Utrum canonicos reg. instituerit S. Gregorius. Joannes Diaconus explicatur.—6. Num vita communis canonicum potius innuat quam Monachum.—7. Objectorum Joannis Diaconi verborum genuinus statuitur sensus. An canonicis regularibus annumerandi clerici omnes qui juxta canones vivunt.—8. De discrimine canonicorum saecul. et regul.—9. Novum de S. Augustini sociis monachis nunquam ordinatis commentum.—10. Laurentius et alii S. Augustini sodales omnes fuere monachi.—11. De presbyteris Arelatensibus Augustinum secutis aliud figmentum.—12. Gregorii ad August. responsio explicatur.—13. Urbani II testimonium expenditur.—14. Decretum Bonifacii IV. Pro monachis ecclesiastica munia obeuntibus.—15. Ejusdem epistola pro monachis in Ecclesia Cantuar. militantibus. Male a nupero scriptore intellecta.
1. Duae nobis opponuntur S. Gregorii epistolae. In priori, quae libri quarti prima est, legitur: Nemo potest et ecclesiasticis officiis deservire, et in monachica regula ordinate persistere, etc. Ergo admissis in [Col. 0374D] clerum Augustini sociis integrum non fuit monastica retinere instituta. Huic loco jam multoties responsum est tum a Mabillonio nostro, tum a nobis, lib. II, c. 12, § 11, et in notis ad hanc epistolam, ubi genuinum verborum illorum sensum aperuimus. Jam dictis tamen addendum, fateri nos perlibenter monachos qui nonnullis Ecclesiasticis officiis deserviunt, qualia sunt verbi divini assidua praedicatio, sacramentorum administratio, Ecclesiarum gubernatio, quaeque Gregorius his verbis significat: Qui quotidie in obsequio Ecclesiae cogitur permanere, non posse ad amussim omnia regulae monasticae instituta districtius observare, in silentio, vigiliis, jejuniis, aliisque similibus; quod est Gregorio, districtionem monasterii tenere. [Col. 0375A] Unde abbates aliique coenobiorum praefecti, a quorum verbo et exemplo pendet vigor omnis regularis observantiae, non possunt simul ecclesiastica implere munia, et monasteriis praeesse. Caeteri vero monachi, si Ecclesiarum plebiumque curam gerant, aliquid de rigore disciplinae remittere cogantur. At idem dicere sive de canonicis regularibus, maxime severioris et arctioris observantiae, qualis adhuc viget apud Praemonstratenses Reformatos, sive de eorum praefectis quid prohibet? Ideone vero somniabit quis eos non posse clericorum simul obire munus, et ecclesiasticis officiis addici? nisi prius canonicorum regularium instituto valedicant. Adhibita forsan distinctione respondebunt illi, duo in suo canonicorum regularium instituto conjuncta; vota scilicet quae ad sui status essentiam pertinent, et pias quasdam asceses, [Col. 0375B] quales sunt certis horis in choro psallere, lectioni, orationi, meditationi operam dare, in communi coenaculo cibum sumere, ab hominum consortio secedere, silentioque studere, eodem loco et tempore decumbere, etc. Et quidem horum dispendium pati eos qui aut lucrandis aut regendis animabus incumbunt; vota vero illibata permanere. At eamdem simul responsionem suppeditabunt monachis sacerdotale munus obeuntibus, nodique solutionem quem ex priori Gregorii testimonio adstringere conantur.
2. Ad posteriorem locum jam veniamus. S. Doctor, lib. VII, ep. 43, haec decernit: Si quispiam abbatum aut monachorum ex quocunque monasterio ad clericatus officium vel ordinem sacrum accesserit, non illic aliquam habeat ulterius, ut diximus, potestatem; ergo [Col. 0375C] hoc ipso quod ad curam Ecclesiae sustinendam ordinabatur monachus, monachatus auferebatur, inquit nuperus scriptor. Mira sane consequentia. Quasi vero idem esset potestas in monasterio, et monasticus status, qui obedientia et subjectione 263 potius quam potestate ac auctoritate constat. Scopum autem S. Gregorii haec scribentis jam ostendimus (Supra cap. 3, num. 9) . Caeterum ut tam dubiis, ne dicam plane falsis, certissima et invictissima opponamus argumenta, breviter ostendamus primo Gregorium Magnum non sic ubique clericum a monacho sejunxisse, ut quem semel clericum appellaverit, is hoc ipso quisquis est, nequaquam sit pro monacho putandus, quod forte aliud cogitans dixit ille scriptor: secundo monachos passim clericos etiam dictos in celeberrimis [Col. 0375D] scriptoribus Gregorio synchronis.
3. Sane clericus jam erat, et ecclesiasticis, imo apostolicis officiis addictus S. Augustinus, cum eum ad Anglorum conversionem misit sanctissimus magister. Eumdem tunc aut presbyterum aut Diaconum saltem fuisse pene liquet, quod Gregorius illum, nulla alterius ordinis collati facta mentione, ordinatum episcopum testetur. Nihilo tamen minus eumdem monachum adhuc appellat ad Eulogium scribens: Dum gens Anglorum in mundi angulo posita, in cultu lignorum ac lapidum perfida nuncusque remaneret, ex vestrae mihi orationis adjutorio placuit, ut ad eam monasterii mei monachum in praedicationem transmittere Deo auctore debuissem. Qui, data a me licentia [Col. 0376A] a Germaniarum episcopis episcopus factus (Lib. VIII, ep. 30) .
Idem de S. Augustini sociis et in Anglorum conversione adjutoribus dicendum est, quos S. Gregorius, etsi ad praedicandum missos et ad apostolica opera, nunquam non monachos appellat: Quia, inquit, Redemptoris nostri gratia cooperante, tanta de Anglorum gente ad christianae fidei gratiam multitudo convertitur, ut reverendissimus communis frater et coepiscopus noster Augustinus eos qui secum sunt, ad hoc opus exsequendum, per diversa loca asserat non posse sufficere: aliquantos ad eum monachos cum dilectissimis et communibus filiis Laurentio presbytero et Mellito abbate praevidimus transmittendos (Lib. XI, ep. 58) . Idem repetit ad nauseam usque in epistolis aliis ea de re scriptis (Ibid., epp. 54, 55, 56, 57, 59, 60, 61, 62) . Brevi audiemus Bonifacium IV non secus ac antecessor Gregorius loquentem in epistola ad Edilberthum regem: Ut ipsi vestrae salutis praedicatores monachi monachorum gregem sibi associent. Non pudet Bonifacium appellare monachos, illos praedicatores haud dubie clericos, imo episcopos, presbyteros, diaconos.
4. Ex coaevis scriptoribus sufficiat nobis Gregorius Turonicus ut ostendamus tunc temporis Monachos passim clericos dictos. In lib. I de Gloria Mart. c. 76, qui in monasterio Agaunensi Deo laudes persolvebant, indiscriminatim vocantur modo clerici, modo monachi. Mulier, inquit Gregorius, quaedam filium suum unicum ad hoc monasterium adducens, abbati tradidit erudiendum, videlicet ut factus clericus sanctis [Col. 0376C] manciparetur officiis. Verum cum jam spiritalibus eruditus esset in litteris, et cum reliquis clericis in choro canentium psalleret, etc. En clerici dicuntur Agaunenses; at paulo infra monachi appellantur: Audies vocem ejus inter choros psallentium monachorum. Et paulo post: Ubi . . . . . antiphonam caterva suscepit monachorum, audit genitrix, parvuli vocem cognoscit. Idem Gregorius libro de miraculis S. Juliani c. 28: Clericus autem quidam Aridii Lemovicini abbatis, etc. Multa omitto quibus narrat clericum hunc miraculo in basilicam S. Juliani fuisse introductum. Et subdit: Quod ne quis dubitet, testor omnipotentem Deum, quia ab ipsius abbatis ore haec omnia cognovi apud cujus monachum gesta sunt. Vides hic monachum, quem supra clericum legisti. At vice versa cap. 35, [Col. 0376D] quem prius Monachum dixit, statim clericum appellat. Etsi vero monachus ad ecclesiasticas curas et dignitates assumptus monachus ultra non diceretur, esse tamen minime desineret, quod contendit vir doctus, at in lectione Gregorii Magni pene peregrinus. Cum enim denominatio a nobiliori gradu desumatur, quid mirum si quis monacho superinduens episcopum, exempli gratia, non amplius monachus vocitetur, licet monachum non deposuerit, et in monasticis etiam institutis, in vigiliis, jejuniis, orationibus perseveret? De his quae delibamus tantum, legendi sunt noster Mabillonius tum in Praefat. ad saeculum II Bened., num. 27, tum in resp. 1 ad scriptum canonicorum reg. de sessionibus in Burgundiae [Col. 0377A] comitiis, Hadrianus Valesius in disceptatione de basilicis, et in ejus defensione, necnon Thomassinus Disciplinae Eccles. parte I, lib. I.
5. Magnum sane opinatorem esse virum eruditum cujus nunc argumenta expendimus, inficiabitur nemo, qui ad ea ponderanda liber ab omnibus praejudiciis accesserit; quae videlicet proponere, refellere est, ut ex mox dicendis palam fiet. Non stabit per ipsum quominus persuasum habeamus Gregorium Magnum canonicos regulares instituisse, posteaque decrevisse ut ex eodem instituto clerici primam Anglorum Ecclesiam Cantuariae conditam occuparent; tandemque reliquas Angliae sedes pontificales canonicis clericis similiter obvenisse.
Primum quidem probare nititur ex Joanne Diac. lib. II Vitae S. Greg. cap. 12: Videbantur, inquit, [Col. 0377B] passim cum eruditissimis clericis adhaerere pontifici religiosissimi monachi, et in diversis professionibus habebatur vita communis: ita ut talis esset tunc sub Gregorio penes urbem Romam Ecclesia, qualem hanc fuisse sub apostolis Lucas et sub Marco Evangelista penes Alexandriam Philo commemorat.
Hic agnosco nostrum Gregorium monasticae vitae cultorem, et monastici sui instituti retinentissimum, monachos habentem convictores, cum quibus diu noctuque versatus, nihil monasticae perfectionis in palatio . . . dereliquit, inquit Joannes. Video quoque ipsi adhaerere clericos, qui libere nullis adstricti votis, nulla lege obligati, cum monachis communem ducebant vitam. Caeterum de canonicorum regularium instituto cujus fuerit parens S. Gregorius, neque hoc in loco [Col. 0377C] quidquam legitur, neque ullis in epistolis aut lucubrationibus Gregorianis. Num ergo clerici statim ac vitae victusque communitatem habebunt, continuo evadent canonici regulares?
At inquies cum docto viro, poeta, nescio quis meminit canonicorum ordinis Gregoriani; ergo Gregorius Magnus canonicorum regularium ordinem instituit; Et quidni, ait, nos Gregorianos canonicos honoris causa nominemus?
Absit ut pios ac religiosos viros Gregoriani ordinis canonicos eodem sensu appellemus, quo ab illo poeta dicuntur, quos refert e S. Walarici monasterio ejectos his verbis:
6. Id fallit virum nimio in ordinem suum studio aestuantem, quod ubicunque vitae communis juxta [Col. 0378A] prioris et apostolicae Ecclesiae morem occurrit mentio, id ad probandum canonicorum regul. institutum trahat: non attendens coenobiticam et communem monachorum vitam, etiam ad ejusdem antiquioris ab apostolis institutae Ecclesiae modum normamque praescriptam fuisse, et in omnibus pene monasticis regulis exemplum veteris illius Ecclesiae Jerosolymitanae sub apostolis, in medium adduci: Omniaque omnibus sint communia, inquit S. Benedictus, sicut scriptum est (Act. IV) , nec quisquam suum aliquid dicat vel praesumat. Et cap. 34: Si omnes aequaliter debeant necessaria accipere. Sicut scriptum est, dividebatur singulis prout cuique opus erat. Cum sancto Benedicto vero hac in parte concinunt omnes fere monasticarum regularum, conditores, ut videre est in concordia regularum, auctore S. Benedicto Anianae abbate, capp. [Col. 0378B] 42 et 43, proindeque potiori jure monachi sibi vendicare possunt veterum de vita coenobitica et communi testimonia.
Quod spectat ad Ecclesiam Alexandrinam sub S. Marco sanctitate florentissimam, plerique veterum qui de rebus monasticis egerunt, in ipsa et in therapeutis Philonis a Joanne Diacono commemoratis, propositum esse status politiaeque monachorum exemplar, non canonicorum, censuerunt.
7. Exploso falso verborum Joannis Diaconi fictitioque sensu, sincerum jam et genuinum aperiamus. S. Gregorius qui monachis convictoribus usus fuerat, cum Constantinopoli apocrisiarium ageret, ut eorum exemplo semper ad orationis placidum littus quasi anchorae fune restringeretur (Praefat. Moral. ), eosdem [Col. 0378C] voluit habere contubernales, postquam ad pontificatum invitus raptus est, palatiumque suum velut in aliquod monasterium convertit, ubi familiariter ipsi assidebant selecti quidam ex monachis. Sex monachos pietate ac sanctitate insignes recenset Joannes Diaconus. Quatuor quoque clericos nominat prudentia et eruditione conspicuos, quorum operam et consilium sive in Ecclesiae negotiis, sive in studiis adhibebat. Praeterea cum a cubiculo suo saeculares omnes removisset (quod etiam ut fieret a pontificibus imposterum decrevit Romana synodus [ Decret. 1] ipso auctore), quosdam ex clericis et ex monachis indiscriminatim accersierat qui sibi ministrarent. Quorum omnium unanimitatem, licet in diversa professione, vitamque socialem et communem admiratus Joannes Diaconus, [Col. 0378D] non dubitavit dicere in ea societate et concordia visas esse veluti redivivas fundatas ab apostolis apud Jerosolymam, et Alexandriae a S. Marco Ecclesias. Caeterum de canonicis regularibus a Gregorio institutis, ne quidem per somnium cogitavit, quippe cum nulli fuerint sive S. Gregorii sive etiam Joannis temporibus. Neque enim iis adscribendi sunt clerici omnes juxta canones et regulas Ecclesiae mores componentes suos quos ab exordio exstitisse constat, nisi votis fuerunt alligati. Sane ab undecimo saeculo canonicorum regularium, qui monachorum more, iisdem fere votis obligati, suis abbatibus aut praepositis obedientes sub arcta disciplina viverent, saepe fit mentio apud Fulbertum, Bernardum, Petrum Blesensem et alios auctores [Col. 0379A] coaevos: abbatiarum aut aliorum monasteriorum pro hujusmodi canonicis tunc exstructorum origines novimus, vel aliorum jam exstantium quae ipsis cesserint mutationes (ipsis enim praepositurae non paucae ordinis S. Benedicti sunt concessae, quas inter eminet celeberrimum S. Victoris apud Parisios asceterium); de his vero ante illud saeculum nihil occurrit. Nam Aquisgranenses canonici aut qui Chrodegangi regulam sectabantur, vel etiam Eugenii II et Leonis IV, non solum a religiosis et solemnibus votis soluti vivebant, sed etiam ex regularum suarum praescripto nonnihil proprii habebant et peculii; [Col. 0379D] Pag. 34, 305, 312, 313, 325. fatente ipso canonicorum regul. oratore, quem hic impugnamus. Porro vel haec sola proprii retentio, ex ipsomet regulae instituto, a canonici regularis statu adeo abhorret, [Col. 0379B] ut evertat, et saecularem eum efficiat. (Cf. Gall. Christ. Alberic. ad an. 1029.)
8. Scio equidem minimum discriminis inter canonicum saecularem et regularem agnosci a Disquisitionum auctore apud quem non absque stupore legi c. 1, art. 2, pag. 8: Caeterum qui meminerit monachos Benedictinos in ordinem Cluniacensem, aut Tyronensem, in ordinem majoris monasterii atque in alios bene multos ordines fuisse XI saeculo atque XII distributos, is facile intelliget quomodo id tempus regularium ordo et saecularium ordo canonicorum, tametsi uterque uniusmodi esse debuisset, inter se distingui ac secerni potuerint. Unde infert: sed neque doctus quispiam si viderit regiones canonicis saecularibus abundantes diu regularibus caruisse, inde quidquam eliciet ad impingendam canonicis regularibus novitatem. Alioquin simili argumento [Col. 0379C] necesse est ut conficiat a Cluniacensibus aut aequalibus monachis esse Benedictini ordinis sumenda primordia. Itaque ad mentem nuperi scriptoris, in ordine canonicorum haud majus est discrimen regulares inter ac saeculares, quam in ordine Benedictino inter Cluniacenses, Tyronenses, etc., qui cum omnes magistram sequerentur regulam S. Benedicti, eorumdemque votorum lege tenerentur, penes minutissimos ritus distingui tantum poterant, ut aiunt, accidentaliter; indeque consequens est nihil esse quod secernat canonicum regularem a saeculari quoad essentiam, ad quam proinde neque vota neque religiosae vitae instituta pertinent, sed velut inter adiaphora debent amandari, levissimamque tantummodo constituunt differentiam.
[Col. 0379D] Ad haec, fateor, expavi; et nisi nota scriptoris ejusque sodalium religio securum me fecissent, valde veritus fuissem, ne forte iis defectio transitusque ad canonicos saeculares pararetur, quos adeo vicinos, et vix levissima differentia discretos ostendit Disquisitionum parens. Verum haec ipsi incaute, inconsultisque maxime suae congregationis religiosissimis praepositis, excidisse credere maluerim, quam ultra urgere. His itaque omissis, postquam probavimus plane fictitium esse quod excogitavit hic scriptor de canonicis regularibus in Ecclesia Romana a Gregorio Magno formatis, expendamus 265 utrum melius divinarit, [Col. 0380A] quando eosdem, jubente sanctissimo pontifice, in Cantuariensi Ecclesia institutos asserit.
9. Primo quidem fingit ex monachis ad Anglorum conversionem procurandam delectis, a S. Gregorio nullum aut ordinatum aut ordinandum ex ejusdem sententia fuisse, praeter Augustinum: Necdum scilicet, inquit, Gregorius cogitabat de monachorum ordinatione; tantummodo Augustinum eis episcopum ordinandum, si ab Anglis susciperentur, disposuerat (Lib. XI, ep. 58 et seq.) . Ergo eos non ad verbi divini praedicationem aut ad sacrum ministerium (quod tamen ipse ubique clamat, [Col. 0379D] Vide supra et infra § 14 et 15. consentientibus Beda, Bonifacio IV, Scriptore Vitae S. August., etc.), sed fortasse ad olera serenda, aut ad coquinae curam habendam. Cui enim sapienti veniat in mentem, mittere ad opus [Col. 0380B] apostolicum laicos etiam nunquam ordinandos, maxime cum sacrorum ministrorum adest copia?
Haud equidem diffiteor a Gregorio solum Augustinum ad episcopalem dignitatem, statim, cum adhuc anceps esset de eventu, delectum fuisse. Verum de aliis ordinibus aut nondum collatis, aut nunquam conferendis Augustini sodalibus altum ubique silentium. Imo ex monachis ejus adjutoribus fere quotquot novimus, episcopi fuere, ut Mellitus Londoniensis, Justus Roffensis; qua de re legendus Beda.
10. Secundo placet canonicorum regularium patrono, Laurentium presbyterum unum ex Augustini sociis, ex numero et censu monachorum expungere, suisque adscribere. Quo vero jure, cum eos omnes monachos clament S. Gregorius, Beda, et alii qui de ipsis loquuntur? Num quia presbyter erat? quasi tunc [Col. 0380C] nulli exstitissent in monasteriis presbyteri, contra quam probant tot S. Gregorii [Col. 0380D] Vide praesertim lib. VI, ep. 56. epistolae. Gotselinus in Vita S. Augustini eum ejusque symmystas, a maternis visceribus monasterialis Ecclesiae avulsos fuisse dicit; additque tot Dominicae legationis manipulares, ad quadraginta numerari, quot videlicet Beda narrat ad insulam Tanetum applicuisse. Ergo nullus locus relinquitur presbyteris non monachis sive ex Italia, sive ex Gallia assumptis, nequidem Arelatensibus quos suo ordini liberalissime tribuit Disquisitor; fingitque religionem canonicam ad Anglicam Ecclesiam detulisse. Injunxerat quidem papa Augustino ejusque sociis ut ad agenda haec e vicino secum deberent presbyteros ducere. Verum fortasse nullus adfuit qui ad legationem et peregrinationem hanc paratus esset; [Col. 0380D] quandoquidem docet Beda (Lib. I, cap. 25) accepisse eos de gente Francorum interpretes, at de assumptis presbyteris omnino silet; quod si factum foret, non fuisset dissimulaturus. Adde Augustinum coactum fuisse novos ex Romano S. Andreae monasterio verbi divini praecones advocare; haud dubie quia in Galliis parum subsidii nactus esset.
11. Esto tamen secuti sint eos nonnulli Arelatenses presbyteri; quidni dicamus eos fuisse simul monachos, et forsitan ex illis Lirinensis monasterii presbyteris quos laudat S. Gregorius? nimirum ne professionis diversitas aliquid dissidii, ut fit, in hoc [Col. 0381A] sancto coetu generaret, monachos monachis sociare debuit Virgilius Arelatensis episcopus, maxime cum Lirinensis monachus fuisset, uti ex ejus praedecessoribus quamplurimi (Lib. VI, ep. 56) .
Demus etiam presbyteros aliquos monasticis legibus nullatenus adstrictos Augustino sociatos esse; quid inde eliciet vir doctus, ad canonicorum regularium institutionem in Cantuariensi Ecclesia probandam? quasi vero clerici ac presbyteri omnes, illis temporibus ad eorum ordinem pertinerent? Difficultatem omnem, si qua occurreret, tolleret unicum venerabilis Bedae testimonium supra relatum. Solus est qui responsionem S. Gregorii ad Augustini quaesita de vita communi in Cantuariensi Ecclesia servanda nobis transmiserit; cujus proinde legitimus est interpres. [Col. 0381B] At vero de vita coenobitica monachorum eamdem intellexit. Neque sane ignorare potuit scriptor diligentissimus et doctissimus, peneque suppar, quinam et quales ab initio hac in Ecclesia notissima totius Anglorum gentis primaria Deo militaverint, clerici seu canonici regulares, an monachi; cum etiamnunc haud ignoremus quaenam ecclesiae cathedrales, quae a trecentis annis canonicis saecularibus cesserunt, olim aut a canonicis regularibus, aut a monachis fuerint occupatae. Quis autem nisi temere credat, virum sanctitate conspicuum, fingere voluisse nullum alium praeter monachos clerum in Ecclesia Cantuariensi exstitisse; quod falsi revincere facile potuisset quilibet in Anglia natus?
12. Igitur ut jam fusius dicta colligamus, et ex praemissis [Col. 0381C] interpretemur S. Gregorium Augustino interroganti [Col. 0381D] Vide supra c. 5, § 5. respondentem (ex ejus enim responsionis intelligentia pendet hujus controversiae compositio). Primo S. Gregorius discipulum suum meminisse vult vitae monasticae quam Romae professus est in S. Andreae asceterio. Quia, inquit, fraternitas tua monasterii regulis erudita, etc. Secundo eum hortatur ad vitam coenobiticam et communem cum clericis suis ducendam, seorsim fieri non debet a clericis suis; quo nomine significantur tum monachi ad praedicandum adjutores ei dati, et in partem laboris vocati, tum etiam juniores clerici quos instituebant, tanquam seminarii episcopalis praefecti et administratores. Tertio providet victui clericorum illorum, quibus, cum in sacris ordinibus constituti non essent, uxores ducere [Col. 0381D] licebat: Si qui vero sunt clerici extra sacros ordines constituti, qui se continere non possunt, sortiri uxores debent, et stipendia sua exterius recipere.
13. His omnibus argumentis, imo demonstrationibus, unicum nobis objicitur Urbani II testimonium, certe grave, et a Benedictinis eo minus respuendum, quod ipse ex S. Benedicti familia fuerit ad summum pontificatum assumptus. Is itaque in quadam ad canonicos regulares scripta epistola testatur, Gregorium vitam canonicam Augustino Anglorum archiepiscopo instituendam praecepisse; hauddubie quando ad eum scripsit ut communiter cum suis viveret clericis.
Quidquid sit de hac epistola cui conciliorum collectores [Col. 0382A] nequidem in appendice Epistolarum Urbani II locum dederunt, respondeo his verbis tantummodo significari S. Gregorium canonicis regularibus instituendis in sua ad Augustinum responsione praelusisse: quemadmodum (ut in eadem Urbani 266 epistola legitur) apostoli in Ecclesia Jerosolymitana communia esse omnia instituendo, et Urbanus papa et martyr suis decretis (quae tamen pro spuriis habent omnes eruditi) canonicorum regularium disciplinam praevie delineasse dicuntur; neque enim exempli gratia de eorum institutione proprie dicta intelligi possunt quae de Ecclesia Jerosolymitana scribit S. Lucas, in qua praeter apostolos, discipulos, clericos, erant uxorati laici, viduae, mulieres omnis aetatis et conditionis.
Sane ex veteribus non pauci nec infimi ordinis [Col. 0382B] scriptores, monasticae vitae institutionem, ad Heliam, Joannem Baptistam, et apostolos revocandam censuerunt. Cassianus Heliam et Elisaeum professionis hujus fundasse primordia docet lib. I Institut. c. 2, quod etiam asserit Hieronymus epist. 13, ad Paulinum: Monachorum princeps Joannes Baptista est, inquit Chrysostomus hom. 1 in Marcum, cui suffragatur Sozomenus lib. I Hist. c. 12. Monasticum ordinem commendat Bernardus in Apolog. ad Guillelmum abbatem, quod primus fuit in Ecclesia, imo a quo coepit Ecclesia, quo nullus in terra similior angelicis ordinibus, cujus apostoli institutores, cujus hi quos Paulus tam saepe sanctos appellat inchoatores exstiterunt. Haec Bernardus confirmat allato Lucae testimonio, act. IV, de vita communi a primis Christi [Col. 0382C] discipulis observata. Innumera possemus adducere sive ex sanctis Patribus, sive etiam ex conciliis loca idem significantia.
Neque tamen idcirco de monachis instituendis aliquando cogitasse apostolos asserimus, aut de talibus auctoribus nobis blandimur; adumbratam solummodo in eorum exemplis ac institutis monasticam et coenobiticam vitam dicimus, idque significare voluisse scriptores laudatos, cum ad monachorum commendationem eos ab apostolis prodiisse ortumque ducere pronuntiarunt. Sic explicari quoque debet, quod Urbanus II et alii de canonicis dixere quos videbant coenobiticam vitam sectari et monachos aemulari, prorsusque nutat quidquid pro eorum antiquitate stabilienda inde petit vir doctus.
Ex dictis ergo planissime liquet in Ecclesia Cantuariensi, [Col. 0382D] ab ipsius exordio, solos militasse monachos, non puros clericos. Unde licet in adversarium hoc argumentum retorquere: Si unam hanc sedem recte canonicis clericis adjudicavero, inquit (dicam ego, monachis), non immerito concludam reliquas Angliae sedes pontificales . . . . . canonicis clericis (dicam monachis clericis) similiter obvenisse.
14. Haec monachorum in ecclesiastico ministerio praecipua auctoritas cum eorum aemulos commovisset, Mellitus unus ex Augustini sociis Londoniae episcopus Romam venit, de necessariis Ecclesiae Anglorum causis cum apostolico papa Bonifacio tractaturus. Et cum idem papa reverendissimus cogeret synodum [Col. 0383A] episcoporum Italiae, de vita monachorum et quiete ordinaturus; et ipse Mellitus inter eos assedit . . . ac in Britanniam rediens secum Anglorum Ecclesiae mandata atque observanda detulit, una cum epistolis quas idem pontifex Deo dilecto archiepiscopo Laurentio, et clero universo, similiter et Edilbertho regi, atque genti Anglorum direxit (Beda lib. II, Hist. c. 4) . Inter laudata mandata, celeberrimum est Decretum quod ita incipit: Sunt nonnulli fulti nullo dogmate (vel, sunt nonnulli stulti dogmatis), magis zelo amaritudinis quam dilectionis inflammati, asserentes monachos, quia mundo mortui sunt et Deo, vivunt, sacerdotalis officii potentia (vel, sacerdotali officio) indignos, etc. (Tom. V Concil.) Eos refellit summus pontifex, maxime exemplis Gregorii Magni et Augustini ejus discipuli, [Col. 0383B] qui licet monachi, pontificali dignitate fulserunt; additque: Neque enim Benedictus monachorum praeceptor, hujus rei aliquo modo fuit interdictor.
15. Epistolam ad Edilberthum regem, cujus Beda meminit, habemus in novissima collectione conciliorum, ex qua quae ad nostrum propositum faciunt satis erit exscribere: Quapropter, gloriose fili, quod ab apostolica sede per coepiscopum nostrum Mellitum postulastis, libenti animo concedimus; id est, ut vestra benignitas in monasterio in Dorovernensi civitate constituto, quod sanctus doctor vester Augustinus beatae memoriae Gregorii discipulus sancti Salvatoris nomini consecravit, cui ad praesens praeesse dignoscitur dilectissimus frater noster Laurentius; licenter per omnia monachorum regulariter viventium habitationem statuat: apostolica auctoritate decernentes, ut ipsi vestrae [Col. 0383C] salutis praedicatores monachi, monachorum gregem sibi associent (Ibid.) . Ex his liquet metropolitanam S. Salvatoris ecclesiam ab exordio monasterium fuisse dictam propter inhabitantes monachos. Non solum autem ratum habuit summus pontifex traditam fuisse monachis hanc ecclesiam, sed etiam apostolica auctoritate decrevit ut praedicatores monachi alios sibi monachos sociarent, a quibus ad posteros monasticum institutum propagaretur. Non ergo contendimus monachos ad ecclesiam Christi Cantuariensem, ex Bonifacii litteris admissos esse, ut credere videtur canonicorum regularium patronus, sed ejusdem papae auctoritate in hujus ecclesiae possessione confirmatos et assertos. Somniare autem eumdem causae prorsus [Col. 0383D] desperatae actorem pene dixerim, dum fingit Bonifacii consensu aut decreto adjunctos canonicis regularibus fuisse monachos, qui psalmodiam quotidianam absolverent dum illi clerici, quos alio publica utilitas vocabat, libere fungerentur omni ecclesiastico munere. Nugae sane, quasi vero priores hujus ecclesiae praedicatores et habitatores non monachi a Bonifacio appellarentur, sed clerici; aut ullum, post ea quae diximus, receptorum ab initio in ecclesia Cantuariensi clericorum non monachorum vestigium appareret.
ARGUM.—1. Angliae monachi fuere ab initio Benedictini. Unde jam dicta confirmantur de S. Gregorio S. Benedicti legibus adstricto.—2. Prima ratio ex Aldhelmo.—3. Secunda ex S. Wilfridi vitae scriptore coaevo.—4. Tertia ratio ex veteribus litaniis, quibus S. Benedicti [Col. 0384A] nomen insertum.—5. Cloveshovianae synodi silentium frustra nobis objectum.—6. Et venerabilis Bedae.—7. Aliud argumentum ex S. Benedicti regula per monachos Anglos in Germaniam delata.—8. Bollandianorum ea de re sententia.—9. Mareshamus aliter sentiens refellitur.
1. Commemoratum S. Benedicti nomen a summo pontifice Bonifacio, addito etiam praeceptoris monachorum titulo, ubi maxime de monachorum Anglicanorum tranquillitate agebatur, non obscure nobis conjiciendum praebet Angliae monachos tunc fuisse Benedictinos; sive ii essent Augustini socii superstites, sive illi quos sibi post legitimam probationem suaeque congregationi sociarunt. Verum quid opus est conjecturis, ubi tot adsunt demonstrationes? hoc sane nomine dignae sunt rationes, quas doctissimus Mabillonius in hoc argumentum congessit, tum in [Col. 0384B] praefat. ad saeculum I Benedict. § 8; tum in observationibus praeviis ad S. Wilfridi vitam I parte Saeculi IV Benedict.; tum Analectorum tomo II, in dissertatione de S. Gregorii monachatu, parte II, § 8, pag. 173 et seq.; tum denique Annalium Benedict. lib. X, § 18, ac in appendice I, pag. 655 et seq. Praecipuas autem delibare ad nostrum satis erit institutum; unde consequens erit, quod jam quoque diximus (Lib. I, c. 3, § 3-10) , S. Gregorium Benedictinam regulam observasse, observandamque suis commendasse.
2. Prima ducitur ex indubitato S. Aldhelmi testimonio, qui ab Hadriano abbate monasterii S. Petri apud Cantuarium primum eruditus, deinde monachus et abbas in coenobio Maildunensi seu Malmesburiensi apud West-Saxones, quorum etiam episcopus fuit, in [Col. 0384C] carmine de virginitate, S. Benedictum hoc elogio designat:
3. Secundam rationem suppeditat vitae S. Wilfridi scriptor coaevus Eddius Stephanus, apud quem sanctus [Col. 0384D] Wilfridus ita loquitur ad synodum ejus causa congregatam: Nonne [Al. Necnon] ego primus post obitum primorum procerum a S. Gregorio directorum curavi ut Scoticae virulenta plantationis germina eradicarem . . . vel quomodo vitam monachorum secundum regulam S. Benedicti patris, quam nullus prior invexit constituerem (Saecul. IV Benedict., part. 1, in Appendice) ; scilicet apud Ultra-Humbrenses: nam in regno Cantii jam receptam fuisse S. Benedicti regulam, indeque ad Nordam-Humbrorum coenobia vel instituenda vel restituenda a S. Wilfrido delatam fuisse probant haec Eddii verba c. 14: Ecbertus quoque rex Cantuariorum religiosus, pontificem nostrum ad se accersivit et illic presbyteros multos . . . . . ordinavit . . . . . omnibus [Col. 0385A] charus episcopalia officia per plura spatia agens, eum cantoribus Aedde et Aeona, et coementariis . . . . . in regionem suam revertens cum regula Benedicti, instituta Ecclesiarum bene melioravit.
4. Tertia ratio petitur ex veteribus litaniis Anglicanis, quas a mille saltem annis, et ante saeculum VIII concinnatas probat doctissimus Mabillonius, tum ex pervetusti codicis characteribus semi-Saxonicis; tum maxime quod in eis nullus invocetur aut commemoretur sanctus medio saeculo VII inferior; non Mellitus, non Paulinus, Cuthbertus, Wilfridus, Aidanus et alii plurimi, multis recensitorum in litaniarum serie Beatorum sanctitate et doctrina longe illustriores; qui sane praetermissi non fuissent, si diem jam clausissent extremum, et de eorum sanctitate, [Col. 0385B] quemadmodum postea saeculo VIII constitisset. In his autem litaniis S. Benedicti nomen bis inclamatur post S. Hieronymum, ante SS. Hilarium et Martinum; quod argumentum est validissimum, S. Benedictum apud eos qui hujusmodi litaniis utebantur, patroni locum obtinuisse: alioquin cur hic solus commemoraretur omissis Pachomio, Antonio, Basilio, Columbano? Cur bis invocaretur, quod nulli alteri concessum, praeterquam S. Stephano et S. Mariae ter appellatae? Porro usitas fuisse litanias illas in Anglia; imo pro Anglia concinnatas, probat haec supplicatio: Ut clerum et plebem Anglorum conservare digneris, te rogamus, audi nos; nullius alterius gentis facta mentione.
5. His aequa lance ponderatis, Cloveshovianae synodi [Col. 0385C] et venerabilis Bedae silentium de Regula S. Benedicti, quod ab adversariis olim objectum nobis est, minime causae nostrae nocere posset, etiamsi nulla in illis aut S. Benedicti, aut promulgatae ab eo regulae fieret mentio. Verum ne illud quidem licet nobis opponere; nam in synodo Cloveshoviae legitur: Vicesimo quarto sancitum est capitulo, ut si quis saecularium sanctae professionis famulatum subire desiderat, non antea tonsurae habitum suscipiat quam illius conversatio et morum qualitas secundum monasticae regulae definitionem manifestius probetur, juxta apostolicum praeceptum: Probate spiritus, si ex Deo sunt; nisi aliqua rationabilis causa ut ante suscipiantur in congregationem rite persuadeat. Quaenam, rogo, mediante octavo saeculo, quo 268 tempore concilium [Col. 0385D] Cloveshoviae celebratum est, regula monastica ita celebris erat, ut simpliciter nulloque addito, nomine Regulae monasticae designaretur, praeter S. Benedicti regulam in cujus cap. 58 legitur: Noviter veniens quis ad conversionem, non ei facilis tribuatur ingressus (I Joann. IV) , sed sicut ait Apostolus: Probate spiritus si ex Deo sunt? Deinde praescriptis omnibus ad probationem et receptionem novitiorum, subjungitur: Et jam ex illa die in congregatione reputetur. Neque silentio praetermittendum videtur in utroque contextu S. Joannem, praeter solitum vocari Apostolum simpliciter, quod soli Paulo ex more tribuitur; unde [Col. 0386A] suspicari licet (si alia non suppeterent argumenta) synodum Cloveshoviensem, Joannem laudando sub Apostoli nomine, morem gessisse S. Benedicto.
6. Quod spectat ad venerabilem Bedam, in [Col. 0385] Hanc historiam cujus meminit Guillelmus Malmesbur. lib. I, c. 3, primus edidit Jacobus Waraeus eques auratus Dublini 1664. Historiae Abbatum Wiremutensium et Girwensium ab ipso editae libro I legimus S. Benedictum Biscopum quartam profectionem Romam aggressum esse, post compositum juxta Regulam monasterium. Quam regulam intelligit nisi benedictinam, praeter quam nulla fuit in Occidente late propagata? Verum hanc ipsam postea clare designat Beda referens in fine libri I haec abbatis sui verba in oratione extrema ad discipulos habita: Multum cavetote, fratres, ne deforis aliunde vobis patrem quaeratis; sed juxta quod regula magni quondam abbatis Benedicti, juxta quod privilegii [Col. 0386B] vestri continent decreta, in conventu vestrae congregationis, communi consilio perquiratis, qui secundum vitae meritum et sapientiae doctrinam, aptior ad tale ministerium perficiendum digniorque probetur. Hae sunt dotes quas in eligendo Abbate postulat S. Benedictus Regulae cap. 64.
Ceolfridus abbas, Biscopi successor, mare transmissurus, eadem suis fratribus praecepit: Utilius decrevit, inquit Beda ejusdem congregationis monachus, lib. II, dato fratribus praecepto, ut juxta sui statuta privilegii, juxtaque regulam S. abbatis Benedicti, de suis ipsis patrem qui aptior esse eligerent.
Cum idem venerabilis scriptor asserat lib. I, Biscopum eam discipulis suis regulam tradidisse, quam in decem et septem monasteriis a se perlustratis invenerat, [Col. 0386C] quorum unum erat Cantuariense S. Petri coenobium, evidentissime patet longe ante ipsum S. Benedicti regulam in Angliae monasteriis receptam fuisse et viguisse.
7. Non minus validum depromitur argumentum, ex propagatione regulae Benedictinae in Germania et vicinis regionibus septentrionalibus, auctore S. Bonifacio aliisque monachis ex Anglia profectis, ad fidem Christianam disseminandam: qui videlicet plurima coenobia condiderunt, in his maxime Fuldense monasterium tota Europa nedum Germania celeberrimum, ubi ritus Benedictinos ab exordio viguisse inficiatur nemo. Nimirum quam a majoribus suis Augustino ejusque sodalibus Gregorii Magni discipulis Romanique monasterii alumnis acceperant hi sacri [Col. 0386D] verbi praecones, eamdem in erectis a se asceteriis observandam tradiderunt, et in ipsius institutis ad amussim sectandis ad mortem usque perseverarunt. Huc revocanda sunt quae libro I diximus, cap. 3, de S. Benedicti regula in Romano S. Andreae monasterio suscepta, et ab ipsomet S. Gregorio servata.
8. His rationibus victi Bollandiani socii, contrariam olim secuti sententiam, tandem ultro confessi sunt Benedictinos maxima cum verosimilitudine ac propemodum evidentia Augustinum ejusque sodales inter suos numerare. Quibus si videre contigisset laudatam supra Eddii lucubrationem de S. Wilfridi [Col. 0387A] vita (nondum enim eam e tenebris eruerat noster Mabillonius, cum haec docti viri scriberent), remota omni dubitatione ac fluctuatione, S. Augustinum, Anglorum apostolum ejusque socios Benedictinae familiae adjudicassent.
9. Aliter sane sentit Joannes Mareshamus in propylaeo ad Monasticum Anglicanum; qui, licet fateatur maximam apud Anglos olim fuisse regulae S. Benedicti reverentiam, eamdem tamen ab anno tantum 965 in Anglicanis monasteriis receptam esse contendit, ob synodi Cloveshoviae ac venerabilis Bedae hac de regula silentium. Verum negantia haec argumenta jam sufficienter diluimus, prolatis tum ex laudata synodo, tum ex venerabili scriptore non dubiis de Benedictina regula testimoniis. Aliunde vero [Col. 0387B] ab historiae veritate prorsus aberrat Mareshamus, cum ante saeculum X S. Benedicti regulam Anglicanis monasteriis ignotam asserit: quod quam sit temere dictum, vel unus Joannes Diaconus ostendit lib. IV Vitae S. Gregorii cap. 82: Quod vero, inquit, monachi, qui a Gregorio in Saxoniam (transmarinam scilicet seu Anglicam) missi sunt, S. Benedicti regulae fuerint mancipati; inter alia etiam illud ostendit, quod ex ipsius discipulis vix potest in illis partibus monachus inveniri, a quo non observetur tam in proposito quam in habitu regula S. Benedicti. Scribebat Joannes Diaconus nono saeculo, centum pene annis ante concilium Wintoniense habitum an. 965, in quo de S. Benedicti regula in Anglicanis monasteriis admittenda actum censet Mareshamus; et jam eo tempore ita passim S. Benedicti regula in Angliae [Col. 0387C] monasteriis obtinuerat, ut vix in tota reperiretur Anglia vel unus monachus qui S. Benedicti leges non observaret. Neque vero id levius assertum a Joanne Vitae S. Gregorii scriptore suspicabitur, qui adducta supra ex Aldhelmo, Beda, Eddio et Cloveshoviensi concilio testimonia non oscitanter legerit. Praeterea Joannem, ut de S. Gregorii rebus gestis, ac praesertim de Anglicana Ecclesia ab ejus discipulis fundata, gubernata, propagata scriberet, non perfunctoriam Anglicanarum rerum notitiam sibi comparasse constat: unde ignorare non potuit quibus adstringerentur legibus Angliae monasteria. Verum de hoc argumento plusquam satis; maxime cum illud occupaverit doctissimus Mabillonius. Nunc ad S. Gregorium redeamus, de conversis Anglis in Domino [Col. 0387D] exsultantem, ac de absolvendo tanto opere sollicitum.
ARGUM.—1. Sanctus Gregorius debitas sibi pro Anglorum conversione laudes in alios regerit.—2. Quantum floreret tunc religio in Anglia.—3. Quaedam recens conversis indulget papa.—4. Idolorum templa Christiano ritu consecrari jubet.—5. Quas neophytis epulas et agapes concesserit.—6. Augustinus frustra Britones dissidentes ad pacem invitat. Qui pervicaciae poenas dant. Augustini obitus, et post obitum cultus sacer.—7. Quantum ejus successores pro reconciliandis Britonibus et Scottis laboraverint.—8. In Anglos Christianos persecutio desaevit. Quae tandem sedatur.—9. Britones Ecclesiae Romanae doctrinam ritusque suscipiunt. Pro hodiernorum Anglorum conversione votum.
1. Acceptis quae in Anglicana expeditione feliciter ab Augustino ejusque fratribus in dies gerebantur, [Col. 0388A] Gregorius amicos suos ad gratias Deo pro tanto beneficio agendas litteris suis provocavit. Ad S. Eulogium, a quo nuper laetum de haereticorum conversione, et de catholicorum concordia nuntium acceperat, ita scribit: Quoniam vere in bonis quae agitis scio quod et aliis congaudetis, vestrae vobis gratiae vicem reddo, et non dissimilia nuntio: quia dum gens Anglorum in mundi angulo posita, in cultu lignorum ac lapidum perfida nuncusque remaneret, ex vestrae mihi orationis adjutorio placuit, ut ad eam monasterii mei monachum in praedicationem transmittere Deo auctore debuissem (Lib. VIII, ep. 30.) Narrat postea quot quantisque miraculis Augustinus ejusque socii apud Anglos coruscarent; ita ut apostolorum virtutes, in signis quae exhibebant, imitari viderentur. Quod idcirco narravi, inquit, ut cognoscatis quid in [Col. 0388B] Alexandrino populo loquendo, et quid in mundi finibus agitis orando. Vestrae enim orationes sunt in eo loco ubi non estis, quorum operationes sanctae monstrantur in eo loco in quo estis. Sic debitas sibi laudes pro tanto opere deprecari conabatur humilis pontifex, ac in quoslibet alios regerere.
2. Quam tunc floreret in Britannia religio Christiana, his verbis exprimit: Ecce lingua Britanniae, quae nil aliud noverat, quam barbarum frendere, jam dudum in divinis laudibus Hebraeum coepit Alleluya resonare. Ecce quondam tumidus, jam substratus sanctorum pedibus servit Oceanus, ejusque barbaros motus, quos terreni principes edomare ferro nequiverant, hos pro divina formidine sacerdotum ora simplicibus verbis ligant: et qui catervas pugnantium infidelis nequaquam [Col. 0388C] metuerat, jam nunc fidelis humilium linguas timet. Quia enim perceptis coelestibus verbis, clarescentibus quoque miraculis, virtus ei divinae cognitionis infunditur, ejusdem divinitatis terrore refrenatur, ut prava agere metuat, ac totis desideriis ad aeternitatis gratiam pervenire concupiscat (Moral. l. XXVII, num. 21) .
3. Quaedam tamen in gratiam neophytorum indulsit, quae antiquitus receptae in Ecclesia leges prohibebant; maxime de contrahendo intra certos consanguinitatis et affinitatis gradus matrimonio: ut paulatim Christi jugo assuescerent in ipso recens geniti; et a fide quam susceperat gens Anglorum, recedere non cogerent austeriora (Lib. XI, ep. 64) . Hanc rationem concessae indulgentiae affert ipse respondens Felici, Messanensi Episcopo (Lib. XIV, ep. ult.) , de [Col. 0388D] hoc sacrae legis laxamento pene expostulanti. Sic summam in Ecclesia nactus auctoritatem, et premere et laxas dare habenas, ut e re videbatur, noverat pontificum prudentissimus.
4. Prius statuerat ut idolorum templa everterentur; qua de re etiam ad Edilberthum scripserat (Lib. XI, ep. 66) ; sed mutato consilio satius putavit ea, destructis ejectisque idolis, aspersione aquae benedictae lustrare, atque ritu Christiano consecrare; ut Angli nuper ad fidem vocati, familiarius ad loca consueta concurrerent (Ibid., ep. 76) .
5. Consuetudo erat gentilium multos, cum suis idolis offerrent sacrificia, boves occidere, atque ex eis epulari. Quod ut in piam solemnitatem transferret [Col. 0389A] sanctissimus papa, annuit ut in die dedicationis Ecclesiae, vel natalitio sanctorum martyrum quorum reliquiae in novis templis conditae fuerant, Angli nuper Christiani facti tabernacula sibi, circa easdem ecclesias quae ex fanis erant commutatae, de ramis arborum facerent, et religiosis conviviis solemnitatem celebrarent. Nam duris, inquit, mentibus simul omnia abscindere impossibile esse non dubium est: quia is qui locum summum ascendere nititur, necesse est ut gradibus vel passibus, non autem saltibus elevetur (Lib. XI, ep. 76) . Eadem pia industria usum olim legimus S. Gregorium cognomento Thaumaturgum erga neophytos, ut refert alter Gregorius Nyssenus dictus in ejusdem vita; quod idcirco judicavimus observandum, ne Gregorius noster illa paganis nuper conversis ad fidem Christianam concedendo et facile indulgendo, humanum [Col. 0389B] aliquid passum esse ac secundum carnem sapuisse videatur. Hic una eademque serie quaecumque ad Anglorum conversionem annitente S. Gregorio facta, et ad noscentis Anglicanae Ecclesiae constitutionem pertinebant contraximus, etsi diversis annis contigerint. Quae tam faustis initiis successerint, breviter delineare, et ob oculos contracta ponere operae pretium est.
6. Quamvis nihil antiquius haberet Augustinus quam Anglos ad Christianam fidem perducere, Britones tamen antiquos insulae incolas, ad Ecclesiae Romanae unitatem, a qua penes nonnullos ritus dissidebant, revocare sollicitus fuit, coacta semel et iterum in hanc rem synodo. Quibus reluctantibus, etsi quae verbis praedicarat, miraculo confirmasset, vir [Col. 0389C] Domini fertur minitans praedixisse, quod si pacem cum fratribus accipere nollent, bellum ab hostibus forent accepturi (Bed. l. II, c. 2) . Nec vaticinium effectu caruit; nam Edilfridus Nordan-Humbrorum rex fortissimus, post Augustini obitum Britones ingenti strage profligavit; nec sacerdotibus pepercit, qui frequentes convenerant, maxime ex monasterio [Col. 0389D] In Wallia Angliae provincia situm erat, et distingui debet ab alio ejusdem nominis monasterio in Ultonia Hiberniae provincia posito, cujus S. Bernardus [Col. 0390D] meminisse videtur in Vita S. Malachiae c. 6. Bancor, 270 in quo tantus fertur fuisse numerus monachorum, ut cum in septem portiones esset cum praepositis sibi rectoribus divisum, nulla harum portio minus quam trecentos homines haberet, qui omnes de labore manuum suarum vivere solebant (Ibid.) . Hujus internecionis invidia Augustinum onerare conati sunt ex heterodoxis nonnulli, quasi ipse belli Britonibus inferendi Edilfrido auctor fuerit (Spelman., tom. I Concil. Angl., p. 93) . Verum id minime apud Bedam, aut alios e veteribus legitur scriptoribus. Imo caesos eos, ipso jam multo ante tempore ad coelestia regna sublato, expresse docet venerabilis Beda. Quae verba praetermisit quidem Alvredus in versione Saxonica; sed ea repraesentant exemplaria omnia Latina. Ad superos autem transiit Augustinus an. 607, die 26 Maii, qui feriatus fuit apud Anglos hoc synodi Cloveshoviensis ann. 747 decreto: Septem decimo constitutum est praecepto, ut dies natalitius beati papae Gregorii, et dies quoque depositionis (qui est septimo [Col. 0390A] Kalend. Junii), S. Augustini archiepiscopi et confessoris, qui genti Anglorum missus est a praefato papa . . . scientiam fidei, baptismi sacramentum et coelestis patriae notitiam primus attulit, ab omnibus sicut decet honorifice venerentur: ita ut uterque dies ab ecclesiasticis et monasterialibus feriatus habeatur, nomenque ejusdem B. Patris et Doctoris nostri Augustini in Litaniae de cantatione post sancti Gregorii vocationem semper dicatur.
7. Evocato ad superos Augustino, qui ab ipso ordinati fuerant episcopi, Mellitus Londoniae, Justus [Col. 0390D] Rochester apud Bedam vocatur, quod nomen adhuc retinet. Roffae, et Laurentius ipsius in Dorovernensi cathedra successor; de revocandis a schismate tum Britonibus, tum Scottis Hiberniae insulae habitatoribus plurimum sategerunt, scriptis ad eos epistolis charitatem et humilitatem Christianam spirantibus. Missae ad [Col. 0390B] Scottos seu Hibernos haec erat inscriptio quam refert Beda: Dominis charissimis fratribus episcopis vel abbatibus per universam Scotiam. Ubi episcopi et abbates iidem fuisse videntur.
8. Nec minus pro novae Ecclesiae profectu et incremento allaborarunt vigilantissimi episcopi; at vita functis regibus Edilbertho et Saberetho ejus sororis filio, qui Christianam fidem impense coluerant et asseruerant, adeo grave bellum in Anglicanam Ecclesiam exarsit, moventibus persecutionem in fideles eorum successoribus, ut Mellitus et Justus in Galliam trajicere coacti sint; quos brevi sequi parabat Laurentius, nisi gravissima objurgatione acrioribusque flagellis ab apostolo Petro fuisset deterritus. Adiens ergo Eadbaldum regem, et inflicta sibi verbera ostendens, [Col. 0390C] eum ad idololatriam ejurandam, amplectendamque Christianam fidem, cui postea ex animo favit in omnibus, adduxit. Saberethi autem filii qui Mellitum et quod praedicabat Evangelium rejecerant, perduellionis suae poenas dederunt, in praelio adversus Genissorum gentem cum omni exercitu caesi. Revocati itaque ex Galliis ab Laurentio Mellitus et Justus, ad intermissum praedicationis opus redierunt. Haec fusius apud Bedam. (Cf. Beda, l. II, c. 6.)
9. S. Laurentio laboribus apostolicis et vita defuncto successor datus est Mellitus; Mellito, postea successit Justus; Justo Honorius. Hunc excepit Deusdedit, post quem sedit Theodorus a Vitaliano papa missus, qui Britones tandem ad Ecclesiae Romanae [Col. 0390D] ritus omnes feliciter perduxit. Hic subsistendum putamus, ut ad S. Gregorii gesta redeat oratio. Quae de Anglorum conversione congessimus, recolant eorum posteri: interrogent Patrem suae fidei S. Gregorium, et annuntiabit eis; majores Augustinum ejusque adjutores monachos, et dicent ipsis, quam ab exordio fidem sint amplexi, quantam apostolicae sedi reverentiam exhibuerint et obedientiam, quibus olim usi sacramentis, quos ad Dei cultum ritus adhibuerint. Heu! altaria quae illi erexerant destruxerunt heterodoxi, et avitam catholicamque religionem, [Col. 0391A] admissis omnibus erroribus et impietatibus, repulerunt. Det Deus illis poenitentiam ad cognoscendam veritatem, et resipiscant a diaboli laqueis, a quo captivi tenentur ad ipsius voluntatem (II Tim. II, 25) .
ARGUM.—1, Gregorii decretum de episcoporum haereditate.—2. Ejus misericordia praesertim in captivis redimendis.—3. Hujus redemptionis gratia vasa sacra distrahi laudat.—4. Quosdam Ecclesiae famulos libertate donat.—5. Schisma deserentium sustentationi providet.—6. Quae tunc essent Ecclesiae Romanae opes et patrimonia. Plurimae urbes ejus dominio subditae. Priorum Rom. pontificum largae eleemosynae. Quibus S. Gregorius addidit.—7. Ejus de residentia episcoporum sententia.—8. Clerici extranei sine dimissoriis episcoporum suorum litteris non recipiendi.—9. De missis privatis et altarium pluralitate tempore S. Gregorii.—10. Causae etiam episcoporum ubi judicandae.—11. A quibus causae clericorum. Privilegia Ecclesiarum illibata servat S. Gregorius. De Ecclesiarum consecratione.—12. [Col. 0391B] Quem in laudandis amicis modum tenuerit. (An. 596 et 597.)
1. Gregorius tanto labore ac studio in aggregandis colligendisque intra Ecclesiam iis qui foris erant, incumbens, nihil tamen de pastorali sollicitudine remisit erga gregem jamdudum suae curae a summo pastore commendatum. Periculum erat ne episcopi proximorum cupiditati servientes, eorumque pravis abducti consiliis, ex Ecclesiae reditibus praedia, quae ipsis haereditario relinquerent jure, compararent: unde eleemosynae aut nullae, aut parciores in egenos. Id quidem [Col. 0391D] Vide notas ad hanc epist. sacris legibus jam prohibitum fuerat; sed Joannes Ravennas episcopus eas spreverat, et condito Testamento, diversa in Ecclesiae suae gravamina conscripserat (Lib. VI, ep. 2) ; qua de re expostulantes, [Col. 0391C] papam adierunt presbyteri, 271 diaconi, omnisque Ravennae clerus: a quo judicatum, [Col. 0391D] Idem etiam statuitur lib. IX, epist. 77. ut ea quae de Ecclesiae suae, vel de acquisitis in episcopatu rebus contra legum statuta testamento sancivisset, haec irrita censerentur. Si quid autem de propriis rebus quas ante episcopatum habuit, quod quidem prius Ecclesiae suae non contulit, fieri voluit vel decrevit, firmum per omnia robur obtinere necesse est, inquit aequissimus pontifex. Idem iterato postea decrevit, jussitque insuper Scholastico defensori (L. XI, ep. 20) , ut a vestibus et a quibuslibet inventis in domo patris ejus episcopi nuper demortui prorsus abstineret: volebat enim omnia quae episcoporum aliorumque clericorum parcimonia pauperibus fortasse subtraxerat, eisdem postmodum cedere, egenorum vere pater.
2. Cum sciebat episcoporum reditus ad pauperes [Col. 0391D] alendos minime posse sufficere, libentissime quae satis essent eis suppeditabat. Legenda epistola ad Cyprianum, qua praecipit ut ex Ecclesiae patrimonio quod regebat, usque ad duo modiorum millia, si tot collegerit, Zenoni det episcopo egenis distribuenda (Lib. VI, ep. 4) . Largum se praesertim ostendebat in redimendis captivis, cui pio operi strenue incumbere jubebat, quos Ecclesiae negotiis praefecisset. [Col. 0392D] Vide etiam lib. VII, ep. 24, 28. Ita scribit ad Anthemium subdiaconum Campaniae patrimonium curantem: Quantus dolor quantaque sit nostro cordi afflictio de his quae in partibus Campaniae contigerunt, dicere non possumus, sed ex calamitatis magnitudine [Col. 0392A] potes ipse colligere. Ea de re pro remedio captivorum qui tenti sunt, solidos experientiae tuae per horum portitorem Stephanum, virum magnificum, transmisimus, admonentes ut omnino debeas esse sollicitus, ac strenue peragas, et liberos homines quos ad redemptionem suam sufficere non posse cognoscis, tu eos festines redimere. Qui vero servi fuerint, et dominos eorum ita pauperes esse compereris, ut eos redimere non assurgant, et hos quoque comparare non desinas (Ibid., ep. 35) . Hoc etiam anno Crotona, ad mare Adriaticum jacens, a Langobardis capta est; et multi viri ac multae mulieres nobiles in praedam ductae sunt; et filii a parentibus, parentes a filiis, et conjuges a conjugibus divisi (Lib. VII, ep. 26) ; quibus in libertatem restituendis et propriam et ab aliis oblatam [Col. 0392B] pecuniam impendit piissimus pater.
3. Pro redimendis captivis vasa sacra distrahi non solum permittebat, sed laudabat; ut ex plurimis ejus epistolis liquet. Fortunatus Fanensis episcopus copiam patierat ea vendendi, ut mutuam pecuniam quam captivorum redemptioni impenderat, solveret, cum alias solvendo non foret; cui rescripsit: Quia fraternitate vestra indicante comperimus ad redemptionem captivorum mutuam se fecisse pecuniam, et eam unde solveret non habere, atque ob hoc cum nostra vos auctoritate sacrata velle vasa distrahere; in hac re, quia et legum et canonum decreta consentiunt, nostrum consensum praebere curavimus, et in distrahendis sacratis vasis vobis licentiam indulgemus (Lib. VII, ep. 13) . Hic annuit; at in alia praecipit, ad Donum, Messanensem episcopum, scribens: Fraternitas vestra [Col. 0392C] debet esse sollicita ut si quidem de praedicta Ecclesia usuale argentum est, suprascriptam quantitatem accipiat: alioquin de sacratis vos vasis hac in re eam quam praediximus quantitatem praebere necesse est. Nam sicut omnino grave est frustra ecclesiastica ministeria venundare, sic iterum culpa est, imminente hujusmodi necessitate, res maxime desolatae Ecclesiae captivis suis praeponere, et in eorum redemptione cessare (Ibid., ep. 38) .
4. Eadem pietate ac munificentia quandoque Ecclesiae Romanae famulos de ipsa bene meritos libertate donabat, et cives Romanos efficiebat, concesso ipsis omni peculio, additis etiam donis. Hujusmodi manumissionis exemplum et formulam hebes in epistola ad Montanam et Thomam scripta (Lib. VI, ep. 12) . [Col. 0392D] Solemniter ab episcopis in Ecclesia celebrari manumissiones alibi nos docet, ad Paulum episcopum scribens (Lib. II, ep. 10) .
3. Misericordiam Gregorii prae caeteris experiebantur, qui a schismate aut ab haeresi ad Ecclesiam reversi, suos gentiles adhuc in perduellione pertinacius haerentes patiebantur adversarios (Ibid., epp. 39 et 47) . Hanc sanctissimi et sapientissimi pontificis liberalitatem imitatus Ludovicus Magnus Francorum rex Christianissimus, annuis pensionibus fovere curavit erroris Calviniani sectatores ad Ecclesiae sinum reversos, ut in piae matris gremio eadem saltem vitae [Col. 0393A] necessaria nanciscerentur, quae noverca haeresis prius abunde suppeditabat.
6. Cum multoties jam de effusa in omnes S. Gregorii liberalitate verba fecerimus, operae pretium est paucis ostendere quae tunc essent Ecclesiae Romanae opes, unde ad sumptus tantos et pene immensos hauriret. Multa et maxima jam a priscis temporibus latifundia possidebat in toto orbe Christiano Ecclesia haec caeterarum princeps, quae S. Petri patrimonia vocabantur. Nota sunt ex sancti pontificis epistolis Africanum; Siculum multiplex, ut ex epist. 44 lib. I, et ex plurimis ad Siciliae defensores et rectores missis, quas in indice geographico sub Siciliae titulo collegimus, manifestum est; Corsicum, Dalmaticum, Gallicanum. De iis quae intra Italiam, in Campania [Col. 0393B] praesertim Ecclesia Romana possidebat loqui foret supervacaneum. Amplissimas possessiones a Constantino Magno concessas auguramur, cujus in ditandis ecclesiis munificentiam praesertim laudat Eusebius in ejus Vita. (Vide lib. I, ep. 75; lib. III, ep. 27; lib. IX, ep. 18; lib. VI, ep. 22; lib. III, epp. 22 et 33; lib. I, epp. 55 et 65; lib. IV, c. 28.)
Nepesinam civitatem in Etruria juri Romani pontificis subditam fuisse conjicimus ex ep. 11 libri secundi, qua Leontio viro clarissimo curam sollicitudinemque civitatis injunctam a se fuisse significat, ut in cunctis invigilans quae ad utilitatem civium vel Republicae pertinere dignoscet, ipse disponat. Eadem epistola clerum, ordinem senatorium, et plebem urbis hujus admonet, ut a se constituto praefecto in omnibus [Col. 0393C] obedientiam exhibeant: Quia quisquis, inquit, incongrue ordinationi ejus restiterit, nostrae resultare dispositioni cognoscetur. Quicumque vero eum in iis, quae supra retulimus, audierit, nos audiet. Si quis autem, quod non credimus, eum post hanc admonitionem nostram contemnendum putaverit, ad suum proculdubio sciat pertinere periculum. Qua auctoritate et potestate Gregorius, tum Leontio viro clarissimo custodiam Nepesinae urbis demandasset, tum civibus ut ipsi obsequerentur, additis etiam minis praecepisset, nisi juris fuisset Ecclesiae? Ad eamdem pertinuisse Hydruntum et Callipolitanum castrum aliunde colligitur (Lib IX, epp. 99 et 100) . Id quoque dicendum de Neapoli, cum legamus papam ad hujus civitatis custodiam tribunum deputasse (Lib. II, ep. 31) , ac [Col. 0393D] militibus qui in hujus urbis praesidio erant 272 imperasse, non alia proculdubio ratione quam, quia ejus dominio foret [Col. 0393D] Vide lib. IX, ep. 69, ubi arguit Maurentium magistrum militum, quod episcopum Neapolitanum ea quae patroni erant hujus urbis usurpantem non cohiberet; non alia, ut opinamur, ratione, quam quia dominium temporale Neapolis ad Rom. sedem pertinebat. [Col. 0394D] In epist. 104 ejusdem libri vocatur Major Urbis, qui dicitur hic patronus, Gallice Maire. subdita, non excusso tamen penitus imperatorum jugo. Jam diu antea summos pontifices ad amplissimam dignitatem evectos fuisse, testis est Ammianus Marcellinus (Lib. XXVII, c. 3) ; quam etiam suae praeferendam non dubitaret praetextatus Urbis praefectus, etsi saecularis tantum potestatis rationem haberet.
Dionysius Corinthiorum episcopus, qui saeculo secundo [Col. 0394A] inclinante floruit, ita scribit ad Romanos, et ad Soterem papam, apud Eusebium (Lib. VI, c. 23) : Haec inquit, vobis consuetudo est, jam inde ab ipso religionis exordio, ut fratres omnes vario beneficiorum genere afficiatis et ecclesiis quamplurimis quae in singulis urbibus constitutae sunt necessaria vitae subsidia transmittatis, et hac ratione tum egentium molestiam sublevatis, tum fratribus qui in metallis opus faciunt necessaria suppeditatis . . . Atque hunc morem beatus episcopus vester Soter non solum servavit, verum etiam adauxit. Alter Dionysius, scilicet Alexandrinus, in epistola Stephano papae medio circiter saeculo tertio nuncupata, [Col. 0394D] Vide quoque epist. 220 S. Basilii magni ad Dionysium papam. testatur ipsum omnibus Syriae provinciis cum Arabia necessaria suppeditare solitum (Ibid. lib. VII, c. 5) ; quae omnia tum summae potestatis, tum optime dispensatae [Col. 0394B] sunt argumenta. Piam hanc in sublevandis egenis decessorum suorum consuetudinem adeo non abrogavit, vel imminuit Gregorius, ut etiam auxerit plurimum.
Inter inopes quibus libentissime necessaria ministrabat, numerat tria monialium millia in urbe Roma; neque vero sibi ab ipsis quidquam ob tam amplas eleemosynas deberi putabat; quin potius se Romanosque omnes iisdem debitores esse profitebatur: Harum, inquit, talis vita est, atque in tantum lacrymis, et abstinentia districta, ut credamus quia si ipsae non essent, nullus nostrum jam post tot annos in loco hoc subsistere inter Langobardorum gladios potuisset.
7. Quo suis ovibus praesto semper adessent pastores, ut quaeque ad vitam, sive animae, sive corporis [Col. 0394C] forent necessaria suppeditarent, eos ab ecclesiis suis abesse aut vagari non sinebat. Quapropter cum audisset Pimenium Amalphitanum episcopum, in ecclesia sua non residere, de ipso minacibus litteris ad Anthemium scripsit (Lib. VI, ep. 23) , ut eum ad residendum sacerdotali more cogeret: si vero non emendaretur, eum in monasterium detruderet. Episcopali residentiae gratia, Siciliae episcopis indulsit ut unoquoque quinquennio tantum semel Romam convenirent, cum prius singulis trienniis sistere se cogerentur; qua in re ipsorum etiam labori minuendo consulebat (Lib. VII, ep. 22) . Felix Messanensis episcopus magno videndi Gregorii desiderio flagrabat; sed quia ex diuturna forsitan absentia pastoris, grex ipsius aliquid damni pati potuisset, rogavit amicum ne tanti [Col. 0394D] itineris laborem assumeret: Sed ora, inquit, pro nobis, ut quanto nos itineris intervalla dissociant, tanto animis nostris ad invicem Christo adjuvante, simus in charitate conjuncti (Lib. I, ep. 66) .
8. Non solum episcopos, sed etiam presbyteros et alios clericos fixos in suis ecclesiis permanere, non de parochia in parochiam migrare, ac vagari volebat, quod etiam ecclesiae canonibus cautum erat. Si qui vero episcopi extraneorum clericorum nonnullos, in suo clero promovendos, et certis ministeriis addicendos [Col. 0395A] postularent, eos prius [Col. 0395D] S. Leo epist. 12, c. 9: Alienum clericum, invito episcopo ipsius, nemo suscipiat. Ibid.: Transfugam clericum ad suam ecclesiam metropolitanus redire compellat. Et ep. 13, c. 4: Ut nullus episcopus, alterius episcopi clericum sibi audeat vindicare, sine illius ad quem pertinet cessione, quam tamen evidentia scripta [Col. 0396D] contineant. dimittere debebat proprius episcopus, facta cessione; nec citra ipsius consensum poterat incardinari (Lib. VI, ep. 20) . Ipsi etiam qui in episcopos electi fuerant, hujusmodi litteris, ut aiunt, dimissoriis episcopi sui indigebant ut ordinarentur (Lib. V, ep. 17) . Eadem quoque ratione monachos absque abbatis sui consensu ab episcopis assumi ad presbyteratum, aut alia ecclesiastica munia obeunda prohibitum erat (Lib. VI, ep. 28) . Ubi adverte quantus hac in parte sit hodiernae disciplinae cum veteri consensus.
9. Hanc ipsam consensionem juvat ostendere in missis privatis, et in altarium multitudine intra eamdem ecclesiam, ut refellantur heterodoxi de novitate litem importune nobis moventes. Joannes, episcopus [Col. 0395B] Syracusanus, Venantii patricii oblationes repulerat, quod ille indigne ferens hostiliter in episcopium armatos immisit satellites. Haec ubi accepit papa, scripsit ad Venantium de injuria episcopo illata expostulans, cum ob notam gravitatem, sanctitatem et mansuetudinem, a vi et insultatione tanta tutus esse debuisset (Lib. VI, ep. 43) . Unde necesse est, inquit, ut et vos sacerdotalem illi reverentiam exhibere, sicut decet filios, debeatis, nec ejus ad iracundiam animos provocetis. Nam cum quo fidam estis gratiam habituri, si vobis, quod absit, cum sacerdote fuerit discordia? Alia epistola (Ibid. ep. 44) Joannem ad concordiam et pacem cum Venantio habendam hortatus est; cujus gratia placuit Gregorio non solum ut patricii oblationes susciperet, sed etiam ut in domo ipsius [Col. 0395C] missarum peragi mysteria permitteret, imo etiam ipse, si voluerit, Venantius, celebraret. Quippe ob haec duo denegata ortum praesertim hoc jurgium. Quis nisi lippus hic non videat clare usitatas et approbatas missas privatas, et in privatis aedibus?
Quod spectat ad altarium pluralitatem intra ejusdem ecclesiae septa, eruitur ex epistola hoc anno quoque scripta ad Palladium, Santonensem in Galliis episcopum (Lib. VI, ep. 49) . Construxerat ille ecclesiam in honorem beatorum apostolorum Petri et Pauli, sanctorum Laurentii et Pancratii martyrum; in qua tredecim altaria collocarat, miseratque Romam Leuparicum presbyterum, ad petendas sacras reliquias, in quatuor altaribus nondum dedicatis ponendas. Annuit pius pontifex, misitque Palladio laudatorum [Col. 0395D] apostolorum ac martyrum reliquias, quas summa cum reverentia suscipi et collocari postulavit. Consulat studiosus lector notas ad hanc epistolam, ex quibus discet longe ante Gregorium plurima erecta esse altaria. Etsi vero Graecorum hodiernus mos hanc altarium multitudinem non admittat, olim tamen ab ipsis minime reprobatam esse ostenditur ex Theodoro Studita epistola 219, [Col. 0396D] Sunt Ecclesiae, inquit Theodorus, quae duas aut tres habeant aediculas [Graece κόγχας ]. Ex his autem una est quam nemo occuparit, utrum fas ibi sacrum facere an non. interrogat. 15. Ex altaris voce, si cum heterodoxis digladiandi esset [Col. 0396A] animus, facile urgeri possent; quippe 273 altare Graece θυσιασήριον, sacrificium et hostiam in lege nova cogit admittere, quod tamen procul rejiciunt. Altaris autem vox in scriptoribus apostolorum supparibus frequentatur. Unus pro omnibus sit martyr Ignatius: Omnes, inquit in ep. ad Magnes. num. 7, velut in unum templum Dei concurrite, velut ad unum altare. Et in ep. ad Trall. num. 7: Qui intra altare est, mundus est; qui vero extra altare est, non est mundus. Accinit [Col. 0396D] Hebr. XIII, 10; Apocal. VI, 9. Paulo et Joanni apostolis, apud quos, etiam post reprobatum vetus altare, saepe altaris alterius occurrit mentio. Sed his omissis, ad reliqua S. Gregorii gesta huic anno debita festinemus.
10. Summa ejus in supremi pontificatus administratione [Col. 0396B] modestia elucet in epistola ad Columbum, in Numidia episcopum. Petrus hujus provinciae quondam episcopus, ut aiebat, adierat sedem apostolicam, ejusque judicium postulaverat. Sed quia, inquit sapientissimus papa, causae ipsius interna subtiliter nequaquam addiscere tam longo itineris intervallo disjuncti potuimus, eam, incerti quippe, definire nequivimus (Lib. VI, ep. 37) . Quapropter optimum ei visum est ut Columbus episcopus judex sederet inter Petrum et ejus accusatores, quia praesens causam subtilius poterat scire. Aliquando etiam accusatos episcopos, ut se purgarent, regiam urbem petere et imperatori se sistere permittebat.
11. Quam strenue jura episcoporum propugnaret, probat epistola ad Fortunatum, Neapolitanum episcopum, [Col. 0396C] cujus haec verba sunt: Quia pervenit ad nos clericos aliasque civitatis ac parochiae tuae religiosas personas ab aliis conveniri, fieri hoc de caetero prohibemus; et neque clericum tuum, neque monachum vel quamlibet civitatis aliam religiosam personam parochiae tuae conveniri a quoquam, vel ad alterius volumus judicium exhiberi. Sed si quis contra hujusmodi personas cujuslibet negotii movere voluerit quaestionem, fraternitatem tuam noverit adeundam. Aut si forte, ut assolet, aliqua illis quolibet modo fuerit nata suspicio, et electorum desideraverint fortasse judicium, sub tua exsecutione eligendi fas habeant cognitores; quatenus hoc modo nec tu amisisse jurisdictionem, nec actor apud suspectum litigando videatur praejudicium sustinere (Lib. VI, ep. 11) . Haec exscribere non piguit, [Col. 0396D] quod judiciorum ecclesiasticorum formam continere videantur.
Ut episcoporum, ita ecclesiarum jura et privilegia illibata permanere volebat aequissimus pontifex, ut palam profitetur, ad Donum, Messanensem, et Joannem, Syracusanum episcopum, Pallium mittens. In epistolis ad utrumque missis quae sunt omnino similes, deprehendere mihi videor communem et usitatam pallii concedendi formulam (Lib. VI, epp. 5 et 18) .
[Col. 0397A] Notatu dignum est nullas ecclesias provinciarum Siciliae et Italiae, Romano pontifici tanquam metro politano subditarum, tunc fuisse consecratas absque ipsius licentia; quod non solum ex [Col. 0397D] Lib. VI, ep. 45; lib. XII, ep. 11: lib. XIV, ep. 9. epistola 45, hoc anno scripta, eruitur, sed etiam ex aliis plurimis. In [Col. 0397D] Lib. XIII, ep. 20. baptisteriis consecrandis eadem erat ratio.
12. Exemplum nobis praebet modi in laudandis amicis tenendi epistola ad Stephanum abbatem Lirinensem scripta. De concordia ejus congregationis, in qua plures erant presbyteri et diaconi, certiorem fecerat papam Augustinus Romam rediens. Quanto cum gaudio id acceperit Gregorius testatur, Stephanum abbatem amicis compellans litteris, laudatque ejus vigilantiam, et pro donis ab eo acceptis ad ministerium pauperum gratias agit. Attamen praemissis [Col. 0397B] laudibus subdit hanc adhortationem: Quia vero humani generis inimicus insidiari nostris actibus non quiescit, sed assidua calliditate hoc nititur, ut Deo servientes animas in qualibet parte decipiat: ideo, dilectissime fili, hortamur ut sollicitudinem tuam vigilanter exerceas, et ita commissos oratione et cura providenti custodias, ut lupus circumiens nullam dilaniandi occasionem inveniat (Lib. VI, ep. 56) .
ARGUM.—1. Cyriacus patriarcha CP. mittit ad S. Gregorium legationem et epistolam. Cui respondet.—2. Cyriaci encomium.—3. Corripiuntur qui sacram Scripturam usurparant ad eum laudandum.—4. Legati Cyriaci erroris arguuntur a papa.—5. Fabula de Trajano S. Gregorii precibus liberato inde explosa. Sed praesertim ex Dialogis.—6. Objectiones contra poenarum inferni [Col. 0397C] aeternitatem solvuntur.—7. Cur finita culpa puniatur sine fine.—8. Cur sancti pro damnatis non orent. Eadem ratione probatur S. Gregorium orare non potuisse pro Trajano.—9. Joannis Diaconi effugium exploditur.—10. Petitae ex S. Perpetuae actis objectioni occurritur. (An. 596 et 597.)
1. Etsi Joannes CP. e vivis excessisset mense Januario an. 595, ut jam supra monuimus (Cap. 1, num. 15) , ejus tamen successoris Cyriaci legationem et epistolam synodicam, de sua electione ac ordinatione scribentis, nonnisi post viginti fere menses excepit S. Gregorius. Cyriaci epistolas honoris causa detulerunt Georgius presbyter et Theodorus diaconus. His respondens papa, laudat quidem Cyriacum pro amore quietis pastoralem sollicitudinem fugisse, sed inde probat ipsum ad episcopalem promovendum fuisse dignitatem: Quia sicut locus regiminis desiderantibus [Col. 0397D] negandus est, ita fugientibus offerendus (Lib. VII, ep. 4) . Monet itaque internae tranquillitati charitatem erga proximum esse praeferendam, quod suo quoque ostendit exemplo, et qua ratione caveri possit ne curae pastoris animum penitus obruant, docet. Quod spectat ad fidei confessionem a Cyriaco datam, ipsam approbat papa; dubitat nihilominus 274 utrum quidam [Col. 0398D] Vide ep. 31 sequentem et notas ad eamdem. Eudoxius inter haereticos a quatuor synodis oecumenicis damnatos referri debuerit; at ejus dubitationem et haesitationem postea sustulit Eulogius. De oecumenici titulo respuendo quaedam attingit.
[Col. 0398A] In alia breviori ad Cyriacum epistola testatur ipsius bona jampridem sibi perspecta, dum scilicet in urbe regia moraretur. Animo despondentem ex infirmitatis conscientia, erigit dicens: Scimus quia prima virtus est cognitio infirmitatis, atque ex eo colligimus posse vos bene susceptum ministerium implere, quia vos videmus infirmitatem propriam ex humilitate cognoscere. Omnes enim infirmi sumus, sed ille est infirmior, qui suam considerare non valet infirmitatem (Lib. VII, ep. 5) .
2. De Cyriaci electione gratulatus est Imperatori vir sanctissimus, quod de optimo pastore Ecclesiae Constantinopolitanae dando adeo fuerit sollicitus (Lib. VII, ep. 6) . Quaedam ex epistola ad Mauricium subjiciemus, ex quibus intelligetur quis esset Cyriacus, [Col. 0398B] et qua ratione tardius Joanni, qui non parum laudatur, fuerit successor datus: Non parvae, inquit, potuit esse mercedis, quod Joanne sanctae memoriae de hac luce subtracto, ad ordinandum sacerdotem pietas vestra diu haesitavit, tempus paulo longius distulit, cum metu omnipotentis Domini consilium quaesivit, ut videlicet causa Dei cum magno debuisset timore disponi. Unde et aptum valde existere in pastorali regimine fratrem atque consacerdotem meum Cyriacum existimo, quem ad eumdem ordinem pietatis vestrae consilia longa genuerunt. Qui in administrandis dudum rebus ecclesiasticis quam sollicitus et quomodo fuerit exercitatus, cuncti novimus. Unde et superna gestum dispensatione non ambigo: ut qui bene minima gesserat, congrue majora susciperet, atque a cura rerum, [Col. 0398C] ad animarum regimina transiret (Lib. VIII, ep. 34) .
3. In ordinatione Cyriaci, episcopi quidam immoderatius exsultantes exclamarant: Haec dies quam fecit Dominus, exsultemus et laetemur in ea. (Psal. CXVII, 24) . Quasi sol esset hic patriarcha cujus lumine dies illuxisset. Hanc verborum sacrae Scripturae usurpationem in sermone adulatorio prorsus damnavit S. Gregorius, uti suis ad illos episcopos litteris significavit (Lib. VIII, ep. 7) . Ne vero putaretur zelotypia laborasse, laudesque Cyriaco collatas ad se potius trahere voluisse, statim culpam immoderatae laudationis hujus elevare conatur. Quantum autem alienus esset a nimiis et immodicis, imo a quibuslibet laudibus appetendis et aucupandis, certe millies, et hoc praesertim anno testatum reliquit, dum redarguit [Col. 0398D] Joannem, Syracusanum episcopum, ob adhibitam suae mensae coram extraneis lucubrationum suarum lectionem (Ibid., ep. 9) .
4. Legati Cyriaci, testibus Ecclesiae Rom. diaconis, dixerant: Jesum Christum ad inferos descendentem, omnes qui illic confiterentur eum Deum, salvasse atque a poenis debitis liberasse. De qua re, inquit S. doctor, volo ut charitas vestra longe aliter sentiat. Descendens quippe ad inferos, solos illos per gratiam suam liberavit, qui eum et venturum esse crediderunt, et praecepta ejus vivendo tenuerunt. Constat autem quia post incarnationem Domini, nullus etiam ex his salvari potest, [Col. 0399A] qui fidem illius tenent, et vitam fidei non habent (Lib. VIII, ep. 15) ; quod multis sacrae Scripturae testimoniis demonstrare pergit.
5. Solus hic locus sufficeret ad explodendam fabellam de Trajano ab inferni poenis Gregorii precibus liberato, quam referunt Paulus et Joannes Diaconus in ejus Vita lib. II, c. 44. Quid enim? potuit scilicet pro Trajani cultoris idolorum, Christianorumque persecutoris usque ad mortem liberatione preces ad Deum fundere, qui noverat, trahi ad Deum post mortem non posse, qui se a Deo male vivendo separasset; id enim conceptis verbis dicit egregius Doctor. Sed longe validius refellitur commentum hoc ex asserta in Dialogis doctrina lib. IV, cap. 44.
Quaestio eo loci proposita est: Si semper ardeant [Col. 0399B] qui gehennae incendiis deputantur; ad quam respondet S. Gregorius: Constat nimirum, et incunctanter verum est, quia sicut finis non est gaudio bonorum, ita finis non erit tormento malorum. Nam cum Veritas dicat: Ibunt impii in supplicium aeternum, justi autem in vitam aeternam (Matth. XXV, 46) ; quia verum est quod promisit, falsum proculdubio non erit quod minatus est Deus
6. Petrus his opponit: Quid si quis dicat: Idcirco peccantibus aeternam poenam minatus est, ut eos a peccatorum perpetratione compesceret? At illa diluit S. Doctor respondens in haec verba: Si falsum est quod minatus est, ut ab injustitia corrigeret: etiam falsa est pollicitus, ut ad justitiam provocaret. Sed quis hoc dicere vel insanus praesumat? Et si minatus [Col. 0399C] est quod non erat impleturus, dum asserere eum misericordem volumus, fallacem, quod dici nefas est, praedicare compellimur.
7. Petrus hac responsione sibi factum satis intelligens, alium nodum proponit solvendum: Scire vellem, inquit, quomodo justum sit, ut culpa quae cum fine perpetrata est, sine fine puniatur. Cui respondet sapientissimus magister: Hoc recte diceretur, si districtus judex non corda hominum, sed facta pensaret. Iniqui enim ideo cum fine deliquerunt, quia cum fine vixerunt. Nam voluissent utique si potuissent sine fine vivere, ut potuissent sine fine peccare. Ostendunt enim quia in peccato semper vivere cupiunt, qui nunquam desinunt peccare dum vivunt. Ad magnam ergo justitiam judicantis pertinet, ut nunquam careant supplicio, [Col. 0399D] qui in hac vita nunquam voluerunt carere peccato. Egregia sane ratio qua poenarum probetur aeternitas, adversus religionis contemptores, qui solent hoc de dogmate, ut liberius peccent, cavillari. Petrus tamen argumenti hujus pondere nondum oppressus, adhuc subtilius instat: Sed nullus justus crudelitate pascitur, et delinquens servus a justo domino idcirco caedi praecipitur, ut a nequitia corrigatur. Ad hoc ergo vapulat, ut emendari debeat. Iniqui autem gehennae ignibus traditi, si ad correctionem non perveniunt, quo fine semper ardebunt? Respondet vero Doctor discipulo: Omnipotens Deus, quia pius est, miserorum cruciatu non pascitur; quia vero justus est, ab iniquorum ultione in perpetuum non sedatur. Sed iniqui omnes aeterno supplicio deputati, sua quidem iniquitate puniuntur, [Col. 0400A] et tamen ad aliquid ardebunt, scilicet, ut justi omnes, et in Deo videant gaudia quae percipiunt, et in illis respiciant supplicia quae evaserunt: quatenus tanto magis in aeternum gratiae divinae debitores se esse cognoscant, quanto in aeternum mala puniri conspiciunt, quae ejus adjutorio vicerunt.
275 8. Ista perpendenti quonam pacto venire potest in mentem, Gregorium ita sapientem, ita docentem, preces aliquando fudisse pro Trajano imperatore, quem ob infidelitatem et motam in Christianos persecutionem (ut alia interim dissimulemus) aeternis poenis addictum non dubitabat? At quae sequuntur, ne leviusculam quidem relinquunt ea de re difficultatem. Quaerit enim Petrus: Et ubi est quod sancti sint, si pro inimicis suis quos tunc ardere vident, [Col. 0400B] non orabunt, quibus utique dictum est: Pro inimicis vestris orate? (Matth. V, 44.) Cui respondet ita sapientissimus Doctor: Pro inimicis suis orant eo tempore quo possunt ad fructuosam poenitentiam eorum corda convertere, atque ipsa conversione salvare. Quid enim aliud pro inimicis orandum est, nisi hoc quod Apostolus ait: Ut det illis Deus poenitentiam ad cognoscendam veritatem, et resipiscant a diaboli laqueis, a quo captivi tenentur ad ipsius voluntatem? (II Tim. II, 25.) Et quomodo pro illis tunc orabunt, qui jam nullatenus possunt ad justitiae opera ab iniquitate commutari? Eadem itaque causa est, cur non oretur tunc pro hominibus igni aeterno damnatis, quae nunc etiam causa est, ut non oretur pro diabolo angelisque ejus aeterno supplicio deputatis. Quae nunc etiam causa est ut non [Col. 0400C] orent sancti homines pro hominibus infidelibus impiisque defunctis, nisi quia pro eis utique quos aeterno deputatos supplicio jam noverunt, ante illum judicis justi conspectum orationis suae meritum cassari refugiunt. Quod si nunc quoque viventes justi mortuis et damnatis injustis minime compatiuntur, quando adhuc aliquid judicabile de sua carne sese perpeti etiam ipsi noverunt; quanto districtius tunc iniquorum tormenta respiciunt, quando ab omni vitio corruptionis exuti, ipsi jam justitiae vicinius atque arctius inhaerebunt? Sic quippe eorum mentes per hoc quod justissimo judici inhaerent, vis districtionis absorbet, ut omnino eis non libeat quidquid ab illius aeternae regulae subtilitate discordat.
Haec legenti num dubia aut obscura esse potest [Col. 0400D] S. Gregorii sententia, tum de poenarum inferni aeternitate, tum de negandis precibus omnibus iis quos citra ullam haesitationem scimus hujusmodi poenis addictos?
9. Ut vim argumenti hujus eludat aut elevet Joannes Diaconus, hoc excogitavit effugium. Nempe Gregorium pro Trajano liberando non exorasse, sed flevisse. Quasi lacrymae coram Deo fusae alicujus rei obtinendae gratia, preces non sint, et quidem efficacissimae. Addit Trajanum ita liberatum fuisse ab inferni cruciatibus, ut in inferno tamen remanserit, non autem sit evectus ad superos. At sancti Doctoris ratiocinatio, uti et testimonia omnia sacrae Scripturae ab ipso prolata, non solum probant aeternam damnatorum in inferno mansionem, sed etiam exustionem. [Col. 0401A] Neque fingere licet S. Doctorem duplicem habuisse diversis temporibus de hac quaestione sententiam: nam primo non potuit ignorare quae esset sacrarum litterarum Ecclesiaeque hac de re doctrina; secundo constanter idem in omnibus pene operibus, diversis licet temporibus elucubratis, nimirum in Moralibus lib. XXXIV num. 34, in Dialogis, et in epistola jam laudata, quae huic dissertatiunculae occasionem praebuit, ob errorem legatorum Cyriaci in ea refutatum. Caeterum opinionem hanc quae Origeni tribui solet, impugnarant jam Augustinus et Basilius Magnus. (Vide lib. XXI de Civit. Dei, c. II, Reg. brev. quaest. 267.)
10. Quod legitur in actis S. Perpetuae (Patrol. tom. III) , nimirum illam pro fratre Dinocrate orasse, [Col. 0401B] sicque ipsum a poenis quibus in loco tenebroso plectebatur liberasse, minime favet opinioni quam post Gregorium impugnamus. Probat enim tantummodo mortuos purgatorii cruciatibus addictos ob levia peccata post baptismum admissa, posse fidelium precibus ab iis eximi. Quam responsionem suppeditat Augustinus lib. I de Origine animae c. 10, et lib. III c. 9, ubi ait Dinocratem propter peccata quaedam commissa post baptismum aliquas pertulisse poenas. Quippe cum septennis esset, potuit mentiri, aut alio levi piaculo animam maculare. Quod autem ante mortem fuisset baptizatus negari nequit, Perpetua ipsa testante totam familiam suam, excepto patre, Christi coluisse religionem.
[Col. 0401C] ARGUM.—1. S. Gregorius in moribus efformandis doctor eximius. Quid doceat contra nimiam securitatem et de duplici compunctione.—2. Theoctistae sororis imperatoris pietas.—3. S. Gregorius amicis denegat opem ad obtinenda saecularia officia.—4. Quales amicis moerentibus adhiberet consolationes.—5. Laudat laicos divini verbi cibum quaerentes.—6. Ariminensi episcopo infirmo successor datur.—7. Et Corneliensi ob lapsum dejecto. Laudatur a Greg. Stephanus episcopus.—8. Res quaedam monasticae.—9. Insulae Corsicae prospicit papa.—10. Quaedam de servilium personarum conjugio observantur. (An. 596. et 597.)
1. Mox vidimus S. Gregorium, Theologorum optimum, pro fidei puritate ac integritate fortissime decertantem; nunc miremur ipsum tanquam in moribus informandis magistrum eximium pietatis perfectionisque Christianae exquisitissima subministrantem consilia. Gregoria, Augustae cubicularia, scripserat ei se nunquam ab importunis precibus cessaturam, [Col. 0401D] donec ab ipso certo sciret, nimirum ex divina revelatione, peccata sua esse dimissa. Cui sic respondit modestissime simul ac prudentissime: Rem difficilem etiam et inutilem postulasti. Difficilem quidem, quia ego indignus sum cui revelatio fieri debeat. Inutilem vero, quia secura de peccatis tuis fieri non debes, nisi cum jam in die vitae tuae ultimo plangere eadem peccata minime valebis. Quae dies quousque veniat semper suspecta, semper trepida metuere culpas debes, atque eas quotidianis fletibus lavare. Certe Paulus apostolus jam ad tertium coelum ascenderat, in paradisum quoque ductus fuerat, arcana verba audierat, quae homini loqui non liceret (II Cor. XII) ; et tamen adhuc trepidans dicebat: Castigo corpus meum, et servituti subjicio, ne forte aliis praedicans, [Col. 0402A] ipse reprobus efficiar (I Cor. IX, 27) . Adhuc timet qui jam ad coelum ducitur, et jam timere non vult qui adhuc in terra conversatur? Perpende, dulcissima filia, quia mater negligentiae solet esse securitas. Habere ergo in hac vita non debes securitatem, 276 per quam negligens reddaris. Scriptum est enim: Beatus vir qui semper est pavidus (Psal. II, 11) . Et rursus scriptum est: Servite Domino in timore, et exsultate ei cum tremore (Prov. XXVIII, 14) . In pauco ergo hujus vitae tempore mentem vestram necesse est ut tremor teneat, quatenus per securitatis gaudium sine fine postmodum exsultet (Lib. VII, ep. 25) .
Quid opportunius hoc loco ad exsufflandas larvatae cujusdam pietatis fallacias quae sub mentito purioris amoris nomine omnem timorem de salute aeterna, [Col. 0402B] sollicitudinem omnem excutit? In epistola quidem ad Theoctistam patriciam (Lib. VII, ep. 26) , quae proxime sequitur, explicat S. Doctor duo genera compunctionis, unum quod aeternas poenas metuit, alterum quo longa moeroris formidine et anxietate consumpta, quaedam jam de praesumptione veniae securitas nascitur. At hic status non excludit omnem salutis curam; neque enim adest plena securitas, sed inchoata, non omnem expellens timorem, sed nimis anxium. Hoc in statu, inquam, anima de coelestibus praemiis suspirat. Qui prius flebat, ne duceretur ad supplicium, postmodum flere amarissime incipit, quia differtur a regno.
2. Ex hac epistola intelligimus Theoctistam, imperatoris sororem, sacri verbi ubertate plenam fuisse, [Col. 0402C] ad aeterna gaudia incessanter suspirasse, ad repromissionis patriam inter undas saeculi siccis vestigiis properasse; nimirum inter hominum tumultus et in ipsa aula solitudinem colendo; quod pro miraculo habet S. Gregorius, comparatque cum filiorum Israel transitu per Mare Rubrum. Piissimae sorori nutriendorum liberorum provinciam dederat Mauricius Augustus; hinc eam hortatur papa ut illos optimis moribus imbuere conetur, et eunuchos ipsorum custodiae ac obsequiis deputatos admoneat, quam caute coram ipsis loqui debeant: Verba si quidem nutrientium, inquit, aut lac erunt si bona sunt, aut venenum si mala. In eadem epistola Gregorius ostendit se de salute Constantinae Augustae, et de ipsius profectu in virtute sollicitum: quos enim amabat, a terrenis cupiditatibus abstrahere, et in amore coelestium [Col. 0402D] succendere conabatur; haecque erant ejus amicitiae symbola et argumenta.
5. Andreas, vir clarissimus, ejus familiaris, postularat ab eo imperatori commendari, ad aliquod officium in republica obtinendum, quod sanctissimum patrem non mediocri moerore perculit. Multos novi, inquit amico, qui in servitio reipublicae positi vehementer affliguntur: quia eis non licet vacare et peccata sua plangere; et vos quare, nescio, implicari desideratis? Multa praetermitto de mundi contemptu, digna tamen quae legantur et serio animis insculpantur. Epistolam ista claudunt: Hoc ipsum vero esse in obsequio piissimi principis, quanta est mentis occupatio in appetitu terrenae gratiae, et quantus est timor ne hae [Col. 0403A] eadem gratia perdatur, si adepta fuerit? Perpende ergo quae poena sit, aut, prosperitatis desiderio fatigari, aut adversitatis timore pavescere. Unde magis suadeo, ut magnitudo vestra in suo proposito quondam, in pauco tempore delectabili receptaculo peregrinationis vivere studeat, et quietam ac tranquillam vitam ducere, sacris lectionibus vacare, coelestia verba meditari in aeternitatis amore se accendere, de terrenis rebus secundum vires bona opera agere, et regnum perpetuum in eorum remuneratione sperare. Sic autem vivere, jam in aeternitatis vita partem habere est. Haec, magnifice fili, loquor, quia multum te diligo. Et quia in procellas et fluctus tendis, verborum meorum funibus te ad littus revoco; et si trahentem sequi volueris, quae pericula evaseris, quae gaudia inveneris, in ipso [Col. 0403B] quietis tuae littore positus agnosces (Lib. VII, ep. 29) .
4. Quando amicorum animos fatiscere sub aerumnarum pondere observabat, litteris consolatoriis eos erigebat, vel ipsa animi magnitudine qua supra humana omnia in iis eminere videbatur. De amicorum nostrorum liberis, aut aliqua ratione propinquis morte praereptis immatura, solemus dolere; idque de eorum amissione lugentibus significare. At Gregorius nil humani sapiens, ad Andream amicitia sibi conjunctissimum scribit: Quod domna Constantina clarissima puella, priusquam nuptias faceret, ab hujus mundi illecebris est erepta, vehementer exsulto (Lib. VII, ep. 29) . Et ad Narsam: Per scripta vestra mihi transitum domnae Esychiae nuntiastis; et magna exsultatione gavisus sum, quia illa bona anima ad suam [Col. 0403C] patriam pervenit, quae in patria laborabat aliena (Ibid., ep. 30) . Noverat fortasse haud ingratum fore hoc genus consolationis, Narsae viro religioso (sic appellatur in epistolae inscriptione) qui cum patriciae dignitatis esset, ut ex ep. 32 lib. IV colligitur, saeculo nuntium tunc remisisse videtur, et quibusdam monasteriis praefuisse. Filia ejus Dominica, virgo doctissima, quae Latina cum esset, Graece tamen scribebat, aulam quoque fugiens, monasterium ingressa fuerat, ibique postea facta praeposita. Quae de Dominica, in Graecis litteris erudita diximus eo magis mirari debemus, quod S. Gregorius ad ejusdem patrem scribens, asserat tunc non fuisse Constantinopoli satis doctos interpretes, qui de Graeco in Latinum et de Latino in Graecum dictata bene transferrent? (Lib. VII, ep. 30.)
[Col. 0403D] 5. Laudabat maxime S. Gregorius si amici, etiam [Col. 0403D] Vide supra Ep. 26, et infra lib. XI, Ep. 78. laici, in verbo divino solatium et animae cibum quaererent. Id potissimum liquet ex epistola hoc anno ad Dynamium et Aureliam Gallos scripta (Lib. VII, ep. 36) , ubi eis gratulatur, quia sacrae lectionis pabula quaerebant; subditque optimam hujus Evangelicae sententiae expositionem: Omnis qui petit accipit, et qui quaerit invenit, et pulsanti aperietur (Matth. VII, 8) . Petamus, inquit, orando, quaeramus legendo, pulsemus operando (Luc. XI, 12) . At de his satis; ad alia transeamus.
6. Post diutinam in Oriente moram factam, in Occidentem [Col. 0404A] revertamur, ubi potissimum vigilabat ad Ecclesiarum gubernationem pastoralis Gregorii sollicitudo. Ariminensis Ecclesia diu sine episcopo fuerat, ob infirmam Castorii valetudinem. Qui cum per quadriennium abfuisset, nec melius haberet, data scriptis supplicatione petiit a papa, ut quia ad ejusdem Ecclesiae regimen vel susceptum officium, pro eadem qua detinebatur molestia assurgere nullatenus posset, Ecclesiae ipsi ordinare episcopum deberet. Ejus votis annuens summus pontifex, quia cunctarum Ecclesiarum injuncta eum sollicitudinis cura constringebat, datis de more praeceptis clerum et populum ad eligendum sibi antistitem hortatus est, quem Mariniano Ravennati examinandum sisti voluit (Lib. VII, ep. 19) .
[Col. 0404B] 7. Paulo post ad eumdem Marinianum scripsit, ut dejecto ex Corneliensis Ecclesiae sede episcopo in 277 crimen lapso, in ejus locum alius ordinaretur episcopus; quia nec lapso spes ulla superesse posset ad pristinam redeundi dignitatem, nec ultra tres menses Ecclesiam vacare sacri permitterent [Col. 0404D] Ex can. 25 Chalcedon. in codice canonum Eccl. Rom. canones (Lib. VII, ep. 41) . Dum vero legis supra Gregorium cunctas in Ecclesias sollicitudinis curam sibi tribuere, ne suspiceris ipsum ultra modum pontificiam protulisse potestatem, quod ab ejus modestia et animi demissione prorsus abhorrebat. Certe qui 150 circiter annis ante ipsum sedit, Leo Magnus, ad ep. Thessalonicensem scribens (ep. XII, c. 1) ut ei vices suas committeret, ait eum in partem vocatum esse sollicitudinis, non in plenitudinem potestatis; [Col. 0404C] quam proinde sibi vendicare non dubitabat.
Quemadmodum Gregorius episcopos qui officio suo deerant, dignis poenis afficiebat, ita optimos pastores debitis laudibus et praemiis remunerare satagebat. Quapropter Stephanum episcopum impense laudat quod assidua praedicatione Mariam patriciam ab haeresi aut schismate ad Ecclesiae sinum revocarit, aliosque non paucos (Lib. VII, ep. 8) . Ex hoc fortasse numero erat Dominica gloriosa femina, Joannis cujusdam uxor Gregorio intimi; ad quem scripsit se non me diocriter laetatum, cum ipsam cognovisset unitati Ecclesiae sociatam (Ibid., ep. 37) .
8. Ut res monasticas breviter attingamus, hoc anno papa privilegiis donavit monasterium S. Cassiani apud Massiliam cui praeerat Respecta. De hoc monasterio [Col. 0404D] consule notas ad epistolam haec privilegia continentem (Lib. VII, ep. 12) .
In alia epistola (Lib. VII, ep. 18) legimus Martinum quemdam diaconum et abbatem, de quo aliqua papae fuerant nuntiata, quae officii ejus propositum non leviter macularent, nec tamen sedula inquisitione facta probari potuerant, ne qua de iis suspicio remaneret, ad sacratissimum beati Petri apostolorum principis corpus districta sacramenta praebuisse, quibus insontem se assereret. Quapropter eum absolvit S. Gregorius et suo loco restituit.
Epistola 32 scripta est ad Anastasium presbyterum, quem multis et praeclaris virtutibus ornatum depingit; [Col. 0405A] vituperat tamen ob ducatum in monasterio quod vocabatur Neas assumptum, quod hoc in coenobio multa sub sanctitatis habitu saecularia agerentur. Hortatur autem illum ad contentionem quae inter ejusdem monasterii patrem, et Amos Jerosolymorum patriarcham exorta erat, tollendam et componendam.
Magna erat altercatio inter Caesarium, abbatem monasterii sancti Petri apud Baias, et Joannem, abbatem S. Luciae, in Syracusana urbe; de qua dirimenda Gregorius ad Joannem Syracus. episcopum scripsit (Lib. VII, ep. 39) , rogans ut ipse cum Fantino defensore, adhibito Joanne agrimensore (erat enim quaestio de finibus) accederet, ac sententiam ferret: Ne religiosorum virorum corda saecularium rerum intentio a mutua disjungeret charitate. De servanda [Col. 0405B] monastica disciplina in Africa sollicitus, Dominicum, Carthaginensem episcopum, rogavit, ut coerceret monachos impune vagantes, eosque obedientiae jugo, quod excusserant, rursum subdi curaret; episcoposque quos audierat iis erronibus patrocinium ferre, ab eorum defensione modis omnibus interminando compesceret (Ibid., ep. 35) .
9. Alia occasione ad Gennadium, Africae praefectum, scripsit, nimirum ut ei Ruferium comitem ejusque concives ac ipsam Corsicam insulam commendaret (Lib. VII, ep. 3) . Unde intelligimus insulam hanc ad Africae praefecturam seu exarchatum pertinuisse; fortasse quod Sardiniae adjaceat, quae tunc inter Africae provincias accensebatur septima et ultima. Hostium incursionibus patebat Corsica; nec satis [Col. 0405C] erat illuc exercitum transmittere, nisi huic praeesset dux peritissimus. Ideoque rogat Gregorius praefici Anastasium tribunum, qui jam eadem provincia strenue defunctus fuerat, et ab ipsa dein amotus, magnam sui existimationem omnibus insulae incolis, majusque reliquerat desiderium.
10. Septimum hunc Gregoriani pontificatus annum claudemus observatione de conjugio, si alter conjugum servilis sit conditionis, dirimendo; quod a sanctissimo pontifice nequaquam reprobatum, ut patet ex epistola ad Fortunatum, Neapolitanum episcopum (Lib. VII, ep. 1) . Ejus Ecclesiae clericus uxorem a suo consortio removerat, quod illa fuisset de servili conditione pulsata. Contendit vero mulier ejecta se liberam esse; et summum pontificem adiit, rogans [Col. 0405D] viro suo restitui. Benignas aures praebuit supplicanti pius Pater; cumque in ea nulla servilis macula inventa esset, jussit ut ille Clericus conjugem injuste repudiatam reciperet; si vero abnueret, districtae vindictae subjiceretur. Unde liquet non alia ratione coactum fuisse clericum illum ad uxorem denuo accipiendam, quam quia falso fuerat de servili conditione pulsata. Itaque si nupsisset ut libera, et postea probata fuisset ejus conditio servilis, propter conditionis vitium, irritum fuisset matrimonium.
ARGUM.—1. Corsorum idololatrarum conversio.—2. Et Judaeorum Agrigentinorum.—3. Alios Judaeos injuste vexari prohibet S. Gregorius.—4. Anastasium Antiochenum variis persecutionibus oppressum consolatur.—5. [Col. 0406A] Moritur Anastasius. Ejus successor ad S. Gregorium scribit. Haereticorum falsam Ephesi synodum pro vera obtrudentium fraudem ex veteribus codd. detegendam censet S. Doctor.—6. Eulogio Alexandrino gratulatur.—7. De Martyrologii Rom. antiquitate. Opinio Henrici Valesii expenditur.—8. Suspicio de Vaticanorum codicum suppositione injecta exsufflatur.—9. Episcopum Numidiae injuriam passum protegit S. Pontifex.—10. Africana Ecclesia ducit originem a Romana.—11. Quid de pretio pro sepultura dato senserit sanctus Gregorius.—12. Quid de redituum Eccles. partitione statuerit.—13. Et de Campagis.—14. Septem defensores fecit regionarios.—15. Res monasticae hujus anni attinguntur. (An. 597 et 598.)
1. Octavum sui pontificatus annum auspicatus est S. Gregorius magno cum gaudio, propter Corsorum conversionem, de qua nuperrime perscripserat Petrus, Aleriensis episcopus. Gratiis Deo de more actis ob laetum nuntium, eumdem Petrum hortatus est ut [Col. 0406B] coeptum feliciter opus perficeret, ac caeteros qui necdum baptizati erant, aut post susceptum baptismum, sive negligentia sive necessitate, ad idolorum cultum reversi fuerant, congregare, et ad fidem perducere pergeret. Quod enim, inquit, opus utilius et sublimius acturus es, quam ut de animarum vivificatione et collectione cogites, et tuo Domino, qui tibi locum praedicandi dedit, immortale lucrum reportes? (Lib. VII, ep. 1.) Adhortationi liberalitatem, ut solebat, adjunxit; transmisit enim huic episcopo quinquaginta solidos, ad vestimenta eorum qui baptizandi erant comparanda (Lib. VI, ep. 22) ; et presbytero episcopi adjutori qui regebat Ecclesiam non ita pridem jussu papae in possessione Rom. Ecclesiae constructam cum baptisterio, praedium aliquod pro stipendio assignavit [Col. 0406C] et concessit. Laudavit insuper consilium Petri episcopi de alio episcopo in eadem insula ordinando, non procul a monte quem plurimi adhuc idolorum cultores incolebant. Non in sola Corsica exsulabat et latitabat idololatria nam ex ep. 18, hoc anno scripta ad Agnellum, Terracinensem Ep., discimus quosdam hoc in pago tunc arbores adhuc coluisse. Et biennio post Brunichildem reginam hortatus est (Lib. IX, ep. 11) ut ab idolorum cultu sibi subditos populos coerceret; Quia, inquit, pervenit ad nos, quod multi Christianorum et ad Ecclesias occurrant, et, quod dici nefas est, a culturis daemonum non abscedant. Quodnam esset idololatriae genus explicat his verbis: Cultores arborum non existant, de animalium capitibus sacrificia non exhibeant. Quae in notis ad hunc locum exposuimus. Alia in epistola idolorum cultoribus [Col. 0406D] jungit aruspices atque sortilegos (Ibid., ep. 65) .
2. Laetitiam pro conversis idololatris excepit gaudium de Judaeis Agrigentinis ad fidem Christianam venire festinantibus (Lib. VIII, ep. 22) . Ne vero longiori mora desiderium eorum defervesceret (nam, a mense Junio quo ea de re scripta est epistola S. Gregorii usque ad proximum Pascha, novem ad minus menses computabantur), indulsit papa ut ante solemnitatem Paschalem, [Col. 0405D] Vide notas ad hanc ep. extra quam et festum Pentecostes baptismus dari non solebat in Ecclesia Latina, lustralibus aquis tingerentur, indicta prius quadraginta dierum abstinentia et poenitentia. Cumque ex illis plurimi pauperes essent, ita ut ad emendam [Col. 0407A] sibi [Col. 0407D] Consule notam 327 ad Librum Sacramentorum. candidam vestem a recens baptizatis gestari solitam, ob rei domesticae angustias, pares esse non viderentur, jussit Fantino defensori ut Ecclesiae sumptibus compararentur hae vestes, quas egestate laborantibus distribuere curaret. Interim episcopum Agrigentinum monitum esse voluit, ut illos Christianae religionis candidatos catechumenos faceret, ac eos fide quam suscepturi erant mature docere, necnon Evangelicae legis praeceptis imbuere sollicitus foret.
3. Ut facilius Judaeos alios clementia et mansuetudine ad fidem pertraheret sapientissimus pontifex, prohibuit ne locis juxta leges sibi concessis depellerentur, aut aliis afficerentur injuriis. Id liquet ex epistola Victori, Panormitano episcopo, in gratiam Judaeorum hac in urbe degentium scripta, [Col. 0407D] Lege etiam ep. 6 libri IX, et 55. paulo [Col. 0407B] post superiorem de Judaeis Agrigentum incolentibus ad Fantinum directa (Lib. VIII, ep. 25) . Si qui tamen Judaeorum insolescerent adversus Christianos, eorum audaciam frangere et coercere quantocius satagebat; et episcopos ut eorum pravis consiliis resisterent hortabatur (Ibid., ep. 21) .
4. Laetum de tot infidelibus ad fidem conversis nuntium turbarunt Anastasii, Antiocheni episcopi, epistolae, quae pro verbis lacrymas fluebant (Lib. VIII, ep. 2) . Amici dolorem lenire, animumque pene sub adversitatum pondere deficientem erigere conatus est Gregorius. A quibus tunc vexaretur hic patriarcha, non explicatur in epistola consolatoria summi pontificis. Haereticos tamen qui tunc in Oriente grassabantur plurimi, sub variis Acephalorum, Severianorum, [Col. 0407C] Theodosianorum nominibus, adversariorum ejus antesignanos exstitisse vix dubitamus. Praeter commemoratos heterodoxos, alia monstra nuper consurrexisse queritur vigilantissimus papa; novos videlicet errones, qui Prophetas, Evangelia, et dicta Patrum evacuare moliebantur. Sed permanente, inquit Gregorius ad Anastasium, vita vestrae sanctitatis, 279 in protectoris nostri gratia speramus quod eorum ora citius obmutescant quae contra soliditatem veritatis aperta sunt; quia et quamlibet acuti gladii immittantur, cum saxum feriunt, fracti resiliunt. Optima sane ratio, cur tot haereticorum tela in Ecclesiae firmissimam petram intorta, retusa tandem in ipsos reciderint auctores. Aliunde spes affulgebat victoriae de his Ecclesiae hostibus reportandae, scilicet ab [Col. 0407D] eorum divisione: Quia, inquit sanctus Doctor, in ipsis, qui a sanctae ecclesiae doctrina divisi sunt, unitas non est.
Inter eos qui sancto Anastasio infensi erant, S. Gregorius designare videtur patriarcham CP., quem ait addidisse onera, cum sublevare debuisset; sub ovium vestitu intus fuisse lupum rapacem; et solum prae aliis habere appetiisse, quod dignus non fuerat vel cum fratribus habere, ob usurpatum scilicet oecumenici patriarchae titulum.
5. Paulo post acceptas a Gregorio litteras, Anastasius ad tranquilliorem et meliorem vitam [Col. 0407D] De Anastasio legendus Evagrius lib. IV Hist. [Col. 0408D] Eccles. c. 4, et lib. V, cap. 5. transiit, [Col. 0408A] et successorem habuit alium Anastasium dictum juniorem; qui cum ad papam scripsisset de sua provectione, ac fidei professionem ut moris erat misisset, responsum ab ipso tulit pergratum et charitatis melle conditum. Ut sedis Anastasii majoris successor fuit ille patriarcha, ita etiam molestiarum et persecutionum: nam post novem episcopatus annos, in seditione martyr occubuisse dicitur. In epistola S. Gregorii (Lib. IX, ep. 49) qua respondet Anastasio nuper ad sedem Antiochenam assumpto, id prae caeteris observatione dignum, pseudo-Ephesinam synodum a Nestorianis habitam, in qua impia Coelestii et Pelagii dogmata sunt approbata, tunc saepius pro ipsamet oecumenica synodo Ephesina, versipellium haereticorum fraude fuisse obtrusam. Cui errori ut occurratur, [Col. 0408B] suadet doctissimus pater, in scriniis praecipuarum Ecclesiarum Romanae, Alexandrinae, Antiochenae, sincera Ephesinae synodi acta perquiri; ubi vides veterum codicum fidem et auctoritatem assertam.
6. Tumultuantes adversus Anastasium haereticos mox vidimus in Oriente. Pacatior autem erat Aegyptus et Alexandrina Ecclesia sub Eulogio patriarcha, qui plerosque haereticos Ecclesiae reconciliaverat, et concordiam inter fideles firmarat. Haec ut accepit S. Gregorius, arrepto calamo statim amico gratulatus est, vicissimque de conversis nuper Anglis eum certiorem fecit. At de his jam diximus. Erat inter utrumque sanctissima consuetudo mutuis confirmata beneficiis et officiis. Eulogius postularat a summo pontifice, ut sibi cunctorum martyrum gesta, quae piae [Col. 0408C] memoriae Constantini temporibus ab Eusebio Caesariensi collecta sunt transmitteret. At ille respondit se de hac [Col. 0408D] Lege notas ad hanc epistolam. Eusebiana collectione nihil unquam ante acceptam Eulogii epistolam audiisse. Addit: Praeter illa quae in ejusdem Eusebii libris de gestis sanctorum martyrum continentur, nulla in archivo hujus nostrae Ecclesiae, vel in Romanae urbis bibliothecis esse cognovi, nisi pauca quaedam in unius codicis volumine collecta. Nos autem pene omnium martyrum distinctis per dies singulos passionibus collecta in uno codice nomina habemus, atque quotidianis diebus in eorum veneratione missarum solemnia agimus. Non tamen in eodem volumine quis qualiter sit passus indicatur, sed tantummodo nomen, locus, et dies passionis ponitur. Unde fit ut multi ex diversis terris atque provinciis [Col. 0408D] per dies, ut praedixi, singulos cognoscantur martyrio coronati (Lib. VIII, ep. 30) .
7. Hic habemus Martyrologii Romani prima veluti rudimenta. Ipsius meminit synodus Cloveshoviensis an. 747 habita, in qua decretum ut per gyrum totius anni natalitia sanctorum uno eodemque die juxta Martyrologium Ecclesiae Romanae, cum sua sibi conveniente psalmodia et cantilena venerentur. Martyrologiorum origo a fastis Ecclesiarum repetenda nobis videtur. Singulae enim habebant martyrum suorum aliorumque sanctorum catalogum quorum in memoriam festi celebrabantur dies. Hinc Cyprianus: Denique, inquit, [Col. 0409A] et dies eorum quibus excedunt annotate, ut commemorationes eorum inter memorias martyrum celebrare possimus (Ep. 12, Patrol. tom. IV) . De hoc argumento lector studiosus consulat Henricum Valesium, qui singularem edidit de Martyrologio Romano dissertationem, et suis in Eusebium Caesariensem annotationibus attexuit; perpendatque rationes quibus adstruere conatur vir doctissimus nullum unquam fuisse proprium ac peculiare Martyrologium Ecclesiae Romanae ante illud quod jussu Xisti V Pontificis maximi editum est hoc titulo, et Baronii annotationibus illustratum. Praecipua ducitur ex veterum scriptorum silentio, quae tamen ruit lecto synodi Cloveshoviensis allato supra testimonio. Non inficiatur quidem Valesius Ecclesiam Romanam et alias saltem insigniores [Col. 0409B] habuisse sua kalendaria suosque fastos, quibus inscripta propriorum martyrum ac sanctorum episcoporum nomina continebantur, sed nullatenus martyrologia, quae non unius, inquit, loci propria, sed totius Ecclesiae fuere communia, quippe quae totius orbis martyres confessoresque generaliter continerent. Certe si ex allata definitione controversiam dirimamus, Valesius lite casurus videtur. Quippe non alicujus kalendarii meminit S. Gregorius, in quo martyrum tantum Romanae passorum nomina continerentur, sed codicis in quo pene omnium martyrum distinctis per singulos dies passionibus collecta nomina. Ut autem agi de martyribus ubique terrarum passis ostendatur, subdit: In eodem volumine . . . . . nomen, locus, et dies passionis ponitur. Unde fit ut multi ex [Col. 0409C] diversis terris atque provinciis, per dies . . . . . singulos cognoscantur martyrio coronati. Hic quid sentiamus de Valesii opinione aperire operae pretium judicavimus, ne quis forte crederet notam quamdam quae Valesio favet subjectam laudatae epistolae ex Gussanvillaeo fuisse a nobis adoptatam. Absit enim ut omnia quae in Gregorianas epistolas observavit vir doctus, nobis approbentur.
8. Certe hoc loco suspicionem injicit de manu exaratorum codicum etiam Vaticanorum suppositione, quam diliuere nostri est officii. Ait enim: Romae nulla vel pauca tunc fuisse martyrum gesta, nullas de martyrum passionibus narrationes, id certe est mirabile, et novis auctoribus qui Vaticanos codices passim ingerunt, incommodum.
[Col. 0409D] At primo sanctus Gregorius minime dicit non exstitisse in archivo Ecclesiae Romanae codicem 280 quem sibi communicari postularat Eulogius, sed tantum non inventum; unde subdit: Quaerentes quidem non invenimus, sed adhuc non invenientes quaerimus; et si potuerint inveniri transmittemus.
Secundo etiamsi cunctorum martyrum gesta, quae . . . Constantini temporibus ab Eusebio Caesariensi collecta fuerant, in archivis et bibliothecis Romanis tunc locum non obtinuissent, inde temere colligitur tunc Romae nulla vel pauca fuisse martyrum gesta, nullas de martyrum passionibus narrationes. Fatetur fortasse Gregorius caruisse suo tempore bibliothecas Romanas collectaneis in quibus acta martyrum omnia aut pleraque [Col. 0410A] reperirentur, quasi in unum corpus redacta, sed ditatae nihilominus erant actis singularibus martyrum, maxime in Italia, et praesertim Romae martyrio coronatorum. Taceo de veteribus codicibus ad alia quam ad martyrum historias pertinentibus, quorum poterat esse Romae maxima copia: de his enim silet sanctus Doctor.
Tertio quid vetat etiam post sanctissimi Pontificis obitum multos aliunde codices Romam fuisse allatos, quos nunc laudare nos non puderet, etiamsi non essent Gregorio antiquiores? Qua etenim veneratione dignae sunt membranae plusquam centum annorum supra mille? Nunc ad historiae Gregorianae seriem revocemus gradum.
9. Bellum hoc anno in Italia exarsisse innuit sanctus [Col. 0410B] Gregorius, dum deflet mala quae a Barbarorum gladiis perpeti cogebatur (Lib. VIII, ep. 2) . Ipsos in Sardiniam descensionem fecisse colligitur ex epistola sequenti indictione scripta (Lib. IX, ep. 1 et seq.) . Idcirco fortasse voluit S. Gregorius ut nullus etiam clericus a vigiliis et excubiis ad urbium custodiam necessariis excusaretur: eademque lege tenebantur Monachi (Lib. IX, ep. 73) . Non minus dolet vir sanctus de judicum et magistratuum perversitate et iniquitate, quam de ferocitate hostium. Inter arma enim silentibus legibus omnia sibi licere existimabant. Gennadius, Africae Patricius, Paulum, episcopum in Numidia, multis ab annis vexabat. Cumque sedem apostolicam appellasset, variis calumniis impetitus praesul, quominus Romam veniret obstiterat patricius, [Col. 0410C] penes quem in administratione hujus provinciae summa erat auctoritas (Lib. VI, ep. 63) . Consensit papa ut episcopus ad comitatum pergeret atque ad Augustum suas deferret querelas (Lib. VII, ep. 2) . Tandem Paulus in Numidiam redire jussus est, ut ab episcopis hujus provinciae judicaretur; cujus innocentiam cognoscens Gregorius, ipsius causam episcopis Adeodato, qui tunc [Col. 0409D] Vide quae supra diximus lib. II, c. 6, num. 2. primatum gerebat, Maurentio, et praesertim Columbo commendavit (Lib. VIII, epp. 12 et 13) ; hunc enim noverat Ecclesiae a beato Petro fundatae addictissimum, et recti tenacissimum. Nihilotamenminus ipsum adhuc munire curat contra optimatum sollicitationes et impulsus, quibus ejus virtus labefactari potuisset: Nulla ergo, inquit, vos res ab aequitatis studio, nulla suspendat potentia personarum. [Col. 0410D] Sed innitens praeceptis Dominicis, omnia quae sunt rectitudini adversa, contemne. In defendendis partibus justitiae constanter insiste. Odia pro veritate, si qua sunt, sustinere non renuas: ut tanto majorem in adventu Redemptoris nostri fructum mercedis invenias, quanto ejus mandata non negligens, in favorem justitiae et defensionem impenderis.
10. Praeter communem sollicitudinem quam de tota Ecclesia gerere debebat summus pontifex, singulari studio et cura Ecclesiae Africanae prospicere tenebatur, quod a Romana suam traheret originem, ut docet S. Gregorius ad Dominicum, Carthaginensem episcopum, scribens: Scientes unde in Africanis partibus sumpserit ordinatio sacerdotalis exordium, laudabiliter [Col. 0411A] agitis quod sedem apostolicam diligendo, ad officii vestri originem prudenti recordatione recurritis (Lib. VIII, ep. 33) . Hinc ad fovendam mutuam charitatem teneri utriusque Ecclesiae antistites probat; excurritque hac occasione in laudes charitatis, his verbis plane aureis: Magna autem charitatis virtus est, dilecte frater, quae sinceritatis suae vinculo alterna mutuo affectu corda constringit, et ea a gratiae non sinit compage dissolvi; disjuncta conjungit, unita custodit, et ignotos sibi imagine reddit cognitos per amorem. Quisquis igitur in hujus cardine mentem figit, eum de supernae patriae habitaculo cujuslibet adversitatis impulsio non evellit: quoniam quocumque se verterit, a mandatorum limine non excedit (Ibid.) . Ita sapientissimus ille pietatis Christianae magister omnibus [Col. 0411B] epistolis suis exquisitas [Col. 0411D] Vide ep. 17 ac 35 lib. ejusdem VIII. inspergebat sententias de charitate, de mundi contemptu, de adversis patienter ferendis, de studio sacrarum litterarum, et de caeteris virtutibus ad coelestem vitam pertinentibus; eoque veluti sale quidquid scriberet condire curabat
11. Episcopos, aliosque sacris ministeriis addictos a turpi lucro et avaritia verbo et exemplo avertere potissimum satagebat sanctissimus Pontifex. Hinc moleste tulit Donum, episcopum Messanensem, pro sepultura tantum pretium accepisse, ut ejus qui sepulturae jus comparaverat, haeredes ad inopiam redacti viderentur. Suadet igitur episcopo ut quae accepit restituat, maxime cum ea esse juris alieni Palumbi, episcopi Consentini, testimonio probaretur (Lib. VIII, ep. 3) . Etsi vero non prohibeat aliquid pro [Col. 0411C] sepultura accipere, fateaturque antiqua ex consuetudine id factum; ait tamen in sua Ecclesia vetitum a se fuisse, nec cuiquam assensum se praebiturum, ut loca humandi corporis pretio possint adipisci. Nos, inquit, qui episcopi dicimur, de humandis fidelium corporibus pensa facere quid debemus? Postea scribens ad Januarium, indulsit tantum ut pro luminaribus acciperetur quod quisque offerre vellet. Peti vero, inquit, aut aliquid exigi omnino prohibemus; quod valde irreligiosum est, ne aut venalis fortasse, quod absit, dicatur Ecclesia, aut vos de humanis videamini mortibus gratulari, si ex eorum cadaveribus studeatis quaerere quolibet modo compendium (Lib. IX, ep. 3) .
12. Leo Catanensis episcopus ferebatur quartam [Col. 0411D] redituum ecclesiasticorum partem non ex integro, sed cum aliqua diminutione suis clericis dividere, quod cupiditatis argumentum erat. Inde acolythorum et aliorum de clero querelae ad papam pervenerunt. Ex tribus aliis bonorum Ecclesiae portionibus una cedebat episcopo et familiae ejus, propter hospitalitatem et susceptionem, alia pauperibus, alia denique reparandis ecclesiis servabatur (Lib. VIII, ep. 7) . Ut autem omnis querelarum calumniarumque in episcopum tolleretur occasio, haec decrevit sapientissimus et aequissimus judex: Volumus ut quidquid 281 Ecclesiae tuae ex reditu vel quolibet alio titulo fortassis accesserit, quartam exinde portionem sine diminutione aliqua [Col. 0412A] debeas segregare, atque eam secundum Dei timorem presbyteris, diaconis, ac clero, ut tibi visum fuerit, discrete dividere: ita sanc ut unicuique sicut meritum laboris exegerit, libera tibi sit, juxta quod praevideris, largiendi licentia; quatenus et hi qui merentur, etiam temporali se sentiant hoc commodo consolari, et alii, adjuvante Domino, eorum ad melius contendant imitatione proficere (Lib. IX, ep. 64) .
13. Qui, justis Catanensium clericorum querelis pulsatus, hanc sententiam tulit contra episcopum, eorumdem superbiam et inanem gloriolam repressit paulo post, ob usurpatos [Col. 0411D] Vide notas ad laudatam ep. campagos, quod est genus calceamenti ad usum praelatorum solemniter missam celebrantium. Iis uti cum solis in tota Sicilia diaconis Messanensis Ecclesiae a Romanis pontificibus concessum [Col. 0412B] olim fuisset, Catanenses tamen diaconi calceati campagis procedere praesumpserant. Quem temerarium ausum exosus papa scripsit ad Joannem Syracusanum ut ea de re inquireret, ac utrum a se vel alicujus auctoritate id praesumpsissent exploraret; posteaque decerneret ipse quid facto esset opus. Nam si negligenter, inquit, ea quae male usurpantur omittimus, excessus viam aliis aperimus (Lib. VIII, ep. 27) .
14. Quemadmodum superbe insolenterque agentes coercebat, ita etiam utiliter pro Ecclesia militantibus debita honoris praemia rependere satagebat. Idque defensores hoc anno sunt experti; nam septem ex ipsorum collegio regionarios constituit, ob strenue navatam in causis Ecclesiae et pontificum obsequiis operam (Lib. VIII, ep. 14) . Olim ex solis diaconis assumebantur [Col. 0412C] regionarii; postea, quorumdam pontificum concessione, ex schola notariorum et subdiaconorum nonnulli constituti sunt; tandem ad defensores hic honor pervenit S. Gregorii beneficio.
15. Etsi hoc praesertim anno S. Gregorius quantum sibi curae essent res monasticae [Col. 0412D] Vide epp. 4, 8, 9, 11, 15, 31, 34. plurimis epistolis palam fecerit, pauca tamen ex his delibabimus. Insigne prae caeteris est privilegium concessum monasterio sanctorum Joannis et Stephani in urbe Classitana constituto, de quo scripsit ad Marinianum, Ravennatem episcopum (Lib. VIII, ep. 15) . Quid hoc privilegio cautum esset in gratiam monachorum, inde repetendum.
Ex epistolis 31 et 34 liquet Castelliense monasterium olim a magno Cassiodoro fundatum, non solum [Col. 0412D] tunc perseverasse, sed etiam floruisse, aliaque monasteria sibi unita obtinuisse. Nam priori epistola Secundinus, Tauromenitanus episcopus, in Sicilia, monetur ne patiatur monasterium suae dioecesis ad Castellienses monachos pertinens, in laicae personae potestatem venire. Alia epistola S. Gregorius increpare videtur Joannem, episcopum Scillitanum, in cujus civitate positum erat illud Castelliense coenobium, quod ipsi concessa privilegia longo usu firmata tentaret labefactare. Hac ex epistola constat ipsum Scillacium Castrum in solo juris monasterii fuisse fundatum, cujus incolae Castelliensibus persolvere censum tenebantur.
ARGUMENTUM.—1. Pax fit Romanos inter et Langobardos, annitente S. Gregorio.—2. Praedicit eam non fore diuturnam.—3. Bellum redintegratur ab exarcho.—4. Schismatici ad Ecclesiam redeunt. Quid pro ipsis in unitate Ecclesiae confirmandis praestiterit S. Gregorius.—S. Schismaticorum episcoporum depravati mores.—6. S. Gregorii charitas erga schismaticos.—7. De Secundino, monacho celeberrimo. Scribit contra tria capitula, etsi minime schismaticus.—8. Secundini humilis confessio. Eum consolatur S. Gregorius.—9. S. Doctoris sententia de usu et cultu sacrarum imaginum expenditur. Ab Ecclesiae doctrina nunc recepta non exorbitat.—10. Objectionibus occurritur. S. Gregorius in epistolis ad Serenum prohibet solum ne imaginibus latriae cultus tribuatur.—11. Laudat imaginum usum, tanquam antiquitus receptum. Sed non adorationem proprie dictam.—12. Ejusdem veneratio erga sanctorum reliquias. (An. 598 et 599.)
1. Jam a longo tempore S. Gregorius de pace Romanos [Col. 0413B] inter et Langobardos facienda confirmandaque cogitabat; quam ut impetraret egit tum apud imperatorem, tum apud Agilulfum regem ejusque uxorem Theodelindam, missis non solum epistolis, sed etiam legatis. Tam utili necessarioque reipublicae consilio semper obstiterat Romanus exarchus; quamvis viribus impar, aliundeque belli et rei militaris non satis peritus esset, ut a Langobardis Italiam liberaret. Nuper Hunnorum rex ab Agilulfo, Mediolani sedente, pacem impetrarat. Rebus itaque compositis cum bellicosissima gente, Langobardi ferocius imminebant urbibus adhuc intactis. Non ita pridem Crotonam in extrema parte Italiae expugnarant, abductis in captivitatem civibus. Nuperrime Sardiniam populabundi invaserant, quod futurum praenuntiarat Gregorius; [Col. 0413C] monueratque tum Gennadium, Africae praefectum (Lib. VII, ep. 3) , tum Januarium, Caralitanum episcopum (Lib. IX, ep. 4 et 43) , ut insulae defensioni prospicerent. Quis tunc ausus fuisset pacem sibi polliceri? At Deus in cujus manu sunt corda regum, Agilulfum ad arma deponenda et accipiendas pacis conditiones a papa oblatas flexit. Usus ille fuerat Probi, [Col. 0413] Quis fuerit ille Probus abbas quaerit Mabill. Annal. Benedict. lib. IX, num. 26, pag. 252. abbatis ministerio, quem jam ante multum temporis ad regem reginamque miserat, ut de pace ageret, irrito tamen semper conatu quandiu vixit Romanus exarchus, hostis pacis infensissimus. Eo itaque mortuo cum Callinicus pro reipublicae bono melius affectus summa rerum potitus esset in Italia, spes denuo pacis resarciendae affulsit. Tandemque facta est annitente praesertim Theodoro, Ravennae [Col. 0413D] curatore, quem adjutorem expertus est in omnibus Probus pro pace concilianda legatus (Ibid., ep. 98) . Pacta conditionesque pacis Agilulfus rex optima fide sacramento confirmavit, qua de re Gregorius tum ipsi gratias egit, tum Theodelindae reginae, quam studiosius pro concordia laborasse, a Probo abbate acceperat. In epistola ad Agilulfum eum rogat ut suis [Col. 0414A] ducibus per diversa loca, et maxime in Romanis partibus constitutis praecipiat pacem sicut promissum erat custodire. Metuebat enim ne redintegrandi belli occasionem quaererent. Neque vanus fuit timor; Ariulfus enim, dux Beneventanus, pacem servaturum se jurare noluit, nisi adhibitis certis conditionibus in quibus latenter ac subdole opportunitatem quaerebat Romanos incautos ob fidem datam opprimendi. Suspicionem augebat, quod Warnilfrida, ex cujus arbitrio et consilio Ariulfus cuncta faciebat, omnino jurare despexisset. (Cf. Paul. Diac. l. IV Hist. c. 13.)
2. Alia ex parte Agilulfus et Langobardi urgebant Gregorium ut pacto subscriberet, quod negabat, quia medius et sequester erat regem inter ac exarchum. Itaque cum res in ancipiti essent, bellumque sub [Col. 0414B] specie pacis periculosius imminere videretur: ne ignis doloso cineri suppositus erumperet, Romanis nihil tale cogitantibus, suasit Gregorius ut in ipsa pace, belli agitarentur consilia; scripsitque praesertim ad Januarium Caralitanum primo de conciliandis inter se hostium metu civium animis, quia, inquit, hoc maxime tempore, quando de hoste formido est, divisum populum habere non debetis. Deinde vero de Caralitana urbe aliisque insulae locis muniendis. Unde necesse est, inquit, ut fraternitas vestra, dum licet, civitatem suam vel alia loca fortius muniri provideat, atque immineat ut abundanter in eis condita procurentur: quatenus, dum hostis illuc Deo sibi irato accesserit, non inveniat quod laedat, 283 sed confusus abscedat. Sed et nos pro vobis quantum possumus cogitamus, [Col. 0414C] et iis quorum interest, ut se ad obsistendum Deo auctore praeparare debeant, imminemus: quia, sicut vos nostras tribulationes vestras attenditis, ita quoque nos vestras afflictiones nostras similiter reputamus (Lib. IX, ep. 6) .
3. Metus de brevi futuro bello non fefellit papam; nam paulo post recruduit, et ferocius desaeviit. Nuper Agilulfus pacem perpetuam cum Theoderico, Francorum rege, foedusque constituerat. Tres duces, in his Veronensem et Pergamensem, cui jam bis pepercerat, cum rebellassent, oppressos jusserat morte affici, ut hac severitate caeteros in officio contineret. De pace paulo antea cum Hunnorum rege facta supra diximus. Haec perpendens Callinicus, ob reportatas de Sclavis victorias forte ferox, metuensque ne, liber ab [Col. 0414D] omnibus bellis, Agilulfus conjunctis viribus in Romanos ex improviso irrueret, ipsum occupare constituit. Collecto itaque exercitu, tractisque ad imperii partes nonnullis Langobardorum ducibus, Parmam urbem munitissimam obsidione cinxit ac expugnavit. Captos in hac expugnatione Godiscalcum ducem et ejus uxorem, regis filiam, Ravennam duxit exarchus. At [Col. 0415A] illatam sibi injuriam ulcisci cupiens Agilulfus vicemque rependere, cum tentare velle Cremonam, Mantuam, Montem Silicis in agro Patavino simulasset, ipsum adorsus est Patavium, quo potitus urbem solo aequavit; praesidium tamen Ravennam se recepit, populi autem pars maxima ad loca Venetorum palustria confugerunt. Ne obsessis opem ferre posset exarchus, rex imperavit Ariulfo et Langobardis Etruriam obtinentibus, ut Romam ipsamque Ravennam continuis excursionibus lacesserent. Interim Avares, Langobardorum et Sclavorum copiis juncti, ferro igneque Histriam vastavere. Patavio capto, Mons Silicis expugnatur, et duo Langobardorum duces, Tridentinus ac Forojuliensis, qui a rege defecerant, veniam ob violatam fidem petunt, atque in gratiam [Col. 0415B] recipiuntur. Ita turbatae pacis religione sacramenti paulo antea sancitae et consecratae Callinicus poenas dedit. (Cf. Paul. Diac. Hist. Lang. lib. IV, capp. 21, 24 et 25.)
4. Id quam moleste tulerit S. Gregorius, qui pro pace adeo laboraverat, quamque amare jacturam illius fleverit hic pacis angelus, facilius est cogitare quam verbis exponere. Dolorem tantisper lenivit reditus ad Ecclesiam [Col. 0415] In intimo recessu maris Adriatici, non longe a littore provinciae Forojuliensis Capritanae insulae, quae schismati pro tribus capitulis conflato diu adhaeserat. Quandoquidem Capritanos ad schisma ejurandum a Callinico impulsos audierat papa, ipsi gratias egit, laudavitque consilium de revocandis ad sinum Ecclesiae dissidentibus, et tumultuantibus populis sibi subditis. Ne tamen in hoc proposito perseveraret, obstare videbatur [Col. 0415C] jussio Mauricii Augusti, pro schismaticorum defensione ad ipsum transmissa; sed eam ita interpretatur Gregorius: Quod autem exemplar jussionis quae ad vos pro schismaticorum defensione transmissa est, mihi ostendi voluistis, pensare sollicite dulcissima mihi vestra excellentia debuit: quia quamvis jussio ipsa subrepta est, non tamen in ea vobis praeceptum est ut venientes ad unitatem Ecclesiae repellatis, sed ut venire nolentes hoc incerto tempore minime compellatis. Unde necesse est ut haec ipsa piissimis imperatoribus nostris suggerere festine debeatis: quatenus cognoscant quod eorum temporibus schismatici cum omnipotentis Dei solatio et labore vestro, sua sponte reverti festinant (Lib. IX, ep. 9) . In eadem ad exarchum epistola conqueritur S. Gregorius, tum de majore ejus domus, [Col. 0415D] tum de Justino cujus consilio utebatur; qui nimirum non obscure haereticis favebant atque schismaticis.
Quia hujus insulae episcopus, postquam petitione oblata Callinico postularat ut sibi cum omni populo ad unitatem Ecclesiae reverti liceret, mentem deinde mutaverat et se ad schismaticos iterum contulerat, placuit papae ut Marinianus, Ravennas episcopus, Capritanae Ecclesiae ordinaret episcopum, qui ad suam metropolim pertineret, donec Histrici episcopi ad fidem catholicam rediissent, quorum scilicet provinciae tribuebatur insula Capritana (Lib. IX, ep. 10) . Nihilotamenminus ante novi episcopi ordinationem visum est sapientissimo Pontifici, ut mitteretur prius [Col. 0416A] ad schismaticum episcopum, qui de reditu ad Ecclesiae catholicae unitatem et ad propriam plebem eum admoneret. Scripsit etiam Gregorius ad hujus insulae habitatores, laudans amorem unitatis quo flagrabant, et de iis quae Mariniano scripserat eos certiores faciens. Pauca ex hac epistola quasi flosculos quosdam excerpenda duximus, et apponenda; mulcebunt enim, et odore, et aspectu: Redemptor noster, inquit, . . . . . sic imis summa conjungit, ut ipse in aeternitate permanens, ita temporalia occulto instinctu pia consulens moderatione disponat: quatenus de ejus manu antiquus hostis nullatenus rapiat quos ante saecula intra sinum matris Ecclesiae coadunandos esse praescivit. Nam, etsi quisquam eorum inter quos corporaliter degit, flatibus motus, ad tempus ut palmes titubet, radix tamen rectae [Col. 0416B] fidei, quae ex occulto prodit, divino judicio virens manet; quae accepto tempore fructum de se ostentare valeat qui latebat. Quod in vobis nunc ex desiderio vestro gestum esse superni respectus illustratione cognoscimus, qui schismaticorum inter quos habitatis pertinaciam refutantes, coadunari ovili Dominico mente promptissima ipsa rei operatione monstratis. Quibus enim scissura displicet, sanos se velle esse testantur, et reprobantes errorem, ostenditis vos amare quod rectum est, vitare quod devium (Ibid., ep. 97) . De aliis Histriae populis qui schisma deseruerant, agitur in aliis plurimis hujusce anni epistolis (Ibid., epp. 63, 94, 95, 99) . In illis ad Ecclesiam revocandis eluxerat maxime Gulfaris, magistri militum, studium, de quo ipsi gratulatur, et gratias agit piissimus pastor; eumque ad [Col. 0416C] perseverantiam et ad protectionem a schismate redeuntibus impendendam adhortatur.
5. Qui ex schismaticis illis ad ovile reversi fuerant, de pravitate episcoporum Histriae multa narrabant: quae ut Mauricio imperatori significarent, medelamque flagitarent, Constantinopolim se contulerunt, et Anatolio, sedis apostolicae legato, commendari postularunt. Id cum illis denegare non posset sanctissimus Pontifex, scripsit Anatolio ut eis, salva ratione, praeberet auxilium. Non dubitabat enim quin haereticis et schismaticis, haud secus ac caeteris, aequum reddi deberet (Lib. IX, ep. 66) .
6. Hoc sane proprio probavit exemplo, erga Comensis Ecclesiae clericos, qui ab Ecclesia Romana secesserant, ut Histricorum schisma sequerentur. [Col. 0416D] Constantius, Mediolanensis archiepiscopus, studio sacerdotali eos monuerat ut ad Ecclesiae unitatem redirent. At illi responderunt se a multis injuriam passos, et praesertim ab Ecclesia Romana, quae suae Ecclesiae praedium quoddam usurparat, potius 284 hac iniqua prorsus agendi ratione a Romanorum societate repelli, quam charitate allici. Haec ut accepit a Constantio Gregorius, respondit possessionem quam sibi ablatam Comenses causabantur contra rationis ordinem ultra detineri se minime passurum, si eis jure competeret, quamvis ad communionem redire differrent, sed, cognita veritate, restitui jussurum. Porro si ad unitatem Ecclesiae se converterint, praedium [Col. 0417A] de quo erat controversia, quamvis illis non competeret, libenter concessurum.
7. Schismaticis, uti jam diximus, accenseri non debere Secundinum monachum qui tamen trium capitulorum damnationi non consenserat, vel ex epistola hoc anno ad ipsum scripta satis intelligitur. (Lib. IX, ep. 52) . Magna erat Secundini fama, praesertim in aula regis Langobardorum, et apud Theodelindam summa auctoritas, ob ipsius eruditionem et sanctitatem. Unde voluit regina ut filium suum Adaloaldum e fonte sacro susciperet, Paulo rerum Langobardicarum scriptore teste (Hist. Lang. l. IV, c. 26) , apud quem vocatur [Col. 0417] Idem Paulus docet ipsum historiam Langobardorum compendiose elucubrasse. lib. III, de Gestis Langobar. cap. 30, et lib. IV, cap. 42. Secundus, servus Christi de Tridento. In inscriptione epistolae dicitur inclusus; et ex epistolae serie ubi monomachus appellatur, ob [Col. 0417B] solitariam quam colebat vitam, liquet ipsum non coenobitam, sed eremitam et anachoretam fuisse. Ejus autem reclusionis districtio tanta non erat, ut e cella egredi non liceret, aut etiam de gravissimis negotiis tractare. Profert Mabillonius exemplum Sigoberti reclusi apud S. Dionysium, in agro Parisiaco, qui cum Grimone, abbate Corbeiensi ad Gregorium papam eo nomine quartum, a Carolo, Francorum principe, missus est ( Ann. Bened., pag. 252). Cum adhuc haereret pia regina, et adduci non potuisset Gregorii adhortationibus aut precibus ut trium capitulorum damnationem amplecteretur, Secundinus, qui cum ipsa idem sentiebat, libellum scripsit quo suam tuebatur sententiam, rogavitque Gregorium Theodelinda, ut ad singula libelli ad se a Secundino missi responderet [Col. 0417C] argumenta. Deprecatus est hunc laborem Gregorius ob podagrae dolores qui eum decumbere cogebant, et ab omni lucubratione feriari. Sed si omnipotente Deo disponente, convaluero, inquit, ad cuncta quae mihi scripsit (Secundinus) subtiliter respondebo (Lib. XIV, ep. 12) . Id tamen praestare sanctissimo Doctori nunquam licuit ob assiduas infirmitates.
8. Diu ante libellum hunc, in quo de fide rebusque ecclesiasticis disputabat pius ille monachus, scripserat ad S. Gregorium, ab ipso postulans erudiri, et contra hostis insidias ejus monitis muniri. Qua in epistola humili aperuerat confessione, se quamvis quinquagenario majorem, juvenilibus adhuc desideriis teneri et subjacere. Molestissime id ferentem ac pene animo despondentem erigit peritissimus vitae [Col. 0417D] coelestis magister, illi respondens mirum non esse si majores insidias callidi hostis patiatur, qui majora contra eum bella praeparavit: Tanto quippe ille deceptionis molimina ardentius exquirit, inquit, quanto te coelesti patriae ferventius inhiare cognoscit . . . Et nos quidem qui inter homines vivimus, saepe per homines a callido hoste tentamur. Vos autem qui viam vitae praesentis, extra hominum frequentiam ducitis, tanto majora certamina pati necesse est, quanto ad vos ipse tentationum magister accedit. Caetera omitto sane eximia, et maxime a Monachis assidue legenda, ut [Col. 0418A] inde discant nimiam de suo statu securitatem abjicere, et ex ea nasci solitam socordiam excutere, majorique contra latentes hostis insidias excubare vigilantia.
9. At in fine laudatae epistolae occurrit locus de imaginibus, cujus occasione quid senserit S. Gregorius de sacrarum imaginum usu et cultu inquirendum et expendendum censemus. Postularat pius monachus a pontifice sanctas imagines, cui morem gerens misit surtarias duas imaginem Dei Salvatoris, et sanctae Dei genitricis Mariae, beatorumque apostolorum Petri et Pauli continentes. Praemonuerat discipulum de usu imaginum his verbis: Valde nobis tua postulatio placuit: quia illum toto corde, tota intentione quaeris, cujus imaginem prae oculis habere desideras, [Col. 0418B] ut te visio corporalis quotidiana reddat exercitatum: ut dum picturam illius vides, ad illum animo inardescas, cujus imaginem videre desideras. Et infra: Scio quidem quod imaginem Salvatoris nostri non ideo petis, ut quasi Deum colas, sed ob recordationem filii Dei in ejus amore recalescas, cujus te imaginem videre desideras. Et nos quidem non quasi ante divinitatem ante illam prosternimur, sed illum adoramus quem per imaginem aut natum, aut passum, sed et in throno sedentem recordamur. Et dum nobis ipsa pictura quasi scriptura ad memoriam Filium Dei reducit, animum nostrum aut de resurrectione laetificat, aut de passione demulcet. Hic habemus omnem de usu cultuque imaginum Ecclesiae catholicae doctrinam; et ipsam ante illas prostrationem. Neque de [Col. 0418C] hac parte laudatae epistolae amplius disputandum, postquam eam Gregorio nostris in notis vindicavimus. Praeterea idem docet sanctissimus Pater aliis in locis indubitatis. In epistola ad Januarium paulo antea scripserat ut a synagoga Judaeorum crux et imago Dei genitricis, cum ea qua dignum est veneratione auferrentur (Lib. IX, ep. 6) .
10. Neque vero quae paulo post scripsit ad Serenum, episcopum Massiliensem, imagines quidem non esse frangendas, aut ex ecclesiis projiciendas, imo potius in templis habendas, ut hi qui litteras nesciunt, saltem in parietibus videndo legant quae legere in codicibus non valent; at minime adorandas; haec, inquam, venerationem imaginibus debitam non tollunt aut impugnant, sed damnant iconolatras, eos videlicet qui imaginem quasi Deum colunt, [Col. 0418D] ut supra legimus in epistola ad Secundinum. Id liquet ex ipsis Gregorii ad Serenum scribentis verbis: Fraternitas vestra quosdam imaginum adoratores aspiciens, easdem in ecclesiis imagines confregit atque projecit. Et quidem zelum vos, ne quid manu factum adorari posset, habuisse laudavimus, sed frangere easdem imagines non debuisse indicamus. Subdit quae jam ex parte retulimus, imagines litteras nescientium codices esse, in quibus legant et discant, quae ex libris addiscere non possunt.
Cum Serenus admonitionem summi pastoris insuper [Col. 0419A] habuisset, aliam is epistolam scripsit, qua ipsius temere factum acrius increpavit: Perlatum, inquit, ad nos fuerat, quod inconsiderato zelo succensus, sanctorum imagines sub hac quasi excusatione, ne adorari debuissent, confregeris. Et quidem quia eas adorari vetuisses omnino laudavimus, fregisse vero reprehendimus. Dic, frater, a quo factum sacerdote aliquando 285 auditum est quod fecisti. Si non aliud, vel illud te non debuit revocare, ut despectis aliis fratribus, solum te sanctum et esse crederes sapientem? Aliud est enim picturam adorare, aliud per picturae historiam quid sit adorandum addiscere. Infra docet vetustatem non sine ratione imagines admisisse. Unde ait Sereni facinus gravissimum in Ecclesia scandalum generasse, ita ut maxima filiorum ejus pars ab ejus [Col. 0419B] communione se suspendisset. Proinde hortamur, inquit, ut vel nunc studeas esse sollicitus, atque ab hac te praesumptione compescas, et eorum animos quos a tua disjunctos unitate cognoscis, paterna ad te dulcedine, omni adnisu, omnique studio revocare festines. Convocandi enim sunt dispersi Ecclesiae filii, eisque Scripturae sacrae est testimoniis ostendendum, quia omne manufactum adorari non licet; quoniam scriptum est: Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies (Luc. IV, 8) . Ac deinde subjungendum, quia picturas imaginum quae ad aedificationem imperiti populi fuerant factae, ut nescientes litteras, ipsam historiam intendentes quid actum sit discerent, quia transisse in adorationem videras: idcirco commotus es, ut eas imagines frangi praeciperes (Lib. XI, ep. 13) . Ex his constat:
[Col. 0419C] 11. Primo, S. Gregorium laudasse imaginum usum, tanquam antiquitus in Ecclesia receptum. Neque tamen putamus ab ipsis religionis Christianae incunabulis, nunc coepisse usum, cum et Judaeis recens conversis potuissent imagines esse offensioni, et Gentiles nuper factos Christianos ad idololatriam revocare. Sed ubi sine periculo potuerunt recipi, statim visae sunt in Ecclesiis maxime ad ornatum, et ad illiteratorum eruditionem, ut docet sanctus Paulinus, Nolanus episcopus ( In Natali 9, de S. Felice. ), qui quarto saeculo florebat.
Secundo, sanctum doctorem per adorationem quam vetat imaginibus exhiberi, intelligere supremum illum cultum soli Deo debitum. Unde adducit hoc Scripturae testimonium, Dominum Deum tuum adorabis, etc. Et infra quaerens aliquam Sereni facto excusationem, [Col. 0419D] ait non alio consilio fractas ab eo, et projectas fuisse imagines, quam ne adorarentur, quod jam a nonnullis admissum observarat. Certe inter Gentes degebat Serenus, ut ait S. Gregorius (Lib. XI, ep. 13) . In Galliis hoc aevo multas adhuc idololatriae reliquias superstites fuisse jam observavimus. Hinc nonnullos ante imagines prostratos videns Massiliensis episcopus, temere judicavit eos imagines tanquam Deum colere; ac majori temeritate, quae ad communionem ejus deserendam plerosque compulit, easdem imagines fregit et projecit.
[Col. 0420A] 12. S. Gregorii mens erga cultum sanctarum imaginum agnosci quoque potest ex singulari veneratione quam sacris reliquiis exhibendam ubique docet; etiam linteis et pannis, [Col. 0419D] Vide lib. IV, epist. 30; lib. VII, epist. 26; lib. IX, epist. 122. qui super sanctorum apostolorum aut martyrum tumulos positi fuerant, aut similibus. Qui sub ejus disciplina instituti erant Augustinus ejusque socii, cum Doroberniam ingressi sunt, uti supra narravimus, crucem et imaginem Salvatoris pro sacro vexillo praeferre constituerunt; ut publice, quantum iis cultum, quantam deferrent reverentiam, testarentur. At quae a discipulis hic facta legimus, doctrinae magistri sunt argumentum.
ARGUM.—1. Cyriacus abbas in Galliam legatus mittitur.—2. Massiliam venit, ubi a Sereno male exceptus.—3. Inde Arelatum. De privilegiis ab apostolica sede ad regum [Col. 0420B] postulationem concessis.—4. Desiderio Viennensi pro suae Ecclesiae privilegiis supplicanti quid responderit S. Gregorius.—5. Usum dalmaticarum Aregio Vapincensi concedit.—6. Et pallium Syagrio Augustodunensi. Quibus conditionibus.—7. Epistolae ad Galliarum reges, de emendandis cleri Gallicani corruptelis. Quo successu.—8. De Mauriennensi episcopo.—9. Cyriaci legatio in Hispaniam.—10. Felix tunc Hispaniae status. De Claudio regni administro a papa laudato.—11. Argumentum epistolae ad Leandrum scriptae. Pallio donatur.—12. Recharedi regis encomium. Respuit pecuniam a Judaeis oblatam.—13. Eximia regi data monita. (An 598 et 599.)
1. Ecclesia Gallicana Gregorio nostro semper charissima, hoc praesertim anno paternam ipsius experta est sollicitudinem. Cum enim de variis vitiis et corruptelis in [Col. 0419D] Maxime in regno Burgundiae extra quod non [Col. 0420D] extendebatur Cyriaci legatio, et Syagrio collata potestas cogendarum synodorum. Gallia grassantibus certior factus esset, non satis habuit de his emendandis reges et episcopos admonere, sed etiam legatum eo mittendum existimavit: [Col. 0420C] qui, ut quantocius concilium celebraretur ad haec resecanda, strenue apud principes ac antistites ageret (Lib. IX, ep. 105 et 120) . Is fuit Cyriacus abbas S. Andreae ad Clivum Scauri, qui prius in Sardiniam missus fuerat ut in [Col. 0420D] Vide lib. IV, epp. 24, 25, 26. Barbaricinorum conversione Felici episcopo collaboraret. Unde intelligimus quantum floreret tum istud Romanum S. Gregorii monasterium; ex quo videlicet eodem tempore tot assumpti sunt verbi sacri praecones ad Anglorum conversionem missi; et sedis apostolicae legatus delectus est, qui tum in Galliis, tum in Hispaniis gravissima negotia pertractaret. (Cf. Mabill. ann. Benedict. lib. IX, p. 256.)
2. Cyriacus multis papae epistolis munitus, Massiliam primum venit maritimo itinere, ubi salutato [Col. 0420D] Sereno episcopo nomine pontificis, litteras de fractione imaginum commonitorias dedit, quarum supra meminimus (Cap. 1, n. 10) . Legatum ab episcopo non ea qua par erat charitate ac reverentia exceptum fuisse inde conjicimus, quod, ut liberius stomachari liceret, finxerit Serenus pontificias litteras a Cyriaco sibi oblatas, supposititias esse. Hanc falsi suspicionem legato injuriosam graviter postea redarguit S. Gregorius, ita scribens ad Serenum: Ex illo autem quod de scriptis nostris, quae ad te misimus, dubitasti, 286 quam sis incautus apparuit. Nam si diligenter [Col. 0421A] ea quae fraterno amore monuimus attendisses, non solum minime dubitasses, sed immo quid te sacerdotali gravitate oporteret agere, cognovisses. Neque enim Cyriacus quondam abbas, qui scriptorum nostrorum portitor exstitit, istius disciplinae vel eruditionis fuit, ut vel ipse aliud facere, sicut putas, auderet, vel istam de ejus tibi persona suspicionem falsitatis assumeres. Sed dum monita salubria pensare postponis, contigit ut jam non solum actu, verumetiam esses interrogatione culpabilis (Lib. XI, ep. 13) .
3. Massilia relicta Cyriacum Arelatem venisse credimus, et ad Virgilium detulisse summi pontificis epistolam, qua confirmabat privilegia [Col. 0421D] De hoc monasterio consule notas ad laudatam epistolam, et Annales Bened. Mabill. lib. V, pag. 128, ubi refellit conjecturam auctoris pontific. Arelat. de hoc monasterio. cuidam monasterio virorum olim a Vigilio papa concessa. De privilegiis huic coenobio indultis nihil aliud scimus [Col. 0421B] quam quod nos docet S. Gregorius (Lib. IX, Ep. 111) ; scilicet gloriosae memoriae [Col. 0421D] Multa alia monasteria construenda curavit et amplissimis ditavit donis Childebertus, maxime celeberrimum S. Germani apud Parisios asceterium. Childebertum, Francorum regem, intra muros Arelatensis civitatis monasterium virorum constituisse, et quaedam pro habitantium sustentatione concessisse; cujus ne voluntas duceretur in irritum, et ea quae pro quiete monachorum disposita fuerant, turbarentur, epistolis suis haec apostolica petiisse auctoritate firmari. Subjunxerat petitioni suae ut eidem monasterio tam in dispositione rerum, quam in ordinatione abbatis quaedam pariter privilegia largirentur: sciens quippe eam apostolicae sedi reverentiam a fidelibus exhiberi, ut quae ejus fuissent decreto disposita, nullius deinceps illicitae usurpationis molestia quaterentur. Annuerat regiae postulationi Vigilius papa, et ea de re scripsit [Col. 0421C] ad Aurelium seu Aurelianum episcopum. Verum ne lapsu temporis, quae indulserat Vigilius oblivione delerentur, et ab Arelatensibus episcopis convellerentur, S. Gregorius exemplum privilegii ab antecessore suo concessi misit ad Vigilium, et omnia in ipso contenta rata se habere significavit. Nam licet, inquit, ea quae semel apostolicae sedis auctoritate sancita sunt, nil egeant firmitatis; ex abundantia tamen cuncta, quae pro hujus rei quiete a praedecessore nostro statuta sunt, nostra iterum auctoritate in omnibus roboramus. Fraternitas ergo vestra ita se in custodiendis eis exhibeat: quatenus et omnem occasionem inquietudinis excludat, et aliis haec operari suadeat, dum se in custodienda [Col. 0421D] Ex his verbis discimus non solum Aurelium privilegiis ab apostolica sede indultis consensisse, sed etiam ut concederentur optasse; quod persuadere videtur praefatum monasterium, praeter Childebertum [Col. 0422D] regem, fundatorem etiam habuisse Aurelium; fortasse quod ipsi regulam dederit ad cujus praescriptum viverent monachi. Eam lege Cod. Reg. part. II, pag. 69. defuncti piissima voluntate, sollicitam, ut decet, exhibuerit et devotam. Adeo cautum [Col. 0421D] esse servorum Dei tranquillitati cupiebat optimus pater. Caeterum haec et similia [Col. 0422D] Vide praesertim lib. XIII, epp. 6, 8, 9, 10. privilegia saepe Gallicanis monasteriis, postulantibus etiam regibus, concessa romanis a pontificibus, jam tunc summam eorum etiam in Galliis auctoritatem fuisse probant, [Col. 0422A] citra quam videlicet nihil ratum habebatur; qua vero accedente inconcussa omnia stabant.
4. Arelate discedens Cyriacus fortasse Viennam perrexit, Desiderioque archiepiscopo obtulit S. Gregorii epistolam, qua ipsi etiam pro privilegiis supplicanti respondet. Aiebat hic praesul Ecclesiae suae quaedam olim privilegia esse ab apostolica sede concessa, usumque pallii suos antecessores antiquitus habuisse: quae sibi aliisque in posterum Viennensibus antistitibus restitui magnopere cupiebat. Sed nihil repertum in Ecclesiae Romanae scrinio, quo de concessis aliquando privilegiis illis fides fieret, testatur S. Gregorius; unde monet archiepiscopum ut in requirendis Ecclesiae suae chartis sit sollicitus; et si quae reperiantur quibus quod contendebat probari [Col. 0422B] possit, Romam curet transmittere. Nam qui nova concedimus, inquit, vetera libentissime reparamus (Lib. IX, ep. 112) . Unde liquet non omnibus olim metropolitanis concessum pallium. Eadem fere scripsit postea Aetherio Lugdunensi (Lib. XI, ep. 56) .
5. Cyriacum Vapincum petiisse testis est epistola ad [Col. 0422D] Sive Aredium: hic successerat Sagittario, qui cum Salonio plurimis in conciliis fuerat depositus. Tandem uterque in basilicam B. Marcelli Cabil. sub custodia detruditur, teste Greg. Turon. lib. V Histor. c. 28. Aregium episcopum Vapincensem scripta (Lib. XI, ep. 107) , qua sanctissimus pontifex tum amicum de suorum obitu moerentem consolatur, tum rogat ut synodo per Syagrium cogendae intersit, ac se de omnibus in ea gestis reddat certiorem, quod tanti viri sanctitatem compertam haberet. Aregius non ita pridem Romam profectus fuerat ad invisenda sanctorum apostolorum limina, et ad salutandum S. Gregorium; postularatque ut sibi atque archidiacono [Col. 0422C] suo licentia daretur utendi dalmaticis. Iis enim tunc non utebantur diaconi promiscue, sed tunicis quae erant strictis manicis, dalmaticae vero amplis. Legimus in [Col. 0422D] Tom. I Act. SS. a Mabillonio edit. p. 665. Vita S. Caesarii Arelatensis, Symmachum papam, tanta ejus meritorum dignitate permotum . . . . diaconos ipsius ad Romanae instar Ecclesiae dalmaticarum fecisse habitu praeeminere. Aregius hominum suorum infirmitate compulsus festinanter abscesserat, nondum obtento dalmaticis utendi privilegio. Quod per Cyriacum ad eum misit, additis etiam ipsis dalmaticis. (Cf. Joan. Diac. l. III, c. 59.) .
6. Tot perlustratis urbibus, legatus tandem Augustodunum pervenit, ubi maxime cum Syagrio episcopo de negotiis ecclesiasticis tractandum erat. Duas ad eum S. Gregorii epistolas detulit Cyriacus, [Col. 0422D] unam velut encyclicam et Syagrio Augustodunensi, Etherio Lugdunensi, Virgilio Arelatensi, Desiderioque Viennensi episcopo communem, qua grassantia in Gallicanis Ecclesiis mala enumerat, videlicet simoniam, neophytorum seu laïcorum nondum probatorum [Col. 0423A] praeproperam provectionem ad sacerdotia, mulierum cum clericis cohabitationem; necnon synodorum quae quotannis haberi debent, neglectum; de quibus eliminandis in concilio deliberandum censet: alteram, qua prius gratiis actis ob navatam Augustino operam, ipsi [Col. 0423D] Supra observavimus non omnibus metropolitanis datum olim pallium. Neque illis solis concessum probat exemplum Syagrii. Plurimis etiam Siciliae episcopis, aut Syracusanis aut Panormitanis concessum legitur in Gregorianis epistolis. pallii usum concedit, decernitque ut Ecclesia Augustodunensis primum in provincia locum post Lugdunensem obtineat. Deinde Syagrio tanquam apostolicae sedis vices gerenti curam congregandae Synodi demandat. Magna erat hujus episcopi 287 auctoritas apud Brunichildem reginam ejusque nepotes Theodericum et Theodebertum. Nec immerito, nam sacerdotis nomen, Joannis regionarii aliorumque multorum testimonio, etiam moribus implebat. Jam pridem erat ex quo Brunichildis de [Col. 0423B] pallio ipsi concedendo apud papam egerat. Quid autem causae fuerit, ut tardius hoc honore donaretur, disce ex laudata mox ad eamdem reginam epistola. Imo quando illi utendi pallio ad sacra tantum missarum solemnia celebranda potestatem fecit, adjecit conditionem: Quod, inquit, ita tibi dandum esse decrevimus, si prius per synodi definitionem emendare promiseris quae corrigenda mandavimus. Et infra: Unde quia praecellentissimos filios nostros Francorum reges magnam vobis novimus dilectionem impendere, omni vos studio omnique agere annisu necesse est, ut quod de synodo congreganda mandavimus, fraternitatis vestrae vigilantia compleatur, atque omnia illic quae pro animarum salute scripsimus censeantur; quatenus per hoc, et vos zelum vestrum, et qualiter vobis illicita [Col. 0423C] displiceant ostendatis, et nos utiliter providisse, qui vestram ad hoc prae caeteris personam elegimus, videamur (Lib. IX, ep. 11) .
7. De eodem argumento scripserat papa cum ad Brunichildem, tum ad reges Theodericum et Theodebertum (Lib. IX, epp. 109 et 110) . Summa ejus Epistolarum est, multos per simoniam ordinari, et ex laïcis repente fieri episcopos. Synodum ad haec emendanda celebrari curent; insuperque constituant ne Judaeis Christiana liceat habere mancipia. De synodo celebranda iterum scripsit multas [Col. 0423D] Vide lib. XI, ab ep. ad 63. epistolas duobus annis elapsis.
Concilium tamen pro extirpandis et eliminandis e clero Gallicano hujusmodi corruptelis, quod sanctissimo pontifici adeo cordi erat, nullum his temporibus [Col. 0423D] habitum in Galliis legimus, fortasse quod Syagrio sibi praelato episcopi, metropolitani maxime, obtemperare detractaverint.
8. Non feliciorem exitum habuit quod postularat ab iisdem regibus pro Ursicino, Taurinensi episcopo, nimirum, ut ejus Ecclesiae subtractae quaedam parochiae restituerentur (Ibid. epp. 115 et 116) . Controversia praesertim erat de Mauriennensibus et Segusiensibus; quas cum occupasset Guntramnus [Col. 0424A] rex, noluit amplius Taurinensi subesse Episcopo, quia haec urbs erat in Langobardorum ditione. Itaque proprium habere coepit episcopum urbs [Col. 0424D] Dicta postea cum ipsa valle S. Joannes de Maurienna, ob miraculorum S. Joannis Baptistae celebritatem hoc in loco, ubi insignes ejus exstant reliquiae; de quibus vide Greg. Turon. lib. I de Glor. Mart. c. 14 et seq. Maurienna, qui primo Tarentasiensi metropolitano attributus est, postea Viennensi, quod hodie perseverat.
9. Cyriaco apud Hispanos felicius legatio cessit: etenim ipso annitente, ut par est credere, celebratum est hoc anno kalendis Novembris Barcinonense concilium, cujus cum quatuor sint tantum canones, duo simoniacam labem insectantur, tertius adversus praematuras Neophytorum ordinationes conditus est. Hoc nomine, ut diximus, intelliguntur laici, qui nondum assidua exercitatione probati, auspice ambitu, saeculari potestate duce, ad sacerdotia, et ad ipsos prosilire audebant episcopatus.
[Col. 0424B] 10. Felix tunc erat Hispaniae status sub Recharedo rege optimo, qui ad regni sui administrationem adjutores adhibuerat probos viros; in his Claudium et Leandrum, Hispalensem episcopum, de quo saepe jam dictum est. Claudius vero quis et qualis esset, non potest melius agnosci quam ex Gregoriana epistola cujus lator fuit Cyriacus: Quia unguenti more bonorum fragrat opinio, vestrae Gloriae de Occidentalibus partibus hucusque odor tetendit. Cujus profecto aurae suavitate respersus, multum fateor quem nesciebam dilexi, atque intra sinum cordis amoris manu te rapui: nec jam eum nesciens diligebam, cujus bona cognoveram. Qui enim mihi magna intentione notus, sed corporis visione manet incognitus, de eo proculdubio veraciter dicere possum, quia personam illius [Col. 0424C] scio, sed domum nescio. Magna autem vestrae laudis datur assertio, quod excellenti Gothorum regi vestra Gloria sedulo adhaerere perhibetur: quia dum malis boni semper displiceant, bonos vos esse certum est, qui bono placuistis (Lib. IX, ep. 120) . Postea optimum virum ad perseverantiam hortatur; et in fine epistolae commendat Cyriacum, ut peractis quae ei injuncta erant, nulla eum remeandi mora praepediret. De duabus aliis epistolis ab hoc legato in Hispaniam delatis, una ad Leandrum, altera vero ad ipsum regem, quae sane sunt eximiae, tacere non est integrum.
11. In priori Gregorius mire laudat litteras quas nuper a sancto viro acceperat. Boni, inquit, sapientesque viri, cum legeretur (haec epistola) adfuerunt, quorum statim viscera in compunctionem commota [Col. 0424D] sunt. Coepit quisque amoris manu in suo corde te rapere, quia in illa epistola tuae mentis dulcedinem non erat audire, sed cernere. Accendebantur et mirabantur singuli, atque ipse ignis audientium demonstrabat, qui fuerat ardor dicentis. Quae sane magnum deperditae hujus epistolae desiderium generant. Unum in ea vituperat pontifex incredibilis humilitatis, et dolet ab amico scriptum; nimirum vitam suam cunctis esse imitabilem. His provocatur ad lacrymas de amissa [Col. 0425A] prioris vitae tranquillitate, adeptoque pontificatu: Quasi enim, inquit, prospero flatu navigabam, cum tranquillam vitam in monasterio ducerem. Sed procellosis subito motibus tempestas exorta, in sua perturbatione me rapuit, et prosperitatem itineris amisi: quia quiete perdita mentis naufragium pertuli. Ecce nunc in undis versor, et tuae intercessionis tabulam quaero, ut qui navi integra dives pervenire non merui, saltem post damna ad littus per tabulam reducar (Lib. IX, ep. 121) .
In fine epistolae significat missum ad Leandrum ex S. Petri benedictione pallium, quod et antiquae consuetudini, et ipsius gravitati ac bonitati, et Recharedi regis, qui hunc honorem suo in fide catholica patri et magistro concedi rogarat, optimis moribus [Col. 0425B] jure debebatur (Lib. IX, ep. 122) .
12. In epistola qua a litteris a rege acceptis respondet S. Gregorius, non minus elucet summa animi demissio. Nam postquam de conversis ad fidem catholicam Recharedi opera omnibus Gothis, prius Arianis, exclamavit stupens: Haec est immutatio dexterae excelsi (Psal. LXXVI, 11) ; subdit: cujus enim vel saxeum pectus tanto hoc opere cognito, non statim in omnipotentis Dei laudibus, atque in tuae excellentiae amore mollescat? Haec me, fateor, quae per vos acta sunt, saepe convenientibus filiis meis dicere, saepe cum eis pariter admirari delectat. Haec me plerumque etiam contra me excitant, quod piger ego et inutilis tunc inerti otio torpeo, quando in animarum 288 congregationibus pro lucro coelestis patriae reges elaborant. [Col. 0425C] Quid itaque ego in illo tremendo examine judici venienti dicturus sum, si tunc illuc vacuus venero, ubi tua excellentia greges post se fidelium ducet, quos modo ad verae fidei gratiam per studiosam et continuam praedicationem traxit (Lib. IX, ep. 112) .
Postea gratias agit pro muneribus regiis ad beatum Petrum missis (in his erat calix aureus), et maxime laudat regem ob rejectam ingentem pecuniae summam, quam Judaei obtulerant, ut legem contra ipsos latam refigeret: quo facto, auro innocentiam praetulit, et Davidem aemulatus est, imo superavit. Nam si ab armato rege in sacrificium Dei versa est aqua contempta, pensemus quale sacrificium omnipotenti Deo rex obtulit, qui pro amore illius non aquam, sed aurum accipere contempsit? Itaque, fili excellentissime, fidenter [Col. 0425D] dicam, quia libasti aurum Domino, quod contra eum habere noluisti. Magna sunt haec, et omnipotentis Dei laudi tribuenda (Lib. IX, ep. 61) .
13. Quanto praestantiora erant quae de juveni rege narrabat Gregorius, tanto majus imminebat a superbiae spiritu periculum. Neque enim, inquit, latrunculi in via capere viatores vacuos expetunt, sed eos qui auri vascula vel argenti ferunt. Itaque contra dolosi hostis latentes insidias eum eximiis monitis et praeceptis muniendum putavit. Saepe namque, inquit, malignus spiritus ut bona destruat quibus prius adversari non valuit, ad operantis mentem post peractam operationem venit, eamque tacitis cogitationibus in quibusdam suis laudibus excutit; ita ut decepta mens [Col. 0426A] admiretur ipsa, quam sint magna quae fecit. Quae dum per occultum tumorem apud semetipsam extollitur, ejus qui donum tribuit, gratia privatur . . . . . . Quid ergo in his agendum est, nisi ut malignus spiritus cum nobis ad elevandam mentem reducit bona quae egimus, nos semper ad memoriam mala nostra revocemus: quatenus et nostra cognoscamus esse quae peccando fecimus, et solius omnipotentis Dei munera, cum peccata declinamus?
Pro acceptis a rege muneribus sacras reliquias rependit S. Gregorius. Longe ampliora dona Recharedus miserat diu antea per legatos qui erant abbates ex monasteriis; at quibusdam scopulis prope Massiliam inhaerentes, vix suas potuerunt animas liberare (Lib. IX, ep. 61) . Sed de Gregoriana ad hunc regem [Col. 0426B] epistola satis, maxime cum in notis ad ipsam, ejus excellentia commendetur.
ARGUM.—1. Gregorius aegrotans, nihil remittit de cura pastorali.—2. Crementius Byzacenae provinciae primas ad ejus judicium confugit.—3. Metropolitanorum in suae provinciae episcopos auctoritas.—4. Vagantes absque metropolitani licentia episcopos ad eos remitti jubet S. Gregorius.—5. Forma judiciorum in episcopos, in condemnatione episcopi Melitensis.—6. Defensorum officium usurpantes puniuntur.—7. Humilis responsio S. Gregorii ad injustas querelas.—8. In variis ejus decretis quanta eluceat prudentia.—9. Quanta ejus de monachis sollicitudo.—10. S. Columbanus eum consulit. (An. 598 et 599.)
1. Etsi compertum habemus hoc praesertim anno Gregorium infirma usum esse valetudine, ac podagra laborasse, numquam tamen strenuum se magis [Col. 0426C] ostendit in exsequendis quae sui erant officii, uti probant tot variis de negotiis ad universi pene orbis Christiani episcopos ab eo scriptae epistolae (Lib. IX, ep. 121; Lib. X, ep. 35) : adeo ut perpensis quae pro Ecclesia et republica gessit dicere libeat, aegrotante Gregorio, semper valuisse ac viguisse pontificem.
2. Extrema ex Africa, nimirum ex Byzacena provincia Crementius ipsius primas ad papae judicium tandem confugere coactus est. Is de quodam crimine fuerat accusatus, et imperator eum juxta canonica statuta voluerat a Romano pontifice judicari, sed Theodorus magister militum, acceptis decem auri libris, obstitit ut minime fieret. Urgebat tamen Augustus ut papa transmitteret aliquem, et quidquid esset canonicum faceret. Crementius itaque a suis collegis [Col. 0426D] et coepiscopis impetitus, instante aliunde imperatore, misit in Siciliam Martinum scholasticum ad Joannem Syracusanum, quem sciebat Gregorio gratissimum et familiarem, ut eo favente facilius posset summo pontifici obrepere. Profitebatur hic primas se apostolicae sedi subjectum esse; sed dubium erat utrum pure an ficte. Quod autem se dicebat sedi apostolicae subjici, si qua culpa in episcopis invenitur, inquit S. Doctor, nescio quis ei episcopus subjectus non sit. (Vide lib. IX, ep. 59.)
Crementius ejusque patronus Martinus scholasticus, ut Byzacenorum episcoporum criminationes facilius diluerent et in eos regererent, de ipsis varias querelas ad summum pontificem detulere; maxime quod ex illis aliqui sine primatis sui epistolis ad comitatum [Col. 0427A] profecti essent, et conventus illicitos celebrarent. Id minime sibi probari significavit Gregorius, at in hoc negotio sententiam ferre noluit: Quia, inquit, causarum origo vel qualitas omnino nobis ignota est, [Col. 0427D] Eadem prudentia elucet in ep. 29 lib. X, ubi de causa Pompeii episcopi agitur. In ea videtur minime probare confessionem criminis tormentis extorqueri. Haec, inquit, gesta esse poterant ad definiendum idonea, si accusati ea confessio sequeretur; si tamen eamdem confessionem subtilitas examinis ex occultis eliceret, et non afflictio vehemens extorqueret, quae frequenter hoc agit, ut noxios sese fateri cogantur etiam innoxii. pronuntiare aliquid definitive non possumus; ne, quod reprehensibile nimis est, de rebus non bene cognitis proferre sententiam videamur (Lib. VI, ep. 58) . Scripsit vero ad Joannem Syracusanum, ipsius arbitrio permissum ea de re colloqui cum Martino, et quid facto esset opus judicare. Causam Crementii postea in synodo Byzacenae provinciae agitatam nos docet epistola 32 libri XII, ad eamdem synodum scripta.
3. Ex querela Crementii de suae provinciae episcopis sine sua licentia et litteris commendatitiis ad [Col. 0427B] Comitatum, hoc est ad aulam profectis, datur intelligi quantum tunc a suis metropolitanis aut primatibus penderent eorum suffraganei. Idem probatur ex alia S. Gregorii epistola Sardiniae episcopis directa, qua arguit tum eos qui diem paschalis festivitatis a suo Metropolita non dignabantur addiscere, 289 tum illos qui pro emergentibus Ecclesiae suae causis transmarina petentes, sine sui metropolitani cognitione vel epistolis, sicut canonum ordo constituit, audebant ambulare. Hortamur ergo, inquit, fraternitatem vestram, ut antiquam Ecclesiarum vestrarum consuetudinem exsequentes, tam de suscipienda Paschali denuntiatione, quam etiamsi quemdam vestrum pro causis propriis ubicunque compulerit ambulare necessitas, ab eodem metropolitano vestro secundum [Col. 0427C] indictam vobis regulam petere licentiam debeatis, nec eum postponere in aliquo praesumatis; excepto si, quod non optamus, contra eumdem metropolitanum vestrum habere vos aliquid causae contingat, ut ob hoc sedis apostolicae judicium requiratis (Lib. IX, ep. 8) .
4. Vagos episcopos metropolitanis inobedientes ipsis reddi praecipiebat, ut dignis afficerentur poenis. Unde scribit Syagrio Theodorum quemdam, episcopum dioecesis Mediolanensis, qui disciplinam Constantii archiepiscopi devitans morabatur in Gallia, diligentissime requirendum et ad metropolitanum suum reducendum. Jubet eadem in epistola Menatem quoque episcopum, de dioecesi Romanae Ecclesiae, cui episcopatus nomen non amplius in honore erat, e Galliis pelli, et Romam transmitti; ut sub ea qua dignum [Col. 0427D] erat observantia refrenatus, saeculares mores, ad sacerdotalem studeret convertere gravitatem (Ibid., ep. 113) .
5. Forma judiciorum in episcopos reos, describitur in epistola ad Joannem episcopum Syracusanum. Commota querela adversus Lucillum, Melitae civitatis episcopum, Joannes inquisitionem de ipsius crimine [Col. 0428A] instituerat, quam perscriptam ad summum pontificem miserat postea. Qua lecta Gregorius Joanni rescripsit: Quia tanti facinoris ultio nulla debet dilatione differri, fraternitas vestra tres vel quatuor de fratribus ac consacerdotibus nostris sibi adhibeat, ut ipsis quoque praesentibus praedicta ac satisfacta veritate, praedictum Lucillum de episcopatus ordine, quem hujuscemodi sceleris contagio maculavit, studeat sine ambiguitate deponere (Lib. IX, ep. 63) . Criminis episcopi conscii et participes esse dicebantur quidam sive diaconi sive presbyteri; quos, praemissa sedula indagatione si rei reperiantur, vult pontifex ab honoris sui gradu dejici, et in monasteria poenitentiae causa detrudi. Quod spectat ad laïcos, ejusdem peccati societate maculatos, decernit eos, qui rei esse [Col. 0428B] claruerint, Dominici corporis ac sanguinis participatione privandos, indictis insuper litaniis et orationibus. [Col. 0428D] De excommunicatione episcopi, presbyterorum et diaconorum nulla fit mentio, quia suorum graduum privatione sufficientes poenas dabant. Quando aderant sufficientia criminis indicia, presbyteros aliosque clericos in districtam custodiam conjici jubebat S. Pontifex. Vide lib. X, ep. 4. Tempus hujus poenitentiae definiendum relinquit Joannis arbitrio; quem admonet providere, ut iis qui mortis urgerentur periculo viaticum non negetur. In locum dejecti episcopi cum suffectus esset Trajanus abbas monasterii Syracusani, S. Gregorius praecepit ipsi restitui a Lucillo et a Petro ejus filio res Ecclesiae Melitensis cujus depraedator fuerat flagitiosus hic episcopus, non rector aut pater (Lib. X, ep. 1) . Petiit novus episcopus ut quatuor aut quinque monachos e suo monasterio assumere sibi liceret, quos adjutores et convictores haberet; quod etsi aequum judicaverit sapientissimus pontifex, tamen illos concedere propria auctoritate noluit; [Col. 0428C] sed id Joannis permisit arbitrio, ne jura episcopi minuere videretur.
6. Hoc ipso anno aequissimi pontificis vindicta exarsit in eos qui defensorum nomen et auctoritatem asciscere sibi audebant in Sicilia. De iis inquirendis et coercendis ad Romanum defensorem scripsit. Quia vero unus ex illis Martianus nomine, Joanni episcopo patrimonii Romani curam gerente obedientiam exhibere distulerat, contumacem [Col. 0428D] Vide lib. XI Ep. 71, et lib. XIII ep. 45, ubi etiam fit mentio poenae exsilii inflictae aut infligendae clericis, ipsis quoque episcopis in foro ecclesiastico. in exsilium deportari jubet.
7. Qui inflexam erectamque mentem in his omnibus judiciis exercendis ostendit, quam demissi tamen esset animi probavit, maxime respondendo Joanni Syracusano jam saepe commemorato, de nonnullis querelis contra se, ut a Joanne audierat, publicatis [Col. 0428D] (Lib. IX, ep. 12) . In ordinandis quibusdam ritibus ad missam pertinentibus, Gregorium consuetudinibus Ecclesiae Constantinopolitanae obsecutum esse aegre ferebant, qui falso pro Ecclesia Romana zelo abrepti, ejus honorem mutuatis ab inferiori Ecclesia ceremoniis laesum causabantur. Ad haec respondet Pontifex humilitate quam dignitate praestantior, primo [Col. 0429A] se nullius alterius Ecclesiae ritus in his quae constituit imitatum esse; secundo se non pudere imitari quidquid boni in inferioribus Ecclesiis repererit: Stultus est enim, inquit, qui in eo se primum existimat, ut bona quae viderit, discere contemnat. Quae sane tam sapiente pontifice sunt dignissima.
8. Sancti viri summa prudentia praesertim enituit, in his quae adversus Judaeos negotiatores constituit, ne mancipia Christiana ipsis retinere liceret, quod maxime cupiebant et variis artibus obtinere quaerebant; sed omnes elusit vir perspicacissimus et in mira simplicitate sagacissimus. Ejusdem prudentiae deputandum quod, etsi suis eleemosynis nullos terminos praescribi sineret, decreverit tamen haud patiendum ut concessa per aliquot annos in eleemosynam, postea [Col. 0429B] quasi debitum quid exigerentur (Lib. IX, ep. 36) . Quamquam ea quae ad Ecclesiae jura perveniunt alienari legis ratio non permittat, ut ipse S. Doctor praefatur in epistola ad Romanum defensorem, temperandam tamen aliquando legis hujus severitatem censuit intuitu misericordiae (Ibid., ep. 26) . Quapropter donatam ab Ammonia Romanae Ecclesiae domum, Calixeno ejus nepoti paupertate laboranti restitui jussit: maximo cum contenderet aviam suam hujus domus alienandae nullam habuisse potestatem; etsi id minime probaret.
Eumdem Romanum alia admonuit epistola (Lib. IX, ep. 27) , caveret ne patrocinium Ecclesiae facilius impendendo flagitiosos defenderet, ac sic fieret conscius eorum facinorum: unde nec litterarum suarum, [Col. 0429C] si quas forte commendatitias incaute dedisset, rationem ullam haberi voluit (Ibid., ep. 69) . Nunc breviter perstringamus quae in ordinis monastici gratiam hoc anno ab aequissimo patre decreta sunt.
9. Primo irritum declaravit testamentum cujusdam abbatissae, et quae aliis illicite legarat, restitui ejus monasterio jussit: Quia, inquit, ingredientibus monasterium convertendi gratia, ulterius nulla est testandi licentia, etiamsi monachica vestis non sit assumpta (Lib. IX, ep. 7) . De his legenda libri decimi epistola prima.
Secundo controversiam inter Antonium subdiaconum suum cujusdam xenodochii praepositum, 290 et Domitium presbyterum et abbatem monasterii SS. Maximi et Agathae composuit, et quae inter illos pacta erant confirmavit (Lib. IX, ep. 20) .
[Col. 0429D] Tertio Massam Veneris ab Ecclesiae Romanae actoribus injuste occupatam reddi jussit monasterio sancti Marci apud Spoletum (Lib. IX, ep. 30) .
Quarto cum questus esset Valentinus, presbyter et abbas, monachos a se exigente culpa [Col. 0429] De excommunicatione monachorum pro culpis, consule Reg. sancti Benedicti capp. 23, 24, 25, 26 et 27. communione privatos, in dioecesi Spoletana nihilominus ad communionem recipi, S. Gregorius Chrysantho, episcopo Spoletano, scripsit, ne confugientibus ad ejus Ecclesiam monachis communionem indiscrete reddi pateretur (Lib. IX, ep. 37) . De privilegiis monasterio Arelatensi concessis diximus capite superiori.
10. Fama summae ejus benignitatis in monachos, impulit fortasse celeberrimum abbatem Columbanum, [Col. 0430A] ut ad ipsum confugeret, dum in Galliis exagitaretur, ob singulares quosdam Scottorum ritus, maxime in celebratione Paschatis quorum erat retinentissimus. Ea de causa scripsit ad nostrum Gregorium (Lib. IX, ep. 127) . Summa ejus epistolae est, in celebratione Paschae, rejecto Victorii cyclo, Scottorum morem amplectendum, cui Anatolius ab Hieronymo laudatus favit. Consulit etiam S. Gregorium de episcopis, aut per simoniam ordinatis, aut post lapsum tempore diaconatus; necnon de monachis monasterium suum deserentibus. Laudat librum Regulae Pastoralis, petitque expositiones in Ezechielem et in Cantica. Anno sequenti habitum est in Gallia concilium in quo Scottorum ritus a Columbano observatus proscriptus fuit. E Gallia pulsus sanctissimus [Col. 0430B] abbas, ad Agilulfum Langobardorum regem perrexit, et in ejus ditione Bobiense monasterium celeberrimum construxit. Cur autem in regno Langobardorum sedem figere maluerit, quam in aliis Italiae locis, id forte in causa fuit, quod apud Langobardos nosset damnationem trium capitulorum non esse receptam. Huic enim damnationi adversabatur pius aliunde abbas, ut ex ejus epistola ad Bonifacium IV liquet. (Cf. Annal. Benedict. l. IX, p. 256.)
ARGUM.—1. Gregorii in infirmitatibus patientia et assiduus labor.—2. Qua sollicitudine exortam Agnoitarum haeresim opprimere conatus sit. Laudat scripta sancti Eulogii adversus illos. Occurrit errori nascenti Thessalonicae.—3. Sclavi in Italiam irrumpunt. Pactae ad annum induciae cum Langobardis.—4. Eorum regi nascitur filius. Langobardorum vestes et cultus.—5. Augustus [Col. 0430C] reos repetundarum punit. Asyla in ecclesiis. Gregorii pro amicis accusatis sollicitudo.—6. Judicem ad clementiam flectere conatur.—7. Amicum fortunis exutum consolatur, et liberalitate recreat. Ejusdem consolatoriae litterae ad Dominicum.—8. Prosperis rebus utentes ad earum contemptum accendit.—9. Amicorum vitia minime dissimulat.—10. Fortunatus Neapolitanus episcopus moritur. De ipsius successore diu deliberat sanctus Gregorius.—11. Ducem Campaniae ob vexatos monachos arguit. (An. 599 et 600.)
1. Gregorii aegritudines in dies ingravescebant; at dicere poterat cum Apostolo: Cum infirmor, tunc potens sum (II Cor. XII, 10) . Summam animi sui aequalitatem inter tot morborum cruciatus optime adumbrat his ad amicum Eulogium verbis: Ecce, inquit, jam biennium pene expletur quod lectulo teneor, tantisque podagrae doloribus affligor, ut vix in diebus festis usque ad horarum trium spatium surgere valeam, [Col. 0430D] missarum solemnia celebrare. Mox autem cum gravi pellor dolore decumbere, ut crucialum meum possim interrumpente gemitu tolerare. Qui dolor interdum mihi lentus est, interdum nimius. Sed neque ita lentus ut recedat, neque ita nimius ut interficiat. Unde fit ut qui quotidie in morte sum, quotidie repellar a morte. Nec mirum, quia peccator gravis talis corruptionis carcere diu teneor inclusus. Unde compellor exclamare: Educ du carcere animam meam, ad confitendum nomini tuo (Psal. CXLI, 8) . Sed quia meis hoc precibus adhuc obtinere non mereor, rogo vestrae sanctitatis oratio suae mihi intercessionis adjutorium praebeat, meque a peccati et corruptionis pondere liberum [Col. 0431A] reddat in illam quam bene nostis libertatem gloriae filiorum Dei (Lib. X, ep. 35) . Aestivi calores qui ad podagrae cruciatus mitigandos conferre posse videbantur, quod apti essent ad noxium et morbidum humorem dispellendum, aliunde corpori ejus valde contrarii erant, ut ipse ait (Hom. 34 in Evang., n. 1) ; quia lentis et continuis febribus urebatur. Alius proculdubio pontifex nihil aliud cogitans quam de levandis incommodis, de adhibendis remediis accersendisque medicis, ad eorum nutum negotiis ecclesiasticis nuntium remisisset, omnesque pontificatus curas vicariis credidisset. Non desunt summis antistitibus et episcopis, qui succedere oneri pastorali, sive ex charitate, sive ex cupiditate ambiant. At sanctissimus Pastor omnium Christi ovium, in alienos [Col. 0431B] et vicarios humeros rejiciendum non putavit jugum sibi a Christo impositum, ita enim appellabat pontificale munus.
2. Praecipua autem ejus sollicitudo fuit insurgentes errores, mox ut innotescerent, discutere et opprimere. Non ita pridem exorta erat Alexandriae haeresis Agnoitarum, cujus initia quidam referunt ad Themistium diaconum, unde dicti sunt Themistiani. Hanc haeresim excitasse quosdam monachos ex Palaestina auctor est S. Eulogius Alexandrinus, qui adversus hujusmodi haereticos decertavit (Joan. Damascen. de Haeres. apud Photium Biblioth. cod. 230) . Hi vero Christo ignorantiam tribuebant, ex nonnullis Evangelii locis male intellectis. Nimirum Christo de Lazaro sepulto inquirente, Ubi posuistis [Col. 0431C] eum? (Joan. XI, 34) et alibi dicente: De die autem illo vel hora, nemo scit, neque angeli in coelo, neque Filius (Marci XIII, 32) ; inde asserendum putabant ipsum ea ignorasse. Contra hunc 291 errorem scripsit Eulogius, et ad Gregorium [Col. 0431D] Forte ipsa est quam exhibet Photius loco assignato. In ea omnem a Christo etiam homine amovet ignorantiam. Aliter sensisse videtur Athanas. lib. de Incarn. contra Arian. n. 7: Cum dicit de ultimo die, inquit, nemo novit, neque Filius . . . . secundum humanitatem [Col. 0432D] loquitur. Qua de re legendae Disquisitiones RR. PP. Congreg. S. Vitoni, II parte, pag. 168, ubi alia proferunt S. Athanasii testimonia ex ep. ad Serap. et ex orat. 4 contra Arian. lucubrationem suam approbandam curavit mittere; quam papa valde laudavit, ut doctrinae Ecclesiae prorsus consentaneam: De doctrina vestra, inquit, contra haereticos, qui dicuntur Agnoitae, fuit valde quod admiraremur; quod autem displiceret, non fuit. In eodem autem sensu jamdudum communi filio nostro Anatolio diacono plurima scripseram. Ita autem doctrina vestra per omnia Latinis Patribus concordavit, ut mirum mihi non esset quod in diversis linguis spiritus non fuerit diversus. Nam hoc quod de ficulnea dixistis, in eo sensu proprie beatus Augustinus loquitur, quia cum [Col. 0431D] Evangelista subjunxit: Nondum enim erat tempus ficorum (Mar. XI, 13) , aperte cognoscitur quod per ficum Dominus in Synagoga fructum quaesierat, quae folia legis habuit, sed fructum operis non habebat. Non enim poterat Creator omnium nescire, quia fructum ficus non habuit, quod dum tempus ficorum non esset, omnes poterant scire (Lib. X, ep. 39) . Pergit sanctus Pater ostendere mirum consensum doctrinae Eulogii cum Augustiniana, quam ipse sitibundus hauserat, et [Col. 0432A] inebriatus eructabat. Certe sufficit Gregoriana haec epistola, ad Agnoitarum somnia refellenda; in ea enim occurritur omnibus, unde Christo qualiscumque ignorantia posset affingi. De hoc argumento scribendi occasionem habuerat doctissimus papa. Quippe ante biennium Jerosolymitani quidam monachi Constantinopolim venerant, et ea de quaestione, ut conjicere licet, Anatolium sanctae sedis apocrisiarium interrogarant. At ille diaconus respondere distulit donec Gregorium consuluisset. Cui, inquit ipse ad Eulogium, ego ante longum tempus quam vestra scripta susciperem, contra eamdem haeresim ipsa respondi, quae postmodum in epistola vestrae sanctitatis inveni; atque omnipotenti Deo magnas gratias retuli, quia de cunctis inquisitionibus Romanorum atque [Col. 0432B] Graecorum Patres, quorum nos sequaces sumus, uno spiritu sunt locuti (Ibid., ep. 35) . Agnoitas Nestorianos fuisse Gregorius docet esse manifestum (Ibid., ep. 39) ; unde me latet qua ratione contrarius Eutychianorum error ipsis a [Col. 0432D] Vide Natal. Alexand. saeculo VI, cap. 4, art. 3. doctissimo Theologo tribuatur. Certe neque Gregorius, neque Eulogius qui cum ipsis et coram et scriptis congressus fuerat, ipsos Eutychianis unquam accensuerunt. Eodem tempore vigilantissimus Ecclesiae Pastor cum accepisset in Ecclesia Thessalonicensi non leve ortum scandalum, Luca presbytero et Petro concilium Chalcedonense suscipere nolentibus, ea de re statim scripsit ad Eusebium, Thessalonicensem archiepiscopum, ut ad removendam offensionem sedulo incumberet. Qua ex epistola praesertim docemur, quid sit praestandum ab iis de [Col. 0432C] quorum fide suborta est suspicio. De Luca eadem adhuc praecepit sanctus Gregorius anno sequenti.
3. Ecclesiam turbantibus haereticis, res imperii non erant pacatiores. Nam Sclavi per Histriae aditum jam in Italiam intrare coeperant, quando S. Gregorius ad Maximum Salonitanum qui de Barbarorum irruptione monuerat, rescripsit (Lib. X, ep. 36) . Ad eumdem quoque annum refert Baronius quae de Chagano, Avarum rege, Venetiam provinciam invadente, Foroque Julii insidiis Ramildae potito, narrat Paulus Diaconus (Lib. IV, c. 12) . Utrum his Barbaris faverint Langobardi, dum imperii provincias depopulati sunt, non audemus asserere; nam hoc eodem tempore factum fuisse pacem cum rege Langobardorum, aut potius pactas inducias usque ad mensem Martium [Col. 0432D] indictionis quartae, testatur S. Gregorius ad Innocentium, Africae praefectum, scribens. Hac in epistola occurrit insigne humilitatis ejus, et summae erga Augustinum observantiae non praetereundum argumentum: Quod, inquit, in expositionem sancti Job transmitti vobis codicem voluistis, de vestro omnino studio gaudemus: quoniam illi rei eminentiam vestram studere conspicimus, quae nec totos foras vos exire permittat, et ad cor iterum saecularibus curis dispersos recolligat. Sed si delicioso cupitis pabulo saginari, [Col. 0433A] beati Augustini patriotae vestri opuscula legite, et ad comparationem siliginis illius nostrum furfurem non quaeratis (Lib. X, ep. 37) .
4. Ex eadem epistola intelligimus, Romae nuntiatam fuisse regis Langobardorum mortem. Id incertum esse scribit Gregorius, quod postea falsum comperit. Imo pro luctu de morte principis, maxima fuit in tota gente laetitia de nato ipsi filio nomine Adaloaldo. Editus est in lucem Modiciae non procul a Mediolano, qui locus Theodelindae reginae charus. Ibi enim basilicam S. Joannis Baptistae totius gentis patroni aedificavit, ornamentis auri et argenti decoravit, et amplissimis ditavit praediis. Olim hac in Ecclesia quae adhuc stat, ministrarunt monachi Benedictini. Ibidem exstruxit regia munificentia celebre [Col. 0433B] palatium, ubi depicta praecipua Langobardorum gesta videbantur. (Cf. Paul. Diac., lib. IV, capp. 22, 23, 26; Mabil., Mus. Ital. p. 212 et 213.)
Fortasse non erit injucundum lectori hoc loco describere ex Paulo Diacono quis tunc esset Langobardorum cultus, quae vestes, ut ex Modiciani palatii pictis tabellis deprehendebatur. Cervicem radentes nudabant usque ad occiput; capillos a facie usque ad os demissos habentes, quos in utramque frontis partem discriminabant. Vestimenta eorum erant laxa, et maxime linea, ornata institis varii coloris. Calcei erant usque ad summum pollicem pene aperti, et alternatim laqueis corrigiarum retenti. Postea coeperunt [Col. 0433D] Hosa, tibiale, caliga. Galli olim dixerunt houseux. Affines sunt voces Germanicae, Italicae, etc., idem significantes. hosis uti, super quas equitantes subrugos birreos mittebant. Sed haec de Romana consuetudine trahebant. ( Cf. loc. sup. laud. )
[Col. 0433C] 5. Interim Mauricius imperator brevi pacis intervallo uti constituit ad rationes exigendas ab iis qui pecunias publicas dispensandas acceperant, ac in proprios convertisse usus ferebantur. Eo consilio misit Romam Leontium exconsulem, quem S. Gregorio commendavit Domitianus, Melitinae metropolitanus, Augusti, ut jam dictum est, cognatus; rogans insuper ut in iis quae ei pro publica utilitate serenissimorum Dominorum jussione mandata erant, in quantum ratio sineret, suffragari dignaretur. Id libentissime se praestiturum pollicitus est papa; nec id implere distulit, nam cum Gregorius expraefectus et alii qui repetundarum accusabantur, in septa ecclesiastica se recepissent, quod pro inviolabili haberentur asylo, S. Gregorius eis persuasit ut exirent, [Col. 0433D] et rationes suas exponere curarent (Lib. X, ep. 50) . Egressi sunt itaque, et Marco Scriboni qui ad exhibitionem eorum venerat traditi, accepta prius sponsione, nullam se violentiam passuros. Gregorium expraefectum amicitia sibi conjunctissimum commendavit 292 Papa tum [Col. 0434D] Vide epist. libri X, a 54 usque ad 60 inclusive. plurimis in Sicilia episcopis, tum Leontio exconsuli et aliis quos in accepta provincia vel adjutores et consiliorum participes habebat, vel ministros. Cum diu post indictum et constitutum tempus a Marco seu Azimarcho Scribone, Gregorius expraefectus in Siciliam venisset, ut se coram exconsule [Col. 0434A] sisteret judicandum, S. Gregorius eidem Scriboni significavit morae ac procrastinationis causam fuisse gravem infirmitatem, non dilationem spontaneam. Quid de illo judicatum sit assequi non possumus. Hunc tamen expraefectum a pristino statu non excidisse, sive quoad honores, sive quantum ad fortunas, conjicere licet ex epistola duobus post annis ad eum scripta (Lib. XII, ep. 22) .
6. Libertinus, quondam Siciliae praefectus, S. Gregorii familiaris, longe durius habitus est. Rogaverat exconsulem pius Pontifex ut amicum haberet commendatum; et de ipso ad plurimos alios eodem consilio scripserat. Sed Leontius exconsul, vir sane nimiae severitatis, misit ad Gregorium exemplar cujusdam cautionis plane exsecrabilis, quae fidem [Col. 0434B] faciebat quam perversa mente ad praefecturae dignitatem Libertinus accessisset. Tacite exprobranti quod scelestissimum hominem commendasset respondit Papa, se de nemine unquam ad ipsum scripsisse nisi ut protectionem suam, favente justitia, praestaret; de Libertino, praefecto Siciliae dato, provinciam universam gratias retulisse, quod sufficiens videbatur ejus probitatis argumentum; caeterum quis esset, aut quales causas habuerit, quidve ad impactas criminationes responderet, sibi prorsus incognitum: Unum hoc tamen, inquit, bene atque constanter novi, quia et si quam in rebus publicis fraudem fecit, substantia ejus caedi debuit, non libertas. Nam in hoc quod liberi caeduntur, ut taceam quod omnipotens Deus offenditur, ut taceam quod vestra opinio vehementer gravatur, [Col. 0434C] piissimi tamen imperatoris nostri omnino tempora fuscantur. Hoc enim inter reges gentium et imperatores Romanorum distat, quia reges gentium domini servorum sunt, imperator vero Romanorum dominus liberorum. Unde et vos quidquid agitis, prius quidem servata justitia, deinde custodita per omnia libertate agere debetis (Lib. X, ep. 51) .
Pergit vir sanctissimus increpare nimiam judicis austeritatem, et ad eam emolliendam eximia sane praecepta dare, ex quibus pauca haec decerpere placuit: Quoties [Col. 0434D] Noverat fortasse Leontium irae esse impatientem. De eodem argumento vide ep. II ejusdem libri. ira animum invadit, mentem edoma, vince te ipsum. Differ tempus furoris, et cum tranquilla mens fuerit, quod placet judica. Ira enim in vindictam malorum sequi debet rationem animi, non praeire, ut quasi ancilla justitiae post tergum veniat, et non lasciva ante [Col. 0434D] faciem prorumpat. Aliquando vero ostendenda est, et non exhibenda; aliquando exhibenda est, sed nunquam sequenda. Quando enim in exsecutione justitiae placata mente irascimur, iracundiam et non sequimur et exhibemus.
Pro Libertino commendando scripserat quoque Gregorius ad Amandinum domesticum (Lib. X, ep. 52) , quod moleste ille tulit, etsi nihil asperi haberet epistola. Jamque Gregorio rescribere asperis verbis parabat, sed ne id exsequeretur prohibitus est per somnium. Testatus est enim se in somnis vidisse [Col. 0435A] papam ea de causa reprehendentem et increpantem.
7. Ad Libertinum omnibus pene fortunis exutum Gregorius epistolam scripsit consolatoriam, et ut adversa patienter sustineret amicum hortatus est. Verbis addidit liberalitatem, quam solita urbanitate condivit: Peto autem, inquit, ne injuriosum ducatis, quod viginti a nobis vestitus ad pueros vestros per Romanum defensorem scripsimus praeberi, quia de beati Petri apostoli rebus, quamvis parva sint quae offeruntur, pro magna semper benedictione suscipienda sunt (Lib. X, ep. 31) .
Non uni dumtaxat amico, sed plurimis impendendum fuit a Gregorio consolandi officium, praesertim Dominico, Carthaginensi episcopo, ob pestilentiam in Africa desaevientem, quem docet quinam fructus ex [Col. 0435B] hoc flagello sint colligendi. Tunc Italiam a tali percussione non fuisse liberam asserit, ad quam plurimae quasi acervatim accedebant calamitates (Lib. X, ep. 63) .
8. Quos noverat rebus uti prosperis, et nulla afflictione magistra erudiri ad bonorum temporalium contemptum, et aeternorum amorem magis ac magis accendebat. Ita scribit ad illustrem quamdam feminam: Magnam nobis laetitiam Gloriae vestrae ingessit epistola, quae aeternae vitae desiderium vos habere signavit; sed quia hujusmodi studium fugitiva solet mundi gloria praepedire, hortamur ut mentis vestrae saluberrimam deliberationem res quaelibet transitoria non revocet, nec ab incoepto eam tramite deviet. Sed magis supernae patriae amor accendat, praemia mansura sollicitent, et [Col. 0435C] ad venturi Judicis promissionem certa semper aspiret, atque ex temporalibus aeterna mercetur: ut ex hoc et in vera gloria esse, et inter matronas possitis coelestes adscribi. Reducite ad animos prosperitates temporum, multitudinem hominum, dignitatum pompas, matronarum gloriam, divitiarum abundantiam. Attendite haec omnia ubi vel quid facta sunt; et ex hoc pensate quam nulla sint, et quia qui ista diligit somnium vigilans videt (Lib. X, ep. 49) .
9. Amicorum vitia minime dissimulabat ad eos scribens. Ita Clementinam patriciam alloquitur: Nuntiatum mihi est quod si quando vos quisquam offenderit, dolorem irremissibiliter retinetis. Quod si verum est, quia quantum vos diligo, tantum contristor: peto ut hoc a vobis vitium nobiliter excludatis, et secus [Col. 0435D] boni operis segetem inimici semen crescere non sinatis. Dominicae orationis verba ad memoriam reducantur, et non apud vos plus valeat culpa quam venia. Excessus Gloriae vestrae bonitas superet, et magis salubriter ignoscendo devotum faciat, quem potest persistens facere asperitas indevotum. Relinquatur illi unde verecundiam habeat, et non servetur quod doleat. Nam plerumque plus virium habet discreta in correctione remissio, quam in exsequenda ultione districtio (Lib. X, ep. 58) .
Si contingeret amicos ex libertate corripiendi quandoque offendi et exacerbari, amicabilibus verbis eos delinire satagebat, ut intelligerent aspera verba non ex odio, sed ex charitate fluxisse.
[Col. 0436A] 10. Hoc anno mortuus est Fortunatus Episcopus. Eum paulo ante obitum redarguerat Gregorius (Lib. X, ep. 24 et 25) , tum de minima sollicitudine erga monasteria, tum de occupatis Urbis portis et aquaeductu quorum cura et custodia pertinebat ad Theodorum, majorem populi, et ad Rusticum seniorem. Proindeque jussit aequissimus Pontifex usurpata restitui. Erat hic major populi fere idem magistratus ac apud nos modo 293 major urbis. Amplissima jam tum erat civitas Neapolis. Ibi artifices in diversa corpora, pro unaquaque arte quam profitebantur, coaluisse discimus ex querelis saponariorum adversus Joannem Palatinum, qui nova plurima eorum corpori praejudicialiter nitebatur imponere, et sibi proficere volebat quidquid commodi de introitu ejus accederet, hoc est [Col. 0436B] quidquid persolvebant qui huic ordini aut corpori sociari impetrabant (Lib. X, ep. 26) .
De successore Fortunati diu deliberatum. Pars populi favebat Joanni Diacono; sed a papa rejectus est, quia cum parvulam haberet filiam, ejus continentia nondum sufficienti tempore probata erat et explorata. Pars altera Petrum item diaconum elegerat, qui nec pontifici placuit propter nimiam simplicitatem. Praeterea dicebatur olim pecuniam ad usuram dedisse. Neuter itaque factus est episcopus, sed Paschasius ad quem plurimae Gregorianae epistolae.
15. Nunc de rebus monasticis ad hunc annum pertinentibus agendum foret, sed brevitatis gratia, unicam dumtaxat S. Gregorii epistolam in defensionem monachorum scriptam expendemus. Ex monasterio [Col. 0436C] S. Archangeli, apud Neapolim, monachus quidam abierat ad hostes; quod Godescalcum, Campaniae ducem, in tantum furorem abripuit, ut januas monasterii frangi jusserit, et quidquid ibi inventum est, diripi. Fuscus, monasterii abbas, discrimen fuga evaserat, sciens ducem ipsi fugitivi monachi crimen impingere. Quod quam absurdum esset ostendit S. Gregorius, eum ad saniorem revocans mentem proprio exemplo: Numquid et diebus magnitudinis tuae, inquit, multi de civitate in qua consistis ad Langobardos milites fuga non lapsi sunt? Et quis tantae indiscretionis, tantaeque possit stultitiae reperiri, ut eorum iniquitatem tibi aestimet applicandam? (Lib. X, ep. 11)
Vis huic monasterio illata fortasse occasionem dederat Constantio monacho et presbytero transmigrandi [Col. 0436D] in Siciliam, et secum auferendi monasterii sui vela et codices. Qui cum ibi diem clausisset extremum, Gregorius, a Fusco abbate rogatus, ad Fantinum defensorem scripsit, ut ablata restitui curaret (Lib. X, ep. 14) .
ARGUM.—1. S. Gregorius obstat ne is Mediolani esset episcopus, quem Agilulfus elegerat. Ordinatur Deusdedit. Somnium cujusdam heterodoxi de aequalitate Ecclesiae Mediol. cum Romana.—2. Amos patriarchae Jerosolymitano mortuo succedit Isacius.—3. Multiplex et gravissimus S. Gregorii morbus.—4. De amicorum salute magis quam de sua est sollicitus.—5. Amicos aegrotantes ad poenitentiam hortatur. Praesertim Venantium. Quo mortuo de ipsius filiabus sollicitudinem gerit.—6. Hostes imminent Siciliae. Fides in Sardinia propagatur.—7. S. Gregorius Theoctistam de haeresi infamatam consolatur.—8. Scandalum tollere debemus [Col. 0437A] quando possumus.—9. Haeresis objectae Theoctistae capita refelluntur.—10. Calumniatores gravibus poenis addicit S. Gregorius.—11. Falsarium punit.—12. De rebus ecclesiasticis.—13. Et monasticis.—14. Recharedi regis mors et successores. (An. 600 et 601.)
1. Mortuo Constantio, Mediolanensi episcopo, periculum schismatis in Ecclesia Mediolanensi imminebat. Nam clerus et populus unanimes elegerant in ejus successorem Deusdedit diaconum. At rex Agilulfus, in cujus ditione Mediolanum erat, alium postulabat ordinari; et ea de re scripserat ad Mediolanenses. Haec ut rescivit Gregorius, ad eos in priori proposito corroborandos, ne fortasse minacibus regis litteris cederent, scribendum quantocius putavit. Suam epistolam exorditur a Constantii laudibus. Commemorat maxime ejus tum sollicitudinem in servanda [Col. 0437B] Ecclesiastica disciplina, tum vigilantiam in tuenda civitate. Laudat postea Mediolanenses ob electum unanimi consensu Deusdedit, et electionem factam sua auctoritate confirmat. De electo a Langobardis et ab ipso rege ita constanter loquitur: Illud autem quod vobis ab Agilulfo indicastis scriptum, dilectionem vestram non moveat. Nam nos in hominem qui non a catholicis, et maxime a Langobardis eligitur, nulla praebemus ratione consensum. Nec si alicujus praesumptionis usurpatione factum fuerit, in locum vel ordinem illum sacerdotis suscipimus: quia vicarius sancti Ambrosii indignus evidenter ostenditur, si electus a talibus ordinatur (Lib. XI, ep. 4) . Scripsit quoque ad Pantaleonem notarium (Ibid., ep. 3) , ut pergens ad Genuensem urbem Deusdedit episcopum solemniter [Col. 0437C] faceret ordinari. Agilulfum nondum tunc amplexum fuisse catholicam fidem, vel ex hac epistola liquet. Noluit tamen cum Gregorio contendere, suadente forsan Theodelinda, quae tum catholicam fidem, tum sanctissimum Pontificem impense colebat; et electus a Mediolanensibus Deusdedit, nemine reluctante est ordinatus. Quod hoc in loco, et prius [Col. 0437D] Vide lib. III, ep. 29, 30 et 31. in ordinatione Constantii factum legimus, proculdubio sufficit ad refellendum somnium Jacobi Gothefridi in dissertat. 2 de suburbicariis regionibus et ecclesiis, in qua contendit Mediolanensis et Romani episcoporum summam aequamque potestatem.
2. Hoc etiam anno luxit Ecclesia Jerosolymitana patriarcham Amos, cujus cathedram accepit Isacius, et paulo post ad Gregorium synodicam misit epistolam. [Col. 0437D] Fidem quam in ea profitebatur Isacius probavit papa, et gratias exsolvit Deo, qui et immutatis gregis sui pastoribus, fidem quam semel sanctis Patribus tradidit, etiam post eos immutabilem custodit. Gratiarum actionibus addidit preces pro imperatore, cujus temporibus, inquit, haereticorum ora conticescunt, quia etsi eorum corda in insania perversi sensus ebulliunt, orthodoxi tamen imperatoris tempore prava quae sentiunt, eloqui non praesumunt (Lib. XI, ep. 46) . At 294 quia audierat in Orientis Ecclesiis nullum ad sacrum ordinem, nisi ex praemiorum datione pervenire, ad tam nefariam simoniam eliminandam novum hortatur patriarcham. Monet quoque de compescendis jurgiis [Col. 0438A] quaedam mansuete corrigendo, quaedam quae corrigi nequeunt, aequanimiter tolerando.
3. Hoc anno quoque parum abfuit quin orbis omnis Christianus praestantissimum suum amitteret pontificem. His verbis, quam male se haberet describit. Multum jam tempus est quod surgere de lectulo non valeo. Nam modo me podagrae dolor cruciat, modo nescio quis in toto corpore cum dolore se ignis expandit; et fit plerumque ut uno in me tempore ardor cum dolore confligat, et corpus in me animusque deficiat. Quantis autem aliis necessitatibus extra haec quae retuli infirmitatis afficiar, enumerare non valeo. Sed breviter dico, quia sic me infectio noxii humoris imbibit, ut vivere mihi poena sit, et mortem desideranter exspectem, quam gemitibus meis solam esse credo posse remedium. Proinde, [Col. 0438B] frater sanctissime, divinae pro me pietatis misericordiam deprecare, ut percussionis suae erga me flagella propitius mitiget, et patientiam tolerandi concedat: ne nimio, quod absit, taedio in impatientiam cor erumpat, et ea quae bene curari per plagam poterat, culpa crescat ex murmure (Lib. XI, ep. 32) .
4. Attamen in tot tantisque doloribus positus vir summae patientiae, quid toleraret vix cogitans, de amicorum suorum valetudine sollicitudinem gerebat. Id expertus est Marinianus, Ravennae episcopus, quem cum vomitu sanguinis laborare audiisset piissimus Pater, ad se accersivit ut curam ejus ageret. Interimque ut a jejuniis et vigiliis temperaret praecepit. Aliud tamen simul in animo habebat, Marinianum ad se vocans. Etenim proximum se morti intelligens, inter [Col. 0438C] amici manus animam efflare cupiebat. (Lib. X, ep. 33.)
Eamdem paternam charitatem expertus olim fuerat Castorius Ariminensis episcopus, quem diu ob infirmitatem retinuerat apud se, de ejus valetudine restituenda anxius et sollicitus (Lib. III, ep. 24 et 25) . Tenerum ejus animum erga aegrotantes amicos, maxime demonstrat epistola hoc anno ad Rusticianam patriciam scripta, in qua licet asserat corpus suum tanquam in sepultura ita siccatum esse, tamen ut piae feminae dolori compatiatur, proprii videtur oblivisci (Ibid., ep. 44) .
5. At praecipua ipsius cura erat in amicorum infirmitatibus, ut eos hujusmodi flagellis attritos ad poenitentiam provocaret. Sic urget Venantium podagra [Col. 0438D] laborantem, de cujus lapsu jam locuti sumus: Inter quos (dolores) quid aliud debemus nisi semper delicta nostra ad memoriam revocare, atque omnipotenti Deo gratias agere? Quoniam qui ex carnis blandimento multa peccavimus, ex carnis afflictione purgamur. Sciendum quoque est nobis, quia poena praesens, si animum afflicti convertit, finis est culpae praecedentis. Si autem ad timorem Domini minime convertit, initium est poenae sequentis. Curandum igitur nobis est, et summopere in fletibus tota mentis conversione vigilandum, ne de tormento ad tormenta transeamus. Considerandum quoque est, quanta erga nos dispensatione pietatis agat Conditor noster, quod morte dignos assidue [Col. 0439A] percutit, et tamen adhuc minime occidit (Lib. XI, ep. 30) .
Hac in epistola silet S. Gregorius de Venantii apostasia, nec de reditu ad monasticum statum quem deseruerat ipsum hortatur, quia malebat id aegroto suggeri ab ejus episcopo, scilicet Joanne Syracusano, ad quem scribit primam ejus curam esse debere hortando, rogando, Dei terribile judicium proponendo, ineffabilem ejus misericordiam promittendo, suadere Venantio ut ad habitum suum vel in extremis redeat, ne ei tantae culpae reatus in aeterno judicio obsistat (Lib. XI, ep. 36) . Eidem Joanni Venantii filias Barbaram et Antoninam commendavit, quibus etiam scripsit litteras consolatorias, et patrocinium suum adversus pravorum hominum consilia pollicitus est, [Col. 0439B] quod praestitit (Ibid., ep. 78) . Venantium ex hoc morbo non assurrexisse, sed occubuisse satis probant aliae S. Gregorii litterae; utrum prius acta poenitentia, res est divino relinquenda judicio. Italica ejus uxor jam obierat; nam si vixisset graviter decumbente et postea e vivis sublato marito, ad eam potius quam ad ejus filias scripsisset Gregorius, aut saltem iis in litteris aliqua matris injecta esset mentio. Hinc facilior erat Venantio reditus ad monachi statum, dissolutis conjugii vinculis.
6. Cupiebat Gregorius nobiles virgines e Sicilia Romam migrare, forte quod cognovisset hostes ad hujus insulae invasionem festinare, ut alias rationes interim taceam. De impetu hostili jamjam imminente vigilantissimus Pontifex admonuit universos Siciliae [Col. 0439C] episcopos, et hortatus est ut litanias omni hebdomada feriis quarta et sexta indicerent, et ita contra barbaricae crudelitatis incursus supernae protectionis auxilium implorarent (Lib. XI, ep. 51) . Precibus autem addere bona opera jubet, quia, inquit, inanis fit oratio ubi prava est actio. Idem periculum Sardiniae non longe dissitae insulae, ab hostibus impendisse supra diximus. At pacem ac tranquillitatem ipsi restitutam esse autumamus ex felici religionis Christianae propagatione apud Sardos aut advenas et Barbaros seu Barbaricinos aut indigenas. Ea de causa S. Gregorius rogavit insulae praesidem, ut Victori episcopo in gentilium conversione laboranti opem ferret. Aderat enim omnibus qui ejus opera et commendatione indigebant (Ibid., ep. 22) .
[Col. 0439D] 7. Praesentissimum eum experta est hoc anno Theoctista Mauricii Augusti cognata, pia femina de qua jam alibi actum, a nonnullis temere haeresis infamata. Jam diximus (Lib. I, c. 5, num. 9) , Gregorio in urbe regia commorante, rumorem sparsum de nova haeresi, cujus notam inurere nobilissimae ac sanctissimae matronae non sunt veriti sycophantae; unde in populo, sua levitate ad atrociora maxime in principes credenda satis prono, magnus subortus est tumultus. Statim autem atque id papae fuit indicatum, scripsit ad Theoctistam (Lib. XI, ep. 45) , cui multiplici ratione ostendit ejus mentem obtrectationibus turbari minime debere: Si enim laudibus laetamur, inquit, et detractionibus frangimur, gloriam nostram non in [Col. 0440A] nobis, sed in aliorum ore posuimus . . . In omne autem quod extra de nobis dicitur, recurrere ad arcana mentis debemus. Etsi omnes vituperent, liber est tamen quem conscientia non accusat. Aliam longe post ea subdit rationem. Sunt autem plurimi, inquit, qui vitam bonorum fortasse amplius quam debent, laudant; et ne qua elatio de laude surripiat, permittit omnipotens Deus malos in obtrectationem et objurgationem prorumpere: ut si qua culpa ab ore laudantium in corde nascitur, ab ore vituperantium suffocetur.
Simile pertractat argumentum scribens ad Palladium presbyterum de monte Sina (Lib. XI, ep. 2) , qui etiam obloquentium 295 linguis stimulabatur; ubi haec inter caetera notatu digna dicit: Inter verba laudantium sive vituperantium ad mentem semper recurrendum [Col. 0440B] est, et si in ea non invenitur bonum quod de nobis dicitur, magna tristitia generari debet. Et rursum si in ea non invenitur malum quod de nobis homines loquuntur, in magnam debemus laetitiam prosilire. Quid enim si homines laudent, et conscientia accuset? Aut quae debet esse tristitia, si omnes accusent, et sola conscientia nos liberos demonstret? Ac infra: Quid aliud detrahentes faciunt, nisi in pulverem sufflant, atque in oculos suos terram excitant, ut unde plus detractionis perflant, inde magis nihil veritatis videant?
8. Attamen in utraque epistola docet qua ratione tolli possit scandalum, quod negligere citra peccatum non possumus. Proponitque S. Petri, apostolorum principis, exemplum, qui fidelium querelae arguentium [Col. 0440C] quod intrasset ad gentiles et manducasset cum eis, eosque ad baptismum recepisset, non ex potestate, sed ex ratione respondit, causamque per ordinem exposuit: Si enim, inquit, cum a fidelibus culparetur, auctoritatem quam in sancta Ecclesia acceperat, attendisset, respondere poterat ut pastorem suum oves . . . reprehendere non auderent. Sed si in querela fidelium aliquid de sua potestate diceret, profecto doctor mansuetudinis non fuisset. Humili ergo eos ratione placavit . . . Si ergo pastor Ecclesiae, apostolorum princeps, signa et miracula singulariter faciens, non dedignatus est in causa reprehensionis suae rationem humiliter reddere, quanto magis nos peccatores, cum de re aliqua reprehendimur, reprehensores nostros humili ratione placare debemus?
[Col. 0440D] 9. Non poterat efficaciori exemplo humilitatem illustri feminae persuadere sanctissimus Doctor. Postea haeresis ipsi impactae capita omnia recenset, ac confutat et conterit. Primo ostendit religionis causa conjugia non dissolvenda. Secundo peccata omnia in baptismate penitus dilui et dimitti. Tertio post actam per triennium poenitentiam, licentiam peccandi minime concessam. Quarto etiam illum anathematis vinculo teneri, qui etsi necessitate compulsus, id de quo reprehenditur anathematizaverit. Ad ultimum testatur plerosque falso de quatuor illis capitulis imperito zelo accusatos; placandos tamen esse illos accusatores tum ratione, tum mansuetudine.
10. Etsi vero calumnias patienter tolerandas doceret [Col. 0441A] summus ille morum magister, calumniatores tamen gravibus poenis coerceri jubebat. Unde cum accepisset Hilarum subdiaconum qui Joanni Diacono crimen ingesserat, a judicibus nulla fuisse poena castigatum, praecepit ut virgis publice caederetur, et in exsilium deportaretur (Lib. IX, ep. 62) . Jam supra observavimus hanc exilii poenam judicio ecclesiastico decretam in defensorem episcopo non obedientem.
11. Non minus in falsarios, qui calumniatoribus affines sunt, indignabatur Gregorius veritatis studiosissimus cultor. Hinc graviter exarsit in Andream monachum (Lib. XI, ep. 74) , ut conjicere licet, Graecum, qui non solum epistolam Eusebii, Thessalonicensis episcopi, ipsius fidei commendatam ut Latinam eam faceret, corruperat, et haeresibus infecerat, [Col. 0441B] sed etiam sermones aliquos Graece evulgarat quibus praefixerat papae nomen. Eos diligentissime requiri jussit Gregorius et aboleri. Praeterea concilium habuit in quo de poena falsario aliunde flagitiosissimo infligenda deliberaretur; at vero quae decreta fuerit nos latet. Epistola ex qua haec habemus, humilitatis et modestiae Gregorii argumentum est. In ea enim simpliciter profitetur Graecarum se litterarum nescium.
12. Ut res ad hunc annum spectantes absolvamus notanda sunt summatim quae ad illustrandam ecclesiasticam disciplinam aut historiam conferre possunt nondum a nobis delibata. Imperatori Joannem primae Justinianae episcopum pro aegritudine capitis ab episcopatu amovere cupienti, consentire noluit aequissimus [Col. 0441C] pater, nisi aegrotus ipse, dato libello supplici, hoc peteret. Sed suasit ut quaereretur dispensator, qui munus episcopale obire posset (Lib. XI, ep. 47) .
Quiricus et alii Iberiae episcopi summum pontificem consuluerant de diversorum haereticorum baptismo et ordinationibus. Quibus respondit baptizatos in haeresi cum Trinitatis invocatione, non iterum baptizandos quando ad Ecclesiam revertuntur, sed aut impositione manuum, aut chrismatis unctione, aut professione fidei reconciliandos. Redeuntes vero Nestorianos de incarnatione edocendos; et si Nestorium anathematizaverint, receptasque ab Ecclesia synodos recipere profiteantur, in propriis ordinibus admittendos (Lib. XI, ep. 67) .
Cum audisset Desiderium Viennensem episcopum [Col. 0441D] grammaticam et litteras humaniores quibusdam exponere, id gravissime tulit, quia, inquit, in uno se ore cum Jovis laudibus Christi laudes non capiunt (Lib. XI, ep. 54) . Postea tamen Candidus presbyter ex Galliis rediens, Desiderium apud papam excusavit, negavitque ipsum in his nugis tempus terere.
Deferendas ad episcopos clericorum causas saepe docet, ne episcopalis jurisdictio pessumdetur, clericos ab episcopo, exigente culpa, in poenitentiam missos Romanus defensor, episcopo inconsulto et nesciente, auctoritate propria ejecerat e loco ubi ad poenitentiam traditi fuerant. At jussit papa clericos episcopo sine mora restitui, et Romano prius increpato, gravia comminatus est, si talia deinceps committeret (Lib. XI, epp. 77 et 37) .
[Col. 0442A] Quae ad obtinendum defensoris officium conditiones requirerentur, qualia forent eorum munia, quave formula constituerentur, habemus in epistola ad Vitum (Lib. XI, ep. 38) .
Gesta vel scripta S. Irenaei diu a se quaesita, sed ex eis aliquid invenire non valuisse testatur maximus Doctor. Nunc de rebus monasticis pauca attingenda (Lib. XI, ep. 56) .
13. Cum Agathosa questa esset maritum suum, se invita monachum factum, quod ad culpam invidiamque Urbici abbatis, in cujus monasterio conversus fuerat, pertinebat, edixit papa reddendum eum petenti, licet jam tonsuratum, nisi constaret ipsam prius mariti conversioni consensisse, suamque promisisse, aut ipsam adulterii esse ream (Lib. XI, ep. 50) .
In eodem concilio a quo damnatus est Andreas falsorum scriptorum artifex, concessa est Probo, monacho et abbati, testandi facultas de bonis ante susceptum habitum monasticum ad ipsum pertinentibus. Tanti enim erat momenti facultatem hanc dare, ut synodi totius consensum requirendum judicaverit sapientissimus Pontifex. Neque vero facta fuisset Probo testamenti condendi licentia, nisi liquido 296 constitisset ipsum jussum fuisse et quasi coactum a S. Gregorio monasterium subito introire, non indulto ad deliberandum vel tractandum spatio. Unde non integrum ipsi fuerat de rebus suis disponere. Periculum autem erat ne bonis ipsius monasterio cedentibus, filius ejus summa egestate laboraret.
[Col. 0442C] Laudavit Januarium Caralitanum quod monasterium virorum in domo ancillarum Dei monasterio cohaerente construi noluerit; voluit tamen alium quaeri locum, ubi constitueretur (Lib. XI, ep. 25) .
Omitto beneficia quae in monasteria, etiam remotissima, contulit hoc anno optimus pater, praesertim in coenobium montis Sina (Lib. XI, ep. 1) ; sed quibuslibet muneribus et beneficiis praestantiora mihi videntur monita Cononi, Lirinensi abbati, data, quibus eum docet quanta cura, qua solertia monasterium sibi commissum regere debeat; maxime ob ejus decessoris incautam remissionem: Dilectionis tuae, inquit, vigilantia ardentiori se semper cura succendat; et ita cuncta, Deo adjuvante praemuniat, ut lupus saeviens huc illucque discurrens, in oves Dominicas ingrediendi [Col. 0442D] locum non habeat. Et post aliqua: Itaque boni te dulcem, pravi sentiant correctorem. In qua videlicet correctione hunc esse ordinem noveris observandum, ut personas diligas, et vitia persequaris: ne si aliter agere fortasse volueris, transeat in crudelitatem correctio, et perdas quos emendare desideras. Sic enim vulnus debes abscindere, ut non possis ulcerare quod sanum est: ne si plus quam res exigit ferrum impresseris, noceas cui prodesse festinas. Ipsa enim in te dulcedo cauta sit, non remissa: correctio vero diligens sit, non severa. Sed sic alterum condiatur ab altero, ut et boni habeant amando quod caveant, et pravi metuendo quod diligant (Ibid., ep. 12) .
14. Hoc anno e vivis excessisse pium regem Recharedum fidei catholicae in Hispania restauratorem [Col. 0443A] tradunt Hispanicarum rerum scriptores. Arianos ob studium quo flagrabat in religionem orthodoxam semper expertus est infensissimos, maxime vero Gosuintham, Leuvigildi regis viduam, cujus auctoritate audaciores facti, non semel in regem conspirarunt. Horum antesignani fuerunt quidam episcopi haeresi Ariana polluti. Ex his duo in exsilium ejecti sunt, etsi gravioribus poenis digni forent. Recharedo successit Liuba II, qui duobus tantum annis regno potitus. Hunc excepit Witericus.
ARGUM.—1. S. Gregorius de instaurandis SS. Apostolorum basilicis cogitat. Ejus munificentia in illas basilicas.—2. Bellum redintegratum infeliciter cedit imperatori.—3. Haereticorum et schismaticorum conversio. Quid redeuntes e schismate sponderent.—4. Firminum episcopum reversum, et ob hoc ab aliis vexatum schismaticis [Col. 0443B] tuetur S. Gregorius.—5. Docleatinae Ecclesiae pacandae providet. De Paulo, flagitioso episcopo et praedone, judicium.—6. De rebus Africanis curat. Causa Paulini episcopi. Et alterius nomine Victoris.—7. Auctoritatis Rom. pontificis in Africa argumenta.—8. Gregorii summa in potestate major humilitas et modestia.—9. De ejus homiliis in varios sacrae Scripturae libros a Claudio exceptis. De Claudio inquiritur.—10. S. Gregorii in eligendis dignis abbatibus, et tuenda monastica disciplina sollicitudo.—11. Utrum monachatum loco subdiaconatus esse putaverit.—12. Diaconum factum monachum e monasterio avelli non patitur. (An. 601 et 602.)
1. Cum imminere sibi mortem praesciret S. Gregorius, jam conceptum de reparandis SS. apostolorum Petri et Pauli basilicis consilium non ultra differendum judicavit. Idcirco praecepit Sabino subdiacono res Ecclesiae in Lucania et Brutiis curanti, ut his in provinciis trabes ad id operis necessarias pararet, [Col. 0443C] atque ad mare advehendas curaret, unde navibus impositae Romam deportarentur (Lib. XII, ep. 20) . Ea de causa scripsit ad [Col. 0443D] Apud Paulum Diac. lib. IV, c. 19, et alibi dicitur Arigis aut Arechis. Ar-gis significat honore fortem. Arogem, quem Beneventanum ducem Zotone mortuo constituerat Langobardorum rex, rogavitque ut Sabino subdiacono in hujus materiae vectura opem ferret; promittens duci dignum xenium (Ibid., ep. 21) . Idem est argumentum epistolarum quas ad Gregorium expraefectum et ad Stephanum episcopum scripsit (Ibid., epp. 22 et 23) . Biennio post paulo ante mortem assignavit multa praedia basilicae S. Pauli pro [Col. 0443D] De Ecclesiae luminaribus legendus Athanasius in ep. encyclica ad episcopos tom. I, p. 114, num. 4, ubi describens ingressum Gregorii Alexandrinae Ecclesiae [Col. 0444D] invasoris cum militari manu, ait tunc vi ablatum a militibus oleum ad Ecclesiae luminaria repositum; adeoque insaniisse qui pseudoepiscopum comitabantur, ut candelabra ad parietem statim reponerent, et Ecclesiae cereos idolis accenderent. luminaribus, ne minus illic habere luminaria praeco fidei cerneretur, qui totum mundum lumine suae praedicationis implevit, quam S. Petrus. De olivetis et aliis fundis a S. Gregorio concessis ad basilicae S. Petri lumina nutrienda et [Col. 0443D] augenda, legenda tabula donationis quam Vitae S. Gregorii subjiciendam duximus. Legitur alibi fecisse ad beatum Petrum apostolum super altare ciborium cum columnis quatuor ex argento puro. De fastigiis ex argento purissimo fabricatis in basilicis sanctorum apostolorum Petri et Pauli legendus Joannes Diaconus (Lib. IV, c. 68) .
2. Ex epistola ad Arogem scripta datur conjciendum pacem aut inducias tunc fuisse Romanos inter et Langobardos. Attamen hoc anno rursus bellum [Col. 0444A] conflagravit in Italia, ubi res infeliciter pro imperatore gestae sunt. Nec felicius in Oriente cesserunt; quasi jam omnia vergerent ad Mauricii de solio dejectionem et caedem. Langobardi cum Sclavorum auxiliis ab Avarum rege missis Cremonam primum obsidione cinxerunt et occuparunt, quam Agilulfus aequari solo jussit. Deinde Mantuam expugnavit idibus Septembris, quae vix clementiorem victorem est experta. Romanorum praesidium Brixellum incendit et deseruit. Hostilibus armis prementibus exarchus pacem impetravit, ea lege ut redderet Godiscalcum ducem ejusque uxorem filiam Agilulfi, ipsorumque liberos in expugnatione Parmae captos. Quamvis tot annis inter hostiles gladios vivere consuevisset S. Gregorius, de hoc tamen bello 297 vehementer ingemuit, [Col. 0444B] et cum amicis expostulavit, eorumque precum opem sibi adesse rogavit supplex, maxime S. Eulogii (Lib. XII, ep. 50) . (Cf. Paul. Diac. l. IV, capp. 29 et 21.)
3. In epistola huic inscripta patriarchae, quae omnium hoc anno scriptarum est ultima, meminit papa Monophysitarum seu haereticorum unicam in Christo naturam confitentium, qui errorem hunc nuper ejurarant. Hi cum in Siciliam venissent, fama sanctissimi doctoris invitati, Romam perrexerant, ubi in fide confirmati, litteras a summo pontifice testimoniales petierunt. Eos commendat sanctissimus pater amico Eulogio, ipsisque restitui monasterium ab haereticis occupatum petit, nisi forte maluerint ipsius invasores ad Ecclesiae redire sinum. Eodem [Col. 0444C] tempore Firminus, Tergestinae urbis episcopus, in Istria, prius in schismate ob tria damnata capitula conflato pertinax, venenum evomuit, et relictis schismaticorum partibus, ad unitatem Ecclesiae se contulit. De ipsius reditu Gregorius laetus, gratulatoriam scribendam epistolam censuit, in qua revocatum et resipiscentem hortatur ut Satanae jaculis constantiae scutum opponat, aliisve secum revocandis insudet. Insuper vitae subsidia pollicetur: Nobis, inquit, omnino curae erit de fraternitatis tuae quiete, ut dignum est, cogitare; quia postquam nobiscum, jam Deo protegente, unus es, non aliter utilitates tuas, quam nostras attendimus (Lib. XII, ep. 33) .
Exstat promissio cujusdam episcopi ad unitatem Ecclesiae revertentis, quam a Firmino datam non immerito [Col. 0444D] putant eruditi (Olim lib. X, ep. 31, nunc in appendice) . Sine observatione praeteriri non debet episcopum hunc schisma deserentem omnino silere de concilio V, et de trium capitulorum condemnatione, sed spondere tantum et jurare se prona et spontanea voluntate ad unitatem sedis apostolicae redeuntem, ad schisma numquam reversurum, sed semper in unitate sanctae Ecclesiae Catholicae et communione Romani pontificis permansurum. Quod sane argumento est, ut jam non semel a nobis dictum, illud [Col. 0445A] Istricorum schisma non in eo positum esse, quod tria capitula non damnarentur, sed quod ea condemnantes a communione repellerentur, fieretque sic ab Ecclesia catholica secessio.
4. Quod Firmino praenuntiarat vir sanctissimus, ejus videlicet constantiam terroribus et blandimentis tentatam iri ab hoste, ut retro redire compelleretur, paulo post accidit. Nam Severus, Gradensis episcopus, ejurati a Firmino schismatis caput, audita ejus reversione, eum diversis praemiorum suasionibus coepit, si posset, a bono revocare proposito. Quod, dum perficere Deo auctore minime valuisset, seditionem illi suorum civium excitare non timuit (Lib. XIII, ep. 33) . Periclitanti episcopo manum porrigere et subvenire constituit Gregorius. Quapropter Smaragdum exarchum [Col. 0445B] rogavit, ut nulla mora Firminum episcopum ab illatis molestiis tutari studeret, ac quietem illius multis ad imitandum profuturam modis omnibus procuraret: Excellentiam, inquit, vestram paterno salutantes affectu, petimus ut zeli vestri in hac causa olim exhibiti, nunc vehementius fervor incandeat; tantoque vos contra hostes Dei vindices defensoresque reperiant, quanto apud Deum pretiosior est animae quam defensio corporis. Armet vos contra devios ipsa quae in vobis fidei viget rectitudo, redintegretur vestris temporibus quod in illis est partibus scissum corpus Ecclesiae. Habetis in hac causa retributorem vestri operis, rectitudinis ac integritatis auctorem.
5. Cum non minus pateret sanctissimi Papae sollicitudo, quam auctoritas et potestas, providendum [Col. 0445C] censuit hoc anno Ecclesiae Docleatinae rebus perturbatissimis. Paulus, hujus urbis episcopus, inter alia mala in corporale crimen lapsus, a suis clericis accusatus fuerat, et convictus; ita ut ipse libellum in quo ea de quibus accusatus fuerat vera esse confitebatur obtulisset (Lib. XII, ep. 31) . Qua de re sententia episcopali depositus est, et in locum ejus ordinatus fuit Nemesion, consentiente Joanne, primae Justinianae episcopo, ad quem tamquam primatem tunc pertinebat Doclea, cum tamen Ecclesiae Scodritanae subesset, jure metropolitico. At Paulus facti postea male poenitens, auxilio saecularium judicum fretus, episcopium more praedonis ingressus, ablatisque violenter Ecclesiae rebus, recens ordinatum episcopum ejecerat summa cum injuria, magnoque vitae periculo. Nemesion [Col. 0445D] Romam veniens de vi sibi illata questus est apud summum pontificem, qui scripsit tum ad Constantinum, Scodritanum episcopum, quem [Col. 0445D] Haec scribit S. Greg. ad Joannem: quamvis grave et iniquum fuerit ut non a vobis vel a metropolitano ejus hoc peteret, scilicet Paulus. Ergo Joannes non erat Pauli metropolitanus, sed Constantinus. Competebat [Col. 0446D] tamen Joanni jus aliquod in Paulum; unde conjicimus eum fuisse primatem vel exarchum. Ex his emendanda videntur quae ad hanc epistolam post Gussanvillaeum annotavimus. metropolitam fuisse satis indicant S. Gregorii verba, tum ad Joannem, primae Justinianae primatem, insuperque sanctae sedis vicarium, ut si res ita sese habuissent, cogerent Paulum ad reddenda confestim omnia quaecumque abstulerat. Quae si probaret non esse Ecclesiae, sed ipsius propria; tamen ex his retinendum satis ad resarcienda bonis Ecclesiasticis illata detrimenta; nam ea dilapidas se ferebatur. Si autem differre [Col. 0446A] tentaverit, quousque omne quod dilapidavit, vel de substantia tulit Ecclesiae restituat, in monasterium mittendus est, ut saltem coactus reddat quod male auferre non timuit, inquit S. Gregorius. Qui si forte, quod non credimus, post depositionem suam inverecunde ac mente perversa aliquid de episcopatu loqui atque rursus ad hoc qualibet aspirare praesumptione tentaverit, fraternitatis vestrae se contra improbitatem ipsius omnino vigor accendat, atque Dominici corporis ac sanguinis communione privatum, in monasterium eum usque ad diem obitus sui ad agendam curet poenitentiam retrudendum: quatenus perpetrati sceleris maculas dignis discat fletibus emundare, quas magis in interitu animae suae nequiter augere desiderat. De Nemesio vero decrevit ut ei locus ejus et episcopatus [Col. 0446B] restitueretur.
6. Eodem tempore Gregorio cogitandum fuit de rebus Africanae Ecclesiae, ubi ex episcopis et ex aliis ecclesiasticis viris nonnulli ad officium erant revocandi. Multae praesertim erant querelae de Paulino Tegessis civitatis in Numidia episcopo, quem clerus et qui etiam in sacro ordine erant constituti, in se corporaliter excessisse perhibebant (Lib. XII, ep. 28) . Causam hanc inter episcopum ejusque clericos judicandam S. Gregorius detulit ad Victorem Numidiae primatem, et ad Columbum episcopum, quibus in mandatis dedit, ut quos vellent e suis coepiscopis assumerent ad sententiam de reo vel de accusatoribus ferendam. Idem Paulinus dicebatur ecclesiasticos ordines simoniace dare, vel potius vendere, quod [Col. 0446C] omni studio explorandum dicit sanctissimus Pontifex, ut tam dans quam accipiens praemium, uterque canonicae ultionis sententia feriatur. Verum ne simoniae radix mortifera coalesceret, ac plures interimeret, 298 cupit communi totius concilii definitione prohiberi, ne ullus unquam pro quovis ordine accipiat aut det, neve quisquam ex gratia promoveatur, sed ex merito.
Paulo antea oblatum a Donadeo diacono libellum supplicem, quo se querebatur a suo episcopo Victore injuste depositum, ad eumdem Columbum miserat (Lib. XII, ep. 8) , ut una cum primate concilii aliisque coepiscopis de hac querela judicaret. Episcopus contendebat Donadeum ob corporale peccatum de ordine suo dejectum. Quod si probari possit, Gregorius vult diaconum in poenitentiam detrudi, ut commissi flagitii [Col. 0446D] vinculum lacrymis valeat absolvere. At vero si constet episcopum in insontem saeviisse, decernit in ipsum canonici rigoris districtionem exercendam. De Crementio provinciae Byzacenae primate graviter accusato, quem a totius provinciae concilio judicandum censuit hoc anno vigilantissimus Pontifex (Ibid., ep. 32) , jam paulo supra dictum; quapropter nihil hoc loco addendum videtur.
7. In his eo magis elucet Romani pontificis auctoritas, quod ei diversa statuenti omnes obtemperaverint, [Col. 0447A] ipsa concilia, primates, etiam Carthaginensis episcopus, penes quem in totam Africanam Ecclesiam summa erat potestas. Certe Dominicus qui cathedram Carthaginensem Gregorio Romae sedente obtinebat, nunquam questus est Romanum antistitem falcem misisse in messem alienam, nunquam pro tuenda sua auctoritate cum eo contendit, sed ejus amicitiam semper coluit. Noverant videlicet Africani Patres Gregorium suo tantum uti jure, suorumque decessorum insistere vestigiis. Nondum obliterata erat Leonis Magni memoria qui Potentium commissis ipsi sedis apostolicae vicibus miserat in Africam, ut labefactatam Wandalicis bellis ecclesiasticam disciplinam resarciret, nonnullosque episcopos contra canones ordinatos exauctoraret. Tempore quoque Augustini, [Col. 0447B] licet de appellationibus ad sanctam sedem quaestio esset orta cum Zosimo, quanta esset Africanorum erga Romanum pontificem reverentia probant conciliorum acta, epistolae ad ipsum scriptae, aliaque monumenta. Ipse Cyprianus apostolicae cathedrae sententiam de lapsorum restitutione sciscitatus est; quem Africani Patres diversis temporibus secuti sunt; summos pontifices de variis ecclesiasticae disciplinae capitibus [Col. 0447] Vide ep. Felicis papae Dynamio et Sufidio consulibus datam an. 488, et consule histor. Vandal. persecut. part. II, c. 12, n. 9. consulendo. Et quamvis magnus Cyprianus aliud senserit de baptismo haereticorum quam Stephanus papa, aliosque Africanos episcopos ad suas partes traxerit, vicit tamen sententia Stephani, etiam in Africa, rescissis conciliorum sub Cypriano habitorum decretis. Haec paulo extra metas observavimus contra nonnullos qui Africanam Ecclesiam [Col. 0447C] vel acephalam audent dicere, vel autocephalam, quod proprii primatis, hoc est Carthaginensis auctoritate sola, regeretur: Quasi vero ad Romanam Ecclesiam propter potentiorem principalitatem, necesse non sit omnem convenire Ecclesiam, hoc est eos qui undique sunt fideles, ut ait Irenaeus (Lib. III, advers. Valent. c. 3) .
8. Summa haec Gregorio demandata potestas, ejus modestiae ac humilitati minime officiebat; quarum virtutum argumentum sane maximum est epistola hoc anno ad Joannem subdiaconum, Ravennae commorantem, scripta. Etenim in ea pene indignabundus queritur de Mariniano archiepiscopo Ravennate, quod legi publice faceret ad vigilias commenta beati Job, quia, inquit, illud opus non est populare, et rudibus [Col. 0447D] auditoribus impedimentum magis quam provectum generat. Addit: Neque enim volo dum in hac carne sum, si qua dixisse me contigit, ea facile hominibus innotesci. Nam quia dilectissimae memoriae Anatolius diaconus quaerenti ac jubenti domno imperatori librum Regulae Pastoralis dedit, aegre suscepi: quem sanctissimus frater et coepiscopus meus Anastasius Antiochenus in Graecam linguam transtulit. Et, sicut mihi scriptum est, ei valde placuit, sed mihi valde displicuit, ut qui meliora habent, in minimis occupentur (Lib. XII, ep. 24) .
9. Eadem in epistola S. Gregorius meminit suarum [Col. 0448A] homiliarum de Proverbiis, de Canticis canticorum, de Prophetis, de libris quoque Regum, et de Heptateuco, quas exceperat Claudius abbas. Quo mortuo jubet papa requiri omnes etiam chartulas de his superstites, et ad se mitti, igne, ut ex ejus humilitate suspicari licet, fortasse abolendas. De his autem legendae sunt praefationes aut admonitiones praeviae ad Commentarium in librum I Regum, ad Expositionem in Cantica, et ad aliam septem psalmorum poenitentialium Expositionem. Sed quia forsan parcius illic diximus de Claudio abbate, nunc colligendum quidquid in Epistolis Gregorianis de ipso sparsum legitur.
Monachum fuisse in Gregoriano Romae monasterio, et quidem sub ejus disciplina, probat filii titulus ipsi a Gregorio datus. Jam assumptus fuerat ad regendum [Col. 0448B] Classense SS. Joannis et Stephani monasterium, anno secundo pontificatus sancti viri; ejus enim tamquam abbatis meminit hoc tempore ad Joannem Ravennatem scribens: Videtur mihi ut Claudium abbatem cum aliquanta pecunia illuc transmittere debeatis (Lib. II, ep. 46) .
Romam venit, tum ut jura monasterii sui adversus Marinianum Ravennatem ejusque clericos tueretur, pro quo impetravit privilegium; tum ut studiorum S. Gregorii adjutor foret ac particeps (Lib. VII, ep. 45; lib. VIII, ep. 15) . In Urbe diu moram fecit, S. Gregorio eum retinente, quia magnum ipsi erat in verbo Dei solatium (Lib. VIII, ep. 16) . At quia monasterium suum repetere et revisere festinabat; aliundeque non latebat vigilantissimum Pastorem, congregationi [Col. 0448C] fratrum praesentiam sancti abbatis esse summe necessariam, ei redire permisit, eumque commendavit Mariniano; quem rogavit ut paternam illi monasterioque ipsius charitatem, uti decebat, impenderet. Mortuum eum fuisse suspicamur paulo ante scriptam ad Joannem subdiaconum epistolam (Lib. XII, ep. 24) , cujus jam meminimus, hoc est anno 601 desinente.
10. Post ejus obitum monachi ejus monasterii venientes Romam petierunt sibi Constantium monachum abbatem constitui. At eum minime probavit sanctissimus pater, quod peculiaritati studere diceretur, et in Piceni provinciam perrexisset sine aliquo fratrum suorum. Eo itaque rejecto consensit ordinari Maurum cellerarium, modo quae de ipsius vita et industria testabantur qui elegerant vera esse probarentur. De [Col. 0448D] his scripsit ad Joannem subdiaconum, insuperque praecepit ut Marinianum episcopum admoneret, peculiaritatem a quatuor aut a quinque monachis monasterii resecare.
299 11. Haec sane sunt argumenta sollicitudinis et curae singularis quam gerebat de statu monastico, Quanti autem illum faceret praesertim hoc anno demonstravit duabus in epistolis. Ex priori scripta ad Passivum, episcopum Firmanum (Lib. XII, ep. 12) , colligit Thomassinus (Part. II, lib. I, c. 34) monachatum tunc loco subdiaconatus fuisse. Quippe cum Aprutium Castrum Firmensis territorii Pastore careret, [Col. 0449A] indicavit S. Gregorius Opportunum quemdam ob morum innocentiam, psalmodiae studium, amoremque orationis a multis laudatum, quem hortandum dicit ut vel monachus fiat vel subdiaconus; et post aliquantulum temporis ad pastoralem curam eum suadet promovendum. Cur hic monachatus fieret mentio sicuti subdiaconatus, quando de promovendo ad sacerdotium Opportuno agitur, nisi aeque ad sacros ordines disponeret? Et ideo fortasse S. Benedictus qui de monachis ad presbyteratum et diaconatum assumendis loquitur, de subdiaconatu ipsis conferendo prorsus silet. Sed legendus ea de re noster Mabillonius, maxime Annal. Benedict. lib. X, an. 602, num. 20, col. 277.
12. In altera epistola scripta ad Desiderium, [Col. 0449B] Viennensem episcopum, pro Pancratio diacono, qui monachus factus fuerat, sanctissimus pater hortatur Desiderium, ut tam promptae diaconi devotioni, quam in sancto studebat habere proposito minime impedimento sit. Magis autem, inquit, quibus valetis adhortationibus pastorali admonitione (eum) succendite, ut fervor hujus desiderii in eo non tepescat: ut qui a turbulento curarum saecularium tumultu se segregans, quietis desiderio portum monasterii appetiit, rursum in ecclesiasticarum curarum non debeat perturbationibus implicari.
ARGUM.—1. Mauricii imper. dejectio et caedes.—2. De qua divinitus praemonetur.—3. Phocas eligitur imperator ab exercitu. Qui Constantinopolim advolat. Mauricii filios ipsumque occidi jubet. Necnon Constantinam Augustam ejusque tres filias.—4. S. Gregorius ad Phocam [Col. 0449C] scribit. Ejus epistola expenditur. De alia ad eumdem epistola.—5. Cur S. Gregorius durius de Mauricio scripserit.—6. Apocrisiarium mittit ad novum imperatorem.—7. Miserabilem Italiae statum exponit.—8. Legatio Theoderici, Francorum regis, et Brunichildis ad papam. Illum consulunt de episcopo amente. Papae responsum. Bigamum arcet a sacris ordinibus.—9. Petit regina mitti legatum in Gallias, ad concilium celebrandum.—10. Papae sollicitudo de Eccles. disciplina in Italia.—11. Conductorum Ecclesiae fraudibus injuste ablata restituit.—12. Ejus in facienda eleemosyna studium.—13. Urbicus abbas eligitur in Panorm. episcopum. Cur hanc electionem respuerit S. Gregorius.—14. Scribit contra nuper exortos Romae errores. (An. 602 et 603.)
1. Annus hic pontificatus S. Gregorii decimus tertius insignis est ob Mauricii Augusti casum ipsiusque ac filiorum caedem, necnon Phocae centurionis provectionem ad imperium. Iram odiumque militum in se concitaverat imperator, nolens modico pretio redimere captos ab Avaribus, quos barbari interfecerunt; [Col. 0449D] sive id avaritiae causa factum, ut vulgo creditur, sive voluerit eos hostili gladio perire, quia seditionem fecerant. Ipse vero tanti criminis conscientiam pondusque diutius ferre non valens, Dominum precatus est ut hac in vita debitas sibi poenas infligeret, aeternisque suppliciis se non reservaret. Postulavit autem ab omnibus patriarchis monachisque, maxime Jerosolymitanis, ut eadem quoque a Deo suis precibus exorare satagerent. Vota ex animo [Col. 0450A] facta Deus audivit, ut Theodoro Siceotae ostensum est ac ipsimet Augusto, qui fuerat admonitus ut caveret ab homine cujus nomen a duabus his litteris ph inciperet, et ab eo se occidendum sciret.
2. Statim suspicatus est Mauricius a Philippico sororis suae marito sibi insidias et necem parari. At in somnis vidit se judici Christo adstare cum turba militum captivorum ipsum accusantium, uti narrant scriptores Graeci, nec mora statim jussum esse, ut cum uxore sua et liberis totaque familia Phocae militi trucidandus traderetur. Expergefactus imperator, statim misit qui Philippicum ad se perducerent. Ille vocari se nocte videns, mortem sibi imminere non dubitavit; noverat enim se apud imperatorem in suspicionem adductum esse. At Mauricius statim ac illum [Col. 0450B] vidit, ad ejus pedes provolutus ait: Ignosce mihi, frater, quas tibi innocenti calumnias et criminationes imposui. Rogo autem ut si quem in exercitu militem Phocam nomine noveris, indices mihi. Novi, inquit ille, quemdam, qui pridem ab exercitu missus, cum majestate tua jurgavit. Non dubitavit Mauricius ipsum esse quem in somnis viderat.
3. Sub id tempus Petrus, imperatoris frater, ejus jussu misit litteras ad exercitum, quibus jubebatur Istrum trajicere ac ibidem hyemare; quod cum milites moleste ferrent, quia iis in hybernis assidue cum barbaris erat praeliandum, coeperunt de novo imperatore creando agere, moxque Phocam centurionem, quem audacem noverant, super scutum de more elevantes, imperatorem acclamarunt salutaruntque. [Col. 0450C] His auditis, Petrus, confestim Constantinopolim veniens, eorum certiorem fecit, imperatorem, qui paulo post navem conscendit cum uxore ac liberis; sed tempestate repulsus, delatus est ad S. Antonomum, eademque nocte podagrae doloribus correptus, quae fuit grave fugae impedimentum.
Interim Byzantium advolat novus imperator, cumque jam pervenisset ad Hebdomum, facti sunt ei obviam patriarcha senatusque; mox urbem regiam ingressus insignia sumpsit imperatoria. Biduo post curru advectus imperatorio, venit in regiam; quinta vero die Leontiam uxorem corona imposita, 300 Augustam pronuntiavit. Ad Phocae adventum celebrandum edita sunt plurima spectacula. Cumque de pompa et solemni apparatu ad excipiendam Leontiam deliberaretur, de loco stationis inter Venetos et Prasinos [Col. 0450D] (duae erant factiones) orta contentione, Veneti ab aemulis male habiti clamarunt: Adhuc vivit Mauricius, quem Prasinis infensum sciebant. His cognitis, Phocas missis militibus jussit adduci Mauricium ad Eutropii portum, ubi ante oculos ejus primum interfecti sunt ejus [Col. 0449D] Alii dicunt quinque, alii tantum tres. In fragmento a nobis laudato inter occisos numeratur Theodosius, qui jam Caesar fuerat a patre renuntiatus. Abfuisse tamen quando haec gesta sunt, vulgaris est sententia, quia, missus fuerat a Mauricio ad Persarum regem, ejus opem postulaturus: eumdemque aiunt Nicaeae in [Col. 0450D] Bythinia postea comprehensum capite truncatum esse. Sed Theophylactus Simocatta scriptor pene coaevus, quem propterea caeteris duximus anteponendum, diserte dicit Theodosium a sua legatione revocatum a patre Mauricio ad mactationem adfuisse. filii, patre interim haec Davidica usurpante: Justus es, Domine, et rectum judicium tuum (Psa. CXVIII, 137) . Quin etiam cum loco natu minoris adhuc lactentis nutrix proprium filium obtulisset, [Col. 0451A] Mauricius infantem prodidit. Eadem constantia mortem excepit; sicque calicem irae Dei convertit in medicinae poculum, quod ipsi ad peccatorum purgationem, et ad perfectam animae salutem consequendam profuit. Constantinam Augustam cum tribus filiabus, in privatam domum Leonis dictam inclusit tyrannus, uti narrat Simocatta lib. VIII, c. 15, quas tamen elapsis paucis mensibus interfici jussas alii referunt scriptores. Petrum, Mauricii fratrem, et aliquos procerum simul interfectos esse docet fragmentum de Phoca coronato; unde etiam habemus nomina quinque filiorum imperatoris, et tempus quo ista contigerunt, scilicet indict. VI, die 23 Novembris.
Ex eodem scripto docemur venisse Romam icones Phocae et Leontiae Augustorum Kalendis Maii, et acclamatum [Col. 0451B] esse eis in Lateranis in basilica Julii ab omni clero et senatu; postea jussisse S. Gregorium imagines illas reponi in oratorio S. Caesarii martyris intra palatium.
4. Non erat integrum papae abstinere a scribendis ad Phocam litteris, quibus ipsi gratularetur adeptum imperium. Iis qui Gregorium arguunt quod de Mauricio iniquius, de Phoca vero adulatorie locutus sit jam [Col. 0451D] In notis ad ep. 31 lib. XIII. respondimus. Sane quae dicuntur adulationes et assentationes potius vota sunt pro imperatore, a quo summus pontifex optime gubernari rempublicam optat, ut legenti palam fiet: Laetentur, inquit, coeli et exsultet terra, et de vestris benignis actibus universus reipublicae populus nunc usque vehementer afflictus hilarescat. Comprimantur jugo dominationis vestrae, [Col. 0451C] superbae mentes hostium. Releventur vestra misericordia contriti ac depressi animi subjectorum. Virtus coelestis gratiae inimicis terribiles vos faciat, pietas subditis benignos. Quiescat felicissimis temporibus vestris universa respublica, prolata sub causarum imagine praeda pacis. Cessent testamentorum insidiae, donationum gratiae violenter exactae. Redeat cunctis in rebus propriis secura possessio, ut sine timore habere se gaudeant, quae non sunt eis fraudibus acquisita. Reformetur jam singulis sub jugo imperii pii libertas sua. Hoc namque inter reges gentium, et reipublicae imperatores distat, quod reges gentium domini servorum sunt, imperatores vero reipublicae, domini liberorum. Sed melius haec orando quam suggerendo dicimus (Lib. XIII, ep. 31) . Quae sequuntur usque ad finem epistolae [Col. 0451D] sunt preces quibus vir sanctus a Deo postulat auxilium gratiae Augusto necessarium.
In alia ad eumdem Phocam epistola nullae laudes occurrunt quae sermonem adulatorium redoleant (Lib. XIII, ep. 38) . In ea qua Leontiam salutavit, vota quoque nuncupat, non verbis lenocinatur, ut legendo quisque observare potest (Ibid., ep. 39) .
5. Quod spectat ad quaedam in Mauricium Augustum durius a S. Gregorio scripta iis in epistolis, constat hunc imperatorem iniquiorem sese fere semper ostendisse sanctissimo pontifici, Romae totique Italiae ut ex tot Gregorianis epistolis liquet. De duro itaque ipsius jugo quando conqueritur (dissimulato [Col. 0452A] tamen ejus nomine) scribens ad Phocam aut ad Leontiam, non injustis querelis quaerit imperatoris demortui famam obscurare. Vero propius autem videtur sancti viri propositum esse novi imperatoris animum ad misericordiam et clementiam erga subditos inflectere. Mauricii avaritiam carpit quidem latenter, et caetera mala quae ex hoc vitio solent oriri. At ipse Simocatta (Lib. VIII, cap. 6) , etsi erga hunc imperatorem indulgentior, non inficiatur ipsum avaritia laborasse, dum ait ea ratione Mauricium voluisse exercitum trajecto Istro hyemare, ut barbarorum regionem incursaret, ac inde comparatis alimentis victitaret, ne annonam militi praebere cogeretur; unde occasio rebellandi data, et alterius imperatoris eligendi.
[Col. 0452B] Bellica Mauricii virtus etsi laudetur, attamen vix ullum bellum post assumptum imperium gessit, nisi per duces. Quamvis autem quamdiu imperavit, bellandum ei fere semper fuerit, maxime contra Avares vel Abaros, vario tamen eventu et saepe infelici pugnatum esse constat ex eodem Theophylacto Simocatta. Interea Italiam, Siciliam, Sardiniam, Dalmatiam Langobardi aliique barbari depopulabantur, imperatore vix curante. Hoc moleste ferebat S. Gregorius, unde expostulandi contra Mauricium in epistolis ad Phocam et Leontiam data occasio.
6. Ut ad novum imperatorem redeat oratio, cum nullum in palatio invenisset Ecclesiae Romanae apocrisiarium, id minime gratum habuit. Anatolius hoc munere fungebatur adhuc indict. IV, an. 601, ut [Col. 0452C] patet ex epistola ad eum scripta (Lib. XI, ep. 47) : quo vero tempore urbe regia excesserit, quave occasione, divinare non possumus. Gregorius excusaturus se apud Phocam, scripsit: Quod permanere in palatio, juxta antiquam consuetudinem, apostolicae sedis diaconum vestra Serenitas non invenit, non hoc meae negligentiae, sed gravissimae necessitatis fuit: quia dum ministri omnes hujus nostrae Ecclesiae tam contrita asperaque tempora cum formidine declinarent, atque refugerent, nulli eorum poterat imponi, ut ad urbem regiam in palatio permansurus accederet. Sed postquam vestram Clementiam, omnipotentis Dei gratia disponente ad culmen imperii pervenisse cognoverunt, ipsi quoque suadente laetitia ad vestra vestigia venire festinant, qui prius illuc accedere valde timuerant (Lib. XIII, ep. 38) . [Col. 0452D] Postea significat ad id muneris delectum fuisse Bonifacium primum defensorum, quem ait sibi longa assiduitate compertum, vita, fide ac moribus approbatum, idcirco Diaconum 301 effectum, ut hanc legationem ac provinciam obiret. Is est Bonifacius ex plurimis Gregorianis epistolis satis notus, qui postea electus est in summum pontificem et dictus est Bonifacius tertius; at ad breve tempus Ecclesiam rexit. Quam acceptus fuerit Phocae inde colligimus, quod pontifex creatus obtinuerit, [Col. 0452D] Vide quae diximus supra lib. III, c. 1, n. 16. ut Constantinopolitanus patriarcha oecumenicum se dicere desineret.
7. In epistola ad Phocam, cujus lator fuit novus apocrisiarius, miserabilem Italiae statum deplorat: [Col. 0453A] Qualiter, inquit, quotidianis gladiis et quantis Langobardorum incursionibus, ecce jam per triginta quinque annorum longitudinem premimur, nullis explere suggestionis vocibus valemus (Lib. XIII, ep. 33) .
Sane ex epistola ad Smaragdum exarchum hoc anno scripta compertum habemus bellum adhuc fuisse cum Langobardis, etsi quandoque induciis paucorum dierum intermitteretur. Eadem epistola pene persuadet Pisanos jam tunc fuisse sui juris, potuisseque pro arbitrio pacis foedera inire aut bellum indicere. De eorum dromonibus ad egrediendum jam paratis ibidem S. Gregorius meminit: unde discimus eos mari fuisse praepotentes. Eosdem ad pacem cum Romanis ineundam hortatus fuerat summus pontifex, misso legato; sed obtinere nihil potuit, quod nuntiandum [Col. 0453B] putavit exarcho.
8. Paulo antea Theodericus, Francorum rex, in Burgundia, miserat legatos ad papam illustres viros Burgoaldum et Varmaricarium, ut eo adjutore pacem cum imperatore ac republica Romana facere ac stabilire posset. Laudavit ejus consilium sapientissimus pater, operamque suam ad id praestandum pollicitus est (Lib. XIII, ep. 7) . Fortasse jam dissidebant duo fratres, Theodebertus, Austrasianorum rex, et Theodericus, qui prudenter amicitiam Romanorum ambiebat. Favebat huic Brunichildis avia, infensa Theodeberto nepoti, qui tandem duplici praelio fusus fugatusque, a suis occisus est victoris gratiam ejus capite mercari volentibus.
Praefati legati jussi fuerant a Brunichilde consulere [Col. 0453C] papam de quodam episcopo quem capitis infirmitas administrare suum officium non sinebat. Alienata mente fuisse hunc episcopum docet nos epistola ad Etherium Lugdunensem ea de re scripta, in qua sic ad quaestionem propositam respondet: Quia vivente episcopo quem ab officio suo necessitas infirmitatis non crimen abducit, alium loco ejus, nisi recusante eo, nulla sinit ratio ordinari, si intervalla aegritudinis habere est solitus, ipse data petitione non se ulterius ad hoc ministerium, intellectualia nempe officia subvertente infirmitate, posse fateatur assurgere, et alium loco suo expetat ordinandum. Quo facto, omnium solemniter electione, alter qui dignus fuerit episcopus consecretur: sic tamen ut quousque eumdem episcopum in hoc saeculo vita tenuerit, sumptus ei debiti de eadem Ecclesia [Col. 0453D] ministrentur. Enimvero si nullo tempore ad sanae redit mentis officium, persona fidelis ac vitae probabilis est eligenda, quae ad regimen Ecclesiae idonea possit existere, atque de animarum utilitate cogitare, inquietos sub disciplinae vinculo constringere, ecclesiasticarum rerum curam gerere, et maturum atque efficacem se in omnibus exhibere. Qui etiam si episcopo, qui nunc aegrotat, superstes exstiterit, loco ejus debeat consecrari. Ordinationes vero presbyterorum vel diaconorum, seu alterius ordinis, si fieri in eadem Ecclesia causa poposcerit, fraternitati tuae noveris reservandum: quatenus si tuae est dioeceseos, de ejus qui ad hoc eligitur vita, moribus, actuque perquiras. Et si placuerit, [Col. 0454A] nec est quod in eo canonicae districtionis judicium reprehendat, ad destinatum ordinem non aliter nisi te ordinante perveniat (Lib. XIII, ep. 5) .
Consultus ab eadem regina S. Gregorius de bigamo an ad sacrum ordinem posset accedere, respondit id juxta canonicam regulam minime fieri debere. Postulanti autem ut privilegiis munire dignaretur monasterium S. Martini in suburbio Augustodunensi, aliud monasterium ancillarum Dei, et xenodochium quae in eadem urbe construenda curaverat, libenter [Col. 0453D] Exstant haec privilegia in epp. 8, 9, 10. annuit pius Pontifex.
9. Gratum se facturam vigilantissimo totius Ecclesiae pastori putavit regina, ipsum rogando ut legatum mitteret in Gallias, qui facta synodo, cuncta quae contra sacratissimos canones perpetrabantur, posset [Col. 0454B] corrigere. Nam id ipsi maxime in voto erat, ut liquet ex tot epistolis quas ea de re superioribus [Col. 0454D] Maxime anno pontificatus sui nono. annis scripserat ad eamdem reginam, reges et episcopos Galliarum quam plurimos. Itaque Gregorius, actis reginae gratiis, respondet apto tempore se missurum aliquem qui synodum cogeret, ejusque pia desideria se impleturum pollicitus est. Nulla tamen coacta est synodus in Galliis qui cleri corruptelis mederetur, nisi post annos fere triginta, civilibus bellis bonum hoc opus impedientibus.
10. De resarcienda in Italia Ecclesiae disciplina majorem adhuc sollicitudinem gerebat sanctissimus pater. De amovendis a sacerdotum aliorumque clericorum contubernio mulieribus extraneis scripsit ad Chrysantum, Spoletanum episcopum, et ad plurimos [Col. 0454C] alios (Lib. XIII, epp. 36 et 35) ; atque ad id Optati defensoris operam adhibuit. Praecepit Anthemio subdiacono ut Campaniae episcopos convocaret, admoneretque officii sui, cujus immemores esse videbantur (Ibid., epp. 27 et 26) . Si vero quis postea semel admonitus negligens exstiterit ac desidiosus, vult ut Romam transmittatur, districtius puniendus. Paschasius episcopus prae caeteris otio torpere ferebatur; unde jubet Anthemio ut eum de negligentia coram selectis testibus corripiat. Si vero desidiam non excutiat, Romam transmitti praecipit severius castigandum.
11. In Ecclesiae Romanae actoribus et conductoribus fraudes omnes non modo vindicabat, sed etiam damna eorum fraudibus colonis illata resarciebat. [Col. 0454D] Hinc laudavit Pantaleonem patrimonii Syracusani rectorem, quod fregisset modium, quo coloni frumenta dare compellebantur, quia debitam mensuram excedebat; jussitque pecuniam ex injusto modio perceptam colonis pauperioribus secreto distribui (Lib. XIII, ep. 34) .
12. Certe quam alienus esset ab invadendis pauperum bonis, probat ejus studium incredibile in facienda eleemosyna. Sic expostulat cum Juliano viro illustri ob dissimulatam ex verecundia inopiam: Certum est, inquit, quia minus amatur qui adhuc erubescitur. Atque omnimodo contristatus sum, quia me a vobis comperi minus quam aestimaverim amari. In [Col. 0455A] hoc autem valde me continetis, si mercedis causas 302 mihi assidue providendas studiose requiritis. Nec vobis debet esse verecundiae ei aliquid de eleemosynis importune dicere, quem constat non res suas, sed ad dispensandum, res pauperum habere. De causis itaque mercedis apud episcopum libere agere debuistis, etiamsi meum animum qualis in amore vestro existeret nesciretis. Postquam enim et nos omnino gloriam vestram diligimus, et dispensatoris locum in rebus, sicut scitis, pauperum tenemus; vestra, fateor, verecundia valde accusabilis fuit. Quam ideo tot verbis increpando insequor, ut hanc a corde vestro funditus repellam (Lib. XIII, ep. 19) . Ex epistola ad Pantaleonem discimus patrimoniorum rectores apud sacratissimum corpus beati Petri jusjurandum olim praebuisse.
[Col. 0455B] Cum propria auctoritate imperatoris ministros privatorum bonis, utilitatis publicae nomine, insidiantes coercere non posset, de eorum malis artibus et rapinis certiorem fieri Augustum curabat. Hoc anno admonuit Rusticianam patriciam venisse Romam quemdam Beatorem, qui se comitem privatarum dicebat, et multa inique agebat, maxime adversus ipsam et ejus neptes, scilicet [Col. 0455D] Ita auguratur Baronius. Antoninam et Barbaram, Venantii filias, de quibus alibi.
13. Hoc anno mortuo Victore, Panormitano episcopo, Venantius, patricius Panormitanus, alius a Syracusano exmonacho, de cujus morte jam diximus, Urbicum abbatem monasterii S. Hermetis curavit eligi in hujus urbis episcopum. Laudavit hanc electionem S. Gregorius, quod Urbicum nosset vigilantem, [Col. 0455C] sollicitum et divinae Scripturae scientia, quod maxime in sacerdotibus eligendum est, institutum. Quietem tamen hujus abbatis turbare noluit papa, ne, eum ad altiora producendo, minorem seipso fieri missum in fluctibus compelleret. [Col. 0456D] Vide Mabillon. Annal. Bened. lib. VIII, n. 35 et 59. Urbicus erat quasi praefectus aut praepositus generalis omnium monasteriorum in Sicilia, uti jam observavimus; quod fortasse in causa fuit ut eum a tali praefectura, ut fieret episcopus, amoveri non sit passus Gregorius. Panormitanam sedem obtinuit Joannes, quem S. Gregorius monuit de reditibus Ecclesiae quartam in integro portionem suo clero tribuere, et tabularium instituere qui singulis clericis debita distribueret juxta tabulam seu matriculam (Lib. XIII, ep. 44) . Eidem eximia praebet praecepta ad optimam Ecclesiae gubernationem. Ad Joannem pallium jam paulo antea [Col. 0455D] fuerat missum. In epistola qua sanctissimus pontifex recens ordinatum episcopum jure utendi pallio donavit, ait eum speculatoris Ecclesiae Panormitanae officium suscepisse; nomen episcopi probe interpretatus (Ibid., ep. 37) .
14. Certe speculatorem indefessum ac vigilantissimum sese probabat ipse Gregorius, assidue excubans, licet gravissimis morbis decumberet, ut a grege suo, quidquid immineret mali arceret. Unde cum intellexisset quosdam in ipsa urbe Roma perversi spiritus homines die Sabbati aliquid operari prohibere; ad cives Romanos scripsit, Judaicum hunc errorem [Col. 0456A] explodens, cujus auctores Antichristi praedicatores appellat, qui veniens, inquit, diem Sabbatum atque Dominicum ab omni faciet opere custodiri. Iidem, aut alii perversi homines, praedicabant, Dominico die nullum debere lavari. Et quidem, inquit, si pro luxu animi atque voluptate quis lavari appetit, hoc fieri nec reliquo quolibet die concedimus. Si autem pro necessitate corporis, hoc nec Dominicorum die prohibemus.
ARGUM.—1. Gregorius mittit defensorem in Hispaniam, ut judex sit causarum episcop. Judicium Joannis defensoris.—2. Eidem injungit papa visitationem monasterii insulae Caprariae. Ejusdem pro aliis monasteriis sollicitudo.—3. Quid statuerit de episcopo Missae sacrificium ob infirmitatem intermittente.—4. Pro pace inter episcopos concilianda quam fuerit sollicitus.—5. S. Gregorii ad Theodelindam reginam epistola et munuscula.—6. Ultimi S. Gregorii labores pro Ecclesia. Quid consulenti [Col. 0456B] episcopo Messanensi responderit.—7. Consilia ab ipso amicis data. Ejus obitus. Sepultura. Sacer cultus. Translationes. (An. 603 et 604.)
1. Ex editissima Ecclesiae specula S. Gregorius conspiciens turbatas Hispaniarum Ecclesias, ob injustam presbyteri et quorumdam episcoporum dejectionem, eo misit Joannem defensorem, qui, auctoritate sibi a summo Pontifice delegata, judex sedit inter presbyterum episcoposque vim passos, et alios qui aut ipsos injuste dejecerant aut eorum sedes invaserant aut eorum invasores ordinarant, necnon inter gloriosum Comitiolum, Baeticae, ut par est credere, praefectum, quo praesertim auctore tanta mala hac in provincia perpetrata sunt. Joannis defensoris legationi occasionem dedit Januarii, Malacitani [Col. 0456C] episcopi, petitio seu libellus supplex papae oblatus, quo querebatur unum e suis presbyteris ab officio suo amotum, et in exsilium deportatum fuisse. In eodem haud dubie libello de simili quoque poena sibi inflicta conquestus est Januarius. Alius incerti loci episcopus nomine Stephanus cum Januario depositus et in exsilium ejectus, ad sanctam quoque sedem appellaverat. Ut in his episcoporum et presbyterorum causis recte sententiam ferret Joannes, dedit ipsi papa duplex capitulare seu commonitorium, quorum unum praescribit quidquid facto opus sit in his litibus tum instruendis tum judicandis alterum continet leges imperiales de clericorum immunitate. In sententia Joannis defensoris, quem omnes partes pro legitimo suo judice agnoverunt, nulla fit mentio [Col. 0456D] Stephani episcopi et presbyteri Malacitani, sed tantum Januarii, episcopi hujus urbis, qui hoc solemni judicio fuit Ecclesiae suae restitutus: Nullam, inquit Joannes, in antedicto Januario culpam quae exsilio vel depositione digna esset puniri, sed magis illum ejectum de Ecclesia violenter inveni. Et 303 quamquam hujusmodi temeritatem legum censura districtissime feriat, ego tamen legum vigorem sacerdotali moderatione temperans, mediis sacrosanctis Evangeliis, quibus praesentibus ab initio in hoc cognitor resedi judicio, ea quae contra eum statuta sunt, licet jure non teneant, nec alicujus sint momenti, injusta tamen et in firma esse pronuntio, atque illos et illos memoratos episcopos, qui, [Col. 0457A] postposita consideratione sacerdotali, in fratris sui praejudicium atque condemnationem injuste et contra Dei timorem versati sunt, condemnans, in monasterio recipiendos ad agendam in tempus poenitentiam statuo atque decerno. Illum vero qui locum antedicti sanctissimi Januarii contra sacrorum canonum statuta nequiter praesumpsit invadere condemnans, privari sacerdotio et ab omni ecclesiastico ordine removeri statuo, ut et hoc quod male est adeptus amittat, nec ad officium quod ante indigne gesserat, revertatur. Saepedictum autem sanctissimum Januarium episcopum absolutum loco suo in episcopatus gradu Deo auctore reverti (Lib. XIII, ep. 45) .
2. Eidem defensori S. Gregorius in mandatis dedit ut monasterium Capricanae, seu Caprariae insulae prope Majoricam visitaret, et monachorum corruptos mores [Col. 0457B] emendaret (Lib. XIII, ep. 46) . Nam ita perverse agere dicebantur, ut non Deo, sed antiquo potius hosti, se militare ostenderent. Sic studium suum pro conservanda aut resarcienda monastica disciplina ubique demonstrabat sanctissimus pater. Anno ejus pontificatus decimo quarto ineunte, ipsi curae fuit providere monasterio sanctorum Laurentii et Zenonis in Caesenati castro, quod Concordius hujus loci episcopus turbarat injusta Fortunati abbatis depositione. Ab ejus antecessore Natali, Caesenae episcopo, Fortunatus ordinatus fuerat abbas hujus monasterii; et si nulla existente causa novus episcopus eum ab hoc amoverat officio, aliumque instituerat abbatem. Fortunatus de sua dejectione querelam ad summum detulit pontificem, qui, quamvis ex ipso [Col. 0457C] Concordii diacono abbatem injuste spoliatum cognovisset, de hoc negotio tamen Marinianum, Ravennatem archiepiscopum, voluit inquirere, quia, inquit, certior in partibus ubi res acta est, potest esse probatio. Et si nulla manifesta causa depositionis exstitisset, jussit Fortunatum in pristinum gradum restitui, increparique episcopum qui decessoris sui, nullis provocatus excessibus, destruere ordinationem molitus sit (Lib. XIV, ep. 6) .
De quibusdam abbatibus monasteriorum Sardiniae scripsit eodem fere tempore S. Gregorius ad Vitalem hujus insulae defensorem, eos qui cum adhuc in monachico et minori essent ordine, lapsi fuerant, abbatis officium suscipere minime debuisse, nisi omnino correcta vita et digna praecedente poenitentia; sed quia [Col. 0457D] jam abbates facti erant, voluit sapientissimus Pater ut de eorum vita, moribus ac sollicitudine curam gereret Vitalis. Et si actus eorum inventi contra officium non fuissent, in accepto perseverarent ordine et officio. Alioquin remotis, inquit, eis alii qui commissis sibi animabus prodesse valeant ordinentur (Lib. XIV, ep. 2) .
3. In epistola ad Vitalem ea de re scripta respondet S. Gregorius quaestioni propositae de Januario, Caralitano archiepiscopo, qui tempore quo sacrificium celebrabat tantam frequenter angustiam patiebatur, ut vix post longa intervalla ad locum canonis redire valeret. Inde multis offensionis data occasio, ita ut dubitarent, si communionem de ejus consecratione deberent [Col. 0458A] percipere; sed admonendi sunt, inquit sanctus Doctor, ut nullatenus pertimescant, sed cum omni fide et securitate communicent, quia aegritudo personae sacri mysterii benedictionem nec mutat nec polluit. Voluit nihilominus a Vitali suggeri Januario, ut quoties aliquam sentiret molestiam, non procederet; ne ex hoc et se despicabilem praeberet, et infirmorum animis generaret scandalum.
Infirma Januarii valetudo in provecta aetate, magna Ecclesiis, xenodochiis, et monasteriis damna intulerat in Sardinia. Xenodochiorum curam habere Ecclesiae Caralitanae oeconomum et archipresbyterum jussit papa, de neglectu, si quis deinceps esset, poenas daturos.
4. Gregorii sollicitudinem pro tota Ecclesia, neque ingravescens aetas, neque assidui acrioresque labores [Col. 0458B] in dies morbi, qui mortem praenuntiabant proximam, potuerunt imminuere; maxime cum de pace restituenda inter episcopos agebatur. Quod ipse significat in epistola hoc anno scripta: Quoties, inquit, nos eorum discordia tristes facit, qui pacis praedicatores esse debuerant, magna sollicitudine studendum est, ut litigii ablata materia, ad concordiam redeant, qui diversa ab invicem voluntate discordant (Lib. XIV, ep. 8) . Haec ait occasione litis inter Alcysonem, Corcyrae, et Joannem, Euriae in Epiro episcopum, qui ex hac urbe fugere coactus a Barbaris una cum clero, ablatoque secum sancti [Col. 0457] A quo haec urbs nomen accepit, vocaturque etiam nunc San-Donato. Donati corpore in Cassiopi castro sacras illas reliquias deposuerat, sibique ac suis clericis sedem fixerat, annuente Alcysone, Corcyraeo episcopo, ad cujus dioecesim pertinebat castrum. At contra [Col. 0458C] ecclesiasticam ordinationem, contra sacerdotalem modestiam, contra sacrorum canonum statuta, praedictum castrum de jurisdictione Alcysonis abducere ac suae molitus est potestati subjicere, ut fierent quodammodo domini ubi prius suscepti fuerant peregrini. De ingrato episcopi animo, injustaque castri usurpatione expostulavit Alcyson tum apud imperatorem, tum apud Andream, Nicopolitanum episcopum, utriusque metropolitam, qui tum ex officio, tum ex principis praecepto lata sententia, decrevit Cassiopi castrum sub jurisdictione Corcyritanae Ecclesiae debere persistere. Metropolitani sententiam comprobavit papa. Et quamvis districtionem contra se non modicam hujus litigii culpa videretur exigere, propter quod mala pro bonis sunt reddita: Studendum tamen est, inquit [Col. 0458D] clementissimus Pater, ut excessu benignitas non vincatur, nec illud quod extraneis debetur, fratribus etiam necessitatem patientibus denegetur . . . oportet ergo ut sacerdotes vel clerus Euriae civitatis ab antefati Cassiopi castri habitatione nullatenus repellantur, sed et beati Donati sanctum ac venerabile corpus, quod secum detulerunt, in una ecclesiarum antedicti loci quam elegerint, sive intus, sive foris habeant recondendi debita cum veneratione licentiam. Sic tamen ut dilectioni tuae in cujus parochia castrum ipsum est positum, emissa procuretur cautione munitio, per quam promittat episcopus Euriae nullam sibi in eo potestatem, nullum privilegium fore, nullam jurisdictionem, nullam tanquam [Col. 0459A] cardinalis episcopus ulterius auctoritatem defendere, sed pace Deo propitio reddita, ablato 304 venerabili sancti Donati, si maluerint, corpore, ad propria se modis omnibus reversuros (Lib. XIV, ep. 7) .
Huic judicio non statim acquievit episcopus Euriae, sed ab imperatore subreptitiam obtinuit jussionem qua in castrum Cassiopi omnem sibi vindicabat potestatem. Id aegre tulit S. Gregorius; ne tamen contra Augusti praeceptum aut in despectum ipsius aliquid facere videretur, nulli partium data ex juris formulis sententia: satis habuit eum admonere, Bonifacii legati sui opera, de jussionis ab ipso surreptae iniquitate, rogareque ut contrariam daret, qua metropolitae judicium a sancta sede ratum habitum confirmaretur (Lib. XIV, ep. 8) . Resipuisse Euriae [Col. 0459B] episcopum nos docet scripta ad Alcysonem epistola (Ibid., ep. 13) . Nam capitulare obtulit quo supplex patebat a Corcyritano antistite, ut in Ecclesia S. Joannis, intra castrum Cassiopi posita, licentia recondendi corporis beati Donati sibi daretur; paratumque se asserebat ad emittendam munitionem qua locum hunc Corcyritanae dioecesis esse ultro agnosceret, nullumque sibi jus in illum unquam vendicaturum polliceretur. Alcysonem hortatus est papa ut accepta cautione postulata concederet, sponderetque tum episcopo Euriae tum ejus clericis, restituta pace, cum ad propriam redire liceret Ecclesiam, ipsos auferendi secum corpus sancti Donati fas habituros.
5. Euriae episcopum ad propriam Ecclesiam deserendam coactum esse a Sclavis aut Avaribus suspicamur, [Col. 0459C] non vero a Langobardis, cum quibus nullum tunc fuisse bellum conjicimus ex litteris et munusculis a S. Gregorio ad Theodelindam reginam hoc anno missis (Lib. XIV, ep. 21) . Ipsa scripserat summo pontifici, ut eum sui gaudii participem efficeret ob Adaloaldum filium in lucem editum, quem in fide catholica baptizari curaverat, licet Agilulfus rex, ejus pater, nondum Arianismum ejurasset. Regio puero ejusque sorori papa misit sacra quaedam dona et alia munuscula, de quibus legenda epistola ad reginam scripta. Ipsam rogavit ut suo nomine regi conjugi de facta pace gratias agere dignaretur, atque ejus animum, sicut consueverat, ad pacem de futuro provocaret.
In eadem epistola, cum rogatus esset a Theodelinda [Col. 0459D] respondere scripto Secundini abbatis pro tribus capitulis decertantis, excusatum se haberi postulat ob infirmitatem, cujus testes fuerant reginae legati; quandoquidem ipsum discedentes in summo vitae periculo ac discrimine reliquerant.
6. Neque tamen pro Ecclesia sollicitudinem gerere intermisit. Nam eodem tempore, cum vacasset pastore Anconitana Ecclesia, de ordinando episcopo qui dignus esset diu deliberavit, animi dotes, virtutes, mores trium qui electi fuerant explorans (Lib. XIV, ep. 11) ; et ad plurima quaesita Felicis, Messanensis episcopi amplissime respondit (Ibid., ep. 17) , scilicet de consanguinitatis gradibus intra quos nubere licet, de vexatione quam episcopi patiebantur a [Col. 0460A] laïcis sibi subditis, et de Ecclesiis de quarum dedicatione dubitabatur. Ad primum dicit ea quae indulsit Anglis neophytis (L. XI, ep. 64) , nimirum ut matrimonium in gradibus prohibitis contrahere possent, non esse omnibus a se concessa; imo nec ipsismet Anglis nisi ad tempus, videlicet donec in eis coalesceret religio Christiana. Ad secundum quaesitum respondet: Si David, regum justissimus, in Saul, quem constabat jam a Domino reprobatum esse, manum mittere non praesumpsit, quanto magis cavendum est ne manum detractionis aut vituperationis, sive indiscretionis aut dehonorationis, quidam mittant in unctum Domini, vel in praedicatores sanctae Ecclesiae? quia eorum vexatio sive detractio ad Christum pertinet, cujus vice in Ecclesia legatione funguntur. Unde summopere cavendum [Col. 0460B] est omnibus fidelibus, ne clanculo aut publice episcopum suum, id est unctum Domini, detractionibus aut vituperationibus dilanient. Ad tertiam vero interrogationem ait: De dedicationum vero Ecclesiarum dubitatione, super qua inter caetera nos consulere voluistis, hoc vos rite tenere debetis, quod ab antecessoribus nostris traditum accepimus: id est, ut quoties tam de baptismo aliquorum vel confirmatione, quam de ecclesiarum consecratione dubitatio habetur, et nec scriptis, nec testibus ratio certa habetur utrum baptizati, vel confirmati, sive ecclesiae consecratae sint: ut baptizentur tales ac confirmentur, atque ecclesiae canonice dedicentur, ne talis dubitatio ruina fidelibus fiat: quoniam non monstratur iteratum, quod non certis indiciis ostenditur rite peractum.
[Col. 0460C] 7. His responsis totam informare Ecclesiam curabat sanctissimus Doctor, nec ab admonendis privatim amicis, ubi e re Ecclesiae esse videbatur, cessabat. Gratulatus est Paulo Scholastico (Lib. XIV, ep. 1) , tum de ipsius sollicitudine in coercendis puniendisque maleficis, tum de ejus cum Leone, Catanensi episcopo, reconciliatione; et utrumque hortatus est ad diligendam pacem, fovendamque charitatem: quatenus reciprocum affectum, quasi mutuum aliquod foeneratores, semper ab invicem possent exigere.
Audiens abductam a quodam milite ancillam Dei, de tanto facinore puniendo scripsit ad Guduinum, Neapolitanum ducem, in haec verba: Cum inter multa bona quae nobis de magnitudine vestra saepius nuntiantur, illud in vobis plus laudabile dicatur existere, quod [Col. 0460D] castitatem diligitis, et disciplinam, sicut dignum est, custoditis: satis mirati sumus quod in milite illo qui ancillam Dei diabolica instigatione perdiderit, districtissima hactenus vindicta facta non fuerit. Nam et moribus et bonitati vestrae valde conveniens fuit, ut ante ad nos ultio quam perpetratae culpae iniquitas perveniret, etc. Pro exarcho sollicitus, cum sciret eum ex linguae incontinentia ea saepe loqui quae omnes qui illum amabant, ad inimicitias illius valerent provocare, ad quemdam ejus familiarem scripsit ut ea de re amicum commonere studeret (Lib. XIV, ep. 15) .
8. His assiduis laboribus non minus quam continuis morbis absumptus Gregorius, tandem ad optatam quietem transivit IV Idus Martias, anno Phocae [Col. 0461A] imperatoris secundo, [Col. 0461B] Ejus tamen obitum Beda consignat indict. VIII, quem secutus est Paulus Diaconus in Historia Langob.; [Col. 0462B] at uterque fallitur, ut probat Baron. ad hunc an. indict. VII, Christi anno 604, et sepultus est in extrema porticu basilicae beati Petri apostoli ante vetus secretarium. De his ac de ejus epitaphio legendus Joannes Diaconus (Lib. IV, c. 68) , qui ait venerabile ejus corpus a Gregorio IV papa 305 translatum ante novellum secretarium, constructis absidibus, sub altari sui nominis collocatum, ubi ejus anniversaria solemnitas cunctis certatim pernoctantibus celebrabatur (Ibid., c. 80) . Honores ei sacri ab Anglicana Ecclesia decreti sunt in concilio Cloveshoviae an. 747, can. 17: Ut dies natalitius beati papae Gregorii, et dies quoque depositionis S. Augustini archiep. ab omnibus, sicut decet, honorifice venerentur; ita ut uterque dies ab ecclesiasticis et monasterialibus feriatus habeatur. Non a solis Latinis [Col. 0461B] coli meruit vir sanctissimus, sed etiam a Graecis, quorum menologio sacrum ejus nomen inscribitur ad diem 11 Martii, cum amplissimo encomio quod refert Bollandus.
De translatione sacrarum reliquiarum S. Gregorii [Col. 0462A] in celeberrimum S. Medardi coenobium legendi Mabillonius et Bollandus (Saeculo IV Bened., part. I, p. 383; Bolland. die 12 Mart.) , qui agit etiam de translato ejusdem sancti capite ad monasterium S. Petri vivi apud Senonas, circa an. 876, ex dono Joannis papae, favente Carolo Calvo, Francorum rege et imperatore, postulanteque Ansegiso, Senonensium archiepiscopo.
Staturam sanctissimi Pontificis, vultus lineamenta, capillamentum, barbam, et quaecunque ad formam spectant, satis accurate depingit Joannes Diaconus (Lib. IV, c. 84) . At praestantissimi animi statum, flagrantissimum amorem in Deum, immensam erga proximum charitatem, demississimam humilitatem, fortitudinem infractam in adversis, modestiam, temperantiam, [Col. 0462B] vigilantiam, prudentiam caeterasque virtutes quae Gregorium nostrum certatim ornaverunt, quis describere valeat? Ut enim cum S. Hildefonso loquar, Vicit sanctitate Antonium, eloquentia Cyprianum, sapientia Augustinum (Lib. de Viris Illustr. c. 1) .
De imaginibus S. Gregorii Magni
[Col. 0463A] 314 Haec Joannes Diaconus lib. IV, cap. 83 et 84, de Vita B. Gregorii Magni, qui obiit anno Domini 604 vel 605, teste Trithemio; Joannes vero Diaconus claruit circa annum Domini 870. Quamvis autem dictae imagines a Joanne descriptae non eodem in loco essent, eas tamen hoc disposui ordine, juxta quem in aedicula sancti Andreae pictas Romae inveni: hae namque circa trecentos fere annos ex iis quas Joannes Diaconus sua tempestate in atrio monasterii [Col. 0463B] exstitisse testatur, desumptae videntur, a pictore tamen non satis perito, sicut res minus aptae, minusve ad artem pictoriam pertinentes, id nobis persuadent. Idcirco ego suasione judiciosorum hominum monitus, dictas imagines juxta exactissimam Joannis Diaconi descriptionem quasi penicillo repraesentatas, omni ex parte ad vivum exprimendas diligenter curavi: quibus etiam magna ex parte respondent illae, quae rudi nunc arte pictae in ipsa cernuntur aedicula. Quonam autem in monasterio dictae imagines pictae fuerint, non satis constat, si verba Joannis Diaconi cap. 83 accurate perpendantur. Ego autem Romae monasterium illud esse credo, quod in ejusdem beati Gregorii aedibus ad Clivum Scauri prope ecclesiam SS. Joannis et Pauli in honorem sancti Andreae, teste Joanne Diacono lib. I, cap. 6, et lib. VII Registri sancti Gregorii ep. 13, constructum fuit: cujus Ecclesia praesens in tempus nomine sancti Gregorii vocitatur. Idque ex eo quod cap. 95, 96 et 97, ab eodem Joanne Diacono scribitur, colligi potest. Huc accedit [Col. 0463C] quod Joannes Diaconus dictas imagines describere, et quasi penicillo, earumdem, ut ita dicam, minutias tam exacte non potuisset repraesentare, si eas Romae, ubi vitam degebat, non vidisset. Non desunt qui a beato Gregorio Magno duo monasteria ad Clivum Scauri constructa fuisse opinentur, moti ex iis, quae lib. I in ejusdem Sancti vitam cap. 32 et 38, lib. II cap. 45, et lib. IV cap. 97. Joannes Diaconus scribit, praesertim vero lib. II cap. 45, in quo ipse Diaconus ex libro, qui Graece Δειμών dicitur, Latine autem Campus, sive Pratum, haec invenisse ait: Is (nempe Gregorius) effectus papa aedificavit monasterium virorum magnum, et dedit mandatum, ut nullus monachorum proprium aliquid haberet usque ad unum obolum. Haec Joannes Diaconus. Cum autem a beato Gregorio monasterium unum ad Clivum Scauri ante pontificatum, mortuo patre Gordiano, aedificatum fuisse constet; alterum, et magnum quidem, in pontificatu constructum fuisse dicas oportet, [Col. 0463D] nisi illud ipsum, a Joanne Diacono lib. I, cap. 6, commemoratum, in ampliorem deinde formam redactum dicamus. Quamvis item a Joanne Diacono lib. I, cap. 6, monasterium a beato Gregorio constructum sub nomine sancti Andreae, et cap. 38 sub nomine venerabilis levitae Gregorii nuncupetur, utrumque tamen esse potest, etiamsi unum tantum fuisset monasterium: nam sancti Andreae dici valet, quatenus in honorem ejus aedificatum; Gregorianum autem quatenus a Gregorio constructum. Hinc Pelagius II, ut legitur lib. I cap. 32 Joannis Diaconi, et tom. I Decretal. Epist. ult. ad beatum Gregorium, tunc levitam, et Constantinopoli apocrisiarium scribens, monasterium, ab eodem Gregorio aedificatum, Gregorianum nominat. Idem scribitur a Joanne Diacono lib. IV cap. 88 et aliis in locis; idemque legitur lib. III [Col. 0464A] Dialogorum cap. 36, l. IV Dialog. cap. 21 et 26, et alibi. Sed nodus difficilior redditur ab ipso Diacono, qui, lib. IV cap. 97, eodem in loco de monasterio Gregoriano, necnon de monasterio sanctimonialium sancti Andreae mentionem facit, quasi unum fuerit virorum, alterum feminarum: quod etiam, ut Diaconus expresse ait, Clivus Scauri appellabatur; fieri enim potest ut vetus monasterium modo Gregorianum, modo sancti Andreae ob assignatam rationem nuncupatum, [Col. 0464B] aetate Joannis Diaconi, non virorum sed sanctimonialium foret. Sunt interea qui aediculam sancti Andreae vocitatam, fuisse oratorium monasterii primitus aedificati: majorem vero Ecclesiam monasterio annexam, multo post tempore ab eodem Gregorio in suo videlicet pontificatu constructam esse 315 velint, opinantes illud fuisse oratorium, de quo Joannes Diaconus lib. I, cap. 12, mentionem facit. Haec de monasterio et ecclesia sancti Andreae ac beati Gregorii mihi dicenda videbantur: quid autem sentiendum sit, judicent alii, rationibus ad utramque partem diligenter pensitatis. Quatuor interea circa descriptam, et incisam beati Gregorii Magni effigiem explicatu digna videntur; cur scilicet imago ipsa senilem aetatem non referat; cur barbata sit; cur item absque columbae specie appareat, nam senior, abrasa, et columbae specie prope ejus caput exstantis, ab omnibus depingi solet; cur denique sine mitra, aut sine tiara, quam regnum vocant, effictus cernatur. [Col. 0464C] Gregorius Magnus, ut nodos propositos dissolvamus, dum levita, ut ait Joannes Diaconus lib. I, cap. 41, 43 et 44, in ejusdem beati Gregorii Vita, sive S. R. E. cardinalis diaconus adhuc foret, uno omnium consensu, invitus tamen, pontifex creatur, homo, ut conjectare licet, annorum 46, vel ad summum quinquagenarius: propterea quod anno ipsius beati Gregorii pontificatus IV nutrix ejus vivebat, ut ex ejusdem beati Gregorii libri III Epistolarum ultima videre licet: sanctus namque Gregorius ad Rusticianam patriciam scribens ait: Domnam vero illam, nutricem meam, quam per litteras commendatis, omnino diligo, et gravari in nullo volo. Haec beatus Gregorius circa annum sui pontificatus quartum. Adde etiam quod beatus Gregorius nunquam de senectae aetate, quae morbus ipse vocitari solet, conquestus est, quippe qui praecipitata aut ingravescente aetate non erat; sed tantum podagrae ac stomachi molestiis se laborasse multis in locis narravit: immo lib. VII [Col. 0464D] Registri indict. 2, epist. 1, circa annum suae Ordinationis, se potius juniorem quam senem ostendit, si verba ejus diligenter examinentur. Dicta namque in epistola, dum Januarium, episcopum Caralitanum, hominem senem, reprehendere studet, reprehensionem ab illa beati Pauli apostoli sententia I Timothei cap. V exorditur, dicens: Seniorem ne increpaveris; eamque in ejusdem epistolae initio interpretatur, ne ipse apostolicae sententiae refragari videatur, seniorem se reprehendens. Is interea in lib. Dialogorum III, cap. 2, sua tempestate (hoc est infantili, vel ad summum puerili, ut conjicio, aetate) Totilam, Gothorum regem, VIII ab Urbe milliario cum exercitu resedisse testatur. Totila vero, occupata omni fere Italiae parte, Romam per annum integrum obsessam expugnavit anno Domini 546, anno 9 Vigilii papae, et [Col. 0465A] imperii Justiniani 19, vel, ut alii volunt, aliquot post annis. Beatus autem Gregorius circa annum Domini 591 Romanus pontifex renuntiatus, anno Domini 604 vel 605 obiit. Hinc eumdem sanctum, ut conjectura mea fert, atque ex ejusdem lib. Dialogorum III, cap. 4, 5 et 11, colligitur, quinquagenaria ad summum aetate, ad pontificatum fuisse assumptum affirmandum videtur. Ille enim sub initium Totilae regni duobus videlicet annis plus minusve ante Urbis obsidionem natus indicatur, ut ex locis nuper citatis ac diligenter perspectis videre licet. Ad hanc de B. Gregorii Magni aetate sententiam Caesar Baronius S. R. E. cardinalis videtur accedere, sicut ex iis quae tom. VII Annalium non minus accurate, quam erudite scribit, colligi potest. Idem barbatus a nobis expressus est, non solum juxta picturam, quae in aedicula S. Andreae et in oratorio Aulae Leoninae prope Scalam sanctam annexo exstat, sed juxta etiam luculentissimum testimonium Joannis Diaconi, qui floruit circiter 265 annis post [Col. 0465B] obitum beati Gregorii, suaque tempestate dictas imagines hominum prospectui fuisse, scriptum reliquit. Absque interea columbae specie a Joanne Diacono imago beati Gregorii describitur, quippe quae jussu ejusdem depicta fuit, eo scilicet tempore, quo (ut sic dixerim) apparitio columbae illa ad ipsius caput a Petro Diacono ejus familiarissimo nondum fuerat promulgata: hic enim nonnisi post beati Gregorii obitum dictam columbae apparitionem super caput Gregorii scribentis se vidisse testatus est, ut Joannes Diaconus lib. IV, cap. 69 et 70, refert. Adde etiam quod Spiritus sanctus in specie columbae super beati Gregorii caput, 316 nonnisi dum sanctus Doctor in actu scribentis repraesentatur, teste Joanne Diacono, depingi solet: in quo videlicet actu ipsam columbam ad beati Gregorii caput frequentissime se vidisse Petrus Diaconus medio solemni juramento affirmavit, divinoque miraculo approbavit et confirmavit, ut scribit Joannes Diaconus, lib. IV cap. 69 de Vita beati [Col. 0465C] Gregorii papae. Hoc loco beatum Gregorium nudo capite effingendum curavi, quia non solum in aedicula sancti Andreae ita pictum, verum etiam a Joanne Diacono scriptore accuratissimo, ita descriptum inveni, etiamsi jam inde a Silvestro papa hujus nominis primo, infulam vel mitram episcopalem; necnon tiaram, quam cydarim et diadema, vel coronam et regnum vocant, fuisse constet. Hae namque, mitra scilicet, per quam spiritualis auctoritas; ac tiara, sive corona, per quam temporalis potestas, significantur, teste Innocentio III, serm. 3 de consecratione pontificis Maximi, beato Silvestro datae sunt, ut in prima parte Decreti, distinct. 96, cap. 14, et apud Theod. Balsam. in Nomocan. Photii, tit. 8, cap. 1, videre licet. Hinc Platina in beati Silvestri Vita de hujus generis concessione ac donatione luculentissimam facit mentionem. De mitra vero qua usus est beatus Silvester, in Eugenii IV Vita idem Platina loquitur hunc in modum: Eugenius sancti Silvestri mitram Romam [Col. 0465D] Avenione delatam, ipsemet e Vaticano ad Lateranum detulit. Haec Platina. Nunc autem medietas ejusdem, aut alterius mitrae beati Silvestri ad sanctum Martinum in Montibus inter reliquias custoditur. De sua ipsius mitra ipsemet Gregorius Nazianzenus in Apologetico 3 sermonem habet. De mitra vero sancti Ambrosii Ennodius in suo Epigrammate, more poetico, sub sertorum nomine verba facit. Medietas vero mitrae beati Silvestri holoserica non villosa, viridis coloris est, in qua beatae Mariae semper Virginis imago Filium in gremio gestantis, acu (rudi tamen arte) picta cernitur, puerulis alatis ac stellulis circumspecta. Usum itaque mitrae antiquissimum ante beati Gregorii Magni pontificatum fuisse ambigendum non est. Quamvis autem diadematis vel coronae sive tiarae pontificalis originem Sigebertus ad annos Domini 550, et Aimoinus sive Annonius monachus in Historia Francorum, lib. I, cap. 24, Clodoveo acceptam referant, dicentes Anastasium imperatorem Clodoveo, [Col. 0466A] regi Francorum, coronam auream cum gemmis dono misisse, eamque deinde a Clodoveo ipsi sancto Petro ultro oblatam velint, legi tamen apud Anastasium Bibliothecarium, et Platinam, compluresque alios, qui Annales Romanorum pontificum scriptis mandarunt, multos ex antiquioribus pontificibus ante Clodoveum fuisse coronatos, papalique insignitos corona sive tiara, quam regnum vulgo appellant. Illud autem scitu dignum videtur, quod tiara tribus coronis, regiam scilicet, imperatoriam, et sacerdotalem, plenariam videlicet et universalem totius orbis potestatem repraesentantibus, decorata, nonnisi jam inde a Bonifacio VIII, ex nobilissima Cajetana familia, usum recepit: ante enim tiaram una tantum corona idem implicite comprehendente eo usque ornatam fuisse inveni, ut videre est in antiquissimis musivis, et in omnium Romanorum pontificum iconibus, quae aeneis typis incisae cernuntur. Ante igitur beati Gregorii Magni pontificatum, mitrae ac tiarae usus exstabat, originem, ut ethnicorum pileos ac mitras posthabeam, [Col. 0466B] a Testamento Veteri trahens. Nam in lib. Exodi XX, XXIX et XXXIX, Levit. VIII et XVI, Ezech. XXI, Zachariae III, et in aliis Scripturae sacrae locis de mitra sacerdotali, necnon de cydari ac tiara pontificali expressam mentionem factam invenimus. Beatum tamen Gregorium hoc loco nudo capite ad vivum exprimendum curavi non quod ejus tempore, et ante ipsius pontificatum, mitrae ac tiarae usus non esset; sed ob rationes initio assignatas id faciendum visum fuit. Haec de imaginibus a Joanne Diacono descriptis: nunc reliquum est ut nonnullas voces subobscuras ac res intellectu subdifficiles in ipsarum imaginum descriptionibus comprehensas explicemus.
[Col. 0461C] 312 De imagine B. Gregorii, cap. 84.
In [Col. 0466B] Beatus Gregorius Magnus, pontifex creatus, in parva quadam abside, quam fornicis curvaturam appellamus, intra rotam gypseam, arte scilicet plastica constructam pictus fuit. absidicula Gregorius in rota gypsea pictus ostenditur, statura justa et bene formata, facie de paternae faciei longitudine, et materna rotunditate, ita medie temperata, ut cum rotunditate quadam decentissime videatur esse deducta; barba paterno more subfulva, et modica; ita calvaster, ut in medio fronte gemellos cincinnos rarusculos habeat, et dextrorsum reflexos; corona rotunda, et spatiosa, capillo subnigro et decenter intorto, sub auriculae medium propendente; fronte speciosa, elatis et longis, sed exilibus superciliis; oculis pupilla fulvis [ Al. furvis], non quidem magnis, sed patulis, [Col. 0466B] Subocularia plena, hoc est partem illam, quae subest oculis, plenam, sive turgidulam, subdividuaque [Col. 0466C] labia, aliquantillum videlicet (ut ita dicam) ab invicem separata, beatus Gregorius habuisse a Joanne Diacono scribitur. subocularibus plenis; naso a radice vergentium superciliorum subtiliter directo, circa medium latiore, deinde paululum [Col. 0461D] recurvo, et in extremo patulis naribus praeminente; ore rubeo, crassis et subdividuis labiis, genis compositis, mento a confinio maxillarum decibiliter prominente; colore [Col. 0466C] 317 Deinde colorem aquilinum et lividum, sed in senectute colorem cardiacum eidem fuisse Joannes Diaconus ait. Colorem aquilinum apud eos qui de coloribus loquuntur non inveni, nisi ille sit, qui ab Antonio Thylesio aquilus nuncupatur, dicente: Aquilum veteres hunc fuscum a colore aquae vocarunt, qui inter nigrum est et album. Id quod Plato etiam docet. Haec Thylesius cap. 3 de coloribus. Cum autem in declaratione coloris aquili fiat mentio de fusco, qui inter nigrum est et album, aquilinum, sive aquilum ab aquae colore dictum, eumdem fere cum livido esse puto: fuscus enim color a livido, qui est color subniger, et plumbeus, parum aut nihil fere distare videtur, vel ad lividum proxime accedit, cum a Joanne Diacono aquilinus color cum livido conjungatur, ex quibus color fuscus componitur: qui, Thylesio teste, non est insuavis, atque in homine persaepe laudatur. [Col. 0466D] Festus Pompeius de colore aquilo hunc ait in modum: Aquilus color est fuscus, et subniger, a quo aquila dicta esse videtur, quamvis eam ab acute videndo dictam velint. Aquilus autem color ab aqua est nominatus: nam cum antiqui duos omnino naturales colores nossent, nigrum scilicet et album, interveniret autem is quoque, qui ita neutri similis est, ut tamen ab utroque proprietatem trahat, potissimum ab aqua, cujus incertus est color, eum denominaverunt. Haec Festus, cui Junianus Sipontinus in commentariis, Huguitio, Papias, et alii assentiuntur. Si autem color aquilinus ab aquila dicatur, fulvus color intelligi potest. Aquila enim fulvi coloris est. Hinc Ovidius lib. V Fastorum, aquilam, avem fulvam appellat; et Claudianus fulvum Jovis armigerum nuncupat. Per colorem igitur aquilinum et lividum, vel colorem fuscum, vel fulvum intelligi posse opinor. At quia fulvum colorem multa jactant, et ut ait Thylesius cap. 11, aurichalcum inprimis, deinde aurum, stellae, arena, leo, et [Col. 0467A] aquilae genus quoddam ab Aristotele maxime celebratum, fulvum homini minus convenire video. Quare per aquilinum colorem nonnisi fuscum intelligi debere puto: fulvus enim ex rufo et viridi videtur esse mixtus. Jaspidem tamen, quam viridis tantum coloris esse constat, fulvam vocant; atque item oliva fulva nuncupari solet. Hoc interea loco subticendum non videtur, quod in omnibus codicibus mss. Vaticanis legitur, colore aquilino et vivido, non, livido. Quae sane lectio melior videtur. Color enim vividus, hoc est multo vigore praeditus, colori aquilo et fusco maxime congruit: fusca namque facie homines vivaciores quam candidi esse solent. Colorem autem cardiacum a morbo cardiaco dictum puto: cardiacus enim morbus a καρδία voce Graeca, id est corde, nuncupatus, est passio sive palpitatio cordis, seu oris ventriculi affectus: cor enim pro ventriculi ore sumebant interdum antiqui. Hujus autem generis morbus Cornelio Celso teste, lib. III, cap. 19, nil aliud proprie est quam nimia corporis [Col. 0467B] imbecillitas, quod stomacho languente immodico sudore digeritur. Hoc stomachi forsan morbo se laborasse Gregorius Magnus non semel dixit, homilia scilicet 21 et 22 in Evangelia, atque aliis in locis; et ex hoc morbo colorem cardiacum, hoc est pallorem croceatum, seu gilvo pauxillulum tinctum; ab eo deinde contractum fuisse, credendum est: quia ex hac stomachi affectione sive imbecillitate, addita podagra, quae ipsum beatum Gregorium mirandum in modum infestabat, hujus generis colorem nasci posse, medici volunt. Qua ex re beatum Gregorium Magnum in sui pontificatus initio praescriptum in modum, hoc est, colore aquilino et livido, sive vivido, pictum fuisse argumentor, et pro comperto habeo. aquilino, et livido [ Al. vivido], nondum, sicut ei postea contigit, cardiaco; vultu mitis, manibus pulchris, teretibus digitis, et habilibus ad scribendum. Praeterea planeta super dalmaticam castanea, Evangelium in sinistra, modus crucis in dextra; [Col. 0467B] Quae de pallio a Joanne Diacono dicuntur, haud facilia intellectu videntur, nisi quid sit pallium, quamnam formam habeat, et quonam modo corpori sit adaptandum, explicemus. Auctor libri Caeremoniarum lib. I, tit. 10, cap. 5, ex Maximo episcopo, homil. [Col. 0467C] de veste sacerdotali, exque Eusebio Caesariensi serm. de Epiphania, docet in lege gratiae antiquum esse illud nostrum ephod, id est pallium candida lana contextum, a Lino, post Petrum II Romano pontifice institutum, et in singulare potestatis privilegium summo pontifici, patriarchis et archiepiscopis datum, habens circulum humeros constringentem, duasque lineas ab utraque parte, ante scilicet, ac retro pendentes, immo Rupertus Tuitiensis lib. I, cap. 27, de divinis officiis, ait, Maternum a sancto Petro missum Treverensi Ecclesiae, haereditatem pallii suis successoribus reliquisse. Pallium in sinistra duplex est, 318 ad tolerandas praesentis vitae molestias, quae per sinistram significantur: simplex vero in dextra est, ut deferens pallium, ad vitae futurae quietem obtinendam, quae per dextram repraesentatur, toto affectu adspiret. Pallium item quatuor purpureas cruces habere solebat, quae sunt quatuor virtutes politicae, quae nisi crucis Christi sanguine purpurentur, frustra sibi virtutis nomen usurpant. Harum prima [Col. 0467D] est justitia, quae in anteriori parte esse debet; secunda est prudentia, quae debet esse posteriori parte; tertia est fortitudo, quae sinistrae convenit; quarta est temperantia, quae dextrae congruit: nunc autem cruces in pallio affixae non sine mysterio nigrae sunt. Pallio denique tres infiguntur acus, sive aciculae, in quarum prima significatur compassio proximi, in secunda officii administratio, in tertia judicii districtio. Prima pungit animam per dolorem, secunda pungit animam per laborem, tertia pungit animam per terrorem. Trium acuum sive acicularum, una figitur in anteriori parte, altera in posteriore, tertia in humero sinistro: in dextro enim acus non figitur, quia in aeterna quiete, quae per dextram repraesentari solet, nullus est afflictionis aculeus. Circulus pallii, per quem humeri, dexter scilicet ac sinister, constringuntur, significat poenae formidinem ab illicitis cohibentem, et amorem justitiae a superfluis temperantem. Haec ex Innocentio III, libro primo Myst. Missae, cap. [Col. 0468A] 63, et ex aliis. Adde etiam, quod extremitati duarum linearum ante ac retro pendentium duae laminae plumbeae serico nigro coopertae juxta earumdem linearum latitudinem annexae sunt. Hujus generis est pallium, quo nunc Latina utitur Ecclesia. Verba vero Joannis Diaconi de beati Gregorii Magni pallio loquentis, huic formae adaptari non queunt; sed solum formae, qua episcopi Graeci utuntur. Hi enim pro pallio fasciam quamdam seu zonam, latiorem sane ac longiorem quam stolam, sed instar stolae collo imponunt: dextra tamen ejus pars multo est longior, et ad terram usque defluit, cujus pars major per sinistrum humerum post tergum rejicitur, ita vero ut crux una a tergo maneat, altera ad dextram, tertia ad sinistram appareat, quarta vero ad eam pallii partem, quae ab humero sinistro pendet. Hujus generis pallium tempore beati Gregorii fuisse quis dicat oportet, si Joannis Diaconi verba recte examinentur. Ego itaque tametsi in aedicula sancti Andreae pallium beati Gregorii more Latino factum reperi, [Col. 0468B] hoc est circularem zonam satis latam et integram, humeros constringentem, duasque lineas habentem sive fasciola, ex eadem tamen latitudine, una scilicet a posteriori, altera vero ab anteriori deorsum vergentes; illud tamen more Graeco a Joanne Diacono conscriptum incidendum hoc loco curavi. Hunc item in modum non solum in imaginibus summorum pontificum typo aeneo incisis a Lino papa ad Miltiadem usque, sed in vetustis quoque ecclesiarum musivis, praesertim vero ad sanctum Petrum, in eorumdem summorum pontificum imaginibus, quas Formosus papa circa annum Domini 896 pingendas Romae curavit, in hanc eamdem formam pallium pictum fuisse inveni. Idem videre est ad sanctum Paulum, et multis aliis in locis, in quibus etiam Honorium primum, qui obiit anno Domini 635 Joannem IV, Theodorum primum, Domnionem primum, compluresque alios ante Gregorium Magnum, et post ejus tempora, hac pallii forma, qua nunc Graeci utuntur, decoratos reperi. [Col. 0468C] Haec itaque pallii forma tempore beati Gregorii in usu habebatur, deinde multis post saeculis in desuetudinem deducta est, nova ad majorem commoditatem inventa, et in usum recepta. Id quod de casula, quam etiam planetam vocant, factum esse constat: antiquitus enim, ut in planeta beati Gregorii, et in vetustis Ecclesiarum picturis videre est, casula sive plancta null am, ut ita dicam, aperturam pro brachiis emittendis habebat, sed tota integra circulatim, et undequaque ad pedes usque demissa totum corpus ita tegebat et circumibat, ut brachia emitti non possent, nisi limbus vel fasciola extremitatem casulae ambiens super scapulas projiceretur errabunda. Hinc casula, quasi parva casa (Rabano auctore, lib. I Instit. Cleric.) totum hominem tegens; et planeta, quasi erratica, vocabatur, et ad hanc usque diem ita vocitatur. Aetate vero nostra, et superioribus aliquot saeculis, ut ait Lindanus, lib. IV, cap. 56, ab utraque parte, dextra scilicet ac sinistra accisa, et aperta est, ante ac retro decurtata, et paulo infra crurum medium [Col. 0468D] producta. pallio mediocri a dextro videlicet humero sub pectore super stomachum circulatim deducto; deinde sursum per sinistrum humerum post tergum deposito, cujus pars altera super eumdem humerum veniens propria rectitudine, non per medium corporis, sed ex latere pendet; circa verticem vero [Col. 0468D] Viventis indicium est tabula illa, quam beatus Gregorius 319 ad occiput, id est ad posteriorem capitis partem habere cernitur: antiquitus enim cum quis vivens pingebatur, tabula quadrata ejus capiti subjiciebatur, ut in vetustis aliquot ecclesiarum musivis videre licet. Id quod fieri solebat, hoc sane argumento aut symbolo, quod homo in hac mortali vita constitutus, per tabulam quadratam quatuor virtutibus cardinalibus (ut ait Durandus, lib. I, cap. 3, num. 20, necnon Stephanus Durantus, lib. I, cap. 5, num. 5) vigere intelligatur; vel quod status vitae praesentis imperfectus esse demonstretur, angulos scilicet multos, hoc est multa impedimenta et obstacula secum deferens. Sancti vero aeternam gloriam consecuti, ut eorum vita undequaque perfecta nullum penitus impedimentum habens indicaretur, circulo seu corona quam diadema solent appellare, sive radiis solaribus insigniti, jam inde ab initio nascentis [Col. 0469A] Ecclesiae pingi et sculpi consueverunt: nam per figuram sphaericam, quae omnium figurarum perfectissima est, perfectissima eorum vita quodammodo adumbratur. Non desunt autem qui velint solarem coronam super capita sanctorum, et apostolorum praesertim, pingi et sculpi solitam, ex eo quod Abdia Babylonico teste lib. V Hist. apostolicae, lux tanta super Joannem apostolum moribundum per unam fere horam apparuit, ut nullus eam sufferret aspectus. Utcumque vero sit, coronam tamen sanctis in coelo gloriam consecutis, aliis autem in hac mortali adhuc vita commorantibus, tabulam quadratam a pictoribus et sculptoribus effingi solitam, hoc saltem loco explicasse sat est. tabulae similitudinem, quod viventis insigne [Col. 0462C] est, praeferens, non coronam. Ex quo manifestissime declaratur, quia Gregorius, dum adhuc viveret, suam similitudinem depingi salubriter voluit: in qua posset a suis monachis, non pro elationis gloria, sed pro cognitae [Col. 0469A] Cognitae districtionis cautela. Districtio, vel destrictio, vox est ab ecclesiasticis scriptoribus frequenter usurpata; et, sicut ex Placido Grammatico, apud Fulvium Ursinum, virum eruditissimum, ac de bonis litteris optime meritum, asservato, in Glossis colligitur, severitatem significat. Placidus enim ait: [Col. 0469B] Est autem destrictus, attentus, vel severus, ac non solutus et lenis. In hunc sensum ab Innocentio III districtio judicii libro primo Myst. Missae, c. 63, et a Gregorio ultio et emendatio districta nuncupatur; hoc autem loco districtionem pro arcta vita sumi debere puto. Hinc, ut ait Joannes Diaconus, imaginem suam beatus Gregorius salubriter depingi voluit, ut Monachi per ipsam imaginem non pro inani gloria, sed in suam ipsorum salutem, cognitam beati Gregorii districtionem, id est arctam vitam in memoriam revocarent, dictamque vitam imitarentur, dum loco ipsius imaginem frequentius intuerentur. Intueri autem hoc loco a Joanne Diacono passive sumitur. districtionis cautela frequentius intueri. Ubi hujusmodi distichon ipse dictavit:
313 De imagine Gordiani, cap. 83.
In venerabilis [Col. 0469B] Nymphaeum pro lavacro et fonte, necnon pro balneo apud Plinium, Julium Capitol., Josephum, et alios sumi solet, a Nympha dictum: quia ethnici luminis veritatis expertes, Nymphas aquarum deas esse putarunt. Adde etiam, quod veteres Graeci Nympham dicebant, quam nos mutatione unius litterae, Lympham, id est aquam, vocamus. Nymphaeum itaque [Col. 0469C] hoc loco vel pro lavacro, vel pro fonte sumi posse puto: de quo fonte Joannes Diaconus, lib. IV, cap. 97, loquitur. monasterii atrio jussu Gregorii juxta Nymphium duae iconiae veterrimae artificialiter depictae usque hactenus videntur. In quarum altera beatus Petrus apostolus sedens conspicitur, stantem Gordianum [Col. 0469C] Gordianus, beati Gregorii pater, regionarius a Joan. Diacono nuncupatur: quem quamvis virum ecclesiasticum nullibi fuisse invenerim, vestes tamen si spectentur, et verba Joannis Diaconi accurate perpendantur, eum Ecclesiasticum virum omnino fuisse dicas oportet. Regionarii nomen, a regionibus dictum, notariis quibusdam, necnon defensoribus et diaconis, dari solebat. Notarii regionarii erant protonotarii, ad quos gesta praesertim martyrum scribere pertinebat. Defensores regionarii, ad varias provincias destinati, ut scribit Joannes Diaconus, lib. II de beati Gregorii Vita, cap. 53, circa pia praesertim opera versabantur, ut videlicet legata, ad pias causas relicta, in eleemosynam pauperibus distribuerentur, sicut ex lib. IV epist. 24 et 25, lib. VII ep. 66 et lib. XI ep. 21 beati Gregorii colligitur. Horum item [Col. 0469D] officium erat de episcoporum excessibus cognitionem ac notitiam suscipere, regularesque perverse agentes corrigere. His etiam defensoribus, ut Panvinius ex Pelagii epistola in capite de Primicerio Defensorum ait, conveniebant causarum cognitiones, conventiones, actus, publica litigia, et quaecunque vel ecclesiastica instituta, vel supplicantium necessitas postulabat. Diaconi regionarii, ut subdiaconos, quos in Registro beati Gregorii, lib. VIII epist. 5, lib. XI epist. 20 et 30, videre est, praetermittam, septem juxta septem regiones Urbis erant, ut legitur in Ordine Rom. Vel singuli duabus ex quatuordecim regionibus praeerant; deinde quatuordecim juxta quatuordecim regiones 320 fuerunt instituti, et ita vocabantur, quod singularum Urbis regionum, teste Panvinio, diaconiis vel xenodochiis praeessent. Hi namque viduarum inopia laborantium, et pupillorum ministri erant, in publicis pauperum domibus, oratoria et sacella sibi [Col. 0470A] habentibus annexa, in quibus a diacono egenis necessaria subministrabantur. Ad hanc rem praestandam viri graves ac religiosi a beato Gregorio electi fuerunt privilegiis insigniti, ut legitur apud Joannem Diaconum, lib. II, cap. 51, in ejusdem Vita. Ex collegio itaque defensorum, qui ex ordine quoque clericorum, Panvinio teste, sumebantur, vel ex diaconorum collegio, si hac in re conjectare liceat, Gordianum fuisse reor, ecclesiasticis indumentis, hoc est dalmatica et planeta, diligenter consideratis: diaconus enim non solum dalmaticam, quae ei proprie convenit, gestare solet; sed, ut scribit Alcuinus, lib. de Divin. Offic. cap. de significationibus vestimentorum, casulam item, quam Amalarius Fortunatus lib. II de Ecclesiasticis Officiis, cap. 19, generaliter ad omnes clericos pertinere ait: ad finem autem praefationis in ipsum de officiis opus ostendit, quando diaconus casula sit induendus, quando vero exuendus. regionarium, videlicet patrem Gregorii, manu dextera per dexteram nihilominus suscepisse. Cujus Gordiani habitus castanei coloris planeta [Col. 0462D] est, sub planeta dalmatica, in pedibus [Col. 0470A] Huc accedit quod a Joanne Diacono Gordianus caligas in pedibus gestare dicitur: per caligas autem [Col. 0470B] nonnisi sandalia intelligenda sunt: non enim vero adsimile est, ut per caligas, tibiarum tegumentum intelligi queat, quia hujus generis tegumentum in pictura nec fieri, nec videri potest ob vestem ad pedes usque demissam. Caligae itaque pro sandaliis a Joanne Diacono sumuntur. Huic sane rei favet vulgata Bibliorum editio, quae pro sandaliis caligas vertit, ut videre est locum illum Actuum XII in quo beatus Petrus sandalia sibi subligare ab angelo jussus est hisce verbis: Praecingere, et calcea te caligas tuas. Pro quod Graeca editio habet, περίζωσαι καὶ ὑπόδησαι τὰ σανδάλιά σου , hoc est, Praecingere, et subliga sandalia tua. Latini tamen recentiores pro sandaliis non caligas, sed soleas vertunt: quia caligae pro tibiarum etiam operimentis sumi solent. Beatus autem Hieronymus explicans XX Isaiae caput, calceamenta, sandalia et caligas pro eodem videtur accipere per haec verba: Depositis (inquit) calceamentis, quae a Septuaginta, sandalia, id est caligae vocantur, etc. Caligae item pro calceis a beato Gregorio Magno, lib. I cap. [Col. 0470C] 4 et lib. III cap. 20 Dialogorum sumuntur; immo secundo loco citato de caligarum corrigiis, quae calceis, non tibialibus conveniunt, mentionem facit. Adde etiam quod illud Actuum, Calcea te caligas tuas, nonnisi ad pedes et ad calceos referri potest, quia calceare nil aliud quam calceos induere, significat. Hinc apud Suetonium in Vespasiano, equi vel muli calceari dicuntur, cum pedes eorum adversus saxorum injuriam ferramentis, seu soleis ferreis muniuntur. Per caligas igitur, quas etiam Isidorus, lib. XIX Etymologiarum cap. 34, inter calceamentorum genera videtur numerare, et a caligis caligarium dictum putat, sandalia intelliguntur. Nam Isidorus caligarium non a callo pedum, sed a voce Graeca, calo, id est ligno, quod Graeci τὸ κᾶλον dicunt, nuncupatum opinatur: unde calopodium, calceamentum ligneum vel soccus. Per caligas itaque rectius sandalia, quam tibiarum operimenta intelligenda sunt. Quod autem diaconi sandaliis interdum uti consueverint, Albinus, sive Alcuinus [Col. 0470D] in lib. de Divinis Officiis, cap. de significationibus vestimentorum, et Amalarius Fortunatus lib. II de Eccl. officiis cap. 25, et alii aperte fatentur; immo etiam a presbyteris et subdiaconis sandalia gestata olim fuisse narrant, sed sine ligamine, ad differentiam episcoporum et diaconorum, qui in sandaliis ligamen habebant. Quamvis autem sandaliorum gestatio tempore beati Gregorii Magni diaconis vetita fuisse videatur, lib. VII Registri epist. 28 et can. Pervenit, dist. 93, idem tamen Gregorius eadem in epistola, sandaliorum usum diaconis Ecclesiae Messanensis a praedecessoribus suis concessum olim fuisse testatur. Sandalia vero inibi compagi appellantur: ab aliis vero compagia vocitari solent. Hodie vero nonnisi summus pontifex, episcopi et presbyteri cardinales sandaliis uti solent, quae veterum sandaliis dissimilia sunt: ea enim subter pedem, integram soleam habebant, supra vero corium fenestratum seu perforatum, hoc sane symbolo quod pedes episcoporum et diaconorum, [Col. 0471A] seu praedicatorum (quorum officium etiam diaconis erat demandatum), subter deberent esse muniti, ne terrenis affectibus polluerentur; sursum vero aperti, quatenus praedicatores ad coelestia cognoscenda, necnon ad mysteria revelanda et 321 praedicanda, tales et ipsi forent. Hujus generis caligas aut sandalia Gordiani fuisse conjectare licet: sin secus, nihil erat quod Joannes Diaconus de communibus calceamentis ita expresse et insigniter mentionem fecisset. Hoc loco facere non possum, quin admirer, cum Joannes Diaconus, qui dictas imagines exacte descripsit, ut multas earumdem minutias expresserit; sandalia Gordiani commemorarit, de sandaliis autem beati Gregorii nullam penitus fecerit mentionem. Quonam autem modo hunc nodum dissolvere queam, ignoro, nisi id memoriae lapsu factum esse dicam. Hinc calcei beati Gregorii, num in superiori parte fenestrati aut perforati, necnon cruce insigniti effingendi essent (ut hac nostra aetate fieri solet) anceps profecto fui; propterea quod calceos ipsos in [Col. 0471B] aedicula sancti Andreae neutro modo pictos inveni. Quamvis autem Josephus Stephanus Valentinus, episcopus olim Vestanus, nunc vero episcopus Oriolen., vir sane doctissimus, in libro de Osculatione pedum Romani pontificis, cap. 18, adversus Papirii Massonis calliditatem, usum gestandi sandalia pontificia, cruce insignita, vetustissimum fuisse per picturas conjectet; ego tamen, qui potius oculatus quam auritus testis hac in re esse cupiebam, veteres ecclesiarum Romae absides opere musivo decoratas, diligenter perlustravi. Qua in re perquirenda, calceos summorum pontificum in superiori parte nec omnino fenestratos, aut perforatos, nec undequaque pedem obtegentes reperi; nam tantummodo in pedis acumine, atque in calcaneo tegumentum cum ligamine, a solea et a calce ad collum, et ad pedis acumen, ad superiorem videlicet pedis partem diducto, inesse conspicitur; parvula cruce supra digitos pedum, tibialibus et corio coopertos, impressa, sive picta. Tametsi Innocentius III lib. Mysteriorum Missae [Col. 0471C] cap. 34 et 48, Alcuinus cap. de vestimentorum significationibus, Amalarius Fortunatus lib. II cap. 25, Rabanus lib. I cap. 22, Ivo Carnotensis serm. de significatione indumentorum, Guillelmus Durandus lib. III cap. 8, Stephanus Durantus lib. II, cap. 9, et alii, qui de sandaliis locuti sunt, de cruce super calceis pontificiis apponi solita non meminerunt; hanc tamen consuetudinem antiquam esse, nonnunquam vero incuria pictorum et lapicidarum, vel eorum qui statuas et picturas efficiendas curabant, praetermissam inveni. Nam, ut ab antiquioribus summorum pontificum imaginibus quas invenire potui exordiar, vidi Romae vetustissimam ecclesiae sanctae Agnetis absidem, opere vermiculato circa annum Domini 624 exornatam, in qua Honorius, hujus nominis primus, qui sacram beatae Agnetis aedem via Nomentana construendam, et absidem musivo decorandam curavit, ut Anastasius Bibliothecarius testatur, et carmina in abside indicant; sandaliis alba cruce satis [Col. 0471D] conspicua insignitis calceatus, et ecclesiam manu gestans exstare cernitur. Hic enim dum viveret, in abside ipsa pictus fuit, sicut ea, quae diximus id nobis facile persuadent. Quamvis autem Honorius I crucis signum super sandaliis gestarit, Honorius tamen III et IV, ex nobilissima Sabellorum familia, crucem in sandaliis non habent. Ille enim ad sanctam Bibianam circa annum Domini 1240 ad januam ecclesiae pictus, hic vero in Ara coeli circa annum Domini 1287 ex marmore effictus, Romae conspiciuntur. In oratorio seu potius ecclesia sancti Venantii, nunc sanctae Mariae ad Fontem nuncupata, prope Baptisterium sive Fontem Lateranensem, exstat absis opere tessellato exornata, in cujus fornice, praeter aliquot imagines sacras, pictus cernitur Joannes IV Dalmata, ut Anastasius Bibliothecarius et Panvinius testantur, eam struxit ecclesiam circa annum Domini 639, dictamque absidem picturis musivis ornavit. Inter alias imagines opere musivo pictas, duo pontifices [Col. 0472A] Romani, necnon martyres duo; sandaliis parvula nigri coloris cruce insignitis conspiciuntur: quorum pontificum alter, ad dexteram videlicet postremo loco pictus, est Joannes IV, ecclesiam manu gestans, quippe qui eam construendam curarit. Quam item rem versus aliquot, qui inibi leguntur, nos aperte monent. Pontifex ad sinistram postremo loco pictus, librumque manu tenens, ut Panvinio placet, est Theodorus, Joannis successor: qui, ut idem ait Panvinius, ecclesiam fortasse, vel, ut ego arbitror, absidem a Joanne inchoatam perfecit, hinc in ea pictus cernitur. Cur autem hoc loco Venantius et Domnio, et extra absidem Maurus, martyres, crucem super sandaliis gestare cernantur, 322 ignoro, nisi id arbitrio pictoris, vel ad crucem martyrii repraesentandam, factum esse dicam: nam summi tantum pontifices hunc ritum super sandaliis gestandi crucem observare solent: hi enim de se humiliter ac demisse sentientes: Cum omnes populos communi voto, ut Josephus Stephanus, episc. Oriolen., in libro de Osculatione [Col. 0472B] pedum Romani pontificis non minus docte, ut omnia, quam accurate ac pie cap. 18 scribit, ad suos pedes adorandos propensos agnoscerent, cruci Christi osculationem potius quam sibi ipsis tantum honorem deferri maluerunt, ut omnes Christianos benigne ad oscula pedum exciperent. Itaque, ut expressam Christi imaginem referrent, et Salvatoris passionem in hominum memoriam redigerent, crucem sandaliis affixerunt, ut Christiani homines eos honores quos debitos et necessarios pontifici deferebant, cruce perspecta, alacrius exhiberent. Haec Josephus Stephanus. Cur itaque martyres vel alii sancti, non pontifices Romani, calceis cruce insignitis decorentur, non satis perspicio, nisi id ad ea quae dixi referam; vel ob episcopalem fortasse dignitatem, qua martyres ipsi, Venantius videlicet, Domnio et Maurus, fuerant insigniti, factum id esse dicam, ut prae se fert pallium, quo dicti episcopi et martyres, Graecorum episcoporum more, ornati cernuntur: apud namque Latinos jure communi nonnisi summis pontificibus, patriarchis et archiepiscopis, [Col. 0472C] ex indulto autem apostolico episcopis nonnullis pallio uti licet. Sicut itaque pallium, quod pontifici Romano in primis convenit, non episcopo, eis datum est; ita et crucem quae propter pedum osculationem in solius Romani pontificis sandaliis apponi solet, dictis martyribus datam esse opinor, ritus inventi ratione sive causa non perspecta. Ad S. Martinum in montibus inter reliquias beati Martini I papae et martyris anno Dom. 647 calceus in superiori parte fenestratus, et in acumine tantum obtectus juxta formam nuper a nobis descriptam asservatur. Acuminis autem pedis tegumentum coriaceum, caeruleo colore tinctum, et quibusdam operibus ex serico et auro contextis ornatum exstat, in quo instar fere hujusce litterae Graecae, X, quaedam crucis imago, ut ita dicam, transversaliter acu picta cernitur, quae ornatum facit, et quamdam crucis similitudinem refert, ut infra explicate ostendetur. Inter easdem reliquias exstat etiam calceus beati Silvestri primi holosericus, viridi colore imbutus, non [Col. 0472D] villosus, sed jam ob vetustatem satis decoloratus, quamdam tamen viridis coloris, et holoserici speciem referens, operibus item ex serico et auro contextis insignitus. Is autem calceus quadam calcanei parte ob nimiam vetustatem carens, non est juxta formam antiquiorem in usu olim habitam, hoc est juxta illud calceamenti genus, quo solae obteguntur plantae, caeteris pedum partibus nudis relictis, ansulis tantum quibusdam in superiori parte coeuntibus, quas ligulas vocant, revinctum; nec item instar calcei est quem nuper explicavimus, sed est calceamenti genus, coriaceam habens soleam, necnon tegumentum, totam superiorem pedis partem obtegens, instar calcei quo nunc omnes indifferenter uti solent. Qua ex re in hanc sententiam devenio, ut calceum hunc ab eo quo in rebus ecclesiasticis et in functionibus quibusdam, ad pontificiam praesertim majestatem exprimendam idoneis, beatus Silvester uti solebat, differre credam. [Col. 0473A] Quamvis autem hujus generis calceamentum nostro de cruce argumento haud omnino faveat, ipsum tamen tanquam venerandae vetustatis monumentum, et memoratu dignum, quamdam item crucis formam latenter per aliquot linearum involucra repraesentans, ut infra explicabimus, silentio praeterire mihi visum non fuit. Ad sanctam Martinam, in Foro Boario ad radicem Capitolii, vetustissima exstat absis tempore Domnionis circa annum Domini 679 opere musivo insignita, in qua duo Romani pontifices, unus ad dextram, alter ad sinistram beatae Mariae semper Virginis Filium in sinu gestantis, pallio, juxta morem antiquum formato, decorati cernuntur. Hunc vel Honorium primum, vel Gregorium Magnum (qui ante Domnionem fuerunt) esse conjicio: quem sandaliis parvula nigri coloris cruce calceatum vidi, et prope eum ad sinistram partem litteras hasce legi . . . . ORIUS PP. caeterae nomen summi pontificis proprium complentes, collapsae desiderantur: alius vero pontifex, ante Domnionem, [Col. 0473B] dictam nominis proprii terminationem habere haudquaquam potest. Illum interea Pontificem, qui exstat ad beatae Mariae semper Virginis dextram, ecclesiam manu gestans, quippe qui aedem sacram construendam, vel saltem reparandam curarit, 323 Domnionem esse dicas oportet. Panvinius etiam in adnotatione ad Vitam Domnionis, a Platina descriptam, ait hunc in modum: In antiquo musivo, quod est Romae in ecclesia sanctae Martinae, hic pontifex Domnio, non Donus sive Domnus, appellatur, Quibus verbis Panvinius Domnionis nomen se inibi legisse aperte narrat. Verum quia hujus pontificis nomen nunc eo in loco non legitur, litteras omnino periisse, mihi persuadeo, sicut in alterius pontificis nomine aliqua ex parte factum esse vidi. Quare sicut antiquior pontifex sandaliis cruce insignitis calceatus cernitur, ita et alterum recentiorem fuisse credendum est: nam calcei opere olim musivo facti, nunc collapsi sunt: quorum loco, calcei rudi arte picti sine cruce conspiciuntur. Ad basilicam beati Petri, SS. apostolorum principis, [Col. 0473C] Romae a tergo oratorii, sive sacelli, vel altaris sanctissimi Sudarii Salvatoris nostri supra Portam Sanctam, ad interiorem basilicae partem, exstat oratorium opere musivo insigni, excultoque decoratum, et in honorem immaculatae semper Virginis ad Dei Genitricis a Joanne VII, circa annum Domini 706 constructum, ut Anastasius Bibliothecarius, Platina et Panvinius testantur, et inscriptio ipsa docet hisce verbis: JOANNES INDIGNUS EPISCOPUS FECIT. Huc accedit quod Joannes ad capitis tergum quadratam habet tabulam, quae, ut superius dictum est, indicium ea tempestate viventis esse solet, dum fieret pictura illa. Joannes vero prope imaginem beatae Mariae semper Virginis sandaliis insignitis parvula nigri coloris cruce, quae ex quatuor lapillulis musivis constat, cernitur calceatus. In basilica item sancti Petri exstat simulacrum Urbani VI e marmore circa annum Domini 1389 effictum. Ad sanctum Joannem in Laterano exstat [Col. 0473D] Martini V statua sepulcralis aenea circa annum Domini 1431. In atrio monasterii S. Salvatoris in Lauro statua Eugenii IV marmorea circa annum Domini 1447. In basilica etiam sancti Petri exstant quae infra leguntur statuae sepulcrales, hoc est, Nicolai V, circa annum Domini 1455; Calixti III, in atriolo, prope sacellum Sixtianum, 1458; Pii II, 1464; Pauli II, 1471; Sixti IV, 1484; Innocentii VIII, 1492; Pii III, 1503. In ecclesia sanctae Mariae supra Minervam exstat Leonis X simulacrum sepulcrale, et in Capitolio statua item marmorea circa annum Domini 1521. Horum omnium Romanorum pontificum, et aliorum his recentiorum, hoc est, Pauli III, Pauli IV, Pii V, Gregorii XIII et Sixti V, statuas vidi calceatas sandaliis cruce insignitis. Vidi etiam alios Romanos pontifices opere tessellato effictos, Honorio I antiquiores, sed propter magnam picturarum vetustatem calceos collapsos reperi. Contra vero vidi ad S. Laurentium in Lucina pictam Sixti III imaginem, et quidem [Col. 0474A] pervetustam, necnon Paschalem I ad sanctam Praxedem et ad sanctam Caeciliam circa annum Domini 807, et Gregorium IV ad S. Marcum circa annum Dom. 830, opere musivo pictos, sed sandalia sine cruce gestantes. Id quod non sine incuria vel pictorum, vel eorum qui picturas faciendas curabant, factum videtur, ut cernere est in abside ecclesiae sanctae Mariae trans Tiberim circa annum Dom. 1143 opere tessellato decorata, in qua praeter alias imagines, Romani pontifices, beatus scilicet Petrus apostolus, Calixtus, Julius, Cornelius, et Innocentius II, qui opus musivum faciendum curavit, picti conspiciuntur; sed Cornelius solus, qui passus est anno Domini 253, calceos cruce insignitos gestare cernitur. Idipsum confirmatur per Bonifacii IX statuam marmoream in basilica sancti Pauli asservatam, et circa annum Dom. 1440 effictam, quae calceos sine cruce habere conspicitur, alios tamen pontifices ante Innocentium II et Bonifacium IX sandalia non sine cruce gestare vidimus. Nam si antiquiores pontifices calceos cruce [Col. 0474B] insignitos gestasse constet, eumdem etiam ritum a recentioribus observatum fuisse, fatearis necesse est. Quamvis autem ante Honorium I, qui pontifex renuntiatus fuit circa annum Dom. 622, et anno Dom. 635 obiit, hunc ritum ob absides ecclesiarum opere musivo decoratas, et nimia vetustate vel omnino, vel majori ex parte collapsas, in usu habitum invenire non potuerim, ipsum tamen antiquiorem esse conjicio, etiamsi scriptores tam antiqui quam recentes, de sandaliis loquentes, nullam penitus, ut dixi, mentionem de cruce fecerint, quippe qui de sandaliis 324 episcoporum, sacerdotum et diaconorum absolute sumptis, deque eorumdem tantum forma et significatu ac ministerio verba fecerunt, praetermisso ritu ad osculationem pedum Romani pontificis invento. Quod autem beatus Gregorius Magnus hujus generis sandalia, hoc est calceos cruce insignitos gestarit, id nobis facile persuadet, quod inter pontificatum beati Gregorii Magni et Honorii I, quem calceis cruce ornatis usum fuisse vidimus, nonnisi viginti [Col. 0474C] annorum spatium plus minusve intercessit. Hinc vero adsimile est, ut idem hujus generis sandalia gestandi ritus ab Honorio I, qui obiit anno Domini 635 usurpatus, apud Gregorium Magnum et alios pontifices ejus praedecessores, in frequenti usu haberetur: Honorius namque primus, natione Campanus, ob brevem temporis intercapedinem, quae inter eorumdem pontificatus interjecta erat non solum ipsum Gregorium, qui anno Domini 604 vel, secundum Trithemium, 605, ex hac vita decessit, verumetiam Pelagium, Gregorii praedecessorem, videre potuit; immo quod eos viderit, credi potest ac debet. Illud praeterea ad vetustissimam super sandaliis summorum pontificum crucis signum gestandi consuetudinem comprobandam, scitu satis dignum videtur, quod Panvinius dum vitas summorum pontificum, nondum in lucem editas, conscriberet, eorumdemque imagines ad vivum exprimendas curaret, in abside quadam vetustissimo musivo decorata vel beati Silvestri, [Col. 0474D] vel alterius ex antiquioribus Romani pontificis imaginem a calce ad caput integram, sandaliis parvula insignitis cruce pictam invenit, eamque tanquam perpetua memoria dignam inter insigniores summorum pontificum imagines ad vivum expressas penes se habebat, caeteris, quas pictorum arbitratu pictas dijudicabat, praetermissis, sicut Silvius Antonianus, sanctissimi D. N. Clementis VIII cubiculi praefectus, apprime eruditus, necnon spectatae integritatis, probataeque fidei vir splendide testatur, dictamque imaginem a Panvinio sibi ostensam praescriptum in modum calceatam sese vidisse omnino, nullaque haesitatione affirmat. Haec de cruce super sandaliis Romani pontificis antiquitus gestari solita. Qua in re tanquam ab aliis nondum explicata, mihi immorari visum fuit. caligas habens, statura longa, facies deducta, virides oculi, barba modica, capilli condensi, vultus gravis.
De imagine Silviae, eodem cap.
In altera icona mater Gregorii sedens depicta est Silvia, candido velamine a dextro humero taliter contra sinistram revoluto contecta, ut sub eo manus tanquam de planeta subducat, et circa pectus sub gula inferior tunica [Col. 0474D] Tunica Silviae inferior pseudolactini coloris esse a Joan. Diacono dicitur. Color pseudolactinus est color exalbidus; quasi falsam quamdam albedinem, [Col. 0475A] sive, ut opinor, leucophaeum, id est, colorem quemdam ex albo et nigello mixtum; vel, ut sic dixerim, cinericium referens. Nam Graece ψευδο Latine sonat falsum, eoque utimur in compositione, ut pseudolus, id est falsus servus; pseudographus, id est falsarius; pseudopropheta, id est falsus propheta, et alia id genus permulta. Color itaque pseudolactinus a falso dictus lacte, per quod Joan. Diaconus albedinem quamdam intelligi voluit, significat falsum album, id est exalbidum, seu cinericium, albedinem quodam modo imitantem. pseudolactini coloris appareat, quae magno sinuamine super pedes defluat; duabus [Col. 0475A] Tunicam Silviae inferiorem, quam pseudolactini coloris fuisse scribit Joannes Diaconus, duabus zonis distinctam ait. Zona etsi proprie pro cingulo sumi solet, hoc tamen loco per zonas a Diacono commemoratas, nonnisi fasciolas quasdam vestium muliebrium extremitatem circumquaque ambientes, et ad ornatum elaboratas, accipi posse autumo; una enim zona infra alteram quodam intervallo, et ornatum, et distinctionem vestis quamdam reddit; ita vero, ut [Col. 0475B] duae tunicae instar duarum dalmaticarum esse videantur; nam dalmatica in extremitate pro ornatu habet limbum quemdam, quo fasciola sive zona ipsa, de qua est sermo apud Joannem Diaconum, est paulo latior, ut ipsemet affirmat. Huc spectare videtur illud, quod Isidorus lib. XIX, cap. 22 Etymolog., de nominibus vestium scribens, de segmentis ait: Segmenta zonis quibusdam, et quasi praecisamentis ornata: nam particulas cujusque materiae abscissae praesegminas vocant. Haec Isidorus. zonis ad similitudinem dalmaticarum, sed latioribus, omnino distincta; statura plena, facies rotunda quidem et candida, sed senio jam rugosa, quam ipsa quoque senectus pulcherrimam fuisse significat; [Col. 0463A] oculis glaucis et grandibus, superciliis modicis, labellis venustis, vultu hilaris, ferens in capite matronalem [Col. 0475B] Silvia mitram matronalem candentis brandei raritate niblatam in capite gestasse (teste Joanne Diacono) legitur. Mitra utebantur matronae, ut innuit Varro lib. IV de Lingua Latina. Isidorus lib. XIX, cap. 31, ait: Mitra est pileum Phrygium, caput protegens, quale est ornamentum devotarum; sed pileum virorum est, mitra autem feminarum. Quod autem mitra sit tegmen quoddam ad ornatum capitis muliebrem, ex Isaiae cap. III constat: quin mitra viris [Col. 0475C] probrosa erat, ut ex Luciano, Virgilio IV et IX Aeneid., et aliis, colligi potest. Mitra igitur matronalis, ut alias mitrae formas et significationes posthabeam, erat quoddam capitis ornamentum muliebre; 325 sed varias, et matronarum, et adolescentularum, aut virginum, mitras apud varias nationes fuisse opinor. Apud Phryges mitra sumebatur pro muliebri ad ornatum capitis adolescentularum corona, ex qua pendebant fasciolae, quae phylla dicebantur, quod foliorum vel florum instar dependerent. Hinc Virgil. lib. IX Aeneid. ait: ![[Character]](../assets/FIGURES/0750477A.bmp)
[Character] quodammodo referens, quamdam crucis imaginem, transversalem tamen repraesentare videtur. Hinc non desunt qui per hasce litteras, [Col. 0478A] crucem satis belle repraesentari posse scribant. Haec duo sandalia, quamvis explicatam crucem non habeant, ea tamen, ob rationes alibi enarratas, aere incidenda et hoc loco apponenda curavi. Calceus Honorii postremo loco repraesentatus ad absidem sanctae Agnetis via Nomentana ab eodem Honorio opere musivo exornatam, pictus exstare cernitur, ut fusius ostendi dum de caligis sive calceis Gordiani, summorumque pontificum sandaliis cruce insignitis verba feci. Ad absidem namque ipsam circa annum Domini 624 constructam Honorius primus hujus generis sandaliis alba cruce satis conspicua decoratis calceatus cernitur. Hinc calceum ipsum et ad vetustum super sandaliis crucem gestandi ritum indicandum et ad antiquam sandaliorum formam ob oculos positam facile explicandam hoc loco repraesentandum censui: antiquiora enim sandalia etsi soleam tantum et ligulas habebant astrictorias, ut loco superius citato satis dictum esse reor; omnes tamen fere pontifices qui in musivis antiquis picti [Col. 0478B] repraesentantur, juxta calcei Honorii primi formam sandalia gestare conspiciuntur. De solea vero sancti Petri beatus Bonaventura mentionem facit; eamque ad suum usque tempus Romae asservatam fuisse testatur, tom. IV, part. IV, in illo de sanctorum apostolorum sandaliis opusculo, in quo multis Scripturae sacrae locis sanctorumque Patrum testimoniis in medium allatis et explicatis, doctissime, ut omnia explanat, et eruditissime docet, quomodo et quando Salvator noster Christus apostoli ac discipuli ejus incesserint discalceati. ![[Figure]](../assets/FIGURES/0750478A.bmp)
[Figure] mitram candentis brandei raritate niblatam, duobus dexterae digitis signaculo crucis se munire velle praetendens; in sinistra vero patens psalterium [Col. 0464A] retinens, in quo hoc scriptum est: Vivit anima mea, et laudabit te, et judicia tua adjuvabunt me. A dextero vero cubito usque ad sinistrum circa scapulas, versus ascendens reflectitur, qui ita se habet: Gregorius Silviae matri fecit.
Tabulae donariorum marmoreae
![[Tabula]](../assets/FIGURES/0750479A.bmp)
[Tabula]
† DOMINIS SCIS AC BEATISS PETRO ET PAVLO APOSTOLORVM PRINCIPIBVS † GREGORIVS INDIGNVS SERVVS † QVOTIENS LAVDI VESTRAE VSIBVS SERVITVRA QVEDAMLICET PARBA CONQVIRIMVS VESTRA VOBIS REDDIMVS NON NOSTRA LARGIMVR VT HAEC AGENTES NON SIMUS ELATI DE MVNERE SET DE SOLVTIONE SECVRI † NAM QVID VNQVAM SINE VOBIS NOSTRVM EST † QVI NON POSSVMVS ACCEPTA REDDERE † NISI QVIA PER VOS ITERVM ET IPSVM HOC VT REDDEREMVS ACCEPIMVS † VNDE EGO VESTER SERVVS REDVCENS AD ANIMVM MVLTVM ME VOBIS BEATI APOSTOLI PETRE ET PAVLE ESSE DEVITOREM PROPTER QVOD AB VVERIBVS MATRIS MEAE DIVINAE POTENTIAE GRATIA PROTEGENTE INTRO GREMIVM ECCLESIAE VESTRAE ALVISTIS ET AD INCREMENTVM PER SINGVLOS GRADVS VSQVE AD SVMMVM APICEM SACERDOTII LICET IMMERITVM PRODVCERE ESTIS DIGNATI † IDEOQVE HOC PRIVILEGII MVNVSCVLVM HVMILI INTERIM OFFERRE DEVOTIONE PRAEVIDI † STATVO ENIM ET A MEIS SVCCESSORIBVS SERVANDVM SINE ALIQVA REFRAGATIONE CONSTITVO † VT LOCA VEL PRAEDIA CVM OLIBETIS QVI INFERIVS DESCRIBVNTVR QVOS PRO CONCINNATIONE LVMINARIORVM VESTRORVM A DIVERSIS QVIBVS DETENEBANTVR RECOLLIGENS VESTRA VOBIS DICAVI IMMVTILATA PREMANERE ID EST IN PATRIMONIO APPIAE MASS VICTORIOLAS OLIBETV IN FVND RVMELLIANO IN INTEGRo OLIBETv. IN FVND OCTABIANO IN INTEGRo MASS TRABATIANA OLIBET. IN FVND BVRREIANO VT SP OLIBET IN FVND APPIANO VT SP
OLIBETV IN FVND. IVLIANO IN INTEGRO OLIBET. IN FVND VIVIANO VT SVP. OLIBET. IN FVND. CATTIA . . . OLIBET. IN FVND. SOLIFICIANO. VT SP. OLIBET. IN FVND. PALMIS VT SVP. OLIBET IN FVND. SAGARIS. V . . . . V . . . OLIBET. IN FVND. MARANO. VT SVP. OLIBET. IN FVND. IVLIANO VT SP. OLIBET IN FVND. SATVRRIANO. VT SP. OLIBET. IN FVND. CANIANO ET CARBONARIA VT SVP. MASS. CESARIANA OLIBET. IN FVND. FLORAN o VT OLIBET. IN FVND. PRISCIANO ET GRASSIANO VT SVP. OLIBET IN FVND. PASCVRANO VT SP. OLIBET IN FVNDOSVPmacr; VARINIANO VT SVP. OLIBET IN FVND. CESARIANO. VT SP. MASS. PONTIANA OLIBET IN FVND. PONTIANO VT SP. OLIBET. IN FVND. CASAROMANIANA VT SP. OLIBET. IN FVND. TATTIANO VT SP. OLIBET. IN FVND. CASAFLORANA VT SP MASS. STEIANA OLIBET. IN FVND. BERRANO VT SP. OLIBET. IN FVND. CACLANO VT SP. OLIBET IN FVND. PONTIAN o VT OLIBET. IN FVND. AQVILIANO VT SP. OLIBET. IN FVND STEIANO VI SP. OLIBET. IN FVND. CASSIS VT SP. MASS. TERTIANA S P OLIBET. IN FVND. CAMME LIANO ET FVND. TORTILLIANO VT SP. OLIBET IN FVND. CASACVCVLI VT SP. MASS. NEVIANA OLIBET. IN FVND. ARCIPI ANO VT SP. OLIBET. IN FVND. CORELLIANO VT SP. OLIBET. IN FVND. VRSANO VT SVPER † IN PATRIMONIO LABICANENS MASS. ALGISIA OLIBET QVI EST AD TVFV IVXTA ANAGNIAS IN INTEGRO † OLIBET QVI EST IN SIBVLA ET MODICAS TALIAS CATAGEMMVLVM AG MILIT. OLIBET. IN APLINEAS IN INTEGRO † OLIBET. QVI EST IN CLAVINIANO OLIBET. QVEM TENET FRANCVLVS COLONVS IN FVND. ORDINIANO IN INTEGRO †
![[Tabula]](../assets/FIGURES/0750481A.bmp)
[Tabula]
GREGORIVS EPISC. SERVVS SERVORVM DI † FELICI SVBDIAC. ET RECTORI PATRIMONII APPIAE LICET OMNIA QVAE HAEC APOSTOLICA HABET ECCLESIA BEATORVM PETRI AC PAVLI QVORVM HONORE ET BENEFICIIS ADQVISITA SVNT DO SINT AVCTORE COMMVNIA. ESSE TAMEN DEBET IN AMMINISTRATIONE ACTIONVM DIVERSITAS PERSONARVM VT IN ADSIGNATIS CVIQVE REBVS CVRA ADHIBERI POSSIT IMPENSIOR. CVM IGITVR PRO ECCLESIA BEATI PAVLI APOSTOLI SOLLICITVDO NOS DEBITA COMMONE RET NE MINVS ILLIC HABERE LVMINARIA ISDEM PRAECO FIDEI CERNERETVR QVI TOTVM MVNDVM LVMINE PRAEDICATIONIS IMPLEVIT ET VAL DE INCONGRVVM AC ESSE DVRISSIMVM VIDERETVR VT ILLA EI SPECIALITER POSSESSIO NON SERVIRET IN QVA PALMAM SVMENS MARTY RII CAPITE EST TRVNCATVS VT VIVERET VTILE IVDICAVIMVS EANDEM MASSAM QVAE AQVAS SALVIAS NVNCVPATVR CVM OMNIBVS FVNDIS SVIS ID EST. CELLA VINARIA. ANTONIANO. VILLA PERTVSA BIFVRCO. PRIMINIANO. CASSIANO. SILONIS. CORNELI TESSELLATA. ATQVE CORNELIANO CVM OMNI IVRE INSTRVCTO INSTRVMENTOQVE SVO ET OMNIBVS GENERALITER AD EAM PERTINENTIBVS CVM XPI GRATIA LVMINARIBVS DEPVTARE ADIICIENTES ETIAM EIDEM CESSIONI HORTOS DVO POSITOS INTER TIBERIM ET PORTICVS IPSIVS ECCLESIAE EVNTIBVS A PORTA CIVITATIS PARTE DEXTRA QVOS DIVIDIT FLVVIVS ALMON INTER ADFINES HORTI MONASTERII SCI STEPHANI QVOD EST ANCILLARVM DI POSITVM AD SCM PAVLVM ET AD FINES POSSESSIONIS PISINIAN SIMVL ET TERRVLAS QVAE VOCANTVR FOSSA LATRONIS POSITAS. IDEM IVXTA EANDEM PORTICVM EVNTIBVS SIMILITER A PORTA PARTE SINISTRA VBI NVNC VINEAE FACTAE SVNT QVAE TERRVLAE COHAERENT AB VNO LATERE POSSESSIONI EVGENITIS QD SCOLASTICI ET AB ALIA PARTE POSSESSIONI MONAST. SCI ARISTI QVAE OMNIA QVONIAM DO ADIVVANTE PER ANTEDICTAE ECCLESIAE PRAEPOSITOS QVIPER TEMPORA FVERINT A PRAESENTI SEPTIMA INDICTIONE VOLVMVS ORDINARI ET QVIDQVID EXINDE ACCESSERIT LVMINARIBVS EIVS IMPENDI ATQVE IPSOS EXINDE PONERE RATIONES IDCIRCO EXPERIENTIAE TVAE PRAECIPIMVS VT SVPRASCRIPTAM MASSAM AQVAS SALVIAS CVM PRAE NOMINATIS OMNIBVS FVNDIS SVIS NECNON HORTVS ATQVE TERRVLAS QVAE SVPERIVS CONTINENTVR DE BREVIBVS SVIS DELERE DEBEAT AC AVFFERRE ET CVNCTA AD NOMEN PRAEDICTAE ECCLESIAE BEATI PAVLI APOSTOLI TRADERE QVATENVS SERVIENTES SIBI PRAEPOSITI OMNI POST HOC CARENTES EXCVSATIONE DE LVMINARIBVS EIVS ITA SINE NOSTRA STVDEANT SOLLICITVDINE COGITARE VT NVLLVS ILLIC VMQVAM NEGLECTVS POSSIT EXISTERE FACTA VERO SVPRASCRIPTARVM OMNIVM RERVM TRADITIONE VOLVMVS VT HOC PRAECEPTVM IN SCRINIO ECCLESIAE NOSTRAE EXPERIENTIA TVA RESTITVAT BENE VALE. DAT. VIII. KAL. FEBRVARIAS IMP. DN N FHOCA PP. AUG. ANNO SECVNDO ET CONSVLATVS EIVS ANNO PRIMO IND. SEPTIMA.
[Col. 0483A] 330 Tabulas Donariorum marmoreas sanctis apostolis Petro et Paulo a beato Gregorio Magno dicatas pro luminaribus, ut ipse ait, concinnandis, et in porticu sancti Petri affixas, hoc in loco apponendas censui, ut ea quae de vetusto scribendi modo in scholiis, et praesertim in scholio illo 241, 242, dixi (Infra tom. IV S. Gregorii Operum, Patrologiae vero LXXVIII) , corroborentur. Quoniam vero donationem aliam beato Paulo ab eodem Gregorio sancto pro luminaribus item concinandis lapide incisam; et in porticu olim sancti Pauli ad parietem ecclesiae affixam, nunc autem paucis abhinc diebus ante majus altare translatam prope alteram ex duabus columnis, quae primarium fulciunt arcum, a dextera parte collocatam, necnon in ejusdem beati Gregorii Regist. lib. XII ep. 19 conscriptam inveni; ad ipsius Sancti et Christianam et Apostolicam pietatem splendide repraesentandam ac perpetuo conservandam, hoc etiam loco imprimendam indicavi. Rerum namque gestarum monumenta, ut ratio ipsa suadet, et [Col. 0483B] experientia docet, facilius per typographicam quam per sculptoriam artem ab interitu vindicari queunt. Tabulae primo loco positae, et ad porticum sancti Petri affixae, duarum Tabularum frusta videntur, sicut diversae lapidum formae, necnon mutili Donariorum fines prae se ferunt.
De Tabulis Donariorum marmoreis in porticu sancti Petri ad parietem ecclesiae affixis Maphaeus Vegius in libello de praestantia basilicae sancti Petri loquitur in hanc verborum formam: Beatus Gregorius ad instruenda abundantius basilicae sancti Petri luminaria, multa praedia, multaque praesertim oliveta illi donavit, sicut constat ex publico documento inscripto tabulis marmoreis: quae cum primo septem essent, duae tantum adhuc affixae sunt muro ante ingressum basilicae. Haec Maphaeus Vegius dicto in libello, qui in bibliotheca basilicae sancti Petri asservatur.
Ego interea lectorem moneo, omnem vel etiam futilem hisce in tabulis describendis et imprimendis industriam fuisse adhibitam, ut vetusta scribendi [Col. 0483C] consuetudo ad amussim, vel, ut rectius dicam, ad minimum usque apicem repraesentaretur, spatiis tantum exceptis, quae quamvis in inscriptionibus lapide incisis inter singulas quasque voces desiderentur; ea tamen in hisce impressis apponenda curavi, ut lectio facilior reddatur. In nonnullis item vocibus contractis puncta non exstant, et minuscula elementa majusculis admixta interdum cernuntur.
Voces denique obsoletas quae priscam illam veterum scriptorum aetatem sapiunt etiam prout jacent reliquimus, easque lapicidarum mendis carere lectorem monitum volo: littera enim pro littera nonnunquam a veteribus usurpata invenitur, ut immutilata pro immutilata, inmeritum pro immeritum, inpendi pro impendi, set pro sed, adquisita pro acquisita, adsignatis pro assignatis, intro pro intra (id est, adverbium loco praepositionis), super pro supra (hoc est, praepositio pro adverbio), post hoc pro posthac (nam post hoc quasi post hoc tempus dicitur, cujus significationem habet adverbium posthac), adfines (agrorum) [Col. 0483D] pro affines et confines, adicientes pro adjicientes, exsistere pro existere, hortus (in accusandi casu) pro hortos, detenebantur pro detinebantur, consolatus pro consulatus. Hujus generis exempla majori ex parte in orthographia Aldina, et in aliis inscriptionibus, quas ad millia sexaginta et eo amplius descriptas penes se habere Aldus junior affirmare solebat, antiquitus usurpata leguntur, quae brevitatis gratia silentio praetermittenda censui: sat enim est hac in re citasse inscriptiones veterum Latinorum ab Aldo descriptas. Ipse enim abstrusa omnia antiquitatum in Latine scribendo monumenta adeo accurate observavit, [Col. 0484A] ut neminem in hoc genere parem 331 habuerit. Non desunt etiam scriptores, qui dictas voces apud antiquos in usu frequenti fuisse dicant: quos brevitatis causa omitto.
Illa item B. Gregorii aetas littera B pro V et V pro B uti non raro solebat, ut supra videre est in tabula ex duabus prima, in qua legitur, parba pro parva, olibetum pro olivetum, silbula pro silvula, octabiano pro octaviano; devitorem pro debitorem, et uveribus pro uberibus. Hunc vetustum scribendi usum in scholio nostro 246 ( Ubi supra ) satis diffuse explicavimus, ut idem scholium, in quo nonnulla scitu fortasse digna enarrantur, huic etiam tabulae deserviret. Alia item haud omnino contemnenda ad hujus generis scribendi pronuntiandique usum spectantia in Commentario nostro bibliothecae Vaticanae anno 1591 impresso, pag. 153 et 297 docuimus.
Lectorem item moneo, in olivetorum recensione legi semper olibetum in accusandi casu per vocem hoc modo contractam, olibet et cum puncto et sine [Col. 0484B] ipso, vel olibetu, modo etiam cum puncto, modo absque ipso. Quod autem accusandi casus sine littera m fuerit in usu apud veteres Latinos illos qui aetate beati Gregorii exstabant, id nobis persuadent multae antiquorum inscriptiones lapide incisae, quarum etiam exempla, brevitati consulens omitto.
Illud interea subticendum non videtur, cur scilicet olivetum, quod est generis neutrius, in hac inscriptione masculini semper generis esse inveniatur: id quod factum puto per figuram synthesim, quae discordat cum voce, et cum suo concorda significatu, ut est illud Virg. VIII Aen., Praeneste sub ipsa, teste Aldo seniori, et Camerino sub ipsa, i. civitate: nam Praeneste et Camerinum sunt generis neutrius. Per hanc item figuram, synthesim, dicitur: Lilium est albissimus florum. i. flos albissimus omnium florum; ita etiam olivetum, quod est locus, sive ager, in quo oleae consitae sunt, discordat cum voce, et concordat cum significatu, si referatur ad locum, sive ad agrum.
[Col. 0484C] In secunda tabula, quae infra cernitur, legitur isdem in recto pro idem. Hanc vocem isdem, in nominativo singulari pro idem, non solum Eucherius bis in II lib. in Gen. et bis in lib. Regum usurpavit, sed Ennius etiam auctor perantiquus in nominativo singulari, et in ablativo plurali, ut refert Cicero in lib. de Oratore, usus est eadem voce, isdem dicens: Isdem campus habet (inquit Ennius) et in templis isdem, probavit, etc.
In templis isdem pro iisdem, dixit Ennius. Hinc Cicero eodem in loco ait isdem dici et in nominativo singulari, et in ablativo plurali, et utrumque usurpatum fuisse ab Ennio: nam vox isdem derivatur ab is, ea, id, et demum, auctore Prisciano lib. XII, cap. de figura. Hinc, si non isdem, sed idem, campus legeretur, ut nunc profecto legitur, sed corrupte quidem Ciceronis de hac voce disputatio vana esset. Ennius enim quamvis in nominativo singulari dixerit, isdem, non idem campus, in ablativo plurali etiam dixit in templis isdem, pro iisdem, et uti maluit eadem [Col. 0484D] voce in secundo loco, alterum i, abjiciens ut malum sonum vitaret, quam pro iisdem, vocem eisdem usurparet, quae sane vox (ut ait Cicero) erat opimior, quam scilicet ferebat Ennii aetas, quae nimirum vetustatem sapiebat. Isdem itaque voce, primo Ennii loco pro idem, reposita, Ciceronis locus emendatur.
Duo etiam pro duos, ut hortos duo positos. Quem locum in secunda tabula mendosum esse credidissem, nisi locum Charisii legissem scribentis, duo pro duos, et ambo pro ambos juxta analogiam, et declinationem Graecam recte dici. Ait enim Charisius libro I: [Col. 0485A] Nonnulli, Graecos secuti, 332 quia illi, τοὺς δύο et τοὺς ἄμφο dicunt, hos duo, et hos ambo dixerunt. Ambo pro ambos apud Virg. ecl. 6:
Duo pro duos recte scribit, ait Charisius lib. I, Attius in Epinausimache:
Priscianus lib. VII ait: Oportet scire quidem analogiae rationem, usum tamen auctorum magis aemulari. Duo praeterea, et Ambo accusativos, secundum hanc declinationem proferunt, Ambos, et Duos. C. Julius Romanus in libello de Analogia rectam ponit esse declinationem: Hos duo.
Duo igitur pro duos, et ambo pro ambos recte scribi ex Charisio et aliis probatissimis auctoribus fatendum, affirmandumque est.
Quod autem ad orthographiam attinet, duae voces in prima tabula absque diphtongo leguntur, quarum prima est dictio quedam, altera vero Cesariano. In secunda vero Tabula legitur Fhoca, pro Phoca. Quas sane voces lapicidarum mendis carere non puto.
Massa hisce in tabulis non eo sensu quo dicitur massa auri et argenti, atque id genus alia; sed pro [Col. 0486A] fundo sive villa, quam vulgo dicunt possessionem, usurpatur. Unde massarius 333 cui totius villae cura commissa est nuncupatur, ut placet Huguitioni. Hinc nonnullis in locis rustica possessio, pro villa sive fundo sumpta, massaria vocitari solet.
Haec de glossematibus sive vocibus veterum Latinorum abstrusis in utraque Donariorum tabula conscriptis: de quibus lectorem monitum volui, ut ne quis voces obsoletas per typographorum incuriam impressam fuisse opinetur, necve quis omnes illas lapicidarum menda esse suspicetur.
Ea Donariorum tabula quae nunc ad basilicam sancti Pauli exstat, legitur etiam in Registro beati Gregorii lib. XII, epist. 19; sed in epistola quae Registro inserta est nonnulla desiderantur: nam in salutatione epistolari desunt haec verba, quae in tabula marmorea exstant: Episcopus servus servorum Dei. Ad finem vero epistolae verba haec: Bene vale. Dat. viij. Kalend. Februarias, Imp. Domino N. Fhoca PP. Aug. anno secundo, et consolatus ejus anno primo, ind. septima. [Col. 0486B] Haec in tabula marmorea.
Nonnullae item voces, ut, in foro, pro quo in tabula legitur bifurco; horos duos, pro hortos duo positos; id est, pro ibidem; similiter parte sinistra ad portam, pro similiter a porta, parte sinistra; Eugentis, pro Eugenitis; possessionibus monasterii sancti Edistii, pro possessioni monasterii sancti Aristi; hortos, pro hortus; deleri facias ac auferri, pro delere debeat ac auferre.
His de rebus lectorem item monitum volui, ut si quis tabulam marmoream cum epistola Registro inserta conferret, hanc collationem in Registro imprimendo factam non fuisse sciat: propterea quod dum Registrum typis mandaretur, tabula illa, nondum in ecclesiam translata, in porticu sancti Pauli, ad parietem affixa erat in editissimo loco sita, hinc perpaucis et fere nemini nota: quia vix aliquid de ea legi poterat. Ego vero dum scholia et alia in beatum Gregorium a me elaborata in lucem edenda curarem, [Col. 0486C] aliud agens, incidi in Panvinium, qui totam hanc tabulam in libello de septem Urbis ecclesiis scriptam reliquit, dum de basilica sancti Petri sermonem haberet.
Quare omni adhibita diligentia et industria, eam quaerendo inveni, inventamque ex marmore fideliter decerpsi, decerptamque denique atque impressam, ob rationes initio assignatas hoc loco apponere libuit.
Reliquum est ut paucis explicemus cur beatus Gregorius Magnus solis pro luminaribus seu lampadibus in honorem sanctorum apostolorum Petri et Pauli accendendis, tot fundos et praedia, sive tot possessiones, totque denique oliveta eorumdem sanctorum basilicis dedicarit, ac destinarit: nam ex tot tantisque praediorum, et olivetorum praesertim reditibus, nonnisi ingentem lampadum numerum dictis in ecclesiis adhibitum olim fuisse, colligere possumus. Id quod planum cuique profecto fit, si Vitae summorum pontificum ab Anastasio Bibliothecario, [Col. 0486D] et a Platina, necnon Historiae sacrae a Petro Mallio conscriptae legantur. Nam post Silvestrum papam, Coelestinus, Hilarius, Simplicius, Symmachus et post Gregorium Magnum Sabinianus, ejus successor, deinde Honorius, Agatho, Gregorius II, Zacharias, et alii varia candelabrorum genera argentea, variis nominibus nuncupata (hoc est coronae, phara, canthara, cerostata et rhetia) multasque auri et argenti libras pro lampadibus basilicae sancti Petri Romae dono dederunt. Idem fecit Constantinus Magnus imp., deinde Theodoricus rex sub Hormisda, Belisariusque sub Vigilio, qui magni pretii varia candelabrorum genera, multaque auri et argenti pondo, imperatoriae ac regiae opulentiae ac liberalitati consentanea, ecclesiae sancti Petri atque item beati Pauli obtulerunt. Panvinius de rebus antiquis memoralibus et praestantia basilicae sancti Petri lib. V in ejusdem ecclesiae bibliotheca asservato, ait: Mathilda sanctitate celebris, [Col. 0487A] tanti basilicam sancti Petri fecit, ut quo luminaribus adhibitis magis decoraretur, tanquam debitam ei dotem donavit patrimonium suum, id est, Liguriae et Hetruriae praecipuas partes cum omnibus oppidis ac eorumdem juribus. Haec Panvinius. Platina in ipso Paschalis II Vita, inquit hunc in modum: Hoc tempore Mathilda comitissa, admodum senio confecta, moriens, Romanae Ecclesiae ex testamento reliquit quidquid a Pissia amne, et sancto Quirico agri Senensis usque ad Ceperanum inter Appenninum et mare pertinet, 334 addita Ferraria, quae adhuc Romanae Ecclesiae vectigalis est. Haec Palatina. Sed Ferraria longe prius sub Ecclesiaeditione fuit, hoc est mille abhinc fere annis, tempore videlicet Vitaliani, ut in chronicis peregrini Prisciani et Gasparis Sardi videre licet, deinde tempore Pipini, Karoli Magni, Ludovici I, Henrici I et Othonis I ante Mathildam, et ex eorumdem, caeterorumque post Mathildam, imperatorum privilegiis, quae in archivo castri sancti Angeli custodiuntur, constat. De hac item donatione, donationisque confirmatione [Col. 0487B] a comitissa Mathilda tempore Gregorii VII et Paschalis II praestita anno 1102 authentica non desunt momenta scriptis mandata, quae in omnibus S. E. R. archivis asservantur. Postquam autem in sermonem de Ferraria non consulto, sed re id mihi subministrante incidi, breviter et quasi praeteriens, dicam quod de ipsa Ferraria accidit dum haec de sanctorum apostolorum Petri et Pauli lampadibus typis mandarem. Superiori namque anno Domini 1597, die. 27 Octobris, Alhdonso Estense hujus nominis Il et ultimo Ferrariae duce sine filiis ac descendentibus mortuo, sanctiss. D. N. Clement VIII pastor Ecclesiae vigilantissimus, et patrimonii sancti Petri defensor acerrimus et indefessus, ubi primum accepit Ferrariae ducatum in feudum olim a Romanis pontificibus praedecessoribus suis concessum, ad Romanam Ecclesiam ob lineam dicti Alphonsi finitam fuisse devolutum, nulla penitus cunctatione interposita, cum universo S. R. E. cardinalium collegio de illius recuperatione graviter ac sapienter egit, dictam [Col. 0487C] recuperationem iisdem quoque cardinalibus instanter postulantibus. Quare sanctiss. D. N. in decreto, hac de re pronuntiando, humanis posthabitis rationibus, totam Ferrariae ditionem Christo Domino Salvatori nostro, necnon gloriosae ac semper virgini Dei genitrici Mariae, sanctisque apostolis Petro et Paulo constanti animo miroque pietatis ardore addixit et consecravit. Juris itaque ac canonum ordine servato, [Col. 0488A] stricto tandem utroque gladio, Petroque sancti Nicolai in carcere diacono cardinali Aldobrandino ejusdem Clementis nepote, ad res sane praeclaras et arduas pro Romana Ecclesia celeriter ac feliciter perficiendas nato, ad ducatum 335 Ferrariae recuperandum cum militaribus copiis misso, Caesar Estensis nullo militum exspectato congressu, eumdem Ferrariae ducatum antiquo ac legitimo S. R. E. domino, anno hoc ipso 1598 die 12 Januarii restituere, inita conventione scriptis mandata, promisit: reque ipsa ejusdem vigesima nona mensis die, hoc est pridie diei sancto Hippolyto consecratae, in qua ipsius Clementis, antea Hippolyti nuncupati, pontificatus natalis celebratur, libere ac pacifice, non humano tantum, sed expresso divinae opis praesidio, restituit, Ferraria gaudio gestiente, tota urbe Roma exsultante, Deoque ingentes gratias agente, universaque Italia admirante. Hactenus de Ferraria. Nunc ad nostrum de lampadibus in honorem sanctorum apostolorum Petri et Pauli olim accendi solitis institutum revertamur. [Col. 0488B] Nam Petrus Mallius in libro de historiae Basilicae sancti Petri, ut in Bibliotheca vaticana videre est, post varia donorum ac redituum genera basilicae sancti Petri pro lampadibus accendendis enumerata, de luminaribus dicta in Ecclesia perpetuo accensis loquens, CL lampades diu noctuque, in stationibus autem CCL sua tempestate in basilica sancti Petri arsisse testatur, variaque lampadum et candelabrorum genera et nomina, atque item loca omnia, in quibus candelabra suspendebantur, recenset, stationibus quibuscumque totius anni enarratis. Accendebatur etiam candelabrum, quod tot habebat lampades, quot dies anni sunt, hoc est CCCLXV. Imo ut Anastasius bibliothecarius in Hadriano primo ait: Hadrianus ipse basilicae sancti Petri dono dedit candelabrum, crucis formam repraesentans, MCCCLX candelis vel lampadibus insignitum, quod ante presbyterium pendens, quatuor anni vicibus, die scilicet Natalis Domini, in Paschate, in Natali sanctorum apostolorum Petri et Pauli, et in Romani pontificis electione, [Col. 0488C] quae singulo quoque anno, ipso vivente, celebratur, ac accendi solebat, MCCCLXX lampades ante presbyterum accendi solebant. Idem fere legitur de basilica sancti Pauli. Cum itaque in basilicis sanctorum apostolorum Petri et Pauli tot lampades perpetuo arderent, mirum nemini videri debet, si tot praedia, totque oliveta dictis basilicis fuerint dedicata ac destinata.
Testimonia
[Col. 0487C] [Col. 0487D] S. Gregorii Magni coaevus fuit. S. Gregorii Turonensis lib. X Historiar., cap. 1.
[Col. 0487D] Anno quintodecimo Childeberti regis, diaconus noster ab urbe Roma cum sanctorum pignoribus veniens, sic [Col. 0487D] Confer cum lib. I de Gloria mart. c. 83. ubi de hujus Diaconi peregrinatione. retulit quod anno superiore, mense nono, tanta [Col. 0487D] Vide lib. III. Dialog. c. 19, et Paulum Diac. lib. [Col. 0488D] III de Gestis Langobard. c. 24. Idem legitur in utraque vita S. Greg. antea edita. inundatione Tiberis fluvius urbem Romam obtexit, ut aedes antiquae diruerentur, horrea etiam Ecclesiae subversa sint, in quibus nonnulla millia modiorum tritici periere. Multitudo etiam serpentium cum magno dracone in modum trabis validae, per hujus fluvii alveum in mare descendit. Sed suffocatae bestiae inter salsos maris turbidi fluctus, littori ejectae sunt. Subsecuta est de vestigio clades, [Col. 0488C] quam inguinariam vocant. Nam medio mense undecimo [Col. 0488D] adveniens, primum omnium, juxta illud quod in Ezechiele propheta legitur: A sanctuario meo incipite (Ezech. IX, 6) , Pelagium papam perculit, et sine mora exstinxit. Quo defuncto, magna strages populi de hoc morbo facta est. Sed quia Ecclesia Dei absque rectore esse non poterat, Gregorium, diaconum, plebs omnis elegit.
Hic enim de senatoribus primis, ab adolescentia devotus Deo, in rebus propriis [Col. 0488D] De his monasteriis lege nostros de S. Greg. vita commentarios. sex in Sicilia monasteria congregavit, septimum intra Urbis Romae muros instituit. Quibus tantam delegans terrarum [Col. 0489A] copiam, quanta ad victum quotidianum praebendum sufficeret, reliqua vendidit [Col. 0489D] Haec vox Gregorio Turon. familiaris (Vide lib. VI hist. c. 4, et l. IX, c. 20) , significat pecuniam, supellectilem, bona mobilia. Vide notas ad lib. Sacram. col. 472. cum omni praesidio domus, ac pauperibus erogavit; et qui ante serico contectus ac gemmis micantibus solitus erat per Urbem procedere trabeatus, [Col. 0489D] Nempe monastico. nunc vili contectus vestitu ad altaris Dominici ministerium consecratur, [Col. 0489D] Nonnisi septem diaconi, scilicet regionarii, tunc in Ecclesia Romana ordinabantur. De hoc more infra fusius dicetur. septimusque levita ad adjutorium papae adsciscitur; tantaque ei abstinentia in cibis, vigilantia in orationibus, strenuitas in jejuniis erat, ut, infirmato stomacho, vix consistere posset. Litteris grammaticis, dialecticisque, ac rhetoricis ita erat institutus, ut nulli in Urbe ipsa putaretur esse secundus
Hunc apicem attentius fugere tentans, ne quod prius abjecerat, rursum ei in saeculo de adepto honore jactantia quaedam subreperet: unde factum est, ut [Col. 0489B] epistolam ad imperatorem Mauricium dirigeret, cujus filium ex lavacro sancto susceperat, conjurans et multa prece poscens, ne unquam consensum praeberet populis, ut hunc hujus honoris gloria sublimaret. Sed praefectus urbis Romae, germanus ejus, anticipavit nuntium, et comprehenso, disruptis epistolis, consensu, quem populus fecerat imperatori direxit. At ille gratias Deo agens pro amicitia ipsius diaconi, quod reperisset locum honoris ejus, data praeceptione ipsum jussit institui. Cumque in hoc restaret ut benediceretur, et lues populum devastaret, verbum ad plebem pro agenda poenitentia in hunc modum exorsus est:
ORATIO GREGORII PAPAE AD PLEBEM.
«Oportet, fratres charissimi, ut flagella Dei, etc. [Col. 0489C] [Col. 0489D] Ut edita sunt tum in Vita auctore Joanne Diacono, tum ad calcem homil. in Evang. Tom. I. (Patrol. t. LXXVI.) Quae vero leguntur de Litania [Col. 0490D] septiformi apud Greg. Turon. hic excudenda censuimus, quod in his cum Joanne Diacono, imo cum ipsomet S. Gregorio non conveniat. Dissensus illius rationem alibi attulimus. Proinde, fratres charissimi, contrito corde, et correctis operibus, ab ipso feriae quartae primo diluculo, ad septiformem litaniam juxta distributionem inferius designatam, devota ad lacrymas mente veniamus: ut districtus judex, cum culpas nostras nos punire consideraverit, ipse a sententia propositae damnationis parcat. Clerus igitur egrediatur ab ecclesia sanctorum martyrum Cosmae et Damiani, cum presbyteris regionis sextae; omnes vero abbates cum monachis suis, ab ecclesia sanctorum martyrum Gervasii et Prothasii cum presbyteris regionis quartae; omnes abbatissae cum congregationibus suis, egrediantur ab ecclesia sanctorum martyrum Marcellini et Petri, cum presbyteris regionis primae; omnes infantes ab ecclesia sanctorum martyrum Joannis et Pauli, cum presbyteris regionis secundae; omnes vero laici ab ecclesia protomartyris Stephani cum presbyteris regionis septimae; omnes mulieres viduae ab ecclesia sanctae Euphemiae, cum presbyteris regionis quintae; [Col. 0489D] omnes autem mulieres conjugatae egrediantur ab [Col. 0490A] ecclesia sancti martyris Clementis, cum presbyteris regionis tertiae: ut de singulis ecclesiis exeuntes cum precibus et lacrymis, ad beatae Mariae semper Virginis Genitricis Domini Dei nostri Jesu Christi basilicam congregemur, ut ibi diutius cum fletu, ac gemitu Domino supplicantes, peccatorum nostrorum veniam promereri valeamus.»
Haec eo dicente, congregatis clericorum catervis, psallere jussit per triduum ac deprecari Domini misericordiam. De hora quoque tertia veniebant omnes chori psallentium ad ecclesiam, clamantes per plateas Urbis: Kyrie eleison. Asserebat autem diaconus noster, qui aderat, in unius horae spatio, dum voces plebs ad Dominum supplicationis emisit, octoginta homines ad terram corruisse, et spiritum exhalasse. [Col. 0490B] Sed non destitit sacerdos tantus praedicare populo, ne ab oratione cessarent. Ab hoc etiam diaconus noster reliquias sanctorum, ut diximus, sumpsit, dum adhuc in diaconatu degeret. Cumque latibula fugae praepararet, capitur, trahitur, et ad beati apostoli Petri basilicam deducitur; ibique ad pontificalis gratiae officium consecratus, papa Urbi datus est. Sed nec destitit diaconus noster nisi ad episcopatum ejus [Col. 0490D] Beccensis, de portu; plerique editi, de porta. Sequimur editionem nostri D. Theoderici Ruinart. De porto forte significat diaconum Ecclesiae Turon. ad portum sacris cum reliquiis deductum, ut legitur lib. I de Gloria Martyrum c. 83, inde rediisse Romam, ut S. Gregorii ordinationem propriis oculis usurparet. de porto rediret, et qualiter ordinatus fuerit, praesenti contemplatione suspiceret.
Sancti Paterii ejus discipuli prolog., lib. de Testim.
Dum unius sancti viri, hoc est beati Job historiam abstrusis mysteriorum opacitatibus tectam sub triplici, id est typica morali, atque historica studuit expositione discutere, ac repulso ignorantiae nubilo, in aperta cunctis luce clarius serena patefactione [Col. 0490C] monstrare, pene totam Veteris ac Novi Testamenti seriem rerum explicandarum necessitate est coactus exponere.
[Col. 0490D] S. Gregorii aetati suppar fuit. Isidori Hispalensis lib. de Ill. Eccles. Script., c. 27.
Gregorius papa, Romanae sedis apostolicae praesul, compunctione timoris Dei plenus, et humilitate summus, tantumque per gratiam sancti Spiritus scientiae lumine praeditus, ut non modo illi praesentium temporum quisquam doctorum, sed nec in praeteritis quidem illi par fuerit unquam. Hic in episcopatus sui exordio edidit librum Regulae Pastoralis, directum ad Joannem, Ravennae sedis episcopum. In quo quisque docetur, qualis ad officium regiminis veniat, vel qualiter, dum venerit, vivere vel docere subjectos studeat. Idem etiam, efflagitante Leandro episcopo, librum beati Job mystico ac morali sensu disseruit, totamque prophetiae ejus historiam in triginta quinque voluminibus largo eloquentiae fonte explicavit: [Col. 0490D] in quibus quidem quanta mysteria sacramentorum [Col. 0491A] aperiantur, quanta sint in amorem vitae aeternae morum praecepta, vel quanta clareant ornamenta verborum, nemo sapiens explicare valebit, etiamsi omnes artus ejus vertantur in linguas. Scripsit etiam et quasdam epistolas ad praedictum Leandrum, e quibus unam in eisdem libris Job titulo praefationis adnectit. Altera loquitur de mersione baptismatis, in qua inter caetera ita scriptum est: «Reprehensibile, inquit, esse nullatenus potest infantem in baptismate mergere vel semel, vel ter, quando in tribus mersionibus personarum Trinitas, et in una potest divinitatis singularitas designari.» Fertur tamen idem excellentissimus vir, et alios libros morales scripsisse, totumque textum quatuor Evangeliorum sermocinando, in populis exposuisse, incognitum scilicet [Col. 0491B] nobis opus. Felix tamen, nimium felix, qui omnium studiorum ejus potuit cognoscere dicta. Floruit autem Mauricio imperatore, obiitque in ipso exordio Phocae Romani principis.
Joannis Diaconi l. I, c. 17, de Vita S. Greg.
Gregorius a multis enixe rogatus, maximeque a Leandro Hispalensi episcopo, qui pro causis Visigothorum legatus eodem tempore Constantinopolim venerat, compulsus est ut librum beati Job, multis involutum mysteriis, enodaret. Neque ille negare potuit opus quod sibi amor fraternus multis utile imponebat futurum; sed eumdem librum, quo modo juxta litteram intelligendus, qualiter ad Christi et Ecclesiae sacramenta referendus, quo sensu unicuique fidelium sit aptandus, per trifarias intelligendi [Col. 0491C] species miranda ratione perdocuit; in quibus tamen ita de virtutibus vitiisque disseruit, ut non solum videatur eadem verbis exponere, sed formis quodammodo visibilibus seu palpabilibus demonstrare.
[Col. 0491] Floruit desinente saec. VII et fere per 35 annos saeculi VIII. Venerabilis Bedae lib. II Histor. Eccl. gentis Anglorum, c. 1.
Anno Dominicae Incarnationis sexcentesimo quinto, beatus papa Gregorius, postquam sedem Romanae et apostolicae Ecclesiae tredecim annos, menses sex et dies decem gloriosissime rexit, defunctus est, atque ad aeternam regni coelestis sedem translatus. De quo nos convenit, quod nostram, id est Anglorum, gentem de potestate Satanae ad fidem Christi sua industria convertit, latiorem in nostra historia ecclesiastica facere sermonem. Quem recte nostrum appellare [Col. 0491D] possumus et debemus apostolum, quia, cum primum in toto orbe gereret pontificatum, et conversis jamdudum ad fidem veritatis esset praelatus in Ecclesia, nostram gentem eatenus idolis mancipatam Christi fecit Ecclesiam: ita ut apostolicum illum de eo liceat nobis proferre sermonem, quia etsi aliis non est apostolus, sed tamen nobis est: Nam signaculum apostolatus ejus nos sumus in Domino (I Cor. IX, 2) . Erat autem natione Romanus, ex patre Gordiano, genus a proavis non solum nobile, sed et religiosum, ducens. Deinde Felix, ejusdem sedis apostolicae quondam episcopus, vir magnae gloriae in Christo et in Ecclesia, fuit ejus atavus. Sed et ipse nobilitatem religionis non minorem quam parentes et [Col. 0492A] cognati virtute devotionis exercuit. Nobilitatem vero illam quam ad saeculum videbatur habere, totam ad nanciscendam supernae gloriam dignitatis, divina gratia largiente, convertit. Nam mutato repente saeculari habitu, monasterium petiit, in quo tanta perfectionis gratia coepit conversari, ut sicut ipse postea contestari solebat flendo (Prooem. lib. I Dial.) , animo illius labentia cuncta subter essent, ut rebus omnibus quae volvuntur emineret, nunquam nisi coelestia cogitare soleret: ut etiam retentus corpore ipsa jam carnis claustra contemplatione transiret; ut mortem quoque, quae pene cunctis poena est, videlicet ut ingressum vitae, et laboris sui praemium amaret. Haec autem ipse de se, non profectum jactando virtutum, sed deflendo potius defectum, quem sibi per curam pastoralem incurrisse videbatur, referre [Col. 0492B] consueverat. Denique tempore quodam secreto cum diacono suo Petro colloquens, enumeratis animi sui virtutibus priscis, mox dolendo subjunxit: «At nunc ex occasione curae pastoralis saecularium hominum negotia patitur, et post tam pulchram quietis suae speciem, terreni actus pulvere foedatur. Cumque pro condescensione multorum se ad exteriora sparserit, etiam cum interiora appetit, ad haec proculdubio minor redit. Perpendo itaque quid tolero, perpendo quid amisi; dumque intueor illud quod perdidi, fit hoc gravius quod porto.» (Ibid.)
Haec quidem sanctus vir ex magnae humilitatis intentione dicebat, sed nos credere decet nihil eum monachicae perfectionis perdidisse, occasione curae pastoralis; imo potiorem tunc sumpsisse profectum [Col. 0492C] de labore conversionis multorum, quam de propriae quondam quiete conversionis habuerat, maxime quod et pontificali functus officio, domum suam monasterium facere curavit. Et dum primum de monasterio abstractus, ad ministerium altaris ordinatus, atque Constantinopolim apocrisiarius ab apostolica sede directus est, non tamen in terreno conversatus palatio, propositum vitae coelestis intermisit. Nam quosdam fratrum ex monasterio suo, qui eum gratia germanae charitatis ad regiam urbem secuti sunt, in tutamentum coepit observantiae regularis habere: videlicet, ut eorum semper exemplo, sicut ipse scribit, ad orationis placidum littus quasi anchorae fune restringeretur, cum incessabili causarum saecularium impulsu fluctuaret, concussamque saeculi actibus [Col. 0492D] mentem inter eos quotidie per studiosae lectionis roboraret alloquium.
Horum ergo consortio non solum a terrenis est munitus incursibus, verum etiam ad coelestis vitae exercitia magis magisque succensus. Nam hortati sunt eum ut librum beati Job, magnis involutum obscuritatibus, mystica interpretatione discuteret; neque negare potuit opus quod sibi fraternus amor multis utile futurum imponebat. Sed eumdem librum quomodo juxta litteram intelligendus, qualiter ad Christi et Ecclesiae sacramenta referendus, quo sensu unicuique fidelium sit aptandus, per triginta quinque libros expositionis miranda ratione perdocuit. Quod videlicet opus in regia quidem urbe apocrisiarius [Col. 0493A] inchoavit, Romae autem jam factus pontifex implevit. Qui cum esset adhuc in urbe regia positus, nascentem ibi novam haeresim de statu nostrae resurrectionis, in ipso, quo exorta est, initio, juvante se gratia catholicae veritatis, attrivit. Si quidem Eutychius, ejusdem urbis episcopus, dogmatizabat corpus nostrum in illa resurrectionis gloria impalpabile, ventis, aereque subtilius esse futurum. Quod ille audiens, et ratione veritatis et exemplo Dominicae resurrectionis probavit hoc dogma orthodoxae fidei omnimodis esse contrarium. Catholica etenim fides habet quod corpus nostrum in illa immortalitatis gloria sublimatum, subtile quidem sit per effectum spiritalis potentiae, sed palpabile per veritatem naturae, juxta exemplum Dominici corporis, de quo a [Col. 0493B] mortuis suscitato dicit ipse discipulis: Palpate et videte quia spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videtis habere (Luc. XXIV, 39) . In cujus assertione fidei venerabilis Pater Gregorius in tantum contra nascentem haeresim novam laborare contendit, tantaque hac instantia, juvante etiam piissimo imperatore Tiberio Constantino, comminuit, ut nullus exinde sit inventus, qui ejus resuscitator existeret.
Alium quoque librum composuit egregium, qui vocatur Pastoralis, in quo manifesta luce patefecit, qualis ad Ecclesiae regimen assumi, qualiter ipsi rectores vivere, qua discretione singulas quasque audientium instruere personas, et quanta consideratione propriam quotidie debeant fragilitatem pensare. Sed et Homilias Evangelii numero quadraginta [Col. 0493C] composuit, quas in duobus codicibus aequa sorte distinxit. Libros etiam Dialogorum quatuor fecit, in quibus rogatu Petri, diaconi sui, virtutes sanctorum quos in Italia clariores nosse vel audire poterat ad exemplum vivendi posteris collegit: ut, sicut in libris Expositionum suarum quibus sit virtutibus insudandum edocuit, ita etiam, descriptis sanctorum miraculis, quae virtutum eorumdem sit claritas ostenderet. Primam quoque et ultimam Ezechielis prophetiae partem, quae videbantur obscuriores, per Homilias viginti duas declaravit, ac quantum lucis intus habeant, demonstravit. Excepto libello Responsionum quem ad interrogationes S. Augustini, primi Anglorum episcopi, scripsit, ut supra docuimus, totum ipsum libellum his inferentes historiis; libello quoque [Col. 0493D] synodico, quem cum episcopis Italiae de necessariis Ecclesiae causis utilissimum composuit, et familiaribus ad quosdam litteris. Quod eo magis mirum est, tot eum ac tanta concedere volumina potuisse, quod pene omni juventutis suae tempore, ut verbis ipsius loquar, crebris viscerum doloribus cruciabatur, horis momentisque omnibus fracta stomachi virtute lassescebat, lentis quidem, sed tamen continuis febribus anhelabat. Verum inter haec dum sollicitus pensaret quia, Scriptura teste, omnis filius qui recipitur flagellatur, quo malis praesentibus durius deprimebatur, eo de aeterna certius praesumptione respirabat
Haec quidem de immortali ejus dicta sint ingenio, [Col. 0494A] quod nec tanto potuit corporis dolore restringi. Nam alii quidem pontifices construendis ornandisque auro vel argento ecclesiis operam dabant: hic autem totus erga animarum lucra vacabat. Quidquid pecuniae habuerat, sedulus hoc dispergere ac dare pauperibus curabat, ut justitia ejus maneret ir saeculum saeculi, et cornu ejus exaltaretur in gloria (Psal. CXI, 8) : ita ut illud beati Job veraciter dicere posset: Auris audiens beatificabat me, et oculus videns testimonium reddebat mihi, quod liberassem pauperem vociferantem, et pupillum cui non esset adjutor. Benedictio perituri super me veniebat, et cor viduae consolatus sum. Justitia indutus sum, et vestivi me sicut vestimento et diademate, judicio meo. Oculus fui caeco, et pes claudo. Pater eram pauperum, et causam quam nesciebam diligentissime [Col. 0494B] investigabam. Conterebam molas iniqui, et de dentibus illius auferebam praedam (Job. XXIX, 11 et seq.) . Et paulo post: Si negavi, inquit, quod volebant, pauperibus, et oculos viduae exspectare feci. Si comedi buccellam meam solus, et non comedit pupillus ex ea. Quia ab infantia mea crevit mecum miseratio, et de utero matris meae egressa est mecum (Job. XXXI, 16 et seq.) .
Ad cujus pietatis et justitiae opus pertinet etiam hoc, quod nostram gentem per praedicatores quos huc direxit, de dentibus antiqui hostis eripiens, aeternae libertatis fecit esse participem. Cujus fidei et saluti congaudens, quaeque digna laude commendans, ipse dicit in Expositione beati Job: «Ecce lingua Britanniae, quae nihil aliud noverat quam barbarum [Col. 0494C] frendere, jam dudum in divinis laudibus Hebraeum coepit Alleluia resonare. Ecce quondam tumidus, jam substratus sanctorum pedibus servit Oceanus; ejusque Barbaros immites, quos terreni principes edomare nequiverant, hos pro divina formidine sacerdotum ora simplicibus verbis ligant; et qui catervas pugnantium infideles nequaquam metuerent, jam nunc fideles humilium linguas timent. Quia enim perceptis coelestibus verbis, clarescentibus quoque miraculis, virtus ei divinae cognitionis infunditur, ejusdem divinitatis terrore refrenatur, ut grave agere metuat, ac totis desideriis ad aeternitatis gratiam venire concupiscat.» (Lib. XXVII, n. 21.) Quibus verbis beatus Gregorius hoc quoque declarat, quod S. Augustinus et socii ejus non solum praedicatione verborum, [Col. 0494D] sed etiam coelestium ostensione signorum gentem Anglorum ad agnitionem veritatis perducebant.
Fecit inter alia beatus papa Gregorius, ut in ecclesiis apostolorum beatorum Petri et Pauli super corpora eorum missae celebrarentur. Sed et in ipsa missarum celebratione tria verba maximae perfectionis plena superadjecit: Diesque nostros in tua pace disponas, atque ab aeterna damnatione nos eripi et in electorum tuorum jubeas grege numerari. Rexit autem Ecclesiam temporibus imperatorum Mauricii et Phocatis. Secundo autem ejusdem Phocatis anno transiens ex hac vita, migravit ad veram, quae in coelis est, vitam. Sepultus vero est corpore in ecclesia beatri Petri apostoli ante secretarium, die quarto Iduum [Col. 0495A] Martiarum, quandoque in ipso cum caeteris sanctae Ecclesiae pastoribus resurrecturus in gloria. Scriptumque est in tumba ipsius epitaphium hujusmodi: Suscipe, terra, tuo corpus de corpore sumptum, etc. (ut apud Joan. Diac. lib. IV Vitae, c. 68) . Nec silentio praetereunda opinio, quae de beato Gregorio traditione majorum ad nos usque perlata est: qua videlicet ex causa admonitus, tam sedulam erga salutem nostrae gentis curam gesserit. Dicunt quia die quadam, cum advenientibus nuper mercatoribus, multa venalia in forum fuissent collata, multique ad emendum confluxissent, et ipsum Gregorium inter alios advenisse ac vidisse inter alia pueros venales positos, candidi corporis, ac venusti vultus, capillorum quoque forma egregia. Quos cum aspiceret, interrogavit, [Col. 0495B] ut aiunt, de qua regione vel terra essent allati; dictumque est quod de Britannia insula, cujus incolae talis essent aspectus. Rursus interrogavit utrum iidem insulani essent Christiani, an paganis adhuc erroribus essent implicati. Dictum est quod essent pagani. At ille intimo ex corde longa trahens suspiria: Heu proh dolor! inquit, quod tam lucidi vultus homines tenebrarum auctor possidet, tantaque gratia frontis speciei mentem ad internam gratiam vacuam gestat. Rursus interrogavit quod esset vocabulum gentis illius. Responsum est quod Angli vocarentur. At ille: Bene, inquit, nam et angelicam habent faciem, et tales angelorum in coelis decet esse cohaeredes. Quod habet nomen ipsa provincia de qua isti sunt allati? Responsum est quod Deiri vocarentur [Col. 0495C] iidem provinciales. At ille inquit: Bene Deiri, de ira eruti, et ad misericordiam Christi vocati. Rex provinciae illius quomodo vocatur? Responsum est quod Aelle diceretur. At ille alludens ad nomen, ait: Alleluia laudem Dei Creatoris illis in partibus oportet cantari. Porro accedens ad pontificem Romanae et apostolicae sedis (nondum enim erat ipse pontifex factus) rogavit ut genti Anglorum in Britanniam aliquos verbi ministros, per quos ad Christum converterentur, mitteret; seipsum paratum esse in hoc opus, Domino cooperante, perficiendum, si tamen apostolico papae hoc ut fieret placeret. Quod dum perficere non posset (quia etsi pontifex concedere illi quod petierat voluit, non tamen cives Romani, ut tam longe ab Urbe secederet, potuerunt permittere), [Col. 0495D] mox ut ipse pontificatus officio functus est, perfecit opus diu desideratum, alios quidem praedicatores mittens, sed ipse praedicationem, ut fructificaret, suis exhortationibus ac precibus adjuvans. Haec juxta opinionem, quae ab antiquis accepimus, historiae nostrae ecclesiasticae inserere optimum duximus.
Adonis, [Col. 0495D] Floruit post an. 850. archiepiscopi Viennensis.
Romae depositio sancti Gregorii papae, qui nobili genere, liberalibus artibus eruditus est. Deinde defunctus parentibus, sex in Sicilia monasteria construens, septimum intra Urbis muros constituit. In quo ipse post saecularem habitum multis fratribus [Col. 0496A] aggregatis, sub abbatis imperio strenue militavit, et suae nobilitatis lineam moribus extulit, probis actibus decoravit. Nam qui ante sericis vestibus ac gemmis micantibus per Urbem solebat procedere trabeatus, post vili contectus tegmine, ministrabat pauper ipse pauperibus. Quibus monasteriis tantum de reditibus praediorum delegavit, quantum posset commorantibus ad quotidianum victum sufficere: reliqua vero vendidit, ac pauperibus erogavit. Deinde coactus et multum renitens, factus Urbis Romae summus pontifex, Anglorum gentem ad fidem convertit: directis videlicet sui monasterii monachis, Mellito, Augustino atque Joanne, et cum eis aliis plurimis fratribus. Rexit autem gloriosissime Romanam Ecclesiam annis XIII, mensibus sex, et diebus decem. Augmentavit etiam in praefatione Canonis: Diesque nostros in tua pace [Col. 0496B] dispone.
Ejusdem, in Chronico.
Gregorius, adhuc apocrisiarius Romanae Ecclesiae in Constantinopoli, libros triginta quinque expositionis in Job condidit; atque Eutychium, ejusdem urbis episcopum, in fide nostrae resurrectionis errasse, Tiberio praesente, ita convicit, ut imperator librum Eutychii, quem de resurrectione scripserat, flammis cremari debere deliberaret.
[Col. 0495D] Rexit Ecclesiam ab anno 772 ad an. 795. Hadriani papae I ad episcopos Hispaniae, tom. VII Concil. p. 1017.
Jam nunc videamus, quid de hac re sentiat praedecessor noster beatus Gregorius egregius doctor, sagacissimus verbi Dei indagator, et venerabilis Pater. Denique [Col. 0496C] in Libris Moralibus sancto repletus Spiritu, etc.
[Col. 0496D] Floruit medio saeculo nono. Hincmari Rhemensis, de Praedestinat. c. 18.
Quod vidit beatus Gregorius primae et sanctae sedis Romanae ornatus praecipuus, dicens in libro I Dialogorum: Quae perennis, inquit, regni praedestinatio, ita est ab omnipotente Deo disposita, ut ad hoc electi ex labore perveniant; quatenus postulando mereantur accipere, quod iis omnipotens Deus ante saecula disposuit donare. Unde et, sicut in Gestis Romanorum pontificum legitur, arcanis sacramentorum coelestium augmentare curavit: Ut dies disponat, ab aeterna damnatione nos eripi et in electorum suorum jubeat grege numerari.
Vita S. Gregorii Magni per [Col. 0496D] Vixit ineunte saeculo decimo. Simonem Metaphrasten.
Beatus Gregorius, qui sanctae Dei Ecclesiae Romanae [Col. 0496D] pontifex fuit, antequam fieret patriarcha, monachus erat in monasterio sancti Andreae apostoli ad clivum Scauri, prope templum sanctorum martyrum Joannis et Pauli. Atque illi quidem monasterio ipse praeerat. Matrem vero habuit beatam Silviam, quae tunc juxta portam sancti apostoli Pauli locum patrium, qui Cella nova dicitur, incolebat. Accidit ut cum in cellula ipse sua sederet et scriberet, accesserit ad eum mendicus voce supplici: Miserere mei, inquiens, serve Dei Altissimi, qui cum essem navis gubernator, naufragium feci, et aliena meaque perdidi. At ille, uti benignus in pauperes, ac vere Christi [Col. 0497A] servus, vocato procuratore: Da, inquit, frater, huic sex nummos aureos. Frater autem id quod servus Dei Gregorius mandaverat, fecit, mendicoque pecuniam dedit. Eodem rursus die pauper idem ad beatum Gregorium venit; et, Miserere mei, inquit, serve Dei Altissimi, qui cum multa amiserim, parum abs te accepi. Beatus autem Gregorius ministrum suum iterum vocavit, dixitque ut sex item nummos eidem pauperi numeraret. Ac frater quidem paruit. Sed pauper cum, acceptis duodecim nummis, discessisset, ad beatum Gregorium paulo post rediit eodem die: Miserere, inquiens, mei, serve Dei Altissimi, et aliquid rursum elargire: quoniam magnam jacturam feci. Procuratore tertium accersito: Da, frater, inquit, huic pauperi sex alios nummos. At ille respondens: [Col. 0497B] Crede mihi, Pater, inquit, ne unus quidem in arca relictus est nummus. Cui beatus Gregorius: Nonne aliud quidquam habes in promptuario, ut vas aliquod aut vestimentum, quod pauperi largiaris? Nullum, respondit ille, vas habemus, praeter argenteum illud, quod magna domina de more leguminibus plenum misit. Abi, inquit servus Dei Gregorius, atque illud pauperi praebe. Frater autem fecit quod sibi a beato Gregorio mandatum fuerat. Pauper igitur, acceptis duodecim nummis, et vase argenteo, discessit. Cum autem in sanctissima et maxima Dei Ecclesia veteris Romae creatus esset patriarcha, et, quemadmodum patriarcharum est consuetudo, quodam die thesaurario mandasset ut duodecim pauperes ad mensam suam convocaret, qui secum pranderent, [Col. 0497C] paruit ille, ac pauperes convocavit. Verum cum discubuissent cum patriarcha, deprehensi sunt esse tredecim. Quamobrem accersito thesaurario: Nonne, inquit, mandavi tibi ut duodecim vocares? Cur igitur tredecim vocasti praeter sententiam meam? His ille auditis perterritus: Crede, inquit, mihi, venerande Domine, duodecim sunt; nec alius quisquam, praeter patriarcham, tredecim vidit. Inter prandendum igitur patriarcha tertium decimum illum spectabat, qui in summo scamno considebat. Et ecce facies ejus varias formas sumebat. Modo enim senex, modo adolescens ille videbatur. Itaque cum e mensa consurrexissent, beatus Gregorius, reliquis omnibus dimissis, tertium decimum illum, qui tam admirandus ipsi visus fuerat, manu apprehensum in cubiculum duxit, et allocutus est ad hunc modum: Adjuro te [Col. 0497D] per magnam omnipotentis Dei virtutem, ut aperias mihi, qui sis, et quo nomine appelleris. Et ille: Cur, inquit, nomen meum quaeris, quod est admirabile? Ego sum pauper ille qui ad te veni in mansionem sancti Andreae apostoli ad clivum Scauri, cum tu in cellula tua sederes ac scriberes, cui duodenos dedisti nummos, et vas, quod tibi beata mater Silvia cum leguminibus miserat. Itaque cum perspicuum fuerit te in cordis simplicitate et patientia constantem permansisse, ex quo die mihi haec tribuisti, constituit Dominus ut Ecclesiae sanctae suae, pro qua proprium etiam sanguinem effudit, pontifex fieres, [Col. 0498A] et Petri principis apostolorum successor esses: ut posses omnibus quodcumque opus foret subministrare. Unde, beatus inquit Gregorius, nosti, tunc Dominum, ut ego pontifex fierem, decrevisse? Quia, respondit, sum Dei angelus omnipotentis, idcirco id novi. Et tunc Dominus misit me, ut animi tui propositum explorarem, et utrum humanitate ductus, an ostentatione faceres eleemosynam. Quo beatus Gregorius audito timuit, neque enim antea eum angelum esse cognoverat; et ideo cum illo tanquam cum homine egerat et locutus fuerat. Dixit autem angelus ad beatum Gregorium: ne timeas, misit enim me Deus ut tecum verser in hac vita. Quod ille cum audisset, humi prostratus in faciem suam, adoravit Dominum: Si propter exiguam hanc, inquiens, ad [Col. 0498B] promerendum animi propensionem, tantum benignitatis cumulum clementissimus Dominus declaravit, ut angelum suum mitteret, qui mei in perpetuum custos esset, quaenam eorum futura est gloriae magnitudo, qui mandatis ejus obtemperabunt, et justitiam colent? Verax enim est ille qui dixit, judicio misericordiam praestari, et Deo fenerari eum qui pauperis miseretur. Quin etiam ipse Dominus angelorum, qui salutis hominum auctor est, eos qui a dextris erunt collocati, sic alloquetur: Venite, benedicti Patris mei, paratam vobis a mundi constitutione suscipite regni haereditatem. Et: Esurivi enim, et dedistis mihi manducare. Sitivi, et dedistis mihi bibere. Hospes eram, et collegistis me. Aeger, et visitastis me. Nudus, et operuistis me. In carcere, et venistis ad me. [Col. 0498C] Quatenus enim fecistis uni ex his fratribus meis minimis, mihi fecistis (Matth. XXV, 43) . Quam quidem beatam vocem utinam audiamus nos omnes qui haec vel legimus, vel audimus; et consequamur ea bona sempiterna, quae paravit Deus iis a quibus diligitur, per gratiam atque humanitatem Domini nostri Jesu Christi, cui gloria in saecula saeculorum. Amen.
Sigeberti Gemblacensis [Col. 0497D] Obiisse dicitur an. 1113. , lib. de Script. Eccles., c. 41.
Gregorius, natione Romanus, ex praetore Urbano, monachus abbas, septimus Romanae Ecclesiae levita, apocrisiarius papae Romanae Ecclesiae, multa scripsit. Rogatus a Leandro Hispalensi episcopo, librum Job exposuit tripliciter, historice, allegorice et moraliter; et librum dividens in sex libros, consummavit hoc mirabile opus in triginta [Col. 0498D] quinque libris. Primam et ultimam partem Ezechielis prophetae, quae obscuriores erant, exposuit homilitico sermone. Scripsit [Col. 0497D] Non ad Marianum, seu Marinianum, sed ad Secundinum [Col. 0498D] Tauromenitanum ep. Caeterum homilias 40 tantum agnoscimus. ad Marianum episcopum quadraginta duas Evangelii homilias. In initio pontificatus sui scripsit ad Joannem, Ravennae episcopum, librum Regulae Pastoralis; librum Dialogorum, quem cum Petro, diacono suo, de miraculis sanctorum sui temporis habuit, Theudelindae Langobardorum reginae pro munere misit. Epistolarum tot libros posteris reliquit quot annos in pontificatu vixit, id est tredecim et semis. Scripsit et alia, quae a Romanis post mortem ejus combusta sunt; qui et omnia opera ejus combussissent, nisi Petrus, diaconus ejus, [Col. 0499A] interveniens, confirmasset jurejurando se vidisse Spiritum sanctum, quasi columbam super caput Gregorii tractantis, sedentem, rostrum suum ori illius inserentem. Et hoc ipsum Petrus hac conditione fecit, ut si post factum jusjurandum statim moreretur, Romani a libris Gregorii comburendis cessarent; si non moreretur, ipse etiam combustoribus librorum manus daret. Sic Petrus inter verba juramenti exspiravit, et Romanorum insania cessavit. Quae scriptura Gregorium tam illustravit, quam illud quod Antiphonarium regulari musica modulatione centonizavit, et scholas cantorum in Romana Ecclesia constituit.
Honorii Augustodunensis [Col. 0499C] Floruit saeculo XII jam adulto. , de Scriptoribus ecclesiasticis.
[Col. 0499B] Gregorius, Romanae urbis episcopus, organum sancti Spiritus, incomparabilis omnibus suis praedecessoribus, multa prae sole praeclara, ac prae obrizo auro pretiosa scripsit. Ad supradictum Joannem, Pastoralem Curam; ad Leandrum episcopum, librum Job triginta quinque voluminibus largo eloquentiae fonte explicavit; Dialogum de miraculis sanctorum ad Petrum archidiaconum; quadraginta oracula Evangeliorum, [Col. 0499C] De his lege quae infra ad Joan. Trithemii testimonium observavimus. imo totum textum quatuor Evangeliorum, sermocinando, populo exposuisse dicitur; et viginti Homilias in Ezechielem, et infinitas epistolas, quarum collectio Registrum dicitur. Floruit [Col. 0499C] sub Mauricio.
[Col. 0500A] [Col. 0499C] Floruit ineunte saeculo XVI. Joannis Trithemii, lib. de Script. Eccl.
Gregorius papa primus, ex monacho ordinis sancti Benedicti, patria Romanus, post Pelagium pontificem sedit in cathedra Petri annis tredecim, mensibus sex; vir in divinis Scripturis eruditissimus, et in saecularibus litteris utique doctissimus, theologorum princeps, splendor philosophorum, et rhetorum lumen; vita et conversatione integer, atque sanctissimus: cui, divinas Scripturas explananti, Spiritus sanctus aliquoties visibili specie apparuit, eique arcana mysteriorum eorumdem invisibili magisterio reseravit. Hic Romae apud sanctum Petrum habita synodo viginti quatuor episcoporum, multa ad Ecclesiae utilitatem constituit, et decretum immunitatis monasteriorum promulgavit. Scripsit autem plura [Col. 0500B] necessaria volumina, de quibus feruntur subjecta:
- Ad Leandrum Hispalensem episc. Moralium in librum Job. Lib. XXXV. Inter multos saepe.
- De Cura pastorali. Lib. II. Pastoralis curae me.
- Dialogorum de miraculis sanctorum. Lib. IV. Quadam die nimis.
- In Cantica canticorum. Lib. IV. Postquam a paradisi.
- In Ezechielem prophetam. Lib. II. Dei omnipotentis.
- Homiliae Evangeliorum XL. Lib. II. Dominus ac Redemptor.
- [Col. 0499C] Hujus explanationis codices duos Mss. annorum 900 invenimus: unum, ipsumque elegantissime conscriptum, in Regia Bibliotheca; alterum vero, non ita accurate exaratum, in Biblioth. Bigot. cum hoc titulo: Incipit expositio secundum Matthaeum . . . . . . . . . . a sancto Gregorio . . . . . Urbis Romae, Matthaeus sicut in ordine primus, etc. Puncta hic notata designant verba quae ita abrasa sunt, ut legi non possint. Haec expositio [Col. 0500C] non redolet stylum S. Greg. Mag., cui tamen eam tribuere videtur Honorius August. cum de ipso ait: Quadraginta oracula Evangeliorum, imo totum textum quatuor Evangeliorum sermocinando populo exposuisse dicitur. (Lib. de Scriptoribus Eccles. in Greg. ) Codex Bigot. est mutilus: nam expositio in Lucam pene deest integra. Huic praemittitur expositio Evangelii secundum Joannem; forma codicis respondet nostris voluminibus in octavo, et in dorso superscriptum legitur: Homiliae S. Greg. Concordia mensium. Canones Apostolorum. Explanatio IV Evangeliorum brevis. Lib. IV. Matthaeus sicut in ordine.
Praefatio
I. Gregorianorum operum novis curis ac typis edendorum initium ducimus a Moralibus in Job, propter antiquitatem tum operis (est enim omnium quae sanctus Doctor elucubravit primum), tum auctoris sacri hoc in commentario explicati; cum liber Job aut Moysen, ut plerique sentiunt, aut Moyse antiquiorem parentem habeat. Hanc expositionem aggressus est noster Gregorius, cum apocrisiarii seu legati sedis apostolicae Constantinopoli provinciam obiret, ut in epistola ad Leandrum proxime sequente fusius explicat; postea vero majori otio potitus, ad incudem revocavit et retractavit; sicque majori diligentia iterum ac tertio recognitum a sanctissimo doctissimoque Patre illud opus (quod de nulla alia ejus lucubratione asserere licet) ut numeris omnibus absolutissimum, priorem locum ordine quoque dignitatis merito consecutum est.
In ea sane expositione aeque copiosa et eleganti, tantum caeteros scriptores qui librum Job commentariis illustrare conati sunt, antecellit, quantum in divinorum arcanorum cognitione et contemplatione, Christianae ethices scientia experientiae conjuncta, rerumque sacrarum omnium peritia, longe superior fuit. Adeo ut his in libris refertissimum simul habeamus armamentarium ad ecclesiastica dogmata astruenda confirmandaque, et copiosissimum ad mores instruendos ac informandos promptuarium.
II. Statim ac in lucem editi sunt libri illi, quam avide fuerint excepti, jubentibus etiam episcopis ut ad vigilias sacras legerentur, quamque aegre id tulerit vir humilitate praestantissimus, ipse nos docet in epistola ad Joannem subdiaconum Ravennae, his verbis: «Illud autem quod ad me quorumdam relatione perlatum est, quia reverendissimus frater et coepiscopus meus Marinianus legi commenta beati Job publice ad vigilias faciat, non grate suscepi, quia non est illud opus populare; et rudibus auditoribus impedimentum magis quam provectum generaret. Sed dic ei ut commenta Psalmorum legi ad vigilias faciat» (Lib. XII, epist. 24) .
[Col. 0501] III. Praeconceptam de sancti Gregorii Moralibus opinionem ad posteros propagatam, majores quoque nostri testatam nobis reliquerunt, maxime cum ex illis, ut prae manibus semper haberi possent, tot, variis sub nominibus, epitomes confecerunt. Insigniores hic commemorabimus in bibliothecis a nobis repertas. In Codice Corbeiensi nunc bibliothecae sancti Germani a Pratis, qui collectionem quarumdam epistolarum sancti Gregorii a Paulo Diacono missam ad sanctum Adhalardum abbatem Corbeiensem continet, exstat quoque opusculum hoc titulo donatum: In nomine Dei Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Incipit Egloga quam scripsit Lateen filius Haith, de Moralibus Job quas Gregorius fecit. Videtur esse saltem DCCC annorum. Quaedam folia perierunt. Post librum trigesimum, ex reliquis quinque nihil legitur.
In bibliotheca sancti Audoeni Rothomagensis habemus manu exaratum, Adalberti Levitae speculum ad Hairmannum presbyterum, seu Moralia beati Gregorii abbreviata. Codex est DC annorum. Ejusdem collectionis exemplar jam occurrerat doctissimo nostro Joanni Mabillonio bibliothecam Praemonstratensem excutienti (Tom. I vet. Anal., p. 317) .
In Cod. ms. bibliothecae Gemeticensis sunt abbreviationes Moralium sub titulo Reclinatorii animae.
Eosdem collegisse dicuntur Simon Affligeniensis monachus decem parvulis libris, et Garnerius canonicus et subprior sancti Victoris Parisiensis libris sexdecim. Exstat Garnerii opus Gregorianum dictum, in bibliotheca Navarraea. Verum omnium qui hujusmodi compendia confecerunt, illustrior fuit sanctus Odo ex canonico sancti Martini Turonensis, monachus et abbas Cluniacensis postea factus, cujus libros XXXV ex Moralibus Gregorianis collectos edidit Parisiis D. Martinus Marrier sancti Martini a Campis monachus anno 1617. Exstant in bibliotheca Patrum Lugdun. tom. XVII. Huic scriptioni operam dedit Odo cum adhuc junior in sancti Martini sodalitio militaret. Odonis exemplum secutus Joannes ejus discipulus, qui ipsius vitam tribus libris complexus est, opusculum ex Gregorii Moralibus defloratum concinnavit, quod in bibliotheca Casinensi a se inventum testatur idem Mabillonius (Mus. Ital. tom. I, p. 123) .
In bibliotheca Laudunensis Ecclesiae insignis est Codex manu exaratus eosdem Moralium libros in compendium redactos exhibens, quem huic Ecclesiae dono contulerunt duo ejusdem canonici, Adalelmus Thesaurarius, postea, teste Flodoardo, ejusdem Ecclesiae creatus episcopus, an 921, ac Bernardus ( Gall. Christ., in episc. laud. ). Opus sic incipit: In nomine Domini. Prologus beati Job. Inter multos saepe quaeritur, quis beati Job libri scriptor haberetur. Alii quidem Moysen, etc. Sic absolvitur prologus: suae victoriae gesta narravit. Post prologum legitur: Incipiunt Moralia sancti Gregorii papae de libro Job. Vir erat in terra Hus nomine Job. Idcirco sanctus vir ubi habitaverit dicitur, ut ejus meritum virtutis exprimatur. Sicut enim gravioris culpae, est, etc. Liber primus desinit in haec verba: quia sine cessatione Patri suam pro nobis incarnationem demonstrat. Sequuntur ordine XXXIII libri. Nam tricesimus quintus deest. Quis autem hujus collectionis auctor sit, nondum nobis compertum est.
IV. Ex his liquet quam assidui essent veteres in legendis colligendisque velut in fasciculos Gregorianorum Moralium libris; quod habitae de illis existimationis argumentum est luculentissimum. Ut autem Latinae linguae imperitia quominus legerentur non obesset, ipsorum in vulgares linguas translationes factae sunt plurimae. Nam Notkerus eos Germanice vertisse dicitur; Hispanice autem Grimoaldus, monasterii sancti Aemi iani monachus, circa saeculi XI finem, ut de caeteris taceamus (Bibl. vet. Hisp., tom. II, lib. VII, c. 1, num. 13) . Non minus aviditatem legendi libros Moralium probat Codicum manu descriptorum, qui libros illos repraesentant, innumera pene multitudo. Praecipuos a nobis lectos et evolutos hic recensere operae pretium duximus.
Antiquitate praestantissimus est Codex cl. viri Stephani Baluzii, qui Gregorii aetatem pene attingere creditur. Utinam vero plures quam quinque libros, scilicet a vigesimo tertio ad vigesimum septimum, complecteretur!
Secundus propter antiquitatem locus debetur Rhemensi plus quam nongentorum annorum, qui Ecclesiae Rhemensi dono datus est ab Hincmaro archiepiscopo. Hunc appellamus Rhem. vet., aut 1 Rhem. ut ab alio Codice ejusdem Ecclesiae, sed aetatis inferioris, distinguatur.
Tres Codices nobis suppeditavit bibliotheca archimonasterii sancti Remigii Rhemensis. Prior majoris formae vocabitur a nobis Remig. 1; sequentes, 2 et 3.
Insignis Codicis Ecclesiae Bellovacensis copiam habuimus, annitente cl. viro D. Foy a sancto Hilario ejusdem Ecclesiae canonico, qui quoad vixit studiosissimum se ostendit litterarum litteratorumque omnium. Codex qui DCC annorum aetatem praefert, complectitur viginti priores Moralium libros. In quibusdam locis recentiori manu correctus fuit, seu potius corruptus; sed prioris lectionis quae facile dignoscitur, ratio nem habuimus. Libro undecimo praemittitur index capitulorum, quorum distinctio ex textibus libri Job explicatis repetitur. Adduntur argumenta quaedam, de igne aeterno, de felicitate, de timore Dei, etc. Remigianus Codex 1 exhibet etiam nonnulla summaria titulorum loco ascripta. Codex Bellovacensis primis his litteris Bellov., aut Belvac., significabitur.
Decem priorum librorum Moralium variantes lectiones ex duobus Codicibus Corbeiensibus excerpsimus, qui cum ab invicem nunquam fere discrepent, ambo sic notabuntur, Corb. Alterius Corbeiensis occurret saepe mentio, qui cum Parisiis in bibliotheca sancti Germani a Pratis nunc asservetur, dicetur Corb. Germ. Eadem sancti Germani bibliotheca nobis praebuit optimae notae Codicem Germanensis titulo infra indicandum.
Asceterii Dionysiani prope Parisios olim fuit Codex a DCCC circiter annis descriptus, quem Colbertinum nominamus, quod in celeberrima Colbertina bibliotheca nunc asservetur.
Ex Ecclesia Laudunensi duos Codices in quibus libri Moralium continentur a decimo septimo inclusive ad ultimum, utendos accepimus, infra sic indicandos Laud. primus, Laud. secundus.
Sex priores libros et totidem posteriores cum vigesimo, vigesimo primo et vigesimo secundo, eruimus ex bibliotheca monasterii Vallis Clarae, ordinis Cisterciensis in dioecesi Laudunensi, annuente reverendissimo abbate, faventeque doctissimo aeque ac humanissimo viro domno de Noyville ejusdem monasterii vigilantissimo praeposito, cujus ope ac labore multa alia ad nostram Editionem adornandam, consecuti sumus. Huic Codici notam hanc assignamus Val. Clar.
Decem priores Moralium libros, atque undecim novissimos invenimus in monasterii Longipontis ejusdem ordinis Cisterciensis membranis optimae notae sexcentorum circiter annorum antiquitatem prae se ferentibus; quae hoc dimidiato nomine Longipont. facile a caeteris secernentur.
Duobus Codicibus sancti Cornelii Compendiensis usi sumus, uno DCC annorum, altero inferioris aetatis. Antiquiorem appellabimus Compend. 1, alterum Compend. 2.
Regiae apud Parisios bibliothecae Codices elegantia et venustate magis quam vetustate commendatos consuluimus, et magna ex parte evolvimus. Unus omnes Moralium libros continet, alter decem [Col. 0503] et octo, tertius tantum quinque; quartus longe majori forma elegantissimisque characteribus exaratus, decem et septem duntaxat.
Ex Codice Carnotensis Ecclesiae, saeculo X scripto, pauca delibavimus, quod ab aliis jam a nobis lectis non discreparet.
In monasterio sancti Petri in valle Carnotensi exstat Codex Moralium ante annos DCCC scriptus, quem Ardeus Carnotensis Ecclesiae decanus, postea in monasterio Floriacensi monachus, indeque Carnotum missus ad restaurandum sancti Petri monasterium, secum detulisse dicitur. Hunc in quibusdam tantum locis insignioribus consuluimus, quod magna ex parte mutilus sit.
Floriacensis monasterii bibliotheca magna olim Mss. supellectile instructissima, tria Moralium exemplaria manu exarata asservat, ex quibus varias lectiones non paucas excerpsimus.
Ex Bibliotheca sancti Martini Turonensis eorumdem Moralium vetus exemplar obtinuimus evolvendum, spondente pro nobis cl. viro D. de Galiczon doctore ac socio Sorbonico, eiusdem Ecclesiae canonico et praecentore, cui litterae plurimum debent.
Ex Codice sancti Albini Andegavensis multas Moralium varias lectiones accepimus, et novae inseruimus Editioni.
In bibliotheca monasterii Vindocinensis tres nacti sumus Codices Moralium manu exaratos vetustissimos, Qui antiquitate praestat tredecim libros ultimos exhibet; alter duodecim priores, tertius viginti duos. In eo singulis libris quidam praemittuntur indices argumentorum seu titulorum ac veluti capitum, in quae libri secantur. Idem duplicem saepe lectionem exhibet, quod etiam in Uticensi, Lyrano et Bigotiano infra commemorandis, observavimus.
Verum majorem Codicum mss. copiam, et variarum lectionum segetem nobis subministravit Normannia, qua in provincia nova haec Editio potissimum adornata est.
Libros quindecim priores accepimus ex bibliotheca Ecclesiae Bajocensis, favente praesertim illustrissimo reverendissimoque episcopo Henrico de Nesmond; qui cum resarciendae ex sancti Gregorii doctrina disciplinae ecclesiasticae sit studiosissimus, ut emendatoria prodirent ejusdem sancti Doctoris opera curandum putavit.
Omnes Moralium libros legimus in Codicibus Ebroicensis Ecclesiae nobis commodatis beneficio praesertim clarissimorum virorum DD. Bitaut decani, Petit praecentoris, et Aubery canonici ac bibliothecae praefecti.
Eosdem libros contulimus ad varios Mss. sancti Michaelis in periculo maris, sancti Martini Sagiensis, sancti Ebrulfi in pago Uticensi, beatae Mariae de Lyra, beati Petri de Conchis, monasterii Beccensis, Pratellensis, Gemeticensis. Hi Codices pene omnes DCC annorum aetatem assequi videntur, optimaeque sunt notae, praesertim Pratellenses et Gemeticenses qui antiquitate praestant. Sancti Ebrulphi Codices aliquando Uticenses appellabimus a pago Uticensi in quo situm est illud monasterium. Conchensis nunc asservatur in celeberrima bibliotheca Bigotiana apud Rothomagum, ex qua illum accepimus cum plurimis aliis, humanitate clarissimi viri D. Bigot de Monville in suprema Normanniae curia senatoris integerrimi; quapropter eum non Conchensem sed Bigotianum appellabimus.
Octo Anglicanorum Mss. variantes lectiones suppeditavit nobis Thomas Jamesius in Vindiciis Gregorianis, sed paucissimas; ex quibus tamen intelligere licet Angliae Codices manu exaratos a nostris non discrepare.
Denique Romanorum Vaticanorumque Codicum lectiones diversas ad nos misit D. Claudius Estiennot, quem huic labori plurimisque aliis pro reipublicae litterariae bono susceptis immortuum, lugemus.
V. Christianorum studium erga libros Moralium sancti Gregorii non minus probant frequentes eorum Editiones, a quo ars typographica amanuensium labores levavit, quam Codicum manu exaratorum copia. Eas tantum quibus usi sumus, hic recensere sufficiet, sive seorsim excusi sint laudati libri, sive simul cum aliis sancti Doctoris operibus; omnes enim enumerare immensi laboris esset ac supervacanei.
Antiquior a nobis lecta, Parisiensis est an. 1495, quae prodiit cura magistri Udalrici Gering Constantiensis, et Berctholdi Rembolt Argentinensis sociorum in sole aureo vici Sorbonici commorantium.
Hanc secutae sunt plurimae Parisienses, scilicet an. 1518, cum omnibus sancti Gregorii operibus studio ejusdem Rembolt vel alterius cognominis in aedibus Joannis Parvi. An. 1533, 1542, 1551, 1562, 1571, 1575 (quae duae ultimo loco laudatae Joannis Gilotii Campani viri doctissimi opera prodierunt) 1586, 1605, 1619, 1640 et 1675, a Gussanvillaeo adornata. Prior Basileensis est anni 1496, quam proxime excepit excusa in officina Nicolai Keslers an. 1503. Huic successit quae in eadem urbe publici juris facta est, aere et impensis Ludovici Horneken Bibliopolae civisque magnae Agrippinae, labore tamen et curis Adae Petri a Lagendorf hypoplastis (forte typoplastis) pridie Kalendis Februariis, an. 1514, e nobili Basilea, regnante Salvatore nostro carne trabeato. Haec Editio discrepare non videtur a superiori Basileensi, aut in textu, aut in capitum partitione. Quarta publici juris facta est an. 1551, iterumque prodiit an. 1564, ex officina Frobeniana, cura Buldrichi Coccii.
Omnes laudatas Editiones aetate superat Romana an. 1475, Sixto IV Romae sedente, cui praefixa est brevis praefatio dominici Brixiensis episcopi. De alia Romana cui operam impendit Venusinus episcopus, jam diximus in praefatione generali.
Editionem Venetam an. 1494 non raro adhibuimus, dimidiato Barthol. nomine infra designatam propter Bartholomaeum Cremonensem canonicum regularem, qui huic accurandae praefuit. Eam antecesserat prior Veneta an. 1480, quae nobis non occurrit. De aliis Editionibus Lugduni, Rothomagi, Duaci, Antuerpiae, aut alibi factis dicere supersedemus, ut quid in hac novissima praestitum sit a nobis, uberius explicare liceat.
VI. Primo quidem ex variis Mss. magno labore nec minori fide collatis, purum sancti Gregorii textum, quantum in nobis fuit, restituimus. Locorum vero a nobis emendatorum in primo et secundo libro hic specimen accipe; nam omnes Moralium libros examinare non patiuntur praefationis angustiae.
Libro I, num. 17, prius legebatur de Christo, mortem pro illo humilem sumpsit; cum legendum sit mentem, etc. Num. 18, qui (jubilaeus annus) monade addita, nostrae adunationis summa impletur, ubi redundat summa, mutatque sensum; uti legere est in nota ad hunc locum. Num. 20, infirmiores fidelium mentes accipimus, fidem Trinitatis tenentes; quae tria ultima verba invitis Mss. addita expunximus ut omnino superflua; quod statim liquet legenti quae sequuntur. Num. 21, antea lectum, memoratis filiis et filiabus; etsi hoc loco filiarum tantum haberi mentio debeat. Ibidem vitiose prius, tota gentilium vitiositas, pro torta, etc., quae lectio mss. Codicum ex sequentibus astruitur: in tortis vitiosisque vitae veteris conversationibus; ubi corrupte superiores editores legerunt una voce, intortis. Num. 22, pro in omne quod faciunt (modus est loquendi Gregorio familiaris) olim lectum, id omne.
Num. proxime sequenti aliis in Editis habes: quid est enim sedendo asinum Jerusalem venire. Ubi contra mentem sancti Doctoris Gussanvillaeus legit: sedendo asinam, Num. 31, apud eumdem occurrit: per eos praedicationis [Col. 0505] gratia derivatur, pro purgationis. Ibidem graviore errore legitur de Christo: nam cuncta sciens, sed in semetipso ignorantiam nostram suscipiens, etc. Haec sane a doctrina sancti Gregorii prorsus abhorrent, ut observavimus hunc locum emendando. Itaque sequendo mss. Codices, restituimus: Sed in locutione sua ignorantiam nostram suscipiens. Num. 37, prius scriptum: quae, metu relinquitur, pro quae mente relinquitur, quod reposuimus ex Mss.
Libro secundo, num. 9, olim corrupte: dicitur eis qui aderant, cum legi debeat, tum ex Mss., tum ex orationis serie: dicitur eis qui adhaerent. Non minus vitiose, num. 11, irrepserat, tanto majorem vocem in aures circumscripti spiritus exprimit, pro incircumscripti spiritus, scilicet Dei. Ibidem, quomodo dicuntur vindictam desiderare, pro, quomodo dicuntur petere. Num. 13, ubi legitur, Deum dicimus in sua propositione perdidisse, additum gratis ab aliis Editoribus, victoriam. Num. 15, iidem mutarunt addicat, quod significat condemnet, in addiscat. Num. 19, in aliis Editis contra Mss. fidem, ac sancti Doctoris mentem, post haec verba, alia ad tentandum dat, adjectum, alia ad affligendum. Num. 28, pro ictus verberum, in Editis Gussanvill. ictus verborum. Num. 35, Excusi habent, de temporalibus editis loquitur, incaute addito de, quae particula mutat sensum. Num. 49, legitur alta sapere, pro capere. Num. 56, post haec verba, unitatem concordiae perdidit, in Editis sequitur longum hoc assumentum a Mss. reprobatum, nec antecedentibus cohaerens nec consequentibus: cum et post resurrectionem suam quibusdam non credituris se abscondit. Num. 59, ubi simpliciter legendum, erit ergo quando conspicuus etiam Synagogae appareat, sic ab Editoribus mutatum, erit ergo quandoque conspicuus, ut etiam Synagogae appareat. Num. 60, in Excusis legis, accipit omnia, pro, accipit inter omnia; et num. 61, in persecutione, pro in percussione. Num. 76, haec genuina lectio, domus eruitur, mutata erat in, domus obruitur. Denique num. 92, paulo ante libri finem, haec sententia de Spiritu sancto: dissimiliter ergo spiritus in illo manet, a quo per naturam nunquam recedit, sic interpolata legebatur: in illo manet, cui se ad votum substantialiter exhibet, et a quo, etc.
De his porro restitutionibus et emendationibus a nobis factis rationem semper subjecimus in brevibus notis saepius ex Mss. consensu petitam. Quando vero vetera dissentiunt exemplaria, variantes quasdam lectiones, quae alicujus momenti visae sunt, indicare satis nobis fuit.
VII. Secundo divisionem hujus operis sex in partes a sancto Doctore institutam, in nostris Mss. observatam, sed in Editis [Col. 0505] In Edit. Paris. an. 1518, quaedam sunt hujus divisionis vestigia. Nam ante librum undecimum legitur: Liber undecimus totius operis; tertiam notat partem moralis expositionis, etc. Et initio lib. decimi octavi: Liber Moralis sancti Gregorii decimus octavus, et totius operis pars quarta. Denique in capite lib. vigesimi tertii: Totius operis pars quinta. Caeterum partis primae, secundae et sextae nulla fit mentio neglectam, et a plerisque Editoribus forsitan ignoratam secuti sumus. De illa partitione sanctus Gregorius ita loquitur in epist. ad Leandrum mox subjicienda: Opus hoc per triginta et quinque volumina extensum in sex Codicibus explevi. Initio libri XI: In epistola, inquit, libris praemissa causam reddidi cur tertiam hujus operis partem, ad aliarum usque similitudinem minime emendando perduxi. Denique in fine libri XVI: haec sicut in hujus partis tertiae initio promisisse me memini, sub brevitate transcurri. Pluribus id confirmare sive ex ipso Gregorio petitis, sive ex aliis scriptoribus, operae pretium non est. Itaque prima pars, ut ex Mss. inspectione facile intelligetur, continet quinque priores libros. Secunda pars alios quinque usque ad undecimum. Ab undecimo incipit pars tertia. Quarta a decimo septimo, non ab octavo decimo, ut mendose habetur in Editione Paris. 1518, inchoatur. Quinta a vigesimo tertio, et desinit in vigesimo septimo. Ad sextam partem liber vigesimus octavus pertinet cum reliquis.
VIII. Tertio etsi capitum divisionem ab iis qui nos praecesserunt Editoribus institutam retinere in animo esset, eam tamen ob gravissimas rationes mutare coacti sumus. Sanctum Gregorium de libris Moralium per capita distinguendis non curasse in confesso est apud omnes. De primo auctore divisionis per capita factae haec leguntur in Cod. Colbertino notato 62, post epistolam ad Leandrum, et praefationem in Moral. libros.
In nomine Dei Patris, et Domini nostri Jesu Christi, et Spiritus sancti. Incipit prologus super capitula Moralium beati Gregorii papae venerabilissimi. Christi Jesu Gregorius servus ac urbis Romae papa venerabilissimus composuit, et praetitulavit multa volumina librorum. Praeposuit etiam per libros seriem capitulorum. Fecit quoque in verba Job expositionem, sed capitulorum ad ejusdem sententias non addidit ordinationem. Igitur Henrici II imperatoris [Col. 0505] Imperare coepit an. 1002, nec serius exaratus est hic Codex. tempore Rainerius Aretinae Ecclesiae canonicus presbyter, per omnes fere sententias supradictae expositionis vigilanti studio et cogitatione capitula supposuit, non propter inanis gloriae favorem, sed ductus divini amoris zelo et utilitate legentium, seu etiam legentes audientium; ut quidquid utile ad tempus in illis sententiis quaereret, cito et quasi sine labore inveniret.
In prioribus Edit. Parisiensibus, et in aliis aut vetustioribus aut fere supparibus, libri Moralium in varias sectiones brevissimas, nulla facta capitum mentione fuerunt distincti. Basileensis an. 1503 exhibet capitulorum partitionem, quam retinuerunt sequentes Editores usque ad Coccium. Hic enim aliam, ut ipse praefatur, divisionis methodum secutus, nova capita instituit; quae divisio in omnibus aliis posterioribus Editis perseveravit. Verum ut ab hac et ab ea quae praecesserat dividendi ratione recederemus, persuasit quod idem caput saepe diversa penitus complecti observaverimus: aut idem argumentum, cui unicum deberetur caput, in plura distribui. Exemplo sint in veteribus Editis ante Coccium capp. 3, 4 et 5 libri primi, ac in posterioribus Editionibus Cocciana et caeteris quae secutae sunt, ejusdem libri capita etiam 3, 4 et 5, in quo absolvitur explicatio historica litteralisque textus Job, ac mutato stylo inchoatur expositio allegorica ad haec verba: Vir erat in terra Hus, etc., haec per historiam facta credimus, etc.
Cum itaque neuter capitum assignandorum arrideret modus, eum amplexi sumus quem offerre videbantur textus libri Job versus aut integri aut dimidiati, dum sigillatim a sancto Doctore explicandi proponuntur; ita ut idem fere semper sit et capitis et paraphrasis seu explicationis exordium. Nihilominus tamen textum in minores sectiones numeralibus notis distinctas partiri curavimus. Priorum etiam Editionum capita inter uncinos assignavimus, ut quae juxta illas Editiones passim in libris laudantur, nullo negotio possint inveniri. Vetustiores ante Coccianam Vet. appellamus; hanc autem et sequentes, Rec.
IX. Quarto, argumenta capitum pene ubique mutavimus, quod textui minime responderent. Exemplo statim occurrit argumentum capitis 1 praefationis. In Edit. Paris. an. 1518, legitur: de qua stirpe, vel quo tempore fuerit Job; quod in sequentibus Ed. etiam in Gussanvillaeana an. 1675, perseveravit. Attamen sancti Gregorii scopum minime repraesentat; disserit enim hoc loco de scriptore libri Job; quaerit utrum Moyses fuerit aut alius ex prophetis, ac tandem docet Spiritum sanctum sacri hujus libri solum esse auctorem, usum tamen ipsius Job calamo, quod in argumento significandum esse existimavimus.
[Col. 0507] Cum argumenta superioribus in Editis ordine praepostero fuerint huc usque ante capitum inscriptionem annotata, morem in aliis libris edendis observari solitum sequi maluimus; et prius quidem caput inscribendum esse judicavimus; deinde quid in capite assignato tractetur, brevi argumento aperiendum. Insuper quidquid observatione dignum nobis occurrit in textu, summatim in margine descripsimus [Col. 0507] Nos in textu hos marginales elenchos italico charactere expressimus. EDIT. . Brevibus quoque notis ad calcem columnarum rejectis, loca quaedam obscura et rudioribus lectoribus minime perspicua illustravimus. Caeterum quam antiquus usus sit ascribendi in margine exteriori summaria eorum quae in contextu fusius continentur, liquet ex Hieronymi epist. 101, ad Pammachium, qui rogatus ab Eusebio Cremonensi ut quamdam Epiphanii Epistolam in Latinum verteret, de hoc opere ita scribit: Feci quod voluit, accitoque notario raptim celeriterque dictavi ex latere in pagina, breviter annotans quem intrinsecus sensum singula capitula continerent.
Quinto, longos libri Job textus integra capita continentes, quos in nullis Mss. libris reperimus, ut inutiles resecuimus.
Sexto, testimonia et elogia veterum scriptorum de libris Moralium jam edita, nonnullis aut additis aut detractis, praemisimus.
X. Ex hac editione expungere noluimus historiam inventorum a Tajone Caesaraugustano episcopo Moralium, quamvis non omni ex parte certam; quam non solum in omnibus antiquioribus Editionibus, sed etiam in Codice manu exarato monasterii Longipontis legimus. Rationes de narrationis hujus veritate dubitandi sunt plurimae.
Primo, dicitur hic sanctum Leandrum Job a sancto Gregorio expositum in Hispaniam ad sedem Hispalensem detulisse. Constat tamen rogante Leandro missum fuisse a sancto Doctore per Probinum presbyterum, uti legitur lib V, epist. 49. Aliunde vero sanctum Leandrum Romam venisse sedente sancto Gregorio, quomodo probari posset?
Secundo, Romanus pontifex hac in relatione, papa et dominus papa, quasi singulariter hoc titulo jam tunc gauderet, simpliciter appellatur; quod utrum hanc redoleat aetatem et antiquitatem non sat scimus.
Tertio, exstat epistola ipsius Tagionis ad Eugenium Toletanum a cl. viro Stephano Baluzio, Miscellaneorum tom. IV, edita ex Cod. Colbertino, in qua miraculi de inventione Moralium nulla fit mentio, etsi hujus commemorandi occasionem nactus esset Tagio. Imo negat Gregorium unquam a se visum: Vidimus, inquit, Gregorium nostrum Romae positum, non visibus corporis, sed obtutibus mentis. Vidimus eum non solum in ejus notariis, sed etiam in familiaribus, etc. Ergo quae de Gregorio a Tagione viso in historia inventionis Moralium habentur, sunt rejicienda.
Quarto, quod in hac relatione legitur, Augustinum altiori loco contineri, quam quilibet successorum sanctorum apostolorum Petri et Pauli, quos inter plurimi martyres numerantur, fide dignum non videtur. De Tagione repertisque ab eo Moralibus legi possunt Mariana, lib. VI Historiae, c. 8, et Mabillonius, tom. II Analect., p. 78.
De scribendi genere a sancto Gregorio in libris Moralium observato nihil aliud monendum, quam quod in praefatione generali supra diximus. De his quidem potissimum libris loquitur, cum ait in fine epistolae ad Leandrum: Non metacismi collisionem fugio; non barbarismi confusionem devito, etc. Ubi per metacismum intelligi posse conjecimus frequentia [Col. 0507] Vide lib. III, num. 51 et 82; lib. IV, num. 10 et 18; lib. V, num. 10; lib. VII, num. 13; lib. XXX, num. 6 et 52; lib. XXXI, num. 4; lib. XXXIII, num. 25; lib. XXXIV, num. 44. Vide quae diximus in praefat. ad commentarium in lib. I Regum. hyperbata seu transpositiones verborum, quae tum in Moralibus tum in aliis sancti Gregorii operibus occurrunt. Fortasse tamen per metacismum intelligenda est potius, ad grammaticorum mentem, frequens litterae m repetitio, quae in sermone ingratam collisionem generat, etsi hujusmodi repetitiones in Moralibus non deprehenderimus.
Col. 767, in nota legitur mutata punctuatione, additurque: hac voce, punctuatio, licet minus usitata aut etiam recens conflata, uti coget aliquando necessitas, ne circumlocutionibus detur locus. Attamen ab hac voce quae nobis occurrit in notis Angeli Roccae ad librum Sacramentorum, et in similibus scriptoribus, deinceps abstinuimus, magisque placuit interpunctio.
De inventione librorum Moralium S. Gregorii
[Col. 0507A] Beatus Gregorius papa librum beati Job, petente sancto Leandro Hispalensi episcopo, exposuit, sicut in prologo Moralium patenter videri potest, et ei expositum tradidit; illeque expositum eum in Hispaniam ad sedem Hispalensem detulit. Hispalensis autem civitas vulgari nomine Sibilia vocatur, et est metropolis Hispaniae. Decedente ergo beato Leandro, sanctus Isidorus germanus ejus, doctor praecipuus, loco ejus factus est archiepiscopus. Post cujus decessum, libri Moralium, quos beatus Leander attulerat, [Col. 0508A] ita per negligentiam perditi sunt, ut in tota Hispania non invenirentur. Post aliquot ergo annos Cyndesindus [ Ms., Cyncynder] rex Hispaniae concilium triginta episcoporum in urbe Toletana congregavit: ubi querimonia facta de amissione Moralium, unanimi consilio episcoporum, praefatus rex Tagionem Caesaraugustanum episcopum Romam misit cum epistolis ad papam, pro quaerendis [ Ms., Trajonem . . . . . cum epistolis suis pro requirendis] eisdem libris. Erat enim Tagio [ Ms., Trajo] episcopus divinae [Col. 0509A] Scripturae amator ferventissimus. Venit ergo Romam, praesentatisque regalibus epistolis et muneribus, cum de die in diem videret petitionem suam a papa differri, quasi prae multitudine aliorum librorum, illi quos quaerebat, non possent in archivo sedis apostolicae reperiri, ad ultimum postulavit ut saltem sibi licentia daretur, una nocte integra in ecclesia beati Petri vigilandi et orandi. Qua accepta, cum enixius obsecraret Deum, ut jamjamque sui itineris effectus prosperaretur, ecce circa mediam noctem in ipso orationis fervore persistens, vidit totam Ecclesiam immenso lumine repleri. Deinde prospicit magnam reverendorum virorum niveis vestibus indutorum multitudinem, januam ecclesiae ingredientem, et decenti ordine binos et binos ad altare [Col. 0509B] sancti Petri tendentem. Cumque nimio terrore perterritus, de loco in quo stabat, se movere non auderet, ecce vidit duos ex eis de coetu eorum egressos ad sevenientes. Ex quibus unus dulciter salutans eum, percontatur quis esset, unde et cur venisset, et cur ea hora ibi vigilaret. Episcopo vero ad singula respondente, totamque itineris sui et orationis causam referente, is qui advenerat, digitum protendens: in scrinio, inquit, illo quod cernis, continentur libri quos quaeris. Tunc vero episcopus fiducia assumpta, Obsecro, inquit, mi domine, ut mihi servo tuo pandere digneris quaenam sit illa quam cerno, tam praeclara virorum [Col. 0509C] processio. Protinus ille respondens, Duo, inquit, [Col. 0510A] illi, quos praecedentes, seque invicem manu inserta vides complectentes, [XXII] beati apostolisunt Petrus et Paulus. Reliqui vero, quos post eos cernis stantes, ipsi sunt successores eorum, hujus apostolicae sedis pontifices. Et eodem ordine, quo eos in episcopatu sunt secuti, etiam nunc eos sequuntur. Et sicut hanc Ecclesiam in vita sua dilexerunt, ita et nunc post obitum diligunt, et frequenter eam invisere veniunt. Tunc episcopus, Oro, inquit, mi domine, ut dicas mihi quisnam tu ipse sis. Ille respondit: Ego sum Gregorius, pro cujus libris tanti itineris laborem sustinuisti. Ideoque nunc veni ut tuae satisfacerem petitioni. Tunc episcopus inquit, Obsecro, domine mi, si hic est, mihi dicas quisnam istorum est [Vet. edit., Si hic est, et quinam est] beatus Pater Augustinus, cujus libros non [Col. 0510B] minus quam tuos dilexi. Respondit: Beatum Augustinum virum excellentissimum, de quo quaeris, altior a nobis continet locus. Haec dixit, statimque cum socio, qui secum venerat, ad coetum aliorum rediit. Postea, vidente episcopo, omnes simul ad altare beati Petri reverenter submissis capitibus inclinantes, eodem quo venerant ordine, januam Ecclesiae repetierunt, et cum lumine quod prius viderat recesserunt. Mane autem facto, praefatus episcopus domino Papae cuncta quae viderat retulit. Sicque acceptos et descriptos libros Moralium in Hispaniam reportavit. Hancque visionem eis deinceps praenotari et praescribi [Col. 0510C] instituit.
Moralia
1 Reverendissimo et sanctissimo [Col. 0510D] Cod. Rhemens. Eccl. ab annis circiter CM exaratus, Patri Leandro. De sancto Leandro lege c. 31 l. III Dialog., et plurimas Gregorii ad eumdem epistolas. Ejus elogium inseruit Mabillon. saec. I Bened. fratri Leandro [Col. 0510D] coepiscopo, Gregorius servus servorum Dei.
Dudum te, frater beatissime, in Constantinopolitana urbe cognoscens, cum me illic sedis apostolicae [Col. 0510D] Id est negotia. Reg. S. Bened., c. 51: Fratres qui pro quovis responso proficiscuntur, id est negotio. Idem apud Graecos obtinuit usus vocis ἀπόκρισις, responsum. Apud incertum auct. sub nomine Athanasii, cujus opus inscribitur Doctrina ad Antiochum, tomo II novae Ed. Athan., p. 259. Ἀποκρισιάριος τῆς μονῆς [Col. 0511D] dicitur, qui procurandis monasterii negotiis praepositus erat. Porro Leonem Magnum e Romanis pontificibus primum, apocrisiarium habuisse Constantinopoli in comitatu, exemplo Alexandrini episcopi, contendit doctissimus Quesnellius, ex epist. 86 ejusdem sancti Leonis (Vide Dissert. 1 Quesnel., ad an. 453, n. 4, pag. 314) . responsa constringerent, et te illuc injuncta pro causis [Col. 0511A] fidei [Col. 0511D] Seu Visigotharum, ut in antiquioribus Cod. legitur. Hi erant Gothi Occidentales qui Hispanias et Galliam Narbonensem occupabant. Ostrogothi nuncupati sunt Gothi Orientales. Visigothorum legatio perduxisset, omne in tuis auribus, quod mihi de me displicebat, exposui: quoniam diu longeque conversionis gratiam distuli, et postquam coelesti sum desiderio afflatus [Col. 0511D] Editi, excepto Gussanv., saecularem habitum contemnere, contra Mss. omnium fidem. Nostram lect. [Col. 0512D] confirmat Joan. Diac., l. I Vitae S. Greg., c. 4: Dum conversionis suae gratiam longius protrahens, tutius se Christo famulaturum putaret, si sub praetoris urbani habitu mundo specie tenus deserviret. saeculari habitu contegi melius putavi (Joan. Diac., l. I, c. 27) . Aperiebatur enim mihi jam de aeternitatis amore quid quaererem, sed inolita me consuetudo devinxerat, ne 2 exteriorem cultum mutarem. Cumque adhuc me cogeret animus praesenti mundo quasi specie tenus deservire, coeperunt multa contra me ex ejusdem mundi cura succrescere, ut in eo jam non specie, sed, quod est gravius, mente retinerer. Quae tandem cuncta sollicite fugiens, portum monasterii petii, et relictis quae mundi sunt, ut frustra tunc credidi, ex hujus vitae naufragio nudus evasi. Quia [Col. 0511B] enim plerumque navem incaute [Col. 0512D] Corb. et Vindoc., relictam. religatam, etiam de sinu tutissimi littoris unda excutit, cum tempestas excrescit, repente me, sub praetextu ecclesiastici ordinis, in causarum saecularium pelago reperi; et quietem monasterii, quia habendo non fortiter tenui, quam stricte tenenda fuerit, perdendo cognovi. Nam cum mihi ad percipiendum sacri altaris ministerium, obedientiae virtus opponitur, hoc sub Ecclesiae colore susceptum est, quod 3 si inulte liceat, iterum fugiendo [Col. 0512D] Hic plerique Mss. varias exhibent lect. Duo Rhem., secundus Remig. et Lyr., iterum fugiendo deseratur, iterum fugiendo defleatur. Ita Corb. et Colb. deflectatur. Postque hoc nolenti mihi atque renitenti, cum grave esset altaris ministerium, etiam pondus est curae pastoralis injunctum. Quod tanto nunc durius tolero, quanto me ei imparem sentiens, in nulla fiduciae consolatione respiro. Quia enim mundi jam tempora, malis crebrescentibus, termino [Col. 0511C] propinquante turbata sunt; ipsi nos, qui internis mysteriis deservire credimur, curis exterioribus implicamur: sicut eo quoque tempore, quo ad ministerium altaris accessi, hoc de me, ignorante me, actum est, ut sacri ordinis pondus acciperem, quatenus in terreno palatio licentius excubarem; ubi me scilicet multi ex monasterio fratres mei, germana vincti charitate, secuti sunt. Quod divina factum dispensatione conspicio, ut eorum semper exemplo ad orationis placidum littus, quasi anchorae fune restringerer, cum causarum saecularium incessabili impulsu fluctuarem. Ad illorum quippe consortium, velut ad tutissimi portus sinum, [Col. 0512D] A Coccio hic praefixa particula post, deinceps obtinuit, renitentibus Mss. et vet. Edit. terreni actus volumina fluctusque fugiebam; et licet illud me ministerium ex monasterio abstractum, a pristinae quietis vita, mucrone suae occupationis exstinxerat; inter [Col. 0511D] eos tamen per studiosae lectionis alloquium, quotidianae me aspiratio compunctionis animabat. Tunc eisdem fratribus, etiam cogente te, placuit, sicut [Col. 0512A] ipse meministi, ut librum beati Job exponere importuna me petitione compellerent; et prout veritas vires infunderet, eis mysteria tantae profunditatis aperirem. Qui hoc quoque mihi in onere suae petitionis addiderunt, ut non solum verba historiae per allegoriarum sensus excuterem, sed allegoriarum sensus protinus in exercitium moralitatis inclinarem; adhuc aliquid gravius adjungentes, ut intellecta quaeque testimoniis cingerem; et prolata testimonia, si implicita fortasse viderentur, interpositione superadditae expositionis enodarem.
Qua animi demissione, qua in Deum fiducia. Idem opus qua ratione retractatum, absolutum ac divisum. Quos rimetur sensus. —Mox vero, ut in obscuro hoc [Col. 0512B] opere, atque ante nos hactenus indiscusso, ad tanta me pertrahi ac talia cognovi, solo auditus pondere victus, fateor, lassatusque succubui. Sed repente inter formidinem devotionemque deprehensus, cum in largitorem munerum oculos mentis attollerem, cunctatione postposita, illico certus attendi, quia impossibile esse non poterat, quod de fraternis mihi cordibus charitas imperabat. Fore quippe idoneum me ad ista desperavi: sed ipsa mei desperatione robustior, ad illum spem protinus erexi, per quem aperta est lingua mutorum, qui linguas infantium facit disertas (Sap. X, 21) ; qui [Col. 0512D] 1 Remig., insensatosque brutosque. In Corb., rictus, in altero Regio, rugitus. Hic immensus, id est sine mensura, opponitur distinctis modis. immensos brutosque asinae ruditus, per sensatos humani colloquii distinxit modos. Quid igitur mirum, si intellectum stulto homini praebeat, qui veritatem suam, cum voluerit, etiam per [Col. 0512C] ora jumentorum narrat (Num. XXII, 28) ? Hujus ergo robore considerationis accinctus, ariditatem meam ad indagandum fontem tantae profunditatis excitavi. Et quamvis eorum, quibus exponere compellebar, longe me vita transcenderet, injuriosum tamen esse non credidi, si fluenta usibus hominum plumbi fistula ministraret. Unde mox eisdem coram positis fratribus, priora libri sub oculis dixi; et quia tempus paulo vacantius reperi, posteriora tractando 4 dictavi. Cumque mihi spatia largiora suppeterent, multa augens, pauca subtrahens, atque ita ut inventa sunt, nonnulla derelinquens, ea quae me loquente excepta sub oculis fuerant, per libros emendando composui, quia et cum postrema dictarem, quo stylo prima dixeram, sollicite attendi. Egi ergo, ut et ea quae locutus [Col. 0512D] sum, studiosa emendatione transcurrens, quasi ad similitudinem dictatus erigerem; et ea quae dictaveram, non longe a colloquentis sermone discreparent; quatenus dum hoc tenditur, illud attrahitur, edita [Col. 0513A] modo dissimili res non dissimilis formaretur; quamvis tertiam hujus operis partem ut colloquendo protuli, pene ita dereliqui, quia cum me fratres ad alia pertrahunt, hanc subtilius emendari noluerunt. Quibus nimirum multa jubentibus, dum parere modo per expositionis [Col. 0513D] Ebroic., Mysterium. ministerium, modo per contemplationis ascensum, modo per moralitatis instrumentum volui, opus hoc per triginta et quinque volumina extensum, in sex Codicibus explevi. Unde et in eo saepe quasi postponere ordinem expositionis invenior, et paulo diutius contemplationis [Col. 0513D] Secundus Rhem., Floriac., secundus Remig., Reg., Mich., S. Albin., Altitudini. Convenitque contemplationis ascensui. Hic tamen, ubi diffundendi sermonis ratio subjicitur, et in moralitatibus excurrendi, [Col. 0514D] probanda magis videtur vox latitudini, quae in potioribus Mss. habetur. latitudini ac moralitatis insudo. Sed tamen quisquis de Deo loquitur, curet necesse est ut quidquid audientium mores instruit, rimetur; et hunc rectum loquendi ordinem deputet, si cum opportunitas aedificationis [Col. 0513B] exigit, ab eo se, quod loqui coeperat, utiliter derivet. Sacri enim tractator eloquii morem fluminis debet imitari. Fluvius quippe dum per alveum defluit, si valles concavas ex latere contingit, in eas protinus sui impetus cursum divertit; cumque illas sufficienter impleverit, repente sese in alveum refundit. Sic nimirum, sic divini verbi esse tractator debet, ut cum de qualibet re disserit, si fortasse juxta positam occasionem congruae aedificationis invenerit, quasi ad vicinam vallem linguae undas intorqueat; et cum subjunctae [Col. 0514D] Ebroic., Lyr., Bigot., aedificationis. instructionis campum sufficienter infuderit, ad sermonis propositi alveum recurrat.
Quo ordine singulos sensus explicet. Allegorico interdum necessario inhaerendum. —Sciendum vero [Col. 0513C] est, quod quaedam historica expositione transcurrimus, et per allegoriam quaedam typica investigatione perscrutamur; quaedam per sola allegoricae moralitatis instrumenta discutimus; nonnulla autem per cuncta simul sollicitius exquirentes, tripliciter indagamus. Nam primum quidem fundamenta historiae ponimus; deinde per significationem typicam in arcem fidei fabricam mentis erigimus; ad extremum quoque per moralitatis gratiam, quasi superducto aedificium colore vestimus. Vel certe quid veritatis dicta, nisi reficiendae mentis alimenta credenda sunt? Quae modis alternantibus multipliciter disserendo, ferculum ori offerimus; ut invitati lectoris quasi convivae nostri fastidium repellamus, qui dum sibi multa oblata considerat, quod elegantius decernit, assumat. [Col. 0513D] Aliquando vero exponere aperta historiae verba negligimus, ne tardius ad obscura veniamus: aliquando autem intelligi juxta litteram nequeunt; quia superficie tenus accepta, nequaquam instructionem legentibus, sed errorem gignunt. Ecce etenim dicitur: Sub quo curvantur qui portant orbem (Job. IX, 13) . Et de tanto viro quis nesciat quod nequaquam vanas poetarum fabulas sequitur, ut 5 mundi molem subvehi giganteo sudore suspicetur? Qui rursum pressus percussionibus dicit: Elegit suspendium anima [Col. 0514A] mea, et mortem ossa mea (Job. VII, 15) . Et quis rectum sapiens credat virum tanti praeconii, quem videlicet constat [Col. 0514D] Editi, ab aeterno. ab interno judice praemia pro patientiae virtute recipere, decrevisse inter verbera suspendio vitam finire? Aliquando etiam, ne fortasse intelligi juxta litteram debeant, ipsa se verba litterae impugnant. Ait namque: Pereat dies in qua natus sum, et nox in qua dictum est: Conceptus est homo (Job. III, 2) . Et paulo post subjicit: Occupet eam caligo, et involvatur amaritudine (Ibid., 5) . Atque in ejusdem noctis maledictione subjungit: Sit nox illa solitaria (Ib., 7) . Qui nimirum nativitatis dies, ipso impulsu temporis evolutus, stare non poterat. [ Vet. et Rec. IV. ] Quo igitur pacto hunc involvi caligine optabat? Elapsus quippe, jam non erat; et tamen si in rerum natura [Col. 0514B] subsisteret, sentire amaritudinem nequaquam posset. Constat ergo quod nullo modo de die insensibili dicitur, qui sensu percuti amaritudinis optatur. Et si conceptionis nox reliquis noctibus conjuncta discesserat, quo pacto hanc fieri solitariam [Col. 0514D] Norm., S. Alb., Floriac., Colbert., exerat. exoptat? Quae ut a lapsu temporis figi non potuit, ita etiam nec a reliquarum noctium conjunctione separari. Qui rursum dicit: Usquequo non parcis mihi, nec dimittis me, ut glutiam salivam meam (Job. VII, 19) ? Et tamen paulo superius dixerat: Quae prius tangere nolebat anima mea, nunc prae angustia cibi mei sunt (Job. VI, 7) . Quis autem nesciat salivam facilius posse glutiri quam cibum? Qui itaque se sumere cibum denuntiat, incredibile est valde quo ordine glutire posse salivam negat. Atque iterum dicit: Peccavi, quid faciam [Col. 0514C] tibi, o custos hominum (Job. VII, 20) ? vel certe: Consumere me vis peccatis adolescentiae meae (Job. XIII, 26) ? Et tamen alia responsione subjungit: Neque enim reprehendit me cor meum in omni vita mea (Job. XXVII, 6) . Quo igitur pacto a corde suo minime in omni vita reprehenditur, qui peccasse se publica voce testatur? Neque enim simul unquam conveniunt culpa operis, et irreprehensibilitas cordis. Sed nimirum verba litterae, dum collata sibi convenire nequeunt, aliud in se aliquid quod quaeratur ostendunt, ac si quibusdam vocibus dicant: Dum nostra nos conspicitis superficie destrui, hoc in nobis quaerite, quod ordinatum sibique congruens apud nos valeat intus inveniri.
[Col. 0514D] Aliquando litterali sensui inhaerendum. —Aliquando autem qui verba accipere historiae juxta litteram negligit, oblatum sibi veritatis lumen abscondit; cumque laboriose invenire in eis aliud intrinsecus appetit, hoc quod foris sine difficultate assequi poterat, amittit. Sanctus namque vir dicit: Si negavi quod volebant pauperibus, et oculos viduae exspectare feci; si comedi buccellam meam solus, et non comedit pupillus ex ea; si despexi praetereuntem, eo quod non habuerit indumentum, et absque operimento pauperem; [Col. 0515A] si non benedixerunt mihi latera ejus, et de velleribus ovium mearum calefactus est (Job. XXXI, 16 et seq.) . Quae videlicet si ad allegoriae sensum violenter inflectimus, cuncta ejus misericordiae facta vacuamus. Divinus etenim sermo sicut mysteriis prudentes exercet, sic plerumque superficie simplices refovet. Habet in publico unde parvulos nutriat, servat in secreto unde mentes sublimium in admiratione suspendat. Quasi quidam quippe est 6 fluvius, ut ita dixerim, planus et altus, in quo et agnus ambulet, et elephas natet. Ut ergo uniuscujusque loci opportunitas postulat, ita [Col. 0515C] S. Alb., ita semper studium. se per studium expositionis ordo immutat; quatenus tanto verius sensum divinae locutionis inveniat, quanto ut res quaeque exegerit, per causarum species alternat.
Gregorius aegritudine laborans opus sequens perfecit. Artem loquendi neglexit. Quibus utatur Scripturae versionibus. —Quam videlicet expositionem recensendam tuae beatitudini, non quia velut dignam debui, sed quia te petente memini promisisse, transmisi. In qua quidquid tua sanctitas tepidum incultumque repererit, tanto mihi celerrime indulgeat, quanto hoc me aegrum dicere non ignorat. Nam dum molestia corpus atteritur, [Col. 0515C] Editi, afflicta. Elegantius Mss. Reg., Corb., S. Alb., 1 Vindoc., affecta. 2 Vindoc. habet utramque lect. affecta mente etiam dicendi studia languescunt. Multa quippe annorum jam curricula devolvuntur, quod crebris viscerum doloribus crucior, horis momentisque omnibus fracta stomachi virtute lassesco, lentis quidem, sed tamen continuis febribus anhelo. Interque haec dum sollicitus penso quia, [Col. 0515C] Scriptura teste, Omnis filius qui a Deo recipitur, flagellatur (Hebr. XII, 6) , quo malis praesentibus durius deprimor, eo [Col. 0515C] Sic Mss., nisi quod in Reg. et Colbert. legitur: [Col. 0516C] de aeterna certus consolatione. Editi, de aeternis. de aeterna certius praesumptione respiro. Et fortasse hoc divinae providentiae consilium fuit, ut percussum Job percussus exponerem, et flagellati mentem melius per flagella sentirem. [ Vet. et Rec. V. ] Sed tamen recte considerantibus [Col. 0516A] liquet, quia adversitate non modica laboris mei studiis in hoc molestia corporalis obsistit, quod carnis virtus cum locutionis ministerium exhibere vix sufficit, mens digne non potest intimare quod sentit. Quid namque est officium corporis, nisi organum cordis? Et quamlibet peritus sit cantandi artifex, explere artem non valet, nisi ad hanc sibi et ministeria exteriora concordent: quia nimirum canticum, quod docta manus imperat, quassata organa proprie non resultant; nec artem flatus exprimit, si scissa rimis fistula stridet. Quanto itaque gravius expositionis meae qualitas premitur, in qua dicendi gratiam sic fractura organi dissipat, ut hanc peritiae ars nulla componat? Quaeso autem ut hujus operis dicta percurrens, in his verborum folia non requiras, quia per [Col. 0516B] sacra eloquia ab eorum tractatoribus infructuosae loquacitatis levitas studiose compescitur, dum in templo Dei nemus plantari prohibetur (Deut. XVI, 21) . Et cuncti procul dubio scimus, quia quoties in foliis male laetae segetis culmi proficiunt, minori plenitudine spicarum grana turgescunt. Unde et ipsam loquendi artem, quam magisteria disciplinae exterioris insinuant, servare despexi. Nam sicut hujus quoque epistolae tenor enuntiat, [Col. 0516C] Legendum non Iotacismi monet illustriss. Huetius (Lib. de opt. gen. interp., cap. 42) , cujus conjecturae nulli Mss. favent. Metacismus a μετάκειμαι derivari potest, et Latine dici transpositio. non metacismi collisionem fugio, non barbarismi confusionem devito, situs motusque et praepositionum casus servare contemno, quia indignum (Dist. 38, c. Indignum) vehementer existimo, ut verba coelestis oraculi restringam sub regulis Donati. Neque enim haec ab ulus interpretibus, in Scripturae sacrae auctoritate servata sunt. Ex [Col. 0516C] qua nimirum quia nostra expositio oritur, dignum profecto est ut quasi edita soboles speciem suae matris imitetur. Novam vero translationem dissero; sed cum probationis causa exigit, nunc novam, nunc veterem per testimonia assumo; ut quia sedes apostolica, cui Deo auctore praesideo, utraque utitur, mei quoque labor studii ex utraque fulciatur.
7 1. Quis scriptor libri Job. —Inter multos saepe quaeritur, quis libri beati Job scriptor habeatur. Et alii quidem Moysen, alii unum quemlibet ex prophetis scriptorem hujus operis fuisse suspicantur. Quia enim in libro Geneseos (Genes. XXXVI, 33.) Jobab de stirpe Esau descendisse, et Bale filio Beor in regnum successisse [Col. 0516D] describitur, hunc beatum Job longe ante Moysi tempora exstitisse crediderunt, morem profecto sacri eloquii nescientes, quia in superioribus suis partibus solet breviter longe post secutura perstringere, cum studet ad alia subtilius [Col. 0516D] Ed., enuntianda; correximus ex consensu Mss. enumeranda properare. Unde et illic Jobab, priusquam reges in Israel existerent, fuisse memoratur. Nequaquam [Col. 0517A] ergo exstitisse ante legem cognoscitur, qui Israeliticorum judicum tempore fuisse signatur. Quod dum quidam minus caute considerant, Moysen gestorum illius quasi longe antepositi scriptorem putant; ut videlicet is qui potuit ad eruditionem nostram legis praecepta edere, ipse credatur etiam ex gentilis viri historia, virtutis ad nos exempla mandasse. Nonnulli vero, ut dictum est, scriptorem hujus operis unum quemlibet ex prophetis arbitrantur: asserentes quod nullus tam mystica Dei verba cognoscere potuit, nisi cujus mentem prophetiae spiritus ad superna sublevavit.
2. Auctor Spiritus sanctus. —Sed quis haec scripserit, valde supervacue quaeritur, cum tamen auctor libri Spiritus sanctus fideliter credatur. Ipse igitur [Col. 0517B] haec scripsit, qui scribenda dictavit. Ipse scripsit, qui et in illius opere inspirator exstitit, et per scribentis vocem imitanda ad nos ejus facta transmisit. Si magni cujusdam viri susceptis epistolis legeremus verba, sed quo calamo fuissent scripta quaereremus, ridiculum profecto esset epistolarum auctorem scire sensumque cognoscere, sed quali calamo earum verba impressa fuerint indagare. Cum ergo rem cognoscimus, ejusque rei Spiritum sanctum auctorem tenemus, quia scriptorem quaerimus, quid aliud agimus, nisi legentes litteras, de calamo [Col. 0517D] Corb., Rhem., Remig. et plerique, percunctamur. In Vulgatis, perscrutamur. percontamur?
[ Vet. II. ] 3. Quo inspirante Job sua certamina descripsit. —Arbitrari tamen verius possumus, quod idem beatus Job, qui certamina spiritalis pugnae sustinuit, etiam consummatae suae victoriae gesta narravit. [Col. 0517C] Nec movere debet quod in eodem libro dicitur, Dixit Job; vel, haec atque illa pertulit Job. Moris 8 enim Scripturae sacrae est ut ipsi qui scribunt, sic de se in illa quasi de aliis loquantur. Hinc est enim quod Moyses ait: Erat Moyses vir mitissimus super omnes homines, qui morabantur in terra (Num. XII, 3) . Hinc Joannes dicit: Discipulus ille, quem diligebat Jesus (Joan. XIX, 26) . Hinc Lucas ait: Quod ambularent duo ex discipulis in via, Cleophas et alius (Luc. XXIV, 13) ; quem profecto alium, dum tam studiose tacuit, ut quidam dicunt, seipsum fuisse monstravit. Scriptores igitur sacri eloquii, quia impulsu sancti Spiritus agitantur, sic de se in illo testimonium tanquam de aliis proferunt. Ergo sanctus Spiritus per Moysen locutus est de Moyse; sanctus Spiritus per [Col. 0517D] Joannem locutus est de Joanne. Paulus quoque quia non ex se ipso loqueretur, insinuat dicens: An experimentum quaeritis ejus qui in me loquitur Christus (II Cor. XIII, 3) ? Hinc est quod angelus qui Moysi apparuisse describitur, modo angelus, modo Dominus memoratur: angelus videlicet, propter hoc, quod exterius loquendo serviebat; Dominus autem dicitur, quia interius praesidens loquendi efficaciam ministrabat. Cum ergo loquens ab interiori regitur, et per obsequium angelus, et per inspirationem Dominus nominatur. Hinc David ait: Attendite popule meus legem [Col. 0518A] meam; inclinate aurem vestram in verba oris mei (Psal. LXXVII, 1) . Non enim lex David, aut populus David, sed personam ejus, ex quo loquebatur, assumens, ipsius auctoritate loquitur, cujus inspiratione replebatur. Hoc quotidie fieri in Ecclesia cernimus, si vigilanter intuemur. Nam stans in medio populi lector clamat: Ego sum Deus Abraham, Deus Isaac, et Deus Jacob (Exod. III, 6) . Et quod ipse Deus sit, vere profecto non dicit; nec tamen per hoc quod dicit, veritatis regulam deserit; quia cui ministerium lectione exhibet, ejus dominium voce praetendit. Itaque scriptores sacri eloquii, quia repleti sancto Spiritu super se trahuntur, quasi extra semetipsos fiunt; et sic de se sententias, quasi de aliis proferunt. Unde et beatus Job sancto Spiritu afflatus, potuit sua gesta, [Col. 0518B] quae erant videlicet supernae aspirationis dona, quasi non sua scribere: quia eo alterius erant quae loquebatur, quo homo loquebatur quae Dei sunt; et eo alter quae erant illius loquebatur, quo Spiritus sanctus loquebatur quae hominis sunt.
9 4. Praecepta homini data. —Sed jam debemus ista postponere, et ad consideranda sacrae historiae gesta properare. Omnis homo eo ipso quo homo est, suum intelligere debet auctorem; cujus voluntati tanto magis serviat, quanto se quia de se ipso nihil sit pensat; ecce autem conditi Deum considerare negleximus. Adhibita sunt praecepta, praeceptis quoque obtemperare noluimus. Adjunguntur exempla, ipsa quoque imitari exempla declinamus, quae edidisse [Col. 0518C] [Col. 0517D] Gilot., Vatic., Gussanv., nobis positis sub lege. Emendavimus ex Mss. hac ratione fulti; nimirum loqui [Col. 0518D] sanctum Gregorium de Christianis qui sub Evangelio positi, declinant exempla sanctorum sub lege positorum. Antiqua tamen est lectio haec, quippe in Ms. Utic. seu S. Ebrulphi legitur positis et positos. nobis positos sub lege conspicimus. Quia enim Deus aperte quibusdam sub lege positis locutus est, quasi alienos nos ab eisdem praeceptis aspicimus, quibus haec specialiter locutus non est. Unde ad confutandam impudentiam nostram, gentilis homo ad exemplum deducitur; ut quia obedire homo legi sub lege positus despicit, ejus saltem comparatione evigilet, qui sine lege legaliter vixit. Erranti igitur homini data est lex; erranti vero etiam sub lege adducitur testimonium eorum qui extra legem sunt, ut quia conditionis nostrae ordinem servare noluimus, praeceptis admoneremur; et quia praeceptis obedire contempsimus, exemplis confunderemur; nec, ut dictum est, eorum exemplis, quos lex astringeret, sed quos lex a peccato nulla cohiberet.
[Col. 0518D] 5. Praecepta contemnenti addita exempla Job hominis gentilis. —Circumscripsit nos divina providentia, circumvenit excusationem nostram; undique conclusus est aditus tergiversationis humanae. Homo gentilis, homo sine lege, ad medium adducitur, ut eorum qui sub lege sunt pravitas confundatur. Quod bene per prophetam ac breviter dicendo ostenditur: Erubesce, Sidon, ait mare (Isai. XXIII, 4) . In Sidone quippe figuratur stabilitas in lege positorum - in mari autem, vita gentilium. Erubesce ergo, Sidon, ait mare, quia ex vita gentilium redarguitur vita sub [Col. 0519A] lege positorum, atque ex actione saecularium confunditur actio religiosorum: dum illi etiam promittendo non servant quae in praeceptis audiunt; et isti vivendo ea custodiunt, in quibus nequaquam mandatis legalibus astringuntur [ Vet. IV ]. Qua vero auctoritate liber iste sit praeditus, ipsa sacrarum paginarum soliditas attestatur, dum per Ezechielem prophetam dicitur (Ezech. XIV, 14) , quod tres solummodo viri liberentur, Noe scilicet, Daniel et Job. Nec immerito inter Hebraeorum vitas, in auctoritatis reverentiam vita justi gentilis adducitur, quia Redemptor noster, sicut ad redemptionem Judaeorum et gentilium venit, ita se Judaeorum et gentilium prophetari vocibus voluit; ut per utrumque populum diceretur, qui pro utroque populo quandoque pateretur.
[Col. 0519B] 6. Ejus virtus, quo magis fragraret, flagellis attrita. —Vir itaque iste summis viribus fultus, sibi notus erat et Deo: qui si non flagellaretur, a nobis nullatenus agnosceretur. Virtus quippe etiam per quietem se exercuit, sed virtutis opinio commota per flagella fragravit. Et qui quietus in se ipso quod erat continuit, commotus ad notitiam omnium odorem suae fortitudinis aspersit. Sicut enim unguenta latius redolere nesciunt nisi commota, et sicut aromata fragrantiam suam non nisi cum incenduntur expandunt; ita sancti viri omne quod virtutibus redolent in tribulationibus innotescunt. Unde et recte in Evangelio dicitur: Si habueritis fidem tanquam granum sinapis, dicetis huic monti: Transi hinc, et transibit (Matth. XVII, 19) . Granum quippe 10 sinapis nisi [Col. 0519C] conteratur, nequaquam vis virtutis ejus agnoscitur. Nam non contritum lene est: si vero conteratur, inardescit, et quod in se acerrimum latebat, ostendit. Sic unusquisque vir sanctus, cum non pulsatur, despicabilis ac lenis aspicitur: si qua vero illum tritura persecutionis opprimat, mox omne, quod calidum sapit, ostentat; atque in fervorem virtutis vertitur, quidquid in illo ante despicabile infirmumque videbatur; quodque in se per tranquillitatis tempora libens operuerat, exagitatus tribulationibus coactus innotescit. Unde bene per prophetam dicitur: [Col. 0519D] Ita Mss. Rhem., Remig., Corb., Bajoc., etc. Edit. vero Gilot., Vatic., Guss., In die mandabit . . . declarabit. In die mandavit Dominus misericordiam suam, et in nocte declaravit (Ps. XLI, 9) . Misericordia enim Domini in die mandatur, quia in tranquillo tempore cognoscendo percipitur; in nocte vero declaratur, quia [Col. 0519D] donum, quod in tranquillitate sumitur, in tribulationibus manifestatur.
7. Virtutes Job recensentur. —Sed subtilius perscrutandum est cur tot flagella pertulit, qui tantam virtutum custodiam sine reprehensione servavit. Humilitatem quippe habuit, quia et ipse testatur: Si contempsi judicium subire cum servo meo, et ancilla mea, [Col. 0519D] Ebroic. Mss., Cum decertarent. Vox Hebr. significat [Col. 0520D] litigare. cum disceptarent adversum me (Job. XXXI, 13) . Hospitalitatem exhibuit, sicut ipse perhibet, dicens: Foris non mansit peregrinus, ostium meum viatori patuit [Col. 0520A] (Job. XXXI, 32) . Disciplinae vigorem tenuit, sicut ipse indicat dicens: Principes cessabant loqui, et digitum superponebant ori suo (Job. XXIX, 9) . Mansuetudinem in vigore custodivit, sicut ipse fatetur, dicens: Cumque sederem quasi rex, circumstante exercitu, eram tamen moerentium consolator (Ibid., 25) . Eleemosynarum largitatem amplexus est, sicut ipse insinuat dicens: Si comedi buccellam meam solus, et non comedit pupillus ex ea (Job. XXXI, 17) . Cum igitur omnia virtutum mandata perficeret, unum ei deerat, ut etiam flagellatus agere gratias sciret. Notum erat quia servire Deo inter dona noverat: sed dignum fuerat ut districtio severitatis inquireret utrum devotus Deo et inter flagella permaneret. Poena quippe interrogat, si quietus quis veraciter amat. Quem [Col. 0520B] hostis quidem ut deficeret petiit, sed ut proficeret accepit. Fieri Dominus benigne permisit quod diabolus inique postulavit. Nam cum idcirco illum expetisset hostis ut consumeret, tentando egit ut ejus merita augeret. Scriptum quippe est: In omnibus his non peccavit Job labiis suis (Job. I, 22) . Et quidem quaedam verba responsionum illius imperitis lectoribus aspera resonant, quia sanctorum dicta pie intelligere, sicut dicuntur, ignorant; et quia animum dolentis et justi in semetipsis assumere nesciunt, ideo doloris verba bene interpretari non possunt. Mentem quippe patientis bene pensare novit condescensio passionis.
8. Ab imperitorum criminationibus Dei judicio absolvitur. —Credunt ergo beatum Job in suis sermonibus [Col. 0520C] deliquisse, minus caute intuentes, quia si beati Job responsa redarguunt, falsam etiam de eo Domini sententiam fuisse testantur. Diabolo namque a Domino dicitur: Considerasti servum meum Job, quod non sit ei similis super terram: vir simplex et rectus ac timens Deum, et recedens a malo (Vers. 8) ? Cui a diabolo mox respondetur: Nunquid gratis Job colit Deum? Nonne tu vallasti eum cunctamque [Col. 0520D] Editi cum Vulgata, Cunctamque substantiam, Mss. vero, familiam. familiam ejus? Sed mitte manum tuam, et tange eum, si non in faciem benedixerit tibi (Vers. 10) . Hostis itaque in beato Job vires suas exercuit, sed tamen certamen contra 11 Deum assumpsit. Inter Deum itaque et diabolum beatus Job in medio materia certaminis fuit. [ Vet. VI ]. Quisquis ergo sanctum virum inter flagella positum, dictis suis peccasse asserit, quid [Col. 0520D] aliud, quam Deum, qui pro illo proposuerat, perdidisse reprehendit? Ipse quippe in se tentati causam suscipere voluit, qui eum et ante flagella praetulit, et praeferens tentari per flagella permisit. Si ergo excessisse Job dicitur, laudator illius succubuisse perhibetur, quamvis eum nullatenus deliquisse etiam dona testantur. Quis enim nesciat quod culpis non praemia, sed poenae debeantur? Qui ergo duplicia recipere quae amiserat meruit, ex remuneratione edocuit quia nequaquam vitium sed virtus fuit omne quod dixit. Assertioni quoque huic adhuc adjungitur, [Col. 0521A] quod ipse pro amicis delinquentibus intercedit. In gravibus namque peccatis quis positus (Causa 3, q. 7, c. In gravibus) , dum suis premitur, aliena non diluit. Mundus ergo ostenditur esse de se, qui emundationem potuit obtinere pro aliis. Si vero hoc quibusdam displicet, quod bona sua ipse narravit, sciendum est quia inter tot rerum damna, inter tot corporis vulnera, inter tot pignorum funera, amicis ad consolationem venientibus, et ad increpationem prorumpentibus, de vita sua desperare cogebatur; et quem tot detrimenta afflixerant, contumeliosa insuper increpantium verba feriebant. [Col. 0521D] Additur in Ms. Carnut., amicorum qui ad eum veniebant, quod forte irrepsit ex margine. Hi namque, qui ad consolandum venerant, dum quasi ejus injustitiae exprobrabant, desperare eum de semetipso funditus compellebant. Quod ergo bona sua ad mentem [Col. 0521B] revocat, non se per jactantiam elevat; sed quasi collapsum inter verba et vulnera ad spem animum reformat. Gravi enim [Col. 0521D] In Vulgatis, desper. stimulo, pro telo quod habent Mss. pene omnes. desperationis telo mens percutitur, [Col. 0521D] Colbert., cum superne tribulat. prem. 2 Vindoc., cum pro bonis malorum retributionibus premitur. cum supernae irae tribulationibus premitur, et foris linguarum opprobriis urgetur. Beatus igitur Job tot dolorum jaculatione confossus, dum labefactari per opprobria timuit, ad statum se fiduciae ex anteacta vita confirmando revocavit. Nequaquam ergo [Col. 0521D] Sic Mss. Editi vero, in jactantiae. in arrogantiae vitium cecidit, quia contra internum desperationis impulsum, per exteriora praeconiorum suorum verba pugnavit; ut dum bona quae fecerat diceret, nequaquam de bono [Col. 0521D] Ita Barthol. cum Mss. In Vatic. et Guss., quod [Col. 0522D] praescierat. Vet. Ed. Paris. et Basil. cum Gilot. habent utramque lect. quod quaesierat desperaret.
9. Omnia Satanae machinamenta contra Job erecta. —Sed [Col. 0521C] jam nunc ipsum ordinem tentationis ejus exsequamur. Inimicus saeviens, et sancti viri validissimum pectus debellare contendens, cunctas contra eum tentationum machinas erexit; abstulit substantiam, interfecit filios, percussit corpus, instigavit uxorem, amicos ad consolationem adduxit; sed in asperitatem increpationis excitavit: alium quoque amicum durius increpantem, in extrema et acriori invectione servavit, ut saltem crebrius feriendo cor attingeret, quod novo vulnere semper iteraret. Quia enim in saeculo potentem vidit, damnis substantiae eum moveri credidit, quem non concussum ex filiorum morte pulsavit. Videns autem quia ad augmentum divinae laudis etiam ex vulnere crevit orbitatis, petiit feriendam salutem corporis. Intuens etiam quia [Col. 0521D] per dolorem corporis pervenire nequiverit ad passionem mentis, instigavit uxorem. Civitatem quippe, quam expugnare appetiit, nimis munitam vidit; et idcirco exterius tot plagas inferens, quasi foras exercitum admovit; animum vero uxoris in verbis malae persuasionis 12 accendens, quasi intus civium corda corrupit. Ex bellis enim exterioribus discimus quid [Col. 0522A] de interioribus sentiamus. Inimicus namque saeviens, et urbem circumfusis exercitibus vallans, si ejus munimina invicta conspexerit, ad alia se pugnandi argumenta convertit, ut intus etiam quorumdam civium corda corrumpat; quatenus cum extrinsecus impugnatores admoverit, internos quoque habeat adjutores, atque increscente belli foras certamine, de quorum intus fide confiditur, eorum perfidia urbs destituta capiatur.
10. Foris bellum, virulenta intus consilia adhibuit. —Itaque exterius quasi ariete constituto, murum civitatis istius tot ictibus perculit, quot vicibus adversa nuntiavit. Intus autem quasi civium corda corrupit, dum fortia urbis hujus munimina persuasione destruere conjugis studuit. Foras itaque admovit [Col. 0522B] impetum belli, intus venena consilii: ut tanto citius urbem caperet, quanto eam exterius interiusque turbaret. [ Vet. VIII. ] Quia autem nonnunquam plus conturbant verba quam vulnera, amicorum, ut dictum est, se linguis armavit. Qui quidem quia seniores erant, de eorum verbis minus fortasse [Col. 0522D] Al., Dolere, ut habent Gilot., Vatic., Gussanv. doleri poterat. Heliu junior subrogatur, ut sanctum pectus tanto acriori vulnere percuteret, quanto contra illud ictus brachii [Col. 0522D] Ita Mss. Anglic., Norm. et pene omnes. Editio Basil. 1514, et aliae seq., excepta Gussanv., brachii validioris. Remig. alter habet, brachii junioris. Fortasse propter Heliu juniorem, de quo paulo antea. vilioris excitaret. Ecce ad feriendum invictissimum robur inimicus saeviens, quot tentationum jacula invenit; ecce quot obsidionum machinamenta circumposuit; ecce quot percussionum tela transmisit: sed in his omnibus mansit mens imperterrita, stetit civitas inconcussa.
[Col. 0522C] 11. Patientia Job in adversis. —Student hostes, cum contra faciem veniunt, alios ex occulto transmittere, qui eo licentius pugnantis latus feriant, quo is qui pugnat intentius venientes hostes contra faciem aspectat. [ Rec. V. ] Igitur Job, in hujus certaminis bello deprehensus, suscepit damna, quasi hostes contra faciem; sustinuit verba consolantium, quasi hostes ex latere: sed in his omnibus circumacto gravitatis suae clypeo, ubique munitus astitit, undique venientibus gladiis vigilanter obviavit: amissam substantiam tacite despicit, carnem in filiis mortuam aequanimiter dolet, carnem in se percussam patienter tolerat, carnem in conjuge male suadentem sapienter docet. Super haec amici in asperam correptionem prosiliunt; et pro sedando dolore venientes, vim [Col. 0522D] doloris adjungunt. Omnia ergo machinamenta tentationum sancto viro vertuntur in augmenta virtutum. Per vulnera quippe probatur ejus patientia; per verba vero exercetur ejus sapientia. Ubique fortiter occurrit, quia et flagella robore, et verba ratione superavit. Amici vero ejus, qui ad consolationem quidem veniunt, sed usque ad verba increpationis [Col. 0523A] excedunt, ignorantia magis credendi sunt, quam malitia deliquisse. Neque enim tantum virum amicos iniquos habuisse credendum est: sed dum discernere causam flagellorum nequeunt, in culpam dilabuntur.
[ Vet. IX. ] 12. Varia percussionum genera. —Percussionum quippe diversa sunt genera. Alia namque est percussio, qua peccator percutitur, ut sine retractatione puniatur; alia, qua peccator percutitur, ut corrigatur; alia, qua nonnunquam quisque percutitur, non ut praeterita corrigat, sed ne ventura committat; alia qua 13 plerumque percutitur, per quam nec praeterita culpa corrigitur, nec futura prohibetur; sed ut, dum inopinata salus percussionem sequitur, salvantis virtus cognita ardentius ametur; cumque [Col. 0523B] innoxius flagello atteritur, ei per patientiam meritorum summa cumuletur. Aliquando enim peccator percutitur, ut absque retractatione puniatur, sicut periturae Judaeae dicitur: Plaga inimici percussi te, castigatione crudeli (Jer. XXX, 14) . Et rursum: Quid clamas ad me, super contritione tua? Insanabilis est dolor tuus (Ibid., 15) . Aliquando peccator percutitur, ut corrigatur, sicut cuidam in Evangelio dicitur: Ecce sanus factus es, jam noli peccare, ne tibi deterius aliquid contingat (Joan. V, 14) . Verba enim salvantis indicant, quia peccata praecedentia habiti vim doloris exigebant. Aliquando quisque non pro praeterita culpa diluenda, sed pro futura vitanda percutitur; quod aperte Paulus apostolus de semetipso testatur, dicens: Ne magnitudo revelationum extollat me, datus [Col. 0523C] est mihi stimulus carnis meae, angelus Satanae, qui me colaphizet (II Cor. XII, 7) . Qui enim non ait, quia extulit, sed ne extollat, aperte indicat quod percussione illa, ne eveniat, compescitur, non autem quae evenit culpa purgatur. Nonnunquam vero quisque nec pro praeterita, nec pro futura iniquitate percutitur; sed ut sola divinae virtutis potentia, ex amputata percussione monstretur. Unde cum Domino in Evangelio de caeco nato diceretur: [Col. 0523D] Sic vet. Edit. cum Corb., Rhem., Remig., Colbert., German. ac pler. In Ebroic.: Hic quod peccavit aut parentes ejus? Cocc. Edit. et seq.: Quis peccavit, hic aut parentes ejus? Hic peccavit, aut parentes ejus, ut caecus nasceretur (Joan. IX, 2) ? respondit Dominus dicens: Neque hic peccavit, neque parentes ejus; sed ut manifestentur opera [Col. 0523D] In 2 Rhem., duob. Rem. et Vind. 2, Dei in illo. Dei (Ibid. 3) ? In qua manifestatione quid agitur, nisi ut ex flagello meritorum virtus augeatur; et cum nulla praeterita iniquitas tergitur, magna de patientia fortitudo [Col. 0523D] generetur. Unde idem beatus Job praefertur prius voce judicis, et post manui committitur tentatoris: quem post flagellum Deus dum remunerans familiarius alloquitur, aperte quantum de verbere creverit indicatur. Amici ergo beati Job, dum percussionum genera distinguere nesciunt, percussum pro culpa crediderunt: et dum Deum justum in percussione sua conantur asserere, beatum Job compulsi [Col. 0524A] sunt de injustitia reprobare; nescientes videlicet quod idcirco flagellatus fuerat, ut pro flagello ejus divinae gloriae laus cresceret, non autem ut per flagella peccata quae nequaquam commiserat emendaret. Unde et ad veniam citius redeunt, quia ignorantia potius quam malitia peccaverunt. Quorum superbiam divina justitia eo vehementer humiliat, quo nequaquam illos ad suam gratiam, nisi per eum quem despexerant, reformat. Valde quippe elata mens retunditur, si ipsi super quem se extulit supponatur.
13. Sancti omnes quasi stellae, noctem vitae praesentis illuminant. —Sed libet inter haec mira divinae dispensationis opera cernere quomodo ad illuminandam noctem vitae praesentis astra quaeque suis vicibus in [Col. 0524B] coeli faciem veniant, quousque in finem noctis Redemptor humani generis, quasi verus lucifer, surgat. Nocturnum namque spatium, dum decedentium succedentiumque stellarum cursibus illustratur, magno coeli decore peragitur. Ut ergo noctis nostrae tenebras suo tempore editus, vicissimque permutatus stellarum radius tangeret, ad ostendendam innocentiam, venit Abel; ad docendam 14 actionis munditiam, venit Enoch; ad insinuandam longanimitatem spei et operis, venit Noe; ad manifestandam obedientiam, venit Abraham; ad demonstrandam conjugalis vitae castimoniam, venit Isaac; ad insinuandam laboris tolerantiam, venit Jacob; [Col. 0523D] Guss., ad repetendam. Emendatur ex al. Ed. et Mss. ad rependendam pro malo bonae retributionis gratiam, venit Joseph; ad ostendendam mansuetudinem, venit Moyses; ad informandam [Col. 0524C] contra adversa fiduciam, venit Josue; ad ostendendam inter flagella patientiam, venit Job. Ecce quam fulgentes stellas in coelo cernimus, ut inoffenso pede operis iter nostrae noctis ambulemus. Nam cognitioni hominum divina dispensatio quot justos exhibuit, quasi tot astra super peccantium tenebras coelum misit, [Col. 0523D] Exciderat in Gussanv. verus. Quam vocem supplevimus [Col. 0524D] ex Mss. et al. Vulgatis. quousque verus lucifer surgeret, qui aeternum nobis mane nuntians, stellis caeteris clarius ex divinitate radiaret.
14. Cuncti Christum praenuntiarunt, maxime Job. —Quem electi omnes dum bene vivendo praeeunt, et rebus et vocibus prophetando promiserunt. Nullus etenim justus fuit, qui non ejus per figuram nuntius exstiterit. Dignum quippe erat ut in semetipsis bonum omnes ostenderent, de quo et omnes boni essent, et [Col. 0524D] quod prodesse omnibus scirent. Unde et sine cessatione promitti debuit quod et sine aestimatione dabatur percipi, et sine fine retineri; ut simul omnia saecula [Col. 0524D] Ed. cum Ms. Colbert. aliisque nonnullis, saec. discerent. Praeferimus dicerent cum duob. Rhem., Remig., uno Vindoc., Corb. Germ., maxime cum de Job mox legatur: quem voce diceret, ex conversatione signaret. Quo postremo loco apud Guss., mendose, ex conversione. dicerent quid in redemptione communi saeculorum finis exhiberet. Unde et necesse fuit ut etiam beatus Job, qui tanta incarnationis ejus mysteria protulit, eum quem voce diceret ex conversatione signaret; et per ea quae pertulit, quae passurus esset [Col. 0525A] ostenderet; tantoque verius passionis illius sacramenta praediceret, quanto haec non loquendo tantummodo, sed etiam patiendo prophetaret. [ Vet. XI. ] Sed quia Redemptor noster unam se personam cum sancta Ecclesia, [Col. 0525D] Corb., quam sumpsit. quam assumpsit, exhibuit; de ipso enim dicitur, Qui est caput omnium nostrum (Ephes. IV, 15) ; et de Ecclesia ejus scriptum est: Corpus Christi, quod est Ecclesia (Colos. I, 24) ; quisquis eum in semetipso significat, modo hunc ex capite, modo ex corpore designat, ut non solum vocem capitis, sed etiam corporis teneat. Unde et Isaias propheta ejusdem Domini verba exprimens, ait: Quasi sponso posuit mihi mitram, et quasi sponsam ornavit me ornamento (Isaiae LXI, 10) . Quia igitur ipse in capite sponsus, ipse est in corpore sponsa, necesse est ut cum nonnunquam [Col. 0525B] aliquid de capite dicitur, sensim ac subito etiam ad vocem corporis derivetur; et rursum cum de corpore aliquid dicitur, repente ad vocem capitis ascendatur. [ Vet. XII. ] Beatus ergo Job venturi cum suo corpore typum Redemptoris insinuat; uxor vero ejus, quae eum ad maledicendum provocat, vitam carnalium designat; qui intra sanctam Ecclesiam incorrectis moribus positi, quo per fidem bonis juxta sunt, eo per vitam durius premunt; quia dum quasi fideles vitari non possunt, a fidelibus tanto deterius, quanto et interius tolerantur.
15. Amici Job haereticos adumbrant. —Amici vero ejus, qui dum consulunt invehuntur, haereticorum figuram exprimunt, qui sub specie consulendi agunt negotium seducendi. Unde et ad beatum Job quasi [Col. 0525C] pro Domino loquuntur, sed tamen a Domino non approbantur; quia videlicet omnes haeretici Deum, dum defendere 15 nituntur, offendunt. Unde eis aperte et ab eodem sancto viro dicitur: Disputare cum Deo cupio: prius vos ostendens fabricatores mendacii, et cultores perversorum dogmatum (Job XIII, 3 et 4) . Constat ergo eos haereticorum typum errando gerere, quos sanctus vir redarguit cultui perversorum dogmatum deservire. [ Rec. VII. ] Omnis vero haereticus in eo quod Deum defendere cernitur, veritati illius adversatur, Psalmista attestante, qui ait: Ut destruas inimicum et defensorem (Psalm. VIII, 3) . Inimicus quippe et defensor est, [Col. 0525D] Coccius quem secuti sunt posteriores omnes Edit. nullis Mss. praelucentibus: Qui Deum quem praedicat moribus impugnat. Sane hic de corruptis moribus non agitur, sed de mala illorum fide qui speciem gerunt consulendi, et agunt negotium seducendi. qui Deum quo praedicat impugnat.
[Col. 0525D] 16. Nominibus suis Job Christum, amici ejus haereticos significant. —Nam quia beatus Job venturi Redemptoris speciem teneat, etiam nomine demonstrat. Job quippe interpretatur dolens. Quo nimirum dolore, vel Mediatoris passio, vel sanctae Ecclesiae labor [Col. 0526A] exprimitur, quae multiplici praesentis vitae fatigatione cruciatur. Amici quoque ejus ex vocabulo nominis meritum suae indicant actionis. Nam Eliphaz Latina lingua dicitur Domini contemptus. Et quid aliud haeretici faciunt, nisi quod, dum falsa de Deo sentiunt, eum superbiendo contemnunt? [Col. 0525D] Rhem., Remig., Colb., Baldac. Corb., Baldach, Baldad interpretatur vetustas sola. Bene autem omnes haeretici in his quae de Deo loquuntur, dum non intentione recta, sed appetitione temporalis gloriae videri praedicatores appetunt, vetustas sola nominantur. Ad loquendum quippe non zelo novi hominis, sed vitae veteris pravitate concitantur. Sophar quoque Latino sermone dicitur dissipatio speculae, [Col. 0525D] Unus Rhem., unus Remig. et Reg., vel speculam. 2 Vindoc. utramque lectionem exhibet. vel speculationem dissipans. Mentes namque fidelium ad contemplanda superna se erigunt; sed dum haereticorum verba pervertere [Col. 0526B] recta contemplantes appetunt, speculam dissipare conantur. [ Vet. XIII. ] In tribus itaque amicorum Job nominibus, tres haereticarum mentium perditionis casus exprimuntur. Nisi enim Deum contemnerent, nequaquam de illo perversa sentirent; et nisi [Col. 0525D] Ita Mss. Bellov., Compend., Corb., Ebroic. 1, Remig. 1, Rhem., German. Proxime accedit Colbert., [Col. 0526D] in quo mendose, vetustatis contraherent. In uno Reg.: Vetustatis vitium contraherent; in alt., sicut in Ed. Barthol.: Vetustates contraherent. Utic. utramque lect. praefert, vetustatis cor traherent, et vetustates contraherent. In Ed. Basil. 1514, et aliis seq., nisi vet. prava verba elate loquendo contraherent. vetustatis cor traherent, in novae vitae intelligentia non errarent; [Col. 0526D] Mss. pene omnes sic legendum docent. Vulgati antiquiores consentiunt. Gilot. vero et seq. habent: Et nisi in se . . . destr . . . . superna justitia . . . reprobaret. et nisi speculationem bonorum destruerent, nequaquam eos superna judicia tam districto examine pro verborum suorum culpa reprobarent. Contemnendo igitur Deum, in vetustate se retinent: sed in vetustate retinendo, pravis suis sermonibus speculationi rectorum nocent.
17. In amicorum Job reconciliatione haereticorum conversio figuratur. —Quia vero nonnunquam haeretici [Col. 0526C] divinae gratiae largitate perfusi ad unitatem sanctae Ecclesiae redeunt, bene hoc ipsa amicorum reconciliatione signatur. Pro quibus tamen beatus Job exorare praecipitur, quia haereticorum sacrificia accepta Deo esse nequeunt, nisi pro eis universalis Ecclesiae manibus offerantur; ut ejus meritis remedium salutis inveniant, quam verborum jaculis impugnando feriebant. Unde et septem pro eis sacrificia memorantur oblata; quia dum septiformis gratiae Spiritum confitentes accipiunt, quasi septem oblationibus expiantur. Hinc est quod in Joannis Apocalypsi per septem Ecclesiarum numerum universalis Ecclesia designatur (Apoc. I, 11) . Hinc per Salomonem de Sapientia dicitur: Sapientia aedificavit sibi domum, excidit columnas septem (Prov. IX, 1) . Ipso ergo sacrificiorum numero [Col. 0526D] reconciliati haeretici, quid 16 prius fuerint exprimunt, qui perfectioni septiformis gratiae non nisi redeundo junguntur.
18. Illorum mactanda superbia, ut Ecclesiae hoc sacrificio restituantur. —Bene autem tauros pro se et [Col. 0527A] arietes obtulisse describuntur. In tauro quippe cervix superbiae, in ariete autem ducatus gregum sequentium designatur. Quid est ergo pro eis tauros arietesque mactare, nisi eorum superbum ducatum interficere; ut de se humilia sentiant, et post se corda innocentium non seducant? Cervice enim tumenti ab Ecclesiae unitate resilierant, et infirmos post se populos quasi sequentes greges trahebant. Veniant igitur ad beatum Job, id est, revertantur ad Ecclesiam, et septenario sacrificio tauros et arietes mactandos offerant; [Col. 0527C] 1 Remig.: Quia ut . . . conjungantur, necesse est ut humilitate. qui ut universali Ecclesiae conjungantur, humilitate interveniente interficiant quidquid prius tumidum de superbo ducatu sapiebant.
19. Superbus, licet recte sentiens, increpandus. Qua [Col. 0527B] ratione non indiget sacrificio. —Per Heliu autem, qui rectis quidem sensibus loquitur, sed ad stulta elationis verba derivatur, persona uniuscujusque arrogantis exprimitur. Multi namque intra sanctam Ecclesiam positi, recta quae sapiunt recte proferre contemnunt. Unde et divinae increpationis verbis arguitur, nec tamen pro illo sacrificium offertur; quia fidelis quidem est, sed tamen arrogans: per veritatem credulitatis intus est, sed per tumoris sui obstaculum acceptabilis non est. Hinc ergo increpatio redarguit, sed sacrificium non reducit; quia in ea quidem fide est in qua esse debuit, sed superna hunc justitia increpans pro superfluis repellit. Unde et bene Heliu Latino sermone dicitur, Deus meus iste, vel [Col. 0527C] Apud Barthol., Remb., Coc., et in Ed. Basil. 1514, hic additur meus. Deus Dominus. Arrogantes enim viri intra sanctam Ecclesiam, quamvis [Col. 0527C] Deum elate vivendo refugiunt, eum tamen veraciter credendo confitentur. Quid est enim, Deus meus iste, nomine dicere, nisi eum, cui credidit, aperta professione monstrare? vel quid est, Deum Dominum dicere, nisi hunc et Deum per divinitatem credere, et Dominum ex incarnatione perhibere?
20. Job duplicia recipiens quid praesignet. Sanctorum ante resurrectionem una beatitudo; post duplex. —Bene autem post damna rerum, post funera pignorum, post cruciatus vulnerum, post certamina pugnasque [Col. 0528A] verborum, duplici remuneratione sublevatur; quia nimirum sancta Ecclesia, adhuc etiam in hac vita posita, pro laboribus quos sustinet, duplicia [Col. 0527C] Omissam in Ed. Vatic. et Gussanv. vocem munera, [Col. 0528C] restituimus ex Mss. et antiquioribus Vulgatis. munera recipit; cum susceptis plene gentibus, in fine mundi Judaeorum etiam ad se corda convertit. Hinc enim scriptum est: Donec plenitudo gentium intraret, et sic omnis Israel salvus fieret (Rom. XI, 25) . Duplicia et postmodum recipiet: quia finito labore praesentis temporis, non solum ad animarum gaudium, sed etiam ad beatitudinem corporum ascendit. Unde bene per prophetam dicitur: In terra sua duplicia possidebunt (Isai. LXI, 7) . Sancti quippe in terra viventium duplicia possident, quia nimirum beatitudine mentis simul et corporis gaudent. Unde Joannes in Apocalypsi, quia ante resurrectionem corporum clamantes sanctorum [Col. 0528B] animas vidit, accepisse eas stolas singulas aspexit, dicens: Et datae sunt illis singulae stolae albae, et dictum est illis, ut requiescerent tempus 17 adhuc modicum, donec impleretur numerus conservorum et fratrum eorum (Apoc. VI, 11) . [Col. 0528C] Locus notatu dignus ad probandam sanctorum beatitudinem, ante judicii extremi diem. Sic explicant hunc Apoc. locum Bernardus et alii non pauci. Ante resurrectionem quippe stolas singulas accepisse dicti sunt, quia sola adhuc mentis beatitudine perfruuntur. Binas ergo accepturi sunt, quando cum animarum perfecto gaudio, etiam corporum incorruptione vestientur.
21. Afflictio hic certa; quantum duratura sit, incertum. —Recte autem afflictio quidem beati Job dicitur sed quantitas temporis in ejus afflictione reticetur; quia sanctae Ecclesiae in hac vita tribulatio cernitur, sed quanto hic tempore conterenda atque differenda sit, ignoratur. Unde et ore Veritatis dicitur: [Col. 0528C] Non est vestrum nosse tempora, vel momenta, 18 quae Pater posuit in sua potestate (Act. I, 7) . Per hoc ergo, quod beati Job passio dicitur, docemur quod experiendo novimus. Per hoc vero quod quantitas temporis in passione reticetur, docemur quid nescire debeamus.
In longum praefationis verba protraximus, ut quasi totum breviter perstringendo loqueremur. Sed quia ad loquendi initium, diu loquendo, pervenimus, debemus prius historiae radicem figere, ut valeamus mentem postmodum de allegoriarum fructu satiare.
VERS. 1.— Vir erat in terra Hus, nomine Job. HISTORICUS SENSUS.—1. Job inter malos bonus dicitur, [Col. 0528D] quod summa laus est. —Idcirco sanctus vir ubi habitaverit dicitur, ut ejus meritum virtutis exprimatur. Hus namque quis nesciat quod sit terra gentilium? Gentilitas [Col. 0529A] autem eo obligata vitiis exstitit, quo cognitionem sui conditoris ignoravit. Dicatur itaque ubi habitaverit, ut hoc ejus laudibus proficiat, quod bonus inter malos fuit. Neque enim valde laudabile est bonum esse cum bonis, sed bonum esse cum malis. Sicut enim gravioris culpae est, inter bonos bonum non esse; ita immensi est praeconii, bonum etiam inter malos exstitisse. Hinc est quod isdem beatus Job sibimet attestatur, dicens: Frater fui draconum, et socius struthionum (Job. XXX, 29) . Hinc Petrus magnis Loth laudibus extulit, quod bonum inter reprobos invenit, dicens: Et justum Loth oppressum a nefandorum [Col. 0529D] Plerique, injuria conversatione. Primus Remig., a nefandorum injuria et conversatione eripuit. In Colbert., impudica convers. injusta conversatione eripuit. Aspectu enim et auditu justus erat, habitans apud eos, qui de die in diem animam justi iniquis operibus cruciabant (II Pet. II, 7, 8) . [Col. 0529B] Qui nimirum cruciari non posset, nisi prava propinquorum opera et audiret, et cerneret. Et tamen aspectu et auditu justus dicitur, quia iniquorum vita, non delectando justi aures atque oculos, sed feriendo [Col. 0529D] Corb., non tangebant; et paulo ante, secundis curis, vitia pro vita. tangebat. Hinc Paulus discipulis dicit: In medio nationis pravae et perversae, inter quos lucetis sicut luminaria in mundo (Philip. II, 15) . Hinc [Col. 0529D] Vatic. et Gussanv., et pene omnes Mss., hinc angelo [Col. 0530D] Pergami Ecclesiae. angelo Pergami ecclesiae dicitur: Scio ubi habitas, ubi sedes est Satanae; et tenes nomen meum, et non negasti fidem meam (Apoc. II, 13) . Hinc sancta Ecclesia sponsi voce laudatur, cum ei in amoris Cantico dicitur: Sicut lilium inter spinas, sic amica mea inter filias (Cant. II, 2) . Bene ergo beatus Job, memorata terra gentili, inter iniquos vixisse describitur; ut, juxta sponsi praeconium, inter spinas lilium crevisse monstretur. Unde [Col. 0529C] recte mox subditur:
IBID.— Simplex, et rectus.
2. Job simplicitas et rectitudo. Utraque necessaria. —Nonnulli namque ita sunt simplices, ut rectum quid sit ignorent. Sed eo verae simplicitatis innocentiam deserunt, quo ad virtutem rectitudinis non assurgunt; quia dum cauti esse per rectitudinem nesciunt, nequaquam innocentes persistere per simplicitatem possunt. Hinc est quod Paulus discipulos admonet dicens: Volo vos sapientes esse in bono, simplices autem in malo (Rom. XVI, 19) . Hinc rursum dicit: Nolite pueri effici sensibus, sed malitia parvuli estote (I Cor. XIV, 20) . Hinc per semetipsam Veritas discipulis praecipit, dicens: Estote prudentes sicut [Col. 0529D] serpentes, et simplices sicut columbae (Matth, X. 16) . Utraque enim necessario in admonitione conjunxit; ut et simplicitatem columbae astutia serpentis instrueret, et rursum serpentis astutiam columbae simplicitas temperaret. Hinc est quod sanctus Spiritus praesentiam suam hominibus, non in columba solummodo, sed etiam in igne patefecit (Matth. III, 11, 16) . Per columbam quippe simplicitas, per ignem vero zelus indicatur. In columba igitur, et in igne ostenditur [Col. 0530A] (Act. II, 3) : quia quicunque illo pleni sunt, sic mansuetudini simplicitatis inserviunt, ut contra culpas delinquentium etiam zelo rectitudinis accendantur. Sequitur:
IBID.— Timens Deum, et recedens a malo.
3. Deum timere quid sit. Bona malis admista reprobantur. —Deum timere est nulla, quae facienda sunt bona praeterire. Unde per Salomonem dicitur: Qui Deum timet, nihil negligit (Eccle. VII, 19) . Sed quia nonnulli sic bona quaedam faciunt, ut tamen a quibusdam malis minime suspendantur, bene postquam timens Deum dicitur, recedens quoque a malo perhibetur. Scriptum quippe est: Declina a malo, et fac bonum (Psal. XXXVI, 27) . Neque enim bona Deo [Col. 0530B] accepta sunt, 19 quae ante ejus oculos malorum admistione maculantur. Hinc namque per Salomonem dicitur: Qui in uno offenderit, multa bona perdet (Eccle. IX, 18) . Hinc [Col. 0530D] Unus ex Remig., hinc Jacobus apostolus Jacobus attestatur dicens: Quicunque totam legem servaverit, offendat autem in uno, factus est omnium reus (Jac. II, 10) . Hinc Paulus ait: Modicum fermentum totam massam corrumpit (I Cor. V, 6) . [ Vet. III. ] Beatus igitur Job, ut ostendatur quam mundus in bonis exstitit, solerter indicatur quam alienus a malis fuit.
4. Cur virtutes Job ab exordio describantur. —Mos vero esse narrantium solet, ut cum palaestrae certamen insinuant, prius luctantium membra describant quam latum validumque sit pectus, quam sanum, quam pleni tumeant lacerti, quam subterpositus venter [Col. 0530C] nec mole gravet, nec extenuatione debilitet; ut cum prius aptos certamini artus ostenderint, tunc demum magnae fortitudinis ictus narrent. Quia ergo athleta noster contra diabolum fuerat certaturus, quasi ante arenae spectaculum, sacrae scriptor historiae in athleta hoc spiritales virtutes enumerans, mentis membra describit, dicens: Erat vir ille simplex, et rectus, ac timens Deum, et recedens a malo, ut, dum membrorum positio magna cognoscitur, ex hac ipsa jam forti positione subsequens etiam victoria praenoscatur. Sequitur:
VERS. 2.— Natique sunt ei septem filii et tres filiae.
5. Filiorum multitudo eum ad avaritiam non pellexit. —Saepe [Col. 0530D] ad avaritiam cor parentis illicit fecunditas prolis. Eo enim ad ambitum congregandae haereditatis accenditur, quo multis haeredibus fecundatur. Ut ergo beati Job quam sancta mens fuerit, ostendatur, et justus dicitur, et multae prolis pater fuisse perhibetur. [Col. 0530D] Vulgati omnes: Qui in libri hujus. Fortasse quod Editores non censerent hic dici posse Latine, libri sui, ut habetur in Mss., sed scrupulosius. Qui in libri sui exordio devotus sacrificiis offerendis asseritur, promptus autem largitatibus etiam post a semetipso memoratur. Pensemus ergo quanta fortitudine praeditus exstitit, quem ad [Col. 0531A] haereditatis tenaciam nec tot haeredum affectus inclinavit. Sequitur:
VERS. 3.— Et fuit possessio ejus septem millia ovium, et tria millia camelorum; quingenta quoque juga boum, et quingentae asinae, ac familia multa nimis.
6. Opes sine amore possedit. —Scimus, quia ad majorem dolorem mentem commovent damna majora. Ut igitur ostendatur, quantae virtutis exstitit, multum fuisse dicitur, quod patienter amisit. Nunquam quippe sine dolore amittitur, nisi quod sine amore possidetur. Itaque dum substantia magna describitur, et tamen paulo post patienter amissa perhibetur; quam sine dolore perdidit, constat quia sine amore possedit. Notandum quoque est, quod prius [Col. 0531B] cordis divitiae, et post, opes corporis describuntur. Solet enim rerum abundantia tanto magis a divino timore mentem solvere, quanto magis hanc exigit diversa cogitare. Nam dum per multa spargitur, stare in intimis fixa prohibetur. Quod per semetipsam Veritas, cum parabolam seminantis exponeret, indicavit dicens: Qui seminatus est in spinis, hic est, qui verbum audit, et sollicitudo saeculi istius, et fallacia divitiarum, suffocat verbum, et sine fructu efficitur (Matth. XIII, 22; Luc. VIII, 7, 8; Marc. IV, 7) . Ecce beatus Job et multa possidere dicitur, et paulo post divinis sacrificiis instanter deservire perhibetur.
7. Cuncta jam corde reliquerat. —Consideremus ergo cujus sanctitatis iste vir fuerit, qui ad tam sedula Dei obsequia, et sic occupatus vacavit. Necdum praecepti [Col. 0531C] virtus emicuerat, quae omnia relinqui praeciperet; sed tamen beatus Job ejusdem jam praeceptionis vim corde servabat; quia nimirum substantiam suam mente 20 reliquerat, quam sine delectatione possidebat.
IBID.— Eratque vir ille magnus inter omnes Orientales.
8. Quantis divitiis afflueret. —Orientales viros esse praedivites quis ignorat? Magnus ergo inter Orientales exstitit, ac si aperte diceretur: quia et divitibus ditior fuit.
VERS. 4.— Et ibant filii ejus, et faciebant [Col. 0531D] Mss. et Berthol., faciebant convivium per domos. Aliae Ed., convivia. convivia per domos, unusquisque in die suo: et mittentes vocabant tres sorores suas, ut comederent et biberent [Col. 0531D] cum eis.
9. Substantia dividenda inter filios, eorum corda non divisit. —Solet inter fratres major substantia, discordiae fieri gravioris causa. O inaestimabilem paternae institutionis laudem! Et pater dives dicitur, et filii concordes asseruntur. Et dum dividenda inter eos substantia aderat, corda tamen omnium indivisa charitas replebat.
VERS. 5.— Cumque in orbem transissent dies convivii, mittebat ad eos Job, et sanctificabat illos, surgensque [Col. 0532A] diluculo offerebat holocausta per singulos.
10. Nulla pene convivia sine culpa, propter voluptatem et loquacitatem. —Cum dicitur, mittebat et sanctificabat illos, aperte demonstratur quid districtionis erga illos praesens ageret, quibus absens sollicitudine non deesset. Sed hoc nobis est solerter intuendum quod, peractis diebus convivii, purgatio [Col. 0531D] Plurimi Mss., pro singulis. per singulos adhibetur holocausti. Vir quippe sanctus noverat quia celebrari convivia sine culpa vix possent. Noverat quia magna purgatione sacrificiorum diluendae sunt epulae conviviorum; et quidquid in semetipsis filii convivantes inquinaverant, pater sacrificium immolando tergebat. Nonnulla quippe sunt vitia quae a conviviis aut separari vix possunt, aut certe nequaquam possunt. [Col. 0532D] Deest pene in Compend., Ebroic. et aliis. Pene semper enim epulas comitatur voluptas. [Col. 0532B] Nam dum corpus in refectionis delectatione resolvitur, cor ad inane gaudium relaxatur. Unde scriptum est: Sedit populus manducare et bibere, et surrexerunt ludere (Exod. XXXII, 6) .
11. Pene semper epulas loquacitas sequitur; cumque venter reficitur, lingua diffrenatur. Unde recte dives apud inferos aquam appetere describitur, dicens: Pater Abraham, miserere mei, et mitte Lazarum, [Col. 0532D] Mss., ut intinguat extremum digiti sui in aqua. ut intingat extremum digiti sui in aquam, et refrigeret linguam meam, quia crucior in hac flamma (Luc. XVI, 24) . Prius epulatus quotidie splendide dicitur; et post aquam petere in lingua memoratur. Quia enim, ut diximus, inter epulas valde diffluere loquacitas solet, ex poena indicat culpam, cum eum, quem epulatum quotidie splendide Veritas dixerat, in [Col. 0532C] lingua plus ardere perhibebat. Hi qui chordarum harmoniam temperant, tanta hanc arte dispensant, ut plerumque, cum una tangitur, longe alia ac multis interjacentibus posita chorda quatiatur: cumque ista sonitum reddit, illa, quae in eodem cantu temperata est, aliis impercussis, tremit. Sic ergo in Scriptura sacra plerumque de virtutibus, sic de vitiis agitur; ut dum loquendo aliud insinuat, tacendo aliud innotescat. [ Vet. VI. ] Nihil enim contra divitem de loquacitate memoratur; sed dum poena in lingua dicitur, quae in convivio inter alias gravior fuerit culpa monstratur.
12. Job octavo die sacrificium offerens, mysterium resurrectionis colit. —Cum vero septem fratres per dies singulos convivia facere describuntur, et peractis [Col. 0532D] diebus convivii, Job septem sacrificia offerre perhibetur; aperte historia indicat quod beatus Job octavo die sacrificium offerens mysterium resurrectionis colat. Dies namque qui nunc Dominicus dicitur, a morte Redemptoris est tertius, sed in ordine conditionis octavus, qui et primus in conditione est. Sed quia revolutus septimum sequitur, octavus 21 recte numeratur. Quia ergo octavo die offerre septem sacrificia dicitur, plenus septiformis gratiae Spiritu pro spe resurrectionis Domino deservisse perhibetur. Unde et psalmus pro octava praescribitur, in quo gaudium [Col. 0533A] de resurrectione nuntiatur [ Vet. VII ]. Sed quia beati Job filii tanta fuerant disciplina bonae institutionis accincti, ut neque per facta in conviviis, neque per verba delinquerent, aperte monstratur, cum subditur:
IBID.— Dicebat enim: Ne forte peccaverint filii mei et benedixerint Deo in cordibus suis.
13. De alterius corde non est temere judicandum. In rectores fidelium qui eorum opera nesciunt. —Perfectos quippe esse in opere et sermone docuerat, pro quibus de sola pater cogitatione metuebat. Quia vero de alienis cordibus judicare temere non debeamus, in sancti hujus viri verbis agnoscimus, qui non ait: Quia benedixerunt in cordibus suis: sed, Ne [Col. 0533B] forte benedixerint Deo in cordibus suis. Unde bene per Paulum dicitur: Nolite judicare ante tempus, quoadusque veniat Dominus, qui illuminabit abscondita tenebrarum, et manifestabit consilia cordium (I Cor. IV, 5) . [ Vet. VIII ]. Quisquis enim in cogitatione a rectitudine exorbitat, in tenebris peccat. Nos ergo tanto minus debemus aliena corda audacter reprehendere, quanto scimus, quia visu nostro non possumus alienae cogitationis tenebras illustrare. [Col. 0533D] Mss. Remig., Rem., Ebroïc., etc, sed hac in re solerter. Sed hac solerter intuendum est, quanta pater severitate potuit filiorum opera corrigere, qui tanta sollicitudine studuit corda mundare. Quid ad haec rectores fidelium dicunt, qui discipulorum suorum et aperta opera nesciunt? Quid in sua excusatione cogitant, qui in commissis sibi nec vulnera actionum curant? Ut [Col. 0533C] vero hujus sancti [Col. 0533D] Ita Corb., Germ. et pler. Mss. In Edit., hujus sancti viri operis. operis etiam perseverantia demonstretur, recte subjungitur:
IBID.— Sic faciebat Job cunctis diebus.
14. Job perseverantia. —Scriptum quippe est: Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit. (Matth. X, 22; XXIV, 13.) In sacrificio igitur sancta actio, in cunctis autem diebus sacrificii, constantia sanctae actionis ostenditur. Haec breviter historiam sequendo transcurrimus; nunc ordo expositionis exigit ut exordium repetentes, allegoriarum jam secreta pandamus.
VERS. 1.— Vir erat in terra Hus, nomine Job.
15. SENSUS ALLEGOR.— Christus Job nomine designatus. —Haec [Col. 0533D] per historiam facta credimus, sed per allegoriam jam qualiter sint impleta, videamus. Job namque, ut diximus, interpretatur dolens: Hus vero consiliator. Quem ergo alium beatus Job suo nomine exprimit, nisi eum de quo propheta loquitur dicens: dolores nostros [Col. 0533D] A Mss. Corb. et nonnullis abest ipse, quod in Germ. additum secundis curis. ipse portavit (Isai. LIII, 4) ? Qui Hus terram inhabitat, quia in corda populi consiliatoris regnat. Paulus quippe ait Christum Dei [Col. 0534A] virtutum, et Dei sapientiam. (I Cor. I, 24) . Atque haec ipsa Sapientia per Salomonem dicit: Ego sapientia habito in consilio, et eruditis intersum cogitationibus (Proverb. VIII, 12) . Hus ergo terram inhabitat Job, quia Sapientia, quae pro nobis passionis dolorem sustinuit, corda vitae consiliis dedita sibimet habitationem fecit.
IBID.— Et erat vir ille simplex et rectus.
16. Simplicitatem et rectitudinem tenuit. —In rectitudine justitia, in simplicitate autem mansuetudo signatur. Plerumque nos cum rectitudinem justitiae exsequimur, mansuetudinem relinquimus; et cum mansuetudinem servare cupimus, justitiae rectitudinem declinamus. Incarnatus 22 vero Dominus [Col. 0534B] simplicitatem cum rectitudine tenuit: quia nec in mansuetudine districtionem justitiae, nec rursum in districtione justitiae virtutem mansuetudinis amisit. Unde cum quidam, deducta adultera, hunc tentare voluissent, ut in culpam aut immansuetudinis aut injustitiae laberetur, ad utraque respondit dicens: Qui sine peccato est vestrum, primus in illam lapidem mittat (Joan., VIII, 7) . Dat simplicitatem mansuetudinis qui sine peccato est vestrum; dat zelum justitiae, primus in illam lapidem mittat. Unde et ei propheta dicit: Intende, prospere procede, et regna propter veritatem et mansuetudinem et justitiam (Psal. XLIV, 5) . Veritatem quippe exsequens, mansuetudinem cum justitia conservavit; ut nec zelum rectitudinis in mansuetudinis pondere amitteret, nec rursum pondus mansuetudinis [Col. 0534C] zelo rectitudinis perturbaret. Sequitur:
IBID.— Timens Deum, et recedens a malo.
17. Deum quomodo timuit. —Scriptum est de illo: Et replevit eum spiritus timoris Domini (Isai. XI, 3) . Incarnatus enim Dominus in semetipso omne quod nobis [Col. 0533D] Ita Mss. omnes, Rem., Remig., Colb., Corbeiens., Turon., etc. Editio Basil. 1514, Paris. 1518, [Col. 0534D] et aliae, habent, quod nobis imperavit. inspiravit, ostendit; ut quod praecepto diceret, exemplo suaderet. Juxta humanitatis ergo naturam Redemptor noster Deum timuit; quia ut superbum hominem redimeret [Col. 0534D] Ita Mss. S. Germ., Regii, Rem., etc., veteresque Edit. Paris. et Basil. Unus Remig. habet, mortem pro illo humilem sumpsit. Hoc Ms. usus fortasse Joann. Gilotius Campanus, in sua Edit. anno 1571, utramque lectionem adoptavit; aliae postea Edit. retinuerunt hanc unicam: mortem pro illo humilem sumpsit. mentem pro illo humilem sumpsit. Cujus bene per hoc, quod recedere a malo Job dicitur, et actio designatur. Ipse quippe recessit a malo, non quod faciendo contigit, sed quod inveniendo reprobavit: quia vetustam, quam natus invenit, humanae conversationis vitam [Col. 0534D] deseruit; et novam, quam secum detulit sequacium moribus impressit.
Vers. 2.—Natique sunt ei septem filii, et tres filiae.
18. Septenarius numerus perfectus. —Quid in septenario numero nisi summa perfectionis accipitur? Ut enim humanae rationis causas de septenario numero taceamus, quae asserunt, quod idcirco [Col. 0535A] perfectus sit, quia ex primo pari constat, et primo impari; ex primo qui dividi potest, et primo qui dividi non potest; certissime scimus quod septenarium numerum Scriptura sacra pro perfectione ponere consuevit (Genes. II, 3) . Unde et septimo die Dominum requievisse ab operibus asserit. Hinc est etiam quod septimus dies in requiem hominibus, id est, in sabbatum datus est. Hinc est quod jubileus annus, in quo plenaria requies exprimitur, septem hebdomadibus consummatur, qui monade [Col. 0535D] Hic variant Mss., aliis monadi addita, aliis pluribus monade addito, praeferentibus. Ex his sunt Corb., Germ., Utic. Ibidem in Utic. et Ed. legitur, nostrae adun. summa. Redundat summa depravatque sensum. Gregorius quippe vocat monadem adunationem illam qua in mundi fine congregandi sunt electi, ut ex sequentibus patebit. addita nostrae adunationis impletur.
[ Vet. XII. ] 19. Filii Job apostolos signant.—Nati sunt ergo ei septem filii. Ad praedicandum scilicet viriliter incedentes apostoli. Qui dum perfectionis praecepta peragunt, quasi superioris sexus fortitudinem [Col. 0535B] in conversatione tenuerunt. Hinc est enim, quod perfectione septiformis gratiae Spiritus implendi duodecim sunt electi. A septenario quippe numero in duodenarium surgitur. Nam septenarius suis in se partibus multiplicatus, ad duodenarium tenditur. Sive enim quatuor per tria, sive per quatuor tria ducantur, septem in duodecim vertuntur [Col. 0535D] Rem., Vindoc., Ebroic. vertunt. . Unde sancti apostoli, quia sanctam Trinitatem in quatuor partibus mundi praedicare mittebantur, duodecim sunt electi; ut etiam numero perfectionem ostenderent, quam vita et voce praedicarent.
20. Filiae fidelium plebes. Fidelium tres ordines.—Natae sunt et tres filiae. Quid in filiabus, nisi 23 infirmiores fidelium plebes accipimus, [Col. 0535D] In solis vulgatis post accipimus, adjicitur: fidem Sanctae Trinit. tenentes, quod glossema rejiciendum censuimus. quae etsi ad perfectionem operis nequaquam forti virtute permanent, [Col. 0535C] fidem tamen Trinitatis cognitam constanter tenent? In septem ergo filiis ordo praedicantium, in tribus vero filiabus multitudo significatur auditorum. Possunt etiam per tres filias tres ordines fidelium designari. Post filios quippe filiae nominantur, quia post apostolorum conspectam fortitudinem, tres distinctiones fidelium in Ecclesiae conversatione secutae sunt: pastorum videlicet, et continentium, atque conjugatorum. [ Vet. XIII. ] Unde et Ezechiel propheta tres liberatos viros audisse se asserit, Noe scilicet, et Danielem, et Job (Ezechiel XIV) . Quid enim per Noe, qui arcam in undis rexit, nisi praepositorum ordo signatur; qui dum ad formam vitae populis praesunt, sanctam Ecclesiam in tentationum fluctibus regunt? Quid per Danielem, cujus mira abstinentia [Col. 0535D] scribitur, nisi continentium vita figuratur; qui dum cuncta, quae mundi sunt, deserunt, despectae Babyloniae alta mente dominantur? Quid per Job, nisi bonorum conjugum vita signatur; qui de rebus [Col. 0536A] mundi, quas possident, dum pia opera faciunt, quasi per terrae viam ad coelestem patriam tendunt? Quia igitur post sanctos apostolos tres istae fidelium distinctiones secutae sunt, recte post filios, tres filiae natae memorantur. Sequitur:
VERS. 3.— Et fuit possessio ejus septem millia ovium, et tria millia camelorum.
21. Ovibus innocentes, camelis vitiosi gentiles adumbrati et Samaritani. —Quia fideles auditores ex varia conversatione collecti sunt, quod prius universaliter, [Col. 0535D] Editi, memoratis filiis et filiab., renitentibus [Col. 0536D] Mss.; et praeter Gregorii mentem, paulo antea docentis tribus filiabus, nulla filiorum facta mentione, tres fidelium ordines significari. memoratis filiabus, dicitur, hoc distincte postmodum appellatione animalium subinfertur. Quid enim in septem millibus ovium, nisi perfectam quorumdam innocentiam exprimit, quae [Col. 0536D] Ed. Vet. et Rec., ad perceptionem, quod habent Utic. et nonnulli Mss. Unus Vindoc. et al. ad perfectionis gratiam. Sequimur Ms. Corb. ad [Col. 0536B] perfectionem gratiae, ex legis pascuis venit? Quid vero in tribus millibus camelorum, nisi ad plenitudinem fidei veniens, [Col. 0536D] Vatic. et Gussanv., tota gentilium, mendose. torta gentilium vitiositas designatur? [ Vet. XIV. ] In Scriptura autem sacra aliquando cameli nomine ipse Dominus, aliquando autem populus gentilis exprimitur. Cameli enim nomine Dominus designatur, sicut ab eodem Domino Judaeis adversantibus dicitur: Liquantes culicem, camelum glutientes (Matth. XXIII, 24) . Culex enim susurrando vulnerat, camelus autem sponte se ad suscipienda onera inclinat. Liquaverunt ergo Judaei culicem, quia seditiosum dimitti latronem petierunt; camelum vero glutierunt, quia eum qui ad suscipienda nostrae mortalitatis onera sponte descenderat exstinguere clamando conati sunt. Rursus cameli [Col. 0536C] nomine gentilitas designatur. Unde et Rebecca ad Isaac veniens (Genes. XXIV, 61) , dorso cameli deducitur; quia ad Christum ex gentilitate Ecclesia properans, [Col. 0536D] Gilot., Vatic,, Guss., uno verbo, intortis, repugnantib. Mss. ac vet. Edit. in tortis vitiosisque vitae veteris conversationibus invenitur. Quae, Isaac viso, descendit; quia Domino cognito, vitia sua gentilitas deseruit, et ab elatione celsitudinis ima humilitatis petiit. Quae et verecundata pallio velatur, quia coram illo ex anteacta vita confunditur. Unde et per Apostolum eisdem gentibus dicitur: Quem ergo fructum habuistis tunc in illis, in quibus nunc erubescitis? (Rom. VI, 21.) Quia igitur per oves, 24 Hebraeos a pascuis legis ad fidem venientes accipimus, nihil obstat ut per camelos, tortos moribus, atque onustos idolorum cultibus, gentilium populos sentiamus. Quia enim ex semetipsis [Col. 0536D] sibi invenerunt deos quos colerent, quasi a semetipsis eis onus in dorso excreverat, quod portarent.
[ Vet XV. ] 22. Potest etiam per camelos, quia [Col. 0536D] Primus Rem., commune est animal. Corb. et Germ., commune sunt animal. communia sunt animalia, Samaritanorum vita signari. [Col. 0537A] Cameli namque ruminant, sed nequaquam ungulam findunt. [Col. 0537D] In Corb. et Germ., Samarii. In Reg., Samarei: sic dicuntur lib. VI, epist. olim 3, et lib. VIII, epist. olim 21. Samaritani quoque quasi ruminant, quia ex parte legis verba recipiunt; et quasi ungulam non findunt, quia eam pro parte contemnunt. Qui et grave onus in dorso mentis tolerant, [Col. 0537D] Ita Mss. Corb., Germ., Rem., etc., ac vet. Edit., pro id omne, quod legitur in Vatic. et Guss. quia in omne, quod faciunt, sine spe aeternitatis elaborant. Fidem quippe resurrectionis nesciunt. Et quid esse gravius atque onustius potest, quam afflictionem saeculi praetereuntis perpeti, et nequaquam ad relevationem mentis gaudia remunerationis sperare? Sed quia in carne Dominus apparens, et Hebraeorum populos perfectionis gratia implevit, et Samaritanorum quosdam ad cognitionem fidei, mira opera ostendendo, perduxit; dicatur recte de umbra, quae veritatem exprimeret, quod et septem millia ovium, [Col. 0537B] et camelorum tria millia possideret. Sequitur:
IBID.— Quingenta juga boum, et quingentae asinae.
23. Boum nomine quid designetur. Quid nomine asinorum. —Jam superius dictum est, quod in quinquagenario numero, qui septem hebdomadibus ac monade addita impletur, requies designatur; denario autem numero summa perfectionis exprimitur. Quia vero fidelibus perfectio quietis promittitur, quasi quinquagenario decies ducto ad quingentesimum pervenitur. [ Vet. XVI. ] In Scriptura autem sacra boum nomine aliquando hebetudo fatuorum, aliquando bene operantium vita signatur. Quia enim [Col. 0537C] bovis nomine stultorum vecordia figuratur, recte per Salomonem dicitur: Statimque eam sequitur quasi bos ductus ad victimam (Proverb. VII, 22) . Rursum quia boum nomine vita uniuscujusque operantis exprimitur, legis praecepta testantur, quae per Moysen praecepit, dicens: Non alligabis os bovi trituranti (Deut. XXV, 4) . Quod aperte rursum dicitur: Dignus est operarius mercede sua (Luc. X, 7) . Asinorum quoque nomine aliquando stultorum pigritia, aliquando immoderata petulantium luxuria, aliquando gentilium simplicitas designatur. Stultorum pigritia asinorum appellatione figuratur, sicut per Moysen dicitur: Non arabis in bove simul et asino (Deut. XXII, 10) . Ac si diceret: Fatuos sapientibus in praedicatione non socies, ne per eum qui implere [Col. 0537D] rem non valet, illi qui praevalet obsistas. Immoderata quoque petulantium luxuria asinorum appellatione exprimitur, ut propheta testatur, qui ait: Quorum carnes sunt ut carnes asinorum (Ezech. XXIII, 20) . Asinorum rursus nomine, simplicitas gentilitatis [Col. 0538A] ostenditur. Unde Jerusalem tendens Dominus, asellum sedisse perhibetur (Matth. XXI, 5) . Quid est enim sedendo [Col. 0537D] Rem., Remig., vetus Editio Basil,, ita habent. Alia 1514, sedendo asinam. Hanc sequuntur recentiores Ed. Praeferenda videtur prior lectio, ut magis accedens ad sancti Gregorii mentem, qui infra explicat quid significet asinus, non asina. Caeterum sedens asellum, etc., phrasis est Gregorio non insolens, [Col. 0538D] nec in scriptoribus sacris peregrina. Optatus, lib. II de schism. Donati, cap. 3: Cathedram unicam . . . sedit prior Petrus. Ita lib. I, cujus tu cathedram sedes; et, quis cathedram sederet alteram. asinum Jerusalem venire, nisi gentilitatis simplicia corda possidendo, ea ad visionem pacis regendo et praesidendo perducere? Quod uno et facili testimonio ostenditur: quia et per boves [Col. 0538D] Gilot. et seq. Ed., Judaei op. At Corb. et pler. Mss., Judaeae op.; quod convenit seq., habuit Judaea boves, etc. Judaeae 25 operarii, et per asinum gentiles populi designantur, cum per prophetam dicitur: Cognovit bos possessorem suum, et asinus praesepe Domini sui (Isai. I, 3) . Quis enim bos, nisi Judaicus populus exstitit, cujus cervicem jugum legis attrivit? Et quis asinus, nisi gentilitas fuit, quam quilibet seductor reperit quasi brutum animal, et nulla ratione renitens, quo voluit errore substravit? Bos ergo possessorem, et asinus Domini praesepe cognovit, quia et [Col. 0538B] Hebraicus populus Deum, quem colebat, sed ignorabat, reperit; et gentilitas legis pabulum, quod non habebat, accepit. Quod igitur superius nominatis ovibus et camelis dicitur, hoc inferius in bobus et asinis replicatur.
24. Praedicatores Judaeorum boves jugo legis pressi. —Habuit vero et ante Redemptoris adventum Judaea boves, quia ad praedicandum misit operarios, quibus voce Veritatis dicitur: Vae vobis, hypocritae, qui circuitis mare et aridam, ut faciatis unum proselytum; et cum fuerit factus, facitis eum filium gehennae duplo, quam vos (Matth. XXIII, 15) . Quos grave jugum legis presserat, quia exteriora litterae mandata tolerabant. Quibus voce Veritatis dicitur: Venite ad me omnes, qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam [Col. 0538C] vos. Tollite jugum meum super vos, et discite a me, quia mitis sum et humilis corde (Matth. XI, 28, 29) . Quod ergo in Evangelio bene laborantibus requies promittitur, hoc est quod hic juga boum quingenta memorantur: quia qui Redemptoris dominio colla subjiciunt quo, nisi ad requiem, tendunt? [ Vet. XVII. ] Unde et asinae quingentae perhibentur; quia vocatae plebes gentilium, dum ad requiem pervenire desiderant, cuncta mandatorum onera libenter portant. Unde bene, quod hanc requiem populus gentilis appeteret, Jacob filios alloquens, prophetica hoc studuit voce signare, dicens: Isachar asinus fortis, accubans [Col. 0538D] Rem., Remig., Corb, Vindoc., et pene omnes, accubans in terminos. Et infra: In terminos namque habitare, etc. inter terminos, vidit requiem quod esset bona, et terram quod optima, et supposuit humerum ad portandum (Genes, 14, 15) . Inter terminos namque accubare, [Col. 0538D] est praestolato mundi fine requiescere, nihilque de his quae nunc in medio versantur quaerere, sed ultima desiderare. Fortisque asinus requiem ac terram optimam videt, cum simplex gentilitas idcirco se ad robur boni operis erigit, quia ad aeternae vitae patriam tendit. [Col. 0539A] Quae [Col. 0539] Idem Mss.: Quae et ad portandum, humerum apponit. ad portandum humerum supponit; quia conspecta superna requie, praeceptis etiam gravibus in operatione se subjicit, et quidquid intolerabile pusillanimitas asserit, hoc ei leve ac facile spes remunerationis ostendit. Quia ergo ad aeternam requiem pro electorum parte Judaea gentilitasque colligitur, recte quingenta juga boum, et quingentae asinae haberi perhibentur. Sequitur:
IBID.— Ac familia multa nimis.
25. Stulti mundi prius vocati quam sapientes. —Quid est, quod prius animalium multitudo describitur, et familia in extremo memoratur: nisi quod ad cognitionem fidei prius stulta mundi collecta sunt, [Col. 0539B] ut post ejus etiam astuta vocarentur, Paulo attestante, qui ait: Non multi sapientes secundum carnem, non multi potentes, non multi nobiles, sed quae stulta sunt mundi, elegit Deus, ut confundat sapientes [I Cor. I, 27) ? Ipsa namque sanctae Ecclesiae principia, litterarum perhibentur ignara, ut videlicet, cunctis in praedicatoribus suis Redemptor ostenderet quod ad vitam credentes populos non sermo, sed causa suaderet. Sequitur:
IBID.— Erat vir ille magnus inter omnes Orientales.
26. Christus humanitate caeteris similis, divinitate singularis. —Quod Redemptor noster Oriens dicitur, propheta 26 testante perhibetur, qui ait: Et ecce [Col. 0539C] vir Oriens nomen ejus (Zach. VI, 12) . Omnes ergo, qui in hoc Oriente fide consistunt, recte Orientales vocantur. Sed quia omnes homines tantummodo homines sunt, ipse autem Oriens Deus et homo, recte dicitur, Erat magnus inter omnes Orientales. Ac si aperte diceretur: Omnes, qui in fide Deo nascuntur, superat; quia non ut caeteros adoptio, sed natura illum divinitatis exaltat, qui etsi humanitate caeteris apparuit similis divinitate tamen mansit super omnia singularis.
Vers. 4.—Et ibant filii ejus, et faciebant convivia per domos.
27. In filiis Job convivia celebrantibus praedicatores [Col. 0539D] intelligendi. —Filii facturi convivia per domos ibant, cum praedicatores apostoli in diversis mundi regionibus, virtutum epulas audientibus, quasi edentibus ministrabant. Unde et eisdem filiis de esurientibus plebibus dicitur: Date illis vos manducare (Matth. XIV, 17; XV, 32; Marc. VI, 37; Luc. IX, 13) . Et rursum: Dimittere eos jejunos nolo, ne deficiant in via. Id est, in praedicatione vestra verbum consolationis accipiant, ne a veritatis pabulo jejuni remanentes, in hujus vitae labore succumbant. Hinc rursum eisdem filiis dicitur: Operamini non cibum qui perit, sed qui permanet in vitam aeternam (Joan. VI, 27) . [Col. 0540A] Quae convivia quomodo exhiberentur, adjungitur, cum protinus subinfertur:
IBID.— Unusquisque in die suo.
28. Juxta mensuram intelligentiae pascendi auditores. —Si ignorantiae obscuritas sine dubitatione nox cordis est, intellectus non immerito dies vocatur. Unde et per Paulum dicitur: Alius judicat diem inter diem, alius judicat omnem diem (Rom. XIV, 5) . Ac si aperte dicat: Alius quaedam nonnullis intermissis intelligit, alius vero omnia [Col. 0539] Corb., Germ. ac. pl. Mss. cum vet. Edit. Paris. et Basil., omnia ad intellectum possibilia. intellectu possibilia ita ut sunt videnda cognoscit. Unusquisque ergo filius in die suo convivium exhibet, quia sanctus quisque praedicator juxta mensuram illuminatae intelligentiae mentes audientium epulis veritatis pascit. In [Col. 0540B] die suo Paulus fecerat convivium, cum dicebat: Beatiores erunt si sic permanserint secundum meum consilium (I Cor. VII, 40) . De die suo unumquemque admonebat cogitare, cum diceret: Unusquisque in suo sensu abundet (Rom. XIV, 5) . Sequitur:
IBID.— Et mittentes vocabant tres sorores suas, ut comederent et biberent cum eis.
29. Hi per filias Job significantur. Scriptura sacra modo cibus, modo potus. —Sorores filii ad convivium vocant: quia infirmis auditoribus sancti apostoli refectionis supernae gaudia praedicant, eorumque mentes, quia a veritatis pabulo jejunas aspiciunt, divini eloquii epulis pascunt. [ Vet. XXI. ] Bene autem dicitur: Ut comederent et biberent cum eis. Scriptura [Col. 0540C] enim sacra aliquando nobis est cibus, aliquando potus. Cibus est in locis obscurioribus, quia quasi exponendo frangitur, et mandendo glutitur. Potus vero est in locis apertioribus, quia ita sorbetur sicut invenitur. Cibum vidit propheta Scripturam sacram, qui exponendo frangeretur, cum diceret: Parvuli petierunt panem, et non erat qui frangeret eis (Thren. IV, 4) : id est, infirmi quique Scripturae sacrae valentiores sententias petierunt exponendo comminui; sed qui exponere debeat non valet inveniri. Potum vidit Scripturam sacram propheta, cum diceret: Omnes sitientes venite ad aquas (Isai. LV, 1) . Si potus aperta mandata non essent, per semetipsam Veritas non clamaret: Si quis sitit, veniat ad me et bibat (Joan. VII, 37) . Quasi cibum et potum vidit propheta Judaeae [Col. 0540D] defuisse, cum diceret: Nobiles ejus interierunt fame, et multitudo ejus siti exaruit (Isai. V, 12) . Paucorum quippe est fortia et occulta 27 cognoscere; multorum vero, historiae aperta sentire. Et idcirco Judaeae nobiles non siti, sed fame interiisse asserit; quia hi qui praeesse videbantur, dum totos se exteriori intelligentiae dederant, quod de intimis discutiendo manderent non habebant. Quia vero sublimioribus ab interno intellectu cadentibus, parvulorum intelligentia et in exterioribus exsiccatur, recte illic adjungitur: Multitudo ejus siti exaruit. Ac si aperte diceret: dum vulgus vitae suae studium deserit, jam [Col. 0541A] nec fluenta historiae exquirit. Et occulta sacri eloquii mandata et aperta se intellexisse testantur, qui reprobanti se judici conquerentes dicunt: Manducavimus et bibimus coram te (Luc. XIII, 26) . Quod aperte exponendo subjungunt: Et in plateis nostris docuisti (Ibid.) . Quia ergo sacra eloquia in locis obscurioribus exponendo franguntur, in locis vero apertioribus ita, ut inventa fuerint, potantur, dicatur recte: Mittentes vocabant tres sorores suas, ut comederent et biberent cum eis. Ac si aperte diceretur: infirmos quosque blanda ad se persuasione deducebant, quatenus eorum mentes, et magna per contemplationem disserentes pascerent, et parva per historiam tradentes nutrirent. Sequitur:
[Col. 0541B] VERS. 5.— Cumque in orbem transissent dies convivii, mittebat Job, et sanctificabat eos: consurgensque diluculo offerebat holocausta per singulos.
30. Christus praedicatorum suorum corda mundat. —In orbem dies convivii transeunt, cum praedicationum ministeria peraguntur. Peractisque conviviis, holocaustum Job pro filiis obtulit; quia pro apostolis de praedicatione redeuntibus, Patrem Redemptor exoravit. Bene autem mittendo sanctificare dicitur; quia dum sanctum Spiritum, [Col. 0541D] 1 Corb., Vindoc., Ebroic., Utic., et al., qui ex se procedit. qui a se procedit, discipulorum cordibus tribuit, quidquid culpae inesse potuit, emundavit. Recteque ad offerenda holocausta diluculo consurgere perhibetur; quia per hoc quod pro nobis intercessionis suae petitionem obtulit, discussa erroris nocte, humanae mentis tenebras illustravit; [Col. 0541C] ne quo peccati contagio, ex ipsa praedicationis gratia, mens in occulto polluatur; ne sibi quae agit tribuat; ne sibi tribuendo quae agebat, amittat. Unde recte subjungitur:
IBID.— Dicebat enim, Ne forte peccaverint filii mei, et benedixerint Deo in cordibus suis.
31. Maculae a praedicatoribus contractae quomodo diluendae. —Deo quippe benedicere, id est maledicere, est de ejus munere sibi gloriam praebere. Unde recte sanctis apostolis post praedicationem Dominus pedes lavit (Joan XIII, 5) ; ut videlicet aperte monstraret quia plerumque et in bono opere peccati pulvis contrahitur, et inde inquinantur vestigia loquentium, unde audientium corda mundantur. Nam saepe nonnulli [Col. 0541D] dum exhortationis verba faciunt, quamlibet tenuiter, sese intrinsecus, quia per [Col. 0541D] Ita Mss. Anglic. et plerique ex nostris, nec non vet. Edit. Unus ex Vindocin. habet, praedicationis gratia. Ita etiam Belvac. Verba sequentia priorem lectionem praeferendam suadere videntur: Cumque verbo aliena opera diluunt, quasi ex bono itinere pulverem malae cogitationis sumunt. eos purgationis gratia derivatur, extollunt; cumque verbo aliena opera diluunt, quasi ex bono itinere pulverem malae cogitationis sumunt. Quid ergo fuit post praedicationem pedes discipulorum lavare, nisi post praedicationis [Col. 0542A] gloriam, cogitationum pulverem tergere, gressusque cordis ab interna elatione mundare? Nec obstat ab omnimoda Mediatoris scientia quod dicitur: Ne forte. Nam cuncta sciens, sed [Col. 0541D] Sic omnes Mss. nostri. At Edit. Basil. 1514, Paris. [Col. 0542D] 1518, et aliae habent, sed in semetipso ignorantiam nostram suscipiens; sane mendose et contra mentem sancti Doctoris, quem Agnoitis haereticis faventem inducunt. Consule quae in ejus Vita diximus, de ipsius doctrina adversus Agnoitas. Lege etiam epist. ad Eulog. Alexandr. patriarch., olim 42 lib. VIII, ind. 3, qui nunc est 10. In qua a Christo etiam homine omnem ignorantiam amovet. in locutione sua ignorantiam nostram suscipiens, 28 atque dum suscipit docens, nonnunquam quasi ex nostra dubitatione loquitur, sicut dicit: Filius hominis veniens, putas, inveniet fidem super terram? (Luc. XVIII, 3.) Expletis ergo conviviis, sacrificium Job pro filiis offerens dicebat: Ne forte peccaverint filii mei, et benedixerint Deo in cordibus suis; quia Redemptor noster postquam praedicatores suos a malis impugnantibus diluit, etiam inter bona quae egerant a tentationibus defendit. Sequitur:
IBID.— Sic faciebat Job cunctis diebus.
32. Holocaustum a Christo pro nobis jugiter oblatum. Cunctis diebus Job sacrificium offerre non cessat; quia sine intermissione pro nobis holocaustum Redemptor immolat, qui sine cessatione Patri suam pro nobis incarnationem demonstrat. Ipsa quippe ejus incarnatio nostrae emundationis oblatio est; cumque se hominem ostendit, delicta hominis interveniens diluit. Et humanitatis suae mysterio perenne sacrificium immolat, quia et haec sunt aeterna quae mundat.
33. [ Vet. XXV.] Quid hactenus de sensu histor. et allegor. quid deinceps de morali prosequendum. —Igitur quia in ipso expositionis exordio sic persona beati Job nuntiari Dominum diximus, ut designari per illum [Col. 0542C] caput et corpus, id est, Christum et Ecclesiam diceremus; postquam caput nostrum quomodo designatum credatur, ostendimus, nunc corpus ejus, quod nos sumus, quomodo exprimatur, indicemus; ut quia audivimus ex historia quod miremur, cognovimus ex capite quod credamus; consideremus nunc ex corpore quod vivendo teneamus. In nobismetipsis namque debemus transformare quod legimus; ut cum per auditum se animus excitat, ad operandum quod audierit vita concurrat.
VERS. 1.— Vir erat in terra Hus nomine Job.
34. SENSUS MORALIS.— Job electos significat. Quae eorum affectio circa terrena et aeterna. —Si Job dolens, [Col. 0542D] et Hus consiliator dicitur, non immerito per utraque nomina electus quisque figuratur; quia nimirum consiliatorem animum inhabitat, qui dolens de praesentibus ad aeterna festinat. Nam sunt nonnulli qui vitam suam negligunt; et dum transitoria appetunt, dum aeterna vel non intelligunt, vel intellecta [Col. 0543A] contemnunt, nec dolorem sentiunt, nec habere consilium sciunt. Cumque superna, quae amiserunt, non considerant, esse se, heu miseri! in bonis [Col. 0543D] Editi, in bonis felices putant. Expunximus τὸ felices, ut merum glossema Mss. incognitum. putant. Nequaquam enim ad veritatis lucem, cui conditi fuerant, mentis oculos erigunt; nequaquam ad contemplationem aeternae patriae desiderii aciem tendunt: sed semetipsos in his ad quae projecti sunt deserentes, vice patriae diligunt exsilium quod patiuntur, et in caecitate, quam tolerant, quasi in claritate luminis exsultant. At contra electorum mentes dum cuncta transitoria nulla esse conspiciunt, [Col. 0543D] Colb. et Corb., ad quem. Reg., ad quod. ad quae sint conditae exquirunt; cumque eorum satisfactioni nihil extra Deum sufficit, ipsa inquisitionis exercitatione fatigata illorum cogitatio, in conditoris sui spe et contemplatione requiescit, supernis interseri civibus [Col. 0543B] appetit; et unusquisque eorum adhuc in mundo corpore positus, mente jam extra mundum surgit, aerumnam exsilii, quam tolerat, deplorat, et ad sublimem patriam incessantibus se amoris stimulis excitat. Cum ergo dolens videt, quam sit aeternum quod perdidit, invenit salubre consilium, temporale hoc despicere quod percurrit; et quo magis crescit consilii scientia, ut peritura 29 deserat, eo augetur dolor, quod necdum ad mansura pertingat. Unde bene per Salomonem dicitur: [Col. 0543D] Rem., Remig., Vindoc., Corb., Reg., aliique antiq. sic legendum docent. In edit., qui addit scientiam, addit et dolorem. Qui apponit scientiam, apponit dolorem (Eccles. I, 18) . [Col. 0544D] Ita duo Mss. Reg., et Corb. et nonnulli. Ebroic. unus ex Remig., Compend., Longip.: Qui enim scientiam summam adhuc non habet, minus de, etc. Qui enim scit jam summa quae adhuc non habet, magis de infimis in quibus retinetur dolet.
35. In terra Hus, id est, in consilio habitant. —Recte ergo in terra Hus habitare Job dicitur, quia in [Col. 0543C] scientiae consilio electi uniuscujusque dolens animus tenetur. Intuendum quoque est quam nullus dolor mentis sit in actione praecipitationis. Qui enim sine consiliis vivunt, qui se ipsos rerum eventibus praecipites deserunt, nullo interim cogitationum dolore fatigantur. Nam qui solerter in vitae consilio figit mentem, caute sese in omni actione circumspiciendo considerat; et ne ex re quae agitur repentinus finis adversusque subripiat, hunc prius molliter posito pede cogitationis palpat; pensat ne ab his quae agenda sunt formido praepediat; ne in his quae differenda sunt praecipitatio impellat; ne prava per concupiscentiam aperto bello superent; ne recta per inanem gloriam insidiando supplantent. Job ergo in terra Hus habitat, dum mens electi quo magis per consilium [Col. 0543D] vivere nititur, eo angusti itineris dolore fatigatur. Sequitur:
IBID.— Simplex et rectus, timens Deum, et recedens a malo.
36. Justi simplicitas et rectitudo. —Quisquis aeternam patriam appetit, simplex procul dubio et rectus vivit: simplex videlicet opere, rectus fide; simplex in bonis quae inferius peragit, rectus in summis quae in intimis [Col. 0544A] sentit. Sunt namque nonnulli qui in bonis quae faciunt simplices non sunt, dum non in his retributionem interius, sed exterius favorem quaerunt. Unde bene per quemdam sapientem dicitur: Vae peccatori terram ingredienti duabus viis (Eccli. II, 14) . Duabus quippe viis peccator terram ingreditur, quando et Dei est quod opere exhibet, et mundi quod per cogitationem quaerit.
37. A timore inchoat, in charitate consummatur. —Bene autem dicitur: Timens Deum, et recedens a malo; quia sancta electorum Ecclesia simplicitatis suae et rectitudinis [Col. 0544D] Vindocinenses, vias a timore inchoat. vias timore inchoat, sed charitate consummat. Cui tunc est funditus a malo recedere, cum ex amore Dei coeperit jam nolle peccare. Cum vero adhuc timore bona agit, a malo penitus non recessit; [Col. 0544B] quia eo ipso peccat, quo peccare vellet, si inulte potuisset. Recte ergo cum timere Deum Job dicitur, recedere etiam a malo perhibetur; quia dum metum charitas sequitur, ea quae [Col. 0544D] Sic antiquior Rem., Corb., Germ., Vindocin., etc. Editi, quae metu relinquitur. mente relinquitur, etiam per cogitationis propositum culpa calcatur. [ Vet. XXVIII. ] Et quia ex timore unumquodque vitium premitur, ex charitate autem virtutes oriuntur, recte subjungitur:
VERS. 2.— Natique sunt ei septem filii et tres filiae.
38. Septem filii Job totidem dona Spiritus sancti significant; tres filiae, spem, fidem et charitatem. —Septem quippe nobis filii nascuntur, cum per conceptionem bonae cogitationis, sancti Spiritus septem [Col. 0544C] in nobis virtutes oriuntur. Hanc namque internam prolem propheta dinumerat, cum Spiritus mentem fecundat, dicens: Requiescet super eum Spiritus Domini, spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis, et replebit eum spiritus timoris Domini (Isai. XI, 2) . Cum ergo per adventum Spiritus sancti, sapientia, intellectus, consilium, fortitudo, scientia, pietas ac timor Domini unicuique nostrum 30 gignitur, quasi mansura posteritas in mente propagatur, quae supernae nostrae nobilitatis genus eo ad vitam longius servat, quo amori aeternitatis sociat. Sed habent in nobis septem filii tres procul dubio sorores suas, quia quidquid virile hi virtutum sensus faciunt, spei, fidei charitatique conjungunt. Neque enim ad denarii perfectionem [Col. 0544D] septem filii perveniunt, nisi in fide, spe et charitate fuerit omne quod agunt. Quia vero hanc praeeuntium virtutum copiam multimoda bonorum operum cogitatio sequitur, recte subjungitur:
VERS. 3.— Et fuit possessio ejus septem millia ovium et tria millia camelorum.
39. Oves possidet qui mentem innoxiam intus veritate [Col. 0545A] pascit. —Servata quippe veritate historiae, imitari spiritaliter possumus, quod carnaliter audimus. [Col. 0545D] Rem. et Remig., Corb., Germ.: Oves enim septem millia. Ita veteres Edit. Paris. et Basil. Ovium enim septem millia possidemus, cum cogitationes innocuas, perfecta cordis munditia, intra nosmetipsos inquisito veritatis pabulo pascimus.
40. Camelos possidet, qui quod in se altum ac tortuosum, aut fidei subdit, aut prae charitate flectit. —Eruntque nobis in possessione etiam tria millia camelorum, si omne, quod in nobis altum ac tortuosum est, rationi fidei subditur, et sub cognitione Trinitatis, sponte in appetitu humilitatis inclinatur. Camelos quippe possidemus, si quod altum sapimus, humiliter deponamus. Camelos procul dubio possidemus, cum cogitationes nostras ad infirmitatis fraternae compassionem flectimus, ut vicissim onera [Col. 0545B] nostra portantes, alienae infirmitati compati condescendendo noverimus. Possunt etiam per camelos, qui ungulam nequaquam findunt, sed tamen ruminant, terrenarum rerum bonae dispensationes intelligi: quae quia habent aliquid saeculi, et aliquid Dei, per commune eas necesse est animal designari. Neque enim terrena dispensatio, quamvis aeternae utilitati serviat, sine perturbatione mentis valet exhiberi. [ Vet. XXIX. ] Quia igitur per hanc et ad praesens mens confunditur, et in perpetuum merces paratur, quasi commune animal, et aliquid de lege habet, et aliquid non habet. Ungulam namque non findit, quia non se penitus anima ab omni terreno opere disjungit; sed tamen ruminat, quia bene dispensando temporalia, per certitudinis fiduciam coelestia sperat. Terrenae [Col. 0545C] igitur dispensationes, quasi camelorum more, capite legi concordant, pede discrepant; quia et coeli sunt illa quae juste viventes appetunt, et hujus mundi sunt ea in quibus opere versantur. Nos ergo cum easdem terrenas dispensationes cognitioni Trinitatis subdimus, quasi camelos [Col. 0545D] Sic Mss. In Vulgatis additur: intra indivisibilem numerum, sive, etc. fide possidemus. Sequitur:
Quingenta quoque juga boum, et quingentae asinae.
41. Boum juga concordes virtutes. Asinae lascivientes, motus aut cogitationes simplices. —Juga boum in usum nostrae possessionis sunt, [Col. 0545D] Ebroic., S. Ebrulph., Germ. et alii, cum cordis virtutes exarant. cum concordes virtutes exarant duritiam mentis. Quingentas quoque asinas possidemus, cum lascivientes motus restringimus; et quidquid in nobis carnale exsurgere appetit, spiritali cordis dominatu refrenamus. Vel certe [Col. 0545D] asinas possidere, est cogitationes intra nos simplices regere: quae dum in subtiliori intellectu currere non valent quo quasi pigrius ambulant, eo fraterna onera mansuetius portant. Sunt namque nonnulli qui dum alta non intelligunt, [Col. 0546D] Sic Mss. Corb, et Germ., qua particula praeparatio animi indicatur. Mox verbum premunt perinde est ac deprimunt. In Edit., per exteriora. ad exteriora conversationis opera se humilius premunt. Bene ergo per asinas, pigrum quidem animal, sed tamen portandis oneribus deditum, 31 simplices cogitationes accipimus; quia dum nostram plerumque ignorantiam cognoscimus, [Col. 0546A] levius onera aliena toleramus. Cumque nos quasi singularis sapientiae altitudo non elevat, ad perferendam alieni cordis inertiam, mens se nostra aequanimiter inclinat. Recte autem sive juga boum, sive asinae quingentae referuntur; quia vel in hoc, quod prudenter sapimus, vel in hoc, quod humiliter ignoramus, dum aeternae pacis requiem quaerimus, quasi intra jubilei numerum tenemur. Sequitur:
IBID.— Ac familia multa nimis.
42. Multa familia est multitudo cogitationum cohibenda. —Multam nimis familiam possidemus, cum cogitationes innumeras sub mentis dominatione restringimus; ne ipsa sui multitudine animum superent, ne perverso ordine discretionis nostrae principatum [Col. 0546B] calcent. Et bene cogitationum turba multae familiae appellatione signatur. Nam scimus quod absente domina, ancillarum linguae perstrepunt, silentium deserunt, deputati operis officia negligunt, totumque sibimet ordinem vivendi confundunt. At si repente domina veniat, mox perstrepentes linguae reticent, officia uniuscujusque operis repetunt; sicque ad opus proprium, ac si non recesserint, revertuntur. Si igitur a domo mentis ad monumentum ratio discedat, quasi absente domina, cogitationum se clamor, velut garrula ancillarum turba multiplicat. Ut autem ratio ad mentem redierit, mox se confusio tumultuosa compescit; et quasi ancillae se ad injunctum opus tacite reprimunt, dum cogitationes protinus causis se propriis ad utilitatem subdunt. Possidemus [Col. 0546C] ergo multam familiam, cum recto jure innumeris cogitationibus rationis discretione dominamur. Quod nimirum cum solerter agimus, jungi per eamdem discretionem angelis conamur. Unde et recte subjungitur:
IBID.— Eratque vir ille magnus inter omnes Orientales.
43. Earum refrenatione magni efficimur. —Tunc namque magni inter omnes Orientales efficimur, cum eis spiritibus, qui orienti luci inhaerent, pressa carnalis corruptionis nebula, discretionis nostrae radiis, in quantum possibilitas suppetit, sociamur. Unde et per Paulum dicitur: Nostra conversatio in coelis est (Philipp. III, 20) . Quisquis temporalia ac defectiva [Col. 0546D] sequitur, occasum petit; quisquis vero superna desiderat, quia in Oriente habitet, demonstrat. Magnus ergo non inter Occidentales, sed inter Orientales efficitur, qui non [Col. 0546D] Antiq. Rem., qui non inter actionis ima et fugitiva. Corb. non habet malorum. inter malorum actiones ima et fugitiva quaerentium, sed inter choros proficere supernorum civium conatur. Sequitur:
VERS. 4. Et ibant filii ejus, et faciebant convivium per domos, unusquisque in die suo.
[Col. 0547A] [Col. 0547D] [Col. 0547] This note appears at the foot of column 547, but the callout number (b) has not been printed in the text. Primus Remig., et valde fortitudo destituitur. 44. Virtutes singulae, in die suo convivium faciunt. —Filii per domos convivium faciunt, dum virtutes singulae [Col. 0547D] Secundus Rem., 1 Remig. Corb. et Germ., juxta modum, propriam mentem pascunt. Ita Edit. Paris. 1640. juxta modum proprium mentem pascunt. Et bene dicitur: Unusquisque in die suo. Dies enim uniuscujusque filii, est illuminatio uniuscujusque virtutis. Ut enim haec ipsa dona breviter septiformis gratiae replicem, alium diem habet sapientia, alium intellectus, alium consilium, alium fortitudo, alium scientia, alium pietas, alium timor. Neque enim hoc est sapere, quod intelligere; quia multi aeterna quidem sapiunt, sed haec intelligere nequaquam possunt. Sapientia ergo in 32 die suo convivium facit, quia mentem de aeternorum spe et certitudine reficit. Intellectus in die suo convivium parat; quia in eo quod audita penetrat, reficiendo cor, tenebras [Col. 0547B] ejus illustrat. Consilium in die suo convivium exhibet; quia dum esse praecipitem prohibet, ratione animum replet. Fortitudo in die suo convivium facit; quia dum adversa non metuit, trepidanti menti cibos confidentiae apponit. Scientia in die suo convivium parat, quia in ventre mentis ignorantiae jejunium superat. Pietas in die suo convivium exhibet, quia cordis viscera misericordiae operibus replet. Timor in die suo convivium facit; quia dum premit mentem, ne de praesentibus superbiat, de futuris illam spei cibo confortat.
45. Si ab invicem separentur, deficiunt. —Sed illud in hoc filiorum convivio perscrutandum video, quod semetipsos invicem pascunt. Valde enim singula [Col. 0547C] quaelibet virtus destituitur, si non una alii virtus virtuti suffragetur. Minor quippe est sapientia, si intellectu careat; et valde inutilis intellectus est, si ex sapientia non subsistat; quia cum altiora sine sapientiae pondere penetrat, sua illum levitas gravius ruiturum levat. Vile est consilium, cui robur fortitudinis deest; quia quod tractando invenit, carens viribus, usque ad perfectionem operis non perducit: et valde fortitudo destruitur, nisi per consilium fulciatur; quia quo plus se posse conspicit, eo virtus sine rationis moderamine deterius in praeceps ruit. Nulla est scientia, si utilitatem pietatis non habet; quia dum bona cognita exsequi negligit, sese ad judicium arctius stringit. Et valde inutilis est pietas, si scientiae discretione caret; quia dum nulla hanc scientia illuminat, [Col. 0547D] quomodo misereatur ignorat. Timor quoque ipse nisi has etiam virtutes habuerit, ad nullum opus procul dubio bonae actionis surgit; quia dum ad cuncta trepidat, ipsa sua formidine a bonis omnibus torpens vacat. Quia ergo alternato ministerio virtus a virtute reficitur, recte dicitur quod apud se filii vicissim convivantur. Cumque una aliam sublevando [Col. 0548A] sublevat, quasi per dies suos numerosa soboles pascenda convivium parat. Sequitur:
IBID.— Et mittentes vocabant tres sorores suas, ut comederent et biberent cum eis.
46. Ad convivium virtutum invitandae, spes, fides, charitas. —Cum virtutes nostrae in omne quod agunt, [Col. 0547D] Omnes, Rem., Remig., Longip., Corb., Germ., Ebroic., etc.: Spem, fidem et charitatem sciunt, quasi operatores, etc. Carnot. habet.: Spem, fidem et charitatem sitiunt. Legendum, spem, fidem et charitatem ciunt, a cio voco. Sane fulciuntur minus respondet [Col. 0548D] verbo vocabant. spem, fidem, et charitatem ciunt, quasi operatores filii, tres ad convivium sorores vocant, ut fides, spes et charitas in opus bonum gaudeant quod unaquaeque virtus administrat. Quae quasi ex cibo vires accipiunt, dum-bonis operibus fidentiores fiunt; et dum post cibum contemplationis rore infundi appetunt, quasi ex poculo [Col. 0548D] Mss. fere omnes, quasi ex poculo debriantur. ebriantur.
[ Vet. XXXIV. ] 47. Ipsis bonis quae agimus, ad [Col. 0548B] deterius propinquamus. —Sed quid est, quod in hac vita sine quavis tenuissimi contagii inquinatione peragatur? Nonnunquam namque ipsis bonis quae agimus ad deterius propinquamus; quia dum laetitiam menti pariunt, quamdam etiam securitatem gignunt; dumque mens secura redditur, in torporem laxatur. Nonnunquam vero [Col. 0548D] In Edit. hic additur virtutes, quod abest a Mss. hujus vocis loco subaudi opera bona. aliquantula elatione nos polluunt; et tanto dejectiores apud Deum faciunt, quanto apud nosmetipsos tumidiores reddunt. Unde bene subjungitur.
VERS. 5. Cumque in orbem transissent dies convivii, mittebat Job, et sanctificabat eos.
33 47. In bonis operibus purganda intentio. —Peracto quippe orbe dierum convivii, mittere ad filios, [Col. 0548C] eosque sanctificare, est post virtutum sensum, intentionem cordis dirigere, et omne quod agitur, districta retractationis discussione mundare; ne bona aestimentur quae mala sunt; ne saltem veraciter bona putentur sufficientia, cum perfecta non sunt. Sic enim mens plerumque decipitur, ut aut qualitate mali, aut boni quantitate fallatur. [ Vet. XXXV. ] Sed hos virtutum sensus melius preces quam discussiones inveniunt; nam ea quae perscrutari in nobismetipsis plenius nitimur, saepe verius orando quam investigando penetramus. Cum enim mens per quamdam compunctionis machinam ad alta sustollitur [Col. 0548D] Antiq. Rem., Corb., Germ., 1 Remig., Vindoc., Ebroic. et alii Mss. Norm. Omne quod ei de se ipsa, sub se ipsa est, dijudicando, etc. 2 Rem. et 2 Remig.: Omne quod ei de seipsa altum videbatur, sub seipsa, etc. , omne, quod ei de se ipsa occurrerit, sub se ipsa dijudicando certius contemplatur. Unde et recte subjungitur:
[Col. 0548D] IBID.— Consurgensque diluculo offerebat holocausta per singulos.
48. Holocaustum precis pro singulis virtutibus purgandis offerendum. —Diluculo namque consurgimus, cum compunctionis luce perfusi humanitatis nostrae noctem deserimus, et ad veri luminis radios, oculos mentis aperimus. Atque holocaustum per singulos [Col. 0549A] filios offerimus, cum pro unaquaque virtute Domino hostiam nostrae precis immolamus: ne sapientia elevet; ne intellectus, dum subtiliter currit, aberret; ne consilium, dum se multiplicat, confundat; ne fortitudo, dum fiduciam praebet, praecipitet; ne scientia, dum novit et non diligit, inflet; ne pietas, dum se extra rectitudinem inclinat, intorqueat; ne timor, dum plus justo trepidat, in desperationis foveam mergat. Cum ergo pro unaquaque virtute, ut pura esse debeat, preces Domino fundimus, quid aliud, quam juxta filiorum numerum holocaustum per singulos exhibemus? Holocaustum namque totum incensum dicitur. Holocaustum igitur dare, est totam mentem igne compunctionis incendere, ut in ara amoris cor ardeat, et quasi delicta propriae sobolis, [Col. 0549B] inquinamenta cogitationis exurat.
49. [ Vet. XXXVI.] Illud non offert qui internos motus non frenat. —Sed haec agere nesciunt, nisi hi qui priusquam cogitationes ad opus prodeant, internos suos motus sollicite circumspicientes frenant; [Col. 0549D] Ita Corb., Remenses, duo Remig., Lyr., Bigot. et nonnullae Editiones, maxime veteres Paris. et Basil. At Gilot., Vatic., Guss., haec cavere. haec agere nesciunt, nisi qui virili custodia munire mentem noverunt. Unde recte inopinata morte exstinctus Isboseth dicitur, quem et Scriptura sacra non in domo ostiarium, sed ostiariam habuisse testatur, dicens: Venientes filii Remmon Berothitae, Rechab et Banaa, ingressi sunt fervente die domum Isboseth, qui dormiebat super stratum suum meridie. Ingressi sunt autem domum; et ostiaria domus purgans triticum obdormivit. Assumentes spicas tritici, latenter ingressi sunt, et percusserunt eum in inguine. (II Reg. IV, 5.) Ostiaria triticum purgat, cum mentis custodia discernendo virtutes a vitiis separat. Quae si obdormierit, in mortem proprii Domini insidiatores admittit; quia cum discretionis sollicitudo cessaverit, ad interficiendum animum malignis spiritibus iter pandit. Qui ingressi spicas tollunt, quia mox bonarum cogitationum germina auferunt. Atque in inguine feriunt, quia virtutem cordis delectatione carnis occidunt. In inguine quippe ferire, est vitam mentis delectatione carnis perforare. Nequaquam vero Isboseth iste hac morte succumberet, si non ad ingressum domus mulierem, id est, ad mentis aditum mollem custodiam deputasset. Fortis namque 34 virilisque sensus praeponi cordis foribus debet, quem nec negligentiae somnus opprimat, nec ignorantiae error [Col. 0549D] fallat. Unde bene et Isboseth appellatus est, qui custode femina hostilibus gladiis nudatur. Isboseth quippe vir confusionis dicitur. Vir autem confusionis est, qui forti mentis custodia munitus non est; quia dum virtutes se agere aestimat, subintrantia vitia [Col. 0549D] Quidam Mss., nescientem mentem necant. nescientem necant. Tota itaque virtute muniendus est aditus mentis, ne quando eam insidiantes hostes penetrent foramine neglectae cogitationis. Hinc Salomon ait: Omni custodia serva cor tuum, quoniam ex ipso vita procedit (Prov. IV, 23) . Virtutes ergo quas a mus dignum est ut summopere ab intentionis origine [Col. 0550A] pensemus, ne ex malo ortu prodeant, etiam si recta sunt quae ostentant. Unde hic quoque recte subjungitur:
IBID.— Dicebat enim: Ne forte peccaverint filii mei, et benedixerint Deo in cordibus suis.
50. Variae hostis insidiae; ut bona opera vitiet, in operis initio, in progressu, in fine. —Filii in cordibus maledicunt, cum recta nostra opera a non rectis cogitationibus prodeunt; cum bona in aperto exerunt, sed in occulto noxia moliuntur. Deo quippe maledicunt, cum mentes nostrae se de se aestimant habere quod sunt. Deo maledicunt, cum se et ab illo accepisse vires intelligunt, sed tamen de ejus muneribus [Col. 0550B] propriam laudem quaerunt. [ Vet. XXXVIII. ] Sciendum vero est, quod bona nostra tribus modis antiquus hostis insequitur, ut videlicet hoc, quod rectum coram hominibus agitur, in interni judicis conspectu vitietur. Aliquando namque in bono opere intentionem polluit, ut omne, quod in actione sequitur, eo purum mundumque non exeat, quo hoc ab origine perturbat. Aliquando vero intentionem boni operis vitiare non praevalet, sed in ipsa actione se quasi in itinere opponit; ut cum per propositum mentis securior quisque egreditur, subjuncto latenter vitio, quasi ex insidiis perimatur. Aliquando vero nec intentionem vitiat, nec in itinere supplantat, sed opus bonum in fine actionis illaqueat; quantoque vel a domo cordis, vel ab itinere operis longius recessisse se simulat, [Col. 0550C] tanto ad decipiendum bonae actionis terminum astutius exspectat; et quo incautum quemque quasi recedendo [Col. 0550D] Plurimae edit., quasi recedendo securum reddiderit. Redundat securum, et abest a Mss. Corb., Germ., etc. reddiderit, eo illum repentino nonnunquam vulnere durius insanabiliusque transfigit.
51. Intentionem quippe in bono opere polluit, quia cum facilia ad decipiendum corda hominum conspicit, eorum desideriis auram transitorii favoris apponit; ut in his, quae recta faciunt, ad appetenda ima, fortitudine intentionis inclinentur. Unde recte sub Judaeae specie, de unaquaque anima laqueo miserae intentionis capta, per prophetam dicitur: Facti sunt hostes ejus in capite. Ac si aperte (Threnn. I, 5) diceretur: Cum bonum opus non bona intentione sumitur, huic adversantes spiritus ab ipso cogitationis exordio principantur; tantoque eam plenius possident, [Col. 0550D] quanto et per initium dominantes tenent.
52. Cum vero intentionem vitiare non praevalent, [Col. 0550D] Antiquior Rem., Turon., S. Mart., Corb., et nonnulli, in via positus laqueos tegit. in via positos laqueos tegunt, ut in eo quod bene agitur cor exaltans se ex latere ad vitium derivetur; quatenus quod inchoans aliter proposuerat, in actione longe aliter quam coeperat percurrat. Saepe enim bono operi dum laus humana obviat, mentem operantis immutat: quae quamvis quaesita non fuerat, tamen oblata delectat. Cujus 35 delectatione cum mens bene operantis resolvitur, ab omni intentionis intimae vigore dissipatur. Saepe se bene inchoatae nostrae [Col. 0551A] justitiae, ex latere ira subjungit; et dum zelo rectitudinis immoderatius mentem turbat, cunctam quietis intimae salutem sauciat. Saepe gravitatem cordis, quasi ex latere subjuncta tristitia sequitur; atque omne opus quod mens bona intentione inchoat, haec velamine moeroris obumbrat. Quae et nonnunquam tanto tardius repellitur, quanto et pressae menti quasi serior famulatur. Saepe se bono operi laetitia immoderata subjungit; cumque plus mentem quam decet, hilarescere exigit, ab actione bona omne pondus gravitatis repellit. Quia enim bene etiam inchoantibus subesse in itinere laqueos Psalmista conspexerat, recte prophetico plenus spiritu dicebat: In via hac, qua ambulabam, absconderunt [Col. 0551D] Remenses, 1 Remig., Corb., Germ. et alii habent laqueos mihi. laqueum mihi (Psal. CXLI, 4) . Quod bene ac subtiliter Jeremias insinuat, [Col. 0551B] qui dum gesta foris referre studuit, quae intus apud nosmetipsos gererentur indicavit, dicens: Venerunt octoginta viri de Sichem, et de Silo, et de Samaria, [Col. 0551D] Unus ex Rem. et 2 Remig., rasis barbis. 3 Remig., rasi barbam. rasi barba, et scissis vestibus, [Col. 0551D] Ibidem, pro, squalentes munera, etc., omnes Rem. et Remig. habent squalentes pulvere, etc. squalentes; munera et thus habebant in manu, ut offerrent in domo Domini. Egressus autem Ismael filius Nathaniae in occursum eorum de Maspha, incedens et plorans ibat. Cumque occurrisset eis, dixit ad eos: Venite ad Godoliam filium Aicham. Qui cum venissent ad medium civitatis, interfecit eos (Jerem. XLI, 5) . Barbam quippe radunt, qui sibi de propriis viribus fiduciam subtrahunt. Vestes scindunt, qui sibimetipsis in exterioris decoris laceratione non parcunt. Oblaturi in domo Domini thus et munera veniunt; qui exhibere se in Dei sacrificio orationem cum operibus pollicentur. [Col. 0551C] Sed tamen si se in ipsa sanctae devotionis via caute circumspicere nesciunt, Ismael Nathaniae filius in eorum occursum venit; quia nimirum quilibet malignus spiritus, prioris sui, Satanae videlicet exemplo, in superbiae errore generatus, se ad laqueum deceptionis opponit. De quo et bene dicitur: Incedens et plorans ibat; quia ut devotas mentes interimere feriendo praevaleat, semetipsum quasi sub velamine virtutis occultat; et dum concordare se vere lugentibus simulat, ad cordis intima securius admissus, hoc, quod intus de virtute latet, [Col. 0551D] Mss. Corb. et Germ., occidat. Unde prius forsitan [Col. 0552D] leg. ut dum, non et dum. occidit. Qui plerumque se spondet ad altiora provehere. Unde et dixisse perhibetur, Venite ad Godoliam filium Aicham; atque dum majora promittit, etiam minima subtrahit. Unde et recte dictum est: Qui cum venissent [Col. 0551D] ad medium civitatis, interfecit eos. Viros ergo ad offerenda Deo munera venientes, in medio civitatis interficit; quia divinis deditae operibus mentes, nisi magna se circumspectione custodiant, hoste subripiente, dum devotionis portant hostiam, in ipso itinere perdunt vitam. De cujus hostis manu non evaditur, nisi citius ad poenitentiam recurratur. Unde [Col. 0552A] illic apte subjungitur: Decem autem viri reperti sunt inter eos qui dixerunt ad Ismael: Noli occidere nos, quia habemus thesauros in agro frumenti et hordei, et olei, et mellis; et non occidit eos (Jer. XLI, 8) . Thesaurus quippe in agro est spes in poenitentia, quae quia non cernitur, quasi in terra cordis suffossa continetur. Qui ergo thesauros in agro habuere, servati sunt; quia qui post incautelae suae vitium, ad lamentum 36 poenitentiae redeunt, nec capti moriuntur.
53. Cum vero antiquus hostis neque in exordio intentionis ferit, neque in itinere actionis intercipit, duriores in fine laqueos tendit. Quem tanto nequius obsidet, quanto solum sibi remansisse ad decipiendum videt. Hos namque fini suo appositos laqueos Propheta conspexerat, cum dicebat: Ipsi calcaneum [Col. 0552B] meum observabunt (Psal. LV, 7) . Quia enim in calcaneo finis est corporis, quid per hunc nisi terminus signatur actionis? Sive ergo maligni spiritus, sive pravi quique homines, illorum superbiae sequaces, calcaneum observant, cum actionis bonae finem vitiare desiderant. Unde et eidem serpenti dicitur: Ipsa tuum observabit caput, et tu calcaneum ejus (Genes. III, 15, sec. LXX) . Caput quippe serpentis observare, est initia suggestionis ejus aspicere, et [Col. 0552D] Deest in pl. Mss. et manu . . . . . exstirpare, sed est in Colb. Legitur etiam apud Paterium in Genes. cap. XXV. In Ms. Michaelens. haec quidem exstant sed non cap. XXV. manu sollicitae considerationis a cordis aditu funditus exstirpare. Qui tamen cum ab initio deprehenditur, percutere calcaneum molitur, quia etsi suggestione prima intentionem non percutit, decipere in fine tendit. Si autem semel cor in intentione corrumpitur, sequentis actionis medietas, et terminus ab hoste callido [Col. 0552C] secure possidetur; quoniam totam sibi arborum fructus ferre conspicit, quam veneni dente in radice vitiavit. Quia ergo summa cura vigilandum est, ne vel bonis operibus serviens mens, reproba intentione polluatur, recte dicitur: Ne forte peccaverint filii mei, et benedixerint Deo in cordibus suis. Ac si aperte diceretur: Nullum est bonum, quod foris agitur, si non pro eo intus ante Dei oculos innocentiae victima in ara cordis immolatur. [ Vet. XXXIX ]. Tota itaque virtute perspiciendus est fluvius operis, si purus emanat ex fonte cogitationis. Omni cura servandus est a malitiae pulvere oculus cordis; ne hoc, quod in actione rectum hominibus ostentat, apud semetipsum per vitium pravae intentionis intorqueat.
54. Ideo curandum, ne bona opera nostra pauca [Col. 0552D] sint, aut indiscussa. —Curandum itaque est ne bona nostra pauca sint; curandum ne indiscussa; ne aut pauca agentes, inveniamur steriles; aut indiscussa relinquentes, vecordes. Neque enim unaquaeque vere virtus est, si mista aliis virtutibus non est. Unde recte ad Moysen dicitur: Sume tibi aromata, stacten et onycha, [Col. 0552D] Mss. pl., galbanen, sc. Rem., Remig., Turon., Corb., quibus consentiunt Vet. Edit. galbanum boni odoris, et thus lucidissimum; [Col. 0553A] [Col. 0553C] Haec, aequalis ponderis erunt omnia, in pl. Mss. non habentur. aequalis ponderis erunt omnia, faciesque thymiama compositum opere unguentarii, mistum diligenter et purum (Exod. XXX, 34) . Thymiama quippe ex aromatibus compositum facimus, cum in altari boni operis, virtutum multiplicitate redolemus. Quod mistum et purum fit; quia quanto virtus virtuti jungitur, tanto incensum boni operis sincerius exhibetur. Unde et bene subjungitur: Cumque in tenuissimum pulverem universa contuderis, pones ex eo coram testimonii tabernaculo (Ibid., 36) . In tenuissimum pulverem aromata universa conterimus, cum bona nostra quasi in [Col. 0553C] Mss. Anglic. et nostri, excepto tamen Corb., in pila cordis. Ita etiam legit Paterius. pilo cordis, occulta discussione tundimus; et si veraciter bona sint, subtiliter retractamus. Aromata ergo in pulverem redigere, est virtutes recogitando terere, et usque ad subtilitatem occulti examinis revocare. [Col. 0553B] Et notandum, quod de eodem pulvere dicitur: Pones ex eo coram testimonii tabernaculo; quia tunc nimirum bona nostra veraciter in conspectu judicis placent, cum haec mens subtilius recogitando conterit, et quasi de aromatibus pulverem reddit; ne 37 grossum durumque sit bonum quod agitur; ne si hoc arcta retractationis manus non comminuat, odorem de se subtilius non aspergat. Hinc est enim quod sponsae virtus, sponsi voce laudatur, cum dicitur: Quae est ista, quae ascendit per desertum, sicut virgula fumi ex aromatibus myrrhae et thuris, et universi pulveris pigmentarii (Cant. III, 6) ? Sancta quippe Ecclesia sicut fumi virgula ex aromatibus ascendit; quia ex vitae suae virtutibus in interni quotidie incensi rectitudinem proficit, nec sparsa per cogitationes defluit, [Col. 0553C] sed sese intra arcana cordis in rigoris virga constringit. Quae ea quae agit, dum recogitare semper ac retractare non desinit, myrrham quidem et thus habet in opere, sed pulverem in cogitatione. Hinc est, quod de oblatoribus hostiae ad Moysen iterum dicitur: Detracta pelle hostiae, artus in frusta concidant (Levit. I, 6) . [ Vet. XL. ] Pellem namque hostiae subtrahimus, cum a mentis nostrae oculis superficiem [Col. 0554A] virtutis amovemus. Cujus artus in frusta concidimus, cum distinguentes subtiliter ejus intima, membratimque cogitamus. Curandum ergo est, ne cum mala vincimus, bonis lascivientibus supplantemur; ne fortasse fluxa prodeant, ne incircumspecta capiantur, ne per errorem, viam deserant, ne per lassitudinem fracta, anteacti laboris meritum perdant. In cunctis enim vigilanter debet se mens circumspicere, atque in ipsa circumspectionis 38 suae providentia perseverare. Unde et recte subjungitur:
IBID.— Sic faciebat Job cunctis diebus [Col. 0553C] In vulgatis additur vitae suae. Quae verba nesciunt [Col. 0554C] Mss. Colb., Rem., Remig., Compend., Germ. et alii; neque etiam superius habentur in expos. sive historici, sive allegorici sensus. .
55. Perseverantia necessaria.—Incassum quippe bonum agitur (De poenit., dist. 3, can. 17, incassum) , si ante terminum vitae deseratur; quia et frustra [Col. 0554B] velociter currit, qui prius quam ad metas veniat deficit. Hinc est enim quod de reprobis dicitur: Vae his qui perdiderunt sustinentiam (Eccli. II, 16) . Hinc electis suis Veritas dicit: Vos estis qui permansistis mecum in tentationibus meis (Luc. XXII, 28) . Hinc Joseph, qui inter fratres usque ad finem justus perseverasse describitur, solus talarem tunicam habuisse perhibitur (Genes. XXXVII, 24, sec. LXX) . Nam quid est talaris tunica, nisi actio consummata? Quasi enim [Col. 0554C] Antiquior Rem. et 1 Remig. cum Corb. propensa. protensa tunica talum corporis operit, cum bona actio ante Dei oculos usque ad vitae nos terminum tegit. Hinc est quod per Moysen caudam hostiae in altari offerre praecipitur (Exod. XXIX, 22; Levit. III, 9) ; ut videlicet omne bonum quod incipimus, etiam perseveranti fine compleamus. Bene igitur coepta cunctis [Col. 0554C] diebus agenda sunt; ut cum malum pugnando repellitur, ipsa boni victoria constantiae manu teneatur.
56. Haec itaque sub intellectu triplici diximus, ut fastidienti animae varia alimenta proponentes, aliquid, quod eligendo sumat, offeramus. Hoc tamen magnopere petimus, ut qui ad spiritalem intelligentiam mentem sublevat, a veneratione [Col. 0554C] In 1 Remig., secunda manu, a vera ratione historiae. historiae non recedat.
1. S. scriptura Speculum est. —Scriptura sacra mentis oculis quasi quoddam speculum opponitur (Vid. August. in Psal. CIII, ser. 1, n. 4) , ut interna nostra facies in ipsa videatur. Ibi etenim foeda, ibi pulchra nostra cognoscimus. Ibi sentimus, quantum proficimus, ibi a provectu quam longe distamus. Narrat autem gesta [Col. 0553C] Rem et plurimi, gesta fortium. Aliqui addunt, gesta fortium heroum. Nonnulli habent gesta virorum. [Col. 0554C] Corb., a secunda manu, sanctorum, a prima eorum; quod etiam habet Germ. sanctorum, et ad imitationem corda [Col. 0554C] provocat infirmorum. Dumque illorum victricia facta commemorat, contra vitiorum praelia, debilia nostra confirmat; fitque verbis illius, ut eo mens minus inter certamina trepidet, quo ante se positos tot virorum fortium triumphos videt. Nonnunquam vero non solum nobis eorum virtutes asserit, sed etiam casus innotescit; ut et in victoria fortium quod imitando arripere, et rursum videamus in lapsibus [Col. 0555A] quod debeamus timere. Ecce enim Job describitur tentatione auctus, sed David tentatione prostratus; ut et majorum virtus spem nostram foveat, et majorum casus ad cautelam nos humilitatis accingat; quatenus dum illa gaudentes sublevant, ista metuentes premant; et audientis animus illinc spei fiducia, hinc humilitate timoris eruditus, nec temeritate superbiat, quia formidine premitur, nec pressus timore desperet, quia ad spei fiduciam virtutis exemplo roboratur.
VERS. 6.— Quadam die cum venissent filii Dei, ut assisterent coram Domino, adfuit inter eos etiam Satan.
2. HISTORICUS SENSUS. Quam accurate S. Scriptura facta describat. —Intueri libet quomodo sacra eloquia in exordiis narrationum qualitates exprimant, [Col. 0555B] terminosque causarum. Aliquando namque a positione loci, aliquando a positione corporis, aliquando a qualitate aeris, aliquando a qualitate temporis signant, quid de ventura actione subjiciant. A positione quippe locorum divina Scriptura exprimit subsequentium merita finesque causarum, sicut de Israel dicit quia verba Dei in monte audire non potuit, sed praecepta in campestribus accepit: subsequentem nimirum infirmitatem populi indicans, qui ascendere ad summa non valuit, sed semetipsum in infimis neglecte vivendo laxavit. A positione corporis futura denuntiat, sicut in apostolorum Actibus Stephanus Jesum, qui a dextris virtutis Dei sedet, stantem se vidisse manifestat (Act. VII, 55, 56) . Stare quippe adjuvantis est. Et recte stare cernitur, qui in bello [Col. 0555C] certaminis opitulatur. A qualitate aeris res subsequens demonstratur, sicut evangelista, cum praedicante Domino, nullos tunc ex Judaea credituros diceret, praemisit dicens: Hiems autem erat (Joan. X, 22) . Scriptum namque est: [Col. 0555D] In Rem., Remig., Compend., etc., abundabit iniquitas, et refrigescit, etc., deest quoniam. Unus ex Remig., et Corb., a prima manu, abundavit iniquitas, refrigescit charitas. Corb., a secunda manu, et Germ., abundabit iniquitas, refrigescet. Quoniam abundabit iniquitas, refrigescet charitas multorum (Matth. XXIV, 12) . Idcirco ergo hiemis curavit tempus exprimere, ut inesse auditorum cordibus malitiae frigus indicaret. Hinc est quod de negaturo Petro praemittitur: Quia frigus erat, et stans ad prunas calefaciebat se (Joan. XVIII, 18) . Jam namque intus a charitatis calore torpuerat, et ad amorem praesentis vitae, quasi ad persecutorum prunas infirmitate aestuante recalebat. A qualitate quoque temporis finis exprimitur actionis, sicut non rediturus ad veniam, ad traditionis perfidiam nocte [Col. 0555D] Judas 39 exiisse perhibetur, cum egrediente illo, ab evangelista dicitur: Erat autem nox (Joan. XIII, 30) . Hinc enim et iniquo diviti dicitur: Hac nocte [Col. 0555D] Iidem Mss., hac nocte repetunt animam. Ita etiam Lyr. et Big. repetent animam tuam abs te (Luc. XII, 20) . Anima quippe, quae ad tenebras ducitur, non in die repeti, sed in nocte memoratur. [Col. 0556A] Hinc est quod Salomon, qui sapientiam non perseveraturus accepit, in somnis hanc et nocte accepisse describitur (III Reg. III, 11) . Hinc est quod angeli ad Abraham meridie veniunt; punituri autem Sodomam, ad eam vespere venisse memorantur (Gen. XVIII, 1, 2; XIX, 1) . Quia igitur beati Job tentatio ad victoriam deducitur, a die coepta perhibetur, cum dicitur:
IBID.— Quadam die, cum venissent filii Dei, ut assisterent coram Domino, adfuit inter eos etiam Satan.
3. Quomodo Angeli Deo adsunt, etiam in ministerium missi. Quantae subtilitatis sint angeli. —Qui autem Dei filii, nisi electi angeli vocantur? De quibus cum constet, quod obtutibus majestatis inserviant, [Col. 0556B] valde quaerendum est unde veniant, ut coram Domino assistant. De his quippe voce Veritatis dicitur: Angeli eorum in coelis semper vident faciem Patris mei, qui in coelis est (Matth. XVIII, 10) . De his propheta ait: Millia millium ministrabant ei, et decies millies centena millia assistebant ei (Daniel. VII, 10) . Si igitur semper vident, et semper assistunt, vigilanti cura quaerendum est unde veniunt, qui nunquam recedunt. Sed cum de illis per Paulum dicitur: Nonne omnes sunt administratorii spiritus in ministerium missi, propter eos qui haereditatem [Col. 0555D] Antiquior Rem. cum Corb. et Germ., qui haereditatem capiunt salutis. capiunt salutis (Heb. I, 14) ? Per hoc, quod missos cognoscimus, unde veniant invenimus. [ Vet. III. ] Sed ecce quaestioni quaestionem jungimus, et quasi [Col. 0555D] S. Albini ms. dum hanc per hanc solvere nitimur. Floriac., et quasi hanc per hanc, etc. dum ansam solvere nitimur, nodum ligamus. Quomodo enim aut semper assistere, [Col. 0556C] aut videre semper faciem Patris possunt, si ad ministerium exterius pro nostra salute mittuntur? Quod tamen citius solvimus, si quantae subtilitatis sit angelica natura pensamus. Neque enim sic a divina visione foras exeunt, ut internae contemplationis gaudiis priventur; quia si conditoris aspectum exeuntes amitterent, nec jacentes erigere, nec ignorantibus vera nuntiare potuissent; fontemque lucis, quem egredientes ipsi perderent, caecis nullatenus propinarent. In hoc itaque est nunc natura angelica [Col. 0556D] Antiq. Rem. et Reg., a natura nostrae conditionis. a naturae nostrae conditione distincta, quod nos et loco circumscribimur, et caecitatis ignorantia coarctamur: angelorum vero spiritus loco [Col. 0556D] In Ms. Colb.., super haec verba ascriptum est: vel quantum ad nostrum modum circumscripti per scientiam non sunt. Et mox: Vel diffusi, supra verbum distenti. Ac post pauca: circumscripta, supra vocem angusta: quae glossemata dum arripiunt librarii, corruptos libros nobis praebent. quidem circumscripti sunt, sed tamen eorum scientiae longe super nos incomparabiliter dilatantur. Interius quippe [Col. 0556D] exteriusque sciendo [Col. 0556D] Ita omnes nostri Mss. In Edit. Rom. Sixti V, et Gussanvill.: Sciendo diffusi sunt. distenti sunt, quia ipsum fontem scientiae contemplantur. Quid enim de his quae scienda sunt nesciunt, qui scientem omnia sciunt? Eorum itaque scientia [Col. 0556D] Omnes Rem., Remig., Vindoc., Normanni, Corb., Germ., comparatione nostra valde. comparatione nostrae valde dilatata est, sed tamen comparatione divinae [Col. 0557A] scientiae angusta: sicut et ipsi illorum spiritus comparatione quidem nostrorum corporum, spiritus sunt, sed comparatione summi et incircumscripti spiritus, corpus. Et mittuntur igitur, et assistunt: quia et per hoc, quod circumscripti sunt, exeunt; et per hoc, quod intus quoque praesentes sunt nunquam recedunt. Et faciem ergo Patris semper vident, et tamen ad nos veniunt; quia et ad nos spiritali praesentia foras exeunt, et tamen ibi se, unde recesserant, per internam contemplationem servant. Dicatur ergo: Venerunt filii Dei, ut 40 assisterent coram Domino, quia illuc spiritus conversione redeunt, unde nulla mentis aversione discedunt.
IBID.— Affuit inter eos etiam Satan.
[Col. 0557B] 4. Satan inter angelos, quia naturam non amisit. —Valde quaerendum est quomodo inter electos angelos Satan adesse potuerit, qui ab eorum sorte, exigente superbia, dudum damnatus exivit. Sed recte inter eos adfuisse describitur, quia etsi beatitudinem perdidit, naturam tamen eis similem non amisit; et si meritis praegravatur, conditione naturae subtilis attollitur. Inter Dei ergo filios coram Domino adfuisse dicitur; quia eo intuitu, quo omnipotens Deus cuncta spiritalia conspicit, etiam Satan in ordine naturae subtilioris videt, attestante Scriptura, quae dicit: Oculi Domini contemplantur malos et bonos (Prov. XV, 3) . Sed hoc, quod adfuisse Satan coram Domino dicitur, in gravi nobis quaestione versatur. Scriptum quippe est: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt [Col. 0557C] (Matth. V, 8) . Satan vero, qui mundo corde esse non potest, [Col. 0557D] Rem., Remig. et plur. alii, quomodo videndo Domino affuisse potest. quomodo ad videndum Dominum adfuisse potest.
5. Deo adest, quia ab eo videtur. —Sed intuendum est quia adfuisse coram Domino, non autem Dominum vidisse perhibetur. Venit quippe, ut videretur, non ut videret. Ipse in conspectu Domini, non autem in conspectu ejus Dominus fuit: sicut caecus cum in sole consistit, ipse quidem radiis solis perfunditur, sed tamen lumen non videt quo illustratur. Ita ergo etiam inter angelos in conspectu Domini Satan adfuit; quia vis divina, quae intuendo penetrat omnia, non se videntem immundum spiritum vidit. Quia enim et ipsa, quae Deum fugiunt, latere non possunt, dum cuncta nuda sunt superno conspectui, Satan adfuit [Col. 0557D] absens praesenti. Sequitur:
VERS. 7.— Cui dixit Dominus, Unde venis?
6. Nescire Dei est reprobare. —Quid est, quod venientibus angelis electis nequaquam dicitur, Unde venitis? Satan vero unde veniat percontatur? non enim requirimus, nisi utique quae nescimus. Nescire autem Dei, reprobare est. Unde quibusdam in fine dicturus est: Nescio vos unde sitis, discedite a me, omnes operarii iniquitatis (Luc. XIII, 27) . Sicut et nescire mentiri vir verax dicitur qui labi per mendacium [Col. 0558A] dedignatur; non quo si mentiri velit, nesciat, sed quo falsa loqui veritatis amore contemnat. Quid est ergo ad Satan dicere, Unde venis, nisi vias illius quasi incognitas reprobare? Veritatis igitur lumen tenebras, quas reprobat, ignorat; et Satanae itinera, quia judicans damnat, dignum est ut quasi nesciens requirat. Hinc est quod Adae peccanti conditoris voce dicitur, Adam ubi es? (Genes. III, 9.) Neque enim divina potentia nesciebat, post culpam servus ad quae latibula fugerat; sed quia vidit in culpa lapsum, jam sub peccato velut ab oculis veritatis absconditum, quia tenebras erroris ejus non approbat, quasi ubi sit peccator ignorat; eumque et vocat, et requirit, dicens, Adam ubi es? Per hoc quod vocat, signum dat quia ad poenitentiam revocat. Per hoc quod requirit, aperte [Col. 0558B] insinuat, quia peccatores jure [Col. 0557D] Vindocinenses, jure damnando, ignorat. damnandos ignorat. Satan ergo Dominus non vocat, sed tamen requirit, dicens: Unde venis? quia nimirum Deus apostatam spiritum ad poenitentiam nequaquam revocat; sed vias superbiae ejus nesciens, damnat. 41 Igitur dum Satan de itinere suo discutitur, electi angeli requirendi unde veniant non sunt: [Col. 0558D] Plurimi quia eorum vitae. Utic. habet, utramque lectionem. quia eorum viae tanto Deo notae sunt, quanto et ipso auctore peraguntur; dumque soli ejus voluntati inserviunt, eo esse incognitae nequeunt, quo per approbationis oculum ex ipso semper ante ipsum fiunt. Sequitur:
IBID.— Respondens Satan, ait: Circuivi terram, et perambulavi eam.
7. Satanae circuitus, ejus anxietatis argumentum. —Solet [Col. 0558C] per gyrum circuitus, laboris anxietas designari. Satan ergo laborans terram circuivit, quia quietus in coeli culmine stare contempsit. Cumque se non volasse, sed perambulasse insinuat, quanto peccati pondere in imis prematur, demonstrat. Perambulans ergo terram circuivit; quia ab illo spiritalis potentiae volatu corruens, malitiae suae pressus gravedine, foras ad gyrum laboris venit. Hinc est enim quod et de ejus membris per Psalmistam dicitur: In circuitu impii ambulant (Psal. XI, 9) ; quia dum interiora non appetunt, in exteriorum labore fatigantur. Sequitur:
VERS. 8.— Nunquid considerasti servum meum Job, quod non sit ei similis in terra, homo simplex et rectus, [Col. 0558D] ac timens Deum, et recedens a malo?
8. Variae Dei spirituumque locutiones. —Hoc quod divina voce beatus Job simplex et rectus, ac timens Deum, et recedens a malo dicitur, quia subtiliter membratimque supra exposuimus, replicare quae diximus devitamus; ne dum discussa repetimus, tardius ad indiscussa veniamus. [ Vet. V. ] Hoc ergo nobis est solerter intuendum, quid sit, quod vel ad Satan loqui Dominus dicitur, vel quod Satan Domino respondere perhibetur. Discutienda quippe est quaenam sit ista locutio. Neque enim vel a Domino, qui summus atque [Col. 0559A] incircumscriptus est spiritus, vel a Satan, [Col. 0559D] Haec verba notanda sunt, ut intelligatur quod sup., cap. 3, dixit, angelos comparatione Dei esse corpus. Habes in praef. generali assertam ejus doctrinam de natura angelorum incorporea. qui nulla est carnea natura vestitus, humano modo aereus flatus folle ventris attrahitur, ut per organum gutturis, vocis expressione reddatur. Sed dum naturae invisibili natura incomprehensibilis loquitur, dignum est ut mens nostra qualitatem corporeae locutionis excedens, ad sublimes atque incognitos modos locutionis intimae suspendatur. Nos namque ut ea quae sentimus intrinsecus extrinsecus exprimamus, haec per organum gutturis, per sonum vocis ejicimus. Alienis quippe oculis intra secretum mentis, quasi post parietem corporis stamus; sed cum manifestare nosmetipsos cupimus, quasi per linguae januam egredimur, ut quales sumus intrinsecus ostendamus. Spiritalis autem natura non ita est, quae ex mente et [Col. 0559B] corpore composita dupliciter non est. Sed rursus sciendum est quia ipsa etiam natura incorporea cum loqui dicitur, ejus locutio nequaquam una atque eadem qualitate formatur. Aliter enim loquitur Deus ad angelos, aliter angeli ad Deum; aliter Deus ad sanctorum animas, aliter sanctorum animae ad Deum; aliter Deus ad diabolum, aliter diabolus ad Deum.
9. Aliter Deus loquitur ad angelos. —Nam quia spiritali naturae ex corporea [Col. 0559D] Ita Mss. ac Vulgati, appositione. oppositione nihil obstat, loquitur Deus ad angelos sanctos eo ipso, quo eorum cordibus occulta sua invisibilia ostentat: ut quidquid agere debeant, in ipsa contemplatione veritatis legant, et velut quaedam praecepta vocis sint ipsa gaudia contemplationis. Quasi enim audientibus [Col. 0559C] dicitur, quod videntibus 42 inspiratur. Unde cum eorum cordibus, Deus contra humanam superbiam, animadversionem ultionis infunderet, dixit: Venite descendamus, et confundamus ibi [Col. 0559D] Pene omnes Mss., linguas. Idem observavimus in consequentibus, ubi locus hic laudatur. linguam eorum (Genes. II, 7) . Dicitur [Col. 0559D] Editi, qui aderant. Emendantur ope Mss. Corb., Germ. et al. eis qui adhaerent, Venite; quia nimirum hoc ipsum nunquam a divina contemplatione decrescere, in divina contemplatione semper accrescere est; et nunquam corde recedere, quasi quodam stabili motu est semper venire. Quibus et dicit: Descendamus et confundamus linguam eorum. Ascendunt angeli, in eo quod creatorem conspiciunt. Descendunt angeli, in eo quod creaturam sese in illicitis erigentem examine districtionis premunt. Dicere ergo Dei est: Descendamus et confundamus linguam eorum, in seipso eis hoc, quod recte agatur [Col. 0559D] ostendere, et per vim internae visionis, eorum mentibus exhibenda judicia occultis motibus inspirare.
10. Aliter angeli ad Deum. —Aliter loquuntur angeli ad Deum, sicut et per Joannis Apocalypsim dicunt: Dignus est Agnus, qui occisus est, accipere virtutem, et divinitatem, et sapientiam (Apoc. V, 12) . Vox namque angelorum est in laude conditoris, ipsa admiratio [Col. 0560A] intimae contemplationis. Virtutis divinae miracula obstupuisse, dixisse est, quia excitatus cum reverentia motus cordis, magnus est ad aures incircumscripti spiritus clamor vocis. Quae vox se quasi per distincta verba explicat, dum sese per innumeros modos admirationis format. Deus ergo angelis loquitur, cum eis voluntas ejus intima [Col. 0560D] Rem., Remig., Longip., Val. Clar., Corb., intima videndo. videnda manifestatur. Angeli autem loquuntur Domino, cum per hoc, quod super semetipsos respiciunt, in motum admirationis surgunt.
[ Vet. VI. ] Aliter Deus ad sanctorum animas, et illae ad Deum. —Aliter Deus ad sanctorum animas, aliter sanctorum animae loquuntur ad Deum. Unde et in Joannis Apocalypsi rursum dicitur: Vidi subter altare animas interfectorum propter verbum Dei, et propter [Col. 0560B] testimonium quod habebant; et clamabant voce magna dicentes: Usquequo, Domine, sanctus et verus, non judicas et vindicas sanguinem nostrum de his qui habitant in terra? Ubi illico adjungitur, Datae sunt illis singulae stolae albae, et dictum est illis, ut requiescerent tempus adhuc modicum, donec impleatur numerus conservorum et fratrum eorum. Quid est enim animas vindictae petitionem dicere, nisi diem extremi judicii, et resurrectionem exstinctorum corporum desiderare? Magnus quippe earum clamor, magnum est desiderium. Tanto enim quisque minus clamat, quanto minus desiderat; et tanto majorem vocem in aures [Col. 0560D] Ita Corb., Germ. et omnes Mss. ac vetustiores Editiones Parisiensis et Basil. Gilot., anno 1571, et aliae deinceps habent in aures circumscripti spiritus. Manifestus est error. Sanctus Gregorius per incircumscriptum spiritum Deum intelligit. incircumscripti spiritus exprimit, quanto se in ejus desiderium plenius fundit. Animarum igitur verba ipsa sunt desideria. Nam si desiderium sermo non [Col. 0560C] esset, Propheta non diceret: Desiderium cordis eorum audivit auris tua (Psal. IX, 17) . Sed cum aliter moveri soleat mens quae petit, aliterque quae petitur, et sanctorum animae ita in interni secreti sinu Deo inhaereant, ut inhaerendo requiescant; quomodo dicuntur petere, quas ab interna voluntate constat nullatenus discrepare? quomodo dicuntur [Col. 0560D] In Editis, quomodo dicuntur vindictam desiderare, nullis Mss. nostris consentientibus. petere, quas et voluntatem Dei certum est, et ea quae futura sunt, non ignorare? Sed in ipso positae, ab ipso aliquid petere dicuntur, non quo quidquam desiderent, quod ab 43 ejus voluntate, quem cernunt, discordat: sed quo mente ardentius inhaerent, eo etiam de ipso accipiunt, ut ab ipso petant, quod eum facere velle noverunt. De ipso ergo bibunt, quod ab ipso sitiunt; et modo nobis adhuc incomprehensibili, in [Col. 0560D] hoc, quod petendo esuriunt, praesciendo satiantur. Discordarent ergo a voluntate conditoris, si quae eum vident velle, non peterent; eique minus inhaererent, si volentem dare, desiderio pigriori pulsarent. Quibus responsum divinitus dicitur: Requiescite tempus adhuc modicum, donec compleatur numerus conservorum et fratrum vestrorum. Desiderantibus animabus, Requiescite [Col. 0561A] tempus adhuc modicum, dicere, est inter ardorem desiderii ex ipsa praescientia solatium [Col. 0561D] Ebroic., Vindoc. et nonnulli, consolationis inspirare. consolationis aspirare; ut et animarum vox sit hoc, quod amantes desiderant; et respondentis Dei sermo sit hoc, quod eas retributionis certitudine inter desideria confirmat. Respondere ergo ejus est, ut collectionem fratrum exspectare debeant, eorum mentibus libenter exspectandi moras infundere; ut cum carnis resurrectionem appetunt, etiam ex colligendorum fratrum augmento gratulentur.
[ Vet. VII. ] 12. Aliter Deus ad diabolum, et ille ad Deum. Aliter Deus loquitur ad diabolum, aliter diabolus ad Deum. Loqui enim Dei est ad diabolum, vias ejus ac negotia animadversione occultae districtionis increpare, sicut hic dicitur: Unde venis? Diaboli autem [Col. 0561B] ei respondere, est omnipotenti majestati ejus nihil posse celare. Unde hic ait, Circuivi terram, et perambulavi eam. Quasi enim dicere ejus est quid egerit, scire quod actus suos illius oculis occultare non possit. Sciendum vero est, quia sicut hoc loco discimus, quatuor modis loquitur Deus ad diabolum; tribus modis diabolus ad Deum. Quatuor modis loquitur Deus ad diabolum; quia et injustas vias ejus arguit, et electorum suorum contra illum justitiam proponit, et tentandam eorum innocentiam ei concedendo permittit, et aliquando eum, ne tentare audeat, prohibet. Injustas enim vias ejus redarguit, sicut jam dictum est: Unde venis? Electorum suorum contra illum justitiam proponit, sicut ait: [Col. 0561D] In Excusis, nunquid considerasti. In omnibus quos consuluimus Mss. non legitur nunquid. Ideoque hic et deinceps expunximus. Considerasti servum meum Job, quod non sit ei similis super terram? [Col. 0561C] Tentandam eorum innocentiam concedendo permittit, sicut dicit: Ecce universa quae habet in manu tua sunt. Rursumque eum a tentatione prohibet, cum dicit: Tantum in eum ne extendas manum tuam. Tribus autem modis loquitur diabolus ad Deum, cum vel vias suas insinuat, vel electorum innocentiam fictis criminibus accusat, vel tentandam eamdem innocentiam postulat. Vias quippe suas insinuat, qui ait: Circuivi terram, et perambulavi eam. Electorum innocentiam accusat, qui dicit: (Vers. 9, 10) Nunquid frustra Job timet Deum? Nonne tu vallasti eum, ac domum ejus, universamque substantiam [Col. 0561D] In Gilot., Vatic., Gussanv., substantiam ejus. [Col. 0562D] Redundat ejus, nec legitur in Mss. nostris aut vet. Ed. per circuitum? Tentandam eamdem innocentiam postulat, cum dicit: Extende manum tuam, et tange cuncta quae possidet, nisi in faciem benedixerit tibi. Sed dicere Dei est, Unde venis? [Col. 0561D] sicut et supra insinuavimus, vi suae justitiae itinera malitiae ejus inerepare. Dicere Dei est, Considerasti servum meum Job, quod non sit ei [Col. 0562D] Quidam Mss., similis in terra. similis super terram? tales electos suos justificando facere, qualibus nimirum apostata angelus possit invidere. Dicere Dei est, Ecce universa quae habet in manu tua sunt, 44 ad probationem fidelium, contra eos occulta vi incursum illum suae malitiae relaxare. Dicere Dei est, Tantum in eum ne extendas manum tuam, [Col. 0562A] ab immoderatae tentationis impetu eum etiam permittendo restringere. Dicere autem diaboli est, Circuivi terram, et perambulavi eam, sagacitatem suae malitiae invisibilibus ejus oculis occultare non posse. Dicere diaboli est, Nunquid frustra Job timet Deum? contra bonos intra cogitationum suarum latibula conqueri; eorumque provectibus invidere, atque invidendo reprobationis rimas exquirere. Dicere diaboli est, Extende paululum manum tuam, et tange cuncta quae possidet (Vers. 11) , ad afflictionem bonorum, malitiae aestibus anhelare. Quo enim eorum tentationem invidens appetit, eo illorum quasi probationem deprecans petit. Quia igitur internarum locutionum modos succincte diximus, ad intermissum paululum expositionis ordinem revertamur
VERS. 8.— Considerasti servum meum Job, quod non sit similis ei super terram, vir simplex et rectus, ac timens Deum, et recedens a malo?
13. Dei diabolique pugna, cujus materia Job fuit. —Praecedenti jam sermone tractatum est, quia diabolus non contra Job, sed contra Deum certamen proposuit; materia vero certaminis beatus Job in medio fuit. Et si in sermonibus suis dicimus Job inter flagella deliquisse, quod sentire nefas est, Deum dicimus in sua propositione [Col. 0562D] Editi hic addunt, victoriam, invitis Mss. ac Gregoriana phrasi. In praefat., n. 8, legimus: proposuerat, perdidisse reprehendit. Vide l. XXIII, n. 1. perdidisse. Nam ecce et in hoc loco intuendum est, quia non prius diabolus beatum Job a Domino petiit, sed eum Dominus in diaboli despectum laudavit. Et nisi in sua justitia permansurum nosset, non utique pro illo proponeret. Nec periturum in tentatione concederet, de quo ante [Col. 0562C] tentationem, ex Dei laudibus, in tentatoris mente invidiae fuerant faces excitatae.
14. Quam astute quaerat diabolus unde nos accuset. —Sed antiquus adversarius cum quae accuset mala, non invenit, ipsa ad malum inflectere bona quaerit. Cumque de operibus vincitur, ad accusandum verba nostra perscrutatur. Cum nec in verbis accusationem reperit, intentionem cordis fuscare contendit; tanquam bona facta bono animo non fiant, et idcirco perpendi a judice bona non debeant. Quia enim fructus arboris esse et in aestu virides conspicit, quasi vermem ponere ad radicem quaerit. Nam dicit:
VERS. 9, 10.— Nunquid frustra Job timet Deum? Nonne tu vallasti eum ac domum ejus, universamque [Col. 0562D] substantiam per circuitum? Operibus manuum ejus benedixisti, et possessio illius crevit in terra.
15. Ex prosperis et ex adversis tentat. —Ac si aperte dicat: Qui tot bona in terra recepit, quid mirum est, si pro eis se innocenter gerit? Innocens vere esset, si bonus inter adversa persisteret. Cur autem magnus dicitur, quem merces sui uniuscujusque operis tanta rerum multiplicitate comitatur? Astutus quippe adversarius, cum sanctum virum inter prospera [Col. 0563A] bene egisse considerat, reprobare apud judicem per adversa festinat. Unde recte in Apocalypsi voce angelica dicitur: Projectus est accusator fratrum nostrorum, qui accusabat illos ante conspectum Dei nostri die ac nocte (Apoc. XII, 10) . [ Vet. IX. ] Scriptura autem sacra saepe diem pro prosperis, noctem autem pro adversis ponere consuevit. In die ergo et nocte accusare non desinit, quia modo nos in prosperis, modo in adversis accusabiles ostendere contendit. In die accusat, cum prosperis male nos uti insinuat. In nocte accusat, cum in adversis 45 nos non habere patientiam demonstrat. Beatum ergo Job quia necdum flagella attigerant, quasi adhuc unde in nocte accusare posset, omnino non habebat. Quia vero in prosperis magna [Col. 0563D] Corb., Germ., Rhem., Remig., Ebroic. et caeteri Norm., magna sanitate. sanctitate viguerat, pro eisdem [Col. 0563B] prosperis bona illum egisse simulabat: versuta assertione mentiens quod non ad usum Domini substantiam possideret, sed ad usum substantiae Dominum coleret. Sunt enim nonnulli qui ut fruantur Deo, dispensatorie utuntur hoc saeculo. Et sunt nonnulli qui ut fruantur hoc saeculo, transitorie uti volunt Deo. Cum igitur bona divini muneris narrat, putat quod facta fortis operarii leviget; ut cujus vitam reprehendere de operibus non valet, ejus mentem quasi ex cogitationibus [Col. 0563D] Ita Mss. Anglicani et alii. At Edit. Gilot., Rom., Sixti V, et plurimae habent addiscat. Verbum addicit, ut significat condemnat, est Gregorio familiare. Eodem quoque sensu non raro reperitur in scriptoribus sacris sive antiquioribus sive posterioribus. Ambrosius, lib. I, de Virgin., de sanctae Agnetis carnifice: cerneres trepidare carnificem, quasi ipse addictus fuisset: Bernardus, lib. II de Consid., cap. 14: inde innocentium frequens addictio. addicat; mentiens quod non amori Domini, sed temporalis prosperitatis appetitioni servierit omne, quod innocue exterius vixit. Vires ergo beati Job nesciens, sed tamen unumquemque adversis probari verius sciens, tentandum hunc expetit; ut qui per diem prosperitatis inoffenso gressu incesserat, [Col. 0563C] saltem in nocte adversitatis impingeret, et ante laudatoris sui oculos offensione impatientiae prostratus jaceret. Unde subjungit:
VERS. 11.— Sed extende paululum manum tuam, et tange cuncta quae possidet, nisi in faciem benedixerit tibi.
16. Diabolus nihil nisi Deo permittente potest. —Cum sanctum virum Satan tentare appetit, et tamen Domino, ut manum suam extendere debeat, dicit; valde notandum est quia feriendi vires nec ipse sibi tribuit, qui contra auctorem omnium singulariter superbit. Scit namque diabolus, quia quodlibet agere ex semetipso non sufficit, quia nec per semetipsum in eo quod est spiritus existit. Hinc est quod in Evangelio [Col. 0563D] expellenda de homine legio dicebat: Si ejicis nos, mitte nos in gregem porcorum (Matth. VIII, 31) . Qui enim per semetipsum ire in porcos non poterat, quid mirum si sine auctoris manu, sancti viri domum contingere non valebat?
[ Vet. X.] 17. Diaboli voluntas mala, sed potestas [Col. 0564A] justa. —Sciendum vero est quia Satanae voluntas semper iniqua est, sed nunquam potestas injusta: quia a semetipso voluntatem habet, sed a Domino potestatem. Quod enim ipse facere inique appetit, hoc Deus fieri nonnisi juste permittit. Unde bene in libris Regum dicitur: Spiritus Domini malus irruebat in Saul (I Reg. XVIII, 10) . Ecce unus idemque spiritus, et Domini appellatur, et malus: Domini videlicet per licentiam potestatis justae, malus autem per desiderium voluntatis injustae. Formidari ergo non debet, qui nihil nisi permissus valet. Sola ergo vis illa timenda est, quae cum hostem saevire permiserit, ei ad usum justi judicii, et injusta illius voluntas servit. Paululum vero manum postulat extendi; quia exteriora sunt quae expetit conteri. Neque enim Satan [Col. 0564B] facere se aliquid multum putat, nisi cum in anima sauciat, ut ab illa patria feriens revocet, a qua ipse longe, telo suae superbiae prostratus jacet.
18. Facies Dei respectus gratiae. —Sed quid est quod ait: Nisi in faciem benedixerit tibi? Nos nempe quod amamus respicimus; quod vero aversari volumus, ab eo faciem 46 declinamus. Quid itaque Dei facies, nisi respectus ejus gratiae [Col. 0564D] Editi, perhibetur. Mss., adhaeremus. praebetur intelligi? Ait ergo: Extende paululum manum tuam, et tange cuncta quae possidet, nisi in faciem benedixerit tibi. Ac si aperte dicat: Ea quae dedisti subtrahe; nam si accepta perdiderit, respectum tuae gratiae, ablatis rebus temporalibus, non requiret. Si enim ea in quibus delectatur non habuerit, favorem tuum etiam maledicendo contemnet. Cujus petitione callida nequaquam [Col. 0564C] provocata Veritas vincitur, sed ad deceptionem suam hosti conceditur, quod fideli famulo ad augmentum muneris suffragetur. Unde mox subditur:
VERS. 12.— [Col. 0564D] Gussanv. hic praefigit: Dixit ergo Dominus ad Satan, quod abest à Cod. tum excusis, tum manu exaratis. Ecce universa, quae habet, in manu tua sunt: tantum in eum ne extendas manum tuam.
19. Deus tentatori alia permittit, alia negat. —Consideranda est in verbis Domini dispensatio sanctae pietatis, quomodo hostem nostrum permittit, et retinet; relaxat, et refrenat. Alia ad tentandum dat [Col. 0564D] In Edit. per interpolationem legitur, alia ad affligendum, sed; sane praeter fidem Mss. et Greg. propositum, qui duo hic, non tria probanda suscipit, scilicet hostem nostrum et relaxari et retineri. Relaxatur cum permittitur tentare; retinetur, cum haec potestas certis conditionibus ligatur. , sed ab aliis religat. Universa quae habet, in manu tua sunt, tantum in eum ne extendus manum tuam. Substantiam prodit, sed tamen corpus ejus protegit, quod quidem postmodum tentatori traditurus est; sed tamen non simul ad omnia relaxat hostem, ne undique feriens [Col. 0564D] frangat civem. Mala enim cum multa electis eveniunt, mira conditoris gratia ex tempore dispensantur; ut quae coacervata perimerent, possint divisa tolerari. Hinc Paulus ait: Fidelis Deus, qui non patietur vos tentari [Col. 0564D] Rhem., Remig., Norm., supra quam potestis. supra id quod potestis, sed faciet cum tentatione etiam exitum, ut possitis sustinere (I Cor. X, 13) . [Col. 0565A] Hinc David ait: Proba me, Domine, et tenta me (Psal. XXV, 2) . Ac si aperte dicat: Prius vires inspice, et tunc ut ferre valeo, tentari permitte. Hoc tamen quod dicitur: Ecce universa, quae habet, in manu tua sunt, tantum in eum ne extendas manum tuam, intelligi et aliter potest, quia fortem quidem pugnatorem suum Dominus noverat, sed tamen dividere ei certamina contra hostem volebat; ut quamvis robusto bellatori victoria in cunctis suppeteret, prius tamen de uno certamine hostis ad Dominum victus rediret: tuncque ei aliud iterum vincendo concederet, quatenus fidelis famulus eo mirabilius victor existeret, quo victus hostis se contra illum iterum ad nova bella repararet. Sequitur:
[Col. 0565B] IBID.— Egressusque est Satan a facie Domini.
20. Deus est intra et extra omnia, supra et infra omnia. —Quid est quod Satan a facie Domini egressus dicitur? Quo enim exitur ab eo qui ubique est? Hinc namque ait: Coelum et terram ego impleo (Jer. XXIII, 24) . Hinc est, quod Sapientia illius dicit: Gyrum coeli circuivi sola (Eccli. XXIV, 8) . Hinc de ejus Spiritu scriptum est: Spiritus Domini implevit orbem terrarum (Sap. I, 7) . Hinc est quod Dominus iterum dicit: Coelum mihi sedes est, terra autem scabellum pedum meorum (Isai. LXVI, 1) . Rursumque de eo scriptum est: Coelum metitur palmo et omnem terram pugillo concludit (Isa. XL, 12) . Sedi quippe, cui praesidet, interior [Col. 0565D] Mss. Corb. et Germ., et superior manet. et exterior manet. Coelum palmo metiens, et terram pugillo concludens ostenditur, [Col. 0565C] quod ipse sit circumquaque cunctis rebus, quas creavit, exterior. Id namque quod interius concluditur, a concludente exterius continetur. Per sedem ergo, cui praesidet, 47 [Col. 0565D] In Mss. Corb., Germ. et plurimis, deest, intelligitur, et sic legitur: Per sedem ergo cui praesidet, esse interius supraque; per pugillum quo continet, esse exterius subterque signatur. intelligitur esse interius supraque; per pugillum, quo continet, esse exterius subterque signatur. Quia enim ipse manet intra omnia, ipse extra omnia, ipse supra omnia, ipse infra omnia; et superior est per potentiam, et inferior per sustentationem; exterior per magnitudinem, et interior per subtilitatem: sursum regens, deorsum continens; extra circumdans, interius penetrans; nec alia ex parte superior, alia inferior, aut alia ex parte exterior, atque ex alia manet interior: sed unus idemque totus ubique praesidendo sustinens, sustinendo praesidens, circumdando penetrans, penetrando circumdans; [Col. 0565D] unde superius praesidens, inde inferius sustinens; et unde exterius ambiens, inde interius replens: sine inquietudine superius regens, sine labore inferius sustinens; interius sine extenuatione penetrans, exterius sine extensione circumdans. Est itaque inferior et superior sine loco; [Col. 0565D] Rhem., Remig., Vindocin., Corb., Germ., etc., habent, est amplus sine latitudine, est subtilis, etc. est amplior sine latitudine, est subtilior sine extenuatione.
[Col. 0566A] 21. A facie Domini exit Satan, cum ad desiderii sui effectum venit. —Quo igitur exitur ab eo, qui dum per molem corporis nusquam est, per incircumscriptam substantiam nusquam deest? Sed quandiu Satan pressus majestatis potentia, appetitum suae malitiae exercere non valuit, quasi ante faciem Domini stetit. [ Vet. XIII. ] A facie autem Domini exiit; quia relaxatus divinitus ab internae retentionis angustia, ad sui desiderii effectum venit. A facie Domini exiit, quia diu vinculis disciplinae religata quandoque voluntas noxia ad opus processit. Cum enim, sicut dictum est, id quod voluit implere non valuit, quasi ante faciem Domini stetit; quia illum ab effectu malitiae superna dispensatio coactavit. Sed a facie ejus exiit, quia potestatem tentationis accipiens, ad malitiae suae vota [Col. 0566B] pervenit. Sequitur:
VERS. 13, 14, 15.— Cum autem quadam die filii et filiae ejus comederent, et biberent vinum in domo fratris sui primogeniti, nuntius venit ad Job, qui diceret: Boves arabant, et asinae pascebantur juxta eos, et irruerunt Sabaei, tuleruntque omnia, et pueros percusserunt gladio, et evasi ego solus, ut nuntiarem tibi.
22. Diabolus tentandi tempora eligit. —Notandum quae tempora tentationibus congruant. Tunc quippe diabolus tentandi tempus elegit, quando beati Job filios in convivio invenit. Neque enim solummodo intuetur hostis quid faciat, sed etiam quando faciat. Nam quamvis potestatem acceperit, aptum tamen [Col. 0565D] Antiquior Rhem. et Germ., ad submersionem; ita etiam antiq. Compend. Val Cl., Belvac. ad [Col. 0566C] subversionem tempus exquisivit; ut videl cet nobis Deo dispensante proderetur, quia praenuntia tribulationis est laetitia satietatis. Intuendum vero est, quam callide ipsa damna, quae illata sunt, nuntiantur. Non enim dicitur, boves [Col. 0566D] Vindocin., a Sabaeis ablatae sunt; sed quae ablatae sunt. Ita S. Michaelis et alii. a Sabaeis ablati sunt: sed qui ablati sunt, boves arabant; ut videlicet memorato fructu operis, causa crescat doloris. Unde et apud Graecos non solum asinae, sed fetae asinae raptae referuntur; ut dum minima animalia audientis animum minus ex sui qualitate percuterent, amplius ex fecunditate vulnerarent. Et quia eo magis adversa animum feriunt, quo cum multa sunt, etiam subita nuntiantur, aucta est mensura gemituum, etiam [Col. 0566D] Sic legimus in Mss. Rhem., Remig., Corb., Germ., Compend., Val Cl. Eadem voce tanquam neutrius generis utetur Gregorius, lib. VIII, cap. olim 7, nunc cap. 11, n. 27, nullum adhuc mortis articulum irrumpit. Hic autem variant Edit. Paris. 1495. Habet etiam, particula. Edit. Basil. 1514, etiam per auricula. Reliq., per particulam, vel per particulas. per articula nuntiorum. Nam sequitur:
[Col. 0566D] VERS. 16.— 48 Cumque adhuc ille loqueretur, venitalius, et dixit: Ignis Dei cecidit de coelo, et tactas oves puorosque consumpsit, et effugi ego solus, ut nuntiarem tibi.
23. Casibus repentinis constantiam Job evertere conatur. —Ne rebus perditis minorem audienti dolorem [Col. 0567A] moveat, ejus animum ad [Col. 0567D] Editi cum uno Mss. Reg., ad exercendum. Rhem. et Remig. omnes cum aliquib. Norm., ad exedendum. Sequimur Mss. Belvac.; Compend., Corbo., Val. Cl. excedendum etiam ipsis nuntiorum verbis instigat. Intuendum quippe est, quam callide dicitur: Ignis Dei, ac si diceretur: Illius animadversionem sustines, quem tot hostiis placare voluisti; illius iram toleras, cui quotidie serviens insudabas. Dum enim Deum, cui servierat, adversa intulisse indicat, [Col. 0567D] Antiq. Ed., laesionem. Coc., Gilot., Vatic., laeso. Gussanv., ab eo laesum. At Mss. simpliciter laesum. laesum commemorat, in quo excedat; quatenus anteacta obsequia ad mentem reduceret, et frustra se servisse aestimans, in auctoris injuriam superbiret. Pia etenim mens, cum se adversa ab hominibus perpeti conspicit, in divinae gratiae consolatione requiescit; cumque tentationum procellas increscere extrinsecus viderit, secessum spei Dominicae appetens, intra conscientiae portum fugit. Ut vero versutus hostis uno eodemque tempore sancti viri [Col. 0567B] robustissimum pectus et humanis adversitatibus, et divina [Col. 0567D] Ita Mss. prope omnes. At duo Reg., cum Ed., divina dispensatione. desperatione concuteret, et prius Sabaeos irruisse intulit, et mox ignem Dei de coelo cecidisse nuntiavit; ut quasi omnem aditum consolationis excluderet, dum et ipsum adversantem ostenderet, qui consolari animum inter adversa potuisset: quatenus dum se tentatus undique destitui atque undique premi considerat, in contumeliam tanto audacius, quanto et desperatius erumpat. Sequitur:
VERS. 17.— Sed et illo adhuc loquente, venit alius et dixit: Chaldaei fecerunt tres turmas, et invaserunt camelos, et tulerunt eos, necnon et pueros percusserunt gladio, et effugi ego solus, ut nuntiarem tibi.
24. Vulnera ingeminat. —Ecce iterum, ne quid [Col. 0567C] minus de humana adversitate doluisset, Chaldaeorum turmas irruisse denuntiat; et ne illum minus desuper veniens adversitas feriat, iteratam iram in aere demonstrat. Nam sequitur:
VERS. 18, 19.— Loquebatur ille, et ecce alius intravit, et dixit: Filiis tuis et filiabus vescentibus et bibentibus vinum in domo fratris sui primogeniti, repente ventus vehemens irruit a regione deserti, et concussit quatuor angulos domus, quae corruens oppressit liberos tuos, et mortui sunt, et effugi ego solus, ut nuntiarem tibi.
25. Ad odium Dei provocare conatur. —Qui uno vulnere non prosternitur, idcirco bis, terque percutitur, ut usque ad intima quandoque feriatur. Nuntiata [Col. 0567D] itaque fuerat adversitas de Sabaeis, nuntiata divina animadversio per ignem de coelo, nuntiatur ab hominibus iterum camelorum raptus, caedesque puerorum, et divinae indignationis ira repetitur, dum ventus irruens concussisse domus angulos, atque exstinxisse liberos indicatur. Quia enim notum est, quod absque superno nutu moveri elementa non possint, [Col. 0568A] latenter infertur quod ipse contra illum elementa moverit, qui moveri permisit; quamvis Satan semel accepta a Domino potestate ad usum suae nequitiae etiam elementa concutere praevalet. Nec movere debet, si spiritus de summis projectus turbare in ventos aerem potuit; cum nimirum constet quia et damnatis 49 in metallum, ad usum aqua et ignis servit. Quaesitum est igitur ut nuntiarentur mala, quaesitum ut multa, quaesitum ut subita. Sed cum prius adversa nuntiavit, tranquillo adhuc pectori quasi sanis membris vulnus inflixit; cum vero percussum cor feriendo repetiit, ut ad impatientiae verba compelleret, super vulnera vulnus irrogavit.
26. Plagae Job subitae et multiplices. —Intuendum vero est quam callide curavit hostis antiquus, non [Col. 0568B] tam jactura rerum sancti viri patientiam rumpere, quam ipso ordine nuntiorum. Qui studens prius parva, et post nuntiare majora, in extremo filiorum mortem intulit, ne vilia pater rei familiaris damna duceret, si illa jam orbatus audiret; et minus percuteret rerum amissio, praecognita morte filiorum, quia videlicet nulla esset haereditas, si illos prius subtraheret [Col. 0567D] Antiquior Rem., cum Corb., Germ. et Colb., quibus [Col. 0568D] servabatur haereditas. qui servabantur haeredes. Sed a minimis incipiens, in ultimum graviora nuntiavit; ut dum gradatim deteriora cognosceret, in ejus corde doloris locum omne vulnus inveniret. Notandum quam callide tot malorum pondera, et divisa, et subita nuntiantur, ut et repente, et particulatim crescens, in audientis corde sese dolor ipse non caperet; et tanto ardentius in blasphemiam accenderet, quanto subitis [Col. 0568C] ac multiplicibus nuntiis in se [Col. 0568D] Iidem Mss., angustiis. angustius aestuaret.
[ Vet. XVI, Rec. X]. 27. Praepositis voluptati servientibus, subditis frena laxantur. In conviviis etiam moderatis locum diabolus invenit. Sed neque hoc neglecte praetereundum puto, quod filii in majoris fratris domo convivabantur, cum pereunt. Dictum namque est superius, quod convivia peragi sine culpa vix possunt. Ut ergo nostra, [Col. 0568D] Gussanv., non aliorum. Melius alii libri, non illorum, sc. filiorum Job, de quibus male sentiri non patitur sanctus Gregorius. non illorum loquamur, sciendum nobis est quia quod a minoribus voluptuose agitur, majorum disciplina cohibetur; cum vero majores ipsi voluptati deserviunt, nimirum minoribus lasciviae frena laxantur. Quis enim sub disciplinae se constrictione retineat, quando et ipsi, qui jus constrictionis accipiunt, sese voluptatibus relaxant? [Col. 0568D] Dum ergo in majoris fratris domo convivantur, pereunt, quia tunc contra nos hostis vehementius vires accipit, quando et ipsos qui pro custodia disciplinae praelati sunt [Col. 0568D] Sic Mss.; Editi vero, ventri. Mox post verbum occupat Coccius adjecit, subditos; quod nullus deinceps expunxit, etsi non exstet in Mss. laetitiae servire cognoscit. Tanto enim licentius ad feriendum occupat, quanto et hi qui intercedere pro culpis poterant voluptati vacant. Absit autem ne tanti viri filios per conviviorum studia [Col. 0569A] ingurgitando ventri vacasse suspicemur; sed tamen veraciter novimus quia etsi per disciplinae quisque custodiam necessitatis metas edendo non transit, accensa tamen mentis intentio inter convivia torpescit; et minus in quanto sit tentationum bello considerat, [Col. 0569D] Excusi, qui; et mox, in domo ergo. Reponimus ex Mss. quae, sc. mens. Et, in die ergo suo. Alluditur nimirum ad id quod supra legitur, Job I, vers. 4, faciebant conv. . . unusquisque in die suo. quae se per securitatem relaxat. In die ergo primi fratris filios obruit, quia antiquus hostis in minorum morte subversionis aditum per negligentiam majorum quaerit. Sed quia quantis nuntiorum jaculis sit percussus, agnovimus; vir fortis noster, qualis inter vulnera consistat, audiamus. Sequitur:
VERS. 20.— Tunc surrexit Job, et scidit vestimenta sua, et tonso capite corruens in terram adoravit.
28. Flagella Dei aut non sentire, aut nimis, vitium [Col. 0569B] est. —Nonnulli magnae constantiae philosophiam putant, si disciplinae asperitate correpti, ictus [Col. 0569D] Apud Gussanv., mendose, verborum. verberum doloresque non sentiant. Nonnulli vero tam nimis percussionum flagella sentiunt, ut immoderato dolore commoti, etiam in excessum linguae dilabantur. Sed quisquis veram tenere philosophiam 50 nititur, necesse est ut inter utraque gradiatur. Non est enim pondus verae virtutis, insensibilitas cordis: quia et valde insana per stuporem membra sunt, quae et incisa [Col. 0569D] Coc. et seq. Ed., sentire dolorem, repugnantibus [Col. 0570D] Mss. dolore nequaquam possunt. Rursus virtutis custodiam deserit, qui dolorem verberum ultra quam necesse est sentit; quia dum nimia afflictione cor tangitur, usque ad impatientiae contumelias excitatur, et qui per flagella corrigere malefacta debuerat, agit ut nequitia per flagellum crescat. Contra [Col. 0569C] insensibilitatem quippe percussorum per prophetam dicitur: Percussisti eos, nec doluerunt; attrivisti eos, et renuerunt accipere disciplinam (Jerem. V, 3) . Contra pusillanimitatem percussorum per Psalmistam dicitur: In miseriis non subsistent (Psal. CXXXIX 11) . In miseriis namque subsisterent, si aequanimiter adversa tolerarent. At postquam mente inter flagella corruunt, quasi inter illatas miserias subsistendi constantiam perdunt.
[ Vet XVII.] 29. Job utrumque cavit. Mos nutriendi vel abscidendi capillos tempore afflictionis. —Beatus itaque Job, quia verae philosophiae regulam tenuit, contra utraque mira se aequitatis arte servavit; ut nec [Col. 0570D] Particulam quasi removimus, auctoritate Mss Reg., Corb. G., etc. dolorem non sentiens, flagella sperneret; nec rursum ultra modum dolorem sentiens, contra judicium flagellantis [Col. 0569D] insaniret. Cunctis enim rebus perditis, cunctis liberis amissis, surrexit, scidit vestimenta sua, et tonso capite corruens in terram, adoravit. Quod vestimenta scidit, quod tonso capite in terram corruit, monstrat nimirum quia flagelli dolorem sensit. Quod vero adjicitur, adoravit, aperte ostenditur, [Col. 0570D] Duo Rhem. cum uno Remig., quia per flagella. quia et in dolore positus contra flagellantis judicium non excessit. Nec omnino ergo non motus est, ne Deum ipsa insensibilitate contemneret; nec rursum [Col. 0570A] omnino motus est, ne nimis dolendo peccaret. Sed quia duo sunt praecepta charitatis, Dei videlicet amor, et proximi; ut dilectionem proximi exsolveret, impendit filiis luctum; ne dilectionem Dei desereret, explevit inter gemitus [Col. 0570D] Corb. Germ., adorationem; sic etiam olim lectum in Utic. orationem. Solent nonnulli in prosperis Deum diligere, in adversis autem positi flagellantem minus amare. Beatus autem Job per hoc, quod motus exterius exhibuit, ostendit quia flagella patris agnovit; per hoc autem, quod adorando humilis mansit, ostendit quia amorem patris nec in dolore deseruit. Ne igitur superbus esset non sentiens, in percussione corruit; ne autem se ferienti extraneum faceret, ad hoc corruit ut adoraret. Mos autem veterum fuit, ut quisquis speciem sui corporis capillos nutriendo servaret, eos tempore [Col. 0570B] afflictionis abscideret; et rursum qui tranquillitatis tempore capillos abscideret, eos in ostensione afflictionis enutriret. Beatus itaque Job tranquillitatis tempore capillos servasse ostenditur, cum ad doloris usum caput totondisse memoratur; quatenus cum in cunctis eum rebus manus superna percuteret, etiam sponte illum poenitentiae species diversa fuscaret. Sed iste exutus rebus, filiis orbatus, qui vestimenta scidit, qui caput totondit, qui in terram corruit, quid dicat, audiamus.
VERS. 21.— Nudus egressus sum de utero matris meae, nudus revertar illuc.
30. Temporalia parvi facienda, quod ea aliquando non habuerimus, nec habituri simus. —O quam altae [Col. 0570C] sedi interni consilii praesidet iste, qui scissis vestibus in terra prostratus jacet! Quia enim judicante Domino, cuncta amiserat, pro servanda 51 patientia illud tempus ad memoriam reduxit, quo necdum ista quae perdidit habebat; ut dum intuetur quod aliquando illa non habuit, dolorem temperet quod amisit. Magna enim consolatio est in rerum amissione, illa tempora ad mentem reducere, quibus nos contigit res quas perdidimus non habuisse. Quia vero omnes nos terra genuit, hanc non immerito matrem vocamus. Unde scriptum est: Grave jugum super filios Adam a die exitus de ventre matris eorum, usque in diem sepulturae in matrem omnium (Eccli. XL, 1) . Beatus igitur Job, ut patienter lugeat quod hic amisit, vigilanter attendit qualis huc venerit. Ad augmentum [Col. 0570D] autem servandae patientiae, adhuc solertius inspicit hinc qualis recedit, et dicit: Nudus egressus sum de utero matris meae, nudus revertar illuc. Ac si dicat: Nudum me huc intrantem terra protulit, nudum me hinc exeuntem terra recipiet. [ Vet. XVIII. ] Qui ergo accepta, sed relinquenda perdidi, quid proprium amisi? [ Rec. XIII. ] Quia vero consolatio non solum ex consideratione conditionis adhibenda est, sed etiam ex justitia conditoris, recte subjungit:
[Col. 0571A] IBID.— Dominus dedit, Dominus abstulit, sicut Domino placuit, ita factum est.
31. Deus bonis nos spolians, non nostra aufert, sed sua. —Sanctus vir, tentante adversario, cuncta perdiderat; sed tamen sciens, quia contra se Satan tentandi vires, nisi permittente Domino, non habebat, non ait: Dominus dedit, diabolus abstulit; sed: Dominus dedit, Dominus abstulit; fortasse enim fuerat dolendum, si quod conditor dederat hostis abstulisset: at postquam non abstulit nisi ipse qui dedit, sua recepit, non nostra abstulit. Si enim ab illo accipimus, quibus in hac vita utimur, cur doleat quod ipso judicante exigimur, quo largiente feneramur? Nec aliquando injustus est creditor, qui dum praefixo reddendi tempore non constrigitur; quando [Col. 0571B] vult, exigit quod feneratur. Ubi et bene subjungitur: Sicut Domino placuit, ita factum est. Cum enim in hac vita ea quae nolumus, patimur, necesse est ut ad eum qui injustum velle nil potest, studia nostrae voluntatis inclinemus. Magna quippe est consolatio in eo quod displicet, quod illo ordinante erga nos agitur, cui nonnisi justum placet. Si igitur justa placere Domino scimus, pati autem nulla, nisi quae Domino placuerint, possumus; justa sunt cuncta quae patimur, et valde injustum est, si de justa passione murmuramus.
32. Diabolus nos aggrediens, humilitate ac patientia nostra confoditur. —Sed quia orator fortis quomodo assertionem partis suae contra adversarium allegavit, audivimus; nunc quomodo in orationis suae termino [Col. 0571C] judicem benedicendo laudet audiamus. Sequitur: Sit nomen Domini benedictum. Ecce omne quod rectum sensit, Domini benedictione conclusit; ut hinc adversarius inspiciat, et ad poenam suam victus erubescat, quia ipse Domino contumax etiam in beatitudine conditus exstitit, cui homo hymnum gloriae etiam percussus dicit. [ Vet. XIX. ] Intuendum vero est, quia hostis noster tot nos jaculis percutit, quot tentationibus affligit. Quotidie namque in acie stamus, quotidie tentationum ejus tela excipimus. Sed et nos contra illum jacula mittimus, si confossi tribulationibus, humilia respondemus. Beatus igitur Job percussus damno rerum, percussus morte filiorum, quia vim doloris vertit in laudem conditoris, 52 dicens: Dominus dedit, Dominus abstulit; sicut Domino [Col. 0571D] placuit, ita factum est; sit nomen Domini benedictum; superbum hostem humilitate perculit, crudelem patientia stravit. Nec credamus, quod bellator noster accepit vulnera, et non inflixit. Quot enim voces patientiae in Dei laudem percussus reddidit, quasi tot in adversarii pectore jacula intorsit, et acriora valde quam sustinuit [Col. 0571D] Sic Mss. Regii, Corb., Germ., Colbert., emendatus Utic., aliique Norm. Editi vero, inflixit. infixit. Afflictus enim terrena perdidit, sed afflictionem humiliter sustinens coelestia multiplicavit. Sequitur:
VERS. 22.— In omnibus his non peccavit Job: [Col. 0571D] In Ed. Gilot., Vatic., Gussanv., quibus praeivit Coc., additur labiis suis, in Mss. incognitum. neque stultum aliquid contra Deum locutus est.
33. Job a murmuratione oris et cordis abstinuit. —Quia tentationum tribulationibus deprehensi, etiam tacito cogitationum motu possumus non loquendo peccare, beato Job et oris testimonium perhibetur, et cordis. Prius enim dicitur: Non peccavit; et tunc demum subditur: Neque stultum aliquid contra Deum locutus est. Qui enim stultum locutus non est, culpam a lingua compescuit; sed cum praemittitur, Non peccavit, constat quod murmurationis vitium etiam a cogitatione restrinxit. Nec peccavit ergo, nec stulte locutus est, quia nec per conscientiam tacitus tumuit, nec linguam in contumaciam relaxavit. Stulte enim [Col. 0572B] contra Deum loquitur, qui inter divinae animadversionis flagella positus, justificare semetipsum conatur. Si enim innocentem se asserere superbe audeat, quid aliud quam justitiam ferientis accusat? Hucusque nos verba historiae transcurrisse sufficiat: jam nunc ad indaganda allegoriae mysteria expositionis se sermo convertat. Sed in hoc quod scriptum est:
VERS. 6.— Quadam die cum [Col. 0571D] 1 Vindoc. et Corb., Germ., quadam die cum essent filii Dei coram Domino. Alter, quad. die cum [Col. 0572D] assisterent. Rhem., Remig., German., cum venissent. venissent filii Dei coram Domino; adfuit inter eos etiam Satan:
34. Deus tempora sine tempore disponit. —Discutiendum prius est, cur quadam die factum aliquid coram Domino dicitur, cum apud illum nequaquam cursus temporis, mutatione diei noctisque [Col. 0572C] varietur. Neque enim in ea luce, quae sine accessu ea quae eligit illustrat, et sine recessu ea quae respuit deserit, defectus mutabilitatis venit; quia in semetipsa manendo immutabilis, mutabilia cuncta disponit; sicque in se transeuntia condidit, ut apud se transire nequaquam possint; nec tempus intus in conspectu ejus defluit, quod apud nos foras decurrit. Unde fit ut in aeternitate ejus fixa maneant ea quae non fixa exterius saeculorum volumina emanant. Cur ergo apud eum dicitur, Quadam die, cui nimirum dies una est aeternitas sua? quam videlicet nec fine claudi, nec initio vidit aperiri Psalmista, cum dicit: Melior est dies una in atriis tuis super millia (Psal. LXXXIII, 11) .
35. Assuetos temporalibus sensim ad aeterna deducit. —Sed [Col. 0572D] cum Scriptura sacra [Col. 0572D] Excusi, de temporal. Emendandi ex Mss. et sancti Gregorii scopo; sermo quippe est de aeternis, sed quae non assequantur temporalibus assueti, nisi per temporalia. temporaliter editis loquitur, dignum est ut verbis temporalibus utatur, quatenus condescendendo levet; et dum de aeternitate aliquid temporaliter narrat, assuetos temporalibus sensim ad aeterna trajiciat; seque bene nostris mentibus aeternitas incognita, dum verbis cognitis blanditur, infundat. Quid autem mirum, si in sacro eloquio incommutabilitatem suam Deus praepropere humanae menti non aperit; quando et resurrectionis [Col. 0573A] suae solemnitate celebrata, quibusdam provectionum accessibus innotuit, incorruptionem corporis, quod resumpsit? Luca quippe attestante (Luc. XXIV, 4) didicimus quod quibusdam se in monumento quaerentibus prius angelos misit; et rursum 53 discipulis de se in via loquentibus ipse quidem, sed non cognoscendus apparuit (Ibid., 15) , qui post exhortationis moras, cognoscendum se in panis fractione monstravit; ad extremum vero repente ingrediens, non solum se cognoscibilem, sed etiam palpabilem praebuit. Quia enim infirma adhuc gestabant corda discipuli, in cognitione tanti mysterii [Col. 0573D] Sic Mss. Corb., Germ., Rhem., Remig. ac Norm. omnes. Editi vero., ita fuerant divina dispensatione. ista fuerant dispensatione nutriendi, ut paulisper aliquid quaerentes invenirent; invenientes crescerent, et crescentes cognita robustius tenerent. Quia igitur non repente, [Col. 0573B] sed causarum verborumque incrementis, quasi quibusdam ad aeternitatem passibus ducimur, intus apud eum quadam die aliquid factum dicitur, qui ipsa quoque tempora sine tempore contuetur.
[ Vet. XXI. ] 36. In luce tenebras videt. —An quia etiam Satan adfuit, dum quadam die hoc factum dicitur, indicare sacra Scriptura studuit quia in luce Deus tenebras vidit? Nos quippe uno eodemque contuitu lucem et tenebras intueri non possumus: quia cum in tenebras oculus figitur, lux fugatur; et cum ad lucis se coruscationem verterit, tenebrarum umbra discedit. Illa autem vis, quae cuncta mutabilia immutabiliter videt, quasi in die ei Satan adfuit, quia apostatae angeli tenebras sine obscuritate comprehendit. Nos, ut dictum est, uno eodemque intuitu contemplari [Col. 0573C] non possumus, et quae approbando eligimus, et quae reprobando damnamus: quia cum ad hanc animus vertitur, ab illa cogitatione separatur; cum vero ad illam reducitur, ab hac cui inhaesit removetur.
37. Diversa ordinans non est diversus. —Deus vero, quia sine mutabilitate simul cuncta respicit, sine distentione comprehendit, videlicet et bona quae juvat, et mala quae judicat, et quae adjuta remunerat, et quae judicans damnat, in his [Col. 0573D] 2 Rhem. et 1 Remig., quae diviso disponit ordine divisus non est. quae diverso disponit ordine, diversus non est. In die ergo ei Satan adfuisse describitur, quia lumen aeternitatis ejus nulla mutabilitatis fuscatione tangitur; et in hoc, quod ei tenebrae praesentes fiunt, adfuisse inter filios Dei dicitur: quia ea vi justitiae immundus spiritus penetratur, qua videlicet mundorum spirituum corda [Col. 0573D] complentur; eoque radio luminis iste transfigitur, quo illi ut luceant perfunduntur.
38. Deo serviunt angeli boni ad adjutorium, mali ad probationem. —Inter filios Dei adfuit, quia etsi illi Deo ad electorum adjutorium, iste ad probationem servit. Inter filios Dei adfuit, quia etsi ab illis in hac vita laborantibus auxilium pietatis impenditur, iste occultae ejus justitiae nesciendo serviens, ministerium [Col. 0574A] exsequi reprobationis conatur. [ Rec. XVI. ] Unde bene in libris Regum per prophetam dicitur: Vidi Dominum sedentem super solium suum, et exercitum coeli a dextris et sinistris ejus, et dictum est: In quo decipiam [Col. 0573D] In duobus Rhem. et duobus Remig. scribitur Ahab. Ita etiam in Val. Cl. In Corb. expuncta est [Col. 0574D] lit. c. Achab, ut ascendat et cadat in Ramoth Galaath? Et dixit alius ita, et alius aliter. Et egressus est unus, et dixit: Ego decipiam Achab. Et dictum est: In quo decipies? Qui respondit, dicens: Egrediar, et ero Spiritus mendax in ore omnium prophetarum ejus (III Reg. XXII, 19 seq.) . Quid enim solium Domini, nisi angelicas potestates accipimus, quarum mentibus altius praesidens, inferius cuncta disponit? Et quid exercitus coeli, nisi ministrantium angelorum multitudo describitur? Quid est ergo, quod exercitus coeli a dextris et sinistris ejus stare perhibetur? Deus [Col. 0574B] enim, 54 qui ita est intra omnia, ut etiam sit extra omnia, nec dextra, nec sinistra concluditur. Sed dextra Dei, angelorum pars electa; sinistra autem Dei, pars angelorum reproba designatur. Non enim ministrant Deo solummodo boni, qui adjuvent; sed etiam mali, [Col. 0574D] In quibusdam Edit., maxime in Paris. 1619 et 1640, qui reprobent. Ita etiam in Rom. Sixti V. qui probent; non solum qui a culpa redeuntes sublevent, sed etiam qui redire nolentes gravent. Nec quod coeli exercitus dicitur, angelorum pars reproba in eo intelligi posse prohibetur. Quas enim suspendi in aere novimus, aves coeli nominamus. Et de eisdem spiritibus Paulus dicit: Contra spiritalia nequitiae in coelestibus (Ephes. VI, 12) . Quorum caput enuntians, ait: Secundum principem potestatis aeris ejus (Ephes. II, 2) . A dextra ergo Dei et sinistra angelorum exercitus stat: quia et voluntas [Col. 0574C] electorum spirituum divinae pietati concordat; et reproborum sensus suae malitiae serviens, judicio districtionis ejus obtemperat. Unde et mox fallax spiritus in medium prosiliisse describitur, per quem Achab rex, exigentibus suis meritis, decipiatur. Neque enim fas est credere bonum spiritum fallaciae deservire voluisse, ut diceret: Egrediar, et ero spiritus mendax in ore omnium prophetarum ejus. Sed quia Achab rex peccatis praecedentibus dignus erat, ut tali debuisset deceptione damnari: quatenus qui saepe volens ceciderat in culpam, quandoque nolens caperetur ad poenam, occulta justitia licentia malignis spiritibus datur, ut quos volentes in peccati laqueo strangulant, in peccati poenam etiam nolentes trahant. Quod ergo illic a dextris atque sinistris Dei, exercitus coeli [Col. 0574D] astitisse describitur, hoc hic inter filios Dei Satan adfuisse perhibetur. Ecce a dextris Dei steterunt angeli, quia nominantur filii Dei; ecce a sinistris stant angeli, quia adfuit inter eos etiam Satan.
[ Vet. XXII.] 39. Sed quia [Col. 0574D] In nonnullis, allegorice mysteria indagare, etc. allegoriae mysteria indagare decrevimus, non inconvenienter accipimus quod in die Dominus Satan vidit, quia vias ejus in Sapientiae suae incarnatione corripuit; [Col. 0574D] Lyr. et Big., quasi enim non vidisse fuit, tandiu, etc. quasi eum [Col. 0575A] non vidisse fuerit, tandiu pravitatem illius in humani generis perditione tolerasse. Unde et ei divina voce mox dicitur:
VERS. 7. Unde venis?
40. Diaboli insidias Deus incarnatae sapientiae luce detexit. —In die Satan de viis suis requiritur, quia in luce manifestatae sapientiae occulti hostis insidiae deteguntur. Quia ergo incarnato Domino diabolus increpatur, et a sua pestifera effrenatione corripitur, recte subjungitur: Cui dixit Dominus: Unde venis? Tunc enim Satanae vias requirendo arguit, cum per Mediatoris adventum persuasionis ejus nequitias reprimens increpavit. Nec immerito in hoc die filii Dei coram Domino astitisse referuntur; quia videlicet [Col. 0575B] ad aeternae patriae vocationem electi omnes, luce sapientiae se illustrante, collecti sunt. Quos quamvis incarnata Sapientia aggregare [Col. 0575D] Ita nostri Mss., non affectu, ut prius legeb. in Edit. Rom. Sixti V, et al. effectu operis venerat, divinitati tamen illius jam per ejus [Col. 0575D] Duo Rhem., Corb., Germ. et unus Remig., jam per ejus praesentiam. Ita etiam quidam Editi. praescientiam intrinsecus assistebant. Sed quia de viis suis antiquus hostis Redemptore veniente discutitur, quid dicat audiamus.
IBID.— Circuivi terram, et perambulavi eam.
41. Diabolus terram circuivit, quia omnes homines circumvenit, et possedit. —Ab Adam quippe, ante adventum Domini, omnes post se gentium nationes traxit. Circuivit terram et perambulavit, quia per corda gentium iniquitatis suae vestigia impressit. Cadens [Col. 0575C] enim a sublimibus 55 humanas mentes jure possedit, quia in culpae suae vinculo volentes astrinxit; tantoque latius in mundo vagatus est, quanto a reatu quisque illius liber per omnia inventus non est. Cui quasi ex potestate mundum circuisse est, nullum hominem qui sibi plene resisteret invenisse. Sed jam Satan redeat, id est, ab effectu suae malitiae vis illum divina constringat, quia jam apparuit in carne qui [Col. 0575D] Vindocin. et plurimi, qui in peccati contagio. Antiquior Rhem., Corb., Germ. et unus Remig., qui in peccati contagio ex carnis nihil habeat infirmitate. 2 Rhem. et 1 Remig., qui de peccati contagio . . . . nihil habeat. In Mss. Norm. legitur etiam, nihil habeat. in peccati contagione ex carnis nihil habebat infirmitate. Venit humilis, quem et superbus hostis admiretur; quatenus qui fortia divinitatis ejus despexerat, etiam humanitatis ejus infirma pertimescat. Unde et mox significatione mirifica, contra eum ipsa humanitatis infirmitas obstupescenda proponitur, ut dicatur:
VERS. 8.— Nunquid considerasti servum meum Job, quod non sit ei similis in terra?
42. Donec veniret Christus de quo rursus explicantur dicta de Job. Assumpsit humilitatem carnis, sine injuria majestatis. Virtutibus suis diaboli superbiam [Col. 0576A] repressit. —Quod Job interpretetur dolens, paulo ante jam diximus. Dolens vero ipse veraciter per figuram dicitur, qui portare dolores nostros, Propheta attestante, perhibetur. Cui in terra similis non est, quia omnis homo tantummodo homo est, ipse autem Deus et homo. In terra ei similis non [Col. 0575D] Mss. Norm., quia etsi adoptionis quisque filius . . . . . [Col. 0576D] ut Deus naturaliter esset, accepit. Corb. German., naturaliter esse. est, quia etsi adoptivus quisque filius ad percipiendam divinitatem proficit, nequaquam tamen ut Deus naturaliter sit accipit. Qui bene etiam servus dictus est, quia formam servi suscipere dedignatus non est. Nec majestati injuriam intulit assumpta humilitas carnis; quia et ut servanda susciperet, nec tamen habita permutaret, nec divina humanitate minuit, nec humana divinitate consumpsit; quia etsi per Paulum dicitur: Qui cum in forma Dei esset, non rapinam [Col. 0576B] arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit formam servi accipiens (Philipp. II, 6) , ei semetipsum exinanisse, est ab invisibilitatis suae magnitudine se visibilem demonstrasse, ut servi forma tegeret hoc quod incircumscripte omnia ex divinitate penetraret. Dei autem ad Satan per figuram dicere est: Nunquid considerasti servum meum Job? unigenitum filium contra eum in forma servi admirabilem demonstrare. Eo enim, quo illum tantae virtutis in carne innotuit, quasi superbienti adversario, quod dolens consideraret, indicavit. Sed quia bonum quod miraretur intulerat, restat ut ad reprimendam ejus superbiam virtutes illius adhuc enumerando subjungat. Sequitur.
[Col. 0576C] IBID.— Homo simplex et rectus, ac timens Deum, et recedens a malo.
43. Qua ratione Christus simplex, rectus, etc. Diabolo divinitatem suam, ob ea quae passus est, dubiam fecit. —Venit namque inter homines mediator Dei et hominum, homo Christus Jesus, ad praebendum exemplum vitae hominibus, simplex; ad non parcendum malignis spiritibus, rectus; ad debellandam superbiam, timens Deum; ad detergendam vero in electis suis vitae immunditiam, recedens a malo. De ipso enim per Isaiam principaliter dicitur: Et [Col. 0576D] Quidam Mss., et replevit. Suspicamur autem hic interpolationem, ex antiquariorum errore, textumque sancti Gregorii sic esse restituendum: Timens Deum, de ipso enim per Isaiam principaliter dicitur: et replebit eum Spiritus timoris Domini. Ad detergendam vero in electis suis vitae immunditiam, recedens a malo. Et ipse a malo singulariter recessit, etc. Verum sine Mss. auctoritate nihil immutare voluimus. replebit eum spiritus timoris Domini (Isai. XI, 3) . Et ipse a malo singulariter recessit: quia facta imitari noluit, quae in hominibus invenit, quoniam attestante Petro: Peccatum non fecit, nec dolus inventus est in [Col. 0576D] ore ejus (I Pet. II, 22) . Sequitur: Respondens Satan ait: Nunquid frustra Job timet Deum? Nonne tu vallasti eum, ac domum ejus, universamque substantiam per circuitum? Operibus manuum ejus benedixisti, et possessio illius crevit in terra. Antiquus hostis Redemptorem 56 humani generis, debellatorem suum [Col. 0577A] in mundum venisse cognovit: unde et per obsessum hominem in Evangelio dicitur: Quid nobis, et tibi, Fili Dei? Venisti huc ante tempus torquere nos (Matth. VIII, 20) . Qui tamen prius cum hunc passibilem cerneret, cum posse mortalia perpeti humanitatis videret, omne quod de ejus divinitate suspicatus est, ei fastu suae superbiae in dubium venit. Nil quippe nisi superbum sapiens, dum esse hunc humilem conspicit, Deum esse dubitavit. Unde et ad tentationum se argumenta convertit, dicens: Si Filius Dei es, dic ut lapides isti panes fiant (Matth. IV, 3) . Quia igitur passibilem vidit, [Col. 0577D] Vetustior Rhem., non Deum tantum; sed mendose unus Vind., non Deum tantum, sed in notitia. non Deum natum, sed Dei gratia custoditum credidit. Unde et nunc inferre perhibetur.
[Col. 0577B] VERS. 9, 10.— Nonne tu vallasti eum, ac domum ejus, universamque substantiam ejus per circuitum? Operibus manuum ejus benedixisti, et possessio ejus crevit in terra.
44. Eum humilem videns superbus diabolus, Deum esse dubitavit. —Eum quippe ac domum ejus a Deo vallatam dicit; quia tentando ejus conscientiam penetrare non potuit. Substantiam ejus vallatam asserit, quia electos ejus invadere non praesumit. Operibus manuum ejus benedixisse Deum, et possessionem ejus excrevisse in terra queritur: quia scilicet tabescens videt, quod fides ejus in notitiam hominum, praedicantibus apostolis, multiplicatur. Possessio quippe ejus crescere dicitur, dum laborantibus praedicatoribus, fidelium quotidie numerus augetur. Haec [Col. 0577C] itaque Satan Deo dixisse est, talia invidendo sensisse. Haec Satan Deo dixisse est, de his tabescendo, doluisse. Sequitur:
VERS. 11.— Sed extende paululum manum tuam, et tange cuncta quae possidet, nisi in faciem benedixerit tibi.
45. Ejus divinitatem tentationibus exploravit. —Quem enim tranquillitatis tempore, Dei gratia custoditum credidit, peccare posse per passionem putavit. Ac si aperte dicat: Interrogatus afflictionibus homo, et peccator agnoscitur, qui in miraculis Deus putatur, Dixit ergo Dominus ad Satan:
[Col. 0577D] VERS. 12.— Ecce universa quae habet, in manu tua sunt: tantum in eum ne extendas manum tuam.
46. Satanae manus, non potestas, sed tentatio debet intelligi. —Cum sacram historiam sub figurali intellectu discutimus, Satanae manus non potestas, sed tentatio debet intelligi. Universa itaque quae habet, in manum tentantis dantur, et in eum tentationis manus extendi prohibetur, quod tamen fieri substantia amissa conceditur: quia nimirum prius Judaea, quae possessio ejus fuerat, in infidelitate sublata est, et post ejus caro patibulo crucis affixa. Qui igitur prius Judaeam adversantem pertulit, et postmodum usque [Col. 0578A] ad crucem venit, quasi prius habita amisit, et post in semetipso adversantis nequitiam pertulit.
IBID.— Egressusque est Satan a facie Domini.
47. Diabolus voti compos factus a facie Domini exit. —Sicut et superius dictum est, Satan a facie Domini exiit, quia ad desiderii sui vota pervenit. Quasi enim ante ipsum erat, dum propter ipsum quae male sitiebat implere non poterat.
VERS. 13.— Cum autem quadam die filii ejus et filiae comederent et biberent vinum in domo fratris sui primogeniti.
18. Filius Domini major Judaicus populus. —Beati Job filios ac filias, vel apostolorum ordinem, [Col. 0578B] vel cunctorum fidelium multitudinem diximus designasse. Incarnatus autem Dominus prius ex Judaea ad fidem paucos elegit, et post sibi 57 multitudinem populi gentilis aggregavit. Quis autem major Domini filius, nisi Judaicus accipi populus debet, qui ei dudum datae legis fuerat doctrina generatus: minor autem gentilis populus, qui et in mundi extremitate collectus est? Quia igitur cum Satan utilitati hominum nesciens deserviret, et corruptis persecutorum cordibus licentiam Dominicae passionis expeteret, sancti apostoli necdum aggregandam Deo gentilitatem noverant, et soli Judaeae fidei arcana praedicabant; cum Satan exiisse a Domino dicitur, filii et filiae in domo fratris primogeniti convivari referuntur. Dictum quippe eis fuerat: In viam gentium ne [Col. 0578C] abieritis (Matth. X, 5) . Post mortem namque resurrectionemque Domini in gentium praedicationem conversi sunt. Unde et in suis Actibus dicunt: Vobis oportebat loqui primum verbum Dei; sed [Col. 0578D] Plerique Mss., quia repellitis illud, et indignos vos judicatis. quia repulistis illud, et indignos vos judicastis aeternae vitae, ecce convertimur ad gentes (Act. XIII, 46) . Hi itaque filii sponsi, de quibus et ejusdem voce sponsi dicitur: Non jejunabunt filii sponsi, quandiu cum illis est sponsus (Matth. IX, 15) , in domo fratris primogeniti convivantur, quia videlicet adhuc apostoli sacrae Scripturae deliciis in solius Judaici populi collectione vescebantur.
VERS. 14, 15.— Nuntius venit ad Job, qui diceret: Boves arabant, et asinae pascebantur juxta eos, et irruerunt [Col. 0578D] Sabaei, tuleruntque omnia, et pueros percusserunt gladio, et evasi ego solus, ut nuntiarem tibi.
49. Simplices perfectioribus adhaerentes, eorum intellectu pascuntur. —Quid aliud per figuram boves, quam bene operantes; quid aliud asinas, quam quosdam simpliciter viventes accipimus? Quae bene juxta boves pasci referuntur; quia mentes simplicium etiam cum alta [Col. 0579D] Ita omnes Mss. nostri. In Edit. Vatic., alta sapere ; quod etiam retinuit Gussanvill.. rejecto ad marginem, capere . capere non possunt, eo magis vicinae sunt, quo et fraterna bona, sua per charitatem credunt; cumque invidere alienis sensibus nesciunt, quasi in pastu se minime dividunt. Simul ergo se asinae cum bobus reficiunt, quia prudentibus conjuncti tardiores, [Col. 0579A] eorum intelligentia pascuntur. Sabaei autem captivantes interpretantur. Et qui alii captivantium nomine, nisi immundi spiritus designantur, qui cunctos quos sibi subjiciunt in infidelitatem captivos ducunt? Qui et pueros gladio feriunt, quia eos tentationis suae graviter jaculis vulnerant, quos necdum juvenilis constantia liberos vel robustos servat. Qui bene quidem bona incipiunt, sed in ipsa adhuc inchoationis suae teneritudine captivantibus immundis spiritibus substernuntur. Quos gladio hostis percutit, quia aeternitatis desperatione transfigit.
[REC. XIX.] 50. Prophetia, caeteris pereuntibus, in aeternum manet. —Quid est autem hoc quod nuntius venit, qui diceret: Evasi ego solus? Quis est iste nuntius, qui, aliis pereuntibus, solus evadit, nisi propheticus [Col. 0579B] sermo, qui, dum fiunt omnia mala quae praedixit, quasi sanus ad Dominum solus redit? Dum enim vera dixisse de perditorum casu cognoscitur, quasi inter mortuos vixisse monstratur. Hinc est, quod ad Rebeccam in Isaac conjugio deducendam puer mittitur (Genes. XXIV, 9) , quia videlicet ad desponsandam Ecclesiam Domino, interposita prophetia famulatur. Sabaeis ergo irruentibus, solus puer qui nuntiaret evasit, quia malignis spiritibus infirmorum mentes in captivitatem ducentibus, sententia prophetiae convaluit; 58 quae eamdem captivitatem praenuntians dicit: Propterea captivus ductus est populus meus, quia non habuit scientiam (Isai. V, 13) . Prophetia ergo quasi salvatur, dum captivitas, quam praedixit, ostenditur. Sequitur:
VERS. 16.— Cumque adhuc ille loqueretur, venit alter, et dixit: Ignis Dei cecidit de coelo, et tactas oves, puerosque consumpsit, et effugi ego solus, ut nuntiarem tibi.
51. Ignis oves et pueros Job consumens, invidiam sacerdotum contra Christum significat. Malos ignis nunc cruciat per livorem, postea per vindictam. —Omnes qui praedicationis officium in synagoga tenuerunt, coelum recte vocati sunt, quia nimirum sapere superna credebantur. Unde et Moyses, cum sacerdotes ac populum ad verba suae admonitionis excitaret, dixit: Attende, coelum, et loquar; et audiat terra verba ex ore meo (Deut. XXXII, 1, sec. LXX) ; per coelum [Col. 0579D] videlicet signans praepositorum ordinem, per terram vero [Col. 0579D] Editi, subditorum plebem. Melius Mss., subditam pl. Sic infra, num. 53, legimus, praedicantes apostolos, et plebes subditas. subditam plebem. Hoc igitur loco coelum, sacerdotes, vel Pharisaeos, vel legis doctores non inconvenienter accipimus, qui ante oculos hominum dum coelestibus officiis inservirent, quasi desuper lucere [Col. 0580A] videbantur. Sed quia ipsi summopere in redemptoris nostri [Col. 0579D] Corb., Germ. et Colb., in adversitatem. Hoc autem loco adversitas non idem significat ac calamitas, sed est proprie adversantium oppositio. Quo sensu lib. III, cap. olim 15, nunc. 26, num. 52, legitur: protinus in adversitatem prosiliunt. Vide etiam l. II n. 38, et l. 16, n. 45. adversitate commoti sunt, quasi ignis de coelo cecidit, dum ad decipiendum imperitum populum, ab his etiam qui vera docere putabantur, flamma invidiae exarsit. Teste quippe Evangelio novimus quod doctrinae veritatis invidentes, opportunitatem Dominicae traditionis exquirebant; sed metuentes populum, quae moliebantur innotescere non audebant. Hinc etiam in eo scriptum est, quod [Col. 0580D] Reg., succendendis. Duo Rhem., Remig., Val. Cl., Corb., Germ., a prima manu, de suadendis. Norm. et Germ., suadendis. dissuadendis populis dicunt: Nunquid aliquis ex principibus credidit in eum, aut ex Pharisaeis? Sed turba haec quae non novit legem, maledicti sunt (Joan. VII, 48) . Quid autem in ovibus atque in pueris, nisi innocentes quosque, sed tamen adhuc infirmos, accipimus? qui dum adversitatem Pharisaeorum ac principum [Col. 0580B] tolerare timuerunt, infidelitatis concrematione consumpti sunt. Dicatur ergo: Ignis Dei cecidit de coelo, et tactas oves, puerosque consumpsit, id est, a praepositorum cordibus flamma invidiae corruit, et quidquid boni in plebibus oriebatur, incendit; quia dum mali praepositi suum contra veritatem honorem exigunt, ab omni rectitudine corda sequentium [Col. 0580D] Antiq. Rem. et Vindoc., subvertuntur. Corb. Germ., subverterunt. subvertunt. Ubi et bene adjungitur: Et effugi ego solus, ut nuntiarem tibi; quia dum impletur praedicta causa malitiae, fallaciae interitum evadit sermo prophetiae, qui ait: Et nunc ignis adversarios consumit (Isai. XXVI, 11) . Ac si aperte dicat: Malos non solum ignis per vindictam post cruciat, sed nunc etiam per livorem cremat, quia qui post puniendi sunt retributionis supplicio, nunc semetipsos afficiunt invidiae [Col. 0580C] tormento. Puer ergo solus fugiens remeat, et igne periisse oves puerosque denuntiat, dum prophetia Judaicum populum deserens, vera se dixisse manifestat, quae ait: [Col. 0580D] Quae sit haec prophetia non satis liquet. Prophetiae tamen nomine omnis sacra Scriptura intelligi potest. Porro Rom. X, 2, Apostolus ait de populo Judaico, eum habere aemulationem Dei (Graece ζῆλον ), sed non secundum scientiam; quod est fere dicere, zelum apprehendisse populum ineruditum, hoc est, scientiae expertem. Zelus apprehendit populum ineruditum. Ac si aperte dicat: Dum verba prophetarum plebs discutere noluit, sed credulitatem suam verbis invidentium dedit, zeli igne periit, quia in alienae invidiae se flamma concremavit. Sequitur:
VERS. 17.— Sed et illo adhuc loquente, venit alius, et dixit: Chaldaei fecerunt tres turmas, et invaserunt camelos, et tulerunt eos, necnon et pueros percusserunt gladio, et effugi ego solus, ut nuntiarem tibi.
59 52. Chaldaei tres turmas facientes Pharisaei, Herodiani et Sadducaei. Cameli, Samaritani, aut Judaei [Col. 0580D] merae legis litterae adhaerentes. —Quia Chaldaeos interpretari feroces novimus, qui alii Chaldaeorum nomine designantur, nisi persecutionis auctores usque ad apertos clamores malitiae prorumpentes, cum dicunt: Crucifige, crucifige (Luc. XXIII, 21; Marc. III, 6) ? Qui [Col. 0581A] de semetipsis tres turmas faciunt, cum se ad proponendas quaestiones Domino Pharisaei, Herodiam et Sadducaei diviserunt. Qui ore quidem Sapientiae victi sunt: sed quia stultos quosdam post se eos traxisse credendum est, factis turmis camelos tulerunt. Unusquisque namque eorum ordo in prava quae sapuit, insipientium corda corrupit; et dum persuadendo ad interitum pertraxit, quasi tortuosas mentes infirmantium ad captivitatem duxit. Praedicante quippe in Samaria Domino, multi ex Samaritanis fuerunt in possessionem ejusdem Redemptoris nostri asciti. Sed nunquid ii qui pro septem viris unius mulieris mortuis, de resurrectionis desperatione Dominum tentant (Matth. XXII, 25) , nequaquam conati sunt credentes Samaritanos a fide reducere, quos constat spem resurrectionis [Col. 0581B] ignorare? Qui dum ex lege nonnulla recipiunt, nonnulla contemnunt, quasi camelorum more, velut mundum animal ruminant, sed ut immundum ungulam nequaquam findunt. Quamvis et eos cameli ruminantes, sed tamen ungulam non findentes, indicant qui in Judaea juxta litteram, historiam audierant, sed virtutem ejus discernere spiritaliter nesciebant. Quos tribus turmis Chaldaei rapiunt; dum Pharisaei, Herodiani et Sadducaei ab omni sensus rectitudine iniqua persuasione pervertunt. Simulque pueros gladio feriunt, quia etsi qui in populo uti jam ratione poterant, eis ipsi non virtute rationis, sed potestatis auctoritate contraibant; dumque se quasi praepositos imitari a subditis volunt, etsi intelligere aliquid sequentes possunt, ex auctoritate tamen suscepti regiminis [Col. 0581C] eos ad perniciem pertrahunt. A quibus bene solus puer qui nuntiet fugit: quia Pharisaeis, Herodianis, atque Sadducaeis iniqua patrantibus, eos nimirum deserens propheticus sermo convalescit, qui ait: Et tenentes legem nescierunt me (Jer. II, 8) . Sequitur:
VERS. 18, 19.— [Col. 0581D] Editi hic et infra, adhuc loquebatur, cum in Mss. simpliciter legamus, loquebatur. Loquebatur ille, et ecce alius intravit, et dixit: Filiis tuis et filiabus vescentibus et bibentibus vinum in domo fratris sui primogeniti, repente ventus vehemens irruit a regione deserti, et concussit quatuor angulos domus. Quae corruens oppressit liberos tuos, et mortui sunt.
53. Judaicus populus in primogenito Job figuratus. —Paulo ante jam diximus quod filios et filias, praedicantes [Col. 0581D] apostolos et plebes subditas sentiamus: qui in domo fratris primogeniti convivari referuntur, quia in habitatione adhuc Judaici populi sacrae praedicationis deliciis vescebantur. Repente autem vehemens ventus irruit a regione deserti. Regio deserti est cor infidelium, quod dum Creator deserit, nullus inhabitator [Col. 0582A] colit. Ventus autem vehemens [Col. 0581D] In Lyr. et Bigot. hic additur, qui a regione deserti irruit, quid. quid aliud, quam tentatio fortis accipitur? Ventus ergo vehemens a regione deserti irruit; quia in passione Redemptoris nostri contra fideles ejus, fortis tentatio a cordibus Judaeorum venit. Potest etiam deserti regio, derelicta immundorum spirituum multitudo non inconvenienter intelligi. A qua ventus venit, et domum concutit, quia ab 60 eis tentatio prodiit, et persecutorum corda commovit.
54. Ejus domus eversa, est synagoga, quatuor angulis, hoc est quatuor ordinibus concussis diruta. Unde et oppressi liberi. —Sed haec domus, in qua convivabantur filii, [Col. 0581D] Mss. Norm., German., unus Remig. Val. Cl., concussa dicitur in quatuor angulis. Tres. Stamus receptae lect., quae est Codicum meliorum. in quatuor angulis stabat. Tres enim regentium ordines in synagoga cognovimus, sacerdotum scilicet, scribarum atque seniorum populi. Quibus [Col. 0582B] si et Pharisaeos jungimus, quatuor in hac domo angulos invenimus. A regione igitur deserti ventus venit, et quatuor domus angulos concutit, quia ab immundis spiritibus tentatio irruit, et mentes quatuor ordinum, in malitiam persecutionis excitavit. Quae domus corruens, oppressit liberos, quia dum Judaea in crudelitatem Dominicae persecutionis cecidit, apostolorum fidem desperationis formidine obruit. Teneri enim tantummodo magistrum viderunt, et jam negantes per diversa fugiebant. Et quamvis interna manus eorum spiritum in praescientia ad vitam tenuit, a vita tamen fidei eos interim carnalis timor exstinxit. Qui ergo auctorem suum, Judae saeviente, reliquerunt, quasi concussis angulis domo eversa necati sunt. Quid autem illo tempore de grege fidelium [Col. 0582C] factum credimus, quo fugisse ipsos etiam arietes scimus? Sed inter haec unus qui nuntiet evadit, quia convaluisse se sermo propheticus, qui haec denuntiaverat, ostendit, dicens de persecutore populo: Dilectus meus in domo mea fecit scelera multa (Jerem. XI, 15) ; dicens de bonis praedicatoribus, sed tamen in passione fugientibus: Proximi mei a longe steterunt (Psal. XXXVII, 12) ; dicens de cunctis valde formidantibus: Percutiam pastorem, et [Col. 0581D] Lyr., Bigot., Utic., et dispergentur greges. dispergentur oves gregis (Zach. XIII, 7; Matth. XXVI, 31) . Sequitur:
VERS. 20.— Tunc surrexit Job, et scidit vestimenta sua.
55. Job surgens et vestem scindens Christum adumbrat. —Ruente [Col. 0582D] domo exstinctis filiis, Job surrexit, quia Judaea in infidelitate perdita, praedicatoribus in [Col. 0581D] Editi, excepto Barthol., in pavore mortis. Melius [Col. 0582D] Rhem., Remig., Cor., Germ., 1, Vindoc., Val. Cl., quos sequimur, in pavoris morte. Utic. habet in pavore mortis. pavoris morte cadentibus, Redemptor humani generis [Col. 0582D] Duo Rhem., 1, Remig., Corb., Germ., Norm., Val. Cl., omissis his verbis, sic habent: Redemptor humani generis, quanto judicio suos persecutores deseruerit, demonstravit. In Colb., post, suscitavit, attexitur, vel certe resurrexit, quando judicio, etc., quae pro glossemate haberi fortasse debent. semetipsum a carnis suae morte suscitavit: quanto judicio persecutores suos deseruit, demonstravit. Surgere quippe ejus est qua districtione peccatores [Col. 0583A] derelinquat ostendere, [Col. 0583D] Haec verba, quasi, etc., usque ad tolerare, desiderantur in Mss. Corb., Germ., Reg., Utic., et fortasse e marg. in textum irrepserunt. quasi enim jacere ejus est patienter mala tolerare. Surgit ergo, cum contra reprobos judicium justitiae exerit. Unde et recte vestimenta scidisse perhibetur. Quid enim vestimentum Domini nisi Synagoga exstitit, quae prophetis praedicantibus expectationi incarnationis illius adhaesit? Sicut enim his nunc vestitur, a quibus diligitur, Paulo attestante qui ait: Ut exhiberet sibi gloriosam Ecclesiam, non habentem maculam aut rugam (Ephes. V, 27) . Quae enim maculam aut rugam non habere dicitur, profecto vestis rationalis et per actionem munda, et per spem tensa monstratur. Ita cum incarnandum eum Judaea credidit, adhaerendo nihilominus vestis fuit.
56. Synagoga ejus vestis scissa, aliis credentibus, [Col. 0583B] aliis non credentibus. —Sed quia exspectatus venit, veniens nova docuit, docens mira exercuit, mira faciens prava toleravit; vestem quam indutus fuerat scidit, dum in Judaea alios ab infidelitate sustulit, [Col. 0583D] Edit., repugnantibus Mss., alios in incredulitate. alios in infidelitate dereliquit. Quid est igitur vestis scissa, nisi Judaea in contrariis sententiis divisa? Si enim vestis ejus scissa non esset, evangelista non diceret quod praedicante Domino contentio oriebatur in populo, Ut alii dicerent, Bonus est; alii autem, Non, sed seducit turbas (Joan. VII, 12) . Quasi scissa vestis illius fuit quae divisa 61 per sententias unitatem concordiae perdidit. [Col. 0583D] In Edit. Paris. 1518, et omnib. seq., huc immissum est, cum et post resurrectionem suam quibusdam credituris apparuit, et quibusdam non credituris se abscondit. Merum assumentum, quod antecedentibus aut subsequentibus non cohaeret. Legitur tamen in [Col. 0584D] marg. Colbert. Cod., abest vero a caeteris Mss. et antiquioribus Ed. Sequitur:
IBID.— Et tonso capite corruens in terram, adoravit.
[Col. 0583C] 57. Quasi tonso capite in terram ruit, dum Judaico sacerdotio rejecto, ad gentes descendit. —Quid per decisos capillos, nisi sacramentorum subtilitas; quid per caput, nisi summa sacerdotii [Col. 0584D] In Editis, exceptis tamen antiquioribus, legitur sacerdotii dignitas. designatur? Unde et ad Ezechielem prophetam dicitur: Tu, fili hominis, sume tibi gladium acutum, radentem pilos, et assumes eum, et duces per caput tuum et barbam (Ezech. V, 1) , ut videlicet prophetae facto judicium Redemptoris exprimatur, qui in carne apparens caput rasit, quia a Judaico sacerdotio praeceptorum suorum sacramenta abstulit; barbam rasit, quia regnum Israeliticum deserens, decorem virtutis ejus amputavit. [ Vet. XXX. ] Quid vero hoc loco per terram, nisi homo peccator exprimitur? Primo quippe peccanti homini dictum est: Terra es, et in terram ibis (Genes. III, 19) . Terrae ergo nomine peccatrix gentilitas designatur. Nam cum justam Judaea se crederet, constat quam reproba de gentilitate sentiret, Paulo attestante, qui ait: Nos natura Judaei, et non ex gentibus peccatores (Gal. II, 15) . Mediator igitur noster quasi detonso capite in terram corruit, quia Judaeam deserens, dum sacramenta sua ab ejus sacerdotio [Col. 0584A] abstulit, ad notitiam gentium venit. Capillos enim a capite rasit, quia sacramenta legis ab illo primo suo sacerdotio sustulit; et in terram corruit, quia salvandis se peccatoribus dedit; dumque eos qui sibi justi videbantur deseruit, hos qui se injustos et noverant, et fatebantur, assumpsit. Hinc et ipse in Evangelio dicit: Ego in judicium veni in hunc mundum, ut qui non vident videant, et qui vident caeci fiant (Joan. IX, 39) . Hinc et columna nubis, quae in eremo populum praeibat (Exod. XIII. 21) , splendore ignis non in die, sed in nocte radiabat, quia videlicet redemptor noster, suae conversationis exemplo, ducatum sequentibus praestans, de justitia sua confidentibus nulla luce claruit; peccatorum vero suorum tenebras agnoscentibus, [Col. 0584D] Al., ignem . . . infulsit, ut habetur in nonnullis. igne sui amoris infulsit. [Col. 0584B] Nec quod corruere Job dicitur, indignum mens hoc significatione Redemptoris arbitretur. Scriptum namque est: Verbum misit Dominus in Jacob, et cecidit in Israel (Isai. IX, 8) . Jacob quippe supplantator, Israël vero videns Deum dicitur. Et quid per Jacob, nisi Judaicus populus; quid per Israël nisi gentilis populus designatur? Quia quem Jacob per carnis mortem supplantare studuit, hunc nimirum per oculos fidei gentilitas Deum vidit. Ad Jacob ergo missum verbum, in Israël cecidit, quia eum quem ad se venientem Judaicus respuit, hunc repente confitens populus gentilis invenit. De sancto quippe Spiritu scriptum est: Cecidit spiritus Domini super eos (Act. X, 44) .
58. Cadere qui dicatur verbum Dei aut Spiritus sanctus. —Idcirco [Col. 0584C] autem vel verbum Dei, vel Spiritus sanctus in sacra Scriptura cadere dicitur, ut inopinatus ejus adventus exprimatur. Quod enim ruit vel cadit, ad ima repente venit. Mediatori ergo in terram quasi corruisse est, nullis signis praecurrentibus inopinate ad gentes venisse. Bene autem dicitur quod corruens adoravit, quia dum ipse humilitatem carnis suscepit, in se credentibus vota humilitatis infudit. Fecit enim, quia fieri docuit; sicut et de ejus Spiritu dicitur: Ipse Spiritus postulat 62 pro nobis gemitibus inenarrabilibus (Rom. VIII, 26) . Neque enim petit, qui aequalis est, sed postulare dicitur; quia nimirum quos repleverit, postulantes facit: quamvis hoc et in semetipso Redemptor noster ostendit, qui Patrem etiam, dum passioni propinquaret, exoravit. [Col. 0584D] [Col. 0584D] In Mss. Rhem., Remig., Val. Cl., legitur: Quid enim mirum si in forma servi Patrem exoravit? Quie mirum, si in forma servi exorando, etc. Quid enim mirum, si in forma servi exorando so Patri subdidit, in qua etiam manus peccantium usque ad mortis extrema toleravit? Sequitur:
VERS. 21.— Nudus egressus sum de utero matris meae, nudus revertar illuc.
59. Christus ad Judaeos e quibus exivit, in fine mundi [Col. 0585A] est reversurus. —Redemptoris mater juxta carnem Synagoga exstitit, ex qua ad nos per corpus visibilis processit. Sed hunc intra se tegmine litterae adopertum tenuit, dum ad spiritalem ejus intelligentiam mentis oculos aperire neglexit. Hunc quia in carne humani corporis latentem videre Deum noluit, quasi in divinitate nudum [Col. 0585D] Editi, conspicere. considerare contempsit. Sed nudus de utero matris exiit: [Col. 0585D] Nonnulli Mss., quia a Synagoga carne prodiens, quae lectio videretur praeferenda, si potiores Codices suffragarentur. quia a Synagogae carne prodiens conspicuus ad gentes venit. Quod bene Joseph relicto pallio fugiente signatum est (Genes. XXXIX, 12) . Dum enim mulier adultera male illo uti voluisset, relicto pallio fugit foras, quia dum Synagoga Dominum purum hominem credens, quasi adulterino complexu constringere voluit, ipse tegmen litterae ejus oculis reliquit, et ad cognoscendam [Col. 0585B] divinitatis suae potentiam conspicuum se gentibus praebuit. Unde et Paulus dixit: Usque hodie, dum legitur Moyses, velamen est [Col. 0585D] Coccius addidit positum, quod in seq. Edit. irrepsit. super cor eorum (II Cor. III, 15) , quia videlicet adultera mulier apud semetipsam pallium retinuit, et quem male tenebat, nudum amisit. Qui ergo a Synagoga veniens, fidei gentium conspicuus apparuit, ex utero matris nudus exivit. Sed nunquid hanc omnimodo deserit? Et ubi est quod per prophetam dicitur: Si fuerit numerus filiorum Israël quasi arena maris, reliquiae salvae fient (Isai. X, 22, Rom. IX, 27) ? Ubi quod scriptum est: Donec plenitudo gentium introiret, et sic omnis Israel salvus fieret (Rom. XI, 25) ? Erit ergo [Col. 0585D] Excusi, quandoque conspicuus, ut etiam. Castigantur ex Mss. quando conspicuus etiam Synagogae appareat. Erit in fine mundi procul dubio, quando gentis suae reliquiis semetipsum, [Col. 0585C] sicut est Deus, innotescat. Unde et bene hic dicitur: Nudus revertar illuc. Nudus quippe ad uterum matris revertitur, cum in mundi hujus termino is, qui in saeculo factus homo despicitur, Synagogae suae oculis, Deus ante saecula declaratur. Sequitur:
IBID.— Dominus dedit, Dominus abstulit: sicut Domino placuit, ita factum est: sit nomen Domini benedictum.
60. Deus Christo Judaeam dedit et abstulit. —Redemptor noster per hoc quod Deus est, cum Patre dat omnia; per hoc vero quod homo est, a Patre [Col. 0585D] Particulam inter in Vulgatis omissam revocavimus [Col. 0586D] ex Mss. Sic infra, lib. IX, cap. olim 16, nunc 30, num. 48, hunc Deum supra omnia, et hominem intra omnia agnoscunt. Vide l. XV, n. 20, et l. XVI, n. 36. accipit inter omnia. Dicat igitur de Judaea, cum venturum incarnationis ejus mysterium crederet: Dominus [Col. 0585D] dedit. Dicat de Judaea, cum exspectatam incarnationis ejus praesentiam contempsisset: Dominus abstulit. Data quippe est, cum per quosdam futura credidit; sed exigente merito suae caecitatis ablata est, cum credita per quosdam venerari contempsit.
61. Christus exemplo docuit Deo in flagellis benedicere. —In se autem credentes edoceat, ut in flagellis [Col. 0586A] positi benedicere Domino sciant, cum subditur: Sicut Domino placuit, ita factum est; sit nomen Domini benedictum. Unde et teste Evangelio (Matth. XXVI, 26) , cum 63 propinquare passioni dicitur, accepto pane gratias egisse perhibetur. Gratias itaque agit, qui flagella alienae iniquitatis suscipit. Et qui nihil dignum percussione exhibuit, humiliter in [Col. 0586D] Coc., Gilot., Vatic., Gussanv., in persecutione, contra Mss. fidem. percussione benedicit; ut hinc videlicet ostendat quid unusquisque in flagello culpae propriae facere debeat, si ipse aequanimiter flagella culpae portat alienae ut hinc ostendat quid in correptione faciat subditus, si in flagello positus Patri gratias agit aequalis. Sequitur:
VERS. 22.— In omnibus his non peccavit Job [Col. 0586D] Hic additum, in labiis suis, a Gilot. et aliis seq. expunximus. [Col. 0586B] neque stultum aliquid contra Deum locutus est.
62. Dolus apud homines prudentia, apud Deum stultitia est. —Quod nec peccasse, nec stultum aliquid contra Deum locutus asseritur; hoc de illo Petrus, sicut jam praediximus, aperte testatur, dicens: Qui peccatum non fecit, nec dolus inventus est in ore ejus (I Pet. II, 22) . Dolus quippe in ore, quanto apud homines prudentius callet, tanto apud Deum stultius desipit, Paulo attestante, qui ait: Sapientia hujus mundi stultitia est apud Deum (I Cor. III, 19) . Quia ergo dolus in ore ejus non fuit, stultum proculdubio nihil dixit. Hunc contra Deum sacerdotes et principes locutum stulte crediderunt, cum interrogatus passionis tempore, Dei se Filium testaretur. Unde et conquirentes dicunt: Quid adhuc egemus testibus? ecce [Col. 0586C] ipsi audivimus [Col. 0586D] Antiq. Rem. et Vindoc., blasphemias. blasphemiam (Matth. XXVI, 65) . Sed contra Deum stulte nihil dixit: quia vera loquens, hoc de se infidelibus etiam moriendo intulit, quod paulo post redemptis omnibus resurgendo monstravit.
[ Vet. XXXII. ] 63. SENSUS MORALIS.— Satan Deo cum sanctis angelis assistit, cogitationes malas bonis interserendo. —Haec in significationem nostri capitis breviter tractata transcurrimus: nunc in aedificationem ejus corporis, ea moraliter tractanda replicemus, ut quod actum foris narratur in opere, sciamus quomodo intus agatur in mente. Nam cum filii Dei assistunt coram Deo, inter eos quoque assistit et Satan, quia plerumque bonis nostris cogitationibus, quae in corde nostro, adventu sancti Spiritus operante, seminantur, [Col. 0586D] antiquus ille callide se interserit et subjungit inimicus, ut bene cogitata perturbet, maleque perturbata dilaniet. Sed nequaquam nos in tentatione deserit, qui creavit. Nam hostem nostrum, qui se contra nos in insidiis contegit, illustratione sui luminis nobis deprehensibilem reddit; propter quod ei mox dicit:
VERS. 7.— Unde venis?
64. Cui dicendum unde venis? —Callidum namque hostem requirere, est ejus nobis insidias declarare, ut quo eum subintrare cor cernimus, forti contra illum circumspectione vigilemus.
IBID.— Qui respondens ait: Circuivi terram, et perambulavi eam.
65. Qui insidias ejus Deus nobis detegat. —Satanae terram circuire, est carnalia corda perscrutari, et unde occasionem accusationis invenire possit, exquirere. Terram circuit, quia humana corda circumvenit, ut bona tollat, ut mala mentibus inserat, ut inserta cumulet, ut cumulata perficiat, ut perfectos in iniquitatibus [Col. 0587B] ad poenam socios acquirat. Et notandum quod non transvolasse, sed perambulasse se asserit, quia nimirum nequaquam quem tentat velociter deserit; sed ubi molle cor invenit, ibi pedem miserae persuasionis figit, ut immorando actionis pravae vestigia imprimat, et ex suae iniquitatis similitudine, quos valet, reprobos reddat. Sed contra hunc beatus Job laudatur, et dicitur:
VERS. 8.— Nunquid considerasti servum meum Job, quod 64 non sit ei similis super terram, vir simplex, et rectus, ac timens Deum, et recedens a malo?
66. Laudare Dei est bona dare, ac data custodire. —Quem divina inspiratio contra hostem roborat, hunc quasi in Satanae auribus Deus laudat. Laudare quippe [Col. 0587C] ejus est, et prius bona concedere, et post concessa custodire. Sed antiquus hostis eo contra bonos gravius saevit, quo vallari eos divinae protectionis munere conspicit. Unde et subjungens dicit:
VERS. 9.— Nunquid frustra Job timet Deum? Nonne tu vallasti eum, ac domum ejus, universamque substantiam per circuitum? Operibus manuum ejus benedixisti, et possessio illius crevit in terra.
67. Suis viribus homo non stat. —Ac si aperte dicat: Cur laudas quem protegendo roboras? Despecto enim me, dignus tuis laudibus homo esset, si suis contra me viribus staret. Unde mox et malitiose de homine expetit, quod tamen protector hominis benigne concedit. Nam subditur:
VERS. 11. Sed extende paululum manum tuam, et tange cuncta quae possidet, nisi in [Col. 0587D] Corb. Germ., nisi in facie tua. faciem benedixerit tibi.
68. Electi in tentatione proficiunt. —Plerumque enim, dum virtutum fructus fecunde reddimus, dum continua prosperitate pollemus, aliquantulum mens erigitur, ut a semetipsa sibi existere bona quae habet, arbitretur. Quae nimirum bona antiquus hostis malitiose attrectare appetit; sed haec tentari Deus nonnisi benigne permittit, ut dum mens tentatione pulsante, [Col. 0588A] in bonis de quibus gaudebat concutitur, imbecillitatis suae debilitate cognita, in spe divini adjutorii robustius solidetur. Fitque mira dispensatione pietatis, ut unde malignus hostis cor tentat, ut interimat, inde misericors conditor hoc erudiat, ut vivat. Unde et bene subjungitur:
VERS. 12.— Ecce universa quae habet, in manu tua sunt, tantum in eum ne extendas manum tuam.
69. Deo perseverantiam tribuente. —Ac si aperte dicat: Electi uniuscujusque bona sic tibi tentanda exterius tribuo, ut tamen ipse noveris, quia perseverantem mihi illum in mentis radice conservo. Ubi et bene subditur:
[Col. 0588B] IBID.— Egressusque est Satan a facie Domini:
70. Quo moderante, diabolus bonorum corda usque ad interitum non vulnerat. —Quia per hoc, quod usque ad defectum cordis praevalere nequaquam permittitur, exclusus ab intimis, exterius vagatur. Qui etiam si virtutes mentis plerumque turbat, eo ipso foris est, quo resistente Deo, usque ad interitum bonorum corda non vulnerat. Tantum quippe contra illa saevire permittitur, in quantum necesse est ut tentationibus erudita solidentur; ne ea quae agunt bona, suis viribus tribuant, ne in securitatis torpore se deserant, et a formidinis accinctione dissolvant: [Col. 0587D] Ubi legitur in Editis profectus, in Mss. fere semper habetur, provectus. Quam vocem hic curavimus [Col. 0588D] restituendam, non autem in omnibus locis, cum profectus vox synonyma sit. sed ad provectus sui custodiam tanto solertius invigilent, quanto se contra adversarium stare semper in acie tentationum vident.
VERS. 13, 14, 15.— Cum autem quadam die filii et filiae ejus comederent et biberent vinum in domo fratris sui primogeniti, nuntius venit ad Job, qui diceret: Boves arabant, et asinae pascebantur juxta eos, et irruerunt Sabaei, tuleruntque omnia, et pueros percusserunt gladio; [Col. 0588D] Hic versus abest a Ms. Corb. Germ. et evasi ego solus, ut nuntiarem tibi.
71. Fides virtutum omnium prima. —In electorum corde prior bonorum sequentium sapientia nascitur, atque haec per donum Spiritus quasi primogenita proles profertur. Quae profecto sapientia, nostra fides est, propheta attestante, qui ait: Nisi credideritis non intelligetis (Isai. VII, 9. sec. LXX) . Tunc enim vere ad intelligendum sapimus, cum cunctis 65 quae conditor dicit, credulitatis nostrae fidem praebemus. [Col. 0588D] In domo ergo fratris primogeniti convivantur filii, cum virtutes reliquae epulantur in fide. Quae si non prima in corde nostro gignitur, reliqua quaeque esse bona non possunt, etiamsi bona videantur. In domo fratris primogeniti filii convivantur, dum virtutes nostrae in habitaculo fidei, sacri eloquii cibo satiantur. Scriptum quippe est: Sine fide impossibile est placere Deo (Hebr. XI, 6) . Tunc ergo virtutes nostrae veras vitae epulas sumunt, cum nutriri fidei sacramentis incipiunt. In domo fratris primogeniti convivantur filii, quia nisi virtutes reliquae sapientiae epulis repletae, ea [Col. 0589A] quae appetunt prudenter agant, virtutes esse nequaquam possunt.
72. Virtutibus nostris quam varie insidietur diabolus. —Sed ecce dum bona quae agimus, sapientiae epulis fideique pascuntur, hostis noster arantes boves et pascentes asinas subtrahit, et pueros gladio occidit. Quid arantes boves, nisi graviores nostras cogitationes accipimus? quae dum cor studiosa exercitatione conficiunt, uberes provectuum fructus reddunt. Quid pascentes intelligimus asinas, nisi simplices motus cordis? quos dum studiose a duplicitatis errore compescimus, quasi in campo liberae puritatis nutrimus. Sed plerumque hostis callidus, cum graves cogitationes in corde conspicit, eas sub introducta voluptatis delectatione corrumpit; et dum motus cordis [Col. 0589B] simplices videt, subtilia inventionum acumina ostendit; ut dum laus de subtilitate quaeritur, puritatis simplicitas amittatur; et si usque ad opus pravum pertrahere non valet, tentando tamen bonorum cogitationibus [Col. 0589D] Quoties in Editis occurrit subrepens subrepit, ut hoc in loco, toties in nostris Cod. manu exaratis legitur subripiens, subripit, aut surripiens, etc. subripiens nocet; ut dum turbare bona mentis agnoscitur, ea quasi funditus abstulisse videatur. Possunt etiam per arantes boves, cogitationes charitatis accipi; quibus prodesse aliis conamur, cum fraterni cordis duritiam praedicando scindere cupimus. Potest etiam per asinas, quae nimirum sese onerantibus, nulla ferocitatis insania resistunt, patientiae mansuetudo signari. Et saepe hostis antiquus cum velle prodesse nos loquendo aliis conspicit, in quodam torpore otii mentem mergit; ut aliis prodesse non libeat, etiam cum a propriis vacat. Arantes ergo boves subtrahit, cum cogitationes mentis fraternae [Col. 0589C] utilitatis fructibus deditas, per submissum negligentiae torporem frangit. Et quamvis electorum corda intra arcana suae cogitationis invigilant, et quid a tentatore sustineat, superantes pensant, eo tamen ipso malignus inimicus aliquid rapuisse se gaudet, quo cogitationibus bonorum vel ad momentum praevalet.
[ Vet. XXXIV.] 73. Ejus conatibus quanta vigilantia occurrendum. Discretionis munus in tentatione. —Saepe autem cum praeparatam mentem ad tolerantiam videt, quid ab ea maxime diligatur exquirit, et ibi scandali laqueos inserit, ut quo magis res quaeque diligitur, eo per eam facilius patientia turbetur. Et quidem electorum corda ad se semper sollicite redeunt, et semetipsa graviter vel pro levi motu excessionis [Col. 0589D] affligunt; et dum mota discunt quomodo stare debuerint, aliquando melius concussa solidantur. Sed antiquus hostis, dum tolerantiae cogitationes vel ad momentum turbat, quasi abstulisse se ab agro cordis asinas exsultat. In his autem quae agere disponimus, rationabili custodia quid [Col. 0589D] Excusi, quibusque rebus. quibus rebus congruat, sollicite 66 pensamus. Sed plerumque hostis, [Col. 0590A] dum subita ad nos perturbatione tentationis irruit, circumspectiones cordis inopinate praeveniens, quasi ipsos custodes pueros gladio occidit. Sed tamen unus fugit, qui [Col. 0589D] In Vulgatis, qui alios. Melius Mss., qui alia, scilicet, boves, asinas, pueros. alia periisse nuntiet, quia in eo quod mens ab hoste patitur, rationis discretio semper ad animum redit; et quasi solam se evasisse indicat, quae apud semetipsam fortiter quidquid pertulerit pensat. Aliis ergo pereuntibus unus ad domum redit, [Col. 0589D] Ita Mss. Norm., Rem., Remig.. Turon., Val. Cl., etc., a quibus omnes Editi recedentes habent, [Col. 0590D] dum turbata tentationis (vel in tentationis) motibus. dum turbatis in tentatione motibus discretio ad conscientiam recurrit; ut quod repentinis incursibus praeoccupata mens perdidisse se pensat, hoc compunctionis studio afflicta recipiat.
VERS. 16.— Cumque adhuc ille loqueretur, venit alter, et dixit: Ignis Dei cecidit de coelo, et tactas oves [Col. 0590B] puerosque consumpsit; et effugi ego solus, ut nuntiarem tibi.
74. Diabolus castas cogitationes corrumpere conatur. Sed discretio periculum avadit. —Quid per oves, nisi cogitationum innocentia, quid [Col. 0590D] Hic legitur in Editis et duob. Reg. Mss., quid per pueros. Nec incongrue quoad sensum. Legendum tamen quid per oves, secundum Mss. Rem., Remig., Norm., Turon., Corb., Germ. per oves, nisi bonorum cordium munditia designatur? Coelum vero [Col. 0590D] Ita legendum docent iidem Mss. sup. laudati, quib. acced. Bellovac. aerium dici paulo ante jam diximus: unde et aves coeli nominamus. Et scimus quod immundi spiritus, qui e coelo aethereo lapsi sunt, in hoc coeli terraeque medio vagantur: qui tanto magis corda hominum ascendere ad coelestia invident, quanto se a coelestibus per elationis suae immunditiam projectos vident. Quia ergo ab aereis potestatibus contra cogitationum nostrarum munditiam flamma livoris irruit, de coelo ignis ad oves venit. Saepe enim mundas mentis nostrae cogitationes ardore libidinis accendunt; et quasi igne [Col. 0590C] oves concremant, dum castos motus animi, luxuriae tentatione perturbant. Qui ignis Dei dicitur, quia etsi non faciente Deo, tamen permittente, generatur. Et quia impulsu subito ipsas nonnunquam circumspectiones mentis obruunt, quasi custodes pueros gladio occidunt. Sed tamen unus incolumis fugit, dum omne quod mens patitur, perseverans discretio subtiliter respicit, solaque mortis periculum evadit; quia etiam perturbatis cogitationibus, discretio non succumbit, ut damna sua animo renuntiet, et quasi dominum ad lamentum revocet.
VERS. 17.— Sed et illo adhuc loquente, venit alius, et dixit: Chaldaei fecerunt tres turmas, et invaserunt [Col. 0590D] camelos, et tulerunt eos, necnon et pueros percusserunt gladio; et effugi ego solus, ut nuntiarem tibi.
75. Quantis periculis terrenarum rerum dispensatio sit obnoxia. —Per camelos, qui mundum aliquid habent, dum ruminant, et immundum, dum nequaquam ungulam findunt, supra jam diximus bonas rerum temporalium dispensationes intelligi, in quibus quo est cura distensior, eo nobis multiplicius insidiatur [Col. 0591A] inimicus. [ Vet. XXXV. ] Omnis enim, qui dispensandis terrenis rebus praesidet, occulti hostis jaculis latius patet. Nonnulla enim providens agere nititur, et saepe dum cautus futura subtiliter praevidet, incautus damna praesentia nequaquam videt; saepe dum praesentibus invigilat, ad instantia praevidenda dormitat; saepe dum aliqua torpens agit, quae vigilanter agenda sunt negligit; saepe dum plus justo vigilantem se in actione exhibet, [Col. 0591D] Mss. Norm. et nonnulli, ipse actionis suae inquietudine. ipsa actionis suae inquietudine rebus subditis pejus nocet. Aliquando autem linguae modum ponere nititur, sed onere dispensationis exigente, silere prohibetur. Aliquando dum nimia se censura restringit, tacet etiam 67 quae loqui debuit. Aliquando ad inferenda necessaria dum se latius relaxat, dicit etiam quae loqui non debuit. Plerumque [Col. 0591B] autem tantis cogitationum voluminibus implicatur, ut ipsa ferre vix valeat, quae intra se providus versat; et cum nil opere faciat, [Col. 0591D] Antiq. Rhem., Turon., Corb., Germ., Val. Cl., et alii, sub magna cordis sui pondera. sub magno cordis sui pondere vehementer insudat. Quia enim dura sunt quae apud semetipsum intus patitur, quietus foris otiosusque lassatur. Plerumque enim quasi ventura animus conspicit, totamque contra haec intentionem proponit; magnusque ardor contentionis se inserit, sopor fugit, nox in diem vertitur; et cum quieta foris membra lectulus teneat, intus magnis clamoribus in cordis foro litigatur. Et fit plerumque ut nulla eveniant quae praevidentur: totaque illa cogitatio, quae diu se plena intentione paraverat, repente vacua quiescat. Tanto autem longius mens a necessariis cessat, quanto inania latius cogitat. Quia igitur dispensationis curas [Col. 0591C] maligni spiritus modo torpenti vel praecipitata actione feriunt, modo pigra vel immoderata locutione confundunt, pene autem semper nimiis cogitationum molibus premunt, tribus turmis Chaldaei camelos rapiunt. Quasi enim tres turmas contra camelos facere, est terrenarum dispensationum studia modo illicito opere, modo superflua locutione, modo inordinata cogitatione vastare; ut dum se ad administranda exterius mens efficaciter extendere nititur, a sui consideratione separetur; et eo damna quae de semetipsa patitur nesciat, quo erga aliena fortiori studio quam decet elaborat. Recta autem mens cum curas dispensationis suscipit, quid sibi, quid proximis debeat attendit; et nec per alienae sollicitudinis immoderationem sua studia negligit, nec per suae [Col. 0591D] utilitatis vigilantiam aliena postponit. Sed tamen plerumque dum ad utraque mens solerter invigilat, dum magnis erga se, et ea quae sibi commissa sunt, circumspectionibus vacat, repentino turbata cujuslibet causae emergentis articulo, ita in praeceps rapitur, ut ab ea subito cunctae circumspectiones ejus obruantur. Unde et custodes camelorum pueros Chaldaei gladio feriunt. Sed tamen unus redit; quia inter haec discretionis ratio mentis nostrae oculis occurrit, et sollicita [Col. 0592A] sibimet anima quid subito impulsu tentationis intrinsecus amittat, intelligit. Sequitur.
VERS. 18, 19.— [Col. 0591D] Hinc ut et supra, cap. 21, particulam adhuc removimus auctoritate Mss. Loquebatur ille, et ecce alius intravit, et dixit: Filiis tuis et filiabus vescentibus et bibentibus vinum in domo fratris sui primogeniti, repentè ventus vehemens irruit a regione deserti, et concussit quatuor angulos domus, quae corruens oppressit liberos tuos, et mortui sunt: et effugi ego solus, ut nuntiarem tibi.
76. Virtutibus quatuor innititur spiritale aedificium. Unde concutiatur. —Sicut supra jam diximus, regio deserti est immundorum spirituum multitudo derelicta: quae dum conditoris sui beatitudinem deseruit, quasi manum cultoris amisit a qua ventus vehemens venit, et domum subruit; quia ab immundis spiritibus [Col. 0592B] fortis tentatio subripit, et a tranquillitatis suae statu conscientiam evertit. [ Vet. XXXVI. ] In quatuor vero angulis domus ista consistit, quia nimirum solidum mentis nostrae aedificium, prudentia, temperantia, fortitudo, justitia sustinet. In quatuor angulis domus ista subsistit, quia in his quatuor virtutibus tota boni 68 operis structura consurgit. Unde et quatuor paradisi flumina terram irrigant, quia dum his quatuor virtutibus cor infunditur, ab omni desideriorum carnalium aestu temperatur. Sed nonnunquam dum menti ignavia subripit, prudentia frigescit; nam cum fessa torpet, ventura non providet. Nonnunquam dum nonnulla menti delectatio subripit, temperantia nostra marcescit; in quantum enim ad delectationem praesentium ducimur, in tantum minus ab illicitis [Col. 0592C] temperamus. Nonnunquam se timor cordi insinuat, et vires nostrae fortitudinis turbat; et eo minores contra adversa existimus, quo quaedam perdere immoderatius dilecta formidamus. Nonnunquam vero [Col. 0592D] Ita Vet. Ed. cum Mss. At. Gilot., Vatic., Gussanv., amor sui. amor suus se menti ingerit, eamque latenti motu a rectitudine justitiae divertit; et quo se totam auctori reddere negligit, eo in se justitiae juri contradicit. Ventus ergo vehemens quatuor angulos domus concutit; dum fortis tentatio occultis motibus quatuor virtutes quatit; et quasi quassatis angulis domus [Col. 0592D] Ita omnes Mss. nostri, vel evertitur, non autem obruitur, uti prius legebatur: et sane domus non obruitur, sed obruit dum cadit. eruitur, dum pulsatis virtutibus conscientia turbatur.
77. Inde virtutes caeterae quasi cordis soboles se invicem pascunt. —Intra hos autem quatuor domus angulos filii convivantur, quia intra arcana mentis, quae principaliter his quatuor virtutibus ad summae rectitudinis [Col. 0592D] culmen erigitur, virtutes caeterae quasi quaedam cordis soboles se invicem pascunt. Donum quippe Spiritus, quod in subjecta mente ante alia prudentiam, temperantiam, fortitudinem, justitiam format, eamdem mentem ut contra singula quaeque tentamenta erudiat, in septem mox virtutibus temperat, ut contra stultitiam, sapientiam; contra hebetudinem, intellectum; contra praecipitationem, consilium; contra timorem, fortitudinem; contra ignorantiam, [Col. 0593A] scientiam; contra duritiam, pietatem; contra superbiam [Col. 0593D] 2 Rhem. et unus Remig., det humilitatem; error est librarii, superbiae magis adversari humilitatem cogitantis, quam timorem. Verum hic enumerat sanctus Doctor Spiritus sancti dona in quibus ultimus censetur timor, non humilitas. det timorem.
78. His qui virtutibus praediti sunt, gratia aliquando utiliter se subtrahit. —Sed nonnunquam, dum mens nostra tanti muneris plenitudine atque ubertate fulcitur, si continua in his securitate perfruitur, a quo sibi haec sint obliviscitur; seque a se habere putat, quod nunquam sibi abesse considerat. Unde fit ut aliquando se haec eadem gratia utiliter subtrahat, et praesumenti menti, quantum in se infirmatur, ostendat. Tunc enim vere cognoscimus bona nostra unde sunt, quando haec quasi amittendo, sentimus quia a nobis servari non possunt. Ad hoc itaque intimandae humilitatis magisterium, fit plerumque ut irruente tentationis articulo, tanta stultitia sapientiam nostram [Col. 0593B] feriat, ut turbata mens, qualiter malis imminentibus obviet, vel contra tentationem quomodo se praeparet, ignoret. Sed hac ipsa stultitia cor prudenter eruditur, quia unde ad momentum desipit, eo post verius, quo et humilius, sapit; et sapientia unde quasi amittitur, inde certius possidetur. Aliquando dum sublimia intelligendo in elatione se animus erigit, in rebus imis et vilibus gravi hebetudine pigrescit, ut repente sibi etiam ima clausa videat, qui [Col. 0594D] Antiq. Rem., qui pernixum summa penetrabat. Vet. Edit. Paris. et Basil. cum Barthol., qui pertinax summa. Quod habet Corb., Germ. pernix summa penetrabat. Sed haec ipsa hebetudo intellectum nobis, dum subtrahit, servat, quia dum ad momentum cor humiliat, verius ad sublimia intelligenda confirmat. Aliquando dum cuncta nos agere consilii gravitate gaudemus, pulsante causae emergentis articulo, praecipitatione subita rapimur; et qui nos semper disposite [Col. 0593C] vixisse credidimus, repente 69 intima confusione vastamur. Sed tamen ejusdem confusionis eruditione discimus, ne nostris viribus consilia nostra tribuamus; et tanto maturius ad gravitatem restringimur, quanto ad hanc quasi amissam redimus. Aliquando dum mens fortiter adversa contemnit, subortis adversitatis eventibus, hanc metus vehemens percutit. Sed per hunc concussa discit cui tribuat quod in quibusdam fortiter stetit; et tanto post validius fortitudinem retinet, quanto hanc repente irruente formidine sibi jam quasi elapsam videt. Aliquando dum magna nos scire gaudemus, repentinae ignorantiae caecitate torpescimus. Sed quo ignorantia mentis oculus ad momentum clauditur, eo post ad scientiam verius aperitur, ut nimirum flagello suae [Col. 0593D] caecitatis eruditus, et scire ipsum a quo habeat sciat. Aliquando dum religiose cuncta disponimus, dum pietatis viscera plene nos habere gratulamur, quadam mentis duritia irruente percutimur. Sed quasi obdurati cognoscimus, cui pietatis habitae bona tribuamus; et pietas verius velut exstincta recipitur, dum quasi amissa amplius amatur. Aliquando dum subjectum se divinae formidini animus gaudet, repente superbia tentante rigescit. Sed tamen valde mox timens quia non timet, ad humilitatem se iterum festinus inflectit; [Col. 0594A] et tanto hanc solidius recipit, quanto ejus virtutis pondus quasi amittendo pensavit.
79. Tentationibus acquiruntur humilitas et vigilantia. —Eversa igitur domo, moriuntur filii quia turbata in tentatione conscientia, [Col. 0594D] Antiq. Rhem., Corb. et nonnulli, ad humilitatem propriae cognitionis. ad utilitatem propriae cognitionis raptim et in momento temporis obruuntur genitae in corde virtutes. [ Vet. XXXVII. ] Qui profecto filii intus per spiritum vivunt, dum exterius carne moriuntur, quia videlicet virtutes nostrae tentationis tempore etsi in momento turbatae ab status sui incolumitate deficiunt, per intentionis tamen perseverantiam integrae in mentis radice subsistunt. Cum quibus etiam tres sorores occumbunt, quia in corde nonnunquam per flagella turbatur charitas, per formidinem concutitur spes, per quaestiones [Col. 0594B] pulsatur fides. Saepe enim quasi a conditoris amore torpescimus, dum ultra quam nobis congruere credimus, flagello fatigamur. Saepe dum plus quam necesse est mens formidat, fiduciam sibimet spei debilitat. Saepe dum immensis quaestionibus animus tenditur, perturbata fides quasi defectura fatigatur. Sed tamen vivunt filiae, quae domo concussa moriuntur, quia etsi intra conscientiam, spem, fidem, charitatemque pene occumbere perturbatio ipsa renuntiat, has tamen ante Dei oculos vivas perseverantia rectae intentionis servat. Unde et puer qui haec nuntiet solus evadit, quia mentis discretio etiam inter tentamenta incolumis permanet. Agitque puer ut Job filios fiendo recipiat, dum, discretione nuntiante, dolens animus vires quas quasi [Col. 0594C] amittere coeperat poenitendo conservat. Mira autem hoc nobiscum dispensatione agitur, ut mens nostra culpae nonnunquam pulsatione feriatur. Nam esse se magnarum virium homo crederet, si nullum unquam earumdem virium defectum intra mentis arcana sentiret. Sed dum tentatione irruente quatitur, et quasi ultra quam sufficit fatigatur, ei contra hostis sui insidias munimen humilitatis ostenditur, et unde se pertimescit enerviter cadere, inde accipit fortiter stare. Tentatus autem, non solum vires a quo accipiat discit, sed quanta eas vigilantia servet intelligit. 70 Saepe enim quem tentationis certamen superare non valuit, sua deterius securitas stravit. Nam dum lassum se quisque in otio remittit, dissolutam mentem corruptori prostituit; at si eum ex [Col. 0594D] dispensatione supernae pietatis tentatio non repente vehementer irruens, sed temperato accessu erudiens pulsat, nimirum ad insidias providendas evigilat, ut contra hostem se in certamine cautus accingat. Unde et bene subjungitur:
VERS. 20.— Tunc surrexit Job.
80. Discretio tentationibus proficit. —Sedere enim, quiescentis est; assurgere, decertantis. Auditis ergo [Col. 0595A] adversis surgere, est expertis tentationibus mentem ad certamina robustius parare. Quibus nimirum tentationibus etiam discretio proficit, quia ut virtutes a vitiis subtilius distinguat, agnoscit. Unde et bene subjungitur:
IBID.— Scidit vestimenta sua.
81. Tentationibus pulsati ad luctum poenitentiae humilitatemque confugiant ut sanentur. —Vestimenta scindimus, cum discernendo nostra opera retractamus. Si enim apud Deum nos opera nostra quasi vestimenta non tegerent, nequaquam voce angelica diceretur: Beatus qui vigilat, et custodit vestimenta sua, ne nudus ambulet, et videant turpitudinem ejus (Apoc. XVI, 15) . Turpitudo enim nostra tunc cernitur, [Col. 0595B] cum vita reprehensibilis ante justorum oculos in judicio, nequaquam subsequentis boni operis tegmine velatur. Sed quia cum culpa tentamur, ad lamenta accendimur; atque ipsis lamentis excitati, ad perspiciendam lucem justitiae subtilius oculos mentis aperimus, quasi in dolore vestimenta scindimus, quia ex fletu, discretione crescente, cuncta quae agimus, districtius irata manu [Col. 0595D] Mss. Norm. et plurimi, vindicamus. judicamus. Tunc omnis nostra elatio corruit, tunc cuncta ab animo cogitationum superfluitas cadit. Unde et subditur:
IBID.— Et tonso capite corruens in terram adoravit.
82. Elatio et cogitationum vanitas, quomodo resecentur. —Nam [Col. 0595C] quid moraliter per capillos, nisi defluentes animi cogitationes accipimus? Unde et alias Ecclesiae dicitur: Sicut [Col. 0595D] In nonnullis, sicut vittae sunt. vitta coccinea labia tua, sponsa, et eloquium tuum dulce (Cant. IV, 3) . Vitta quippe crines capitis astringit. Labia ergo sponsae sicut vitta sunt, quia exhortatione sanctae Ecclesiae, cunctae in auditorum mentibus diffusae cogitationes ligantur; ne remissae defluant, ne sese per illicita spargant, ne sparsae cordis oculos deprimant; sed quasi ad unam se intentionem colligant, dum vitta eas sanctae praedicationis ligat. Quam recte et coccineam asserit; quia sanctorum praedicatio solo charitatis ardore flammescit. Quid vero per caput, nisi ea, quae principale uniuscujusque actionis est, mens ipsa signatur? Unde et alias dicitur: Et oleum de capite [Col. 0595D] tuo non deficiat (Eccles. IX, 8) . Oleum quippe in capite, est charitas in mente; et a capite deficit oleum, cum charitas a mente discedit. Caput ergo detondere est cogitationes superfluas a mente resecare. Et detonso capite in terram corruit, qui repressis praesumptionis suae cogitationibus, quam in semetipso infirmus sit humiliter agnoscit.
[ Vet. XXXIX.] 83. Difficile magna agere, et de actis fiduciam non habere. —Difficile namque est magna agere, et apud semetipsum quempiam de [Col. 0596A] magnis actibus cogitationum fiduciam non habere. Eo ipso enim quo contra vitia fortiter vivitur, cogitationum praesumptio in corde generatur; et cum mens foras culpas valenter conterit, plerumque apud semetipsam latenter intumescit; jamque se esse magni alicujus meriti aestimat, nec se peccare in cogitatione suae aestimationis putat. Ante districti autem judicis oculos tanto deterius delinquitur, [Col. 0595D] Ita restituimus ex Mss. Prius legebatur: quanto culpa occultius, et pene incorrigibiliter perpetratur. quanto culpa 71 quo occultius, eo pene incorrigibiliter perpetratur: et tanto ad vorandum latius patet fovea, quanto de semetipsa elatius gloriatur vita. Unde, ut saepe jam diximus, pia conditoris dispensatione agitur, ut de se confidens anima, dispensatoria tentatione pulsetur quatenus infirmata, quid sit inveniat, et praesumptionis propriae fastum deponat. Mox enim [Col. 0596B] ut tentatio mentem pulsaverit, omnis cogitationum nostrarum praesumptio tumultusque conquiescit.
84. Mens elata in tyrannidem erumpit; satellites ejus tentatione fugantur. —Mens enim cum se in elatione erigit, quasi in tyrannidem erumpit. Habet autem tyrannidis suae satellites, faventes sibimet cogitationes suas. Sed si super tyrannum hostis irruat, favor mox satellitum cessat. Intrante namque adversario, satellites fugiunt, cumque territi declinant, quem in pace positi callida adulatione laudabant. Subductis vero satellitibus, ante hostem solus remanet, quia recedentibus elatis cogitationibus, perturbatus animus se solummodo [Col. 0595D] Editi, in tentatione videt. Mss. sequimur. et tentationem videt. Auditis ergo adversis caput detondetur, cum tentationibus vehementer irruentibus, a praesumptionis [Col. 0596C] suae cogitationibus mens nudatur. Quid est enim quod Nazaraei capillos nutriunt (Num. VI, 5) , nisi quod per vitam magnae continentiae praesumptionum cogitationes crescunt? Sed quid est quod, devotione completa, caput Nazaraeus radere capillosque in igne sacrificii ponere jubetur, nisi quod tunc ad perfectionis summam pertingimus, cum sic exteriora vitia vincimus, ut etiam cogitationes superfluas a mente resecemus? Quas nimirum sacrificii igne concremare, est flamma eas divini amoris incendere, ut totum cor in Dei amore ardeat, et cogitationes superfluas concremans, quasi Nazaraei capillos devotionis perfectione consumat. [ Vet. XL. ] Et notandum quod in terram corruens adoravit. Ille enim veram Deo [Col. 0596D] Corb., Germ., cum nonnullis, adorationem. Variant Excusi. Edit. Paris. 1495 habet adorationem, Basil. 1514, orationem. Coc., Gil., Vatic., Guss., hanc lect. servarunt. adorationem exhibet qui semetipsum, [Col. 0596D] quia pulvis sit, humiliter videt, qui nihil sibi virtutis tribuit, qui bona quae agit esse de misericordia conditoris agnoscit. Unde et competenter dicit:
VERS. 21.— Nudus egressus sum de utero matris meae: nudus revertar illuc.
85. Qui se a virtutibus nudum putat, ipsa melius humilitate vestitur. —Ac si tentatus animus et [Col. 0596D] 1. Reg., et infirmitatis suae inopia depressus. in infirmitatis suae inopia deprehensus dicat: Nudum [Col. 0597A] me in fide prima gratia genuit, nudum eadem gratia in assumptione [Col. 0597D] In nonnullis Cod., salvavit. salvabit. Est namque magnum animi turbati solatium, ut pulsatus vitiis, cum se quasi nudari virtutibus conspicit, ad solam misericordiae spem recurrat; et eo se nudari non sinat, quo se a virtutibus humiliter nudum putat: qui etsi fortasse aliqua virtute in tentatione detegitur, infirmitatem tamen propriam agnoscens, ipsa melius humilitate vestitur; et valde robustius quam steterat jacet, cum sibi sine divino adjutorio cessat tribuere quod habet. Unde et manum mox largitoris et judicis humiliter agnoscit, dicens:
IBID.— Dominus dedit, Dominus abstulit.
86. Tentatione eruditi crescimus. —Ecce tentationibus [Col. 0597B] eruditus crevit, qui et in virtute habita largitatem dantis, et in perturbatione fortitudinis, potestatem tollentis agnoscit. Quae tamen fortitudo non tollitur, sed perturbata fatigatur; quatenus concussa mens, dum se hanc jamjamque quasi amittere trepidat, semper facta humilis nunquam perdat.
IBID.— Sicut Domino placuit, ita factum est, sit nomen 72 Domini benedictum.
87. Tentato quid agendum. —In hoc, quod interna perturbatione concutimur, dignum est ut ad conditoris judicium recurramus; ut inde cor nostrum adjutori suo majores laudes exhibeat, unde pulsatum verius imbecillitatem suae infirmitatis pensat. Bene autem dicitur:
VERS. 22.— In omnibus his non peccavit Job nec stultum aliquid contra Deum locutus est.
88. De tentatione non murmuret. —Quia solerti cura custodire dolens animus debet, ne cum se intus tentatio stimulat, in verbis foras illicitae locutionis erumpat, ne de probatione murmuret, et ignis qui hunc velut aurum concremat, per excessum sermonis illiciti in paleae favillam vertat.
[ Vet. XLI, Rec. XXVIII.] 89. Dona Dei aliquando utiliter subtrahuntur. Prophetiae Spiritus prophetis non adest semper. —Nihil vero obstat si hoc quod de virtutibus diximus, de his quae in ostensione virtutis dantur donis sancti Spiritus sentiamus. Alii namque prophetiae, alii genera linguarum, alii virtutes [Col. 0597D] curationum dantur. Sed quia haec ipsa dona non semper in mente eodem modo sunt, liquido ostenditur quod ne se mens in praesumptione elevet, aliquando utiliter subtrahuntur. Nam si prophetiae spiritus prophetis semper adesset, nimirum Elisaeus propheta non diceret; Dimitte eam, anima enim ejus in amaritudine est, et Dominus celavit a me verbum (IV Reg. 4, 2) . Si prophetiae spiritus prophetis semper adesset, inquisitus Amos propheta non diceret: Non sum propheta, ubi et subdidit: Neque filius prophetae; sed armentarius [Col. 0597D] Prius legebatur in Ed., armentarius puer. ego sum, vellicans sycomoros [Col. 0598A] (Amos. VII, 14) . Quomodo autem propheta non fuit, qui de futuris tot vera praedixit? Aut quomodo propheta fuit, si de se in praesenti vera denegavit? Sed quia eadem hora qua requisitus est prophetiae sibi spiritum deesse sensit, de semetipso testimonium veraciter intulit, dicens: Non sum propheta. Qui tamen secutus adjunxit: Et nunc audi verbum Domini. Haec dicit Dominus: Uxor tua in civitate fornicabitur, et filii tui et filiae tuae in gladio cadent, et humus tua funiculo metietur; et tu in terra polluta morieris (Ibid. 16, 17) . Quibus prophetae verbis aperte ostenditur quia dum de se illa loqueretur, impletus est; et mox habere prophetandi spiritum meruit, quia se prophetam non esse humiliter agnovit. Et si prophetiae spiritus prophetis semper adesset, David regi de templi [Col. 0598B] se constructione consulenti, nequaquam Nathan propheta concederet quod post paululum negaret (II Reg. I, 3, 5) .
90. Spiritum habere permanentem Christi est privilegium. Qui dicatur et in discipulis mansurus. —Unde bene et in Evangelio scriptum est: Super quem videris Spiritum descendentem et manentem super eum, hic est qui baptizat (Joan. I, 33) . In cunctis namque fidelibus Spiritus venit, sed in solo Mediatore [Col. 0597D] Vox semper, quae in editis hic interponitur, abest vero a Mss. Corb., Germ. et Reg., visa est addititia, [Col. 0598D] et ideo rejecta. singulariter permanet, quia ejus humanitatem nunquam deseruit, ex cujus divinitate procedit. In illo igitur manet, qui solus et omnia et semper potest. Nam fideles, qui hunc accipiunt, cum signorum dona habere semper, ut volunt, non possunt, hunc se accepisse quasi in transitus ostensione testantur. [Col. 0598C] Sed cum rursum de eodem Spiritu Veritatis ore discipulis dicitur, Apud vos manebit, et in vobis erit (Joan. XIV, 18) , quid est quod divina voce Mediatoris [Col. 0598D] In Editis, signum hoc. Restituimus haec, supple mansio, ex omnibus Mss. nostris. signum haec eadem sancti Spiritus mansio declaratur, cum dicitur: Super quem videris Spiritum descendentem, et manentem super eum? Si igitur juxta magistri vocem et in discipulis manet, quomodo jam singulare signum erit quod in Mediatore 73 permanet? Quod tamen citius cognoscimus, si dona ejusdem Spiritus discernamus.
[ Vet. XLII, Rec. XXIX.] 91. Mansurus est in donis quibus sanctitas confertur, non in iis quibus haec pro aliorum utilitate declaratur. —Alia namque sunt dona illius, sine quibus ad vitam nequaquam pertingitur, alia quibus vitae sanctitas pro aliorum utilitate [Col. 0598D] declaratur. Mansuetudo namque, humilitas, patientia, fides, spes, charitas, dona ejus sunt, sed ea sine quibus ad vitam homines pervenire nequaquam possunt. Prophetiae autem, virtus curationum, genera linguarum, interpretatio sermonum, dona ejus sunt, sed quae virtutis ejus praesentiam pro correctione intuentium ostendunt. In his igitur donis sine quibus ad vitam perveniri non potest, sanctus Spiritus sive in praedicatoribus suis, sive in electis omnibus semper manet; in illis autem quibus per ostensionem illius non nostra vita servatur, sed aliorum quaeritur, [Col. 0599A] nequaquam semper in praedicatoribus permanet, quia semper quidem eorum cordi ad bene vivendum praesidet, nec tamen per eos virtutum signa semper ostendit: sed aliquando se eis a signorum ostensionibus subtrahit, ut eo humilius virtutes ejus habeantur, quo habitae teneri non possunt.
92. Longe aliter ab his manet in Christo. —Mediator autem Dei et hominum homo Christus Jesus, in cunctis eum et semper et continue habet praesentem, quia et ex illo isdem Spiritus per substantiam profertur. Recte ergo et cum in 74 sanctis praedicatoribus maneat, in Mediatore singulariter manere perhibetur, quia in istis per gratiam manet ad aliquid, in illo autem per substantiam manet ad cuncta. Sicut enim corpus nostrum sensum tantummodo tactus [Col. 0599B] agnoscit, caput autem corporis usum simul omnium quinque sensuum possidet, ut videat, audiat, gustet, odoretur, et tangat; ita membra superni capitis [Col. 0600A] in quibusdam virtutibus emicant, ipsum vero caput in cunctis virtutibus flagrat. Dissimiliter ergo Spiritus in illo manet, [Col. 0599B] Apud Gilot., Vatic., Guss., post., Coc., hic adjicitur: cui se ad votum substantialiter exhibet; quae [Col. 0600B] absunt a Mss. et antiq. Ed. atque abesse debent; pugnare enim videntur cum sententia seq. a quo per naturam nunquam recedit. Dona vero ejus quibus ad vitam tenditur, sine periculo amitti non possunt; dona autem quibus vitae sanctitas demonstratur, plerumque, ut dictum est, sine dipendio subtrahuntur. Illa ergo pro nostra eruditione tenenda sunt, haec pro alienis provectibus exquirenda. In illis nos terreat formido, ne pereant; in istis vero ad tempus aliquando sublatis consoletur humilitas, quia ad elationem mentem fortasse sublevant. Cum igitur concessa nobis virtutum signa subtrahuntur, dicamus recte: Dominus dedit, Dominus abstulit; sicut Domino placuit, ita factum est; sit nomen Domini benedictum. Tunc enim vere ostendimus [Col. 0600B] quia accepta recte tenuimus, cum profecto aequanimiter ad momentum sublata toleramus.
HISTORICUS SENSUS.—1. Beatus Job ad mortem [Col. 0599C] petitus in tentatione, ad vitam [Col. 0599D] Aliqui Mss., crevit ex vulnere. crevit ex verbere; et antiquus hostis unde se bona ejus aestimavit exstinguere, inde doluit multiplicasse. Sed quia in primo certamine se succubuisse considerat, ad alia se tentationum bella restaurat, et de sancto viro mala adhuc impudenter sperat; quia bona malus credere non potest, vel experta. Ea autem quae in prima ejus percussione praemissa sunt, iterum subnectuntur, cum dicitur:
VERS. 1, 2, 3.— Factum est cum quadam die venissent filii Dei et assisterent coram Domino, venissetque Satan inter eos, et staret in conspectu ejus, ut diceret Dominus ad Satan: Unde venis? Qui respondens, ait: Circuivi terram, et perambulavi eam. Et dixit Dominus ad Satan: Nunquid considerasti servum [Col. 0599D] meum Job, quod non sit ei similis super terram, homo simplex et rectus, timens Deum, et recedens a malo.
Infirmitas superbiae diaboli increpatur. —Haec quia latius supra disseruimus, melius silendo praeterimus: ne, dum saepius discussa repetimus, tardius ad indiscussa veniamus. Quamvis hoc, quod voce Domini ad Satan dicitur: Unde venis? nequaquam aestimo quod ei, ut prius, dicatur. Cum enim ab eo certamine in quo relaxatus fuerat victus redit; et unde venit requiritur, qui unde veniat scitur; quid aliud quam infirmitas superbiae ejus increpatur? ac si ei aperte divina vox dicat: Ecce ab uno et in infirma carne posito [Col. 0600B] homine vinceris, qui te contra me auctorem omnium erigere conaris. Unde mox Dominus cum beati [Col. 0600C] Job bona, sicut prius diceret, haec cum victoriae triumphis enumerans adjungit:
IBID.— Et adhuc retinens innocentiam suam.
2. Job innocentiam gloriosius servavit in verbere. —Ac si aperte dicat: Tu quidem exercuisti malitiam, sed ille innocentiam non amisit; et unde te aestimasti provectum ejus imminuere, inde compulsus es ejus provectui deservire, quia mentis innocentiam, quam gloriose tenuit in tranquillitate, gloriosius servavit in verbere. Sequitur:
IBID.— Tu autem commovisti me adversus eum, ut affligerem illum frustra.
3. Deus afflixit Job frustra, quia in eo non punivit [Col. 0600D] peccatum; et non frustra, quia auxit ejus meritum. —Cum sit Deus justus et verax, valde quaerendum est quomodo beatum Job frustra afflixisse se indicat. Quia enim justus est, frustra affligere non potuit; sed rursum quia verax est, aliter non potuit dixisse quam fecit. Ut ergo justo et veraci utraque conveniant, quatenus et vera dicat, et injusta non faciat; cognoscamus beatum Job et juxta aliquid frustra, et rursum juxta aliquid non frustra percussum. Quia enim justus et verax haec de semetipso asserit, ostendamus et verum exstitisse quod dixit, et rectum fuisse quod fecit. Necesse quippe erat, ut sanctus vir Deo soli sibique cognitus, quanta virtute polleret, ad imitandum [Col. 0601A] cunctis innotesceret. Aperte namque aliis virtutis exempla non daret, si ipse sine tentatione remaneret. Actum ergo est ut et vires ejus cunctis imitandas ipsa vis percussionis ostenderet, et flagella proderent quod in tranquillitate latuisset. Sed eisdem flagellis crevit virtus patientiae, atque ex dolore verberis aucta est gloria remunerationis. Ut ergo in dicto Domini veritas, rectitudo autem teneatur in facto, beatus Job et non frustra percutitur, quia augetur meritum; et tamen frustra percutitur, quia nullum punitur 75 admissum. Frustra enim percussus est, cui culpa nulla reciditur; et non frustra percussus est, cui virtutis meritum cumulatur.
[ Vet. II.] 4. Commotus Deus qui intelligatur. —Sed quid est quod dicitur: Commovisti me adversus [Col. 0601B] eum? Nunquid Satanae verbis Veritas accenditur, ut in subditorum suorum cruciatibus instigetur? Quis haec de Deo senserit, quae recto etiam homine indigna perpendit? Sed quia nos ferire nisi commoti nescimus, ipsa divina percussio commotio vocatur; et ad nostra verba divina voce descenditur, ut ejus factum ab homine utcunque capiatur. Illa enim vis quae absque necessitate omnia creavit, et [Col. 0601D] Ita omnes Mss. nostri et vet. Edit. Paris. et Basil. In nonnullis Editis, et sine defectu. Prior lectio est optima, significatque Deum cuncta sua providentia gubernare, ne vilioribus quidem entibus despectis. sine despectu omnibus praesidet, et sine labore cuncta sustentat, et sine occupatione regit, etiam sine commotione corrigit, sicque humanas mentes ad ea quae voluerit flagellis format, ut in diversitatis umbram a suae incommutabilitatis luce non transeat. Sequitur:
VERS. 4, 5.— Respondens Satan, ait: Pellem pro [Col. 0601C] pelle, et cuncta quae habet homo dabit pro anima sua; alioquin mitte manum tuam, et tange os ejus et carnem, et tunc videbis quod in faciem benedicat tibi.
5. Deus sinit diabolum contra sanctos bellum redintegrare, ut saepius victus obmutescat. —Antiquus hostis ex rebus exterioribus colligit, quod beato viro ad mentis crimen infligit. Pellem enim pro pelle dari asserit, quia saepe dum venire ictum contra faciem cernimus, manum palpebris opponimus, ut ab ictu oculos defendamus; et corpus vulneri objicimus, ne in corpore teneriori vulneremur. Satan ergo haec [Col. 0601D] Nonnulli, consulte fieri. consuete fieri sciens, dicit: Pellem pro pelle, et cuncta quae habet homo, dabit pro anima sua. Ac si aperte dicat: Idcirco Job tot extra se flagella aequanimiter patitur, quia pavet, ne ipse feriatur. Cura ergo carnis [Col. 0601D] est, quod damno affectuum carnalium motus non est, quia dum sibimetipsi metuit, minus suorum percussiones sentit. Unde et mox ejus carnem feriendam postulat, dicens: Mitte manum tuam, et tange os ejus et carnem, et tunc videbis quod in faciem benedicat tibi (Job II, 5) . Superius dixerat: Tange cuncta quae possidet, et tunc videbis quod in faciem benedicat tibi [Col. 0602D] Ita Rem., Remig., Compend., Corb., Germ., a secunda manu, et vet. Ed. At Coc., Gilot., aliaeque seq. Ed., habent oblitus factus, (Job I, 11) . Nunc quasi prioris propositionis oblitus, fractus de aliis alia postulat. Quod tamen recte divina dispensatione permittitur, quatenus altercator [Col. 0602A] impudens vel saepe victus obmutescat. Sequitur:
VERS. 6.— Dixit ergo Dominus ad Satan: Ecce in manu tua est, verumtamen animam illius serva.
6. Manui adversarii Job sic traditur, ut in adjutoris manu semper retineatur. —Ecce iterum permissionem verberis comitatur custodia protectionis, et electum suum divina dispensatio custodiendo deserit, deserendo custodit, alia illius prodit, alia protegit. Si enim totum Job desereret in manu tanti adversarii, homo quid esset? In ipsa ergo justitia permissionis miscetur quaedam libra pietatis, quatenus in uno eodemque certamine et servus humilis ex oppressione proficiat, et hostis superbiens ex permissione succumbat. Manui itaque adversarii sanctus vir traditur, [Col. 0602B] sed tamen in intimis adjutoris sui manu retinetur. De illis quippe ovibus fuit, de quibus in Evangelio ipsa Veritas dicit: Non rapiet eas quisquam de manu mea (Joan. X, 28) ; et tamen expetenti hosti dicitur: Ecce in manu tua est. Isdem ergo in manu Dei, isdem in manu est diaboli. Nam dicens: In manu tua est; cum protinus adjungit: Verumtamen animam illius serva; patenter pius adjutor innotuit, quia tenuit quem concessit, et dando non dedit, quem adversarii sui 76 jaculis [Col. 0602D] Solus Guss., jaculis objiciens. ejiciens abscondit.
[ Vet. III.] Satan id servare dicitur, in quod irrumpere non sinitur. —Quid est autem hoc, quod ad Satan dicitur: Animam illius serva? Quo enim pacto ille custodit, qui custodita semper irrumpere appetit? Sed servare Satan dicitur, irrumpere non audere, [Col. 0602C] sicut e contrario Patrem in oratione postulamus, dicentes: Ne nos inducas in tentationem (Matth. VI, 13) . Neque enim in tentationem Dominus inducit, qui semper a tentatione subditos misericorditer protegit: sed tamen in tentationem quasi ejus inducere est, a tentationis nos illecebra non munire. Et tunc nos in tentationis laqueum non inducit, cum tentari nos ultra quam possumus non permittit. Sicut ergo Deus inducere nos in tentationem dicitur, si nos ab adversario induci patiatur; ita adversarius servare animam dicitur cum hanc tentando superare prohibetur.
VERS. 7.— Egressus igitur Satan a facie Domini.
Quomodo Satan a facie Domini exeat, ea jam quae superius sunt dicta, manifestant. Sequitur:
[Col. 0602D] IBID.— Percussit Job ulcere pessimo, a planta pedis usque ad verticem ejus.
8. In corpore Job nihil vacat a poena, ut in anima nihil vacet a gloria. —Duobus semper modis flagella pensanda sunt, ut scilicet perpendantur, aut qualia sint, aut quanta. Nam saepe multa ex qualitate, saepe gravia ex quantitate levigantur: si videlicet cum multa sunt, non sint gravia; cum vero gravia, non sint multa. Ut igitur ostendatur quomodo per asperitatem flagelli adversarius contra sanctum [Col. 0603A] virum non solum per nequitiam qualitatis, sed etiam per pondus quantitatis exarsit, ad demonstrandam qualitatem dicitur: Percussit eum [Col. 0603D] Corb., Germ., hic et supra, vulnere. ulcere pessimo; ad insinuandam vero quantitatem subjungitur: A planta pedis usque ad verticem, ut nimirum nihil in mente vacet a gloria, in cujus corpore nil vacat a poena. Sequitur:
VERS. 8.— Qui testa saniem radebat, sedens in sterquilinio.
9. Job testa saniem corporis radens, nos docet vas fictile quod gestamus cito conterendum. —Unde testa, nisi ex luto conficitur? Quid vero est sanies corporis, nisi lutum? Saniem ergo radere testa perhibetur, ac si aperte diceretur: Luto tergebat lutum. Pensabat [Col. 0603B] quippe vir sanctus unde sumptum fuerat quod gestabat, et fragmento vasis fictilis confractum vas fictile radebat. Quo facto patenter ostenditur corpus suum quomodo sibi sanum subdidit, quod et percussum sic despiciens curavit; quam ille mollitiem sanae suae carni concessit, qui non vestem, non digitos, sed testam etiam vulneribus admovit. Testa ergo radebat saniem, ut semetipsum et in fragmento considerans, etiam de extersione vulneris sumeret curam mentis.
[ Vet. IV.] 10. In sterquilinio jacens cogitat corpus brevi stercus futurum. —Quia vero saepe per ea quae circa corpus sunt, animus inflatur, et per hoc quod erga nos agitur fragilitas nostri corporis ab oculis cordis amovetur (sicut nonnulli saeculares cum temporalibus dignitatibus fulciuntur, dum locis altioribus [Col. 0603C] praesident, dum multorum obsequia sibi suppetere ad votum vident, fragilitatem suam intueri negligunt, et vas quod gestant fictile, quam sit velociter conterendum, obliviscentes omni modo non attendunt), beatus Job ut considerationem fragilitatis suae etiam ex circumstantibus traheret, et ante oculos suos vim suae despectionis augeret, [Col. 0603D] Omnes Excusi, non qualibet in terra, contra Mss. testimonium. non quolibet in terra, quae pene ubique munda reperitur, sed in sterquilinio sedisse describitur. In sterquilinio ponebat corpus, ut ex terra sumpta quae esset carnis substantia, bene proficiens perpenderet animus. In sterquilinio ponebat corpus ut etiam ex loci fetore caperet, 77 quod festine corpus ad fetorem rediret.
[ Rec. V]. 11. Ex sanctorum flagellis intelligendum quae ipsis merces, quae iniquis poena reservetur. —Sed [Col. 0603D] ecce cum beatus Job tot rerum damna sustinet, [Col. 0603D] Ebroic., tot vulneribus pignerum. tot funeribus pignerum percussus dolet, tot vulnera tolerat; dum decurrentem saniem testa radit, dum per putredinem defluens in sterquilinio residet; intueri libet quid est, quod omnipotens Deus quos sibi tam charos in aeternum conspicit, tam vehementer quasi despiciens affligit. Ecce autem dum beati Job vulnera cruciatusque considero, repente mentis oculos ad Joannem reduco, et non sine gravissima admiratione perpendo, quod ille prophetiae spiritu intra matris uterum impletus, atque, ut ita dixerim, priusquam [Col. 0604A] nasceretur, renatus: ille amicus sponsi, ille, quo inter natos mulierum major nemo surrexit; ille sic propheta, ut plus etiam quam propheta (Matth., XI, 9) , ab iniquis in carcerem mittitur, et pro puellae saltatu, capite truncatur, et vir tantae severitatis pro risu turpium moritur. Nunquidnam credimus aliquid fuisse, quod in ejus vita illa sic despecta mors tergeret? Sed quando ille vel in cibo peccavit, qui locustas solummodo et mel silvestre comedit? Quid Deo vel de qualitate sui tegminis deliquit, qui camelorum pilis corpus operuit? Quid de conversatione sua offendere potuit, qui de eremo non recessit? Quid illum loquacitatis reatus polluit, qui disjunctus longe ab hominibus fuit? Quando illum vel silentii culpa attigit, qui ad se venientes tam vehementer increpavit, dicens: Genimina viperarum, [Col. 0604B] quis demonstravit vobis fugere a ventura ira? (Matth. III, 7; Luc. III, 7; Marc. I, 4.) Quid est ergo, quod Job Dei testimonio praefertur, et tamen plagis usque ad sterquilinium sternitur? Quid est, quod Joannes Dei voce laudatur, et tamen pro temulenti verbis [Col. 0604D] Ita pene omnes Mss. Quidam Editi, in saltatricis praemium. in saltationis praemium moritur? Quid est, quod omnipotens Deus sic vehementer in hoc saeculo despicit, quos sic sublimiter ante saecula elegit: nisi hoc, quod pietati fidelium patet, quoniam idcirco sic eos premit in infimis, quia videt quomodo remuneret in summis; et foras usque ad despecta dejicit, quia intus usque ad incomprehensibilia perducit. Hinc ergo unusquisque colligat quid illic sint passuri quos reprobat, si hic sic cruciat quos amat; aut quomodo ferientur qui in judicio arguendi sunt, si sic eorum [Col. 0604C] vita premitur, qui ipso judice teste laudantur. Sequitur:
VERS. 9.— Dixit autem illi uxor sua: Adhuc permanes in simplicitate tua? Benedic Deo, et morere.
12. Tentat diabolus stantes aut tribulationibus frangere, aut persuasionibus mollire. Quaerit mulierem quasi scalam, qua in cor Job ascendat: sed frustra. —Antiquus hostis humanum genus duobus modis tentare consuevit; ut videlicet corda stantium aut tribulationibus frangat, aut persuasionibus molliat. In utrisque ergo contra beatum Job se vehementer exercuit. [Col. 0604D] Duo Rem., nam qui prius. Nam prius patrifamilias intulit damna rerum, orbavit patrem morte filiorum, percussit incolumem [Col. 0604D] putredine vulnerum. Sed quia putrescentem foras, sanum adhuc interius stare conspexit; et quem exterius nudum reddidit, hunc interius ditiorem fieri per exhibitam laudem conditoris invidit; callide cogitans pensat quod contra se athleta Dei unde premitur, inde sublevatur, victusque ad subtilia tentandi argumenta convertitur. [ Vet. V. ] Nam antiquae artis insidias repetit; et quia scit quomodo Adam decipi soleat, ad Evam recurrit. 78 Beatum enim Job inter tot rerum damna, inter tot percussionum vulnera, quasi in quadam virtutum arce stare invictum vidit. [Col. 0605A] In alto quippe mentem fixerat; et idcirco hanc hostiles insidiae irrumpere non valebant. Quaeritur ergo ab adversario in hanc arcem munitissimam quibus gradibus ascendatur. Vicina est autem viro mulier atque [Col. 0605D] Ita omnes Mss. Corb., Germ., non subjecta, ut legitur in Editis. Paulo post tamen legimus, sanctus vir subjectam sibi mulierem, etc., et ita in omnib. Mss. habetur. subjuncta. Cor igitur mulieris tenuit, et quasi scalam, qua ad cor viri ascendere potuisset invenit. Occupavit animum conjugis, scalam mariti. Sed nihil hac arte praevaluit, quia sanctus vir subjectam sibi mulierem, et non praepositam attendit; et recta [Col. 0605D] Plurimi, et recta loqui docuit. loquens docuit, quam serpens, ut perversa loqueretur, instigavit. Dignum quippe erat ut fluxam mentem virilis censura restringeret, cum profecto et de ipso primo lapsu humani generis [Col. 0605D] Vera lectio ex omnibus Mss. confirmata; in nonnullis Editis pro nosset legitur nocet, in aliis docet. nosset quod docere mulier recta nesciret. Unde bene et per Paulum dicitur: Docere autem mulieri non permitto (I Tim. II, 12) ; quia nimirum aliquando cum docuit, a sapientiae aeternitate separavit. Antiquus itaque hostis ab Adam in sterquilinio [Col. 0605D] Hic variant Mss. antiq. Rem. cum Corb., Germ., habet: antiquus itaque hostis ab Adam in sterquilinio perdidit; quam lectionem amplectimur post. vet. Ed. Paris. 2 Rhem., omnes Remig., Vindoc., Norman., [Col. 0606D] Val. Cl., etc., antiquus itaque hostis Adam in sterquilinio perdidit. Ita vet. Edit. Basil. perdidit, qui Adam in paradiso superavit; atque adjutricem suam mulierem dum ad verba malae persuasionis accendit, ad doctrinam sanctae eruditionis misit; et quae excitata fuerat ut perderet, erudita est ne periret. Sic sic a nostris viris fortibus hostis percutitur, ut sua ei etiam tela rapiantur. Unde enim se exaggerare aestimat dolorem vulneris, inde [Col. 0606D] Mendose in vet. Edit. Paris., et Basil., et caeteris, inde ei. Ad viros fortes de quibus supra actum est refertur, inde eis contra semetipsum (Satan) suggerit arma virtutis. eis contra semetipsum suggerit arma virtutis.
13. Ex verbis diabolus per eos qui nobis adhaerent, nos tentat. —Ex verbis autem male persuadentis conjugis vigilanter debemus aspicere quod antiquus adversarius non solum per semetipsum, sed per eos [Col. 0605C] etiam qui nobis adhaerent, statum satagit nostrae mentis inclinare. Cum enim cor nostrum sua persuasione non subruit, ad hoc nimirum per linguas adhaerentium repit. Hinc enim scriptum est: A filiis tuis cave, et a domesticis tuis attende (Eccli. XXXII, 26) . Hinc per prophetam dicitur: Unusquisque se a proximo suo custodiat, et in omni fratre suo non habeat fiduciam (Jer. IX, 4) . Hinc rursum scriptum est: Inimici hominis domestici ejus (Matth. X, 36) . Callidus namque adversarius, cum a bonorum cordibus repelli se conspicit, eos qui ab illis valde diliguntur exquirit; et per eorum verba blandiens loquitur, qui plus caeteris amantur; ut dum vis amoris cor perforat, facile persuasionis ejus gladius ad intimae rectitudinis munimina irrumpat. Post damna igitur rerum, [Col. 0605D] post funera pignorum, post vulnera scissurasque membrorum, antiquus hostis linguam movit uxoris.
14. In serie tentationum Job quae artes inimici. —Et notandum quo tempore viri mentem studuit virulento [Col. 0606A] sermone corrumpere. Verba enim post vulnera intulit, ut nimirum cum vis doloris ingravesceret, facile persuasionis suggestio perversa praevaleret. [ Vet. VI. ] Sed si ipsum subtiliter tentationis ejus ordinem perpendimus, qua calliditate saeviat invenimus. Movit namque prius damna substantiae, quae et extra naturam profecto essent, et extra corpus. Subtraxit filios, quod jam quidem extra naturam non esset, sed tamen adhuc aliquatenus extra proprium corpus. Ad extremum percussit et corpus. Sed quia vulneribus carnis ad mentis vulnus pervenire non valuit, etiam conjunctae mulieris 79 linguam quaesivit. Quia enim aperto certamine superari se doluit, de ore conjugis jaculum quasi de insidiis intorsit, quae profecto diceret: Adhuc permanes in simplicitate tua? [Col. 0606B] Benedic Deo, et morere. Ecce tentando omnia abstulit, ecce tentando mulierem reliquit, et sancto viro callide cuncta diripuit; sed valde callidius adjutricem suam mulierem reservavit, quae dicat: Adhuc permanes in simplicitate tua? Verba sua Eva repetit. Nam quid est dicere: Simplicitatem desere, nisi: Obedientiam, [Col. 0606D] Sic Corb., Germ. In Editis legitur, pomum vetitum. In nullis Mss. invenimus pomum, quod supplendum fortasse putaverunt Editores. vetitum comedendo, contemne? Et quid est dicere: Benedic Deo, et morere, nisi: Transcendendo praeceptum, ultra quam es conditus, vive? Sed Adam noster fortis in sterquilinio jacuit, qui in paradiso quondam debilis stetit. Nam illico ad male suadentis verba respondit, dicens:
VERS. 10.— Quasi una de stultis mulieribus locuta es. Si bona accipimus de manu Domini, [Col. 0606D] In secundo Rhem. et uno Remig. semper legitur, mala quare non suscipiamus? mala quare [Col. 0606C] non sustineamus?
15. Job externis rebus vacuus, intus Deo plenus. Mala quatenus vocentur flagella. —Ecce ubique hostis frangitur, ubique superatur, per cuncta tentationum argumenta succubuit, quia et illud suum familiare solatium etiam de muliere amisit. Inter haec igitur sanctum virum intueri libet, foras rebus vacuum, intrinsecus Deo plenum. Paulus cum in seipso divitias sapientiae internae conspiceret, seque ipsum exterius esse corruptibile corpus videret, ait: Habemus thesaurum istum in vasis fictilibus (II Cor. IV, 7) . Ecce in beato Job vas fictile scissuras ulcerum exterius sensit; sed hic thesaurus interius integer mansit. Foras enim per vulnera crepuit, sed indeficienter interius nascens thesaurus sapientiae per [Col. 0606D] Mss. Norm., Val. Cl. et alii, ad verba. verba [Col. 0606D] sanctae eruditionis emanavit, dicens: Si bona accepimus de manu Domini, mala quare non sustineamus? bona scilicet, dona Dei vel temporalia vel aeterna; mala autem, flagella praesentia appellans, de quibus [Col. 0607A] per prophetam Dominus dicit: Ego Dominus, et non est alter, formans lucem, et creans tenebras; faciens pacem, et creans mala (Isai. XLV, 7) . Neque enim mala, quae nulla sua natura subsistunt, a Domino creantur; sed creare se mala Dominus indicat, cum res bene conditas nobis male agentibus in flagellum format, ut ea ipsa et per dolorem, quo feriunt, delinquentibus mala sint; et per naturam, qua existunt, bona. Unde et venenum mors quidem est homini, sed tamen vita serpenti. Amore enim praesentium ab auctoris nostri dilectione recessimus; et perversa mens dum [Col. 0607D] Antiq. Rhem., unus ex Remig., Compend., Corb., Germ., Colb., vet. Edit. Paris. et Basil., dum delectationi creaturae. dilectioni creaturae se subdidit, a creatoris societate disjunxit. Ex his ergo ab auctore ferienda erat, quae errans auctori praeposuerat, ut unde homo culpam non timuit superbus admittere, inde [Col. 0607B] poenam corrigendus inveniret; et tanto citius resipisceret ad illa quae perdidit, quanto doloris plena esse conspiceret quae quaesivit. Unde et bene dicitur: Formans lucem, et creans tenebras, quia cum per flagella exterius doloris tenebrae creantur, intus per eruditionem lux mentis accenditur. Faciens pacem, et creans mala, quia tunc nobis pax cum Deo redditur, cum haec quae bene sunt condita, sed [Col. 0607D] Editi, sed male concupita. Elegantius Mss., sed non bene. non bene concupita, in ea quae nobis mala sunt, flagella vertuntur. Per culpam quippe Deo discordes exstitimus; dignum ergo est ut ad pacem illius per flagella redeamus; ut cum unaquaeque res bene condita nobis in dolorem vertitur, correcti 80 mens ad auctoris pacem humiliter reformetur. Haec itaque flagella beatus Job mala nominat; quia salutis et tranquillitatis bonum, [Col. 0607C] qua perturbatione feriant, pensat.
16. Flagelli poena memoria doni, laetitia metu flagelli temperanda. Sensus pravis, non sexus in vitio. —Sed illud valde in ejus verbis intuendum est, contra persuasionem conjugis quanta considerationis arte se colligat, dicens: Si bona accepimus de manu Domini, mala quare non sustineamus? [ Vet. VII. ] Magna quippe consolatio tribulationis est, si cum adversa patimur, auctoris nostri ad memoriam dona revocemus. Nec frangit quod ex dolore obviat, si menti citius hoc, quod ex munere sublevat, occurrat. Hinc namque scriptum est: In die bonorum ne immemor sis malorum, et in die malorum ne immemor sis bonorum (Eccli. XI, 27) . Quisquis enim dona percipit, sed donorum tempore nequaquam [Col. 0607D] etiam flagella pertimescit, in elatione per laetitiam corruit. Quisquis autem flagellis atteritur, sed flagellorum tempore nequaquam se ex donis, quae eum contigit accepisse, consolatur, ab statu mentis omnimoda desperatione destruitur. Sic ergo utraque [Col. 0608A] jungenda sunt, ut unum semper ex altero fulciatur; quatenus et flagelli poenam memoria temperet doni, et doni laetitiam mordeat suspicio ac formido flagelli. Sanctus igitur vir, ut oppressam mentem inter vulnera mulceat, in flagellorum doloribus blandimenta donorum pensat, dicens: Si bona accepimus de manu Domini, mala quare non sustineamus? Ubi et bene praemittit, Locuta es quasi una ex insipientibus mulieribus. Quia enim sensus [Col. 0607D] Ita Mss. Norm. omnes, Rhem., Corb., Germ., Remig., unus Vindoc., Turon., Compend., Val. Cl., etc. At Ed., quia enim sensus pravae voluntatis mulieribus. Secundus Vindoc. confirmat hanc lectionem. pravae mulieris, non autem sexus in vitio est, nequaquam ait: Locuta es quasi una ex mulieribus, sed, ex ineptis mulieribus, ut videlicet ostendatur quia quod pravum sapit, [Col. 0607D] Gilot., Vatic., Gussanv., accidentis, contra fidem [Col. 0608D] Mss. et vet. Edit. accedentis stultitiae, non autem conditae sit naturae. Sequitur:
[Col. 0608B] IBID.— In omnibus his non peccavit Job labiis suis.
17. Job non peccavit labiis, quia nec injusta dixit, nec justa reticuit. —Duobus modis labiis delinquimus, cum aut injusta dicimus, aut justa reticemus. Nam si aliquando et tacere culpa non esset, propheta non diceret: Vae mihi, quia tacui (Isai. VI, 5) . Beatus igitur Job in cunctis quae egit, labiis suis minime peccavit, quia nec contra ferientem superba dixit, nec contra suadentem recta reticuit. Nec loquens ergo, nec tacens deliquit, qui et flagellanti patri gratias reddidit, et male suadenti conjugi doctrinae sapientiam ministravit. Quia enim scivit quid deberet Deo, quid proximo, scilicet patientiam conditori, sapientiam conjugi, idcirco et hanc redarguendo docuit, [Col. 0608C] et illum gratias agendo laudavit. Quis autem nostrum, si unum quodlibet vulnus tantae hujus percussionis acciperet, non mox ab intimis prostratus jaceret? Ecce stratus foris vulneribus carnis, erectus intrinsecus munimine permanet mentis; et sub semetipso omne jaculum transvolare conspicit, quod in se exterius districta manu saeviens hostis figit, vigilanter deprehendit jacula, modo vulneribus contra se a facie, modo verbis quasi ex latere intorta. Et bellator noster circumvallantium certaminum fervore deprehensus, ubique patientiae suae clypeum opponit; undique venientibus spiculis obviat, et per cuncta virtutum latera circumspectam contra irruentia vulnera [Col. 0608D] Ita Corb., Germ. et omnes nostri Mss., non mentem roborat, ut in plerisque Editis legitur. mentem rotat.
[ Vet. VIII.] 18. Tentatur per amicos. —Sed antiquus [Col. 0608D] hostis quo valentius vincitur, eo 81 adhuc ad insidias ardentius instigatur. Nam quia uxor increpata reticuit, protinus alios qui [Col. 0608D] Ant. Rhem., qui increpandi contumelias suggererent. Secundus Rhem. et secundus Remig., qui increpando contumelias suggererent. Primus Remig., qui ad increpandum contumeliis surgerent. Germ., ad increpandi contumelias surgerent. Corb., Germ., secundis curis, sed, uti videtur, ab eadem manu, increpando, non male. increpandi ad contumelias surgerent, excitavit. Sicut enim damna rerum studuit crebrius nuntiando percutere; ita nunc [Col. 0609A] robustum pectus satagit verborum contumeliis saepius feriendo penetrare. Sequitur:
VERS. 11.— Igitur audientes tres amici Job omne malum quod accidisset ei, venerunt singuli de loco suo: Eliphaz Themanites, Baldad Suhites, et Sophar Naamathites. Condixerant enim sibi, ut pariter venientes visitarent eum, et consolarentur.
19. Amicorum Job recta intentio indiscretione fuscatur. —Qui ex condicto ad afflicti consolationem veniunt, et inter se et erga percussum quantae chariratis fuerint, demonstrantur. Quamvis et per hoc, quod Scriptura eos tanti viri amicos fuisse testatur, quia boni studii et rectae fuerint intentionis ostenditur; sed tamen haec ipsa illorum intentio, eis ad [Col. 0609B] verba prorumpentibus, ante districti judicis oculos, suborta indiscretione, fuscatur. Sequitur:
VERS. 12.— Cumque elevassent procul oculos suos, non cognoverunt eum; et exclamantes ploraverunt, scissisque vestibus sparserunt pulverem super caput suum in coelum.
20. Consolaturus afflictum debet moerere. At modum dolori ponat. —Quia percussi speciem plaga mutaverat, amici plorantes exclamant, vestes scindunt, capita pulvere aspergunt; ut cum mutatum eum, ad quem venerant, cernerent, ipsam etiam consolatorum speciem spontaneus dolor immutaret. Ordo quippe consolationis est, ut cum volumus afflictum quempiam a moerore suspendere, studeamus prius moerendo [Col. 0609C] ejus luctui concordare. Dolentem namque non potest consolari, qui non concordat ejus dolori, quia eo ipso, quo a moerentis afflictione discrepat, minus ab illo recipitur, [Col. 0609D] Antiq. Rhem., secundus Remig., Corb., Germ., Norman., Val. Cl., Turon., cui mentis qualitate separatur. a quo mentis qualitate separatur. Emolliri itaque prius debet animus, ut afflicto congruat, congruens inhaereat, inhaerens trahat. Neque enim ferrum ferro conjungitur, si non utrumque exustione ignis liquetur; et durum molli non adhaeret nisi prius duritia ejus temperata mollescat, ut quasi hoc ipsum fiat, quod curatur ut teneat. Sic nec jacentes erigimus, nisi a rigore nostri status inclinemur, quia dum rectitudo stantis [Col. 0609D] Plurimi mss. cum Corb., Germ. et vet. Edit. Paris. et Basil., a jacente discrepat. a jacentis situ discrepat, eum, cui condescendere negligit, nequaquam levat. Amici igitur beati Job ut afflictum a dolore suspenderent, curaverunt necessario simul dolere; et [Col. 0609D] cum vulneratum illius corpus viderent, studuerunt ipsi vestes scindere; et cum immutatum conspicerent, studuerunt pulvere capita foedare; quatenus afflictus vir tanto facilius eorum verba reciperet, quanto in eis suum aliquid de afflictione cognovisset.
[ Vet. IX. ] 21. Sed inter haec sciendum est quia is qui afflictum consolari desiderat, mensuram necesse [Col. 0610A] est dolori quem suscipit ponat, ne non solum dolentem non mulceat, sed intemperate dolens, afflicti animum ad pondus desperationis premat. Sic enim dolor noster moerentium dolori jungendus est, ut per temperamentum sublevet, non autem per augmentum gravet. Unde fortasse colligendum est 82 quod amici beati Job plusquam necesse fuerat, in consolatione doluerunt, qui dum percussionem cernunt, sed percussi mentem nesciunt, ita in immensum luctum versi sunt, ac si percussus vir tantae fortitudinis, in plaga corporis, etiam a corde cecidisset. Sequitur:
VERS. 13.— Sederuntque cum eo in terra septem diebus et septem noctibus, et nemo loquebatur ei verbum; [Col. 0610B] videbant enim dolorem [Col. 0609D] Deest ejus in Corb., Germ. et plurimis mss. ejus esse vehementem.
22. Continuis ne, an intermissis septem diebus ac noctibus, amici cum Job sederint incertum. —Utrum continuis septem diebus et septem noctibus cum afflicto Job sederint, an certe diebus septem et noctibus totidem instantia ei crebrae visitationis adhaeserint, ignoramus. Saepe enim rem quamlibet tot diebus agere dicimur, quamvis non eisdem diebus ad eam continue vacemus. Saepe vero Scriptura sacra sic totum pro parte, sicut pro toto partem ponere consuevit. Pro toto enim partem loquitur, sicut Jacob familiam describens dicit: Intravit Jacob in Aegyptum cum animabus septuaginta (Gen. XLVI, 27) . Quae nimirum cum animas memorat, constat quia intrantium et corpora comprehendit. Rursum totum pro parte insinuat, sicut ad monumentum Maria queritur, [Col. 0610C] dicens: Tulerunt Dominum de monumento, et [Col. 0609D] Duo Rhem., duo Remig., Val. Cl., Corb., Germ. et alii, habent et nescio ubi, etc. nescimus ubi posuerunt eum (Joan. XX, 2) . Solum quippe corpus Domini quaesitura venerat, et quasi totum simul Dominum [Col. 0609D] Ita antiq. Rem., unus Remig., Turon., Corb., [Col. 0610D] Germ. et alii veteres Mss. Voce hac tultum aliquando utitur Gregorius in epistolis. Eamdem usurparunt auctor libri de Speculo, apud Augustinum, append., t. VI, cap. 1, et Joannes abbas Fiscan., in eadem append., p. 120. In Utic. habetur etiam tultum, sed recentiori manu superscriptum legitur sublatum ut in Edit. A tultum postea factum est toltum. Unde mala tolta, pro re injuste exacta. In Mss. Germ. legitur sepultum. tultum deplorat. An ergo et hoc in loco totum pro parte dicatur incertum est.
23. Nec sermo sit praeceps, nec post debitum silentium indiscretus. —Sed tamen hoc, quod diu tacuerunt, et quandoque loquendo reprobati sunt, neglecte praetereundum non est. Sunt namque nonnulli qui et loqui praecipitanter incipiunt, et effrenate coepta effrenatius exsequuntur. Et sunt nonnulli qui tarde quidem loqui inchoant, sed semel inchoantes, habere modum locutionis ignorant. Amici igitur beati Job dolorem videntes, diu tacuerunt; sed tarde inchoantes, indiscrete locuti sunt, quia parcere dolenti noluerunt. [Col. 0610D] Tenuerunt linguam, ne praepropere inciperet; sed incipientem semel nequaquam moderati sunt, ne se ex consolatione usque ad contumelias effrenaret. Et bona quidem intentione ad consolandum venerant; sed hoc, quod pia mens mundum Deo obtulit, locutio praecipitata vitiavit. Scriptum quippe est: Si recte [Col. 0611A] offeras, non recte autem dividas, peccasti (Genes. IV, 7, sec. LXX) . Recte namque offertur, cum recta intentione quid agitur. Sed recte non dividitur, si non hoc, quod die agitur, etiam subtiliter discernatur. Oblata enim recte dividere est quaelibet bona nostra studia sollicite [Col. 0611D] Ebroic. et aliqui, subtiliter discernendo. discernendo pensare. Quod nimirum qui agere dissimulat, etiam recte offerens peccat.
[ Vet. X.] 24. Providendum ut quod recto studio incipimus, recto fine peragamus. —Saepe ergo et quod bono studio gerimus, dum discernere caute negligimus, quo judicetur fine nescimus; et nonnunquam hoc fit reatus criminis, quod putatur causa virtutis. Quisquis autem amicorum beati Job facta considerat, quam pia ad eum intentione venerint non ignorat. Pensemus enim cujus charitatis fuerit, ad afflictum [Col. 0611B] concorditer convenisse; quanta virtus longanimitatis exstiterit, septem diebus et noctibus cum afflicto tacuisse; quae humilitas, in terra tot diebus ac noctibus sedisse; 83 quae compassio, pulvere capita conspersisse. Sed tamen inchoantes loqui, unde se aestimaverunt praemium mercedis acquirere, inde eos contigit reatum reprehensionis invenire, quia incautis saepe ad peccati finem vertitur, etiam quod pro solo studio mercedis inchoatur. Ecce praecipiti locutione perdiderunt bonum, quod tanto labore mercati sunt. Et nisi divini gratia offerre eos sacrificium pro suo reatu praecepisset, inde a Domino juste puniri poterant, unde se placere Domino mirabiliter aestimabant. Inde judici displicent, unde sibi quasi pro defensione judicis per effrenationem placent. Idcirco vero haec [Col. 0611C] dicimus, ut ad memoriam legentium revocemus, quatenus sollicite quisque consideret ea quae malo voto perpetrantur, quanta Dominus animadversione puniat, si inchoata bono studio, sed negligentiae indiscretionis admista, tanta invectione castigat. Quis non mercedis causam peregisse se crederet, si aut in defensione Dei quidquam contra proximum diceret, aut certe septem diebus ac noctibus pro proximi dolore tacuisset? Et tamen amici beati Job haec agentes, ad culpam laborando pervenerunt, quia consolationis quidem bonum quod agebant, noverant; sed cum quanta agendum esset discretionis libra, nesciebant. Unde necesse est ut non solum intueamur quid agimus, sed etiam cum quanta discretione peragamus. Primum quidem, ne mala quoquo modo, postmodum [Col. 0611D] vero ne bona incaute faciamus. Ad quae nimirum bona sollicite peragenda propheta nos admonet, dicens: Maledictus homo, qui facit opus Domini negligenter (Jerem. XLVIII, 10) . Ad hoc vero ista proficiant, ut ante terribilis judicis subtile atque incomprehensibile examen non solum mala quae commisimus, sed ipsa etiam, si qua in nobis sunt bene gesta, timeamus, quia saepe in ejus judicio culpa esse deprehenditur, quod virtus ante judicium putatur; et unde exspectatur pia merces operis, inde supplicium justae sequitur ultionis.
[Col. 0612A] [ Vet. XI. Rec. XI. ] 25. ALLEGORICUS SENSUS.— Christi et Ecclesiae quanta sit conjunctio. —Haec juxta historiam breviter tractata percurrimus, nunc ad allegoriarum mysterium verba vertamus. Sed quia in exordio hujus operis dum de unitate capitis et corporis tractaremus, sollicita intentione praemisimus quanta in eis sit compago charitatis, quia nimirum et Dominus multa adhuc per corpus, quod nos sumus, patitur, et jam corpus ejus, id est Ecclesia, de suo capite, videlicet Domino, in coelo gloriatur; ita nunc passiones exprimi ejusdem capitis debent, ut ostendatur quam multa etiam in corpore suo sustinet. Si enim caput nostrum tormenta nostra non tangerent, nequaquam pro afflictis membris persecutori suo etiam de coelo clamaret: Saule, Saule, quid me persequeris? (Act. IX, 5.) Si cruciatus nostri ejus poenae non essent, [Col. 0612B] conversus afflictusque Paulus minime diceret: Suppleo ea quae desunt passionum Christi, in carne mea (Col. I, 24) . Et tamen resurrectione jam sui capitis exaltatus dicit: Qui nos conresuscitavit, et consedere fecit in coelestibus (Ephes. II, 6) . Nempe hunc in terra persecutionum tormenta constrinxerant; sed poenarum suarum ponderibus pressus, ecce jam per gloriam capitis in coelo residebat. Quia ergo in omnibus unitum caput et corpus novimus, sic [Col. 0611D] In plerisque Editis, a persecutione; Mss. omnes cum Corb., Germ., habent a percussione. a percussione capitis incipimus, ut subsequenter tamen ad corporis flagella veniamus. Sed hoc, quod quadam die Satan coram Domino astitisse dicitur, quod unde veniat 84 percontatur, quod beatus Job magnis conditoris praeconiis praefertur, quia jam saepe discussimus, replicare [Col. 0612C] devitamus. Si enim diu mens rebus discussis involvitur, pervenire ad indiscussa praepeditur. Ibi ergo allegoriae nunc initium ponimus, ubi post verba saepe repetita, adjunctum novi aliquid scimus. Itaque ait:
Commovisti me adversus eum, ut affligerem illum frustra.
26. Christus pro se frustra, pro nobis non frustra afflictus. —Si beatus Job Redemptoris nostri in passione positi speciem tenet, quomodo ad Satan a Domino dicitur: Commovisti me adversus eum? Mediator quidem Dei et hominum, homo Christus Jesus, ut culpas nostrae transgressionis exstingueret, venit mortalitatis nostrae flagella tolerare; sed quia unius cum Patre ejusdemque naturae est, quomodo per Satan [Col. 0612D] motum se adversus eum Pater asserit, cum constet quod Patris Filiique concordiam nulla potestatis inaequalitas, nulla voluntatis diversitas interrumpat? Sed tamen isdem, qui Patri aequalis est per divinitatem, venit propter nos ad flagella per carnem. Quae nimirum flagella non susciperet, nisi formam damnati hominis redimendo sumpsisset. Et nisi primus homo delinqueret, secundus [Col. 0612D] Rem. et Remig. omnes cum Corb., Germ., ad passionum probra. ad passionis probra minime veniret. Cum ergo primus homo per Satan a Domino motus est, tunc est Dominus in homine secundo commotus. Satan itaque ad hujus afflictionem, [Col. 0613A] Dominum tunc commovit, quando in paradiso primum hominem a justitiae culmine inobedientiae culpa prostravit. Nisi enim Adam primum per voluntarium vitium in animae mortem traxisset, Adam secundus sine vitio in carnis mortem voluntariam non veniret. Bene ergo ei etiam de Redemptore nostro dicitur: Commovisti me adversus eum, ut affligerem illum frustra. Ac si apertius dicatur: Dum iste non sua, sed illius causa moritur, tunc me in hujus afflictionem commovisti, cum illum a me callida persuasione traxisti. De quo et bene additur, frustra. Frustra quippe afflictus est, qui et culpae ultione pressus est, et culpae contagio inquinatus non est. Frustra afflictus est, [Col. 0613D] Sic omnes, Rhem., Remig., Corb., Germ., Utic.; Val. Cl. aut., quia incarnatus. Editi vero, qui in carne natus. qui incarnatus, propria admissa non habuit, et tamen poenam carnalium [Col. 0613B] sine culpa suscepit. Hinc est enim quod per Prophetam loquitur, dicens: Quae non rapui, tunc exsolvebam (Psal. LXVIII, 5) . [Col. 0613D] Mss. Norm. et plurimi supra laudati, Adam namque. Alius namque ad paradisum conditus, divinae potentiae similitudinem superbe rapere voluit, sed tamen culpam hujus superbiae sine culpa Mediator exsolvit. Hinc est quod Patri quidam sapiens dicit: Cum sis justus, juste omnia disponis, eum quoque qui non debet puniri condemnas (Sap. XII, 15) .
27. Qui Deus Christum innocentem poenis affecit. —Sed pensandum est quomodo justus sit, et omnia juste disponat, si eum, qui non debet puniri condemnat. Mediator etenim noster puniri pro semetipso non debuit, quia nullum culpae contagium perpetravit. Sed si ipse indebitam non susciperet, nunquam nos a debita morte liberaret. Pater ergo cum justus sit, justum [Col. 0613C] puniens, omnia juste disponit; quia per hoc cuncta justificat, quod eum qui sine peccato est, pro peccatoribus damnat; ut eo electa omnia ad culmen justitiae surgerent; quo is qui est super omnia damna injustitiae nostrae sustineret. Quod ergo illic damnatus cum non debeat dicitur, hoc hic afflictus frustra memoratur. Qui tamen juxta semetipsum frustra afflictus est, juxta vero nostra acta non frustra [Col. 0613D] Ita nostri Mss. omnes. Editi habent, Rubigo quippe peccati. . 85 Rubigo quippe vitii purgari non potuit, nisi igne tormenti. Venit itaque sine vitio, qui se subjiceret sponte tormento; ut debita nostrae iniquitati supplicia eo reos suos juste amitterent, quo hunc a semetipsis liberum injuste tenuissent. Frustra ergo et non frustra afflictus est, qui in se quidem admissa non habuit, sed cruore proprio reatus nostri maculam tersit.
VERS. 4, 5.— Respondens Satan ait: Pellem pro pelle, et cuncta quae habet homo, dabit pro anima sua. Alioquin mitte manum tuam, et tange os ejus et carnem, et tunc videbis quod in faciem benedicat tibi.
28. Satan unde sciat Christum, unde de eo dubitet. In charitate ac patientia Christi aestimanda unde fallatur. [Col. 0614A] Satanae loquela tum per se, tum per suos. —Malignus spiritus cum Redemptorem nostrum miraculis coruscare conspicit, clamat: Scimus [Col. 0613D] Antiq. Rhem., Norman., Corb., Germ. et plerique Mss. habent scimus qui sis sanctus Dei. Aliqui, scimus [Col. 0614D] qui sis Filius Dei; alii, scimus quia es Sanctus Dei; nonnulli denique, scio qui sis Sanctus Dei. Germ., scimus qui sis. Dei enim Filium pertimescens, sed tamen, etc. Mox particula nonnunquam, quae in Editis desiderabatur, revocatur ex Mss. qui sis, Sanctus Dei (Luc. IV, 34) . Qui haec dicens, cognoscendo Dei Filium pertimescit; sed tamen vim supernae pietatis ignorans, nonnunquam dum passibilem considerat, hominem purum putat. Multos autem sub sanctitatis specie in pastorali positos loco didicerat, qui a visceribus charitatis alieni valde, pro minimo aliena damna pensabant. Hunc ergo quasi ex aliis colligens, quia subtractis multis, superari non vidit, usque ad ejus carnem, per tactum passionis sic exarsit, ut diceret: Pellem pro pelle, et cuncta quae habet homo, dabit pro anima sua. Alioquin mitte manum tuam, et tange os ejus et carnem, et tunc videbis [Col. 0614B] quod in faciem benedicat tibi. Ac si aperte dicat: Moveri ex his, quae extra se sunt, negligit; sed tunc veraciter qui sit agnoscitur, si in se ipso quod doleat, experiatur. Haec per se Satan cum fieri appetit, non verbis, sed desideriis dixit. Haec per membra sua et verbis et desideriis intulit. Ipse quippe loquitur, cum juxta prophetae vocem ejus, sequaces dicunt: Mittamus lignum in panem ejus, et eradamus eum de terra viventium (Jerem. XI, 19) . Lignum quippe in panem mittere, est configendo ejus corpori stipitem crucis adhibere; et vitam illius de terra viventium eradere se posse existimant, quem dum mortalem conspiciunt, finiri morte suspicantur.
VERS. 6.— Dixit autem Dominus ad Satan: Ecce [Col. 0614C] in manu tua est, verumtamen animam illius serva.
29. Satanae membra, omnes male viventes. Satanae manus, potestas ejus. Illi se tradens Dominus, eum sibi servire cogit. —Conditorem omnium Satanae manui traditum quis vel disipiens credat? sed tamen edoctus veritate, quis nesciat quod ejusdem Satanae membra sunt omnes, qui ei perverse vivendo junguntur? Membrum quippe ejus Pilatus exstitit, qui, usque ad mortis extrema, venientem in redemptionem nostram Dominum non cognovit. Corpus ejus sacerdotum principes exstiterunt, qui Redemptorem mundi a mundo repellere, usque ad crucem persequendo, conati sunt. Cum ergo se pro nostra redemptione Dominus membrorum Satanae manibus tradidit, quid aliud quam ejusdem Satanae manum in se [Col. 0614D] saevire permisit; ut unde ipse exterius occumberet, inde nos exterius interiusque liberaret? Si igitur Satanae manus, ejus potestas accipitur, ejus manum juxta carnem pertulit, cujus potestatem corporis usque ad sputa, colaphos, flagella, crucem lanceamque toleravit. Unde et Pilato, ejus videlicet [Col. 0614D] Editi, corporis membro, refragantibus Mss. Et sane liquet Gregorium hic appellare corpus diaboli eos a quibus Christus passus est. corpori, ad passionem veniens dicit: Non haberes in me potestatem, [Col. 0615A] nisi tibi data esset desuper (Joan. XIX, 11) . Sed tamen hanc potestatem, quam contra se ei extrinsecus dederat, suis servire lucris intrinsecus 86 compellebat. Pilatus enim vel Satan, qui ejusdem Pilati caput exstiterat, sub potestate illius, super quem potestatem acceperat, tenebatur; quia et superior ipse disposuerat hoc quod inferius accedens a persecutore tolerabat; ut cum ex mala mente infidelium surgeret, utilitati tamen electorum omnium ipsa quoque crudelitas deserviret. Pie igitur disponebat intus quod semetipsum pati nequiter permittebat foris. Hinc est enim quod de illo in coena dicitur: Sciens Jesus, quia omnia dedit ei Pater in manus, et quia a Deo exivit, et ad Deum vadit, surgit a coena, et ponit vestimenta sua (Joan. XIII, 3) . Ecce in manus persequentium [Col. 0615B] iturus, sciebat quod in manu sua ipsos etiam persecutores acceperat. Qui enim omnia accepisse se noverat, constat quia et ipsos a quibus tenebatur tenebat; ut ipse in se ad usum pietatis intorqueret quidquid eorum contra se malitia permissa saeviret. Dicatur ergo ei: Ecce in manu tua est; quia ad feriendam carnem saeviens licentiam accepit, sed potestati illius nesciens deservivit.
[ Vet. XIII.] 30. Diabolus animam Christi superare non posse convincitur. —Animam vero illius servare praecipitur, non quod hanc tentare prohibetur, [Col. 0615D] Antiq. Rhem., Remig., Colb., Corb., Germ., sed quod hanc tentare non posse convincitur. Secundus Rhem., duo Remig. et Cl. Val., sed quod hanc superare tentator non posse convincitur. Alii, sed quod hanc superare tentando non posse convincitur. sed quod hanc superare non posse convincitur. Neque enim sicut nos, qui puri homines sumus, irruente saepe tentatione concutimur, ita Redemptoris nostri anima tentationis est necessitate turbata. Hostis [Col. 0615C] namque noster, etsi in excelsum montem eum [Col. 0615D] Rhem., Remig., Corb., Germ., Vindoc., Val. Cl., Norman., Floriac., etc., ita habent. Sic etiam legitur in vet. Edit. Paris. In aliis: hostis namque noster etsi in excelsum montem eum quem permissus assumpsit, duxit; si daturum, etc. permissus assumpsit, si daturum se regna mundi perhibuit, si quasi in panem vertendos lapides ostendit (Matth. IV, 8; Luc. IV, 4) , mentem tamen mediatoris Dei et hominum tentatione quassare non valuit. Sic enim dignatus est haec exterius cuncta suscipere, ut ejus tamen mens interius divinitati suae inhaerens inconcussa permaneret. Qui et si quando turbatus spiritu infremuisse dicitur (Joan. XI, 33, 38) , ipse divinitus disponebat quantum ipse humanitus turbaretur, immutabiliter omnibus praesidens, et semetipsum mutabilem in satisfactione infirmitatis ostendens. Quietus ergo in semetipso manens, disposuit quidquid pro ostendenda humanitate, quam susceperat, etiam turbulentus fecit.
[Col. 0615D] 31. Anima Christi dici possunt electi. Hi a potestate diaboli eximuntur. —Quia vero cum recte diligimus, nihil in rebus conditis anima nostra charius amamus; et sicut animam nos eos diligere dicimus, quibus amoris nostri exprimere pondus conamur, potest per ejus animam electorum vita signari. Et cum Satan [Col. 0616A] ad feriendam Redemptoris carnem permittitur, ab anima separatur; quia cum corpus ejus ad passionem accipit, electos ejus a jure suae potestatis amittit; cumque illius caro per crucem moritur, horum mens contra tentamenta solidatur. Dicatur ergo: Ecce in manu tua est, verumtamen animam illius serva. Ac si aperte audiat: Licentiam contra corpus ejus accipe, et ab electis illius, quos apud se ante saecula praesciens possidet, jus pravae dominationis perde.
VERS. 7.— Egressus igitur Satan a facie Domini, percussit Job ulcere pessimo, a planta pedis usque ad verticem.
32. Christus ab exordio mundi in suis percussus. —Nullus [Col. 0616B] in hanc vitam electorum venit, qui non hujus hostis adversa sustinuit. Membra autem nostri Redemptoris exstiterunt, etiam qui ab ipso mundi exordio, dum pie vivunt, crudelia passi 87 sunt. An non hujus membrum Abel se esse perhibuit, qui ejus mortem, de quo scriptum est, Sicut agnus coram tondente se obmutescet, et non aperiet os suum (Isai. LIII, 7) , non solum placens in sacrificio, sed etiam moriens tacendo signavit? Ab ipso itaque mundi exordio Redemptoris nostri corpus expugnare conatus est. A planta ergo pedis usque ad verticem vulnus intulit, [Col. 0616D] Ita Mss. Corb., Germ., Colb., Reg. Alii, quos Excusi sequuntur, quia prius ab. In Utic., quia puris, et quia primus. quia a puris hominibus inchoans, usque ad ipsum caput Ecclesiae saeviendo pervenit. Bene autem dicitur:
[Col. 0616C] VERS. 8.— Testa saniem radebat.
33. Testa, hoc est, carne sua e terra sumpta, saniem peccati rasit. —Quid enim aliud in manu Domini testa est, nisi caro ex nostrae substantiae luto sumpta? Etenim testa igne solidatur. Caro autem Domini eo ex passione sua robustior exstitit, quo per infirmitatem moriens, a morte sine infirmitate surrexit. Unde recte etiam per Prophetam dicitur: Exaruit velut testa virtus mea (Psal. XXI, 16) . Sicut testa enim ejus virtus exaruit, qui susceptae carnis infirmitatem passionis suae igne roboravit. Quid vero per saniem, nisi peccatum, debet intelligi? Per carnem quippe et sanguinem solent carnis peccata designari. Unde per Psalmistam dicitur: Libera me de sanguinibus (Psal. L, 16) . Sanies itaque putredo est sanguinis. Quid [Col. 0616D] ergo accipimus [Col. 0616D] In Excusis, per saniem. In Mss. quibus adhaeremus, simpliciter legitur: quid ergo accipimus saniem? Est modus loquendi nostro Gregorio familiaris. Infra c. XXV, n. 48. Sicut vestimenta Ecclesiae cunctos fideles accpimus. Et lib. II, cap. olim 16, nunc 21, n. 38: Quid enim solium Dei, nisi angelicas potestates accipimus. saniem, nisi peccata carnis ex longa vetustate pejora? Vulnus itaque in saniem vertitur, cum neglecta culpa usu deterius gravatur. Mediator itaque Dei et hominum homo Christus Jesus (I Tim. II, 5) corpus suum manibus persequentium tradens, saniem testa rasit, quia peccatum carne delevit. Venit [Col. 0617A] enim, sicut scriptum est, in similitudinem carnis peccati, ut de peccato damnaret peccatum (Rom. VIII, 3) . Dumque hosti objicit innocentiam carnis suae, extersit contagia carnis nostrae; et ex qua nos captivos inimicus tenuit, per illam nos liberos expiavit; quia quam nos instrumentum fecimus culpae, haec nobis per Mediatorem versa est in arma justitiae. Testa ergo sanies raditur, cum carne culpa superatur. Bene autem subditur:
IBID.— Sedens in sterquilinio.
34. In sterquilinio sedit, quia infirma mundi elegit. —Non in foro, in quo lex perstrepit; non in aedificio, quod se culmine in alta sustollit; sed in sterquilinio residet, quia videlicet Redemptor humani [Col. 0617B] generis ad carnem veniens, attestante Paulo, Infirma mundi elegit, ut confunderet fortia (I Cor. I, 27) . An non quasi ruentibus aedificiis in sterquilinio residet, qui relictis Judaeis superbientibus, in ea quam dudum abjecerat gentilitate requiescit? Extra habitaculum reperitur in vulnere, qui in eo quod Judaeam adversantem pertulit, passionis dolorem a gente propria despectus sensit; Joanne attestante, qui ait: In propria venit, et sui eum non receperunt (Joan. I, 11) . Sed quomodo sedens in sterquilinio conquiescat, haec eadem de semetipsa Veritas dicat: Ait enim: Gaudium erit in coelo super uno peccatore poenitentiam agente, quam super nonaginta novem justis, qui non indigent poenitentia (Luc. XV, 10) . Ecce dolens in sterquilinio sedet, qui post perpetratas culpas libenter [Col. 0617C] corda poenitentium possidet. An non quasi quoddam sterquilinium sunt corda poenitentium, qui dum mala sua flendo considerant, quasi ante se stercora, sese abjiciendo coacervant? Percussus ergo Job montem non petiit, sed in sterquilinio resedit, quia ad passionem Redemptor veniens, alta superborum corda deseruit, et in [Col. 0617D] Editi, in afflictorum cordium humilitate. Deest cordium in Mss. afflictorum humilitate requievit. 88 Quod tamen de se et prius quam incarnaretur, indicavit, cum per Prophetam dixit: Ad quem respiciam, nisi ad humilem et quietum et trementem sermones meos? (Isai. LVI, 2, sec. LXX.)
35. Christus in suis, et ab infidelibus, et a fidelibus carnalibus multa patitur. —Quis vero consideret, is qui tot pia hominibus intulit, quot ab hominibus perversa toleravit? Quis consideret, quanta nunc usque [Col. 0617D] tolerat, etiam cum de coelo super corda fidelium regnat? Ipse quippe quotidie patitur omne quod a reprobis ejus electi lacerantur. Et quamvis caput hujus corporis, quod videlicet nos sumus, jam sese super omnia liberum [Col. 0617D] Ista omnes Rhem. et Remig., Belvac., Floriac., [Col. 0618D] Corb., Germ., S. Mart., etc. In Editis legitur erexerit pro exerit. exerit, reproborum tamen vulnera adhuc per suum, quod deorsum retinet, corpus sentit. Sed quid ista de infidelibus dicimus, cum in ipsa quoque Ecclesia multos carnalium, pravis moribus contra Redemptoris vitam pugnare videamus? Sunt namque nonnulli qui hunc, quia gladiis non possunt, perversis actibus insequuntur; quia dum sibi [Col. 0618A] in Ecclesia vident deesse quod ambiunt, hostes bonorum fiunt; et non solum pravae semetipsos actioni inserunt, sed etiam justorum rectitudinem inflectere ad perversa moliuntur. Aeterna quippe intueri negligunt, et appetitui temporalium mentis pusillanimitate succumbunt; tantoque ab aeternis altius corruunt, quanto bona temporalia esse quasi sola suspicantur. His justorum simplicitas displicet, et cum occasionem perturbationis inveniunt, suam eos arripere duplicitatem suadent. Unde hoc quoque congruit apte quod subditur:
VERS. 9.— Dixit autem illi uxor sua: Adhuc permanens in simplicitate tua? Benedic Deo et morere.
36. Uxor Job male suadens, figura est carnalium in [Col. 0618B] Ecclesiae sinu positorum. —Cujus enim speciem male suadens mulier tenuit, nisi quorumlibet carnalium in Ecclesiae sinu positorum, qui quo verbis professae fidei intus sunt, eo bonos incorrectis suis moribus pejus premunt. Nam minus fortasse nocuissent, si non eos sancta Ecclesia introrsus admittens usque ad fidei cubile reciperet, quos dum per professam fidem recipit, sibi procul dubio pene inevitabiles facit. Hinc est, quod premente turba, una Redemptorem nostrum mulier tetigit; unde et isdem Redemptor noster protinus dicit: Quis me tetigit? Cui cum discipuli responderent: Turbae te [Col. 0618D] Ed., turbae te premunt. comprimunt et affligunt, et dicis: Quis me tetigit? illico adjunxit: Tetigit me aliquis, nam et ego novi virtutem de me exisse (Luc. VIII, 44, 45, 46) .
[Col. 0618C] [ Vet. XX.] 37. Hi premunt Christum, non tangunt. —Multi ergo Dominum comprimunt, et una tangit, quia carnales quique in Ecclesia eum premunt, a quo longe sunt; et soli tangunt qui huic veraciter humiles adjunguntur. Turba igitur premit, quia multitudo carnalium quo intus admittitur, gravius toleratur. Premit, et non tangit, quia et importuna est per praesentiam, et absens per vitam. Nonnunquam enim pravis nos sermonibus, nonnunquam vero solis perversis moribus insequuntur. Suadent namque aliquando quae tenent; aliquando vero etsi non suadent, praebere tamen iniquitatis exempla non cessant. Qui igitur ad mala nos vel verbis vel exemplis illiciunt, profecto persecutores nostri sunt a quibus tentationum certamina sumimus, quae saltem in [Col. 0618D] corde vincamus.
38. Prava interdum metu, aliquando audacia suadent. —Sciendum vero est, quia carnales in Ecclesia aliquando metu, aliquando vero audacia suadere 89 perversa contendunt; cumque ipsi vel pusillanimitate vel elatione deficiunt, haec justorum cordibus infundere quasi ex dilectione moliuntur. Carnalem videlicet mentem Petrus ante Redemptoris mortem resurrectionemque retinebat; carnali mente Sarviae filius duci suo David adjunctus inhaeserat; sed tamen unus formidine, alter elatione peccabat. Ille quippe magistri [Col. 0619A] mortem audiens dixit: Absit a te, Domine, non erit tibi hoc (Matth. XVI, 22, 23) ; hic vero injurias ducis non ferens, ait: Nunquid pro his verbis non occidetur Semei, [Col. 0619D] Mss. plur., maledixit Christum Domini. qui maledixit Christo Domini? (II Reg. XIX, 21, 22.) Sed illi mox dicitur: Redi post me, Satana; et hic cum germano audivit protinus: Quid mihi et vobis, filii Sarviae, cur efficimini mihi hodie in Satan? Male itaque suadentes, angeli apostatae appellatione censentur, qui blandis verbis ad illicita quasi diligentes trahunt. Valde vero deteriores sunt, qui huic culpae non formidine, sed elatione succumbunt: quorum specialiter beati Job uxor figuram tenuit, quae marito suadere superba tentavit, dicens: Adhuc permanes in simplicitate tua? Benedic Deo, et morere. Simplicitatem in marito redarguit, quod [Col. 0619B] transitura cuncta despiciens, puro corde sola aeterna concupiscit. Ac si dicat: Quid simpliciter aeterna appetis, et sub malis praesentibus aequanimiter ingemiscis? Excedens, aeterna despice, et mala praesentia vel moriens evade. [ Vet. XVI. ] Sed electi quique cum prava intus a carnalibus tolerant, [Col. 0619D] Ita Corb., duo Rhem. et duo Remig. Unus Remig. cum Val. Cl., quantam ex se formam rectitud. Turon. et unus Compend., quantae in se formam rectitud. [Col. 0620D] Editi, quantam se formam; vel quantam ex se formam rect. quantae se formam rectitudinis ostendant, discamus ex verbis vulnerati et incolumis, sedentis et erecti, qui ait:
VERS. 10.— Locuta es quasi una ex stultis mulieribus. Si bona accepimus de manu Domini, mala quare non sustineamus?
39. Sancti ferientibus opponunt scutum patientiae, male suadentibus jacula intorquent doctrinae. —Sancti [Col. 0619C] viri tribulationum bello deprehensi, cum uno eodemque tempore alios ferientes, alios suadentes ferunt, illis opponunt scutum patientiae, istis intorquent jacula doctrinae; atque ad utrumque pugnandi modum mira virtutis arte se erigunt; quatenus et perversa intus sapienter doceant, et foras fortiter adversa contemnant; hos docentes corrigant, illos tolerantes premant. Insurgentes namque hostes patiendo despiciunt, infirmantes vero cives compatiendo ad salutem reducunt: illis resistunt, ne et alios subtrahant; [Col. 0620D] Ita Corb. et omnes Mss., non, istis medentur, ut legitur in vet. Edit. Paris. et Basil. ac aliis. istis metuunt, ne vitam rectitudinis funditus perdant.
[ Rec. XII.] 40. Id exemplo sancti Pauli comprobatur. —Videamus castrorum Dei militem contra utraque praeliantem. Ait: Foris pugnae, intus timores. Enumerat [Col. 0619D] bella, quae extrinsecus tolerat, dicens: Periculis fluminum, periculis latronum, periculis ex genere, periculis ex gentibus, periculis in civitate, periculis in solitudine, periculis in mari, periculis in falsis fratribus (II Cor. VII, 5; XI, 26) . In hoc autem bello, quae contra adversarium spicula intorqueat, adjungat: In labore et aerumna, in vigiliis multis, in fame et siti, in jejuniis multis, in frigore et nuditate. (Ibidem.) Sed inter tot certamina deprehensus dicat, quanto vigiliarum munimine etiam castra custodiat. Nam protinus [Col. 0620A] adjungit: Praeter illa quae extrinsecus sunt, instantia mea quotidiana, sollicitudo omnium Ecclesiarum. Ecce in se bella fortiter suscipit, et tuendis se proximis misericorditer impendit. Narrat mala quae patitur, subjungit bona quae impartitur. Pensemus ergo cujus laboris sit, uno eodemque tempore foris adversa tolerare, intus infirma protegere. Foris pugnas patitur, quia 90 verberibus scinditur, catenis ligatur; intus metum tolerat, quia passionem suam non sibi, sed discipulis obesse formidat. Unde et eisdem scribit, dicens: Nemo moveatur in tribulationibus istis. Ipsi enim scitis, quod in hoc positi sumus (I Thess. III, 3) . Aliorum quippe casus in propria passione metuebat, ne dum ipsum discipuli afflictum pro fide verberibus agnoscerent, fideles se profiteri recusarent. [Col. 0620B] O immensae charitatis viscera; despicit quod ipse patitur, et curat ne quid pravae persuasionis discipuli in corde patiantur. In se contemnit vulnera corporis, et in aliis vulnera medetur cordis. Habent quippe hoc justi proprium, ut in dolore positi tribulationis suae, curam non deserant utilitatis alienae; et cum de se adversa patientes dolent, aliis necessaria docentes praevident, et quasi percussi quidam magni medici aegrotant. Ipsi tolerant scissuras vulneris, et aliis proferunt medicamenta sanitatis. Valde autem minoris laboris est, aut docere cum nihil toleras; aut tolerare, cum nihil doces. Unde sancti viri ad utraque se solerter extendunt; et cum tribulationibus fortasse feriuntur, sic exteriora bella suscipiunt, ut sollicite cogitent, ne proximorum interiora lacerentur. Sic sancti viri fortes in acie assistunt; et [Col. 0620C] illinc jaculis adversantia pectora feriunt, hinc scuto postpositos debiles tuentur, atque ita utrobique velocitate circumspectionis invigilant; quatenus et ante se audaces confodiant, et post se trepidos a vulnere defendant. Quia igitur sancti viri sic sciunt foris adversa tolerare, ut intus etiam noverint perversa corrigere, dicatur recte: Locuta es quasi una ex stultis mulieribus. Quia enim electis dicitur: Viriliter agite, et confortetur cor vestrum (Psalm. XXX, 25) , mentes carnalium, quae fluxa Deo intentione deserviunt, non immerito mulieres vocantur.
41. Ad aeterna bona tendens, non aegre fert mala temporalia.—Si bona accepimus de manu Domini, mala quare non sustineamus? Ac si dicat: Si ad bona [Col. 0620D] aeterna tendimus, quid mirum si temporalia mala sufferamus? Haec autem bona sollicite Paulus inspexerat, quando illata aequanimiter mala tolerabat, dicens: Non sunt condignae passiones hujus temporis ad superventuram gloriam, quae revelabitur in nobis (Rom. VIII, 18) .
IBID.— In omnibus his non peccavit Job labiis suis.
Nec in Deum, nec in adversarios est contumeliosus. —Sancti viri cum persecutionem foris intusque patiuntur, non solum in Dei injuriis minime excedunt, sed [Col. 0621A] neque contra ipsos adversarios contumeliosa verba jaculantur. Quod dux bonorum recte Petrus admonet, dicens: Nemo vestrum patiatur quasi homicida, aut fur, aut maledicus (I Pet. IV, 15) . Maledicus enim patitur, qui passionis suae tempore in sui salutem injuria persecutoris effrenatur. Sed quia Redemptoris corpus, sancta nimirum Ecclesia, ita pondus dolorum portat, ut humilitatis modum per verba non transeat, recte de hoc dolente dicitur:
IBID. ET VERS. 11.— In omnibus his non peccavit Job labiis suis; neque stultum aliquid contra Deum locutus est. Igitur audientes tres amici Job omne malum, quod accidisset ei, venerunt singuli de loco suo: Eliphaz Themanites, et Baldad Suhites, et Sophar Naamathites.
[Col. 0621B] 42. In amicis Job adumbrati haeretici. —In praefatione hujus operis diximus, quia amici beati Job, etsi bona ad eum intentione conveniunt, haereticorum tamen idcirco speciem tenent, quia ad culpam indiscrete loquendo dilabuntur. 91 Unde et illis ab eodem beato Job dicitur: Disputare cum Deo cupio, prius vos ostendens fabricatores mendacii, et cultores perversorum dogmatum. [Rec. XIII ]. Sancta itaque Ecclesia omni hoc tempore peregrinationis suae in afflictione constituta, cum vulnera sustinet, cum membrorum suorum lapsus dolet, insuper alios sub Christi nomine tolerat hostes Christi. Ad augmentum namque doloris ejus, etiam haeretici in contentione conveniunt, [Col. 0621C] eamque quasi quibusdam jaculis, irrationabilibus verbis transfigunt.
43. Locus unde venerunt superbia. —Bene autem dicitur: [Col. 0621D] Ms. Corb., Germ., convenerunt de loco suo. Venerunt de loco suo. Haereticorum quippe locus ipsa superbia est; quia nisi prius in corde intumescerent, ad pravae assertionis certamina non venirent. Ita namque malorum locus superbia, sicut est e contra humilitas locus bonorum. De quo per Salomonem dicitur: Si spiritus potestatem habentis ascenderit super te, locum tuum ne dimiseris (Ephes. X, 4) . Ac si aperte dicat: Si tentatoris spiritum contra te in aliquo praevalere consideras, humilitatem [Col. 0621D] Colbert., hic et mox, humilitatem patientiae, consentientibus hic, sed non inferius, Corb. et Reg. poenitentiae non relinquas. Qui quia locum nostrum humilitatem poenitentiae dixerit, verbis sequentibus ostendit, dicens: Quia curatio cessare faciet peccata maxima (Ibid.) . Quid est enim aliud humilitas lamenti, [Col. 0621D] nisi medicina peccati? Haeretici igitur de loco suo veniunt, quia contra sanctam Ecclesiam ex superbia moventur.
44. Amicorum Job nomina actionem signant haereticorum. —Quorum perversa quoque actio ex ipsa suorum nominum interpretatione colligitur. Dicuntur enim, Eliphaz, Baldad, Sophar; et, sicut superius diximus, Eliphaz interpretatus dicitur, Dei contemptus. Nisi enim Deum contemnerent, nequaquam de [Col. 0622A] eo perversa sentirent. Baldad autem interpretatur, vetustas sola. Dum enim vere vinci refugiunt, et perverso studio esse victores quaerunt, novae vitae conversationem negligunt; et ex sola vetustate est quod intendunt, Sophar vero speculam dissipans. Hi etenim, qui in sancta Ecclesia siti sunt, Redemptoris sui mysteria fide vera humiliter contemplantur; sed dum haeretici cum falsis allegationibus veniunt, speculam dissipant, quia eorum mentes, quos ad se attrahunt, ab intentione rectae contemplationis inclinant.
[ Vet. XVIII. Rec. XIV.] 45. Haereticorum curiositas, loquacitas, hypocrisis locis amicorum Job designata. —Bene autem loca de quibus veniunt congrua haereticorum actibus describuntur. Dicitur etenim Themanites, Suhites, Naamathites. Thema namque [Col. 0622B] interpretatur Auster; Suhi, loquens; Naama, decor. Austrum autem ventum calidum esse quis nesciat? Haeretici igitur, quia ardentius appetunt sapere, quasi plusquam necesse est, student calere. Desidia quippe [Col. 0621D] In nonnullis Mss., torporis frigori. torpori frigoris et rursum inquietudo immoderatae curiositatis, intemperato concordat calori. Quia ergo amplius quam debent, calorem sapientiae percipere appetunt, ab Austro venire referuntur. Ab hoc calore immoderatae sapientiae mentes fidelium. Paulus temperare curaverat, cum dicebat: Non plus sapere quam oportet sapere, sed sapere ad sobrietatem (Rom. XII, 3) . Hinc est quod David valles salinarum percutit (II Reg. VIII, 13) , quia videlicet Redemptor noster suae districtionis examine in his qui de illo prava sentiunt stultitiam immoderati saporis exstinguit. [Col. 0622C] Suhi autem dicitur loquens. Calorem quippe non ut bene vivant, sed 92 ut elate loquantur, habere desiderant. A Thema igitur et Suhi, id est, a calore et loquacitate venire referuntur, quia per hoc quod Scripturarum se studiosos exhibent, solius verbis loquacitatis, non autem visceribus charitatis carent. Naama vero interpretatur decor. Quia enim docti non esse, sed videri appetunt, ex eruditionis verbis speciem bene viventium sumunt; et per calorem loquacitatis in se imaginem ostendunt decoris, ut eo per decorem linguae perversa facile persuadeant, quo foeditatem vitae sensus callide [Col. 0621D] Ita Mss. Norm., Corb., Germ., Colb., Reg., [Col. 0622D] Floriac. et pene omnes. Primus ex Remig., quo foeditatum vitae intrinsecus callide occultant. Editi vero, calliditate occultant. occultant. Sed neque ipsa locorum nomina inordinata sunt narratione distincta. Prius enim Thema, postmodum Suhi, ac deinde Naama ponitur; qua prius illos inordinatus [Col. 0622D] calor [Col. 0622D] In Ed., accendit in corde. Hoc glossema in corde nesciunt Mss. accendit, nitor deinde loquacitatis erigit, et tunc demum decoros hominibus hypocrisis ostendit.
IBID.— Condixerant enim ut pariter venientes visitarent eum, et consolarentur.—46. Haeretici contra Ecclesiam concordant. Amici possunt vocari. Condicunt sibi haeretici, quando prava quaedam contra Ecclesiam concorditer sentiunt; et in quibus a veritate [Col. 0623A] discrepant, sibi in falsitate concordant. Omnes autem qui nos de aeternitate erudiunt, quid aliud faciunt, nisi in peregrinationis nostrae nos afflictione consolantur? Haeretici autem, quia sanctam Ecclesiam sua docere desiderant, ad eam quasi consolantes appropinquant. Nec mirum quod qui adversantium formam exprimunt, amici nominantur, cum ipsi quoque traditori dicitur: Amice, ad quid venisti (Matth. XXVI, 50) ? et dives, qui in inferni igne exuritur, ab Abraham filius vocatur (Luc. XVI, 25) ; quia etsi per nos mali corrigi negligunt, dignum tamen est ut a nobis non ex sua nequitia, sed ex nostra benignitate [Col. 0623D] Deest etiam amici, in Mss. Corb., Germ., Norm., Compend. et aliis plerisque. amici nominentur.
VERS. 12.— Cumque elevassent procul oculos suos, non cognoverunt eum.
[Col. 0623B] 47. Non cognoscunt Ecclesiam. Cur. —Haeretici quique cum sanctae Ecclesiae facta considerant, oculos levant, quia videlicet ipsi in imo positi sunt, et cum ejus opera respiciunt, in alto sunt sita quae cernunt; sed tamen hanc in dolore positam non cognoscunt. Ipsa quippe appetit hic mala recipere, ut possit ad aeternae remunerationis praemium purgata pervenire. Plerumque prospera metuit, et disciplina eruditionis hilarescit. Haeretici igitur, quia pro magno praesentia appetunt, eam in vulneribus positam non cognoscunt. Hoc namque quod in illa cernunt, in suorum cordium [Col. 0623D] Mss. Norm., unus Compend., unus Remig., Val. [Col. 0624D] Cl., in suorum cordium cogitatione non eligunt. Longip., in suorum cordium cognitione non eligunt. cognitione non relegunt. Cum ergo haec et adversitatibus proficit, ipsi suo stupori inhaerent: quia per experimentum ignorant quae vident.
IBID.— Scissisque vestibus, sparserunt pulverem super caput suum in coelum.
48. Multas in partes scinduntur. —Sicut vestimenta Ecclesiae cunctos fideles accipimus; unde et per prophetam dicitur: Omnibus his velut ornamento vestieris; ita haereticorum vestes sunt omnes, qui eis concorditer inhaerentes, illorum erroribus involvuntur. Habent vero haeretici hoc proprium, quod in eo gradu in quo de Ecclesia exeunt, diu stare non possunt; sed ad deteriora quotidie ruunt, et sentiendo pejora, in multis se partibus scindunt, atque a semetipsis plerumque longius confusionis suae altercatione dividuntur. Quia ergo hos quos suae perfidiae adjungunt, 93 adhuc in multa divisione dilaniant, [Col. 0623D] dicatur recte quod amici qui veniunt vestes rumpant. Ruptis autem vestibus corpus ostenditur, quia saepe scissis sequacibus, malitia eorum cogitationis aperitur; ut discordia dolos patefaciat, quos gravis prius concordiae culpa claudebat.
49. Terrena de verbis coelestibus sapiunt. —Pulverem vero in coelum super capita spargunt. Quid per pulverem, nisi terrena intelligentia? quid per caput, nisi hoc, quod principale nostrum est, mens videlicet, designatur? Quid per coelum, nisi praeceptum supernae locutionis exprimitur? Pulverem ergo [Col. 0624A] super caput in coelum spargere, est saeculari intellectu mentem corrumpere, et de verbis coelestibus terrena sentire. Divina autem verba plus discutiunt plerumque, quam capiunt. Super capita igitur pulvorem spargunt, quia in praeceptis Dei per terrenam intelligentiam ultra suarum mentium vires enituntur.
Vers. 13.—Sederuntque cum eo in terra septem diebus et septem noctibus.
50. Per fictam humilitatem persuadere tentant superba. —In die quae videmus agnoscimus; in nocte autem, aut caecitate nil cernimus, aut dubietate caligamus. Per diem itaque intelligentia, per noctem vero ignorantia designatur. Septenario autem numero [Col. 0624B] summa universitatis exprimitur. Unde et non amplius, quam diebus septem, omne hoc tempus transitorium consummatur. Quid est ergo, quod amici beati Job consedere ei septem diebus et septem noctibus referuntur, nisi quod haeretici, vel in his in quibus verum lumen intelligunt, vel in his in quibus ignorantiae tenebras patiuntur, quasi infirmanti sanctae Ecclesiae se condescendere simulant, eique sub blandimentorum specie, dolos deceptionis parant? Et quamvis vel in his quae intelligunt, vel in his quae intelligere non possunt, elationis [Col. 0624D] Corb., Germ., secunda, sed antiqua manu, typho. typo turgidi, magnos se apud semetipsos existimant, nonnunquam tamen sanctae Ecclesiae specie tenus inclinant; et dum verba molliunt, virus infundunt. In terra ergo consedere, est aliquid de imagine humilitatis ostendere; [Col. 0624C] ut dum humilia exhibent, persuadeant superba quae docent.
[ Vet. XX.] 51. Nobiscum in terra sedent cum de incarnatione nobiscum consentiunt. —Potest vero per terram ipsa etiam Mediatoris incarnatio designari. Unde et ad Israel dicitur: Altare de terra facietis mihi (Exod. XX, 24) . Altare enim de terra Deo facere, est in incarnationem Mediatoris sperare. Tunc quippe a Deo munus nostrum accipitur, quando in hoc altari nostra humilitas, id est, super Dominicae incarnationis fidem, posuerit quidquid operatur. In altari ergo de terra oblatum munus ponimus, si actus nostros Dominicae incarnationis fide solidamus. Sed sunt nonnulli haeretici qui factam Mediatoris incarnationem non denegant, sed aut de divinitate quam est [Col. 0624D] aliter aestimant, aut in ipsa a nobis incarnationis qualitate discordant. Qui ergo veram nobiscum incarnationem Redemptoris perhibent, quasi cum Job in terra pariter sedent. Septem vero diebus et septem noctibus in terra consedere describuntur, quia vel in hoc quod aliquid de plenitudine veritatis intelligunt, vel in hoc quod suae stultitiae tenebris excaecantur, incarnationis mysterium negare non possunt. Cum beato ergo Job in terra sedere, est veram Redemptoris carnem cum sancta Ecclesia credere.
94 52. Mutis amici, contradicentibus fiunt adversarii. —Aliquando [Col. 0625A] vero haeretici contra nos etiam suppliciis saeviunt, aliquando nos solis verbis insequuntur, aliquando quietos [Col. 0625D] Mss., lacessiunt, et inferius lacessiens, ac sic deinceps constanter. lacessunt, aliquando autem, si nos tacentes videant, quiescunt; et mutis amici sunt, loquentibus adversantur. Unde quia beatus Job necdum ad illos aliquid disserens dixerat, recte subjungitur: Et nemo loquebatur ei verbum. Tacentes enim adversarios habemus, si verae fidei filios praedicando generare negligimus. Si autem recta loqui incipimus, graves mox contumelias ex eorum responsione sentimus; protinus [Col. 0625D] Hoc est, ad adversandum, ut supra explicuimus, lib. II, cap. 31, n. 51. Vide etiam infra, cap. 33, n. 65. in adversitatem prosiliunt, et contra nos in vocem doloris erumpunt, quia videlicet metuunt ne corda, quae in infimis pondus stultitiae aggravat, ad altum vox recta loquentis trahat. Quia ergo, ut diximus, mutos nos adversarii [Col. 0625B] diligunt, loquentes oderunt, recte apud tacentem Job dicitur:
IBID. Nemo loquebatur ei verbum.
53. Quandoque silere coguntur haeretici. —Nonnunquam tamen cum per torporem [Col. 0625D] Ita omnes Mss. Prius legebatur in Editis etiam vetustioribus, per torporem inertiae, fid. corda. inertia fidelium corda considerant, erroris semina spargere loquendo non cessant. Cum vero mentes bonorum vident alta sapere, ad patriam reditum quaerere, de aerumna hujus exsilii strenue dolere, circumspectione sollicita linguam frenant, quia vident quod contra corda dolentium incassum loquentes citius obmutescant. Unde et recte cum diceretur: Nemo loquebatur ei verbum, mox causa silentii subinfertur, cum dicitur:
[Col. 0625C] IBID.— Videbant enim dolorem [Col. 0625D] Guss. post Gilot. et Vatic. dolorem ejus. esse vehementem.
54. Cum ex amore Dei cor dolet, prava loqui adversarius metuit. —Cum enim amoris Dei dolor vehemens corda nostra transfigit, passim prava loqui adversarius metuit, quia videt quod intentam mentem lacessens, non solum ad perversitatem trahere non valet, sed [Col. 0625D] Ed. Vet., per exercitam forsitan sapientiam. Alii, per excitatam forsitan sapientiam. Quae vox ultima [Col. 0626D] redundat et abest a Mss. per excitatam forsitan et quos tenuerat, perdet.
[ Vet. XXI. Rec. XVI.] 55. In script. bene gesta interdum significant male gerenda; ac vice versa. —Fortasse aliquos movet nos haec ita dixisse, quod quae bene ab amicis gesta sunt, male ab haereticis gerenda significent. Sed sic plerumque res quaelibet per historiam virtus est, per significationem culpa: sicut aliquando res gesta, in facto causa damnationis [Col. 0625D] est; in scripto autem prophetia virtutis. Quod verum citius ostendemus, si unum sacrae Scripturae testimonium ad utraque probanda proferamus. Quis namque audiens, non solum fidelium, sed ipsorum quoque infidelium, [Col. 0626D] Hic Gussanv., abjiciens, hoc factum juxta historiam, monet haec quatuor verba deesse in quibusdam exemplaribus. Ea non occurrerunt nisi in uno Colb. a glossematis non semper puro. Desunt etiam in Vet. Edit. non omni modo detestetur quod David, in solario deambulans, Bersabee Uriae concupiscit uxorem? [Col. 0626A] Quem tamen a praelio revertentem ire ad domum admonet pedes lavare. Qui protinus respondit, dicens: Arca Domini sub pellibus est, et ego in domo mea resquiescam (II Reg. XI, 11) ? Quem David ad mensam propriam suscepit, eique epistolas, per quas mori debeat, tradit. Cujus autem David in solario deambulans typum tenet, nisi ejus de quo scriptum est: In sole posuit tabernaculum suum (Psal. XVIII, 6) ? Et quid est Bersabee ad se perducere, nisi legem litterae, carnali populo conjunctam, spiritali sibi intellectu sociare? Bersabee enim puteus septimus dicitur, quia nimirum per cognitionem legis, infusione spiritalis gratiae, perfecta nobis sapientia ministratur. Quem vero Urias, nisi Judaicum populum signat? Cujus nomen interpretatum dicitur, [Col. 0626D] Gilot., vitiose, lex mea. Gussanv., lux mea Deus, pro Dei, ut habent omnes libri tam scripti quam excusi. lux mea Dei. Judaicus [Col. 0626B] 95 autem populus, quia de accepta legis scientia extollitur, quasi de Dei luce gloriatur. Sed huic Uriae David uxorem abstulit, sibique conjunxit: quia videlicet manu fortis, quod David dicitur, in carne Redemptor apparens, dum de se spiritaliter loqui legem innotuit, per hoc, quod juxta litteram tenebatur, hanc a Judaico populo extraneam demonstravit; sibique conjunxit, quia se per illam praedicari declaravit. Uriam tamen ad domum ire David admonet pedes lavare, quia incarnatus Dominus veniens Judaico populo praecepit ut ad conscientiam redeat, et sordes operum fletibus tergat; ut spiritaliter mandata legis intelligat, et post tantam duritiam praeceptorum, fontem baptismatis inveniens, ad aquam post laborem recurrat. Sed Urias, qui arcam Domini esse sub pellibus [Col. 0626C] meminit, respondit quod domum suam intrare non possit. Ac si Judaicus populus dicat: Ego mandata Dei in sacrificiis carnalibus video, et redire ad conscientiam per spiritalem intelligentiam non requiro. Quasi enim arcam esse sub pellibus dicit, qui praecepta Dei non nisi ad exhibendum ministerium sacrificii carnalis intelligit. Hunc tamen etiam redire ad domum nolentem David ad mensam vocat; quia quamvis Judaicus populus ad conscientiam reverti contemnat, ei tamen Redemptor veniens mandata spiritalia praedicat, dicens: Si crederetis Moysi, crederetis forsitan et mihi, de me enim ille scripsit (Joan. V, 46) . Legem itaque Judaicus populus tenet, quae ejus divinitatem loquitur, cui isdem populus credere dedignatur. Unde et Urias ad Joab cum epistolis, ex quibus [Col. 0626D] occidi debeat, mittitur, quia idem ipse Judaicus populus legem portat, qua convincente moriatur. Dum enim mandata legis retinens implere renititur, ipse nimirum defert judicium unde damnetur. Quid ergo per factum istud David scelestius? quid Uria mundius dici potest? Sed rursus, per mysterium, [Col. 0627A] quid David [Col. 0627D] In duob. Remig., duob. Rhem. et Corb. Germ., quid David sacrius. Melius Val. Cl., sacratius. sanctius, quid Uria infidelius invenitur, quando et ille, per vitae culpam, [Col. 0627D] Ita plures et melioris notae Mss., Gilot. et Guss., detracta praepositione in, prophetiae sing. innocentiam; cui lect. favent Mss. Corb., Germ., Colb. et Reg., in quibus legitur prophetiae, fortasse pro prophetice, quod habent pl. Mss. in prophetia signat innocentiam; et iste, per vitae innocentiam, in prophetia exprimit culpam? Non ergo incongrue per ea quae bene ab amicis Job gesta sunt, male ab haereticis gerenda signantur, dum virtus sacri eloquii sic transacta narrat, ut ventura exprimat; sic in facto rem approbat, ut ei in mysterio contradicat; sic gesta damnat, ut haec mystice gerenda persuadeat.
SENSUS MORALIS.—[ Vet. XXII]. 56. Cur diabolus aliquando a tentatione quiescat. —Igitur quia allegoriae mysteria membratim enodantes explevimus, nunc moralitatis intelligentiam raptim tangentes exsequamur. Ad obscuriora quippe disserenda mens properat; et si apertis diu involvitur, clausa, ut dignum [Col. 0627B] est, pulsare praepeditur. Saepe antiquus hostis postquam menti nostrae tentationum certamen inflixerit, ab ipso suo certamine ad tempus recedit; non ut malitiae finem praebeat, sed ut corda quae per quietem secura reddiderit, repente rediens facilius inopinatus irrumpat. Hinc est quod ad tentandum beatum virum iterum redit, ejusque cruciatus expetit, quem tamen ei superna pietas retinendo concedit, dicens:
VERS. 6.— Ecce in manu tua est, tantum animam illius serva.
57. Quandoque Deus nos deserit ut custodiat. Tentatio fit salva anima, ubi negatur consensus. Delectationis tamen vulnus poenitentia curandum. —Sic quippe ille nos deserit, ut custodiat; sic custodit, ut tamen permisso tentationis articulo 96 statum nobis nostrae [Col. 0627C] infirmitatis ostendat. Qui mox a facie Domini exiit, atque a planta pedis usque ad verticem acceptum feriendo vulneravit, quia nimirum cum licentiam percipit, a minimis incipiens, atque usque ad majora perveniens, quasi omne [Col. 0627D] Mendose legitur in Guss. corpus, menti. Legendum [Col. 0628D] corpus mentis, quod apud Gregorium significat omnem facultatum mentis ac cogitationum complexionem. corpus mentis illatis tentationibus lacerando transfigit. Sed tamen ad animam feriendo non pervenit, quia cunctis cogitationibus interior, inter ipsa vulnera delectationum quae suscipit, arcani propositi intentio resistit; ut quamvis delectatio mentem mordeat, deliberationem tamen sanctae rectitudinis usque ad consensus mollitiem non inflectat. Debemus tamen per asperitatem poenitentiae ipsa delectationum vulnera tergere, et censura districtionis rigidae, si quid fluxum emanat in cogitatione, mundare. Unde bene [Col. 0627D] mox subditur,
VERS. 8.— Quia testa saniem radebat.
58. Quia testa saniem radere est se judicando fragilitatemque suam contemplando peccatum purgare. —Quid enim per testam, nisi vigor districtionis; quid per saniem, nisi fluxus illicitae cogitationis accipitur? Percussi [Col. 0628A] ergo testa saniem radimus, cum post pollutiones cogitationis illicitae, nosmetipsos aspere dijudicando mundamus. Potest etiam testa fragilitas mortalitatis intelligi. Testa ergo saniem mundare, est mortalitatis cursum fragilitatemque pensare, et putredinem miserae delectationis abstergere. Nam dum quisque considerat, quam citius caro ad pulverem redeat, festine superat hoc, quod se de carne intus turpiter impugnat. Cum ergo ex tentatione prava mentem cogitatio influit, quasi ex vulnere sanies decurrit. Sed citius sanies tergitur, si in consideratione nostra fragilitas quasi in manu testa teneatur.
59. Cogitationes pravae non sunt spernendae. —Neque enim parvi pendenda sunt quae, quamvis usque ad effectum non pertrahunt, tamen illicite in mente versantur. [Col. 0628B] Hinc est quod quasi a vulneribus Redemptor noster saniem radere venerat, cum dicebat: Audistis quia dictum est antiquis: Non moechaberis. Ego autem dico vobis quod si quis viderit mulierem ad concupiscendum eam, jam moechatus est eam in corde suo (Matth. V, 27) . Sanies itaque tergitur, cum culpa non solum ab opere, sed etiam a cogitatione resecatur. Hinc est, quod [Col. 0628D] Vatic. et Guss., pro Jerobaal, habent Gedeon. Jerobaal cum a paleis frumenta excuteret, angelum vidit, ad cujus imperium protinus haedum coxit, quem super petram posuit, et jus carnium desuper effudit; quae angelus virga tetigit, eaque ignis exiens de petra consumpsit (Jud. VI, 11, 12, 19) . Quid est enim frumentum virga caedere, nisi rectitudine judicii, a vitiorum paleis virtutum grana separare? Sed haec agentibus angelus apparet, [Col. 0628C] quia tanto magis Dominus interiora denuntiat, quanto se studiosius homines ab exterioribus purgant. Qui occidi haedum praecipit, id est, omnem appetitum nostrae carnis immolari, carnesque super petram poni, et jus carnium desuper fundi. Quem alium signat petra, nisi eum, de quo per Paulum dicitur: Petra autem erat Christus (I Cor. X, 4) . Carnes ergo super petram ponimus, cum corpus nostrum in Christi imitatione cruciamus. Jus etiam carnium desuper fundit, qui in conversatione Christi ipsas a se etiam carnales cogitationes exinanit. [Col. 0628D] Corrupte Floriac., Germ., Corb., quasi enim res. In Vatic., Gilot., Guss., legitur liquidum, pro liquida, scilicet carne. Quasi enim jus ex carne liquida in petram funditur, quando mens et a cogitationum carnalium fluxu vacuatur. Quae tamen mox angelus 97 virga tangit, quia intentionem nostram nequaquam potestas divini adjutorii deserit. De petra autem ignis exit, et jus carnesque consumit, [Col. 0628D] quia afflatus a Redemptore spiritus, tanta cor nostrum flamma compunctionis concremat, ut omne quod in eo est illicitum et operis et cogitationis exurat. Quod ergo illic est jus in petram fundere, hoc est hic saniem testa mundare. Perfecta enim mens solerter invigilat, ut non solum perversa agere renuat, sed omne etiam quod in se per cogitationes [Col. 0629A] turpiter liquatur tergat. [ Vet. XXIII. ] Sed saepe de ipsa victoria bellum oritur, ut cum immunda cogitatio vincitur, victoris animus elatione pulsetur. Sic ergo mentem necesse est per munditiam erigi, ut tamen sollicite debeat in humilitate substerni. [ Rec. XXVIII. ] Unde et cum de sancto viro diceretur, Testa saniem radebat, protinus apte subjungitur,
IBID.— Sedens in sterquilinio.
60. Tentationis victor humilitatem servet. Elatio parva agentium, et magna de se sentientium. Elatio iniquorum, ubi alii peccant in quibus ipsi non peccent. —In sterquilinio quippe sedere, est vilia [Col. 0629D] Coc. et alii deinceps, vilia quaepiam, invitis Mss. et antiq. Edit. de se quempiam et abjecta sentire. In sterquilinio nobis sedere, est ad ea quae illicite gessimus mentis oculos [Col. 0629B] poenitendo reducere; ut cum ante nos peccatorum stercora cernimus, omne quod in animo de elatione surgit inclinemus. In sterquilinio sedet, qui infirmitatem suam sollicitus respicit, et sese de bonis, quae per gratiam perceperit, non extollit. An non apud se in sterquilinio Abraham sederat, qui dicebat: Loquar ad Dominum meum, cum sim pulvis et cinis (Genes. XVIII, 27) ? Aperte enim cernimus, in quo se apud se loco posuerat, qui pulverem se ac cinerem, etiam dum cum Deo loqueretur, aestimabat. Si igitur ita se despicit, qui usque ad honorem divinae collocutionis ascendit, sollicita intentione pensandum est qua poena illi feriendi sunt qui et ad summa non proficiunt, et tamen de minimis extolluntur. Nam sunt nonnulli, qui cum parva agunt, de semetipsis magna sentiunt: [Col. 0629C] in altum mentem sublevant, et praeire se caeteros virtutum meritis putant. Hi nimirum apud se introrsus humilitatis sterquilinium deserunt, et elationis fastigia ascendunt; illum videlicet imitantes, qui primus se apud se extulit, sed elevando prostravit; illum imitantes, qui accepta conditionis dignitate contentus non fuit, dicens: In coelum conscendam, super astra coeli exaltabo solium meum (Isai. XIV, 13) . Unde et ei male conjuncta Babylonia, id est, confusa multitudo peccantium, dicit: Sedeo regina, et vidua non sum (Isai. XLVII, 8, sec. LXX.) Quisquis ergo introrsus intumescit, in altum se apud semetipsum posuit. Sed eo se gravius in infimis deprimit, quo de se infima veraciter sentire contemnit. Sunt vero nonnulli qui nihil quidem virtutis [Col. 0629D] agere student, sed tamen cum alios peccare conspiciunt, justos se in eorum comparatione suspicantur. Neque enim corda omnium una vel similis culpa transfigit. Hunc namque superbia illaqueat, illum forsitan ira supplantat, hunc autem avaritia cruciat, illum vero luxuria inflammat. Et plerumque contingit ut is quem superbia deprimit, alium respiciat qualiter ira succendat; et quia se ira non citius instigat, meliorem iracundo jam reputat, atque apud semetipsum quasi de justitia extollitur, quia pensare negligit vitium quo gravius tenetur. Plerumque contingit [Col. 0630A] ut is quem avaritia sauciat, alium in luxuriae voragine mersum cernat; et quia se a pollutione carnali alienum respicit, 98 quibus ipse sordibus spiritalis vitii intrinsecus polluitur, non attendit; dumque in alio pensat malum quod ipse non habet, in se negligit considerare quod habet: sicque fit, ut dum ad aliena dijudicanda mens ducitur, proprii judicii lumine privetur; et eo durius contra aliena superbiat, quo sua negligentius ignorat.
[ Vet. XXIV.] 61. Humilitatem qui non perdat perfectus, intuitu culpae alienae. Tentatio interdum foris et intus pulsat. —At contra hi, qui ad alta virtutum surgere veraciter appetunt, cum alienas culpas audiunt, mox cor ad proprias reducunt; et tanto rectius illas dijudicant, quanto verius istas deplorant. Quia igitur electus quisque in infirmitatis suae consideratione [Col. 0630B] se comprimit, dicatur recte, quod vir sanctus in sterquilinio dolens sedet. Qui enim vere se humiliat, [Col. 0629D] Nonnulli Mss., continuae circumspectionis. continuae considerationis oculo, [Col. 0630D] Primus Rhem., quibus circumscriptus sit. quibus circumseptus sit delictorum sordibus proficiens pensat. Sciendam vero est quia plerumque in prosperis importuna tentatione mens tangitur; sed tamen aliquando et adversa exterius patimur, et intus tentationis impulsu fatigamur; ut et carnem flagella crucient, et tamen ad mentem carnalis suggestio inundet. Unde et bene post tot beati Job vulnera, adhuc subjuncta sunt etiam male suadentis uxoris verba, quae ait:
VERS. 9.— Adhuc permanes in simplicitate tua? Benedic Deo et morere.
[Col. 0630C] 62. Uxor Job male suadens, est carnalis cogitatio. —Uxor quippe male suadens est carnalis cogitatio mentem lacessens. Saepe etenim, ut dictum est, et foris flagellis atterimur, et intus carnali suggestione fatigamur. Hinc est enim quod Jeremias deplorat, dicens: Foris interficit gladius, et domi mors similis est (Thren. I, 20) . Foris enim gladius interficit, cum nos exterius feriens vindicta configit. Sed domï mors similis est, quia et flagella quidem sustinet, et tamen intus conscientia a tentationis sordibus munda non est. Hinc David ait: Fiant tanquam pulvis ante faciem venti, et angelus Domini affligens eos (Psal. XXXIV, 5) . Qui enim in corde suo aura tentationis rapitur, quasi ante venti faciem pulvis elevatur. Et cum inter haec divina districtio percutit, [Col. 0630D] quid aliud quam angelus Domini affligit?
63. Tentationem aliter electi, aliter reprobi excipiunt. —Sed haec aliter aguntur a reprobis, aliter ab electis. Illorum namque corda ita tentantur, ut consentiant. [Col. 0630D] Gussanv. observat aliam esse lect., sc. justorum. Reperitur in quibusd. Mss. Istorum vero, tentationes quidem suscipiunt, sed repugnant. Illorum mens delectabiliter capitur; et si ad tempus quod male suggeritur displicet, sed postmodum per deliberationem libet. Isti vero sic tentationum jacula excipiunt, ut semper resistendo fatigentur; et si quando usque ad delectationem tentata mens rapitur, ipsam tamen citius [Col. 0631A] subreptionem suae delectationis erubescunt, et forti censura redarguunt quidquid intra se exsurgere carnale deprehendunt. Unde et bene mox subjungitur:
VERS. 10.— Locuta es quasi una ex [Col. 0631D] Nonnulli Cod., ex insipientibus mulieribus. stultis mulieribus. Si bona accepimus de manu Domini, mala quare non sustineamus?
64. Contra aspera aut blanda quomodo resistendum. —Dignum quippe est ut sancta mens spiritali correptione comprimat, quidquid apud se carnale insolenter immurmurat; ne caro aut loquens aspera, ad impatientiam illam pertrahat, aut loquens blanda, ad libidinis fluxa dissolvat. Censura igitur virilis, illicitae cogitationis suggestionem redarguens, dissolutam turpitudinis mollitiem reprimat, dicens: Locuta [Col. 0631B] es quasi una ex stultis mulieribus. Et rursum consideratio munerum 99 cogitationis asperae impatientiam refrenet, dicens: Si bona accepimus de manu Domini, mala quare non sustineamus? Quisquis autem subigere vitia appetit, et ad aeterna internae retributionis culmina, verae intentionis gressibus tendit, quo magis vallari se vitiorum bello undique conspicit, eo se virtutum armis robustius accingit; et tanto minus jacula metuit, quanto contra haec venientia fortiter pectus munit.
65. Vitia se sub virtutum specie tegunt. —Sed plerumque dum contra hoc tentationum bellum fulciri magnis virtutibus nitimur, quaedam se nobis vitia sub specie virtutum tegunt, et quasi blanda ad nos facie veniunt; sed cujus adversitatis sint, discussa [Col. 0631C] sentiuntur. Unde et amici beati Job quasi pro consolatione conveniunt, sed in contumelias erumpunt; quia insidiantia vitia virtutum faciem sumunt, sed hostili invectione nos feriunt. Nam saepe immoderata ira, justitia; et saepe dissoluta remissio, misericordia vult videri. Saepe incautus timor humilitas; saepe effrenata superbia appetit libertas apparere. Ad consolandum ergo amici veniunt, sed ad increpationis verba dilabuntur; quia nimirum vitia virtutum specie palliata, blanda quidem superficie inchoant, sed aspera nos contrarietate perturbant. Bene autem dicitur:
VERS. 11.— Condixerant enim sibi, ut pariter venientes visitarent eum.
66. Foedus adversum nos ineunt. —Vitia quippe sibi [Col. 0631D] sub virtutum praetextu condicunt, quia sunt quaedam quae adversum nos inter se quadam convenientia conjunguntur, sicut superbia et ira, remissio et timor. Vicina namque est ira superbiae, remissio timori. Condicendo ergo veniunt, quae contra nos sibi ex quadam pravitatis cognatione sociantur. [ Vet. XXV. ] Sed si aerumnam nostrae captivitatis agnoscimus, si ex amore aeternae patriae in intimis dolemus, vitia, quae male laetis surrepunt, bene tristibus praevalere non possunt. Unde et bene subditur:
VERS. 12.— Cumque elevassent procul oculos suos, non agnoverunt eum.
67. Afflictio fugat vitia. —Afflictos enim nos vitia minime cognoscunt, quia triste cor mox ut pulsaverint, reprobata resiliunt; et quae nos laetos quasi noverant, quia penetrabant, moerentes cognoscere nequeunt, quia ipso nostro rigore franguntur. Sed antiquus hostis, quo in eis fortiter deprehendi se conspicit, eo illa sub virtutum imagine altius abscondit. Unde et subditur:
IBID.— Et exclamantes ploraverunt, scissisque vestibus sparserunt pulverem super caput suum in coelum, et sederunt cum eo in terra septem diebus et septem noctibus.
68. Nisi sub virtutum specie illudant. —Signatur [Col. 0632B] enim pietas per ploratum, discretio per scissionem vestium, affectus operum per 100 pulverem capitum, humilitas per sessionem. Aliquando enim pium quid hostis insidians simulat, ut ad crudelitatis terminum deducat; sicut est, cum plecti per disciplinam culpam prohibet, quatenus quae hic non reprimitur, gehennae igne feriatur. Aliquando discretionis imaginem oculis objicit, et ad indiscretionis laqueos perducit; sicut est cum impulsu ejus pro infirmitate nobis plus alimentorum quasi discrete concedimus, sed indiscrete contra nos bella carnis excitamus. Aliquando [Col. 0631D] Aliqui, effectum. affectum simulat bonorum operum, sed per hunc inquietudinem irrogat laborum; sicut est cum quis quiescere non valet, et quasi de otio judicari timet. Aliquando imaginem humilitatis ostentat, ut [Col. 0632C] [Col. 0631D] Edit. Vet. et pl. Mss., effectum utilitatis, non malo sensu. Magis tamen probatur, affectum, suffragantibus [Col. 0632D] potioribus Mss. affectum utilitatis subtrahat; sicut est cum quosdam, plusquam sunt infirmos atque inutiles sibimetipsis asserit, ut dum se nimis indignos considerant, res in quibus prodesse proximis poterant, ministrare pertimescant.
69. Compunctio contra vitia munit. —Sed haec vitia quae sub virtutum specie antiquus hostis occultat, valde subtiliter manus compunctionis examinat. Qui enim veraciter intus dolet, quae agenda foras, quae non agenda sint, fortiter praevidet. Si enim nos virtus compunctionis in intimis afficit, omnis strepitus pravae suggestionis obmutescit. Unde et sequitur:
VERS. 13.— Et nemo loquebatur ei verbum: videbant enim dolorem esse vehementem.
[Col. 0632D] 70. Qui vitia ad virtutis usum possunt famulari. —Si enim cor veraciter dolet, linguam contra nos vitia non habent. Nam cum plene vita rectitudinis quaeritur, supervacua suggestio pravitatis [Col. 0632D] Primus Remig., unus Vindoc., Corb., Germ., obduratur. obturatur. Saepe autem si forti nos studio contra vitiorum incentiva stringimus, ipsa etiam vitia ad usum virtutis immutamus. Nonnullos namque ira possidet: sed hanc, dum rationi subjiciunt, in sancti zeli ministerium vertunt. Nonnullos superbia erigit; sed dum divinae formidini animum inclinant, hanc ad defensionem [Col. 0633A] justitiae in vocem liberae auctoritatis immutant. Nonnullos fortitudo carnis illecebrat; sed dum exercendis piis operibus corpus subdunt, unde iniquitatis stimulum passi sunt, inde pietatis lucra mercantur. Unde et bene isdem beatus Job post multa certamina hostiam pro amicis immolat. Quos enim per contentionem diu hostes pertulit, quandoque per sacrificium cives reddit; quia dum vitiosas quasque [Col. 0634A] cogitationes subigendo in virtutes vertimus, tentationum adversa studia per intentionis hostiam, quasi ad amica corda permutamus. Haec nos in tribus voluminibus tripliciter disseruisse sufficiat. In ipso namque operis hujus exordio velut in molem nasciturae arboris, linguae radicem fiximus, ut expositionis ramos postmodum, prout singula expetunt loca, producamus.
101 Scripturae littera aliquando sibi contradicit. Scripturae sensus ab humilibus assiduitate legendi penetratur. —Qui textum considerat, et sensum sacrae locutionis ignorat, non tam se eruditione instruit, quam ambiguitate confundit, quia nonnunquam sibi litterae verba contradicunt; sed dum a semetipsis per cotrarietatem [Col. 0633D] Corb. Germ., dissidunt. dissident, lectorem ad intelligentiam veritatis mittunt. Quid enim est quod Salomon ait: [Col. 0633D] In duob. Rhem., duobus Remig., Compend., Val. Cl., melius est manducare et bibere, quam ire ad domum luctus. Melius est comedere et bibere (Eccle. II, 24) ; et non longe post subjicit: Melius est ire ad domum luctus, quam ad domum convivii (Eccle. VII, 3) ? Cur luctum convivio praetulit, qui prius esum potumque laudavit? Si enim per electionem bonum est comedere [Col. 0633C] et bibere, procul dubio esse melius debet ad domum gaudii, quam ad domum lamenti properare. Hinc est quod iterum dicit: Laetare, juvenis, in adolescentia tua (Eccle. XI, 9) . Et paulo post subjicit: Adolescentia enim et voluptas vana sunt (Ibid., 10) . Quid est hoc quod vel prius reprehendenda praecipit, vel post praecepta reprehendit, nisi quod ipsis litterae verbis innuit, ut qui difficultatem exterius patitur, veritatis intelligentiam consideret, quam sequatur? quae nimirum veritatis intelligentia cum per cordis humilitatem quaeritur, legendi assiduitate penetratur. Sicut enim ignotorum hominum facies cernimus, et corda nescimus, sed si familiari eis locutione conjungimur, usu colloquii eorum etiam cogitationes indagamus; ita cum in sacro eloquio sola historia [Col. 0633D] aspicitur, nihil aliud quam facies videtur; sed si huic assiduo usu conjungimur, ejus nimirum mentem quasi ex collocutionis familiaritate penetramus. Dum enim alia ex aliis colligimus, facile in ejus verbis agnoscimus, aliud esse quod intimant, aliud quod [Col. 0634B] sonant. Tanto autem quisque notitiae illius extraneus redditur, quanto in sola ejus superficie ligatur.
Imprecationes Job intelligi ad litteram sine absurditate nequeunt. —Ecce enim quod beatus Job diei suo maledixisse describitur dicens: Pereat dies in qua natus sum, et nox in qua dictum est: Conceptus est homo, si superficie tenus attenditur, quid his verbis reprehensibilius invenitur? Quis autem nesciat, diem in quo natus est nequaquam tunc stare potuisse? [Col. 0633D] Gilot., Vatic., Gussanv., a Mss. recedendo, hic [Col. 0634D] habent motus. Melius, modus, ut etiam vetustae Ed. retinuerunt, quod statim patebit attendenti; nam dies est vere modus seu species temporis. Modus quippe est temporis, ut statum non habeat mansionis. Quia enim per ventura tendit ad esse, semper ex praeteritis festinat non esse. Cur ergo vir tantus malediceret rei, quam nequaquam subsistere non ignoraret? Sed fortasse aliquis dicat, quod ex eo [Col. 0634C] pondus virtutis ejus aspicitur, quia tribulatione commotus, illi rei maledictum 102 irrogat quae constat quod minime subsistat. Sed hoc citius perspecta ratio destruit, quia si subsistebat res cui malediceret, perniciosum maledictum intulit: si autem non subsistebat, otiosum. Quisquis vero ejus spiritu plenus est, qui ait: Omne verbum otiosum, quod locuti fuerint homines, rationem reddent de eo in die judicii (Matth. XII, 36) , ita otiosa admittere, sicut etiam perniciosa formidat. Cui adhuc sententiae adjungitur: Dies ille vertatur in tenebras, non requirat eum Deus desuper, et non sit in recordatione, et non [Col. 0634D] Editi, non illustretur. Huic lect. contradicunt omnes Mss. nostri. illustret lumine: obscurent eum tenebrae et umbra mortis, occupet eum caligo, et involvatur amaritudine. Noctem illam tenebrosus turbo possideat, [Col. 0634D] Hic insertum ab Editoribus, non computetur in diebus anni, nec numeretur in mensibus, amputandum censuimus, Mss. omnes secuti. sit nox illa solitaria, nec [Col. 0634D] laude digna; exspectet lucem, et non videat, nec ortum surgentis aurorae. Dies qui elapsus cursu temporis scitur, cur verti in tenebras dicitur? Et cum constaret quia non subsisteret, cur optatur ut eum umbra mortis obscuret [Col. 0634D] Locum hunc valde corruptum ex Mss. restituimus. Prius legebatur apud Coc. et in seq. Ed., quem [Col. 0635D] diem caligo occupet, quem implicatio amaritudinis non involvit. Aut quam, etc. Particula non, addita contra Mss. omnium fidem, sensum evertit, aliunde satis apertum et obvium, sc.: Quae caligo occupare, aut quae amaritudo involvere potest diem qui jam elapsus est? Quemadmodum statim dicitur: Quis noctem tenebrosus turbo possidet, etc. ; vel quae caligo occupat, quae implicatio [Col. 0635A] amaritudinis involvit; aut quis noctem tenebrosus turbo possidet, quam nullus status tenet? Aut quomodo optatur fieri solitaria, quae transeundo jam fuerat nulla? Aut lucem quomodo exspectat, quae et sensu caret, et in proprio statu non permanet? Quibus adhuc verbis subjicit:
Quare non in vulva mortuus sum, egressus ex utero non statim perii? Quare exceptus genibus? Cur lactatus uberibus? Nunc enim dormiens silerem, et somno meo requiescerem.
Argumenti propositi confirmatio. Qui liberarentur homines ab originali peccato, ante institutum baptismum. —Nunquid si egressus ex utero statim periisset, retributionis meritum ex hac ipsa perditione [Col. 0635B] conciperet? Nunquid aeterna requie abortivi perfruuntur? Quisquis enim regenerationis unda non solvitur, [Col. 0635D] Coc., Gilot., Vatic., Guss., reatus primi vinculis, optimo sensu. At ne huic lectioni adhaereamus obstat [Col. 0636D] Mss. auctoritas. Cum iis quae proxime sequuntur conferendus Augustinus, epist. ad Dardanum nunc 187, c. 11. reatu primi vinculi ligatus tenetur. Quod vero (De cons., dist. 4, c, 5, Quod autem) apud nos valet aqua baptismatis, hoc egit apud veteres vel pro parvulis sola fides, vel pro majoribus virtus sacrificii, vel pro his qui ex Abrahae stirpe prodierant, mysterium circumcisionis. Nam quia unusquisque cum primi parentis culpa concipitur, Propheta testatur, dicens: Ecce enim in iniquitatibus conceptus sum [Col. 0636D] Subjungitur in Ed. et in peccat. concepit me mater mea, non in Mss. (Psal. L, 7) . Et quia is quem salutis unda non diluit, originalis culpae supplicia non amittit, aperte per semetipsam Veritas perhibet, dicens: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non habebit vitam aeternam (Joan. III, 5) . Quid est ergo quod in vulva [Col. 0635C] se mortuum fuisse desiderat, et potuisse se quiescere ejusdem mortis beneficiis sperat, dum constet quod nequaquam eum requies vitae susciperet, si a reatu illum originalis culpae 103 nequaquam divinae cognitionis sacramenta liberassent? Qui adhuc cum quibus quiescere potuisset, adjungit dicens: Cum regibus et consulibus terrae, qui aedificant sibi solitudines. Quis ignoret quod reges terrae ac consules eo a solitudine longe sunt, quo innumeris obsequentium cuncis constipantur? Vel quam difficile hi ad requiem tendunt, qui tam duris rationum multiplicium nexibus astringuntur? Scriptura attestante, quae ait: Judicium durissimum [Col. 0636D] Revocavimus partic. in omissam in Ed. in his qui praesunt fiet (Sap. VI, 6) . Unde in Evangelio Veritas dicit: Cui multum datum est, multum quaeretur ab eo (Luc. XII, 48) . Qui adhuc quos [Col. 0635D] in eadem requie socios habuisset, insinuat dicens: Aut cum principibus, qui possident aurum, et replent domos suas argento. Rarum valde est ut qui aurum possident, ad requiem tendant, dum per semetipsam Veritas dicat: Difficile, qui pecunias habent, intrabunt in regnum coelorum (Matth. XIX, 24) . Nam qui hic multiplicandis divitiis inhiant, quae alterius vitae gaudia [Col. 0636A] sperant? Quod tamen, ut Redemptor noster valde rarum, et ex solo divino miraculo evenire posse monstraret: Apud homines, inquit, hoc impossibile est, apud Deum autem possibilia omnia sunt. Quia igitur verba haec in superficie a ratione discordant, ipsa jam littera indicat, quod in eis sanctus vir juxta litteram nihil dicat.
Nec David nec Jeremiae imprecationes ad litteram accipiendae. —Sed si prius in sacro eloquio alia maledicta discutimus, hoc quod beati Job ore prolatum est, subtilius indagamus. Quid est enim, quod David, qui retribuentibus sibi mala non reddidit, cum Saul et Jonathas bello occumberent, Gelboe montibus maledicit, dicens: Montes Gelboe, nec ros nec pluvia veniat [Col. 0636B] super vos, neque sint agri primitiarum, quia ibi abjectus est [Col. 0636D] In Ed. Coc., Gilot., Vatic., Guss., inseritur, clypeus fortium; qua auctoritate, nos latet. clypeus Saul, quasi non esset unctus oleo (II Reg. I, 21) ? [ Rec. IV. ] Quid est quod Jeremias, cum praedicationem suam cerneret audientium difficultate praepediri, maledicit dicens: Maledictus vir qui annuntiavit patri meo, dicens: Natus est tibi puer masculus (Jerem. XX, 15) ? Quid ergo montes Gelboe, Saul moriente deliquerunt, quatenus in eis nec ros nec pluvia caderet, et ab omni eos viriditatis germine sententiae sermo siccaret? Sed quia Gelboe interpretatur decursus, per Saul autem unctum et mortuum, mors nostri Mediatoris exprimitur; non immerito per Gelboe montes superba Judaeorum corda signantur, quae dum in hujus mundi desideriis defluunt, in Christi, id est uncti, se morte miscuerunt. [Col. 0636C] Et quia in eis unctus rex corporaliter moritur, ipsi ab omni gratiae rore siccantur. De quibus et bene dicitur: Ut agri primitiarum esse non possint. Superbae quippe Hebraeorum mentes primitivos fructus non ferunt, quia in Redemptoris adventu ex parte maxima in perfidia remanentes, primordia fidei sequi noluerunt. Sancta namque Ecclesia in primitiis suis multitudine gentium fecundata, vix in mundi fine Judaeos, quos invenerit, suscipiet; et extrema colligens, eos quasi reliquias frugum ponet. De quibus nimirum reliquiis Isaias dicit: Si fuerit numerus filiorum Israel sicut arena maris, reliquiae salvae fient (Isaiae X, 22, sec. LXX; Rom. IX, 27) . Possunt tamen idcirco Gelboe montes ore prophetae maledici, ut dum fructus exarescente terra non oritur, possessores [Col. 0636D] terrae sterilitatis damno feriantur, quatenus ipsi maledictionis sententiam 104 acciperent, qui apud se mortem regis suscipere iniquitate sua exigente meruissent. [ Vet. IV. ] Sed quid est quod a Propheta maledictionis sententiam vir ille suscepit, qui nativitatem illius patri nuntiavit? Hoc nimirum tanto intrinsecus majori mysterio plenum est, quanto [Col. 0637A] extrinsecus humana ratione vacuum. Nam si quid exterius rationabile fortasse sonuisset, nequaquam nos ad studium interioris intellectus accenderet. Eo ergo nobis plenius aliquid intus innuit, quo foris rationabile nihil ostendit. Si enim ex matris suae utero hoc in mundo propheta affligendus prodiit, nativitatis ejus nuntius quid deliquit? Sed quid persona prophetae fluctuantis, nisi per poenae meritum veniens humani generis mutabilitas designatur? Et quid per patrem illius, nisi iste de quo nascimur mundus exprimitur? Et quis est ille vir qui nativitatem nostram patri annuntiat, nisi antiquus hostis, qui cum nos in cogitationibus fluctuare considerat, malorum mentes, qui ex auctoritate hujus mundi praeeminent, ad persuasionem nostrae deceptionis instigat; cumque nos [Col. 0637B] agere infirma conspexerit, ea quasi fortia favoribus extollit, [Col. 0637D] Ita in omnibus pene Mss., nimirum in Corb. Germ., duob. Rhem., duob. Remig., in omnibus Norman., duob. Compend., S. Alb., Longi P., Val. Cl., in uno Vindocin. Ex Remig. unus et alter Vindoc. habent, et quasi natus masculus loquitur. In nullo autem legitur ut in aliis editis: et quod sit natus masculus loquitur. Vetus Edit. Paris. habet, et quasi nato masculo loquitur. Vet. Basil., et quasi natis masculis loquitur. et quasi natos masculos loquitur, cum corruptores veritatis per mendacium nos exstitisse gratulatur? Patri ergo masculum natum denuntiat, quando huic mundo eum, quem persuaserit, factum innocentiae corruptorem demonstrat. Nam cum cuilibet peccanti ac superbienti dicitur, Fecisti sicut vir, quid aliud quam natus masculus in mundo perhibetur? Jure itaque vir, qui masculum natum nuntiat, maledicitur, quia ipso ejus nuntio reprobum gaudium nostri corruptoris indicatur. His ergo Scripturae sacrae maledictionibus discimus quid apud beatum Job in voce maledictionis inquiramus, ne quem Deus post vulnera et [Col. 0637D] In Editis et nonnullis Mss., et verbera. Legendum cum Mss. Corb. Germ. et Germ., et verba; suadent haec proxime seq. inter vulnera corporis, inter verba [Col. 0638D] male suadentis uxoris. Possunt etiam amicorum verba et probra hic notari. verba remunerat, lector verba ejus redarguere non intelligens praesumat. Quia igitur utcunque haec quae in praefatione fuerant exquirenda distinximus, [Col. 0637C] verba jam historiae disserentes exsequamur.
CAP. III. VERS. 1-3.— Post haec aperuit Job os suum, et maledixit diei suo, dicens: Pereat dies in qua natus sum.
1. HISTORICUS ET MYSTICUS SENSUS.— Job ex impatientia maledictum non protulit. —Non est neglecte disserendum quod dicitur, Aperuit os suum. Scriptura enim sacra ex his quae tenuiter praemittit, reverenter exspectanda indicat quae subjungit. Sicut enim clausa vascula quid intus habeant ignoramus, aperto vero ore vasculorum quid intrinsecus contineatur agnoscimus; ita sanctorum corda, quae clauso ore occulta sunt, aperto ore deteguntur; et cum cogitationes detegunt, os aperire referuntur, ut intenta mente, quasi [Col. 0637D] apertis vasculis, quid intus contineant festinemus cognoscere, ac nosmetipsos eorum intimo odore recreare. Unde et sublimia praecepta Domino in monte [Col. 0638D] Unus ex Rhem. et alter Remig., daturo, quo verbo utitur Augustinus, l. I de Serm. Dom. in monte, quem hic nonnihil imitatur Gregorius. dicturo praemittitur: Aperiens os suum dixit (Matth. V, 2) ; quamvis illic et hoc accipi debeat, quia tunc os suum in praeceptis aperuit, in quibus dudum aperuerat ora prophetarum. Valde autem solerter intuendum est quod dicitur, Post haec, ut nimirum rei virtus quae agitur veraciter ex tempore sentiatur. Prius enim vastitas rerum, exstinctio pignorum, 105 dolor vulnerum, persuasio conjugis, adventus amicorum describitur, qui scidisse vestes, exclamantesque flevisse, pulvere capita conspersisse, et diu considentes in terra tacuisse memorantur, ac deinde subjungitur: Post haec aperuit Job os suum, et maledixit diei suo; ut ipso videlicet narrationis ordine perpendatur quia nequaquam maledictum per impatientiam protulit, qui ad maledictionis vocem amicis adhuc tacentibus erupit. [ Vet. V. ] Si enim ira motus malediceret, audito damno substantiae, cognita morte filiorum, [Col. 0638B] eum procul dubio ad maledictionem dolor excitaret. Sed quid tunc dixit audivimus. Ait namque: Dominus dedit, Dominus abstulit (Job. I, 21) . Rursum, si ira motus malediceret saltem percussus in corpore, vel male suasus a conjuge, maledictum inferre potuisset. Sed quid tunc respondit agnovimus. Ait namque: Locuta es quasi una ex stultis mulieribus. Si bona accepimus de manu Domini, mala quare non sustineamus? (Job. II, 10.) Post haec vero describitur, quia amici veniunt, flent, consident, tacent; moxque subjungitur hoc, quod diei suo maledixisse perhibetur. Nimis itaque incongruum est ut suspicemur eum, nullo instigante, nullo pulsante, ex impatientia ad vocem maledictionis erumpere, quem nimirum novimus inter damna rerum mortemque filiorum, [Col. 0638C] inter vulnera corporis, inter verba male suadentis uxoris, magna creatori praeconia humili mente reddidisse. Patefecit ergo qua mente haec quietus dixerit, qui tot Dei laudes etiam percussus [Col. 0638D] Ita omnes Rhem., Remig., Corb. Germ., Colb., Floriac., Vindoc., Norm., etc., et vet. Edit. Recentiores, percussus enarravit. emanavit. Neque enim postmodum non percussus superbire potuit, quem et in percussione dolor humilem ostendit. Sed cum certo novimus quod maledictum sacra Scriptura prohibet, cur recte aliquando fieri dicimus quod [Col. 0638D] Ita etiam laudati Mss. Editi habent quod vetari. vitari eodem sacro eloquio non ignoramus?
[ Rec. VI.] 2. Maledictum aliud ex judicio, aliud ex vindicta. —Sciendum vero est quod Scriptura sacra duobus modis maledictum memorat, aliud videlicet quod approbat, aliud quod damnat (24, q. 3, c. 1, can. Cum sancti) . Aliter enim maledictum profertur judicio justitiae, aliter livore vindictae. Maledictum [Col. 0638D] quippe judicio justitiae, ipsi [Col. 0638D] Nonnulli Mss., ipso primo homine peccante. Aliqui, in ipso primo homine peccante. primo homini peccanti prolatum est, cum audivit: Maledicta terra in opere tuo (Genes. III, 17) . Maledictum justitiae judicio profertur, cum ad Abraham dicitur: Maledicam maledicentibus [Col. 0639A] tibi (Genes. XII, 3) . Rursum quia maledictum non judicio justitiae, sed livore vindictae promitur, voce Pauli apostoli praedicantis admonemur, qui ait: Benedicite, et nolite maledicere (Rom. XII, 14) . Et rursum: Neque maledici regnum Dei possidebunt (I Cor. VI, 10) . Deus ergo maledicere dicitur, et tamen maledicere homo prohibetur; quia quod homo agit malitia vindictae, Deus non facit nisi examine et virtute justitiae. [ Vet. VI. ] Cum vero sancti viri maledictionis sententiam proferunt (24, q. 3, can. 12, Cum sancti) , non ad hanc ex voto ultionis, sed [Col. 0639D] Ita fere omnes nostri Mss. Vet. Edit. et aliae, ex justitia examinis. Secundus Rhem. habet: sed ex voto justitiae ultionis, scilicet examine justitiae. ex justitiae examine erumpunt. Intus enim subtile Dei judicium aspiciunt, et mala foras exsurgentia, quia maledicto debeant ferire, cognoscunt; et eo in maledicto non peccant, quo ab interno judicio non discordant. [Col. 0639B] Hinc est quod Petrus in offerentem sibi pecuniam Simonem, sententiam maledictionis intorsit, dicens: Pecunia tua tecum sit in perditionem (Act. VIII, 20) . Qui enim non ait, est; sed sit, non indicativo, sed optativo modo se haec dixisse 106 signavit. Hinc Elias duobus quinquagenariis ad se venientibus dixit: Si homo Dei sum, descendat ignis de coelo, et consumat vos (IV Reg. I, 10) . Quorum utrorumque sententia quanta [Col. 0639D] Sic legitur in Corb. Germ., in omnibus Mss. et in Vet. Edit. Paris. et Basil. In aliis loco veritatis, habetur severitatis. veritatis ratione convaluit, terminus causae monstravit. Nam et Simon aeterna perditione interiit, et duos quinquagenarios desuper veniens flamma consumpsit. Virtus ergo subsequens testificatur, qua mente maledictionis sententia promitur. Cum enim [Col. 0639D] Unus Rhem. et duo Remig., cum enim maledicitur [Col. 0640D] quis, et maledicentis innocentia permanet. et maledicentis innocentia permanet, et tamen eum qui maledicitur, usque ad interitum maledictio absorbet, ex utriusque [Col. 0639C] partis fine colligitur, quia ab uno et intimo judice in reum sententia sumpta jaculatur.
3. Maledictio Job ex rectitudine judicis. —Igitur si subtiliter beati Job verba pensamus, non est ejus maledictio ex malitia delinquentis, sed ex rectitudine judicis; non est ira commoti, sed doctrina tranquilli. Qui enim tam recta maledicens intulit, non perturbationis vitio succubuit, sed doctrinae magisterium impendit. Vidit quippe amicos cum clamore flere, vidit vestes scindere, vidit pulvere capita conspersisse, vidit consideratione suae percussionis obmutescere; et vir sanctus inspexit, quia hi qui prospera temporalia requirebant, ex comparatione mentis propriae eum temporali fractum adversitate crediderant. Perspexit quod transitoria afflictione percussum [Col. 0639D] desperate non flerent, nisi ipsi desperatam mentem ab spe incolumitatis internae subtraherent; et dum erumpit foras in vocem doloris, vulneratis intus ostendit virtutem medicaminis, dicens:
Pereat dies in qua natus sum.
[ Rec. VII.] 4. Maledicit diei mutabilitatis, ex intuitu aeternitatis. —Quid enim debet per diem nativitatis, nisi omne hoc tempus nostrae mortalitatis intelligi? [Col. 0640A] quod quandiu nos in hac nostrae mutabilitatis corruptione retinet, aeternitatis nobis incommutabilitas non apparet. Qui igitur diem jam aeternitatis videt, aegre diem suae mortalitatis sustinet. Et notandum quia non ait, Pereat dies in qua conditus: sed, Pereat dies in qua natus sum. In die quippe justitiae homo est conditus, sed jam in tempore culpae natus. Adam enim conditus, sed Cain primus natus est. Quid est ergo diei nativitatis maledicere, nisi aperte dicere: Dies mutabilitatis pereat, et lumen aeternitatis erumpat.
[ Vet. VII.] 5. Tempus mutabilitatis nostrae aliquando penitus periturum. Dies qui hic ita optatur perire ut male sit, est apostata spiritus. —Sed quia perire duobus modis dicere solemus (aliter enim perire dicimus, [Col. 0640B] quando aliquid optamus ut non sit; et aliter perire dicimus, quando optamus ut male sit), hoc, quod de hoc die subditur, Obscuret eum caligo, et involvatur amaritudine, liquido ostenditur quia dies iste non ita ut non sit, sed ita perire optatur, ut male sit. Involvi enim amaritudine non potest quod omni modo perditum non est penitus. Hoc autem tempus nostrae mutabilitatis non quandoque ita periturum, id est, transiturum est, ut male sit; sed ut penitus non sit, angelo in sacro eloquio attestante, qui ait: Per viventem in saecula, quia tempus jam non erit (Apoc. X, 6) . Nam etsi Propheta dicit, Erit tempus eorum in aeternum (Psal. LXXX, 16) , quia per momenta tempus deficit, nomine temporis eorum defectum vocavit, ostendens quod [Col. 0640D] Ad fidem antiquiorum Mss. hic expunximus voculam fine, quae sic legitur in aliis Editis: Quod sine fine omnimodo defectu deficiunt, etc. In Uticensi olim legebatur, sine fine, sed vox fine expuncta est. Perseverat in Colb. sine omnimodo defectu deficiunt hi qui a visionis intimae consolatione [Col. 0640C] separantur. Quia 107 ergo nostrae mortalitatis hoc tempus non ita ut male sit, sed ita perit ut non sit; quaerendum est quid sit quod non ita ut non sit, sed ita perire optatur ut male sit. Humana enim anima, seu angelicus spiritus ita immortalis est, ut mori possit; ita mortalis, ut mori non possit. Nam beate vivere, sive per vitium, sive per supplicium perdit. Essentialiter autem vivere, neque per vitium, neque per supplicium amittit. A qualitate enim vivendi deficit, sed omni modo subsistendi interitum nec moriens sentit. Ut ergo breviter dixerim, et immortaliter mortalis est, et mortaliter immortalis. [ Rec. VIII. ] Dum igitur dies ut pereat optatur, et paulo post involvendus amaritudine dicitur; quem credamus, quod vir sanctus diei nomine exprimere voluit, [Col. 0640D] nisi apostatam spiritum, qui in vivendi essentia etiam moriendo subsistit? quem perditio vitae non subtrahit, quia in aeterno dolore positum, servando mors immortalis exstinguit: qui jam a beatitudinis gloria dejectus, adhuc optatur ut pereat, ut videlicet retrusus dignis suppliciis, etiam tentandi licentiam amittat.
[ Vet. VIII, Rec. IX]. 6. Qua ratione dies, quave [Col. 0641A] nox sit. Quid ei optetur, dum ut pereat optatur. —Is nimirum diem se exhibet, quia per prospera [Col. 0641D] Ita omnes Mss., non, per prospera incipit, ut est in Editis. illicit; sed in noctis tenebras desinit, quia ad adversa perducit. Diem namque [Col. 0641D] Additum se ab Editoribus, expunximus, consentientibus Mss. nostris. ostendebat, cum diceret, In quocunque die comederitis ex eo, aperientur oculi vestri, et eritis sicut dii (Genes. III, 5) ; sed noctem intulit, cum ad mortalitatis tenebras perduxit. Dies itaque est, illata promissio meliorum; sed nox est, exhibita ipsa experientia calamitatum. Antiquus hostis dies est per naturam bene conditus; sed nox est per meritum ad tenebras delapsus. Dies est, cum pollicendo bona, humanis aspectibus lucis se angelum simulat, Paulo attestante qui ait, Ipse enim Satanas transfigurat se in angelum lucis (II Cor. XI, 14) , sed nox est, cum mentes consentientium erroris tenebris [Col. 0641B] obscurat. Vir ergo sanctus in dolore proprio causam totius humani generis deflens, et nihil speciale omni modo [Col. 0641D] Antiq. Rem., in mortali vulnere. Colb., Germ., in speciali mortali: sed expuncta est vox, mortali. in speciali vulnere cogitans, reducat ad animum originem culpae; et consideratione justitiae, dolorem temperet poenae. Videat humanum genus unde quo cecidit, et dicat: Pereat dies in qua natus sum, et nox in qua dictum est, Conceptus est homo. Ac si aperte dicat: Pereat spes ab apostata angelo illata, qui diem se simulans, ex promissione divinitatis emicuit; sed noctem se exhibens, lucem nobis nostrae immortalitas obscuravit. Pereat antiquus hostis, qui lucem promissionis ostendit, et peccati tenebras contulit; qui quasi diem se blandiendo innotuit, sed usque ad tenebrosam noctem ex impressa cordis caecitate perduxit. Sequitur:
VERS. 4.— Dies ille vertatur in tenebras.
7. Vertitur in tenebras, cum quae promittit prospera, intelliguntur adversa. —Quasi lucet dies iste mentibus hominum, cum pravitatis ejus persuasio prospera creditur, et qualis sit intrinsecus non videtur. Sed cum iniquitas illius, sicut est, agnoscitur, dies falsae promissionis quasi quibusdam ante [Col. 0641D] Editi, invitis Mss., ante judicis nostri. Et vero [Col. 0642D] non de Domini, sed de mentium nostrarum judicio, hic sermo est. judicii nostri oculos tenebris obscuratur; quia videlicet qualis est ex merito, talis perspicitur in blandimento. In tenebras ergo dies vertitur, quando adversa intelligimus, etiam quae prospera suadendo pollicetur. In tenebras dies vertitur, quando antiquus hostis qualis est saeviens, talis a nobis perspicitur etiam sub blandimentis latens; ne fictis prosperitatibus quasi ex diei lumine illudat, et veris miseriis ad 108 peccati tenebras [Col. 0641D] pertrahat. Sequitur:
IBID.— Non requirat eum Deus desuper, et non illustret lumine.
8. Cur humana natura reparata, non angelica. —Omnipotens Deus sicut ex nihilo bona facere potuit, ita, cum voluit, per incarnationis suae mysterium [Col. 0642A] etiam perdita bona reparavit. Duas vero ad intelligendum se creaturas fecerat, angelicam videlicet, et humanam: utramque vero superbia perculit, atque ab statu ingenitae rectitudinis fregit. Sed una tegmen carnis habuit, alia vero nihil infirmum de carne gestavit. Angelus namque solummodo spiritus, homo vero et spiritus est et caro. Misertus ergo creator ut redimeret, illam ad se debuit reducere, quam in perpetratione culpae ex infirmitate aliquid constat habuisse; et eo [Col. 0642D] In Vulgatis, amplius. Sequimur Mss. Corb. Germ., omnes Rhem., Remig., Norman., in quibus constanter habetur altius, hoc est ex altiori loco. altius debuit apostatam angelum repellere, quo cum a persistendi fortitudine corruit, nihil infirmum ex carne gestavit. Unde recte Psalmista, cum misertum Redemptorem hominibus diceret, ipsam quoque causam misericordiae expressit, dicens: Et memoratus est, quia caro sunt (Psal. LXXVII, 39) . [ Rec. X. ] Ac si diceret: Quo eorum infirma vidit, eo districte culpas punire noluit. Est adhuc aliud, quo et perditus homo reparari debuit, et superbiens spiritus reparari non possit, quia nimirum angelus sua malitia cecidit, hominem vero aliena prostravit. Quia ergo humanum genus ad lucem poenitentiae Redemptoris adventu reducitur, apostata vero angelus ad restaurationis lucem nulla spe veniae, nulla [Col. 0642D] Edit. Vatic. et Gussanv., cum Colb., conversationis. conversionis emendatione revocatur; dicatur recte: Non requirat eum Deus desuper, et non illustret lumine. Ac si aperte diceretur: Quia ipse tenebras intulit, toleret sine fine quod fecit; nec unquam lumen pristini status recipiat, quia hoc etiam non suasus amisit. Sequitur:
[Col. 0642C] VERS. 5.— Obscurent eum tenebrae et umbra mortis.
9. Diabolum erroris caecitas sic obruit, ut ad poenitentiae lucem non sit resurrecturus. —Per umbram mortis, oblivio debet intelligi; quia sicut mors interimit vitam, ita oblivio exstinguit memoriam. Quia ergo apostata angelus aeternae oblivioni traditur, umbra mortis obscuratur. Dicatur igitur: Obscurent eum tenebrae et umbra mortis; id est, sic eum erroris sui caecitas obruat, ut nequaquam ulterius ad lucem poenitentiae per divini respectus memoriam resurgat. Sequitur:
IBID.— Occupet eum caligo, et involvatur amaritudine.
10. Quid nunc patiatur, et quid passurus sit post [Col. 0642D] judicium. —Antiquus hostis nequitiae suae vinculis astrictus, aliud est quod nunc patitur, aliud quod in fine patietur. Quia enim a lucis intimae ordine cecidit, nunc semetipsum intrinsecus erroris caligine confundit. Sed post hoc amaritudine involvitur, quia ex merito spontaneae caliginis aeterno gehennae tormento cruciatur. Dicatur ergo: Is qui serenitatem lucis intimae perdidit, quid est quod ante extremum [Col. 0643A] supplicium tolerat? Occupet eum caligo. Subjungatur etiam, quae illum poena subsequens etiam sine termino devastat: Involvatur amaritudine. Omne quippe quod involutum est finem suum quasi nusquam indicat; quia sicut non ostendit quo incipit, ita non detegit quo desistit. Involvi ergo amaritudine antiquus hostis dicitur, quia superbiae ejus supplicia non solum omnimoda, sed etiam infinita praeparantur. Quae videlicet ejus poena tunc initium accipit, cum districtus ad extremum judicium judex venit. Unde et bene subditur:
VERS. 6.— Noctem illam tenebrosus turbo possideat.
11. Quanta tempestate ad aeterna supplicia raptus. —Scriptum quippe est: Deus [Col. 0643D] Ita Mss. potiores. In Utic. ad marginem notatur manifeste, quam lectionem amplexi sunt Vulgati. manifestus veniet, [Col. 0643B] Deus noster, et non silebit. Ignis in conspectu ejus ardebit, et in circuitu ejus tempestas valida (Psal. XLIX, 3) . Tenebrosus ergo turbo hanc noctem possidet, quia apostatam spiritum a conspectu districti judicis ad aeterna supplicia, pavenda illa tempestas rapit. Turbine ergo nox ista possidetur, quia superba ejus caecitas districta animadversione percutitur. Sequitur:
IBID.— Non computetur in diebus anni, nec numeretur in mensibus.
12. Quid diei mensis et anni nomine, in verbis Job intelligendum. —Annum praedicationem supernae gratiae non inconvenienter accipimus; quia sicut in anno congestis diebus tempus perficitur, ita in superna gratia virtutum multiplex vita completur. Potest per [Col. 0643C] annum etiam multitudo intelligi redemptorum; quia sicut ex dierum multitudine annus ducitur, ita ex collectione bonorum omnium, illa electorum innumerabilis universitas expletur. Hunc namque annum perfectae multitudinis Isaias praedicat, dicens: Spiritus Domini super me, eo quod unxerit me Dominus: ad annuntiandum mansuetis misit me, ut mederer contritis corde, et praedicarem captivis indulgentiam, et clausis apertionem, ut praedicarem annum [Col. 0643D] Unus Rhem., duo Remig. et Val. Cl., placabilem [Col. 0644D] Domino. placabilem Domini (Isai. LXI, 1) . Annus enim placabilis Domini praedicatur, cum futura plebs fidelium veritatis lumine illustranda praedicitur. Quid vero per dies, nisi singulae quaeque electorum mentes; quid per menses, nisi multiplicatae eorum Ecclesiae, quae unam catholicam faciunt, designatur? Illa ergo nox non computetur [Col. 0643D] in diebus anni, nec numeretur in mensibus; quia antiquus hostis superbiae suae tenebris pressus, adventum quidem Redemptoris conspicit, sed nequaquam ad veniam cum electis redit. Hinc enim scriptum est: Nusquam enim angelos apprehendit, sed semen Abrahae apprehendit (Hebr. II, 16) . [ Rec. XII. ] Idcirco namque Redemptor noster non angelus, sed homo factus est, quia hoc procul dubio fieri debuit, quod redemit; ut et perditum angelum non apprehendendo desereret, et hominem in semetipso apprehendendo repararet. [ Vet. XI. ] Possunt etiam dies hi qui [Col. 0644A] in interna luce permanent, angelici spiritus; menses autem, eorum ordines et dignitates intelligi. Singuli enim quique spiritus, quia lucent, dies sunt. Sed quia certis quibusdam dignitatibus distinguuntur, ut alii throni, alii dominationes, alii principatus, alii potestates sint; pro hac ipsa distributione agminum, menses vocantur. Sed quia antiquus hostis nequaquam ad meritum lucis, nequaquam ad ordinem supernorum agminum reducitur: nec in diebus anni, nec in mensibus numeratur. Sic quippe illum perpetratae superbiae caecitas gravat, ut ultra ad illa claritatis intimae agmina superna non redeat. Nequaquam jam stantibus lucis dignitatibus admiscetur, quia tenebrarum suarum merito semper ad ima deprimitur. Qui quia ab illa patriae coelestis frequentia exsors in perpetuum [Col. 0644B] permanet, recte adhuc subjungitur:
VERS. 7.— Sit nox illa solitaria, nec laude digna.
13. Diabolus redempto homine et idolis reprobatis fit solitarius et sine laude. —Nox illa solitaria efficitur, quia [Col. 0644D] Antiq. Rhem., quia destructione perpetua. Nonnulli, cum Corb. Germ., quia districtione perpetua. distinctione perpetua a frequentia patriae supernae separatur. Quod tamen intelligi et aliter potest, ut videlicet hominem, quem sibi socium ad perditionem fecerat, 110 amittat; et solus cum suo corpore hostis pereat, dum multos quos destruxerat, Redemptoris gratia reformat. Solitaria ergo nox efficitur, cum sublatis eis qui electi sunt, solus hostis antiquus aeternis ignibus gehennae mancipatur. Bene autem dicitur: Nec laude digna. Cum enim humanum genus, erroris tenebris pressum, deos lapides [Col. 0644C] crederet, per hoc quod idolis serviebat, quid aliud quam seductoris sui facta laudabat? Unde bene per Paulum dicitur: Scimus, quia nihil est idolum; sed quae immolant gentes, daemoniis immolant (I Cor. VIII, 4) . Qui ergo idolorum venerationi substrati sunt, quid aliud quam noctis tenebras laudaverunt? Sed ecce jam cernimus, quia nox illa non esse laude digna cognoscitur, cum jam a redempto humano genere idolorum veneratio reprobatur; et solitaria nox relinquitur, quia cum damnato apostata spiritu ad tormenta non itur. Sequitur:
VERS. 8.— Maledicant ei qui maledicunt diei, qui parati sunt suscitare Leviathan.
14. A Christo ejus malitia jam destruitur; in fine [Col. 0644D] mundi potentia exstinguetur. —In translatione veteri ita non dicitur; sed, Maledicat eam, qui maledixit diem, qui capturus est grandem cetum. Quibus verbis aperte ostenditur quod a sancto viro in fine mundi ventura Antichristi perditio praevidetur. Malignus namque spiritus, qui per meritum nox est, diem se in mundi fine simulat, cum se quasi Deum hominibus ostentat, cum claritatem sibi Divinitatis fallaciter tribuit, et se supra omne quod Deus vel dicitur, vel colitur, extollit. Noctem igitur maledicit, qui maledicit diem; quia ille nunc ejus malitiam [Col. 0645A] destruit, qui illustratione adventus sui tunc etiam potentiam ejus fortitudinis exstinguet. Unde et bene subjungitur: Qui capturus est grandem cetum. Hujus enim ceti fortitudo in aquis capitur, quia antiqui hostis versutia baptismi sacramento superatur.
15. Electi angeli ejus doli tenebras nobis indicant. —Sed quod translatione veteri de auctore omnium dicitur, hoc translatione hac, quae ad nos ex Hebraeo est Arabicoque sermone derivata, de electis ejus angelis memoratur (Consule quae diximus l. XXXV, cap. olim 13, ad vers. 14 c. ult. l. Job.) De his namque dicitur: Maledicant ei qui maledicunt diei. [ Rec. XIII. ] Diem se quippe iste superbiens spiritus ostentare etiam angelicis potestatibus voluit, cum se super caeteros quasi in potentia divinitatis extollens; tot post [Col. 0645B] se ad interitum legiones traxit. Sed hi nimirum, qui in auctore suo humili corde perstiterunt, cum errori ejus noctem inesse conspicerent, diem claritatis illius de semetipsis humilia sentiendo calcaverunt: qui nunc nobis doli ejus tenebras indicant, et quam sit illius despicienda ficta claritas, demonstrant. Dicatur ergo de tenebrosa nocte, quae humanae infirmitatis oculos claudit: Maledicant ei, qui maledicunt diei, id est, illi electi spiritus erroris ejus tenebras [Col. 0645D] Ita Rhem., Corb. Germ., Remig., Norm., Floriac., quos sequuntur Vet. Edit. Paris. et Basil. Coc. Alii deinceps, damnandos. damnando denuntient, qui magnitudinem claritatis illius jam ab exordio fictam vident. Bene autem subditur: Qui parati sunt suscitare Leviathan. Leviathan quippe intepretatus dicitur additamentum eorum. Quorum scilicet, nisi hominum? Recta autem additamentum eorum dicitur, quia postquam primam culpam mala suggestione intulit, hanc quotidie augere [Col. 0645C] gravioribus persuasionibus non desistit. Vel certe per exprobrationem Leviathan vocatus est, id est, additamentum hominum dictus. Eos namque in paradiso immortales reperit; sed divinitatem immortalibus 111 promittendo, quasi eis aliquid ultra quam erant se addere spopondit. Sed dum blande non habita se daturum perhibuit, callide et habita subtraxit. [Col. 0645D] In Mss. Norman., Vindocin., Germ., legitur: Unde et Dominus eumdem ita per prophetam describit. In Utic. prius legebatur ut est in Editis. Unde et eumdem Leviathan ita propheta describit dicens: Super Leviathan serpentem vectem, super Leviathan serpentem tortuosum (Isai. XXVII, 1) . Leviathan quippe iste in eo, quod se addere homini spopondit, tortuosis ad eum sinibus irrepsit; quia dum falso impossibilia promisit, vere et possibilia sustulit. [ Vet. XII. ] Quaerendum vero nobis est cur [Col. 0645D] qui serpentem dixerat, tortuosumque illico subjungens, interposuit vectem, nisi forte quod in serpentis tortitudine fluxa mollities, in vecte autem est [Col. 0646D] In Editis, duritiae rigiditas. duritia rigiditatis. Ut ergo hunc et durum signaret, et mollem; et vectem nominat, [Col. 0646D] In Mss. Norm. et plerisque legitur, et tortuosum. Et infra: tortuosus autem, quia se per insidias molliter infundit. Utic. utramque habet lectionem. et serpentem. Durus quippe est per malitiam, mollis per blandimenta. Vectis ergo dicitur, quia usque ad necem percutit; serpens autem, quia se per insidias molliter [Col. 0646D] Secundus Compend., pro infundit, habet, inflectit. Ita etiam Longipont. infundit.
16. Diabolum electi angelorum in puteo abyssi clausum [Col. 0646A] premunt. —Sed hunc Leviathan electi angelorum spiritus nunc in puteo abyssi clausum premunt. Unde scriptum est: Vidi angelum descendentem de coelo, habentem clavem abyssi, et catenam magnam in manu sua: et apprehendit draconem serpentem antiquum, qui est diabolus et Satanas, et ligavit eum per annos mille, et misit eum in abyssum (Apocal. XX, 1, 2 et seq.) . Quem tamen in mundi fine ad apertiora certamina revocant, et totum contra nos in suis viribus ralaxant. Unde et illic rursum scriptum est: Cum completi fuerint mille anni, solvetur Satanas (Ibid., 7) . Ille enim apostata angelus, quia ita conditus fuerat, ut angelorum caeteris legionibus emineret, ita superbiendo succubuit, ut hunc stantium angelorum ditioni substratus sit; quatenus vel nunc ad utilitatem [Col. 0646B] nostram eis ministrantibus religatus lateat, vel tunc ad probationem nostram eis relaxantibus, totis se contra nos suis viribus solutus exerceat. Quia igitur hi electi spiritus superbum apostatam comprimunt, qui humiles hunc sequi noluerunt, ipsisque administrantibus disponitur, ut ad intentionem aperti certaminis destruendus funditus quandoque revocetur, dicatur recte: Qui parati sunt suscitare Leviathan. Quia tamen hostis callidus ad aperta bella necdum suscitatus est, quomodo quorumdam mentes nox ista nunc latenter obscuret, insinuet. Sequitur:
VERS. 9.— Obtenebrentur stellae caligine ejus.
17. Stellae aliquando sancti, aliquando hypocritae in Scripturis dicuntur. Hypocritarum lux obscuratur [Col. 0646C] aperto errore. —In Scriptura sacra stellarum stellarum nomine aliquando sanctorum justitia, quae in hujus vitae tenebris lucet, aliquando vero hypocritarum fictio demonstratur, qui bona quae faciunt, ad percipiendas laudes hominibus ostendunt. Si enim recte viventes, stellae non essent, nequaquam Paulus discipulis diceret: In medio nationis pravae et perversae, inter quos lucetis sicut luminaria in mundo (Philip. II, 15) . Rursum, si inter eos qui recta agere videntur, quidam de actione sua retributionem favoris humani non quaererent, nequaquam stellas Joannes ruere a coelestibus videret, dicens: Misit draco caudam, et traxit tertiam partem stellarum (Apoc. XII, 4) . Draconis enim cauda stellarum pars trahitur, quia extrema persuasione Antichristi quidam qui videntur lucere rapientur. [Col. 0646D] 112 Stellas namque in terram trahere, est eos qui videntur studio vitae coelestis inhaerere, ex amore terreno iniquitate aperti erroris involvere. Sunt namque nonnulli qui ante humanos oculos velut magnis operibus lucent; sed quia haec ipsa opera a mundo corde non prodeunt, capti in occultis cogitationibus, noctis hujus tenebris obscurantur; qui saepe ea quae mundo corde non faciunt, etiam opera amittunt. Quia ergo nox praevalere permittitur, quando et inter [Col. 0647A] bona opera cordis intentio minime mundatur, dicatur recte: [Col. 0647D] Unus Remig. et Val. Cl., obtenebrentur stellae, etc. Obscurentur stellae caligine ejus; [Col. 0647D] Sic Corb., Germ., Norman. omnes, Vindoc., Val. Cl. At Coc. et alii recentiores, a Mss. recedentes: id est eos qui . . . . . obscurare praevaleat. id est, contra eos qui ante humanos oculos quasi bonis operibus splendent, malitia antiqui hostis obscura praevaleat; et hoc, quod ante humana judicia sumpserant, lumen laudis deponant. Caligine quippe noctis obscurantur, cum eorum vita aperto errore confunditur; ut nimirum tales etiam foris in actione appareant, quales apud semetipsos intus divino parere judicio non formidant. Sequitur:
IBID. Exspectet lucem, et non videat, nec ortum surgentis aurorae.
18. Christus cum bonis una est persona, et diabolus una cum reprobis. Qui prava agunt, aut recta non [Col. 0647B] recto corde, mercedem aeternam frustra sperant. —In Evangelio Veritas dicit: Ego sum lux mundi (Joan. VIII, 12) . Sicut autem isdem Redemptor noster una persona est cum congregatione bonorum; ipse namque caput est corporis, et nos hujus capitis corpus; ita antiquus hostis una persona est cum cuncta collectione reproborum, quia ipse eis ad iniquitatem quasi caput praeeminet, illi autem dum ad persuasa deserviunt, velut subjunctum capiti corpus inhaerent. Quod ergo de hac nocte, id est antiquo hoste dicitur, dignum est ut ad corpus ejus, id est ad iniquos quosque, derivetur. Quia igitur Redemptor humani generis lux est, quid est quod de hac nocte dicitur: Exspectet lucem, et non videat: nisi quod sunt nonnulli qui fidem, quam operibus destruunt, tenere se sermonibus [Col. 0647C] ostendunt? De quibus per Paulum dicitur: Qui confitentur se nosse Deum, factis autem negant (Tit. I, 16) . Hi nimirum aut prava sunt quae faciunt, aut recta opera non recto corde sectantur. Non enim de suis operibus retributiones perpetuas, sed transitorios favores quaerunt; et tamen quia quasi sanctos laudari se audiunt, esse se veraciter sanctos arbitrantur; et quanto se ex multorum aestimatione irreprehensibiles putant, tanto diem districti judicii securius exspectant. De quibus bene per prophetam dicitur: Vae desiderantibus diem Domini (Amos V, 18) . Quibus beatus Job debitam sententiam profert, praedicentis studio; non optantis voto dicens: Exspectet lucem, et non videat. Nox quippe illa, videlicet tenebrosus hostis, in membris suis lucem exspectat, et [Col. 0647D] non videt, quia vel hi qui fidem sine operibus retinent, cum pro eadem fide in extremo judicio salvari se posse confidunt, spes eorum frustrabitur, [Col. 0647D] In Excusis praefigitur vox male, quae in Mss. ignoratur. Porro contra eos qui fidem sine operibus retinentes in extremo judicio se salvandos esse confidunt, specialis est Augustini tractatus de Fide et operibus [Col. 0648D] tom. VIII, p. 165. (Patrol. tom. XL, col. 197.) Eosdem refutat lib. de octo Dulcitii Quaest., 1, et alibi. quia hanc vivendo demoliti sunt, quam confitendo tenuerunt, vel hi qui pro humana laude in bona actione se exhibent, incassum [Col. 0648D] In Corb. Germ., Vindoc. omnib. et Remig., legitur, adveniente judice. a veniente judice retributionem bonorum operum sperant; quia dum haec in ostentationem [Col. 0648A] faciunt laudis, jam praemium ab humano ore receperunt, Veritate attestante, quae ait: Amen dico vobis, receperunt mercedem 113 suam (Matth. VI, 2, 5) . Ubi et bene subditur: Nec ortum surgentis aurorae.
[ Vet. XV.) 19. Ecclesiae in judicio novissimo claritatem non videbunt. —Aurora quippe Ecclesia dicitur, quae a peccatorum suorum tenebris ad lucem justitiae permutatur. Unde et hanc sponsus in Canticorum cantico miratur, dicens: Quae est ista, quae progreditur quasi aurora consurgens (Cant. VI, 9) ? Quasi aurora quippe electorum surgit Ecclesia, quae pravitatis pristinae tenebras deserit, et sese in novi luminis fulgorem convertit. In illa igitur luce, quae in districti judicis adventu monstratur, corpus damnati [Col. 0648B] hostis ortum surgentis aurorae non videt; quia cum districtus judex ad retributionem venerit, iniquus quisque suorum caligine meritorum pressus, quanta claritate sancta Ecclesia in internum cordis lumen surgat, ignorat. Tunc namque electorum mens in altum rapitur, ut divinitatis radiis illustretur; et quo ejus respectu perfunditur, eo ultra se gratia coruscante sublevatur. Tunc sancta Ecclesia [Col. 0648D] Editi, plene aurora. plena aurora fit, cum mortalitatis atque ignorantiae suae tenebras funditus amittit. In judicio ergo adhuc aurora est, sed in regno dies; quia etsi jam cum restauratione corporum videre lumen in judicio inchoat, ejus tamen visum plenius in regno consummat. Ortus itaque aurorae est exordium clarescentis Ecclesiae, quem videre reprobi nequeunt, quia a conspectu [Col. 0648C] districti judicis malorum suorum pondere ad tenebras pressi pertrahuntur. Unde recte per prophetam dicitur: Tollatur impius ne videat gloriam Dei (Isai. XXVI, 10, sec. LXX) . Hinc est quod de hac aurora per Psalmistam dicitur: Abscondes eos [Col. 0648D] Duo Rhem., Corb. Germ. et unus Remig., abscondes eos in abscondito. Ita etiam Vet. Edit. Paris. et Basil. in abdito vultus tui, a conturbatione hominum (Psal. XXX, 21) . Electus enim quisque in judicio per internum visum in vultu Divinitatis absconditur, dum reproborum foris caecitas districta animadversione justitiae repulsa turbatur.
20. Hypocritae justorum opera non intentionem cernentes, lucem eorum non vident. —Quod etiam ad praesens non inconvenienter accipimus, si simulatorum corda subtilius indagamus. Arrogantes namque et hypocritae bonorum facta exterius aspiciunt, eosque [Col. 0648D] in factis suis laudari ab hominibus agnoscunt, eorumque celebre nomen mirantur, et quod pro bene gestis laudes suscipiant vident; sed quanto studio easdem laudes fugiant, non vident. Aperta eorum opera considerant; sed quod sola spe intima haec operentur, ignorant. Qui enim vera luce justitiae clari sunt, prius a tenebris internae intentionis immutantur, [Col. 0649A] ut obscuritatem intus terrenae appetitionis plene deserant, et corda sua ad supernae lucis desideria perfecte convertant, ne cum aliis apparent lucidi, sibimetipsis sint obscuri. Arrogantes ergo quia bonorum facta considerant, et corda non pensant, imitantur unde laudari foris valeant, non unde intus ad justitiae lumen surgant: et quasi ortum surgentis aurorae videre nesciunt, quia intentionem religiosae mentis considerare contemnunt.
[ Vet. XVI.] 21. Judaea Christi venientis et Ecclesiae nascentis lucem non vidit. —Potest etiam sanctus vir, gratia prophetici spiritus plenus, Judaeae perfidiam Redemptore veniente conspicere, ejusque caecitatis damna per verba haec quasi ex optantis qualitate prophetare, ut dicat: Exspectet lucem, et non [Col. 0649B] videat, nec ortum surgentis aurorae. Judaea quippe lucem exspectavit, et non vidit; quia humani generis Redemptorem venturum quidem prophetando sustinuit, sed venientem minime cognovit; et quos ad spem aperuit 114 mentis oculos, ad praesentiam lucis clausit. Quae et surgentis aurorae ortum non vidit: quia infirma illa sanctae Ecclesiae primordia venerari contempsit; dumque hanc labefactari suorum mortibus credidit, ad quae fortia perveniret, ignoravit. Sed quia de infidelibus loquens, iniqui capitis membra innotuit, ad ipsum rursum iniquorum caput verba convertit, dicens:
VERS. 10.— Quia non conclusit ostia ventris, qui portavit me, nec abstulit mala ab oculis meis.
[Col. 0649C] 22. Paradisus humani generis uterus, cujus ostia serpens aperuit. —Quod unicuique hominum venter est matris, hoc universo humano generi exstitit habitatio illa summa paradisi. Ex ipsa namque [Col. 0649D] Vindocin. et unus Remig.: Ex ipsa namque humanum genus velut, etc. Ita etiam Ebroic. proles humani generis velut ex ventre prodiit, et quasi ad incrementa corporis, sic ad augmenta propaginis foras emanavit. Ibi conceptio nostra coaluit, ubi origo hominum homo primus habitavit. Sed hujus ventris ostia serpens aperuit, quia persuasione callida in corde hominis mandatum coeleste dissolvit. Hujus ventris ostia serpens aperuit, quia munita supernis monitis claustra mentis irrupit. Sanctus igitur vir in poena quam tolerat, ad culpam mentis oculos reducat. Doleat hoc, quod tenebrosa nox, id est, antiqui hostis obscura suggestio humanis mentibus intulit; [Col. 0649D] doleat hoc, quod suggestioni callidae humana mens in sua deceptione consensit, et dicat: Quia non conclusit ostia ventris, qui portavit me, nec abstulit mala ab oculis meis. Nec moveat quod non conclusisse queritur, quem aperuisse paradisi januam detestatur. Non conclusit enim dicit, aperuit; et mala non abstulit, irrogavit. Quasi enim auferret, si quiesceret; et quasi clauderet, si ab irruptione cessaret. Pensat namque de quo loquitur, et perpendit quod pravo [Col. 0650A] spiritui quasi lucra nobis dedisse fuerat, si damna non intulisset. Sic nos de latronibus loquimur, [Col. 0649D] Plurimi habent, quia captis suis. quia captivis suis donant vitam, si non abstulerint.
23. SENSUS MORALIS.—Libet haec ab inchoatione repetere, atque ex eo quod in usu praesentis vitae recognoscimus, moraliter retractare. [ Vet. XVII. ] Beatus Job considerans, postquam a mentis statu succubuit genus humanum, quanta in rebus prosperis fiducia sublevetur, vel quanta ex adversis perturbatione frangatur, ad illum, quem habere in paradiso potuit, incommutabilitatis statum mente recurrit, et mortalitatis lapsum per prospera et adversa variantem, quam despicabilem cerneret, maledicendo declaravit dicens:
[Col. 0650B] VERS. 3. Pereat dies in qua natus sum, et nox in qua dictum est, Conceptus est homo.
24. Dies est prosperitas, nox tribulatio. Dies peccati delectatio, nox caecitas mentis. —Quasi dies quaedam est, cum mundi hujus prosperitas arridet. Sed dies iste in noctem desinit, quia saepe temporalis prosperitas ad tribulationis tenebras perducit. Hunc prosperitatis diem propheta despexerat, cum dicebat: Diem hominis non concupivi, tu scis (Jerem. XVII, 16) . Hanc tribulationis noctem postremo incarnationis suae tempore passurum se Dominus nuntiabat, cum per Psalmistam quasi ex praeterito diceret: Usque ad noctem increpuerunt me renes mei (Psal. XV, 7) . Potest autem per diem, peccati delectatio, per noctem vero caecitas mentis intelligi, per quam se homo patitur in [Col. 0650C] culpae perpetratione prosterni. Optat igitur perire diem, ut omne quod blandiri culpa cernitur, vigore justitiae interveniente destruatur. Optat etiam perire noctem, ut quod caecata mens etiam per consensum perpetrat, animadversione poenitentiae exstinguat.
115 25. Scriptura tribus modis hominem appellat. Homo per voluntarias mentis tenebras a delectatione peccati rapitur. —Sed quaerendum nobis est cur in die homo natus dicitur, in nocte conceptus? Scriptura sacra tribus modis hominem appellat, scilicet aliquando per naturam, aliquando per culpam, aliquando per infirmitatem. [Col. 0649D] Duo Rhem., duo Remig., Corb. Germ., unus Vindoc., homo quippe in ea (id est in sacra Script.) [Col. 0650D] per naturam. Primus Vindoc., homo quippe in ea parte per naturam. Homo quippe per naturam dicitur, sicut scriptum est: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (Genes. I, 26) . Homo per culpam, sicut scriptum est: Ego dixi, Dii estis, et filii Excelsi omnes; vos autem sicut homines [Col. 0650D] moriemini (Psal. LXXXI, 6) . Ac si aperte dicat: Sicut delinquentes obibitis. Unde et Paulus ait: Cum sit inter vos zelus et contentio, nonne carnales estis, et secundum hominem ambulatis (I Cor. III, 3) ? Ac si dicat: Qui discordes mentes ducitis, nonne adhuc ex reprehensibili humanitate peccatis? Homo per infirmitatem dicitur, sicut scriptum est: [Col. 0650D] Deest homo in duob. Rhem., Remig., Corb. Germ., Reg. Maledictus homo, qui spem suam ponit in homine (Jerem. XVII, 5) . Ac si aperte diceret, in infirmitate. Homo ergo in die [Col. 0651A] nascitur, sed in nocte concipitur, quia nequaquam [Col. 0651D] Ita Mss., nisi quod Floriac. habet a dilectione peccati. In Excusis legitur, ad delectationem. a delectatione peccati rapitur, nisi prius per voluntarias mentis tenebras infirmetur. Ante enim caecus in mente fit, et postmodum se reprobae delectationi substernit. Dicatur ergo: Pereat dies in qua natus sum, et nox in qua dictum est, Conceptus est homo: id est, pereat delectatio, quae in culpam hominem rapuit, pereat incauta mentis infirmitas, quae usque ad tenebras pravi consensus excaecavit. Homo enim dum blandimenta delectationis caute non perspicit, etiam in noctem nequissimae perpetrationis ruit. Solerter ergo vigilandum est, ut cum blandiri culpa inchoat, ad quantum interitum mens trahatur, agnoscat. Unde et apte subditur:
[Col. 0651B] VERS. 4.— Dies illa vertatur in tenebras.
26. Delectationis initium poenitentiae lamentis castigandum. —Dies quippe in tenebras vertitur, cum culpa in ipso delectationis exordio, ad quem perditionis finem rapiat, videtur. In tenebras diem vertimus, cum nosmetipsos districte punientes, ipsa delectationis pravae blandimenta per districta poenitentiae lamenta cruciamus, cum flendo insequimur quidquid in corde taciti ex delectatione peccamus. Quia enim fidelis quisque cogitationes in judicio exquiri subtiliter non ignorat, Paulo attestante, qui ait: Inter se invicem cogitationum accusantium, aut etiam defendentium (Rom. II, 15) ; semetipsum introrsus discutiens, ante judicium vehementer examinat, ut districtus judex eo jam tranquillius veniat, quo [Col. 0651D] Rhemenses et Remigiani omnes, quibus consentiunt Norm., quo reum suum. reatum [Col. 0651C] suum, quem discutere appetit, jam pro culpa punitum cernit. Unde et recte subjungitur:
IBID.— Non requirat eum Deus desuper.
27. Ut a Deo in judicio non puniatur. —Requirit Deus quae judicando discutit; non requirit quae ignoscendo in suo jam judicio impunita derelinquit. Hic itaque dies, id est, haec peccati delectatio, a Domino non requiretur, si animadversione spontanea punitur, Paulo attestante, qui ait: Si nosmetipsos dijudicaremus, non utique a Domino judicaremur (I Cor. XI, 31) . Deo ergo diem nostrum requirere, est contra mentem nostram subtiliter in judicio [Col. 0651D] Repraesentamus hic Manuscriptos, non veteres aut recentiores Editiones corruptissimas. Coc. et alii deinceps, gratulamur admissum. Ita etiam Edit. Paris. [Col. 0652D] 1495. Edit. Basil. 1514 et Paris. 1518, omne quod de culpa gratulare admissum. Emendantur ex Mss. magno consensu. Porro hic quod de culpa gratulatur, idem est ac quod de culpa gratum est. omne quod de culpa gratulatur indagare; in qua scilicet requisitione illum tunc severius percutit, quem sibi nunc mollius [Col. 0651D] pepercisse deprehendit. Bene autem sequitur: Et non illustret lumine. In judicio namque Dominus apparens, 116 omne quod tunc redarguit, lumine illustrat. Quasi enim sub quadam obscuritate tegitur, quidquid tunc in memoriam judicis non revocatur. Scriptum quippe est: Omnia autem quae arguuntur, a lumine manifestantur (Ephes. V, 13) . Quasi quaedam tenebrae peccata poenitentium abscondunt, de quibus [Col. 0652A] per Prophetam dicitur: Beati quorum remissae sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata (Psal. XXXI, 1) . Quia ergo omne quod tegitur, velut in tenebris occultatur; in die extremi judicii non illustratur lumine, quod non discutitur ultione. Actus namque nostros, quos tunc juste punire noluerit, ipsa sibi aliquo modo sciens divina misericordia abscondit. In lumine vero ostenditur, quidquid tunc in conspectu omnium demonstratur. Hic ergo dies vertatur in tenebras, ut videlicet omne quod delinquimus, nos per poenitentiam feriamus. Hunc diem Dominus non requirat, et lumine non illustret; ut scilicet nobis culpam nostram ferientibus, ipse hanc extremi judicii animadversione non increpet.
28. Poenitens solus locum invenit, quo se Deo judici [Col. 0652B] abscondat. —Ipse autem judex venturus est, qui cuncta penetret, cuncta perstringat. Qui quia ubique est, locus quo fugiatur, non est. [ Vet. XIX. ] Sed quia correctionis nostrae fletibus placatur, solus ab illo locum fugae invenit, qui post perpetratam culpam nunc se [Col. 0652D] Neglectam in aliis Ed. voculam ei revocavimus ex Mss. Corb. Germ., Comp., Rhem., Remig., etc. ei in poenitentia abscondit. Unde et apte adhuc de hoc delectationis die subjungitur:
VERS. 5.— Obscurent eum tenebrae et umbra mortis.
29. Occulta Dei judicia, quaedam tenebrae sunt. —Diem profecto tenebrae obscurant, quando delectationem mentis inflicta poenitentiae lamenta transverberant. Possunt etiam per tenebras occulta judicia designari. In luce namque quod videmus agnoscimus; [Col. 0652C] in tenebris vero aut omnino nihil cernimus, aut incerto visu caligamus. Occulta ergo judicia quasi quaedam ante oculos nostros tenebrae sunt, quia perscrutari nequaquam possunt. Unde et de Deo scriptum est: Posuit tenebras latibulum suum (Psal. XVII, 12) . Et quia absolvi non meremur, agnoscimus: sed praeveniente nos divina gratia, per ejus judicia occulta liberamur. Diem igitur tenebrae obscurant, cum flendum nostrae delectationis gaudium, ab illo justae animadversionis radio inscrutabilia ejus judicia misericorditer occultant. Ubi et apte subjungitur: Et umbra mortis.
[ Vet. XX.] 30. Umbra mortis tripliciter in Scripturis accipitur. —In Scriptura enim sacra umbra mortis aliquando oblivio mentis accipitur, aliquando imitatio diaboli, aliquando mors carnis. Umbra enim [Col. 0652D] mortis, oblivio mentis accipitur; quia, ut superius diximus, sicut mors hoc quod interficit, agit ut non sit in vita; ita et oblivio hoc quod intercipit, agit ut non sit in memoria. Unde et recte, quia Joannes Hebraeorum populo eum, cujus obliti fuerant, Deum praedicare veniebat, per Zachariam dicitur: Illuminare his qui in tenebris et in umbra mortis sedent (Luc. I, 79) . In umbra enim mortis sedere, est a divini [Col. 0653A] amoris notitia in oblivione [Col. 0653D] In Ed. Coc. et aliis deinceps legitur, in oblivione latescere. Veteres Editiones uti omnes pene Manuscripti habent, lassescere. Belvac. habet languere. lassescere. Umbra mortis imitatio antiqui hostis accipitur. Ipse enim quia mortem intulit, mors vocatur, Joanne attestante, qui ait: Ut nomen illi mors (Apoc. VI, 8) . Per umbram igitur mortis ejus imitatio designatur; quia sicut umbra juxta qualitatem corporis ducitur, ita actiones iniquorum de specie imitationis 117 ejus exprimuntur. Unde recte Isaias cum gentiles populos [Col. 0653D] Ita etiam omnes Mss., Corb. Germ. et vet. Edit. In Gilot., Romana Sixti V et Gussanv., lego: ab antiqui hostis, etc. in antiqui hostis cerneret imitatione defecisse, eosque ad veri solis ortum resurgere, quae certo futura considerat, quasi ex praeteritis narrat, dicens: Sedentibus in tenebris et umbra mortis, lux orta est eis (Isai. IX, 2) . Umbra etiam mortis mors carnis accipitur; quia sicut vera mors est, qua anima separatur a Deo, ita umbra mortis est, qua caro separatur ab anima. Unde [Col. 0653B] recte voce martyrum per Prophetam dicitur: Humiliasti nos in loco afflictionis, et cooperuit nos umbra mortis (Psal. XLIII, 20) . Quos enim constat non spiritu, sed sola carne mori, nequaquam se vera morte, sed umbra dicunt mortis operiri.
31. Christus unica morte duplicem hominum mortem delevit. —Quid est ergo, quod beatus Job, ad obscurandum diem pravae [Col. 0653D] Ita omnes Rhem., Remig., Corb. Germ., Belvac., Ebroic., etc., nec non vet. Edit. At aliae, diem pravae dilectionis. delectationis postulat umbram mortis; nisi quod ad delenda peccata ante Dei oculos, Dei et hominum mediatorem requirit, qui solam pro nobis mortem carnis susciperet, et veram mortem delinquentium per umbram suae mortis deleret? Ad nos quippe venit, qui in morte spiritus carnisque tenebamur; unam ad nos suam mortem detulit, et duas nostras, quas reperit, solvit. Si enim ipse utramque susciperet, nos a nulla liberaret. Sed unam misericorditer [Col. 0653C] accepit, et juste utramque damnavit. Simplam suam duplae nostrae contulit, et duplam nostram moriens subegit. Unde et non immerito uno die in sepulcro et duabus noctibus jacuit, quia videlicet lucem suae simplae mortis, tenebris duplae nostrae mortis adjunxit. Qui ergo solam pro nobis mortem carnis accepit, umbram mortis pertulit, et a Dei oculis culpam quam fecimus abscondit. Dicatur igitur recte: Obscurent eum tenebrae et umbra mortis. Ac si aperte diceretur: ille veniat, qui ut a morte carnis et spiritus debitores eripiat, mortem carnis non debens solvat. [ Vet. XXI. ] Sed quia nullum peccatum Dominus inultum relaxat, aut enim nos hoc flendo insequimur, aut ipse [Col. 0653D] Editi, si vetustiores excipias, judicando reservat; [Col. 0654D] restat. Vocem reservat, quae redundat et in omnib. Mss. deest, expunximus. judicando, restat ut ad emendationem suam semper mens solerter invigilet. In quo ergo sibi quisque [Col. 0653D] misericorditer subveniri [Col. 0654D] Ex Corb. Germ., Vindoc., Val. Cl., Rhem., Remig., Compend., prima Editione Rom. Parisiensi 1495, et aliis antiquioribus, emendavimus caeteras Edit., in quibus pro considerat, legitur, desiderat. considerat, hoc necesse est ut confitens tergat. Unde et apte subjungitur:
IBID.— Occupet eum caligo.
32. Mentis poenitentis salubris caligo. —Quia enim in caligine oculus confunditur, ipsa per poenitentiam [Col. 0654A] mentis nostrae confusio, caligo nominatur. Nam sicut caligo nebulosa congerie obscurat diem, ita confusio perturbatis cogitationibus obnubilat mentem. De qua [Col. 0654D] Plerique ex laudatis Mss. habent, per quemdam sapientem. per quemdam dicitur: Est confusio adducens gloriam (Eccli. IV, 25) . Cum enim ad mentem male gesta poenitendo reducimus, gravi mox moerore confundimur, perstrepit in animo turba cogitationum, moeror conterit, anxietas devastat, in aerumnam mens vertitur, et quasi quodam nubilo caliginis obscuratur. Haec namque caligo confusionis eorum mentem salubriter oppresserat; quibus Paulus dicebat: Quem enim fructum habuistis tunc in illis, in quibus nunc erubescitis (Rom. VI, 21) ? Hunc ergo peccati diem caligo occupet, id est, blandimentum nequitiae afflictio poenitentiae digno moerore perturbet. Unde et apte subjungitur:
IBID.— Involvatur amaritudine.
33. Salubris moeror de prava delectatione. —Dies enim amaritudine involvitur, cum ad cognitionem mente redeunte, peccati blandimenta 118 cruciatus poenitentiae sequuntur. Diem amaritudine involvimus, cum pravae delectationis gaudium, quae supplicia sequantur aspicimus, et asperis hoc fletibus circumdamus. Quia enim hoc quod involvitur, ex latere omnis partis operitur, involvi dies amaritudine optatur, quatenus quae mala incorrectis imminent, ex omni parte quisque conspiciat, et voluptatis suae lasciviam tristitiae lamentis tergat.
34. Quanto major esse debeat de consensu ad culpam. —Sed si diem, quam peccati delectationem [Col. 0654C] diximus, tot impeti precibus audivimus, ut videlicet circumdantes fletus expient quidquid delectatus per negligentiam animus delinquit, quanta animadversione poenitentiae hujus diei nox ferienda est, videlicet ipse jam consensus ad culpam? Sicut enim minoris culpae est, cum carnaliter mens in delectatione rapitur, sed tamen delectationi suae per spiritum reluctatur; ita gravioris et plenae est nequitiae, ad peccati illecebram non solum delectatione pertrahi, sed etiam consensu famulari. Tanto igitur [Col. 0654D] Nonnulli, acriori manu. arctiori manu poenitentiae, mens a pollutione tergenda est, quanto se per consensum conspicit sordidius inquinatam. Unde et apte subjungitur:
VERS. 6.— Noctem illam tenebrosus turbo possideat.
[Col. 0654D] 35. Vis compunctionis. —Quasi enim quidam turbo tempestatis est concitatus spiritus moeroris. Nam dum peccatum quisque quod fecit, intelligit; dum pravitatis suae nequitiam subtiliter pensat, moerore mentem obnubilat et quasi concusso serenae laetitiae aere, omnem in se tranquillitatem cordis poenitentiae [Col. 0655A] turbine devastat. Nisi enim recognoscentem se animum iste turbo contereret, nequaquam Propheta dixisset: In spiritu vehementi conteres naves Tharsis (Psal. XLVII, 8) . Tharsis quippe exploratio gaudii dicitur. [ Vet. XXII. ] Sed cum vehemens poenitentiae spiritus mentem occupat, omnem in ea explorationem reprehensibilis gaudii perturbat, ut nihil ei jam nisi flere libeat, nihil nisi quod se terrere possit attendat. Ponit namque ante oculos illinc districtionem justitiae, hinc meritum culpae: conspicit quo supplicio digna sit, si parcentis pietas desit, quae per lamenta praesentia ab aeterna eruere poena consuevit. Spiritus ergo vehemens Tharsis naves conterit, cum vis compunctionis valida mentes nostras huic mundo, quasi mari deditas, salubri terrore confundit. Dicat [Col. 0655B] igitur: Noctem illam tenebrosus turbo possideat; id est, perpetrationem culpae, non blandimenta securae quietis foveant, sed pie desaeviens amaritudo poenitentiae irrumpat.
36. Quid sit possidere noctem, et a nocte possideri. —Sciendum vero est, quia cum peccata impunita relinquimus, a nocte possidemur; cum vero haec animadversione poenitentiae plectimus, nimirum nos noctem, quam fecimus, possidemus. Sed tunc peccatum cordis sub juris nostri possessionem reducitur, si cum incipit, reprimatur. Unde et divina voce Cain prava cogitanti dicitur: In foribus peccatum tuum aderit, sed sub te erit appetitus ejus, et tu dominaberis illius (Genes. IV, 7) . In foribus quippe peccatum adest, cum in cogitationibus pulsat. Cujus appetitus subter est, eique homo dominatur, si cordis nequitia inspecta, [Col. 0655C] citius prematur, et priusquam ad duritiam crescat, reluctanti mente subigatur. Ut ergo delictum suum citius animus sentiat, 119 et culpae tyrannidem sub jure suo poenitendo restringat, dicatur recte: Noctem illam tenebrosus turbo possideat. Ac si aperte diceretur: Ne captiva mens culpae serviat, culpam a poenitentia liberam non relinquat. Et quia quod flendo insequimur, nequaquam nobis a venturo judice hoc objici certe speramus, bene subditur:
IBID.— Non computetur in diebus anni, nec numeretur in mensibus.
37. Rogandus Deus ne mala quae gessimus, in judicio nobis objiciantur. —Illuminationis nostrae annus tunc perficitur, quando apparente aeterno judice sanctae [Col. 0655D] Ecclesiae, peregrinationis suae vita completur. Tunc laboris sui remunerationem recipit, cum expleto hoc belli tempore, ad patriam redit. Unde bene per Prophetam dicitur: Benedices coronae anni benignitatis tuae (Psal. LXIV, 12) . Quasi enim corona anni benedicitur, cum finito laboris tempore, virtutum remuneratio confertur. Dies vero hujus anni sunt singulae quaeque virtutes; menses autem multiplicia facta virtutum. Sed ecce cum per fiduciam mens erigitur, ut speret quod veniente judice de virtutibus remuneretur, occurrunt ejus memoriae etiam mala quae gessit; et valde formidat, ne districtus judex qui venit [Col. 0656A] ut virtutes remuneret, etiam ea quae illicite gesta sunt examinans, subtiliter penset; ne cum annum complet, etiam noctem numeret. Dicat itaque de hac nocte: Non computetur in diebus anni, nec numeretur in mensibus. Ac si districtum judicem exoret, dicens: Cum completo sanctae Ecclesiae tempore, extremo te examini manifestas, sic dona quae contulisti remunera, ut mala quae commisimus non requiras. Si enim nox illa in diebus anni computatur, omne quod egimus, ex pravitatis nostrae aestimatione confunditur. Et dies virtutum jam non lucent, si hos in conspectu tuo annum eratanostrae noctis tenebrosa confusio obscuret.
[ Vet. XXIII.] 38. Ideo nulla impunita relinquamus. —Sed si de nocte nostra moveri [Col. 0655D] Utic. et alii Norm., tunc inquisiti nolumus. tunc inquisitionem nolumus, magnopere nunc curandum est, ut nos [Col. 0656B] in ejus discussione vigilemus; ne quaelibet nobis culpa impunita remaneat, ne mens perversa quod fecit, defendere audeat, et defendendo, nequitiae nequitiam adjungat. Unde et bene subditur:
VERS. 7.— Sit nox illa solitaria, nec laude digna.
39. Nulla excusando exaggeremus. —Sunt nonnulli, qui non solum nequaquam deflent quod faciunt, sed etiam laudare et defendere non desistunt. Et nimirum dum defenditur culpa, geminatur. Contra quod recte per quemdam dicitur: Peccasti, ne adjicias iterum (Eccli. XXI, 1) . Peccatum quippe peccato adjicit, qui male gesta etiam defendit; et noctem solitariam non relinquit, qui culpae suae tenebris etiam patrocinia defensionis adjungit. Hinc est, quod primus homo de erroris sui nocte requisitus, eamdem [Col. 0656C] noctem esse solitariam noluit; quia dum requisitione ad poenitentiam vocaretur, ei adminicula excusationis adjunxit, dicens: Mulier, quam dedisti [Col. 0656D] Non legitur, mihi sociam, in Corb. Germ., Vind. et antiq. Rhem. mihi sociam, dedit mihi de ligno, et comedi (Genes. III, 12) ; scilicet excessus sui vitium in auctorem latenter intorquens, ac si diceret: Tu occasionem delinquendi praebuisti, qui mulierem dedisti. Hinc est, quod hujus erroris ramus in humano genere ex illa nunc usque radice 120 protrahitur, ut quod male agitur, adhuc etiam defendatur. Dicat ergo: Sit nox illa solitaria, nec laude digna. Ac si aperte exoret, dicens: Culpa, quam fecimus, sola remaneat, ne dum laudatur et defenditur, in conspectu nos nostri judicis multiplicius astringat. Peccare quidem non debuimus; sed utinam alia non jungentes, vel ea quae fecimus [Col. 0656D] sola deseramus.
40. Culpam suam veraciter insequitur, qui prosperitatem saeculi calcat. —Sed inter haec sciendum est, quia ille culpam suam veraciter insequitur, qui jam ad amorem praesentis saeculi nullo appetitu prosperitatis instigatur; qui hujus mundi blandimenta quam sint fraudulenta considerat, favoresque ejus quasi quasdam persecutiones pensat. Unde et bene subditur:
VERS. 8.— Maledicant ei, qui maledicunt diei.
41. Transactas culpas punit qui seductoris insidias in ipsa suggestione deprehendit. —Ac si aperte dicat: [Col. 0657A] Illi hujus noctis tenebras vere poenitendo feriant, qui jam lucem prosperitatis saeculi despicientes calcant. Si enim diem laetitiam delectationis accipimus, recte de hac nocte dicitur: Maledicant ei qui maledicunt diei; quia nimirum illi veraciter mala transacta per animadversionem poenitentiae corrigunt, qui jam ad bona fallentia nulla delectatione rapiuntur. Nam quos adhuc noxia alia delectant, falsum est quod cernitur, quia perpetrata alia deplorant. Si autem, [Col. 0657D] Antiq. Edit.: Si autem et supradictam diem. Pejus apud Cocc., Vatic., Gilot., Guss., legitur noctem suggest. Quippe sanctus Gregorius, tam num. 7 quam 24, et alibi, per diem intelligit suggestionem diaboli ac peccati delectationem ab ipso ministratam; nusquam vero per noctem, qua vult significari consensum ad peccatum, et tenebras inde ortas. Quo posito, consequenter hic loquitur, cum ait eum qui maledicit diei, maledicere et nocti; qui enim abhorret a suggestione et delectatione peccati, multo magis abhorret [Col. 0658D] a consensu. Caeterum nostra lect. est Mss. Corb. Germ., antiq. Rhem., duorum Remig., Turon., Vindoc., Norm., ad quos accedunt vet. Edit. ut supra dictum est, suggestionem callidam antiqui hostis accipimus, illi maledicere noctem intelligendi sunt, qui diei maledicunt; quia scilicet illi transactas culpas vere puniunt, qui maligni seductoris insidias in ipsa blanda suggestione deprehendunt. Bene autem subditur:
[Col. 0657B] IBID.— Qui parati sunt suscitare Leviathan.
42. Diabolum contra se suscitant, qui ejus tyrannidem despiciunt. —Omnes enim, qui ea quae mundi sunt mente calcant, et ea quae Dei sunt plena intentione desiderant, Leviathan contra se suscitant, quia ejus malitiam instigatione suae conversationis inflammant. Nam qui ejus voluntati subjecti sunt, quasi quieto ab illo jure possidentur, et superbus eorum rex quasi quadam securitate perfruitur, dum eorum cordibus inconcussa potestate dominatur. Sed cum uniuscujusque spiritus ad conditoris sui desiderium recalescit, cum torporem negligentiae deserit, et frigus insensibilitatis pristinae igne sancti amoris accendit; cum libertatis ingenitae meminit, et teneri ab hoste servus erubescit, quia isdem hostis se [Col. 0657C] considerat despici, quia vias Dei videt apprehendi, dolet contra se captum reniti, et mox zelo accenditur, mox ad certamen movetur, mox ad tentationes innumeras contra rebellantem mentem se excitat, atque in omni arte lacerationis instigat, ut tentationum jacula intorquendo confodiat cor, quod dudum quieto jure possidebat. Quasi dormiebat quippe, dum sopitus in pravo corde quiesceret: sed excitatur in provocatione certaminis, cum jus amiserit perversae dominationis. Huic ergo nocti maledicant, qui parati sunt suscitare Leviathan: id est, hi se contra peccatum fortiter [Col. 0658D] Gilot., Vatic., Gussanv., post Cocc., in judicio. judicio districtionis erigant, qui in suis tentationibus excitare antiquum adversarium non formidant. Scriptum namque est: Fili, accedens ad servitutem Dei, sta in justitia 121 et timore, et [Col. 0657D] praepara animam tuam ad tentationem (Eccli. II, 1) . Quisquis enim accingi in divino servitio properat, quid aliud, quam se contra antiqui adversarii certamen parat, ut liber in certamine ictus suscipiat, qui quietus [Col. 0658D] Ita Corb. Germ. et omnes Mss. nostri, quos sequuntur vet. Edit. Aliae habent, sub tyranno. sub tyrannide in captivitate serviebat? Sed in eo ipso, quod mens contra hostem accingitur, [Col. 0658A] quod alia vitia subigit, aliis reluctatur, aliquando de culpa aliquid, quod tamen non valde noceat, remanere permittitur.
43. Ob humilitatem Deus sinit ut qui multa et gravia vitia subegit, unum minimum non expugnet. —Et saepe mens, quae adversa multa et fortia superat, unum in se, et fortasse minimum, quamvis magna intentione invigilet, non expugnat. Quod divina nimirum dispensatione agitur, ne ex omni parte virtutibus splendens, in elatione sublevetur; ut dum in se parvum quid reprehensibile videt, et tamen hoc subigere non valet, nequaquam sibi, sed auctori victoriam tribuat in his quae subigere fortiter valet. Unde et bene subjungitur:
VERS. 9.— Obtenebrentur stellae caligine ejus.
[Col. 0658B] 44. Sic qui stellae sunt, aliqua caligine obscurantur. —Stellae quippe hujus noctis caligine tenebrantur, quando et hi qui magnis jam virtutibus splendent, adhuc de obscuritate culpae aliquid renitentes sustinent, ut etiam magna vitae claritate luceant, et tamen adhuc noctis reliquias nolentes trahant. Quod ad hoc, sicut dictum est, agitur, ut mens proficiens ad virtutem justitiae suae, melius infirmitate roboretur; et inde verius in bonis luceat, unde eam etiam nolentem parva reprehensibilia humiliter obscurant. Unde et bene cum Israelitico populo, percepta repromissionis terra, partiretur, Ephraim tribui Chananaeus gentilis populus non occisus, sed factus tributarius dicitur, sicut scriptum est: Habitavit Chananaeus in medio Ephraim tributarius (Jos. XVI, 10) . [Col. 0658C] Quid enim Chananaeus, gentilis videlicet populus, nisi vitium significat? Et saepe magnis virtutibus terram repromissionis ingredimur, quia spe intima de aeternitate roboramur. [ Vet. XXV. ] Sed dum [Col. 0658D] Unus Remig., inter subacta sublimia. inter acta sublimia, vitia quaedam parva retinemus, quasi Chananaeum vivere in terra nostra concedimus. Qui tamen [Col. 0658D] Praemittitur nobis in Ed., quo carent omnes Mss. nostri. tributarius efficitur, quia hoc ipsum vitium, quod subigere non possumus, ad usum nostrae utilitatis humiliter retorquemus; ut eo de se mens et in summis vilia sentiat, quo suis viribus etiam parva quae appetit, non expugnat. Unde bene rursum scriptum est: Hae sunt gentes quas Dominus dereliquit, ut erudiret in eis Israelem (Jud. III, 1) . Ad hoc namque quaedam minima vitia nostra retinentur, ut sese nostra intentio sollicitam in certamine semper exerceat; [Col. 0658D] et eo de victoria non superbiat, quo vivere in se hostes conspicit, a quibus adhuc vinci formidat. Israel ergo reservatis gentibus eruditur, quando in quibusdam minimis vitiis elatio virtutis nostrae comprimitur, et in parvis sibi resistentibus discit, [Col. 0658D] Nonnulli, quod in se. quod ex se majora non subigit.
[Col. 0659A] 45. Nemo in hac vita, quantalibet sanctitate fulgeat, Deum sicut est videre valet. —Hoc tamen quod dicitur: Obtenebrentur stellae caligine ejus; intelligi et aliter potest. Nox quippe illa, videlicet consensus ad culpam, quae ad nos primi parentis est excessu propagata, mentis nostrae oculum tanta obscuritate perculit, ut [Col. 0659D] In Editis, ut omnis homo in hujus; expunximus omnis homo, ad fidem omnium Mss., hisque rejectis integre perseverat sensus; et pressus ad oculum refertur. in hujus vitae exsilio, caecitatis suae tenebris pressus, quantalibet vi aeternitatis lumen intenderit, penetrare non possit. Post poenam namque damnati 122 peccatores nascimur, atque ad hanc vitam cum mortis nostrae merito venimus; et cum ad supernae lucis radium aciem mentis erigimus, ipsa infirmitatis nostrae obscuritate caligamus. Et quidem multi in hac infirmitate carnis tanta virtute roborati sunt, ut resplendere mundo quasi stellae potuissent. Multi in tenebris vitae praesentis, dum superiora de se [Col. 0659B] exempla exhibent, astrorum more nobis desuper lucent; sed quantalibet coruscatione operis fulgeant, quantolibet se igne compunctionis accendant; nimirum constat quia dum corruptibili adhuc carne gravati sunt, aeternum lumen, sicut est, videre nequaquam possunt. Dicat ergo: Obtenebrentur stellae caligine ejus; id est, etiam illi in contemplatione sua, antiquae noctis adhuc tenebras sentiant, de quibus nimirum constat quod humano generi in hujus vitae caligine virtutum suarum jam radios expandant, quia etsi mente jam ad summa exsiliunt, adhuc tamen in infimis primae culpae pondere gravantur. Unde fit ut et foras exempla lucis velut astra praebeant, sed tamen intus usque ad fixae visionis certitudinem pressi noctis caligine non ascendant. Saepe autem ita [Col. 0659C] mens accenditur, ut quamvis in carne sit posita, in Deum tamen omni subjugata carnali cogitatione rapiatur; nec tamen Deum sicut est conspicit, quia hanc nimirum, sicut dictum est, in carne corruptibili pondus primae damnationis premit. Saepe ita ut est, absorberi desiderat, ut aeternam vitam, si possit fieri, sine interventu corporeae mortis attingat. Unde Paulus, cum ardenter internam lucem quaereret, sed tamen utcunque exterioris mortis damna formidaret, ait: [Col. 0659D] Pene omnes Mss., qui sumus. Corb. Germ. habet, quandiu sumus. Quandiu sumus in hoc habitaculo, ingemiscimus gravati, eo quod nolumus exspoliari, sed supervestiri, ut absorbeatur quod mortale est a vita (II Cor. V, 4) . [ Vet. XXVI. ] Sancti igitur viri videre verum mane appetunt, et, si concedatur, etiam cum corpore illud attingere lucis intimae secretum volunt. Sed quantolibet [Col. 0659D] ardore intentionis exsiliant, adhuc antiqua nox gravat, et corruptibilis hujus carnis oculos, quos hostis callidus ad concupiscentiam aperuit, judex justus a contuitu interni sui fulgoris premit. Unde et bene subditur:
IBID.— Exspectet lucem, et non videat, nec ortum surgentis aurorae.
46. Ortus aurorae est internae veritatis claritas. —Quantalibet namque intentione adhuc peregrina mens satagat videre lucem sicut est, non valet, quia hanc ei damnationis suae caecitas abscondit. ( [Col. 0659D] Haec verba, ortus vero, etc., usque, quod nunquam finitur, quae intra parenthesim inclusimus, desunt [Col. 0660D] in Mss. et in omnib. Edit., praeterquam in Gussanv., qui non indicat ubi ea invenerit. Ortus vero aurorae est internae veritatis claritas, quae semper nobis debet esse nova. Quam nox procul dubio non videt, quia per culpam caeca nostra infirmitas ad illud lumen, quod supernos jam cives irradiat, in carne adhuc corruptibili posita non ascendit. Intus namque haec aurora surgit, ubi angelorum spiritibus divinitatis claritas nova semper ostenditur; et quasi semper gaudium lucis oritur, quod nunquam finitur.) [Col. 0660B] Ortus vero aurorae est illa nova nativitas resurrectionis, qua sancta Ecclesia etiam carne suscitata oritur ad contemplandum lumen aeternitatis. Si enim ipsa carnis nostrae resurrectio quasi quaedam nativitas non esset, de ea Veritas non dixisset: In regeneratione, cum sederit Filius hominis in sede majestatis suae (Matth. XIX, 28; Luc. XXII, 69) . Esse ergo hanc ortum vidit, quam regenerationem 123 vocavit. Sed quantalibet virtute electi nunc fulgeant, penetrare nequeunt, quae erit illa novae nativitatis gloria, qua tunc cum carne ad contemplandum aeternitatis lumen ascendunt. Unde et Paulus ait: Quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus diligentibus se (I Cor. II, 9) . Dicat ergo: Exspectet lucem, et non videat, nec ortum [Col. 0660C] surgentis aurorae; quia spontaneo vitio tenebrata nostra infirmitas, nisi prius per mortem poenae suae debitum solvat, claritatem lucis internae non penetrat. Sequitur:
VERS. 10.— Quia non conclusit ostia ventris qui portavit me, nec abstulit mala ab oculis meis.
47. Concupiscentiae ostia consensus noster aperuit, unde innumera mala. —Sicut et superius dictum est, non conclusit, dicit aperuit; et non abstulit, irrogavit. Haec itaque nox, videlicet culpa, ostia ventris aperuit, quia concepto ad peccatum homini desideria concupiscentiae reseravit. Ostia quippe ventris sunt desideria concupiscentiae, [Col. 0660D] Editi addunt carnalis: hoc verbum abest a Mss. Corb. Germ. et aliis quos consuluimus. In Lyrano pro reseravit legitur reservavit. Magis discrepat a caeteris unus Vindoc., in quo habetur: quia concepta ad peccatum hominis desideria, concupiscentia reseravit. de quibus per prophetam dicitur: [Col. 0660D] Intra in cubicula tua, claude ostia tua (Isai. XXVI, 20) . Cubicula quippe ingredimur, cum secreta nostrae mentis intramus. Ostia autem claudimus, cum desideria illicita coercemus. Haec itaque concupiscentiae carnalis ostia, dum consensus noster aperuit, ad innumera nos mala corruptionis pertraxit. Unde [Col. 0660D] Editi etiam loco jam. Et mox ad hanc pro ad hoc. jam nunc sub mortalitatis pondere gemimus, quamvis ad [Col. 0661A] hoc arbitrio nostro [Col. 0661D] In Corb. Germ., non venerimus. Minime probatur; loquitur enim hic sanctus Doctor de corruptelis ad quas consensus noster ostium aperuit. venerimus; quia et judicii sic justitia exigit, ut quod sponte fecimus, inviti toleremus. Sequitur:
VERS. 11, 12.— Quare non in vulva mortuus sum; egressus ex utero non statim perii? cur exceptus genibus? cur lactatus uberibus?
48. Quid intelligendum in verbis Job cum se optat abortivum. —Absit nos credere quod beatus Job, tanta spiritus scientia praeditus, tanta interni judicis attestatione laudatus, abortivum se optet interiisse. Sed quia, sicut etiam per remunerationem cognoscitur, intus habet testem suae fortitudinis, intus pensanda sunt ejus pondera locutionis.
[ Vet. XXVII. Rec. XXV.] 49. Peccatum quatuor [Col. 0661B] modis seu gradibus in corde, ac totidem in opere perficitur. —Quatuor quippe modis peccatum perpetratur in corde, quatuor consummatur in opere. In corde namque suggestione, delectatione, consensu, et defensionis audacia perpetratur. Fit enim suggestio per adversarium, delectatio per carnem, consensus per spiritum, defensionis audacia per elationem. Culpa enim, quae terrere mentem debuit, extollit, et dejiciendo elevat, sed gravius elevando supplantat. Unde et illam primi hominis rectitudinem antiquus hostis his quatuor ictibus fregit. Nam serpens suasit, Eva delectata est, Adam consensit; qui etiam requisitus, confiteri culpam per audaciam noluit. Hoc vero in humano genere quotidie agitur, quod actum in primo parente nostri generis non ignoratur. Serpens suasit; quia occultus hostis mala cordibus hominum [Col. 0661C] latenter suggerit. Eva delectata est; quia carnalis sensus, ad verba serpentis mox se delectationi substernit. Assensum vero Adam mulieri praepositus praebuit; quia dum caro in delectationem rapitur, etiam a sua rectitudine spiritus infirmatus inclinatur. Et requisitus Adam confiteri noluit culpam, quia videlicet spiritus, quo peccando a veritate disjungitur, eo in ruinae suae audacia nequius obduratur. Eisdem etiam quatuor modis peccatum consummatur in opere. Prius namque latens culpa agitur; postmodum vero etiam ante oculos hominum sine 124 confusione reatus aperitur; dehinc et in consuetudinem ducitur; ad extremum quoque vel falsae spei seductionibus, vel obstinatione miserae desperationis enutritur.
50. Job deplorat hos quatuor in corde peccandi modos. —Hos [Col. 0661D] itaque peccati modos, qui vel in corde latenter fiunt, vel patenter in opere perpetrantur, beatus Job considerat, et humanum genus in quot peccatorum gradibus sit lapsum, deplorat, dicens: Quare non in vulva mortuus sum; egressus ex utero non statim perii? cur exceptus genibus? cur lactatus uberibus? Prima enim vulva conceptionis, fuit lingua malae suggestionis. Sed peccator in vulva moreretur, si moriturum se homo in ipsa suggestione cognosceret. Qui tamen ex utero egressus est; quia postquam in peccato eum suggerens lingua concepit, foras mox [Col. 0662A] etiam delectatio rapuit. Post egressionem vero exceptus est genibus; quia cum ad delectationem carnis prodiit, nimirum culpam per consensionem spiritus, subjectis cunctis sensibus, quasi suppositis genibus consummavit. Sed genibus exceptus, etiam uberibus est lactatus. In consensu enim culpae addictis spiritus sensibus, multa cassae fiduciae argumenta subsecuta sunt, quae natam in peccato animam, virulento lacte nutrierunt, et ne aspera mortis supplicia metueret, hanc blandis excusationibus foverunt. [ Vet. XXVIII. ] Unde et primus homo post culpam audacior exstitit, dicens: Mulier, quam dedisti mihi [Col. 0662D] Hunc locum Mss. Rhem., Corb. Germ., Vindoc., ea ratione hic exhibent qua jam num. 39 observatum. sociam, ipsa dedit mihi de ligno, et comedi (Genes. III, 12) . Qui quidem per timorem semetipsum absconsurus fugerat; sed tamen requisitus innotuit quantum [Col. 0662B] etiam timens tumebat. Cum enim ex peccato praesens poena metuitur, et amissa Dei facies non amatur; timor ex tumore est, non ex humilitate. Superbit quippe, qui peccatum, si liceat non puniri, non deserit.
51. Deplorat ac deprecatur quatuor modos quibus homines peccant in opere. —Sed his, sicut dictum est, quatuor modis culpa, ut in corde agitur, etiam in opere perpetratur. Ait enim: Quare non in vulva mortuus sum? Vulva quippe peccantis, est hominis culpa latens, quae occulte peccatorem concipit, et reatum suum adhuc in tenebris abscondit. Egressus ex utero non statim perii? A vulva de utero exitur, cum peccator quae in occulto commiserit, haec etiam in aperto committere non erubescit. Quasi enim ab occultationis suae vulva processerant, de quibus Propheta dicebat: Et peccatum suum quasi Sodoma [Col. 0662C] praedicaverunt, nec absconderunt (Isai. III, 9) . Quare exceptus genibus? Quia nimirum peccator, cum jam de iniquitate sua non confunditur, in iniquitate eadem etiam adminiculis pessimae consuetudinis roboratur. Quasi genibus peccator fovetur ut crescat, dum culpa consuetudinibus firmatur ut vigeat. Cur lactatus uberibus? Quia dum prodire culpa in usum coeperit, nimirum se vel falsa spe divinae misericordiae, vel aperta miseria desperationis pascit; ut eo nequaquam ad correptionem redeat, quo vel factorem suum pium sibi inordinate simulat, vel hoc quod fecit, inordinate formidat. Beatus igitur vir humani generis lapsus aspiciat, et quibus praecipitiis mersum sit in foveam iniquitatis intendat, dicens: Quare non in vulva mortuus sum? id est, in ipsa occulta perpetratione [Col. 0662D] peccati, cur a carnis vita mortificare me nolui? Egressus ex utero non statim perii? id est, postquam ad apertam 125 iniquitatem exii, cur me tunc saltem perditum non cognovi? Perisset quippe in suo judicio, si se perditum cognovisset. Quare exceptus genibus? id est, etiam post apertam culpam, cur me adhuc in illa etiam consuetudo suscepit, ut valentiorem ad nequitias redderet, et pravis me usibus sustinens foveret? Cur lactatus uberibus? id est, postquam in culpae consuetudinem veni, cur me ad atrociorem nequitiam vel falsae spei fiducia, vel lacte miserae [Col. 0663A] desperationis enutrivi? Cum enim culpa in usum venerit, ei jam animus etiam si appetat, debilius resistit; quia quot vicibus pravae frequentationis astringitur, quasi tot vinculis ad mentem ligatur. [ Vet. XXIX. ] Unde fit ut enervis animus, cum solvi non valet, ad quaedam se solatia falsae consolationis inclinet; quatenus venturum judicem tantae sibi misericordiae spondeat, ut eos etiam quos arguendos invenerit penitus non occidat. Cui rei hoc deterius accidit, quod ei multorum similium lingua consentit, cum multi etiam male gesta laudibus exaggerant: unde fit ut incessanter crescat culpa, favoribus nutrita. Curari autem vulnus negligitur, quod dignum praemio laudis videtur. Unde bene per Salomonem dicitur: Fili mi, si te lactaverint peccatores, ne acquiescas [Col. 0663B] eis (Prov. I, 10) . Peccatores etenim lactant, cum vel perpetranda mala blandimentis inferunt, vel perpetrata favoribus extollunt. An non lactantur, de quo per Psalmistam dicitur: Quoniam laudatur peccator in desideriis animae suae: et qui iniqua gerit benedicitur [Col. 0663D] In Ms. Colb., post, benedicitur, sequitur: difficile emendatur peccatum, quod linguis pravorum nutritur. Quae verba, addito enim Gussanv. in suam editionem transtulit, quamvis orationis seriem solvant, et ab omnibus aliis Codicib. sive manu exaratis, sive excusis exsulent. (Psal. IX, 24) ?
52. Peccati quartus gradus difficilius corrigitur. —Sciendum quoque est, quod tres illi modi peccantium juxta descensus sui ordinem facilius corriguntur, quartus vero iste difficilius emendatur. Unde et Redemptor noster puellam in domo, juvenem extra portam, in sepulcro autem Lazarum suscitat. Adhuc quippe in domo mortuus jacet, qui latet in peccato. Jam quasi extra portam educitur, cujus iniquitas usque ad inverecundiam publicae perpetrationis aperitur. [Col. 0663C] Sepulturae vero aggere premitur, qui in perpetratione nequitiae etiam usu consuetudinis pressus gravatur. Sed hos ad vitam miseratus revocat, quia plerumque divina gratia, non solum in occultis, sed etiam in apertis iniquitatibus mortuos, et mole pravae consuetudinis pressos, respectus sui lumine illustrat. Quartum vero mortuum Redemptor noster nuntiante discipulo agnoscit, nec tamen suscitat, quia valde difficile est ut is quem post usum malae consuetudinis etiam adulantium linguae excipiunt, a mentis suae morte revocetur. De quo et bene dicitur: [Col. 0663D] In pler. Mss., sine mortuos sepeliant mortuos suos. Melius unus Compend. et Val. Cl., sine mortuos, ut sepeliant mortuos suos. Ita olim legebatur in Utic. Sine mortuos sepelire mortuos suos (Luc. IX, 60) . Mortui enim mortuos sepeliunt, cum peccatores peccatorem favoribus premunt. Quid [Col. 0664D] Barthol.: Quid enim est aliud sepelire quam occulere? Sed qui. Aliae vet. Ed. cum Mss. Reg., pro occulere, habent, occumbere. In aliis Mss. omittitur, et sepelire quam abscondere. Quod typis data sint, Coccio debemus. enim aliud est peccare, quam occumbere; et sepelire, quam abscondere? [Col. 0663D] Sed qui peccantem laudibus prosequuntur, exstinctum sub verborum suorum aggere abscondunt. Erat autem et Lazarus mortuus, sed tamen non a mortuis sepultus. Fideles quippe mulieres illum obruerant, quae et ejus mortem vivificatori nuntiabant. Unde et protinus ad lucem rediit, quia cum in peccato animus moritur, citius ad vitam reducitur, si super hunc [Col. 0664A] sollicitae cogitationes vivunt. Aliquando autem, sicut et superius 126 dictum est, falsa spes mentem non intercipit, sed hanc deterior desperatio configit, quae dum omnem spem veniae funditus interimit, erroris lacte animam uberius nutrit.
[ Vet. XXX, Rec. XXVI]. 53. Job se in primo homine peccasse, et hujus peccati aerumnas deflet. —Consideret igitur sanctus vir, post primam culpam quanta deterius homo mala commisit; postquam paradisum perdidit, usque ad quanta hujus exsilii praerupta descendit, et dicat: Quare non in vulva mortuus sum? id est, cum serpentis suggestio peccatorem me conciperet, tunc utinam quae me mors sequeretur agnovissem, ne usque ad delectationem suggestio raperet, et morti arctius ligaret. Egressus ex utero non statim perii? Ac si dicat: Utinam ad exteriorem [Col. 0664B] delectationem exiens, quod interiore lumine privabar agnovissem; et saltem in ipsa delectatione occumberem, ne per consensum mors acrius puniret. Cur exceptus genibus? Ac si dicat: Utinam minime me consensus [Col. 0664D] Vindoc., subjectis pravitati genibus excep. subjectis pravitati sensibus excepisset, ne ipsa me consensio ad audaciam deterius raperet. Cur lactatus uberibus? Ac si dicat: Utinam blandiri mihi saltem post mala perpetrata noluissem, ne tanto me culpae nequius astringerem, quanto me in illa mollius foverem. His itaque reprehensionum suarum vocibus in parente primo se peccasse redarguit. Sed si ad aerumnam hujus exsilii nequaquam homo peccando descenderet, dicat qua perfrui quiete potuisset. Sequitur:
[Col. 0664C] VERS. 13.— Nunc enim dormiens silerem, et somno meo requiescerem.
54. Prima hominis conditio, a qua peccando cecidit. Quietum silentium hominis innocentis. —Ad hoc in paradiso homo positus fuerat, ut si se ad conditoris sui obedientiam vinculis charitatis astringeret, ad coelestem angelorum patriam quandoque sine carnis morte transiret. Sic namque immortalis est conditus, ut tamen si peccaret, et mori posset; et sic mortalis est conditus, ut si non peccaret, etiam non mori posset; atque ex merito liberi arbitrii beatitudinem illius regionis attingeret, in qua vel peccare, vel mori non posset. Ubi igitur post redemptionis tempus, carnis morte interposita, electi transeunt, illuc procul dubio parentes primi, si in conditionis suae [Col. 0664D] statu perstitissent, etiam sine morte corporum transferri potuissent. Dormiens igitur sileret, et somno suo homo requiesceret, dum ad aeternae patriae requiem ductus, quasi [Col. 0664D] Mss., magno consensu, secessum quoddam hic et infra, cap. ol. 28, nunc c. 29, n. 58. secessum quemdam a clamore hoc humanae infirmitatis inveniret. Post peccatum namque quasi clamans vigilat, qui contentionem carnis propriae repugnans portat. Hoc quietis silentium [Col. 0665A] homo conditus habuit, cum contra hostem suum liberum voluntatis arbitrium accepit. Cui quia sua sponte succubuit, mox de se, quod contra se perstreperet, invenit, mox in certamine infirmitatis tumultus reperit; et quamvis in pace silentii ab auctore fuerat conditus, hosti tamen sponte substratus, clamores de pugna toleravit. Ipsa enim carnis suggestio, quasi quidam clamor est contra quietem mentis, quam ante transgressionem homo non sensit; quia nimirum quod de infirmitate posset tolerare, non habuit. Postquam vero se sponte hosti subdidit, astrictus culpae suae vinculis, in quibusdam ei etiam nolens servit, et clamores in mente patitur, cum caro spiritui reluctatur. An non clamores 127 intrinsecus audiebat, qui pravae contra se legis verba [Col. 0665B] tolerabat, dicens: Video aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae, et captivum me ducentem in lege peccati, quae est in membris meis (Rom. VII, 23) ? Contempletur ergo vir sanctus in quanta cordis pace requiesceret, si serpentis verba suscipere homo noluisset, et dicat: Nunc enim dormiens silerem, et somno meo requiescerem, id est, intra secretum mentis [Col. 0665D] 1 Remig., cum uno Reg., a conditoris contemplatione non secederem. ad conditoris contemplationem secederem, nisi me extra me tentationum tumultibus [Col. 0665D] Sic Mss. Editi vero, consensus primae culpae. consensus primi culpa prodidisset. Hujus autem quietis gaudiis cum quibus etiam sociis perfrueretur, adjungat, dicens:
VERS. 14.— Cum regibus et consulibus terrae.
55. Angelici gaudii socius fuisset. Qui angeli sint reges et consules. —Ex rebus insensibilibus discimus [Col. 0665C] quid de sensibilibus atque intelligibilibus sentiamus. Terra namque aere fecundatur, aer autem ex coeli qualitate disponitur. Sic jumentis homines, hominibus angeli, archangeli vero angelis praesunt. Nam quod jumentis homines praesint, et usu cernimus, et verbis Psalmistae docemur, qui ait: Omnia subjecisti sub pedibus ejus, oves et boves universas, insuper et pecora campi (Psal. VIII, 8) . Quia vero angeli hominibus praesint, per prophetam testatur angelus, dicens: Princeps regni Persarum restitit mihi (Dan. X, 13) . Quod vero angeli a superiorum angelorum potestatibus dispensentur, Zacharias perhibet propheta, qui ait: Ecce angelus, qui loquebatur in me, egrediebatur; et angelus alius egrediebatur in occursum ejus, et dixit ad eum: Curre, loquere ad puerum [Col. 0665D] istum, dicens: Absque muro habitabitur Jerusalem (Zach. II, 3) . Si enim in ipsis officiis sanctorum spirituum nequaquam potestates summae minimas disponerent, nullo modo hoc, quod homini diceret, angelus [Col. 0666D] In Mss. Norm. et nonnullis, angelus angelo nuntiaret. ab angelo cognovisset. Quia igitur cunctorum conditor omnia per semetipsum tenet, et tamen ad distinguendum pulchrae universitatis ordinem, alia aliis dispensantibus regit, non immerito reges, angelorum spiritus accipimus, qui quo auctori omnium familiarius serviunt, eo subjecta potius regunt. Cum regibus ergo dormiret, quia nimirum jam cum angelis [Col. 0666A] homo quiesceret, si persuasoris linguam sequi noluisset. Qui bene etiam consules vocantur, quia spiritali reipublicae consulunt, dum nos sibi ad regnum socios jungunt. Bene consules vocantur, quia dum ipsis nuntiantibus voluntatem conditoris agnoscimus, in eis procul dubio consultum ab hac angustia nostrae tribulationis invenimus.
[ Vet. XXXII.] 56. Sancti ante Christum inferno detinebantur, nunc sine mora coelum petunt. Reges et consules sunt sancti praedicatores. —Sed quia beatus Job sancto aeternitatis spiritu impletur, et fuisse, vel futurum esse aeternitas non habet, cui nimirum, nec praeterita transeunt, nec quae futura sunt, veniunt, quia cuncta per praesens videt, potest futuros praedicatores Ecclesiae in praesentia spiritus contemplari, [Col. 0666B] qui postquam de corporibus transeunt, nequaquam per morarum spatia, sicut antiqui Patres, a coelestis patriae perceptione differuntur. Mox quippe ut a carnis colligatione exeunt, in coelesti sede requiescunt, Paulo attestante, qui ait: Scimus quoniam si terrestris domus nostra hujus habitationis dissolvatur, quod aedificationem ex Deo habemus domum non manufactam, aeternam in coelis (II Cor. V, 1) . Prius autem quam Redemptor noster morte sua humani generis poenam solveret, eos etiam qui coelestis patriae vias sectati sunt, post egressum carnis inferni claustra tenuerunt: 128 non ut poena quasi peccatores plecteret, sed ut eos in locis remotioribus quiescentes, quia necdum intercessio Mediatoris advenerat, ab ingressu regni reatus primae culpae prohiberet. Unde juxta ejusdem Redemptoris nostri [Col. 0666C] testimonium, dives qui apud inferos torquetur, in sinu Abrahae requiescere Lazarum contemplatur (Luc. XVI, 19) . Qui profecto si adhuc in imis non essent, hos ille in tormentis positus non videret. Unde et isdem Redemptor noster pro nostrae culpae debito occumbens, inferna penetrat; ut suos, qui ei inhaeserant, ad coelestia reducat. Sed quo nunc homo redemptus ascendit, illuc profecto si peccare noluisset, etiam sine redemptione pertingeret. Consideret ergo vir sanctus quia si non peccasset, illuc etiam non redemptus ascenderet, ad quod praedicatores sanctos post redemptionem necesse est cum magno labore pervenire. Et cum quibus jam nunc quiesceret, insinuet, dicens: Cum regibus et consulibus terrae [Vet. XXXIII ]. Reges quippe sunt sancti praedicatores [Col. 0666D] res Ecclesiae, qui et commissos sibi recte disponere, et sua bene regere corpora sciunt; qui dum desideriorum in se motus temperant, super subjectis cogitationibus lege virtutis regnant. Qui bene etiam terrae consules vocantur. Reges enim sunt, quia sibimetipsis praesident; terrae autem consules, quia exstinctis peccatoribus vitae consultum praebent. Reges sunt, quia semetipsos regere sciunt; terrae sunt consules, quia terrenas mentes per exhortationis suae consilium ad coelestia pertrahunt. An terrae consul non erat, qui dicebat: De virginibus autem praeceptum [Col. 0667A] Domini non habeo, consilium autem do (I Cor. VII, 25) ? Et iterum: Beatior erit, si sic permanserit, secundum meum consilium (Ibid., 40) . Bene autem subditur:
IBID.— Qui aedificant sibi solitudines.
57. Turbam tumultuantem in se gestant. Luxuriae deditus, iracundus, avarus, superbus, curis saecularibus deserviens. —Omnes enim, qui vel illicita appetunt, vel in hoc mundo videri aliquid volunt, densis cogitationum tumultibus in corde comprimuntur; dumque desideriorum turbas intra se excitant, prostratam mentem pede miserae frequentationis calcant. Alius namque juri se luxuriae subdidit, atque ante mentis oculos schemata turpium perpetrationum fingit: [Col. 0667B] et cum effectus non tribuitur operis, hoc crebrius agitur intentione cogitationis. Voluptatis perfectio quaeritur, et concussus enerviter animus, hinc inde et sollicitus et caecatus, occasionem nequissimae expletionis rimatur. Mens itaque haec quasi quemdam populum patitur, quae insolenti cogitationum tumultu vastatur. Alius irae se dominio stravit; et quid in corde, nisi jurgia, etiam quae desunt peragit? Hic saepe praesentes non videt, absentibus contradicit, intra semetipsum contumelias profert et recipit, receptis autem durius respondet; et cum qui obviet nullus adsit, magnis clamoribus rixas in corde componit. Turbam itaque hic intus sustinet, quem pondus vehemens inflammatae cogitationis premit. Alius juri se avaritiae tradidit, et fastidiens propria, aliena concupiscit: [Col. 0667C] Hic plerumque concupita adipisci non valens, diem quidem in otium, noctem vero in cogitationem versat: torpet ab utili opere, quia fatigatur illicita cogitatione; consilia multiplicat, et sinum mentis cogitationum [Col. 0667D] Unus e Remig. et Norm., quos sequuntur Barthol. et aliae vetust. Editiones, immensitatibus. inventionibus latius expandit; pervenire ad concupita satagit, atque ad obtinenda haec quosdam secretissimos causarum meatus quaerit. Qui mox ut in causa aliquid subtile invenisse se aestimat, jam se obtinuisse quod concupierat, 129 exsultat: jam quid etiam adeptae rei adjungat, excogitat, atque ut in meliori statu debeat excoli, pertractat. Quam quia jam quasi possidet, et quasi ad meliorem speciem adducit, mox insidias invidentium considerat, et quid contra se jurgii moveatur, pensat: exquirit quid respondeat, et cum rem nullam [Col. 0667D] teneat, jam in defensione rei quam appetit, vacuus litigator elaborat. Quamvis ergo nihil de concupita re ceperit, habet tamen in corde jam fructum concupiscentiae, laborem rixae. Gravi itaque populo premitur, qui instigantis avaritiae tumultu vastatur. Alius se tyrannidi superbiae subjecit; et cor miserum, dum contra homines erigit, vitio substernit. [Col. 0668A] Honorum sublimium infulas appetit, exaltari successibus exquirit, totumque quod esse desiderat, sibi apud semetipsum in cogitationibus depingit: jam quasi tribunali praesidet, jam sibi parere obsequia subjectorum videt, jam caeteris eminet, jam aliis mala irrogat, aliis quia irrogaverint recompensat. Jam apud semetipsum stipatus cuneis ad publicum procedit, jam quibus obsequiis fulciatur conspicit; qui tamen haec cogitans [Col. 0667D] Ita Corb. Germ., Rhem., Remig. Alii habent solus repetit, aut recipit. Praetulimus priorem lect., quae nobiliorem sensum exhibet. Secunda tamen sensu non caret. solus repit; jam alia conculcat, alia sublevat; jam de conculcatis satisfacit odiis, jam de sublevatis recipit favores. Qui igitur tot phantasmata cordi imprimit, quid iste aliud quam somnium vigilans videt? Quia ergo tot rerum causas quas fingit tolerat, nimirum intrinsecus natas ex desideriis turbas portat. Alius jam illicita refugit, sed tamen bonis mundi carere pertimescit: concessa [Col. 0668B] tenere appetit, videri inter homines minor erubescit, et curat summopere ne inops in domo sit, ne despectus in publico. Exquirit quid sibi sufficiat, quid necessitas subjectorum petat; atque ut sufficienter jura patronatus subditis expleat, patronos quaerit quibus ipse famuletur; sed his dum familiariter jungitur, eorum procul dubio causis implicatur, quibus saepe consentit in illicitis, et mala quae propter semetipsum non appetit, committit propter alia quae non derelinquit. Nam saepe dum honorem suum in hoc mundo imminui trepidat, ea apud majores personas approbat, quae jam per proprium judicium damnat. Is dum sollicite cogitat, quid patronis debeat, quid subjectis; quid sibi augeat, [Col. 0667D] In quibusdam Mss., effectibus. quid affectibus prosit, quasi tanta frequentia turbarum premitur, [Col. 0668C] quanta curarum importunitate laceratur.
[ Vet. XXXIV.] 58. Soli secum sunt qui vitia subegerunt. —At contra sancti viri, quia nihil hujus mundi appetunt, nullis procul dubio in corde tumultibus premuntur; omnes quippe inordinatos desideriorum motus a cubili cordis, manu sanctae considerationis ejiciunt, et quia transitoria cuncta despiciunt, ex his nascentes cogitationum insolentias non patiuntur. Solam namque aeternam patriam appetunt; et quia nulla hujus mundi diligunt, magna mentis tranquillitate perfruuntur. Unde et recte dicitur: Qui aedificant sibi solitudines. Solitudines quippe aedificare, est a secreto cordis terrenorum desideriorum tumultus expellere, 130 et una intentione aeternae patriae in amorem intimae quietis anhelare. An non cunctos a [Col. 0668D] se cogitationum tumultus expulerat, qui dicebat: Unam petii a Domino, hanc requiram, ut inhabitem in domo Domini [Col. 0667D] Subjiciunt hic Ed., omnib. dieb. vitae meae; quod abest a melioribus Mss. (Psal. XXVI, 4) ? A frequentia quippe terrenorum desideriorum fugerat, [Col. 0668D] In Vulgatis, et ad magnam videlicet solitudinem semetipsum contulerat; quo depravatur sensus sancti Gregorii non aliam nobis solitudinem ostendentis quam nosmetipsos, non alium secessum quam mentem quietam, ut paulo post legitur. ad magnam videlicet solitudinem semetipsum, ubi eo tutius nihil extraneum conspiceret, quo incompetens nihil amaret. A tumultu rerum [Col. 0668D] Edit., corporalium. At Mss., temporalium; ibid., magnum quoddam secessum, legitur in Mss., pro magnum quemdam; vide quae diximus supra, n. 54. temporalium magnum quemdam [Col. 0669A] secessum [Col. 0669D] 2 Rhem. et unus Remig., quietam scilicet mentem. Alii, quietem mentis. Reg., inquietam mentem. petierat quietam mentem, in qua tanto purius Deum cerneret, quanto hunc cum se solo solum inveniret.
59. Et vere consules sunt, quia consulere aliis non desistunt. —Bene autem hi, qui sibi solitudines construunt, etiam consules vocantur, quia sic in se solitudinem mentis aedificant, ut tamen in quo praevalent, aliis per charitatem consulere minime desistant. Hunc ergo, quem modo praetulimus consulem, paulo subtilius perpendamus, quomodo ad praebenda vitae sublimioris exempla, subjectis populorum cuneis, virtutum calculos spargat. Ecce ad insinuandam retributionem boni pro malo, de semetipso fatetur, dicens: Si reddidi retribuentibus mihi mala, decidam merito ab inimicis meis inanis (Ps. VII, 5) . Ad dilectionem conditoris [Col. 0669B] excitandam insinuat, dicens: Mihi autem adhaerere Deo bonum est (Psal. LXXII, 28) . Ad formam sanctae humilitatis imprimendam, secreta cordis sui indicat, dicens: Domine, non est exaltatum cor meum, neque elati sunt oculi mei (Psal. CXXX, 1) . Ad imitandam zeli rectitudinem exemplo suo nos excitat, dicens: [Col. 0669D] Ed., nonne qui oderunt te, Domine, oderam? Nonne qui te oderunt, Deus, oderam eos, et super inimicos tuos tabescebam? Perfecto odio oderam illos, inimici facti sunt mihi (Psal. CXXXVIII, 22) . Ad aeternae nobis patriae desiderium succendendum, vitae praesentis longitudinem deplorat, dicens: Heu [Col. 0669D] Vindoc., Compend., S. Albin., etc., heu me quod. mihi! quod incolatus meus prolongatus est (Psal. CXIX, 5) . Largitate nimirum [Col. 0669D] Vet. Ed. cum antiq. Rhem. et Germ., consolatus; neque vero infrequens est librariis o pro u depingere. consulatus emicuit, qui exemplo conversationis propriae, tot nobis virtutum calculos spargit.
[Col. 0669C] [ Vet. XXXV. ] 60. Sed [Col. 0669D] Sic restituimus ad fidem omnium pene Mss., cum in vet. Ed. et in aliis deinceps legeretur: Sed iste [Col. 0670D] aliis consulens, quomodo sibi. Occasionem errori forsitan praebuit Ms. Reg., in quo habetur: Sed iste consulens. iste consul an sibi etiam solitudinem aedificet, narret. Ait enim: Ecce elongavi fugiens, et mansi in solitudine (Psal. LIV, 8) . Fugiens elongat, quia a turba desideriorum temporalium in alta Dei contemplatione se sublevat. Manet vero in solitudine, quia perseverat in remota mentis intentione. De qua bene solitudine Domino Jeremias ait: A facie manus tuae solus sedebam, quoniam comminatione replesti me (Jerem. XV, 17) . Facies quippe manus Dei, est illa percussio justi judicii, qua superbientem hominem a paradiso repulit, et in hac caecitate [Col. 0670D] Rhem., Remig., uno excepto, Norm., Reg., Germ., Compend., Longip., S. Albin., Turon., Val. Cl., ita habent, non inclusit, ut in vet. Ed. et aliis deinceps. praesentis exsilii exclusit. Comminatio vero ejus, est terror adhuc supplicii sequentis. Post faciem igitur manus adhuc nos minae terrificant, quia per experimentum judicii jam nos et poena praesentis [Col. 0669D] exsilii perculit, et si peccare non desistimus, aeternis adhuc suppliciis addicit. Consideret ergo vir sanctus, projectus huc, unde homo ceciderit, atque hunc post ista peccantem, quo adhuc justitia judicantis rapit; et cunctas a se desideriorum temporalium turbas ejiciat, seque in magna mentis 131 solitudine [Col. 0670A] abscondat, dicens: A facie manus tuae solus sedebam, quoniam comminatione replesti me. Ac si aperte dicat: Dum considero quid jam per judicii experimentum patior, a tumultu desideriorum temporalium trepidus mentis secessum peto, quia et adhuc acrius illa quae minaris, aeterna supplicia formido. Bene ergo de regibus atque consulibus dicitur: Qui aedificant sibi solitudines. Quia ii qui et se bene regere, et consulere aliis sciunt, quoniam praesentari interim illi intimae quieti non possunt, hanc apud semetipsos per studium tranquillae mentis imitantur Sequitur:
VERS. 15.— Cum principibus, qui possident aurum, et replent domos suas argento.
[Col. 0670B] 61. Principes sunt rectores Ecclesiae, aurum sapientia, argentum verbum Dei. —Quos alios principes, nisi sanctae Ecclesiae rectores vocat, quos indesinenter in loco praedicatorum praecedentium divina dispensatio subrogat? De quibus eidem Ecclesiae Psalmista ait: Pro patribus tuis nati sunt tibi filii: constitues eos principes super omnem terram (Psal. XLIV, 17) . Quid vero aurum, nisi sapientiam appellat? de qua per Salomonem dicitur: Thesaurus desiderabilis requiescit in ore sapientis (Prov. XXI, 20) . Aurum nempe sapientiam vidit, quam thesaurum vocavit. Quae et recte auri appellatione signatur; quia sicut auro temporalia, ita sapientia bona aeterna mercantur. Si aurum sapientia non esset, nequaquam Laodiceae Ecclesiae ab angelo diceretur: Suadeo tibi emere a [Col. 0670C] me aurum ignitum (Apoc. III, 18) . Aurum quippe emimus, cum accepturi sapientiam, prius obedientiam praebemus. Ad quem videlicet nos contractum bene [Col. 0670D] In Ed. Paris. 1495, Basil. 1514, et Guss., quidem sapiens, pro quidem sap. quidam sapiens excitat, dicens: Concupisti sapientiam? Serva mandata, et Dominus [Col. 0670D] Mss. Corb. Germ. et Reg., praebet. praebebit illam tibi (Eccli. I, 33) . Quid autem per domos, nisi conscientiae designantur? Unde sanato cuidam dicitur: Vade in domum tuam (Matth. IX, 6) . Ac si aperte audiat: Post exterius miraculum ad conscientiam revertere, et qualem te intrinsecus Deo debeas exhibere, perpende. Quid etiam per argentum, nisi eloquia divina figurantur? de quibus per Psalmistam dicitur: Eloquia Domini, eloquia casta, argentum igne examinatum (Psal. XI, 7) . Eloquium Domini argentum igne examinatum dicitur, quia sermo Dei [Col. 0670D] si in corde figitur, tribulationibus probatur.
[ Vet. XXXVI.] 62. Si Adam non peccasset, soli nascerentur, qui nunc salvandi sunt. —Vir igitur sanctus spiritu aeternitatis plenus, quaeque futura sunt colligat; et quos longe post ventura saecula gignerent, laxato mentis sinu comprehendat; et magna [Col. 0671A] admiratione consideret cum quibus electis sine labore in aeternitate quiesceret, si per appetitum superbiae nemo peccasset, et dicat: Nunc enim dormiens silerem, et somno meo requiescerem cum regibus et consulibus terrae qui aedificant sibi solitudines, aut cum principibus qui possident aurum, et replent domos suas argento. Quia enim si parentem primum nulla peccati putredo corrumperet, nequaquam ex se filios gehennae generaret; sed hi qui nunc per redemptionem salvandi sunt, soli ab illo electi nascerentur, eosdem electos aspiciat, atque cum eis quomodo quiescere potuisset intendat. Videat sanctos apostolos sic susceptam Ecclesiam regere, ut ei praedicationis verbo non desinant consultum praebere, eosque reges et consules appellet. Videat post hos in eorum [Col. 0671B] loco rectores exsurgere, 132 qui et sapienter vivendo aurum possideant, et aliis recta praedicando, argento sacrae locutionis enitescant, eosque principes repletis conscientiarum domibus auro et argento divites memoret. Sed quia aliquando prophetico spiritui nequaquam sufficit ut ventura praevideat, nisi cordi prophetantis etiam praeterita et antiqua repraesentet, sanctus vir infra supraque oculos aperit, et non solum ventura conspicit, sed etiam transacta ad memoriam reducit. Nam protinus adjungit:
VERS. 16.— Aut sicut abortivum absconditum non subsisterem: vel qui concepti non viderunt lucem.
63. Sancti ante redemptionis tempus orti, sunt velut abortivi. Plures fuerunt quam quos memorat Moyses —Abortivum, [Col. 0671C] quia ante plenum tempus oritur, exstinctum protinus occultatur. Quos ergo sanctus vir alios abortivos vocat, cum quibus se quiescere potuisse considerat, nisi electos quosque, qui ab ipso mundi primordio ante redemptionis tempus exorti sunt, et tamen huic mundo semetipsos mortificare curaverunt? Qui conscriptae legis tabulas non habentes, quasi [Col. 0671D] Sic Mss. Corb. Germ., Rhem., Remig., Vindoc., etc., ubi Editi habent in utero. ab utero mortui sunt, quia auctorem suum naturali lege timuerunt; et cum venturum Mediatorem crederent, studuerunt summopere, mortificandis voluptatibus, etiam quae scripto non acceperant praecepta servare. Tempus itaque illud, quod juxta mundi initium mortuos huic saeculo patres nostros protulit, quasi abortivi uterus fuit. Ibi namque Abel, qui occidenti se fratri restitisse non legitur [Col. 0671D] (Genes. IV, 8, 24) . Ibi Enoch, qui talem se exhibuit, ut ambulaturus cum Domino transferretur (Genes. V, 22, 24) . Ibi Noe, qui per hoc, quod divino examini placuit, [Col. 0671D] Germ. et nonnulli al., immundo mundo. Corb. Germ., Reg., Colb., in mundum (hoc est fortasse in mundi restaurationem) mundo superstes. in mundo mundo superstes fuit (Genes. VII, 23) . Ibi Abraham, qui dum peregrinus est in saeculo, factus est amicus Deo (Genes. XII, 1) . Ibi Isaac, qui caligantibus carnis oculis, per aetatem quidem praesentia non vidit, sed per virtutem prophetici spiritus in futuris etiam saeculis magna videndi luce radiavit (Genes. XXVII, 1) . Ibi Jacob, qui iram fratris [Col. 0672A] humiliter fugit, clementer edomuit; qui prole quidem fecundus exstitit, sed tamen spiritus ubertate fecundior, eamdem prolem sub prophetiae suae vinculis astrinxit (Genes. XXXIII, 4) . Bene autem abortivum hoc absconditum dicitur, quia a mundi primordiis, dum quosdam paucos Moyse scribente cognoscimus, pars nobis maxima humani generis occultatur. Neque enim tot justos solummodo usque ad acceptam legem exstitisse credendum est, quot Moyses brevissima descriptione perstrinxit. Quia ergo a mundi primordio edita multitudo bonorum, ex magna parte notitiae nostrae subtrahitur, abortivum hoc absconditum vocatur. Quod et non substitisse dicitur, quia, enumeratis paucis, eorum frequentia nullo apud nos memoriae scripto retinetur.
[ Vet. XXXVII.] 64. Concepti sunt, sed lucem non [Col. 0672B] viderunt, qui post legem ante Christum nati. —Recte vero additur: Vel qui concepti non viderunt lucem. Hi namque, qui post acceptam legem in hoc mundo nati sunt, auctori suo ejusdem legis sunt admonitione concepti. Sed tamen concepti lucem minime viderunt, quia ad adventum incarnationis Dominicae, quamvis hanc fideliter crederent, pervenire nequiverunt. Incarnatus quippe Dominus dicit: Ego sum lux mundi (Joan. VIII, 12) . Atque ipsa Lux ait: Multi prophetae et justi desideraverunt videre quae videtis, et non viderunt (Matth. XIII, 17) . Concepti igitur non viderunt lucem, quia ad spem venturi Mediatoris apertis prophetarum vocibus excitati, nequaquam potuerunt cernere ejus incarnationem. 133 In his itaque conceptus interior formam fidei edidit, sed hanc usque [Col. 0672C] ad apertam visionem divinae praesentiae non perduxit, quia prius hos a mundo mors interveniens rapuit, quam manifesta mundum Veritas [Col. 0672D] Rhem. et Remig., mundo illustravit. illustravit.
[ Vet. XXXVIII.] 65. Job praeterita cernens et futura, ad aeterna anhelat. —Vir igitur sanctus spiritu aeternitatis plenus, manu cordis cuncta labentia ad memoriam astringit; et quia angusta est omnis creatura creatori, per eumdem spiritum, qui [Col. 0672D] Sic Mss. Corb. Germ., Rhem., Remig., Compend., Vindoc., Editis habentibus nihil ex se; et mox, omne quod erit, pro hoc quod erit. nihil in se vel juxta se aliud, nisi semper esse habet, hoc quod erit, hoc quod praeteriit, conspicit; ac infra supraque mentis oculum tendit, et venientia velut transacta considerans, ad aeternum esse medullitus inardescit, dicens: Nunc enim dormiens silerem. Nunc enim praesentis est temporis. Et quid est stantem semper in praesenti quietem quaerere, nisi ad [Col. 0672D] illud, cui nihil venit, nihil praeterit, gaudium aeternitatis anhelare? Quod nimirum Veritas semper esse suum, ut nobis utcunque infunderet, Moyse mediante insinuat, dicens: Ego sum qui sum. Et dices filiis Israel: Qui est, misit me ad vos (Exod. III, 14) . Sed ecce, quia labentia conspicit, quia semper praesens gaudium quaerit, quia venturae lucis memorat, quia electorum ejus ordines enumerans pensat: ipsam jam nobis apertius quietem hujus lucis insinuet, et quid apud illam quotidie de pravorum conversatione [Col. 0673A] [Col. 0673D] Corb. Germ. et aliqui alii, de pravorum conversione. Lectionem hanc utpote sequentibus consonam anteponeremus, nisi Mss. melioris notae multitudo praeponderaret. agitur, verbis manifestioribus demonstret. Sequitur:
VERS. 17.— Ibi impii cessaverunt a tumultu, et ibi requieverunt fessi robore.
66. Impii Incarnationis beneficio a gravi labore erepti. —Paulo ante jam diximus quia corda peccantium per hoc quod strepitus desideriorum possidet, gravis cogitationum instigantium tumultus premit. Sed in hac luce, quam concepti minime viderunt, a tumultu suo impii cessare perhibentur, quia nimirum Mediatoris adventum, quem patres in lege positi diu praestolati sunt, ad vitae suae requiem populi gentiles invenerunt, Paulo attestante, qui ait: Quod quaerebat Israel, hoc non est consecutus, electio autem consecuta [Col. 0673B] est (Rom. XI, 7) . In hac itaque luce impii a tumultu cessant, dum perversorum mentes, veritate cognita, laboriosa mundi desideria fugiunt, et tranquillitati intimi amoris acquiescunt. An non ad cessationem vocat Lux ipsa, quae ait: Venite ad me omnes qui laboratis et onerati estis, et ego vos reficiam: tollite jugum meum super vos, et discite a me, quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris; jugum enim meum suave est, et onus meum leve est (Matth. XI, 28, 29, 30) ? Quid enim grave mentis nostrae cervicibus imponit, qui vitari omne desiderium quod perturbat praecipit? Quid grave subjectis jubet, qui declinari laboriosa mundi hujus itinera admonet? Attestante autem Paulo apostolo, Christus pro impiis mortuus est (Rom. V, 6) . Sed idcirco dignata est pro [Col. 0673C] impiis ipsa Lux occumbere, ne impii in tenebrarum suarum tumultu remanerent. Contempletur ergo vir sanctus quod Lux per incarnationis suae mysterium ex gravi labore impios eripit, dum ab eorum cordibus desideria pravitatis tergit; contempletur quod conversi quique quietem, quam percipere in aeternitate desiderant, hic jam per tranquillitatem mentis degustant, et dicat: Ibi impii cessaverunt a tumultu, et ibi requieverunt fessi robore.
134 67. Quo plus in amore Dei roboramur, eo magis deficimus a propria virtute. Lux aeterna locus noster. —Omnes enim qui in hoc mundo fortes sunt, robore quasi fortes sunt, non robore defessi. Qui vero in auctoris sui amore roborantur, quo magis in concupita Dei fortitudine convalescunt, eo a propria [Col. 0673D] virtute deficiunt; et quo robustius aeterna appetunt, eo a temporalibus salubri defectione lassantur. Hinc Psalmista amoris sui robore fessus dicebat: Defecit [Col. 0673D] Ita Corb. Germ. et alii vetust. Mss. et antiqua [Col. 0674D] Ed. Basil. In aliis, defecit in salutare tuum. in salutari tuo anima mea (Psal. CXVIII, 81) . In salutare enim Dei proficiendo defecerat, quia aeternitatis lucem desiderans, a carnis jam fiducia fractus anhelabat. Hinc rursum dicit: Concupivit, et defecit anima mea in atria Domini (Psal. LXXXIII, 3) . Qui nimirum cum diceret, Concupivit, recte subdidit, Et defecit: quia valde minor est divinitatis concupiscentia, [Col. 0674A] quam non mox etiam proprius sequitur defectus. Qui enim ad appetenda aeternitatis atria accenditur, dignum profecto est ut ab hoc temporalitatis amore lassetur, ut tanto frigescat ab studio saeculi, quanto surgit ardentior in amorem Dei. Quem scilicet si perfecte arripit, mundum etiam plene derelinquit; et eo funditus temporalibus moritur, quo ad supernam vitam altius afflatu aeternitatis animatur. An non robore suo fessam se invenerat, quae dicebat: Anima mea liquefacta est, ut [Col. 0674D] Editi, ut dilectus locutus est. Abest dilectus a Mss. Corb. Germ., Reg., Colb., antequam secundam manum pateretur. locutus est (Cant. V, 6) ? Quia nimirum mens dum occultae locutionis aspiratione tangitur, a statu suae fortitudinis infirmata, ipso quo absorbetur desiderio liquatur; et inde se apud semetipsam fessam invenit, unde ultra se esse conspicit fortitudinem, quam conscendit. Hinc propheta, [Col. 0674B] cum visionem Dei se conspexisse diceret, adjungit, Elangui et aegrotavi per dies plurimos (Dan. VIII, 27) , quia cum ad virtutem Dei mens stringitur, a fortitudine propria caro lassatur. [ Vet. XL. ] Hinc Jacob, qui angelum tenuit, uno mox pede claudicavit (Genes. XXXII, 25) , quia qui vero amore sublimia respicit, jam in hunc mundum duplicibus incedere desideriis nescit. Uno enim pede innititur, qui solo Dei amore roboratur; et necesse est ut alius marceat, quia, mentis virtute crescente, oportet procul dubio ut carnis fortitudo torpescat. Beatus igitur Job alta fidelium corda respiciat, atque perpendat quem sinum intimae quietis inveniunt, dum a viribus propriis in Deum proficiendo lassantur, et dicat: Ibi requieverunt fessi robore. Ac si aperte insinuet, dicens: Illic [Col. 0674C] requies lucis remunerat, quos hic interius recreans provectus fatigat. Nec movere debet quod lucem nominans, nequaquam subdidit: In hac, sed Ibi. Quam enim continere electos conspicit, quasi locum nostrum hanc esse deprehendit. Unde Psalmista cum incommutabilitatem aeternitatis aspiceret, dicens: Tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient (Psal. CI, 28) , hunc electorum locum esse denuntiat, subdens: Filii servorum tuorum inhabitabunt ibi (Ibid., 29) . Deus enim, qui sine situ omnia continet, nobis ad se venientibus locus non localis manet. Quem locum dum pertingimus, etiam ipsa in hac vita mentis nostrae tranquillitas, quanta fuerit perturbatio videmus; quia etsi jam justi in pravorum comparatione quieti sunt, in aestimatione tamen quietis intimae [Col. 0674D] omni modo quieti non sunt. Unde et bene subditur:
VERS. 18.— Et quondam vincti pariter sine molestia.
68. Vincula dura quibus hic ligantur etiam justi. —Justos enim quamvis nullus desideriorum carnalium tumultus possideat, duris tamen vinculis eos in hac vita positos suae molestia corruptionis 135 ligat. Scriptum quippe est: Corpus quod corrumpitur, [Col. 0675A] aggravat animam, et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem (Sap. IX, 15) . Eo itaque ipso quo adhuc mortales sunt, corruptionis suae pondere gravantur, et astricti molestia vincti sunt, quia in illa adhuc libertate vitae incorruptibilis non exsurgunt. Aliud namque de mente, aliud de corpore tolerant, et contra semetipsos quotidie in interno certamine desudant. An non duro molestiae vinculo ligantur, quorum nimirum mens sine labore in ignorantia solvitur, et non nisi cum studio laboris eruditur? [Col. 0675D] Expunximus voculam quae in al. Edit. additam, sed in Mss. peregrinam ac superfluam. Coacta erigitur, libens jacet, ab infimis vix levatur, et tamen elevata protinus labitur. Semetipsam laboriose vincendo, superna conspicit; sed reverberata, lumen, quod se irradiaverat, refugit. An non duro molestiae vinculo ligantur, quos cum accensus spiritus [Col. 0675B] ad sinum pacis intimae pleno desiderio pertrahat, fervente certamine caro perturbat? Quae etsi jam ante faciem velut ex adverso acie erecta non obviat, adhuc tamen a mentis dorso quasi captiva submurmurat: et [Col. 0675D] Unus Rhem. et unus Remig., quamvis non timendo; nec displicet sensus, si non timendo referatur ad, sed tamen turpi strepitu, quasi diceret concupiscentiae luctam, etsi non timendam justis, molestam tamen ob strepitum esse. At huic lectioni non patrocinatur Mss. aut antiquitas aut multitudo. quamvis timendo, sed tamen turpi strepitu in corde speciem pulchrae quietis foedat. Electi igitur etsi valenter omnia superant, cum securitatem pacis internae desiderant, gravis eis est molestia, adhuc habere quod vincant. [Col. 0675D] Ita Mss. probatissimi. In Ed. legitur, Quibus exceptis. Melius, Qui his exceptis, hoc est, praeter [Col. 0676D] illas quas a carnis concupiscentia sustinet molestias. Qui his exceptis, ea etiam vincula sustinent, quae gravis exterius necessitas astringit. Esurire quippe, sitire, lassescere, vincula corruptionis sunt: quae scilicet solvi nequeunt, nisi cum in illam immortalitatis gloriam nostra mortalitas permutatur. [ Vet. XLI. ] Replemus etenim refectionibus corpus, ne extenuatum deficiat; extenuamus abstinentia, ne nos repletum premat. Vegetamus [Col. 0675C] hoc motibus, ne situ immobilitatis intereat; sed citius hoc collocando sistimus, ne ipsa sua vegetatione succumbat. Adjumentis hoc vestium tegimus, ne frigus interimat, et quaesita adjumenta projicimus, ne calor exurat. Tot igitur diversitatibus occurrentes quid agimus, nisi corruptibilitati servimus, ut saltem multiplicitas impensi obsequii corpus sustineat, quod anxietas infirmae mutabilitatis gravat? Unde bene per Paulum dicitur: Vanitati enim creatura subjecta est non volens, sed propter eum qui subjecit in spe: quia et ipsa creatura liberabitur a servitute corruptionis, in libertatem gloriae filiorum Dei (Rom. VIII, 20) . Vanitati quippe creatura non volens subditur, quia homo, qui ingenitae constantiae statum volens deseruit, pressus justae mortalitatis pondere, nolens mutabilitatis [Col. 0675D] suae corruptioni servit. Sed creatura haec tunc a servitute corruptionis eripitur, cum ad filiorum Dei gloriam incorrupta resurgendo sublevatur. Hic itaque electi molestia vincti sunt, quia adhuc corruptioni suae poena deprimuntur. Sed cum corruptibili carne [Col. 0676A] exuimur, quasi ab his, quibus nunc astringimur, molestiae vinculis relaxamur. Praesentari namque jam Deo cupimus, sed adhuc mortalis corporis obligatione praepedimur. Jure ergo vincti dicimur, quia adhuc incessum 136 nostri desiderii ad Deum liberum non habemus. Unde bene Paulus aeterna desiderans, sed tamen adhuc corruptionis suae sarcinam portans, vinctus clamat: Cupio dissolvi et esse cum Christo (Phil. I, 23) . Dissolvi enim non quaereret, nisi se procul dubio vinctum videret. Haec autem vincula, quia certissime rumpenda in resurrectione conspexerat, jam quasi rupta gaudebat Propheta, cum diceret: Dirupisti vincula mea, tibi sacrificabo hostiam laudis (Psal. CXV, 7) .
Epilogus. —Contempletur itaque vir sanctus, quod [Col. 0676B] conversos peccatores lux interna recipiat, et dicat: Ibi impii cessaverunt a tumultu. Contempletur, quod sancti viri desiderii exercitatione fatigati, altius in illo intimo sinu requiescant, et dicat: Et ibi requieverunt fessi robore. Contempletur, quod cunctis simul corruptionis suae vinculis absoluti, ad illa libertatis gaudia incorrupta perveniant, et dicat: Et quondam vincti pariter sine molestia. Bene autem dicitur, Quondam vincti; quia dum illa semper praesens laetitia cernitur, omne quod erit et defluit, quasi praeteritum jam videtur. Dum enim rerum finis attenditur, omne quod praeterit, quasi jam fuisse pensatur. Sed omnes hi quos illuc quies interna suscipiet, [Col. 0676D] Excusi, in terra, loco interim, quae vox est Mss. hic interim quid egerint, narret. Sequitur:
[Col. 0676C] IBID.— Non exaudierunt vocem exactoris.
69. Diabolus exactor. Non exauditur, cum tentanti resistitur. —Quis alius debet nomine exactoris intelligi, nisi importunus ille persuasor, qui humano generi semel nummum deceptionis contulit, et [Col. 0676D] Barthol. et vet. Edit., ob hoc. Coc. et seq. Ed., adhuc. At Mss., ab hoc, scilicet ab humano genere. ab hoc quotidie expetere mortis debitum non desistit? Qui in paradiso homini [Col. 0676D] Editi cum nonnullis Mss., peccanti pecuniam; sequimur Corb. Germ., antiq. Rhem. et Norman., ubi legitur peccati pecuniam. Ad hos accedunt Vindoc., qui habent peccati pecuniam commendavit. Eodem sensu Gregorius dicit peccati pecuniam, quo supra dixit nummum deceptionis. peccati pecuniam commodavit; sed iniquitate crescente, hanc quotidie cum usuris exigit. De hoc exactore in Evangelio Veritas dicit, Et judex tradet te exactori (Luc. XII, 58) . Hujus igitur exactoris vox est tentatio miserae suggestionis. Audimus autem vocem exactoris, cum ejus tentatione pulsamur; sed non exaudimus, si pulsanti resistimus. Audit enim, qui tentationem sentit; exaudit vero qui tentationi consentit. Dicatur itaque de justis: Non [Col. 0676D] exaudierent vocem exactoris, quoniam suggestionem ejus etsi audiunt, quia tentantur; non exaudiunt, quia consentire contemnunt. [ Vet. XLII. ] Sed quia quod valde mens amat, etiam in sermone saepius replicat, beatus Job, quia internae pacis frequentiam [Col. 0677A] diligens conspicit, [Col. 0677D] Hic ab invicem discrepant tam Mss. quam Edit. Corb. Germ. habet discretioni ejus iterum servit. Vet. Edit., discretionem ejus iterum disseruit. Coc. et posteriores Ed., descriptioni ejus iterum inservit. Sequimur lectionem Cod. Utic., quae videtur proposito sancti Gregorii magis consona; loquitur enim de beatorum interna pace his verbis Job significata; non exaudierunt vocem exactoris, et aliis antecedentibus. Quam iterum ab eodem describi docet his verbis: parvus et magnus ibi sunt. descriptioni ejus iterum servit, dicens:
VERS. 19.— Parvus et magnus ibi sunt, et servus liber a domino suo.
70. Ut hic merita, ita in coelo erunt praemia diversa. —Quia in hac vita nobis est discretio operum, erit in illa procul dubio discretio dignitatum, ut quod hic alius alium merito superat, illic alius alium retributione transcendat. Unde in Evangelio Veritas dicit: In domo Patris mei mansiones multae sunt (Joan. XIV, 2) . Sed in eisdem multis mansionibus erit aliquo modo ipsa retributionum diversitas concors; quia tanta [Col. 0677D] Editi, tanta vis amoris. Abest vox amoris a Mss. vis in illa pace nos sociat, ut quod in se quisque non acceperit, hoc se accepisse in alio [Col. 0677B] exsultet. Unde et non aeque laborantes in vinea (Matth. XX, 10) , aeque 137 cuncti denarium sortiuntur. Et quidem apud Patrem mansiones multae sunt, et tamen eumdem denarium dispares laboratores accipiunt; quia una cunctis erit beatitudo laetitiae, quamvis non una sit omnibus sublimitas vitae. Parvum et magnum in hac luce conspexerat, qui ex voce capitis dicebat: Imperfectum meum viderunt oculi tui, et in libro tuo omnes scribentur (Psal. CXXXVIII, 16) . Parvum et magnum conspexerat, cum dicebat: Benedixit omnes timentes se Dominus, pusillos cum majoribus (Psal. CXIII, 13) .
71. Quis peccati servus, quis ab eo liber, et quod hic nemo ab eo liber. —Bene autem subditur: Et servus [Col. 0677C] liber a domino suo. Scriptum quippe est, Omnis qui peccat, servus est peccati (Joan. VIII, 34) ; quia nimirum quisquis se pravo desiderio subjicit, iniquitatis dominio dudum libera mentis colla supponit. Sed huic [Col. 0677D] Editi, dominio. Potiores Mss. quibus inhaeremus, domino. domino contradicimus, cum iniquitati quae nos ceperat, reluctamur; cum consuetudini violenter resistimus, et desideria perversa calcantes contra hanc jus nobis libertatis ingenitae vindicamus; cum culpam poenitendo percutimus, et maculas sordium fletibus lavamus. Plerumque autem jam mens quidem quod perverse egisse se meminit, deplorat; jam prave acta non solum deserit, sed amarissimis etiam lamentis punit; sed tamen dum eorum quae egit reminiscitur, [Col. 0678D] Non alio sensu Excusi, graviter judicii pavore. gravi de judicio pavore terretur. Jam se perfecte convertit; sed adhuc se perfecte in securitatem non [Col. 0677D] erigit, quia dum quanta sit districtio extremi examinis pensat, inter spem ac formidinem sollicita trepidat, quia justus judex veniens, quid de perpetratis reputet, quid relaxet, ignorat. Nam quam prava commiserit, [Col. 0678A] meminit; sed an commissa digne defleverit, nescit; ac ne culpae immanitas modum poenitentiae transeat, metuit. Et plerumque culpam jam veritas relaxat, sed mens afflicta adhuc de venia, dum valde sibi est sollicita, [Col. 0678D] Al., formidat, ut habent omnes Vulgati. trepidat. Servus ergo hic jam fugit dominum, sed liber non est, quia peccatum suum homo jam corrigendo et poenitendo deserit, sed tamen adhuc districtum judicem de ejus retributione pertimescit. Ibi ergo servus a domino liber erit, ubi jam de peccati venia dubietas non erit, [Col. 0678D] Pro ubi Coccius posuit ibi, quod deinceps obtinuit renitentibus Mss. ac priorib. Ed. ubi jam securam mentem culpae suae memoria non addicit, ubi non sub reatu animus trepidat, sed de ejus in dulgentia liber exsultat.
138 72. An nulla in coelo peccati memoria: qui haec beatitudini non officiat. —Sed si nulla ibi homo [Col. 0678B] peccati sui memoria tangitur, ereptum se unde gratulatur? Aut quomodo largitori gratias refert de venia quam accepit, si interveniente oblivione transactae nequitiae, esse se poenae debitorem nescit? Neque enim neglecte praetereundum est quod Psalmista ait: Misericordias tuas, Domine, in aeternum cantabo (Psal. LXXXVIII, 1) . Quomodo enim Dei misericordias in aeternum cantat, si se fuisse miserum ignorat? Et si miseriae transactae non meminit, [Col. 0678D] Ita Corb., Germ., antiq. Rhem. et potiores Mss. Editi cum nonnullis scriptis, largitori. unde largitati misericordiae laudes reddit? Sed rursum quaerendum est, quomodo electorum mens perfecta esse in beatitudine poterit, si hanc inter gaudia memoria sui reatus tangit? Aut quomodo perfectae lucis clarescit gloria, quam reducta ad animum obumbrat culpa? Sed sciendum est quia sicut saepe nunc tristium laeti reminiscimur, ita tunc transactae nequitiae sine laesione [Col. 0678C] nostrae beatitudinis recordamur. Plerumque enim incolumitatis tempore ad memoriam dolores praeteritos sine dolore reducimus; et quo aegros recolimus, eo nos incolumes plus amamus. Erit ergo et in illa beatitudine culpae memoria, non quae mentem polluat, sed quae nos [Col. 0678D] In omnibus Rhem., Remig., Corb. Germ., Reg., Colb., altius pro arctius, quod tamen magis congruit verbo astringat. arctius laetitiae astringat; ut dum doloris sui animus sine dolore reminiscitur, et debitorem se medico verius intelligat, et eo magis acceptam salutem diligat, quo de molestia meminit, quid evasit. In illa itaque laetitia sic tunc sine taedio mala nostra conspicimus, sicut nunc in luce positi, sine ulla cordis caligine animo tenebras videmus; quia etsi obscurum est quod mente cernimus, de judicio est hoc luminis, non de passione caecitatis. Et in aeternum ergo laudem misericordiae largitori nostro [Col. 0678D] referimus, et nequaquam [Col. 0678D] In Vulgatis, miseria conscientiae. Melius Mss., miseriae conscientia, hoc est, intima cognitione et recordatione, qua minime gravantur sancti. miseriae conscientia gravamur; quia dum mala nostra sine aliquo mentis malo respicimus, et nunquam erit quod corda laudantium [Col. 0679A] de transactis iniquitatibus polluat, et semper erit quod haec ad laudem liberatoris accendat. Quia ergo internae lucis requies sic in se magnos sublevat, ut tamen nec parvulos derelinquat, dicatur recte: Parvus et magnus ibi sunt. Quia autem sic ibi conversi [Col. 0680A] peccatoris animus culpae suae memoria tangitur, ut tamen nulla ejusdem memoriae confusione deprimatur, congrue subjungitur: Et servus liber a domino suo.
1. Sancti hic prospera magis formidare, quam adversa. —Cum valde occulta sint divina judicia, cur [Col. 0679B] in hac vita nonnunquam bonis male sit, malis bene, tunc occultiora sunt, cum et bonis hic bene est, et malis male. Nam cum bonis male est, malis bene, hoc fortasse deprehenditur, quia et boni, si qua deliquerunt, hic recipiunt, ut ab aeterna plenius damnatione liberentur; et mali bona, quae pro hac vita faciunt, hic inveniunt, ut ad sola in posterum tormenta pertrahantur. Unde et ardenti in inferno diviti dicitur: Memento, fili, quia recepisti bona in vita tua, et Lazarus similiter mala (Luc. XVI, 25) . At cum bonis hic bene est, et malis male, incertum valde fit utrum boni idcirco bona accipiant, ut provocati ad aliquid melius crescant; an justo latentique judicio hic suorum operum remunerationem percipiant, ut a praemiis vitae sequentis inanescant; et utrum malos [Col. 0679C] idcirco adversa feriant, ut ab aeternis suppliciis [Col. 0679D] Omnes Mss. ita habent, et veter. Edit. Paris. et Basil. aliae, corrigendo defendant. corrigentia defendant; an hic eorum poena incipiat, ut quandoque complenda eos ad ultima gehennae 139 tormenta perducat. Quia ergo inter divina judicia gravi incertitudinis suae caligine humana mens premitur, sancti viri cum sibi suppetere prospera hujus mundi conspiciunt, pavida suspicione turbantur. Timent enim ne hic laborum suorum fructus recipiant; timent ne quod divina justitia latens in eis vulnus aspiciat, et exterioribus eos muneribus cumulans, ab intimis repellat. Cum vero taciti cogitant quod nec bona agunt, nisi ut soli Domino placeant, nec in ipsa affluentia suae prosperitatis exsultant, minus quidem de prosperis occulta contra se judicia metuunt, sed tamen eadem prospera, quia se ab intima [Col. 0679D] intentione praepediunt, aegre ferunt; et moleste praesentis vitae blandimenta tolerant, quia per haec se utcunque tardari in interno desiderio non ignorant. Plus enim in hoc mundo honor quam despectio occupat, et magis prosperitatis sublimitas quam necessitatis adversitas gravat. Per hanc namque nonnunquam cum homo exterius premitur, ad concupiscenda quae intus sunt, [Col. 0679D] Mss. Corb. Germ., Reg., Norman., et aliqui, liberior relaxatur. liberius relaxatur. Per illam vero animus, dum multis parere cogitur, a desiderii sui cursu retinetur. Unde fit ut sancti viri magis in hoc [Col. 0680A] mundo prospera quam adversa formident. Sciunt namque quia mens dum blanda occupatione premitur, aliquando libens ad exteriora derivatur. Sciunt quia [Col. 0680B] saepe sic hanc clandestina cogitatio decipit, ut quomodo permutetur ignoret. Pensant autem quae sint [Col. 0680D] Nonnulli Mss. et Editi, quae sint interna. Sed legendum esse aeterna, patet ex oppositione omnis quod blandum temporaliter arridet. aeterna bona quae cupiunt, et cognoscunt quam nihil sit omne quod blandum temporaliter arridet; cunctaque hujus mundi prospera mens eorum eo aegre tolerat, quo supernae felicitatis est amore sauciata, tantoque magis in praesentis dulcedinis aspernatione erigitur, quanto hanc conspicit, quia furtive sibi in aeternae gloriae despectu blanditur. Unde beatus Job cum supernam requiem contemplatus diceret: Parvus et magnus ibi sunt, et servus liber a domino suo, illico adjungit:
VERS. 20.— Quare data est misero lux?
[Col. 0680C] 2. Aeterna contemplantes terrenam prosperitatem refugiunt. —In Scriptura sacra nonnunquam lucis appellatione prosperitas, noctis autem nomine hujus mundi adversitas designatur. Unde et bene per Psalmistam dicitur: Sicut tenebrae ejus, ita et lumen ejus (Psal. CXXXVIII, 12) . Quia enim sancti viri ita prosperitatem saeculi despicientes calcant, sicut et adversitatem ejus calcantes tolerant, per magnam mentis celsitudinem mundi sibi et adversa et prospera substernentes dicunt: Sicut tenebrae ejus, ita et lumen ejus. Ac si apertius dicant: Sicut intentionis nostrae fortitudinem ejus tristia non premunt, ita hanc nec blanda corrumpunt. Sed quia haec, ut diximus, bonorum mentem etiam cum non sublevant, [Col. 0680D] Vindoc. et antiq. Rhem., probant. perturbant, sancti viri, qui se in hujus exsilii aerumna miseros cognoscunt, clarescere in ejus prosperitate [Col. 0680D] refugiunt. Unde bene nunc dicitur: Quare data est misero lux? Lux enim miseris datur, quando ii qui sublimia contemplantes, esse se in hac peregrinatione miseros agnoscunt, claritatem transitoriae prosperitatis accipiunt. Et cum valde defleant quia tarde ad patriam redeunt, tolerare insuper honoris onera compelluntur. Amor eos aeternorum conterit, et gloria de temporalibus arridet. Qui dum cogitant 140 quae sint quae in infimis tenent, et quae sint quae de sublimibus non vident; quae sint quae in terra fulciunt, [Col. 0681A] quae autem de coelestibus perdiderunt, prosperitatis suae moerore mordentur; quia etsi vident nequaquam se ab ea funditus opprimi, pensant tamen sollicite cogitationem suam in amore Domini et in ejus dispensatione partiri. Unde bene cum dicit: Quare data est misero lux? protinus adjungit:
VERS. 20.— Et vita his qui in amaritudine animae sunt.
3. Hic in amaritudine sunt electi et reprobi; quo discrimine. —In amaritudine quippe animae sunt omnes electi, quia vel punire flendo non desinunt quae deliquerunt, vel gravi se moerore afficiunt, quia longe huc a facie conditoris projecti, adhuc in aeternae patriae gaudiis non sunt. De quorum corde per Salomonem bene dicitur: Cor, quod novit amaritudinem [Col. 0681B] animae suae, in gaudio illius non miscebitur extraneus (Prov. XIV, 10) . In amaritudine namque sunt et corda reproborum, quia ipsis etiam pravis suis desideriis affliguntur; sed eamdem amaritudinem nesciunt, quia pensare quod tolerant, sponte sua excaecati non possunt. At contra cor bonorum amaritudinem suam novit, quia aerumnam exsilii, in qua projectum laceratur, intelligit; et quam sint tranquilla quae perdidit, quam confusa in quibus cecidit, sentit. Sed hoc amaricatum cor ad gaudium suum quandoque reducitur, atque in ejus gaudio extraneus non miscetur; quia is qui nunc ab hoc moerore cordis foras se per desideria ejicit, seclusus tunc ab illa intima ejus solemnitate remanebit.
4. Quis mortuus mundo, et cui mundus mortuus. —Hi [Col. 0681C] itaque qui in amaritudine animae sunt, mori mundo funditus concupiscunt; ut sicut in saeculo ipsi nihil appetunt, ita jam a saeculo nulla obligatione teneantur. Et plerumque contingit ut jam homo mundum mente non teneat, sed tamen mundus hominem occupationibus astringat: et ipse quidem mundo jam mortuus est, sed ipsi mundus adhuc mortuus non est. Quasi enim adhuc vivus mundus eum conspicit, dum alio intentum in suis actibus rapere contendit. Unde bene Paulus, cum et ipse saeculum perfecte despiceret, et talem se factum videret, [Col. 0681D] Ita Mss. pene omnes, non, quod jam, ut in Editis legitur: primam lectionem optimam esse probant quae sequuntur: talem se ei (mundo) exhibere studuit, ut ab eo quasi mortuus concupisci non posset. quem jam hoc saeculum concupiscere omnino non posset, ruptis hujus vitae vinculis liber dicit: Mihi mundus crucifixus est, et ego mundo (Gal. VI, 14) . Mundus quippe ei crucifixus fuerat, [Col. 0681D] Nonnulli cum Corb., a prima manu, quia hunc corde suo. quia hunc cordi suo jam mortuum non [Col. 0681D] amabat. Sed et se ipsum mundo crucifixerat, quia talem se ei exhibere studuit, ut ab eo quasi mortuus concupisci non posset. Si enim uno in loco sint mortuus et vivens; etsi mortuus vivum non videt, vivus tamen mortuum videt; si vero utrique sint mortui, alter alterum nequaquam videt. Ita qui jam mundum non amat, sed tamen ab illo vel non volens amatur, etsi ipse velut mortuus mundum non videt, hunc tamen mundus adhuc non mortuus videt. Si vero nec [Col. 0682A] ipse in amore mundum retinet, nec rursum a mundi amore retinetur, vicissim sibi utrique exstincti sunt; quia dum alter alterum non appetit, quasi mortuum mortuus non attendit. Quia igitur Paulus nec mundi gloriam quaerebat, nec a mundi gloria ipse quaerebatur, et se mundo, et mundum sibi crucifixum esse gloriatur. Quod quia multi appetunt, sed tamen usque ad culmen exstinctionis 141 omni modo non assurgunt, recte gementes dicunt: Quare data est misero lux, et vita his qui in amaritudine animae sunt? Vita quippe amaricatis datur, cum hujus mundi gloria tristibus gementibusque tribuitur. In qua nimirum vita poena se validissimi timoris afficiunt, quia etsi ipsi mundum non tenent, adhuc tamen tales esse se metuunt, qui a mundo teneantur; quia nisi ei quantulumcunque viverent, [Col. 0682B] hos ad usum suum procul dubio non amaret. Mare enim viva corpora in semetipso retinet; nam mortua extra se protinus expellit. Sequitur:
VERS. 21.— Qui exspectant mortem, et non venit.
5. Mori saeculo appetentes, saepe humanis ministeriis servire coguntur. Non sine suo et aliorum lucro. —Desiderant quippe mortificare se funditus, atque ab omni vita gloriae temporalis exstinguere; sed occultis saepe Dei judiciis vel praeesse in regimine, vel occupari injunctis honoribus compelluntur, atque inter haec mortificationem plenissimam indesinenter exspectant. Sed exspectata mors non venit, quia eorum usus temporali gloriae etiam nolens vivit, quam tamen pro divino [Col. 0682D] Omnes Mss. sic habent, non, pro divino amore, ut legitur in omnib. Ed., excepta Barthol. timore tolerant. Et intus quidem [Col. 0682C] servant desiderium pietatis, foris autem explent ministerium ordinis; quatenus nec a perfectione per intentionem recedant, nec dispositioni conditoris per superbiam contradicant. Mira [Col. 0682D] In quibusdam Mss., bonitatis pietate. In Reg. Divinitatis potentia. enim divinitatis pietate agitur, cum is qui perfecto corde ad contemplationem tendit, humanis ministeriis occupatur; ut et multis infirmioribus ejus mens perfecta proficiat, et quo se ipse imperfectum respicit, inde ad humilitatis culmen perfectior assurgat. [ Vet. III. ] Nonnunquam etenim sancti viri unde desideriorum suorum detrimenta tolerant, inde majora lucra, conversis aliis, reportant; quia dum eis vacare ut appetunt non licet, rapere secum alios, quibus admiscentur, libet. Fit ergo mira [Col. 0682D] Editi, dispositione. dispensatione pietatis ut unde se destructiores aestimant, inde locupletiores ad coelestis [Col. 0682D] patriae constructionem surgant.
6. Desideria pia saepe Deus explere differt, ut crescant. —Nonnunquam vero idcirco ad concepta desideria minime perveniunt, ut ipsa interveniente tarditate, ad eadem desideria laxato mentis sinu dilatentur; et quae extenuari fortasse impleta poterant, magna dispositione agitur, ut repulsa crescant. Sic quippe mortificari appetunt, ut jam perfecte, si liceat, conditoris sui faciem contemplentur. Sed eorum [Col. 0683A] desiderium differtur, ut proficiat; et tarditatis suae sinu nutritur, ut crescat. Unde bene sponsa in sponsi sui desiderio anhelans clamat: In lectulo meo per noctes quaesivi quem diligit anima mea; quaesivi illum, et non inveni (Cant. III, 1) . Abscondit se sponsus cum quaeritur, ut non inventus ardentius quaeratur; et differtur quaerens sponsa, ne inveniat, ut tarditate sua capacior reddita, multiplicius quandoque inveniat quod quaerebat. Unde beatus Job cum diceret: Exspectant mortem, et non venit, ut hoc ipsum quaerentium desiderium subtilius expleret, illico adjungit:
IBID.— Quasi effodientes thesaurum.
7. Crescunt, ubi finis propinquior. —Omnes namque [Col. 0683B] qui fodiendo thesaurum quaerunt, cum fodere altius coeperint, ad [Col. 0683D] Antiq. Rhem., ad laborem intentius. laborem instantius inardescunt; quia quo se thesauro abscondito jam jamque appropinquare aestimant, eo in effossione enixius laborant. Qui igitur plene 142 mortificationem suam appetunt, quasi effodientes thesaurum quaerunt; quia quanto fiunt viciniores ad finem, tanto se exhibent ardentiores in opere. Laborando ergo non deficiunt, sed magis ad usum laboris crescunt; quia quo jam praemia propinquiora considerant, eo in opere delectabilius exsudant. Unde bene Paulus quibusdam absconditum aeternae patriae thesaurum quaerentibus dicit: Non deserentes collectionem nostram, sicut est consuetudinis quibusdam, sed consolantes, [Col. 0683D] Hic Gussanv. de suo addidit laborantem, renitentibus textu Graeco, Vulgata, Mss. et Editis omnibus. Occasionem fortasse dedit hujus additionis faciendae quod sequitur: laborantem quippe, etc. et tanto magis, quanto videritis appropinquantem diem [Col. 0683C] (Hebr. X, 25) . Laborantem quippe consolari, est pariter in labore persistere, quia sublevatio laboris est [Col. 0683D] Ita omnes Mss. nostri, non, visitatio collaborantis, ut habent quidam Editi. Vet. Edit. Paris. et Basil. consentiunt cum Mss. visio collaborantis: sicut cum in itinere comes jungitur, via quidem non [Col. 0683D] In omnibus fere Mss., non attrahitur. In Germ. [Col. 0684D] tamen, non abstrahitur. Mox in Corb. Germ., teratur; in Reg., levigatur. abstrahitur, sed tamen de societate comitis labor itineris leviatur. Dum itaque Paulus consolantes se in laboribus quaereret, adjunxit dicens: Tanto magis, quanto videritis appropinquantem diem. Ac si diceret: Eo labor crescat, quo ipsa jam praemia laboris appropinquant, velut si aperte dicat: Thesaurum quaeritis? sed eo fodere ardentius debetis, quo jam juxta quaesitum aurum fodiendo pervenistis.
8. Mortui mundo se intra se a terrenis abscondunt. —Quamvis hoc quod dicitur: Exspectant mortem, et non venit, quasi effodientes thesaurum, intelligi et [Col. 0683D] aliter potest. Quia enim perfecte mori mundo non possumus, nisi intra mentis nostrae invisibilia a visibilibus abscondamur, recte ii qui mortificationem suam appetunt, thesaurum effodientibus comparantur. Mundo enim per invisibilem sapientiam morimur, de qua per Salomonem dicitur: Si quaesieris illam quasi pecuniam, et sicut thesauros effoderis eam [Col. 0684A] (Prov. II, 4, 5) . Sapientia quippe in rerum superficie non jacet; quia in invisibilibus latet. Et tunc mortificationem nostram sapientiam contingentes apprehendimus, si relictis visibilibus in invisibilibus abscondamur; si sic hanc, cor effodientes, quaerimus, ut omne quod terrenum mens cogitat, a semetipsa, manu sanctae discretionis ejiciat, et thesaurum virtutis, qui se latebat, agnoscat. Facile enim in se thesaurum [Col. 0684D] Additur quaesitum in Vulgatis, Manuscriptis non faventibus. invenit, si eam quae se male presserat molem a se terrenae cogitationis repellit. Quia autem quaesitam mortem sicut thesaurum dicit, recte subjungit:
VERS. 22.— Gaudentque vehementer, cum invenerint sepulcrum.
9. Divina contemplatio sepulcrum est in quo mens [Col. 0684B] mundo mortua quiescit. —Sicut enim sepulcrum locus est quo absconditur corpus, ita divina contemplatio quoddam sepulcrum mentis est, quo absconditur anima. Quasi enim huic adhuc mundo vivimus, cum mente in eum foras vagamur; sed mortui in sepulcro abscondimur, cum mortificati exterius, in secreto internae contemplationis celamur. Sancti igitur viri ab importunitate desideriorum temporalium, a tumultu inutilium curarum, a clamore perstrepentium perturbationum, semetipsos sacri verbi gladio mortificare non desinunt, atque intus ante Dei faciem in sinu mentis abscondunt. Unde bene per Psalmistam dicitur: Abscondes eos in abscondito vultus tui, a conturbatione hominum (Psal. XXX, 21) . Quod quamvis perfecte postmodum fiat, etiam nunc ex magna parte [Col. 0684C] agitur, cum a temporalium desideriorum tumultibus delectatione in interiora rapiuntur; 143 ut mens eorum dum in amorem Dei tota tenditur, nulla inutili perturbatione laceretur. Hinc est quod Paulus per contemplationem mortuos et quasi in sepulcro absconditos discipulos viderat, quibus dicebat: Mortui enim estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo (Col. III, 3, 4) . Qui ergo mortem quaerit, gaudet dum sepulcrum invenit, quia qui mortificare se appetit, valde ad inventam requiem contemplationis hilarescit; ut exstinctus mundo lateat, et a cunctis exteriorum rerum perturbationibus intra sinum se intimi amoris abscondat.
10. Mortui olim cum divitiis sepulti. —Si vero ad hoc quod thesaurus effodi dicitur, etiam sepulcri inventio [Col. 0684D] subinfertur, hoc necesse est ut intentio nostra conspiciat, quod antiqui mortuos cum divitiis obruebant. Qui igitur thesaurum quaerit, gaudet cum sepulcrum invenerit, quia sapientiam perquirentes, cum sacrae Scripturae paginas volvimus, cum exempla [Col. 0684D] In Editis, praecedentium patrum. desideratur patrum in Mss. praecedentium perscrutamur, quasi ex sepulcro gaudium sumimus, [Col. 0684D] In omnibus nostris Mss., quia mentis divitias, non et mentis; mox in Reg. et Germ. qui quia, non quia qui. quia mentis divitias apud mortuos [Col. 0685A] invenimus: qui quia huic mundo perfecte exstincti sunt, in occulto cum divitiis requiescunt. Sepulcro ergo dives efficitur, qui per exempla justorum in contemplationis virtute sublevatur. Sed cum requirens dicat: Quare data est misero lux? cur hoc ipsum requirere praesumat, insinuat dicens:
VERS. 23.— Viro, cujus abscondita est via, et circumdedit eum Deus tenebris.
11. Ignorat recte agens utrum perseveraturus sit. —Via enim sua viro abscondita est, quia etsi jam in qua sit vitae qualitate considerat, adhuc tamen ad quem finem tendat, ignorat. Etsi jam superna appetit, etsi plenis haec desideriis quaerit, adhuc tamen si in eisdem desideriis permaneat, nescit. Peccata quippe [Col. 0685B] deserentes, ad justitiam tendimus; et unde venimus, novimus; sed quo perveniamus, ignoramus. Quid hesterna die fuimus, scimus; sed quid contingat crastina nos esse, nescimus. Via ergo sua viro abscondita est, quia sic pedem ponit operis, ut tamen praevidere nequeat exitum consummationis ejus.
[ Vet. IV.] 12. Ignorat utrum quod rectum putat, Deus non damnet. Circumdatur tenebris. —Est autem et alia viae nostrae absconsio; quia nonnunquam ea ipsa quae recte nos agere credimus, an in districti judicis examine recta sint, ignoramus. Saepe enim, sicut et longe superius diximus, opus nostrum causa damnationis est, et provectus putatur esse virtutis. Saepe unde placari judex creditur, inde ad irascendum placidus instigatur; Salomone attestante, qui ait. [Col. 0685C] Est quae videtur [Col. 0685D] Omnes Rhem. et Remig., Reg. et Germ., quae videtur hominibus recta. homini recta; novissima autem ejus ducunt ad mortem (Prov. XIV, 12) . Unde sancti viri cum mala superant, sua etiam bene gesta formidant, ne cum bona agere appetunt, de actionis imagine fallantur, ne pestifera tabes putredinis sub boni specie lateat coloris. Sciunt enim quia corruptionis adhuc pondere gravati, dijudicare bona subtiliter nesciunt; et cum ante oculos extremi examinis regulam deducunt, haec ipsa in se nonnunquam et quae approbant metuunt. Et tota quidem mente interna desiderant, sed tamen de incertitudine operum trepidi, quo gradiuntur ignorant. Unde bene postquam dictum est: Quare data est misero 144 lux? adjungitur: Viro, cujus abscondita est via. Ac si dicatur: Cur hujus vitae successus [Col. 0685D] Ita laudati Mss. Vindoc., Norman., Corb. Germ., Reg., etc., nec non vet. Vulgati. In Editis post Coccium, successus appetit. accipit, qui sub qua sit [Col. 0685D] aestimatione judicis iter sui operis nescit? Bene autem subditur: Et circumdedit eum Deus tenebris. Tenebris namque homo circumdatur; quia quamvis coelesti desiderio ferveat, quid de semetipso sit dispositum intrinsecus, ignorat. Et valde metuit, ne quid sibi in judicio obviet, quod se de se nunc in desiderio boni fervoris latet. Tenebris homo circumdatur, quia ignorantiae suae caligine premitur. An tenebris [Col. 0686A] circumdatus non est, qui plerumque praeteritorum non meminit, futura non invenit, praesentia vix cognoscit? Tenebris se circumdatum quidam sapiens viderat, cum dicebat: Quae in prospectu sunt, [Col. 0685D] Particulam vix a Coccio primum hic adjectam supprimimus auctoritate Mss., vet. Edit. et ipsius [Col. 0686D] textus sacrae Scripturae. invenimus cum labore; et quae in coelis sunt, [Col. 0686D] Corb. Germ. et Reg., quis investigavit. quis investigabit (Sap. IX, 16) ? His se tenebris Propheta circumdatum vidit, cum dispositionis intimae penetrare interna non potuit, dicens: Posuit tenebras latibulum suum (Psal. XVII, 12) . Auctor enim noster, quia nobis in hoc exsilium dejectis, lucem suae visionis abstulit, sese nostris oculis quasi in tenebrarum latibulo abscondit.
13. Hinc sanctis materia flendi. —Quas nimirum caecitatis nostrae tenebras cum studiose conspicimus, mentem ad lamenta provocamus. Flet enim caecitatem [Col. 0686B] quam foris patitur, si humiliter meminit quod in interioribus lumine privatur. Cumque tenebras, quibus circumdatur, respicit, splendoris intimi ardenti se desiderio affligit; omnique intentionis adnisu semetipsam concutit, et supernam lucem, quam condita deseruit, repulsa quaerit. Unde fit plerumque, ut in ipsis piis fletibus illa interni gaudii claritas erumpat; et mens, quae in torpore prius caeca jacuerat, ad inspectionem fulgoris intimi suspiriis vegetata convalescat. Unde bene sequitur:
VERS. 24.— Antequam comedam, suspiro.
14. Lacrymas saepe excipit gaudium contemplationis. —Comedere namque est animae, supernae lucis contemplationibus pasci. Suspirat ergo antequam [Col. 0686C] comedat, quia prius gemitibus tribulationis afficitur, et postmodum contemplationis refectione satiatur. Nisi enim suspiret, non comedit; quia qui se in hoc exsilio per desideriorum coelestium lamenta non humiliat, [Col. 0686D] Omnes Rhem. et Remig., Corb. Germ., Reg., Val. Cl., internae patriae: ita etiam vet. Edit. aeternae patriae gaudia non degustat. A veritatis enim pabulo jejuni sunt, qui in hac peregrinationis inopia laetantur. Suspirat autem qui comedit, quia quos amor veritatis afficit, etiam refectio contemplationis pascit. Suspirans Propheta comedebat, cum diceret: Fuerunt mihi lacrymae meae [Col. 0686D] Corb. Germ. panis. panes (Psal. XIV, 4) . Luctu enim suo anima pascitur, cum ad superna gaudia flendo sublevatur, et intus quidem doloris sui gemitus tolerat; sed eo refectionis pabulum percipit, quo vis amoris per lacrymas emanat. Unde et eamdem lacrymarum vim beatus Job adhuc [Col. 0686D] sequitur, subdens:
IBID.— Et quasiinundantes aquae, sic rugitus meus.
15. Quae sanctis lugendi et trepidandi causae. —Aquae cum inundant, cum impetu veniunt; et crescentibus multipliciter voluminibus, intumescunt. Electi vero dum mentis suae oculis divina judicia [Col. 0686D] Idem Codex, apponunt. opponunt, dum de occulta super se sententia trepidant, [Col. 0687A] dum se ad Deum pervenire posse confidunt, sed tamen ne non perveniant metuunt, [Col. 0687D] Mss. Norm., dum praeterita sua recolunt. dum praeteritorum suorum recolunt, 145 quae deflent, dum quae sibi adhuc futura sunt, quia nesciunt, pertimescunt; quasi quaedam in eis aquarum more volumina colliguntur, quae in moeroris rugitus quasi in subjecta littora defluunt. Vir igitur sanctus vidit, quanta sint in lamentis poenitentiae volumina cogitationum; atque ipsas moeroris undas inundantes aquas vocavit, dicens: Et quasi inundantes aquae, sic rugitus meus. [Vet. V. ] Nonnunquam vero justi, sicut et paulo superius diximus, in ipsis bonis operibus positi trepidant, ac ne in eisdem occulto aliquo errore displiceant, continuis lamentis vacant. Quos cum divina subito flagella corripiunt, auctoris sui se gratiam offendisse suspicantur, [Col. 0687B] quia vel infirmitatibus praepediti, vel amaritudinibus pressi, ad impendenda proximis pia opera non assurgunt. Et cor in lamentum vertitur, quia corpus a devotionis suae ministerio retardatur. Cumque se mercedem non augere considerant, etiam transacta opera displicuisse formidant. Unde bene beatus Job cum rugitum suum quasi inundantes aquas diceret, illico adjunxit:
VERS. 25.— Quia timor quem timebam evenit mihi, et quod verebar, accidit.
16. Judicia Dei quam metuenda. —Justi igitur deflent et pavent, et magnis se lamentis cruciant, quia deseri formidant; et quamvis de correptione sua gaudeant, eorum tamen trepidam mentem correptio [Col. 0687C] ipsa perturbat; ne malum quod tolerant, non pia percussio disciplinae sit, sed animadversio justa vindictae. Quod bene Psalmista considerans ait: Quis novit potestatem irae tuae (Psal. LXXXIX, 11) ? Potestas quippe divinae irae nostra non potest mente comprehendi, quia ejus dispensatio obscuris super nos dispositionibus, saepe unde aestimatur deserere, inde nos recipit; et unde nos recipere creditur, inde derelinquit; ut plerumque hoc fiat gratia, quod ira dicitur, et hoc aliquando ira sit, quod gratia putatur. Nonnullos enim flagella corrigunt, nonnullos ad impatientiae vesaniam perducunt; et alios prospera quia demulcent, ab insania mitigant; alios quia elevant, funditus ab omni spe conversionis eradicant. Cunctos autem vitia ad ima pertrahunt: sed tamen [Col. 0687D] quidam eo ab his facilius redeunt, quo se in eis corruisse altius erubescunt. Et semper virtutes ad superna sublevant; sed nonnunquam quidam dum tumorem de virtute concipiunt, per ipsum tramitem ascensionis cadunt. Quia ergo potestas divinae irae minime cognoscitur, in cunctis necesse est ut sine cessatione timeatur. Sequitur:
VERS. 26.— Nonne dissimulavi? [Col. 0687D] Vindoc., nonne tacui. nonne silui? nonne quievi? et venit super me indignatio.
17. Quae cogitando, loquendo, agendo peccare soleant [Col. 0688A] in potestate constituti. —Quamvis quolibet in loco positi, cogitando, loquendo, agendo peccemus, tunc tamen per tria haec animus effrenatius rapitur, cum mundi hujus prosperitate sublevatur. Nam cum praeire se potestate caeteros conspicit, alta de se elate cogitans sentit. Et cum auctoritati vocis a nullo resistitur, lingua licentius per abrupta diffrenatur. Cumque facere quod libet, licet, juste sibi omne aestimat licere, quod libet. Sed sancti viri cum mundi hujus potestate fulciuntur, [Col. 0687D] Unus Vindoc. et unus Remig., tanto sublimiori [Col. 0688D] mentis disciplinae. tanto sub majore mentis disciplina se redigunt, quanto sibi per impatientiam potestatis suaderi illicita quasi licentius sciunt. Cor namque a consideranda sua gloria reprimunt, linguam ab immoderata 146 locutione restringunt, opus ab inquietudinis vagatione custodiunt. [ Vet. [Col. 0688B] VI. ] Saepe enim qui in potestate sunt, ea quae recte faciunt, quia elate cogitant, amittunt; dumque se ad cuncta utiles aestimant, etiam impensae utilitatis sibi meritum damnant. Ut enim cujuslibet facta digniora sint, necesse est ut ei apud se semper indigna videantur, ne eadem bona actio agentis cor sublevet, et sublevando plus auctorem de elatione dejiciat, quam ipsos quibus forte impenditur juvet. Hinc est enim quod rex Babyloniae, dum elata mente apud se tacitus volveret, dicens: [Col. 0688D] Vindoc., nonne haec est Babylon magna, etc. Nonne haec est Babylon, quam ego aedificavi (Dan. IV, 27) ? in irrationale animal protinus versus est. Quod enim factus fuerat perdidit, quia humiliter noluit dissimulare quod fecit. Et quia elatione cogitationis se super homines extulit, ipsum, quem communem cum hominibus [Col. 0688C] habuit, sensum hominis amisit. Saepe vero qui in potestate sunt, ad subjectorum passim contumelias erumpunt; et hoc quod invigilantes regimini serviunt, per linguae procacitatem perdunt, minori scilicet formidine judicis verba pensantes, quia qui sine causa fratri, [Col. 0688D] Corb. Germ. et plur., fatuum. fatue dixerit, gehennae se ignibus addicit (Math. V, 22) . Saepe ii qui in potestate sunt, dum sese a licitis retinere nesciunt, ad illicita opera et inquieta dilabuntur. Solus enim in illicitis non cadit, qui se aliquando et a licitis caute restringit. Qua videlicet constrictione religatum bene se Paulus insinuat, dicens: Omnia mihi licent, sed non omnia expediunt (I Cor. VI, 12) . Atque ut ex ipsa religatione ostenderet in quanta se mentis libertate dilataret, illico adjunxit: Omnia mihi licent, sed ego sub [Col. 0688D] nullius redigar potestate (Ibid., 12) . Cum enim mens concepta desideria sequitur, servire rebus convincitur, quarum amore superatur. Sed Paulus, cui cuncta licent, sub nullius potestate se redigit, quia semetipsum etiam a licitis restringendo, ea quae delectata premerent, despecta transcendit.
18. Quomodo Job haec vitavit. —Beatus igitur Job, ut nos erudiat, qualis in potestate fuit innotescat, dicens: Nonne dissimulavi? Potestas namque cum habetur, et cogitanda est ad utilitatem, et dissimulanda propter tumorem; quatenus is qui ea utitur, [Col. 0689A] et ut prodesse debeat, posse se sciat; et ut extolli non debeat, posse se nesciat. Qualis vero in ore fuerit, adjungat dicens: Nonne silui? Qualis erga illicita opera, adhuc subjiciat: Nonne quievi? Potest autem silere et quiescere, adhuc subtilius perscrutari. Silere namque est mentem a terrenorum desideriorum voce restringere. Vis enim magni clamoris est tumultus cordis.
19. Qui praesunt, occupationes temporales, ut Deo vacent, intermittere debent. —Quiescunt quoque qui bene in potestate sunt, cum terrenarum actionum strepitus pro divino amore intermittendo postponunt; ne dum ima indesinenter occupant, cor funditus a summis cadat. Sciunt enim quia nequaquam mens ad superna attollitur, si curarum tumultibus [Col. 0689B] continue in infimis occupatur. Quid enim de Deo occupata obtineat, quae de illo apprehendere aliquid etiam vacans laborat. Bene autem per Psalmistam dicitur: Vacate et videte, quoniam ego sum Deus (Psal. XLV, 11) ; quia qui vacare Deo negligit, suo sibi judicio lumen ejus visionis abscondit. Hinc etiam per Moysen dicitur ut pisces qui pennulas non habent non edantur (Lev. XI, 12, 13) . Pisces namque qui habent pennulas, saltus dare super aquas solent. 147 Soli ergo in electorum corpore quasi [Col. 0689D] Sic vet. Ed. cum Mss. Corb. Germ., antiquo Rhem., uno Remig., Val. Cl., Reg., Colb. At Coc. eumque secutae Edit. cum nonnullis Mss., pisces. cibus transeunt, qui in eo [Col. 0689D] Unus Remig., quod ima deserunt. Corb. Germ., prima manu, quod imis deserunt. quod imis deserviunt, aliquando ad superna conscendere mentis saltibus sciunt, ne semper in profundis curarum lateant, et nulla eos amoris summi quasi liberi aeris aura contingat. Qui ergo rebus temporalibus occupantur, tunc [Col. 0689C] bene exteriora disponunt, cum sollicite ad interiora refugiunt; cum nequaquam foras perturbationum strepitus diligunt, sed apud semetipsos intus in tranquillitatis sinu requiescunt.
[ Vet. VII.] 20. Quomodo affectae circa has occupationes pravae mentes. Quomodo piae. —Pravae etenim mentes temporalium rerum tumultus intra semetipsas versare non cessant, etiam cum vacant. In cogitatione enim [Col. 0689D] Quidam Editi, servant dicta, cum in Mss. unanimiter legatur servant depicta. servant depicta quae amant, et quamvis nihil exterius faciant, apud semetipsas tamen sub pondere inquietae quietis elaborant. Quibus si earumdem rerum administratio praebeatur, semetipsas funditus deserunt, et fugitiva haec temporalia per intentionis cursum continuis cogitationum passibus sequuntur. Piae autem mentes haec et cum desunt non quaerunt, [Col. 0689D] et graviter etiam cum adsunt, ferunt, quia per exteriorum curam a se exire pertimescunt. Quod bene illa duorum fratrum vita signatur, de quibus scriptum est: Factus est Esau vir gnarus venandi, et homo agricola; Jacob autem vir simplex habitabat in tabernaculis (Genes. XXV, 27, sec. LXX) . Vel sicut in alia translatione dicitur, Habitabat domi. Quid enim per venationem Esau, nisi eorum vita figuratur, qui in [Col. 0690A] exterioribus voluptatibus fusi carnem sequuntur? Qui etiam agricola esse describitur, quia amatores hujus saeculi tanto magis exteriora [Col. 0690D] In Mss. incolunt. colunt, quanto interiora sua inculta derelinquunt. Jacob vero vir simplex in tabernaculis vel in domo habitare perhibetur, quia nimirum omnes, qui in curis exterioribus spargi refugiunt, simplices in cogitatione atque in conscientiae suae habitatione consistunt. In tabernaculis enim aut in domo habitare, est se intra mentis secreta restringere, et nequaquam exterius per desideria dissipare, ne dum ad multa foras inhiant, a semetipsis alienatis cogitationibus recedant. Dicat igitur probatus vir, et exercitatus in prosperis: Nonne dissimulavi? nonne silui? nonne quievi? Ut enim supra diximus, sancti viri, cum eis transitoria [Col. 0690B] prosperitas arridet, favorem mundi quasi nescientes dissimulant, et forti gressu interius hoc unde exterius [Col. 0690D] In nonnullis Mss., male sublevantur. sublevantur calcant. Silent autem, quia nullis pravae actionis clamoribus perstrepunt. Omnis namque iniquitas habet apud secreta Dei judicia voces suas. Unde scriptum est: Clamor Sodomorum et Gomorrhaeorum multiplicatus est (Genes. XVIII, 20) . Quiescunt vero, cum non solum nullo cupiditatum temporalium turbulento appetitu rapiuntur, verum etiam curis praesentis vitae necessariis immoderatius occupari refugiunt.
21. Justi cur assidue flagella patiantur. —Sed haec agentes, paterna adhuc flagella sentiunt, ut tanto perfectiores ad haereditatem veniant, quanto eos pie feriens disciplina quotidie etiam de minimis purgat. [Col. 0690C] Justa itaque indesinenter faciunt, sed assidue dura patiuntur, quia saepe ipsa nostra justitia, ad examen divinae justitiae deducta, injustitia est, et sordet in districtione 148 judicis quod in aestimatione fulget operantis. Unde Paulus cum diceret: Nihil mihi conscius sum, protinus adjunxit: Sed non in hoc justificatus sum (I Cor. IV, 4) . Qui causam mox cur non sit justificatus insinuans, ait: Qui autem judicat me, Dominus est. Ac si diceret: Idcirco in eo quod nihil mihi conscius sum justificatum me abnego, quia ab eo qui me judicat examinari me subtilius scio. [ Vet. VIII. ] Dissimulanda ergo sunt quae exterius favent, [Col. 0690D] Unus Remig., exprimenda. reprimenda quae interius perstrepunt, declinanda quae quasi necessaria involvunt; et tamen in his omnibus adhuc districti examinis flagella metuenda, [Col. 0690D] quia et ipsa nostra perfectio culpa non caret, nisi hanc severus judex in subtili lance examinis misericorditer penset.
[ Rec. IX.] 22. Si tot patiantur justi, quae iniquos manent supplicia? —Bene autem subditur: Et venit super me indignatio. Magna quippe arte doctrinae dicturus [Col. 0690D] Mss. Anglicani, Norm., Vindoc., Corb., Reg., Germ., et pene omnes ita habent, quos secuta est vetus Ed. Paris. Aliae fere, dicturus verba. Tum Corb., praevidit, non praetulit. verbera praetulit recte facta; ut hinc unusquisque consideret quae peccantes postmodum supplicia [Col. 0691A] maneant, si etiam justos tam valida hic flagella castigant. Hinc est enim quod Petrus ait: Tempus est ut judicium incipiat de domo Dei. Et si justus vix salvabitur, impius et peccator ubi parebunt (I Pet. IV, 17, 18) ? Hinc Paulus, cum multa in Thessalonicensium laudem dixisset, protinus adjunxit: Ita ut et nos ipsi in vobis gloriemur in Ecclesiis Dei pro patientia vestra et fide, in omnibus persecutionibus vestris et tribulationibus, quas sustinetis in exemplum justi judicii Dei (II Thess. I, 4) . Ac si diceret: Dum tot dura toleratis, qui tam recta agitis, quid aliud quam justi Dei judicii exempla datis? quia ex vestra poena colligendum est quomodo feriat quibus irascitur, si sic vos affligi patitur, in quibus laetatur; aut quomodo illos percussurus est, quibus justum [Col. 0691B] judicium exhibet, si etiam vos sic cruciat, quos pie redarguens fovet.
[ Vet. IX, Rec. X.] 23. Amicorum Job intentio pia fuit, sed incauta locutio. Quid ipsis agendum erat. —Prima igitur beati Job locutione terminata, vicissim se amici, [Col. 0691D] Nonnulli, qui consolaturi venerant, ejus piae increpationi subjiciunt. qui consolaturi venerant pie ejus increpationi subjiciunt; dumque ad contentionis verba prosiliunt, eam pro qua venerant causam pietatis amittunt. Qui quidem non prava hoc intentione faciunt; sed quamvis affectum percusso exhibeant, percussum tamen nonnisi pro iniquitate crediderunt; dumque intentionem bonam nequaquam locutio cauta subsequitur, ipsa pietatis propositio in transgressionis vitium vertitur. Pensandum namque fuerat, cui et quando loquerentur. Justus quippe erat, ad quem [Col. 0691C] venerant, et divinis verberibus cinctus. Ex anteacta ergo ejus vita debuerant ea quae intelligere non valebant illius verba perpendere; et ex flagellis praesentibus non illum redarguere, sed de sua vita formidare; seque flagellato justo, non quasi ratiocinando erigere, sed flendo sociare; ut nequaquam se eorum scientia per verba ostenderet, sed loqui recte linguam consolantium [Col. 0691D] Editi, magistri dolor erudiret, reclamantibus Mss. omnibus, ubi legitur magister dolor. magister dolor erudiret. Qui etsi qua forsitan diversa sentirent, dignum profecto erat ut haec humiliter dicerent, ne percusso vulnera per immoderata verba cumularent.
24. Deterioribus saepe displicent dicta vel facta meliorum. —Saepe enim, quia intelligi non valent, deterioribus displicent vel facta vel dicta meliorum: sed eo ab eis non temere reprehendenda sunt, 149 [Col. 0691D] quo apprehendi veraciter nequaquam possunt. Saepe aliquid a majoribus [Col. 0691D] Antiq. Rhem., Colb., Germ., Reg., et nonnulli, nec non Edit. Barthol. ac vet. Paris. et Basil., dissimulatorie agitur., In Germ., a manu recentiore additum, vel dispensatorie. Editi, post dispensatorie agitur, [Col. 0692D] subjiciunt, vel praecipitur, quod melius abest a Mss. dispensatorie agitur, quod a minoribus error putatur. Saepe multa a fortibus dicuntur, quae infirmi idcirco dijudicant, quia ignorant. Quod bene bobus calcitrantibus inclinata illa testamenti arca signavit, quam quia casuram credens Levites erigere voluit, mox sententiam mortis accepit (II Reg. VI, 7) . [ Vet. X. ] Quid est namque mens [Col. 0692A] justi, nisi arca testamenti? Quae gestata a bobus calcitrantibus inclinatur; quia nonnunquam etiam qui bene praeest, dum subjectorum populorum confusione concutitur, ad dispensationis condescensionem ex sola dilectione permovetur. Sed in hoc, quod dispensatorie agitur, inclinatio ipsa fortitudinis, casus putatur imperitis. Unde et nonnulli subditi contra hanc, manum reprehensionis mittunt, sed a vita protinus ipsa sua temeritate deficiunt. Levites ergo quasi adjuvans, manum tetendit, sed delinquens vitam perdidit, quia dum infirmi quique fortium facta corripiunt, ipsi a viventium sorte reprobantur. Aliquando etiam sancti viri [Col. 0692D] Excusi, quaedam minima . . . dicunt, aliquando vero. Corrigendi ex Mss. potioribus Corb. Germ., Reg., antiquo Rhem. et Norman. quaedam minimis condescendentes dicunt, quaedam vero summa contemplantes proferunt; dumque vim vel condescensionis [Col. 0692B] vel altitudinis nesciunt, audacter haec stulti reprehendunt. Et quid est justum de sua condescensione velle corrigere, nisi inclinatam arcam superba reprehensionis manu relevare? Quid est justum de incognita locutione reprehendere, nisi motum ejus fortitudinis, erroris lapsum putare? Sed perdit vitam, qui arcam Dei tumide sublevat, quia nequaquam quis sanctorum corrigere recta praesumeret, nisi de se prius meliora sensisset. Unde et Levites isdem recte Oza dicitur, quod videlicet robustus Domini interpretatur; quia praesumptores quique nisi audaci mente robustos se in Domino crederent, nequaquam meliorum facta vel dicta velut infirma judicarent. Amici igitur Job, dum contra eum quasi in Dei defensionem prosiliunt, divini praecepti regulam superbientes excedunt.
[Col. 0692C] 25. Si aliquid in his displicet, non est reticendum, sed magna humilitate promendum. —Cum vero quaedam facta meliorum deterioribus displicent, nequaquam hoc quod mentem movet, reticendum est, sed cum magna humilitate proferendum; quatenus intentio pie sentientis eo vere servet formam rectitudinis, quo per iter graditur humilitatis. Et libere ergo dicenda sunt quae sentimus, et valde humiliter promenda quae dicimus, ne et quae recte intendimus, haec elate proferendo non [Col. 0692D] Corb. Germ., German., nec non Colb., prima manu, non recte. recta faciamus. Paulus auditoribus suis multa humiliter dixerat; sed de ipsa exhortatione humili placare eos adhuc humilius satagebat, dicens: Rogo autem vos, fratres, ut sufferatis verbum solatii; etenim perpaucis scripsi vobis (Hebr. XIII, 22) . Ephesiis quoque Mileti valedicens, [Col. 0692D] afflictis ac gementibus, humilitatem suam ad memoriam revocat, dicens: Vigilate, [Col. 0692D] Corb. Germ., Reg., Germ., unus Rhem. et unus Remig., Corb., memoriam mei retinentes. memoria retinentes quoniam per triennium nocte ac die non cessavi cum lacrymis monens unumquemque vestrum (Act. XX, 31) . Eisdem rursum per Epistolam dicit: Obsecro vos, fratres, ego vinctus in Domino, ut digne ambuletis vocatione, qua vocati estis (Ephes. IV, 1) . Hinc ergo colligat, si quando aliquid recte sentit, quanta 150 [Col. 0693A] humilitate debeat magistro loqui discipulus; si ipse magister gentium in his quae cum auctoritate praedicat, tam submisse discipulos rogat. Hinc unusquisque colligat, eis a quibus bene vivendi exempla percepit, hoc quod bene intelligit, quam humiliter dicat; si Paulus illis humili se voce subdidit, quos ad vitam ipse suscitavit.
26. Humiliter loqui nesciens consolationis regulam ignorat. —Eliphaz autem, qui primus amicorum loquitur, quamvis ad consolandum pietate veniat, humilitatem tamen locutionis deserens, regulam consolationis ignorat. Qui dum loquendi custodiam negligit, usque ad afflicti contumelias excedit, dicens: Tigris periit eo quod non haberet praedam. Rugitus leonis, et vox leaenae, et dentes catulorum leonum dissipati [Col. 0693B] sunt (Job. IV, 11) . Beatum videlicet Job nomine tigridis, quasi vitio varietatis notans, per leonis rugitum ejusdem viri terrorem, per leaenae vocem loquacitatem conjugis, per dissipatos vero dentes catulorum leonum destructam filiorum edacitatem [Col. 0693D] Addunt Editi, et audaciam. Quae verba in nullis Mss. reperta delevimus. signans. Unde et bene amicorum sensum, qui in tumida correptione se extulit, sententia divina reprehendit, dicens: Non estis locuti coram me rectum, sicut servus meus Job (Job. XXXII, 7) .
[ Vet. XI.] 27. Sententias amicorum Job qua ratione Deus arguat, et Paulus commendet. —Sed quaerendum video cur Paulus illorum sententiis tanta auctoritate utitur, si hae eorum sententiae Dominica reprehensione cassantur? Eliphaz quippe verba sunt, quae Corinthiis intulit dicens, sicut scriptum est: Comprehendam [Col. 0693C] sapientes in astutia eorum (I Cor. III, 19; Job. V, 13) . Quomodo ergo quasi prava respuimus, quae Paulus ex auctoritate astruit? aut quomodo attestatione Pauli recta putabimus, quae per semetipsum Dominus non recta definivit? Sed utraque haec citius quam non sint diversa cognoscimus, si ejusdem Dominicae sententiae subtilius verba pensemus; quae nimirum cum diceret: Non estis locuti coram me rectum, illico adjunxit: Sicut servus meus Job. Liquet ergo quia quaedam in eorum dictis recta sunt, sed melioris comparatione superantur. Nam inter alia quae irrationabiliter dicunt, multas ad beatum Job fortes sententias proferunt, sed comparatae dictis fortioribus vim fortitudinis amittunt. Mira autem sunt multa quae dicunt, nisi in sancti viri adversitatem [Col. 0693D] dicerentur. In semetipsis igitur magna sunt, sed quia justum virum transfigere appetunt, ejusdem magnitudinis pondus perdunt; quia et [Col. 0693D] Quidam Mss., quamlibet fortes frustra jaculum mittunt. Reg., quodlibet forte. quamlibet forte, frustra jaculum mittitur, ut dura saxa feriantur; eo namque obtusum longius dissilit, quo intortum fortiter venit. Igitur amicorum Job dicta licet in quibusdam valde sint fortia, cum tamen sancti viri fortem vitam feriunt, cunctum sui acuminis mueronem retundunt. Quia ergo et in semetipsis magna sunt, sed contra beatum Job nullo modo assumi debuerunt; [Col. 0694A] et Paulus haec ex virtute pensans, in auctoritate proferat; et judex quia incaute prolata sunt, ex personae qualitate reprehendat.
28. Illae, ut quaedam habent recta et alia perversa, haereticis congruunt. —Sed quia eosdem amicos beati Job haereticorum tenere speciem superius diximus, nunc eorum verba quomodo haereticis congruant indagemus. Quaedam namque valde recta sentiunt, sed tamen inter haec ad perversa dilabuntur. Habent 151 quippe hoc haeretici proprium, ut malis bona permisceant, quatenus facile sensui audientis illudant. Si enim semper prava dicerent, citius in sua pravitate cogniti, quod vellent, minime persuaderent. Rursum, si semper recta sentirent, profecto haeretici non fuissent. Sed dum fallendi arte ad utraque deserviunt, [Col. 0694B] et ex malis bona inficiunt, et ex bonis mala, ut recipiantur, abscondunt; sicut qui veneni poculum porrigit, ora poculi dulcedine mellis tangit; dumque hoc quod dulce est primo attactu delibatur, etiam illud quod est mortiferum indubitanter absorbetur. Itaque haeretici permiscent recta perversis, ut ostendendo bona, auditores sibi attrahant; et exhibendo mala, latenti eos peste corrumpant. Aliquando tamen praedicatione sanctae Ecclesiae atque exhortatione correcti, ab hac sensus sui diversitate salvantur. Unde et amici Job reconciliationis suae sacrificium ejusdem sancti viri manibus offerunt, atque ad superni judicis gratiam vel [Col. 0693D] Mss. Anglicani et omnes alii ita habent, non, [Col. 0694D] adducti, ut exhibent Editi etiam vetustiores, quorum pleraque errata ad caeteros omnes postea propagata sunt. Addicti majorem vim habet, significatque, condemnati. addicti revocantur. Quos bene in Evangelio illa decem leprosorum mundatio designat (Luc. XVII, 15) . In lepra quippe et pars cutis in fulgorem ducitur, et pars in colore sano retinetur. [Col. 0694C] Leprosi itaque haereticos exprimunt, quia dum rectis prava permiscent, colorem sanum maculis aspergunt. Unde et bene ut salventur, clamant, Jesu praeceptor. Quia enim in ejus verbis se errasse significant, hunc salvandi humiliter praeceptorem vocant; cumque ad cognitionem praeceptoris redeunt, mox ad formam salutis recurrunt. Sed quia in amicorum dictis praefationem expositionis paulo longius duximus, ipsa jam eorum verba subtiliter pensemus. Sequitur:
CAP. IV. VERS. 1, 2.— Respondens autem Eliphaz Themanites, dixit: Si coeperimus loqui tibi, forsitan moleste accipies.
[Col. 0694D] 29. Haereticorum verba blanda primum, post aspera. —Jam superius dicta sunt quae his vocabulorum interpretationibus exprimantur. Quia ergo festine ad indiscussa tendimus, prolata replicare devitamus. Hoc itaque est solerter intuendum, quod ii qui haereticorum speciem tenent, loqui molliter inchoant, dicentes: Si coeperimus loqui tibi, forsitan moleste accipies. Exasperare quippe haeretici auditores suos in exordio locutionis suae metuunt, ne vigilanter audiantur, eorumque valde tristitiam declinant, ut negligentiam [Col. 0695A] capiant. Et [Col. 0695D] Ita etiam ex Mss. Anglic. et caeteris omnibus restituimus, cum prius legeretur, apud Coc. et seq., et plane semper blanda sunt quae proponunt, scilicet amici Job; quod sane falsum est. Redditur ergo verbis Gregorii veritas et legitimus sensus, legendo pene pro plane. pene semper blanda sunt quae proponunt; sed aspera quae prosequendo subinferunt. Unde et nunc amici Job a reverentia mansuetae locutionis incipiunt, sed usque ad jacula asperrimae invectionis erumpunt; quia et radices spinarum molles sunt, sed tamen ex ipsa sua mollitie proferunt unde pungunt. Sequitur:
VERS. 2.— Sed conceptum sermonem tenere quis possit?
30. Verba prava alii concipiunt et proferunt, alii concepta reprimunt, alii nec concipiunt. —Tria sunt hominum genera, quae gradatim ductis a se qualitatibus dissident. Sunt namque alii qui et ad loquendum prava concipiunt, a locutione sua nulla silentii gravitate [Col. 0695B] refrenantur. Et sunt alii qui cum prava concipiunt, magno se silentii vigore restringunt. Et sunt nonnulli qui, virtutum usu roborati, usque ad eam celsitudinem provehuntur, ut ad loquendum, ne in corde quidem perversa concipiant, quae silendo 152 compescant. Eliphaz itaque ex quo sit ordine, ostenditur, qui conceptum sermonem tenere se non posse testatur. Qua in re et illud innotuit, quod se loquendo offensurum novit. Neque enim retinere verba quae non potest vellet, nisi per haec se vulnera inferre praenosceret. Boni enim viri freno consilii retinent praecipitationem verbi, et caute considerant ne relaxantes linguae lasciviam auditorum conscientiam incauta locutione transfigant. Unde bene per Salomonem dicitur: Qui dimittit aquam, caput est jurgiorum [Col. 0695C] (Prov. XVII, 14) . Aqua quippe dimittitur, cum linguae fluxus effrenatur. Sed dimissor aquae jurgiorum caput efficitur, quia per linguae incontinentiam, discordiae origo propinatur. Pravi igitur sicut in sensu leves sunt, ita in locutione praecipites, et reticere pertractando negligunt quae loquantur. Sed quod levis conscientia concipit, levior protinus lingua prodit. Unde nunc Eliphaz ex suo experimento colligit, quod desperate de omnibus sentit, dicens: Sed conceptum sermonem tenere quis possit? Sequitur:
VERS. 3, 4.— Ecce docuisti plurimos, et manus lassas roborasti; vacillantes confirmaverunt sermones tui, et genua trementia confortasti.
[Col. 0695D] 31. Quantus Job fuerit, cujus laudes nec silere valet qui crimen ingerere conatur. —Si ipse historiae textus aspicitur, magna est lectoris utilitas, quod ab amicis jurgantibus in beato Job pro laceratione vitiorum, virtutum praeconia proferuntur. Nunquam quippe est tam robustum vitae testimonium, quam cum ille [Col. 0695D] Corb. Germ., prima manu, aliique fortasse melius, [Col. 0696D] laudando loquitur. laudanda loquitur, qui ingerere crimen conatur. Pensemus autem cujus celsitudinis iste vir [Col. 0696A] fuerit, qui indoctos docens, lassos roborans, vacillantesque confirmans, inter curas domus, inter multiplicium rerum custodiam, inter affectus pignorum, inter studia tot laborum, erudiendis se caeteris impendit. Et illa quidem occupatus exercuit, sed tamen liber magisterio doctrinae militavit. Temporalia regendo disposuit; aeterna praedicando nuntiavit; vitae rectitudinem et agendo videntibus ostendit, et loquendo audientibus ingessit. [ Vet. XIII. ] Sed sive haeretici, seu perversi quilibet, cum bona justorum referunt, haec in argumentum criminis inflectunt. Inde namque Eliphaz contra beatum Job occasionem objurgationis colligit, unde laudanda narravit. Nam sequitur:
VERS. 5.— Nunc autem venit super te plaga, et defecisti; [Col. 0696B] tetigitte, et conturbatus es.
32. Perversi bonorum vitam duobus modis impetunt. —Perversi quique duobus modis bonorum vitam impetunt, quia aut prava eos dicere asserunt, aut recta non servare quae dicunt. Unde et beatus Job inferius ab amicis suis de locutione reprehenditur; nunc autem recta dixisse, sed haec non servasse laceratur. Ab iniquis ergo modo bonorum locutio, modo actio reprobatur, quatenus aut reprehensa lingua taceat, aut ejusdem linguae suae adjudicata testimonio, in crimine vita succumbat. Et notandum quod prius laudes linguae inferunt, et postmodum [Col. 0696D] Rhem., Remig. et aliqui alii, de bonae vitae infirmitate. Reg., de lingua infirmitates. Corb. Germ., de linguae vitae infirmitate. Barthol. et vet. Ed., de linguae vitaeque infirm. de vitae infirmitate conqueruntur. Iniqui etenim, ne publice pravi videantur, loquuntur aliquando bona de justis, quae esse jam cognita et aliis noverunt. Sed [Col. 0696C] sicut praediximus, haec ipsa protinus ad cumulum 153 reatus pertrahunt, et credendum sibi in contrariis, ex eo quod et prospera loquebantur, ostendunt; tantoque mala quasi verius insinuant, quanto et bona quasi devote laudabant. Ad usum ergo intorquent criminis voces favoris, dum justorum vitam inde post gravius vulnerant, unde hanc paulo ante specie tenus defendebant. Saepe autem eorum bona quae prius habita despiciunt, haec postmodum quasi perdita mirantur. Unde et Eliphaz sancti viri virtutes, quia amissas asserit, enumerando subjungit, dicens:
VERS. 6.— [Col. 0696D] In Mss. Corb. Germ., Reg., Colb., Norm., omittitur ubi est. Exstat in German. secundae manus ope. Ubi est timor tuus, fortitudo tua, et [Col. 0696D] patientia tua, et perfectio viarum tuarum?
33. Virtutum quatuor gradus. —Quae nimirum cuncta ei sententiae subrogat, quam praemisit, dicens: Nunc autem venit super te plaga, et defecisti; tetigit te, et conturbatus es. Omnia ergo simul interisse asserit, in eo quod beatum Job turbatum flagello reprehendit. Sed intuendum valde est, quia quamvis inconvenienter increpat, congruenter tamen ordines virtutum [Col. 0697A] narrat. Quatuor quippe gradibus vitam beati Job [Col. 0697D] Laudati Mss., praeter Norm., virtutibus. virtutes enumerando distinxit, dum et timori fortitudinem, et fortitudini patientiam, et patientiae perfectionem junxit. In via etenim Dei a timore incipitur, ut ad fortitudinem veniatur. Nam sicut in via saeculi audacia fortitudinem, ita in via Dei audacia debilitatem parit; et sicut in via saeculi timor debilitatem, ita in via Dei timor fortitudinem gignit, Salomone attestante, qui ait: In timore Domini fiducia fortitudinis (Prov. XIV, 26) . Timori quippe Domini inesse fiducia fortitudinis dicitur, quia nimirum mens nostra tanto valentius terrores rerum temporalium despicit, quanto se auctori eorumdem temporalium veracius per formidinem subdit. Quae in timore Domini constituta, non invenit extra quod [Col. 0697B] metuat, quia dum recto metu conditori omnium jungitur, potestate quadam supra omnia sublevatur. Fortitudo autem nonnisi in adversitate ostenditur, unde et mox post fortitudinem patientia subrogatur. Tanto enim se unusquisque ad fortitudinem profecisse verius demonstrat, quanto aliena mala robustius tolerat. Nam minus in se convaluit, quem aliena iniquitas sternit. Qui in eo quod ferre contrarietatem non valet, pusillanimitatis suae gladio confossus jacet. Quia vero perfectio de patientia nascitur, statim post patientiam, viarum perfectio subinfertur. [ Vet. XIV. ] Ille enim vere perfectus est, qui erga imperfectionem proximi impatiens non est. Nam qui alienam imperfectionem ferre non valens [Col. 0697D] Editi, patientium deserit, reluctantibus Mss. deserit, ipse sibi testis est quod perfecte necdum proficit. Hinc in Evangelio [Col. 0697C] Veritas dicit: In patientia vestra possidebitis animas vestras (Luc. XXI, 19) . Quid est enim animas possidere, nisi perfecte in omnibus vivere, cunctis mentis motibus ex virtutis arce dominari? Qui igitur patientiam tenet, animam possidet; quia inde contra adversa omnia fortis efficitur, unde sibi et semetipsum vincendo dominatur. Et quo se laudabiliter frangit, infractum se fortiter exerit; quia cum in suis se voluptatibus superat, sese ad contraria invictum parat. Sed quia Eliphaz invehendo corripuit, nunc aliqua velut exhortando subjungit, dicens:
VERS. 7.— Recordare, obsecro, quis unquam innocens perit? aut quando recti deleti sunt?
154 34. Saepe innocentes hic perire et deleri, rectos. —Sive [Col. 0697D] haeretici, quorum amicos beati Job tenere speciem diximus, sive perversi quilibet, quam inordinate redarguunt, tam reprehensibiliter exhortantur. Ait namque: Quis unquam innocens periit, aut quando recti deleti sunt? Saepe quippe hic et innocentes pereunt, et recti funditus delentur; sed tamen ad aeternam gloriam pereundo servantur. Si enim nullus innocens periret, Propheta non diceret: Justus periit, et nemo est qui recogitet (Isai. LVII, 1) . Si rectos Deus providendo non raperet, nequaquam de justo Sapientia dixisset: Raptus est, ne malitia mutaret intellectum ejus (Sap. IV, 11) . Si justos animadversio nulla percuteret, Petrus minime praenuntiaret, dicens: [Col. 0698A] Tempus est ut incipiat judicium de domo Dei (I Pet. IV, 17) . Illi ergo veraciter recti sunt, qui amore supernae patriae ad cuncta praesentis vitae adversa praeparantur. Nam qui pro aeternis bonis mala hic perpeti metuunt, videlicet recti non sunt. Sed Eliphaz vel deleri rectos, vel innocentes hic perire non aestimat, quia saepe hi qui non spe coelestis gloriae, sed pro terrena Deo retributione deserviunt, ipsi sibimet fingunt quod quaerunt; et docere praesumentes, cum terrenam securitatem praedicant, cunctis suis laboribus ostendunt quid amant. Sequitur:
VERS. 8, 9.— Quin potius vidi eos qui operantur iniquitatem, et seminant dolores, et metunt eos, flante [Col. 0698B] Deo perisse, et spiritu irae ejus esse consumptos.
35. Dolores seminant ac metunt. Cur malos Deus aliquando toleret, aliquando statim feriat. —Dolores seminare, est fraudulenta dicere; dolores autem metere, est dicendo praevalere. Vel certe dolores seminant, qui perversa agunt; dolores metunt, cum de eadem perversitate puniuntur. Fructus quippe doloris est retributio damnationis. Sed cum protinus subinfertur quia qui dolores seminant et metunt, flante Deo pereunt, et irae ejus spiritu consumuntur, hoc loco doloris messio, non jam poena, sed adhuc perfectio iniquitatis ostenditur, quia ex divinae irae spiritu, ejusdem messionis poena subrogatur. Seminant ergo hic dolores et metunt, quia iniqua sunt quae faciunt, et in ipsa iniquitate prosperantur; sicut de iniquo [Col. 0698C] per Psalmistam dicitur: Polluuntur viae ejus in omni tempore; auferuntur judicia tua a facie ejus, omnium inimicorum suorum dominabitur (Psal. X, 5, sec. Heb.) . De quo paulo post subditur: Sub lingua ejus labor et dolor (Ibid., 7) . Dolores itaque seminat, cum perversa agit; dolores metit, cum ex eisdem perversitatibus temporaliter excrescit. Quomodo ergo flante Deo pereunt, qui plerumque diu hic subsistere, et justis felicius, permittuntur? Hinc namque de illis iterum per Psalmistam dicitur: In laboribus hominum non sunt, et cum hominibus non flagellabuntur (Psal. LXXII, 5) . Hinc Jeremias ait: Quare via impiorum prosperatur (Jerem. XII, 1) . Quia enim, sicut scriptum est, Dominus patiens redditor est (Eccli. V, 4) , saepe diu tolerat quos in perpetuum damnat; nonnunquam vero concite percutit, qui pusillanimitati [Col. 0698D] innocentium [Col. 0698D] Unus Rhem., duo Remig., Reg. et alii, maxime Norm., consulendo concurrit. consolando concurrit. Aliquando ergo omnipotens Deus diu praevalere iniquos patitur, ut justorum mundius vita purgetur. Aliquando vero injustos celeriter trucidat, eorumque interitu innocentium corda confirmat. Si enim nunc omnes male agentes percuteret, extremum jam judicium quibus exhiberet? Si autem nullum omnino percuteret, quis Deum res humanas curare credidisset? Nonnunquam ergo 155 iniquos ferit, ut ostendat quia inulta mala non deserit. Nonnunquam vero iniquos diu tolerat, ut considerantibus insinuet, ad quod eos judicium reservet.
[Col. 0699A] 36. Iniquos deleri quo sensu falsum, quo verum. —Haec itaque sententia [Col. 0699D] Coccius ac deinceps Editi, dilationis. Rectius alii cum Mss., sententia deletionis, qua scilicet dicebat Eliphaz omnes iniquos flante Deo periisse. deletionis iniquorum, si non cum fine praesentis saeculi de cunctis generaliter dicitur, ex magna parte procul dubio veritatis virtute evacuatur. Sed tunc vera erit, cum jam iniquitatis dilatio non erit. Quae hoc fortasse modo intelligi rectius potest, quoniam nec innocens perit, nec rectus deletur; quia etsi carne hic atteritur, in conspectu aeterni judicis vera salute reparatur. Et qui seminant dolores et metunt, flante Deo pereunt; quia quanto hic altius perverse agendo proficiunt, tanto durius subsequenti damnatione feriuntur. Sed cum eidem sententiae praemittitur, Recordare, videlicet patet quia transacta res ad mentem reducitur, non autem futura nuntiatur. Tunc ergo Eliphaz verius diceret, si haec [Col. 0699B] de iniquis generaliter fieri extrema animadversione credidisset.
37. Flare Deus apte dicitur, cum vindictam retribuit. Tunc qui in se tranquillus, pereuntibus videtur turbulentus. —Sed hoc quod flare Deus dicitur, urget ut subtilius discernatur. Nos quippe cum flamus, aerem ab exterioribus introrsus trahimus, et introrsus tractum hunc exterius reddimus. Flare ergo Deus in vindictae retributione dicitur, quia ab exterioribus causis introrsus judicii consilium concipit, et ab interno consilio extrorsus sententiam emittit. Quasi flante Deo, ab exterioribus aliquid introrsus trahitur, quando foras mala nostra conspicit, et intus [Col. 0699D] Remig., antiq. in judicio disponit. judicium disponit. Et rursum, quasi flante Deo, ab interioribus spiritus extrorsus emittitur, quando ab [Col. 0699C] interno [Col. 0700D] Rhem. antiq., ab interno concepto consilio. conceptu consilii, exterius judicium damnationis infertur. Bene itaque dicitur quod qui dolores seminant, flante Deo pereunt; quia unde foris perversa faciunt, inde ab intimis recte feriuntur. Vel certe cum flare Deus dicitur, quia et statim irae ejus spiritus subinfertur, appellatione flatus illius potest ipsa ejus animadversio designari. Nos quippe cum irascimur, flatu furoris [Col. 0700D] Mss. Norm., inflamur. In Utic. seu S. Ebrulphi prius legebatur, inflammamur ipsa. inflammamur. Ut ergo vindictam cogitans Dominus demonstretur, flare irascendo dicitur; non quo ipse in natura sua mutabilitatis vicissitudinem recipiat, sed quo post longam patientiam, quando vindictam peccatoris exsequitur, is qui in semetipso tranquillus est, pereuntibus turbulentus videtur. Mens quippe reproba, quia adversum suis actibus judicem conspicit, quasi commotus [Col. 0699D] ei ostenditur, quia in conspectu illius suo reatu ipsa turbatur. Sed postquam quasi clementer admonuit, aperte increpationis verba subjungit, dicens:
VERS. 10.— Rugitus leonis, et vox leaenae, et dentes catulorum leonum contriti sunt.
38. Dura in Job Eliphaz verba. —Quid enim rugitum leonis appellat, nisi, ut paulo ante praemisimus, severitatem viri? quid vocem leaenae, nisi loquacitatem conjugis? quid dentes catulorum leonum, nisi edacitatem prolis? Quia enim filii convivantes [Col. 0700A] exstincti sunt, dentium expressione signantur. Quae cuncta dum contrita Eliphaz rigidus exsultat, quasi jure damnata denuntiat. Cujus adhuc duritiam increpationis ingeminat, cum subjungit:
VERS. 11.— Tigris periit, eo quod non haberet praedam, et 156 catuli leonum dissipati sunt.
39. Tigris varia ac rapax hypocritas apte significat. —Quem enim nomine tigridis, nisi beatum Job nota varietatis signat, vel aspersum maculis simulationis? Omnis namque simulator in eo quod videri rectus appetit, mundum se per omnia non ostendit; quia dum virtutes quasdam per hypocrisin assumit, et occulte semetipsum vitiis subjicit, quaedam latentia vitia repente in faciem erumpunt, et superductae simulationis, [Col. 0700B] quasi visionis corium, ex admistione sua varium ostendunt; ut plerumque sit mirum cur homo, qui tantis virtutibus pollere cernitur, etiam tam reprobis actibus inquinetur. Sed nimirum omnis hypocrita tigris est, quia dum mundus color de simulatione ducitur, vitiorum nigredine interrumpente variatur. Saepe enim dum de castitatis munditia extollitur, sorde avaritiae foedatur. Saepe dum virtute largitatis speciosus ostenditur, luxuriae maculis inquinatur. Saepe dum castitatis atque largitatis decore vestitur, velut ex zelo justitiae, crudelitatis atrocitate fuscatur. Saepe largitate, castitate, pietate ex pulchra visione induitur, sed interfusa obscuritate superbiae notatur. Sicque fit ut intermistis vitiis dum mundam in se speciem hypocrita non ostendit, quasi [Col. 0700C] unum colorem tigris habere nequaquam possit. Quae videlicet tigris rapit praedam, quia humani sibi favoris usurpat gloriam. Qui enim rapta laude extollitur, quasi praeda satiatur. Bene autem hypocritarum laus praeda dicitur. Praeda quippe est, cum aliena violenter auferuntur. Omnis autem hypocrita, quia vitam justitiae simulans, justorum sibi laudem arripit, alienum profecto est quod tollit. Eliphaz itaque, quia beatum Job incolumitatis suae tempore laudanda egisse cognovit, percussione subsequente, haec illum tenuisse per hypocrisin credidit, dicens: Tigris periit, eo quod non haberet praedam. Ac si aperte dicat: Varietas tuae simulationis exstincta est, quia et adulatio laudis ablata est; et jam tua hypocrisis praedam non habet, quia percussa divinitus, humanis favoribus [Col. 0700D] caret.
40. Myrmicoleon eos adumbrat qui timidi in fortiores, audaces in parvos sunt. —Translatione autem Septuaginta interpretum nequaquam tigris dicitur, sed, Myrmicoleon periit, eo quod non haberet praedam. Myrmicoleon quippe parvum valde est animal, formicis adversum, quod se sub pulvere abscondit, et formicas frumenta gestantes interficit, interfectasque consumit. Myrmicoleon autem Latine dicitur, vel formicarum leo, vel certe expressius formica pariter et leo. Recte autem formica et leo nominatur, quia [Col. 0701A] sive volatilibus, seu quibuslibet aliis minutis animalibus formica est, ipsis autem formicis leo. Has enim quasi leo devorat, sed ab illis quasi formica devoratur. Cum igitur Eliphaz dicit: Myrmicoleon periit, quid in beato Job sub [Col. 0701D] Vindoc., Norm. et alii, myrmicoleonis. Corb. Germ. et Reg., myrmicoleontis, rectius a Graeco μυρμικολέοντος. Quod confirmari potest ex Hieronymo, l. II adv. Jovin., ubi legitur chamaeleontes. myrmicoleontis nomine, nisi pavorem et audaciam reprehendit? Ac si ei aperte dicat: Non injuste percussus es, quia contra erectos timidus, contra subditos audax fuisti. Ac si aperte dicat: Contra astutos te formido pressit, contra simplices temeritas inflavit. Sed praedam jam myrmicoleon non habet, [Col. 0701D] Ita Anglic. Mss. et caeteri quotquot consuluimus; non, ut legitur in Editis, quia timida tua elatio. Prior quoque lectio magis convenit proposito Eliphaz exprobrantis Job timiditatem simul et audaciam. quia timida tua elatio dum verberibus premitur, ab aliena laesione 157 prohibetur. Sed quia amicos beati Job haereticorum tenere speciem diximus, urget necessario, ut haec eadem Eliphaz verba quomodo etiam typice sentienda sint intimemus.
VERS. 10.— Rugitus leonis, et vox leaenae, et dentes catulorum leonum contriti sunt.
SENSUS ALLEGORICUS.—41. Eadem re in Scripturis figurantur diversa. —Quia natura uniuscujusque rei ex diversitate componitur, in sacro eloquio per rem quamlibet licite diversa figurantur. Habet quippe leo virtutem, habet et saevitiam. Virtute ergo Dominum, saevitia diabolum signat. Hinc enim de Domino dicitur: Vicit leo de tribu Juda, radix David (Apoc. V, 5) . Hinc de diabolo scriptum est: Adversarius vester diabolus, sicut leo rugiens circuit, quaerens quem devoret (I Pet. V, 8) . Leaenae autem nomine aliquando sancta Ecclesia, aliquando Babylonia designatur. [Col. 0701C] Pro eo enim quod contra adversa audax est, leaena Ecclesia dicitur; sicut ejusdem beati Job vocibus approbatur, qui derelictam ab Ecclesia Judaeam indicans, ait: Non calcaverunt eam filii institorum, nec pertransivit per eam leaena (Job. XXVIII, 8) . Aliquando vero leaenae nomine hujus mundi civitas, id est Babylonia, exprimitur, quae contra vitam innocentium immanitate crudelitatis [Col. 0702D] Ita Corb. Germ., Reg., Germ., Utic., etc. Editi, effrenatur. efferatur, quae antiquo hosti, quasi saevissimo leoni sociata, perversae persuasionis ejus semina concipit, et reprobos ex se filios ad similitudinem illius, quasi crudeles catulos gignit. Catuli autem leonum sunt quilibet reprobi, ad iniquam vitam, malignorum spirituum errore generati: qui et simul omnes universam mundi civitatem, quam praediximus, Babyloniam faciunt, et tamen iidem singuli [Col. 0701D] Babyloniae filii, quasi non leaena, sed leaenae catuli vocantur. Sicut enim Sion tota simul Ecclesia dicitur, filii autem Sion sanctorum [Col. 0702D] In Gussanv., corrupte, sanctorum quippe . . . singuli quippe. quique singuli memorantur, ita et filii Babyloniae singuli quique reproborum, et eadem Babylonia simul omnes reprobi vocantur.
[ Vet. XVII.] 42. Sancti tentationes metuunt; haeretici de sua sanctitate securi contemnunt. —Sed sancti viri quandiu in hac vita sunt, semetipsos sollicita [Col. 0702A] circumspectione custodiunt, ne leo circuiens insidiando subripiat, id est, antiquus hostis sub aliqua imagine virtutis occidat; ne leaenae vox auribus obstrepat, id est, ne Babyloniae gloria sensum ab amore patriae coelestis avertat; ne catulorum leonum dentes mordeant, id est, ne reproborum persuasio in corde convalescat. At contra haeretici jam quasi de sanctitate securi sunt, quia vitae suae meritis cuncta se superasse suspicantur. Unde et nunc dicitur: Rugitus leonis, et vox leaenae, et dentes catulorum leonum contriti sunt. Ac si aperte diceretur: Nos ideo nullis flagellis atterimur, quia et virtutem antiqui hostis, et cupiditatem terrenae gloriae, [Col. 0702D] Editi, et suasiones reproborum hominum. Vox omnium magis congruit fastui virorum de quibus paulo post: magnos se in omnibus aestimant, infra se cunctos respiciunt, etc. et persuasiones reproborum omnium vitae meritis superando calcamus. Unde adhuc subditur:
[Col. 0702B] VERS. 11.— Tigris periit, eo quod non haberet praedam, et catuli leonum dissipati sunt.
43. Satan et leo recte vocatur, et tigris et myrmicoleon. Haeretici quasi de victo Satana gloriantur. —Hunc vocabulo tigridis repetit quem leonis appellatione signavit. Satan quippe et propter crudelitatem leo dicitur, et propter multiformis astutiae varietatem non incongrue tigris vocatur. Modo enim se sicut est perditus humanis sensibus objicit, modo quasi angelum lucis ostendit. Modo stultorum mentes blandiendo persuadet, modo ad culpam terrendo pertrahit. Modo suadere 158 vitia aperte nititur, modo in suis suggestionibus sub virtutis specie palliatur. Haec itaque bellua, quae tanta [Col. 0702C] varietate respergitur, jure tigris vocatur, quae apud Septuaginta interpretes, ut praefati sumus, myrmicoleon dicitur. Quod videlicet animal absconsum pulvere, formicas, ut diximus, frumenta gestantes interficit; quia nimirum apostata angelus in terram de coelis projectus, justorum mentes, quae bonorum sibi operum refectionem praeparant, in ipso actionis itinere obsidet; cumque eas per insidias superat, quasi formicas frumenta gestantes improvisus necat. Recte autem myrmicoleon, id est, leo et formica dicitur, Formicis enim, ut diximus, leo est, volatilibus formica, quia nimirum antiquus hostis sicut contra consentientes fortis est, ita contra resistentes debilis. Si enim ejus suggestionibus assensus praebetur, quasi leo tolerari nequaquam potest; si autem resistitur, [Col. 0702D] quasi formica atteritur. Aliis ergo leo est, aliis formica; quia crudelitatem illius carnales mentes vix tolerant, spiritales vero infirmitatem illius pede virtutis calcant. Haeretici igitur, quia de sanctitatis praesumptione superbiunt, quasi exsultantes dicunt: Myrmicoleon, vel certe tigris, periit, eo quod non haberet praedam. Ac si aperte dicant: Vetustus adversarius in nobis praedam non habet, quia quantum ad nostra [Col. 0703A] studia jam victus jacet. Idcirco autem myrmicoleontis appellatione vel tigridis repetitur, [Col. 0703D] Hic dissentiunt Mss. Compend. Corb. Germ. et S. Alb. habent, quia jam contritus leonis rugitus, Utic. olim ita habebat, nunc vero, quia jam contrito leonis rugitu. Vindoc. et German., qui jam contritus, etc. qui jam contrito leonis rugitu fuerat designatus, quia quidquid per gaudium dicitur, saepe replicatur. Voces quippe ingeminat animus cum exsultat. Unde et veraci laetitia Psalmista crebro repetit hoc, quod se exauditum esse cognovit, dicens: Exaudivit Dominus vocem fletus mei; exaudivit Dominus deprecationem meam, Dominus orationem meam assumpsit (Psal. VI, 9, 10) .
[ Vet. XVIII.] 44. Sancti de domitis vitiis cum timore gaudent. Hypocritae vel uno superato se perfectos putant. —Sed sancti viri cum de quibusdam se vitiis ereptos hilarescunt, magno se metu etiam in ipsa exsultatione concutiunt; quia etsi jam de cujuslibet procella tempestatis erepti sunt, esse se tamen adhuc [Col. 0703B] in incerti maris dubiis fluctibus sciunt: et sic spe exsultant, ut pavore trepident; sic pavore trepidant, ut spei fiducia exsultent. Unde per eumdem Psalmistam dicitur: Servite Domino in timore, et exsultate ei cum tremore (Psal. II, 11) . At contra, qui de specie sanctitatis intumescunt, cum unum quodlibet vitium superant, mox mentem in superbiam erigunt, et quasi de vitae suae perfectione gloriantur; et pro eo quod fortasse semel a periculo tempestatis erepti sunt, jam quia in mari navigent, obliviscuntur: magnos se in omnibus aestimant, et vicisse se antiquum adversarium funditus putant; infra se cunctos respiciunt, quia se per sapientiam transcendere omnes arbitrantur. Unde subditur:
[Col. 0703C] VERS. 12.— Porro ad me dictum est verbum absconditum.
45. Haeretici novum et occultam doctrinam affectant, cur. —Verbum absconditum haeretici audire se simulant, ut auditorum mentibus quamdam praedicationis suae reverentiam obducant. Unde et latenter praedicant, quatenus eorum praedicatio tanto sancta, quanto et occulta videatur. Communem autem scientiam habere refugiunt, ne caeteris aequales aestimentur; [Col. 0703D] In Vulgatis, occulta et nova. et quaedam nova semper exquirunt, quae dum alii nesciunt, apud imperitorum 159 mentes ipsi de scientiae singularitate gloriantur. Quam, ut diximus, occultam insinuant, quia scilicet [Col. 0704D] Editi, ut admirationem ostendere valeant, corrupte. In Vindoc. legitur, ut mira ostend. ut miram ostendere valeant, hanc se latenter percepisse confirmant. Unde apud Salomonem haereticorum [Col. 0703D] speciem mulier tenens, dicit: Aquae furtivae dulciores sunt, et panis absconditus suavior (Prov. IX, 17) . Unde hic quoque subditur: Et quasi furtive suscepit auris mea venas susurrii ejus. Furtive susurrii venas percipiunt, quia socialis scientiae gratiam deserentes, ad hanc nequaquam per ostium ingrediuntur, Domino attestante, qui ait: Qui non intrat per ostium in ovile ovium, sed ascendit aliunde, ille fur est et latro (Joan. X, 1, 2) . Venas itaque divini susurrii furtive suscipit, [Col. 0704A] qui ad percipiendam virtutis ejus notitiam, deserto publicae praedicationis ostio, pravae intelligentiae rimas quaerit. Quia vero fur et latro, qui intrat aliunde, et tenebras diligit, et claritatem luminis perhorrescit, recte subjungitur:
VERS. 13.— In horrore visionis nocturnae, quando solet sopor occupare homines.
46. Ut alta esse ostendant quae docent, ea se vix capere declarant. Modo de sapientiae singularitate extolluntur. —Saepe haeretici dum altiora dicere conantur, ipsi sibi testes sunt quia quae proferunt, vera non sunt. In nocturna quippe visione dubie cernitur. Rimas ergo susurrii in pavore nocturnae visionis se percepisse asserunt, quia ut quae docent alta aliis [Col. 0704B] ostendant, vix ea se capere posse denuntiant. Sed hinc colligendum est quomodo audientibus certa esse poterunt, quae ipsi dubie viderunt. Miro ergo ordine cum alta loquentes profluunt, in patefactione stultitiae, ipsis suae altitudinis vocibus ligantur. Quantum vero de singularitate sapientiae elevantur, ostenditur cum protinus subdit: Quando solet sopor occupare homines. Ac si aperte ab haereticis diceretur: Cum homines inferius dormiunt, nos ad percipienda superna vigilamus, quia ea nobis nota sunt, ad quae videlicet cognoscenda caeterorum hominum corda torpentia non assurgunt. Ac si apertius dicant: In quibus intelligentia nostra se erigit, reliquorum hominum sensus dormit. Nonnunquam vero cum hoc despici ab auditore [Col. 0704D] Huc immisit Cocc., quod dicunt, quae verba in Mss. et superioribus Ed. reticentur. conspiciunt, semetipsos simulant [Col. 0704C] timere quod dicunt. Unde subditur:
VERS. 14.— Pavor tenuit me et tremor, et omnia ossa mea perterrita sunt.
47. Modo pavidos se simulant. —Quia enim de doctrinae suae altitudine miri videri appetunt, quasi pertimescunt quae fingunt; et cum minoris laboris sit audire quam dicere, ad ea proferenda audaces sunt, quae scilicet astruunt [Col. 0704D] Compend. et Germ., quia ipsa. Sicque olim in Utic. legebatur. Rec., qui et ipsi. quia ipsi vix audire potuerunt. Unde adhuc subditur:
VERS. 15, 16.— Et cum spiritus me praesente transiret, inhorruerunt pili carnis meae; stetit quidam, cujus non agnoscebam vultum.
48. Modo fingunt in se incomprehensibilia novisse. —Ut [Col. 0704D] incomprehensibilia se cognovisse indicent, non stetisse, sed transisse coram se spiritum narrant; et vultum se vidisse incognitum simulant, ut esse se ei cognitos qui ab humana mente cognosci non valet ostendant. Ubi adhuc subditur:
VERS. 16.— Imago coram oculis meis, et vocem quasi aurae lenis audivi.
49. Deum intueri spiritaliter nequeunt, neque tamen [Col. 0705A] semper errant. Quaedam vera et sublimia loquuntur. —Saepe haeretici Deum sibi [Col. 0705D] Editi, imaginabiliter. imaginaliter fingunt quem intueri spiritaliter nequeunt; ejusque 160 vocem quasi aurae lenis audire se perhibent, quia ad secreta illius cognoscenda, quasi esse se caeteris familiariores gaudent. Non enim ea docent quae Deus publice loquitur, sed quae eorum auri quasi latenter aspirantur. Haec igitur diximus, ut quid sub haereticorum specie in Eliphaz sermonibus sentiendum sit intimenius. Sed qui amici beati Job tanti viri amici non essent, nisi manifeste aliquid ex veritate didicissent, quia quamvis in sententiis correptionis errant, in veritatis tamen cognitione [Col. 0705D] Ita legendum docent Mss. pene omnes, quos sequuntur Barthol. et vet. Ed. Falsa autem est Coccii aliorumque recentiorum lectio, in veritatis tamen cognitione [Col. 0706D] non titubant, cui suffragatur Corb. Germ. Haeretici enim fere semper titubant, sed falsitati sententiae occurritur addendo, non in tota titubant. non in toto titubant: haec eadem paulo superius verba replicemus, ut subtilius discernamus quomodo ea quae de perceptione veritatis dicuntur, a recte sentientibus [Col. 0705B] proferri veraciter possint. [ Vet. XX. ] Nonnunquam vero haeretici vera quaedam et sublimia loquuntur, non quod haec divinitus ipsi percipiunt, sed quod ex sanctae Ecclesiae contentione didicerunt; neque haec ad profectum conscientiae, sed ad scientiae ostentationem trahunt. Unde fit plerumque ut alta sciendo dicant, sed vivendo quae dicunt nesciant. Sive igitur ex haereticorum specie, videlicet non vitam scientiae, sed verba tenentium, seu certe ex persona amicorum beati Job, qui de cognitione veritatis potuerunt procul dubio percipiendo experiri, quod studuerunt docendo eloqui, haec eadem quae transcurrimus, subtilius dicta disseramus; ut dum sollicite Eliphaz sermo discutitur, quantae scientiae fuerit, demonstretur; [Col. 0705C] quamvis in eadem scientia humilitatem non tenuit, qui commune bonum sibi specialiter arrogavit. Ait namque:
VERS. 12.— Porro ad me dictum est verbum absconditum.
ALLEGORICUS SENSUS.—50. Verbum absconditum, Dei Filius, vel Spiritus sancti locutio. Haec a paucis percipitur. Sentiri potest, non exprimi. —Verbum quippe absconditum, invisibilis Filius vocatur, de quo Joannes ait: In principio erat Verbum. Quod ipse quoque absconditum insinuat, dum subjungit: Et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Sed hoc verbum absconditum electorum mentibus [Col. 0705D] dicitur, cum potestas unigeniti Filii credentibus manifestatur. Potest etiam per verbum absconditum, allocutio intimae aspirationis intelligi; de qua Joannes dicit: Unctio ejus docet vos de omnibus (I Joan. II, 27) . Quae nimirum aspiratio humanam mentem contingendo sublevat, et temporales cogitationes deprimens, aeternis hanc desideriis inflammat, ut nihil ei jam, nisi quae superna sunt, libeat, et cuncta quae inferius de humana perstrepunt corruptione contemnat. Absconditum ergo verbum audire, est locutionem sancti Spiritus corde concipere. Quae profecto sciri non potest, nisi a quo [Col. 0706A] haberi potest. Unde et Veritatis voce de hac abscondita locutione dicitur: Ego rogabo Patrem, et alium Paraclitum dabit vobis, ut maneat vobiscum in aeternum, Spiritum veritatis, quem mundus non potest accipere (Joan. XIV, 16) . Sicut enim isdem Paraclitus post Mediatoris ascensum, alius humani generis consolator, in semetipso invisibilis est; ita omnem, quem repleverit, ad desideranda invisibilia accendit. Et quoniam mundana corda sola visibilia diligunt, hunc mundus non accipit, quia ad diligenda invisibilia non assurgit. Saeculares etenim mentes quanto se foras per desideria dilatant, tanto ad receptionem illius sinum cordis angustant. Et quoniam valde in 161 humano genere pauci sunt, qui a desideriorum temporalium sorde purgati, ad perceptionem sancti Spiritus ipsa hac purgatione dilatentur, verbum [Col. 0706B] hoc absconditum dicitur, quia illud a quibusdam procul dubio in corde percipitur, quod a maxima hominum parte nescitur. Vel certe haec ipsa afflatio sancti Spiritus absconditum verbum est, quia sentiri potest, sed strepitu locutionis exprimi non potest. Cum igitur divina aspiratio sine strepitu mentem sublevat, verbum absconditum auditur, quia sermo Spiritus in aure cordis silenter sonat. Unde et subditur:
IBID.— Et quasi furtive suscepit auris mea venas susurrii ejus.
51. Mentem quaerit a visibilibus abstractam. Quam variis modis eam alloquatur. —Venas susurrii superni auris cordis furtive suscipit, quia subtilitatem locutionis [Col. 0706C] intimae afflata mens et raptim et occulte cognoscit. Nisi enim se ab exterioribus desideriis abscondat, interna non penetrat. Et occultatur ut audiat, et audit ut occultetur; quia et subtracta a visibilibus, invisibilia conspicit, et repleta invisibilibus, visibilia perfecte contemnit. Notandum vero quod non ait: Quasi furtive suscepit auris mea susurrium ejus; sed venas susurrii ejus. Susurrium quippe occulti verbi, est haec ipsa locutio aspirationis internae. Venae autem susurrii dicuntur causarum origines, quibus haec ipsa aspiratio ad mentem ducitur. Quasi enim venas susurrii sui aperit, cum nobis Deus latenter insinuat, quibus modis ad nostrae intelligentiae aurem venit. Aliquando enim nos amore, aliquando terrore compungit; aliquando praesentia quam nulla sint [Col. 0706D] ostendit, et ad aeterna diligenda desiderium erigit; aliquando prius aeterna indicat, ut post temporalia vilescant. Aliquando nostra nobis mala aperit, et ad hoc nos usque, ut alienis etiam malis doleamus, extendit. Aliquando mala aliena nostris obtutibus objicit, et compunctos mirabiliter a nostra pravitate nos corrigit. Venas itaque divini susurrii furtive audire, est occultos divinae aspirationis modos tenuiter et latenter agnoscere.
52. Susurrat nobis Deus, quia non se plene manifestum facit. Per creata opera velut per quasdam rimas [Col. 0707A] se admirandum praebet. —Quamvis adhuc vel susurrium, vel venas susurrii intelligere aliter valemus. Qui enim susurrat, occulte loquitur, et vocem non exprimit, sed imitatur. Nos igitur quousque carnis corruptione premimur, nullo modo claritatem divinae potentiae, sicut in se incommutabilis manet, videmus: quia acies infirmitatis nostrae non sustinet hoc quod de ejus aeternitatis radio super nos intolerabiliter fulget. Cum ergo se nobis omnipotens Deus per rimas contemplationis indicat, nequaquam nobis loquitur, sed susurrat, quia etsi se plene non intimat, quiddam tamen de se humanae menti manifestat. Tunc autem nequaquam jam susurrat, sed loquitur, cum ejus nobis species certa revelatur. Hinc est enim quod in Evangelio Veritas dicit: [Col. 0707D] Editi, palam de Patre meo. Palam de Patre [Col. 0707B] annuntiabo vobis (Joan. XVI, 26) . Hinc Joannes ait: Videbimus eum sicuti est (I Joan. III, 2) . Hinc Paulus dicit: Tunc cognoscam, sicut et cognitus sum (I Cor. XIII, 12) . Nunc autem divinum susurrium tot ad nos venas habet, quot creatis operibus ipsa divinitas praesidet. Dum enim quae sunt cuncta creata cernimus, in creatoris admiratione sublevamur. Nam sicut aqua leniter fluens, rimata per venas quaeritur, ut augeatur, tantoque se vastius fundit, quanto venas apertiores invenerit; ita nos dum studiose divinitatis 162 notitiam ex creaturae ejus consideratione colligimus, quasi susurrii illius ad nos venas aperimus; quia per hoc quod factum cernimus, virtutem factoris admiramur; et per ea quae sunt in publico, illud ad nos emanat, quod latet in occulto. Quasi enim per [Col. 0707C] quemdam ad nos sonitum erumpit, dum consideranda nobis sua opera ostendit, in quo semetipsum utcunque indicat, dum quam sit incomprehensibilis manifestat. Quia igitur considerare eum digne non possumus, non ejus vocem, sed vix susurrium audimus. Plene enim quia perpendere neque ipsa quae sunt creata sufficimus, recte dicitur: Quasi furtive suscepit auris mea venas susurrii ejus. Projecti quippe a paradisi gaudiis, et caecitatis poena multati, vix susurrii venas apprehendimus, quia ipse quoque mira ejus opera raptim tenuiterque pensamus. [ Vet. XXI ] Sciendum vero est, quia quanto virtutem illius mens sublevata considerat, tanto ejus [Col. 0707D] Turon., Corb., Germ., secundis curis, et alii, fortitudinem. rectitudinem repressa formidat. Unde et recte subjungitur:
[Col. 0707D] VERS. 13.— In horrore visionis nocturnae.
53. Mens eo amplius de suis factis trepidat, quo altius in Deum elevatur. Hinc Deum magis metuit et diligit. —Horror nocturnae visionis, est pavor occultae contemplationis. Humana etenim mens quo altius elevata, quae sint aeterna considerat, eo de factis temporalibus gravius tremefacta formidat; quia tanto se ream verius cernit, quanto se ab illo lumine discrepasse quod super se intermicat conspicit; sicque fit [Col. 0708A] ut illuminata plus metuat, quia magis aspicit a veritatis regula per quanta discordat; eamque gravi formidine suus ipse profectus quatit, quae prius [Col. 0707D] Ita cum plerisque Mss. Ed. antiq. Aliae vero, quasi secura, ut etiam habetur in uno Vindoc. quasi securius nihil videbat. Quamvis quantalibet virtute profecerit, non jam manifestum aliquid de aeternitate comprehendit, sed adhuc sub cujusdam caligine imaginationis conspicit. Unde et haec eadem, nocturna visio dicitur. In nocte quippe, sicut et superius diximus, dubie; in die autem constanter videmus. Quia igitur ad contemplandum interni solis radium, nubes sese nostrae corruptionis interserit, nec ad infirmos nostrae mentis oculos illud, sicut est, incommutabile lumen erumpit; adhuc Deum quasi in nocturna visione cernimus, cum procul dubio sub incerta contemplatione caligamus. Sed quamvis extremum de [Col. 0708B] illo aliquid mens conceperit, in consideratione tamen ejus magnitudinis inhorrescit, et magis metuit, quia ipsis contemplationis ejus vestigiis se imparem sentit, atque ad se relapsa, eum arctius diligit, cujus miram dulcedinem ferre non valens, vix hanc sub incerta visione gustavit. Sed quia ad hujus sublevationis culmen minime pertingitur, nisi prius desideriorum carnalium importune perstrepens turba reprimatur, recte subjungitur:
IBID.— Quando solet sopor occupare homines.
54. Ad contemplationem non pervenitur nisi sopitis carnalibus desideriis. Somnus tribus modis accipitur. —Quisquis ea quae mundi sunt agere appetit, quasi vigilat; quisquis vero internam quietem quaerens, hujus [Col. 0708C] mundi strepitum fugit, velut obdormiscit. Sed prius sciendum est quia in Scriptura sacra figurate positus tribus modis somnus accipitur. Aliquando enim somno mors carnis, aliquando torpor negligentiae, aliquando vero exprimitur, calcatis terrenis desideriis, quies vitae. Somni namque vel dormitionis nomine carnis mors intimatur, sicut Paulus ait: [Col. 0707D] In Vindoc. et plur., nolo autem vos. In duob. [Col. 0708D] Compend., Corb. Germ., Colb., Reg., Val. Cl., nolumus vos. In Graeco textu ad litt., nolo vos. Nolo vos ignorare fratres de dormientibus. Et paulo post: Ita et Deus eos qui dormierunt per Jesum, adducet cum eo (I Thess. IV, 12) . Somno 163 rursum torpor negligentiae designatur, sicut ab eodem Paulo dicitur: Hora est jam nos de somno surgere (Rom. XIII, 11) . Et rursum: Evigilate, justi, et nolite peccare (I Cor. XV, 34) . Somno quoque calcatis carnis desideriis quies vitae figuratur, sicut sponsae voce in [Col. 0708D] Ita Corb. Germ., Reg., Norm., Val. Cl. Sicque melius repraesentatur hujus sacri libri titulus, Sirhasirim, Canticum canticorum. Editi habent, in Canticis canticorum. canticorum [Col. 0708D] Cantico dicitur: Ego dormio, et cor meum vigilat (Cant. V, 2) ; quia videlicet sancta mens quo se ab strepitu temporalis concupiscentiae comprimit, eo verius interna cognoscit; et tanto alacrius ad intima vigilat, quanto se ab exteriori inquietudine occultat. Quod bene per Jacob in itinere dormientem figuratur (Genes. XXVIII, 11) , qui ad caput lapidem posuit, et obdormivit: a terra scalam coelo inhaerentem, innixum scalae Dominum, ascendentes quoque et descendentes [Col. 0709A] angelos vidit. In itinere quippe dormire, est in hoc praesentis vitae transitu a rerum temporalium amore quiescere. In itinere dormire, est in dierum labentium cursu ab appetitu visibilium mentis oculos claudere: quos primis hominibus seductor aperuit, qui dixit: Scit enim Deus quod in quocunque die comederitis ex eo, aperientur oculi vestri (Genes. III, 5, 6) . Unde et paulo post subditur: Tulit de fructu illius, et comedit; deditque viro suo, qui comedit, et aperti sunt oculi amborum. Culpa quippe oculos concupiscentiae aperuit, quos innocentia clausos tenebat. Angelos vero ascendentes et descendentes cernere, est cives supernae patriae contemplari, vel quanto amore [Col. 0709D] Ita omnes nostri Mss. et vet. Ed. Coc. et recent. Edit., auctori suo semetipsos transcendendo inhaereant. auctori suo super semetipsos inhaereant, vel quanta compassione charitatis nostris infirmitatibus [Col. 0709B] condescendant.
55. Ad contemplationem non sufficit a mundi actionibus quiescere, nisi et virtutes exerceantur. —Et notandum valde est quod ille dormiens angelos conspicit, qui in lapide caput ponit; quia nimirum ipse ab exterioribus operibus cessans, interna penetrat, qui intentamente, quae principale est [ Graece, τὸ ἡγεμονικὸν ] hominis, imitationem sui redemptoris observat. Caput quippe in lapide ponere, est mente Christo inhaerere. Qui enim a praesentis vitae actione remoti sunt, sed ad superna nullo amore rapiuntur, dormire possunt, sed videre angelos nequeunt; quia caput in lapide tenere contemnunt. [ Vet. XXII. ] Sunt namque nonnulli qui mundi quidem actiones fugiunt, sed nullis virtutibus exercentur. Hi nimirum torpore, non [Col. 0709C] studio dormiunt; et idcirco interna non conspiciunt, quia caput non in lapide sed in terra posuerunt. Quibus plerumque contingit ut quanto securius ab externis actionibus cessant, tanto latius in se immundae cogitationis strepitum per otium congerant. Unde sub Judaeae specie per Prophetam torpens otio anima defletur, cum dicitur: Viderunt eam hostes, et deriserunt Sabbata ejus (Thren. I, 7) . Praecepto etenim legis ab exteriori opere in sabbato cessatur. Hostes ergo sabbata videntes irrident, cum maligni spiritus ipsa vacationis otia ad cogitationes illicitas pertrahunt; ut unaquaeque anima quo remota ab externis actionibus servire Deo creditur, eo magis eorum tyrannidi illicita cogitando famuletur. Sancti autem viri, qui a mundi operibus non torpore, sed virtute sopiuntur, laboriosius dormiunt, quam vigilare potuerunt, [Col. 0709D] quia in eo quod actiones hujus saeculi deserentes superant, robusto conflictu quotidie contra semetipsos pugnant, ne mens per negligentiam torpeat, ne subacta otio ad desideria immunda frigescat, ne in ipsis bonis desideriis plus justo inferveat, ne sub 164 discretionis specie sibimet parcendo, a perfectione languescat. Agit haec, et ab hujus mundi inquieta concupiscentia se penitus subtrahit, ac terrenarum actionum strepitum deserit, et per quietis studium virtutibus intenta, vigilans dormit. Neque enim ad contemplanda interna perducitur, nisi ab his [Col. 0710A] quae exterius implicant studiose subtrahatur. Hinc est enim quod per semetipsam Veritas dicit: Nemo potest duobus dominis servire (Matth. VI, 24) . Hinc Paulus ait: Nemo militans Deo, implicat se negotiis saecularibus, ut ei placeat, cui se probavit (II Tim. II, 4) . Hinc per Prophetam Dominus admonens dicit: Vacate, et videte, quoniam ego sum Deus (Psal. XLV, 11) . Quia igitur nequaquam notitia interna [Col. 0709D] In plur. Mss., concipitur. In Val. Cl. concupitur. [Col. 0710D] In Corb. Germ., Reg., Colb., prima manu, conspicitur, quam lect. praetulimus. conspicitur, nisi ab externa implicatione cessetur, recte nunc verbi absconditi et divini susurrii tempus exprimitur, cum dicitur: in horrore visionis nocturnae, quando solet sopor occupare homines, quia nimirum mens nostra nullo modo ad vim intimae contemplationis rapitur, nisi studiose prius a terrenorum desideriorum tumultu sopiatur. Sed humanus animus [Col. 0710B] quadam suae contemplationis machina sublevatus, quo super se altiora conspicit, eo in semetipso terribilius contremiscit. Unde et apte subditur:
VERS. 14.— Pavor tenuit me, et tremor, et omnia ossa mea perterrita sunt.
56. Quo altius Dei rectitudinem contemplamur, eo de nostra magis formidamus. —Quid per ossa, nisi fortia acta signantur? De quibus et per Prophetam dicitur: Dominus custodit omnia ossa eorum (Psal. XXXIII, 21) . Et saepe ea quae agunt homines, esse alicujus momenti aestimant, quia districtionis intimae quam sit subtile judicium ignorant. Sed cum per contemplationem rapti superna conspiciunt, ab ipsa aliquo modo praesumptionis suae securitate liquefiunt; et tanto magis in divino conspectu trepidant, quanto [Col. 0710C] nec bona sua digna ejus examine, quem conspiciunt, pensant. Hinc est etenim quod is qui fortia operando profecerat, per spiritum sublevatus clamabat: Omnia ossa mea dicent: Domine, quis similis tibi (Psalm. XXXIV, 10) ? Ac si diceret: Carnes meae verba non habent, quia infirma mea apud te funditus silent; ossa autem mea tuae magnitudinis laudem dicunt, quia ipsa quoque, quae esse in me fortia credidi, tua consideratione contremiscunt. Hinc est quod Manue, viso angelo pertimescens, dicit: Morte moriemur, quia vidimus Dominum (Jud. XIII, 22) . Quem uxor protinus consolatur, dicens: Si Dominus nos vellet occidere, de manibus nostris holocaustum et libamenta non suscepisset (Ibid., 23) . Quid est autem quod ad visionem angeli vir fit timidus, et mulier audax, nisi quod nobis [Col. 0710D] quoties coelestia demonstrantur, spiritus quidem pavore se concutit, sed tamen spes praesumit? Inde namque spes ad majora [Col. 0710D] Corb. Germ., cum uno Reg., audienda. audenda sese erigit, unde turbatur spiritus, quia ea quae superna sunt, prior videt. [ Vet. XXIII. ] Quia igitur cum altiora secretorum coelestium sublevata mens conspicit, cuncta humanarum virium soliditas contremiscit, recte nunc dicitur: Pavor tenuit me, et tremor, et omnia ossa mea perterrita sunt. Ac si aperte diceretur: Subtilitatis intimae arcana percipiens, unde me apud me fortem credidi, ante conspectum judicis inde titubavi. Districtionem [Col. 0711A] quippe divinae justitiae contemplantes, etiam de ipsis operibus jure pertimescimus, quae nos fortia egisse putabamus. Ducta namque ad internam regulam nostra rectitudo, si 165 districtum judicium invenit, multis tortitudinum suarum sinibus in intimam rectitudinem impingit. Unde bene Paulus cum et virtutum ossa habere se cerneret, et tamen sub districto examine haec eadem ejus ossa trepidarent, ait: Mihi pro minimo est, ut a vobis judicer, aut ab humano die. Sed neque me ipsum [Col. 0711D] Compend. et Corb. Germ., dijudico. judico; nihil enim mihi conscius sum (I Cor. IV, 3) . Sed quia auditis venis divini susurrii, haec eadem ejus ossa contremuerunt, illico adjunxit: Sed non in hoc justificatus sum: qui autem judicat me, Dominus est. Ac si diceret: recta egisse me recolo, et tamen de meritis non praesumo, [Col. 0711B] quia ad ejus examen vita nostra ducitur, sub quo nostrae fortitudinis et ossa turbantur.
57. Contemplationis gratia non est diuturna. —Sed cum mens in contemplatione suspenditur, cum carnis angustias superans, per speculationis vim de libertate aliquid intimae securitatis rimatur, stare diu super semetipsam non potest; quia etsi hanc spiritus ad summa evehit, caro tamen ipso adhuc corruptionis suae pondere deorsum premit. Unde et subditur:
VERS. 15.— Et cum spiritus me praesente transiret, inhorruerunt pili carnis meae.
58. Invisibilia quidem cognoscimus, sed raptim. —Nobis praesentibus spiritus transit, quando invisibilia [Col. 0711C] cognoscimus, et tamen haec non solide, sed raptim videmus. Neque enim in suavitate contemplationis intimae diu mens figitur, quia ad semetipsam ipsa immensitate luminis reverberata revocatur. Cumque internam dulcedinem degustat, amore aestuat, ire super semetipsam nititur, sed ad infirmitatis suae tenebras fracta relabitur; et magna virtute proficiens, videt quia videre non possit hoc quod ardenter diligit, nec tamen ardenter diligeret, nisi aliquatenus videret. Non ergo stat, sed transit spiritus, quia supernam lucem nostra nobis contemplatio et inhiantibus aperit, et mox infirmantibus abscondit. Et quia in hac vita quantalibet virtute quis profecerit, adhuc tamen corruptionis suae stimulum sentit: Corpus quippe, quod corrumpitur, aggravat animam, et deprimit [Col. 0711D] terrena inhabitatio sensum multa cogitantem (Sap. IX, 15) , recte subditur: Inhorruerunt pili carnis meae.
[ Rec. XXIV.] 59. Nemo hic ita perfectus, cui non nascatur semper quod resecetur. —Pili etenim carnis sunt quaelibet superflua humanae corruptionis. Pili carnis sunt vitae veteris cogitationes, quas sic a mente incidimus, ut de amissione earum nullo dolore fatigemur. Bene autem per Moysen dicitur: Levitae radant omnes pilos carnis suae (Num. VIII, 7) . Levita quippe assumptus vocatur. Oportet ergo Levitas [Col. 0712A] omnes pilos carnis radere, quia is qui in obsequiis divinis assumitur, debet ante Dei oculos a cunctis carnis cogitationibus mundus apparere, ne illicitas cogitationes mens proferat, et pulchram animae speciem quasi pilis [Col. 0711D] Ita Mss. Corb. Germ. et Norman., quasi pilis fruticantibus. Editi, fructificantibus. fruticantibus deformem reddat. Sed quantalibet, ut diximus, quempiam virtus sanctae conversationis evexerit, adhuc tamen ei de vetustate vitae nascitur quod toleretur. Unde et ipsi Levitarum pili radi praecepti sunt, non evelli. Rasis etenim pilis in carne radices remanent, et crescunt iterum ut recidantur, quia magno quidem studio superfluae cogitationes amputandae sunt, sed tamen amputari funditus nequaquam possunt. Semper enim caro superflua generat quae semper spiritus ferro sollicitudinis recidat. Sed tamen haec in nobis [Col. 0712B] tunc subtilius conspicimus, cum speculationis 166 alta penetramus. Unde recte nunc dicitur: Cum spiritus me praesente transiret, inhorruerunt pili carnis meae.
[ Vet. XXIV.] 60. Haec sollicitius resecat mens contemplationi dedita, sicque Spiritum pene figit, nec tamen diu tenet. —Humana etenim mens in contemplationis arce sublevata, tanto semetipsam durius de superfluis cruciat, quanto nimis subtile conspicit esse quod amat; et cum pulchrum intuetur hoc quod super se appetit, districte judicat quidquid in se infirmum prius tranquille tolerabat. Transeunte ergo spiritu pili pertimescunt, quia ante compunctionis vim cogitationes superfluae fugiunt, ut nihil fluxum, nihil jam remissum libeat, quia [Col. 0712D] Ita omnes Mss. nostri. In editis lego afflictam mentem. afflatam mentem [Col. 0712C] etiam contra semetipsam visitationis intimae severitas inflammat. Cumque hoc, quod in corde illicitum nascitur, continua districtione resecatur, fit plerumque ut vegetata mens paulo latius radio suae speculationis inhaereat, et pene figat spiritum qui transibat. Nec tamen haec ipsa contemplationis mora Divinitatis vim plene aperit, quia ejus immensitas humanas vires auctas sublevatasque transcendit. Unde et bene subditur:
VERS. 16.— Stetit quidam, cujus non agnoscebam vultum.
61. Homo per peccatum totus carnalis factus, non cogitat sine imaginibus corporum. Qui sine his animam suam, ac deinde Deum percipiat. —Quidam [Col. 0712D] namque non dicimus, nisi de eo utique, quem exprimere aut nolumus, aut non valemus. Sed qua mente hoc loco dicitur quidam, videlicet exponitur, cum protinus subinfertur: Cujus non agnoscebam vultum. Humana quippe anima, primorum hominum vitio a paradisi gaudiis expulsa, lucem invisibilium perdidit, et totam se in amorem visibilium fudit; tantoque ab interna speculatione caecata est, quanto foras deformiter sparsa; unde fit ut nulla noverit nisi ea quae corporeis oculis, ut ita dixerim, palpando cognoscit. Homo enim, qui si praeceptum servare voluisset, [Col. 0713A] etiam carne spiritalis futurus erat, peccando factus est etiam mente carnalis ut sola cogitet, quae ad animum per imagines corporum trahit. Corpus quippe est coeli, terrae, aquarum, animalium, cunctarumque rerum visibilium, quas indesinenter intuetur, in quibus dum totam se delectata mens projicit, ab internae intelligentiae subtilitate grossescit; et quia jam erigere ad summa se non valet, in his infirma libenter jacet. Cum vero miris conatibus ab his exsurgere nititur, magnum valde est, si ad cognitionem suam, repressa corporali specie, anima perducatur; ut semetipsam sine corporea imagine cogitet, et cogitando se, viam sibi usque ad considerandam aeternitatis substantiam paret.
[ Vet. XXV.] 62. Anima humana quantum a divina [Col. 0713B] substantia distet. Si necdum quid Deus sit, certe quid non sit percipit. —Hoc autem modo quasi quamdam scalam sibi exhibet semetipsam, per quam ab exterioribus ascendendo in se transeat, et a se in auctorem tendat. Cum enim corporeas imagines deserit, in semetipsam mens veniens, non modicum ascendit. Sed quamvis incorporea sit anima, quia tamen corpori inhaeret, ex ipsa sui qualitate [Col. 0713D] In Editis, post Mss. Colb. localis cognoscitur; deest autem localis in caeteris Mss. nostris. agnoscitur, quae carnis loco retinetur. Quae dum obliviscitur scita, cognoscit incognita, meminit oblivioni mandata, hilarescit post tristia, addicitur post laeta: ipsa sui diversitate indicat quantum a substantia aeternae incommutabilitatis [Col. 0713D] Editi, quantum a substantia aeternae incommutabilitatis natura distat; sed superfluit haec vox natura, quam in nullis Mss. invenio, nisi in Corb. Germ. distat, quae semper, ut est, idem est: ubique praesens, ubique invisisibilis, ubique tota, ubique incomprehensibilis per [Col. 0713C] inhiantem mentem sine aspectu 167 cernitur, [Col. 0713D] Sic Floriac., Turon., Compend., Vindoc., Corb., Germ., duo Reg., Germ., Norm. In Colb. jugulato dubio; nunc legitur sine sono; quod accedit ad lect. [Col. 0714D] Editorum, sine voce. sine dubio auditur, sine motu suscipitur, sine corpore tangitur, sine loco retinetur. Hanc nimirum substantiam cum animus cogitat assuetus rebus corporalibus, diversarum imaginum phantasmata sustinet. Quae dum ab intentionis suae oculis abigit manu discretionis, postponens ei omnia, jam hanc aliquatenus conspicit. Quam si necdum quid sit apprehendit, agnovit certe quid non sit. Quia ergo ad insueta mens rapitur, cum divinitatis essentiam rimatur, recte nunc dicitur: Stetit quidam, cujus non agnoscebam vultum.
63. Stare solius Dei est. —Bene autem dictum est stetit. Omnis quippe creatura, quia ex nihilo facta est, et per semetipsam ad nihilum tendit, non stare [Col. 0713D] habet, sed defluere. Rationalis vero creatura eo ipso, quo ad imaginem auctoris est condita, ne ad nihilum transeat, figitur; irrationalis autem nequaquam figitur, sed donec visionis suae ministerio universitatis speciem impleat, transeundo tardatur. Nam etsi coelum ac terra post in aeternum permanent ex semetipsis tamen nunc ad nihilum properant, sed pro eorum usu quibus serviunt in melius [Col. 0714D] Unus Cod. Reg. cum Corb. Germ. et Colb, mutata. mutanda [Col. 0714A] perseverant. Stare ergo, solius creatoris est, per quem cuncta non transeuntem transeunt, et in quo aliqua, ne transeant, retinentur. Unde et Redemptor noster, quia divinitatis ejus status capi ab humana mente non potuit, hunc nobis ad nos veniens, creatus, natus, mortuus, sepultus, resurgens, atque ad coelestia rediens, quasi transeundo monstravit. Quod bene per Evangelium illuminato caeco [Col. 0714D] Ita Corb. Germ., Colb., Reg., Norm. et plerique, pro caeco innotuit, quod legitur in Edit. innuit, cui transiens auditum praebuit, sed stans oculos reparavit (Matth. IX, 27; XX, 30; Marc. VIII, 22; Luc. XVIII, 35; Joan. IX, 1) . Per humanitatis quippe dispensationem transire habuit; per divinitatis vero potentiam, quia ubique praesens est, stare. Voces igitur caecitatis nostrae Dominus audire transiens dicitur, quia humanae miseriae factus homo miseretur. [Col. 0714B] Stans autem lucem reparat, quia infirmitatis nostrae tenebras ex virtute divinitatis illustrat. Bene ergo, postquam dictum est: Cum spiritus [Col. 0714D] Primus Compend., me praesentem transiret. me praesente transiret, subditur: Stetit quidam, cujus non agnoscebam vultum. Ac si aperte diceretur: [Col. 0714D] Vindoc., eum per quem transitum sensi. Eum quem per transitum sensi, non transire deprehendi. Ipse est ergo qui transit, ipse qui stat. Transit enim, quia teneri cognitus non valet; stat autem, quia in quantum cognoscitur, incommutabilis apparet. Quia ergo raptim is qui semper idem est cernitur, simul Deus est transiens et stans videtur. Vel certe stare ejus est nulla mutatione variari, sicut ad Moysen dicitur: Ego sum qui sum (Exod. III, 14) . Et sicut hunc Jacobus insinuat, dicens: Apud quem non est transmutatio, nec vicissitudinis obumbratio (Jac. I, 17) . Quia vero quisquis jam aliquid de contemplatione aeternitatis [Col. 0714C] apprehendit, hanc per coaeternam ejus speciem conspicit, recte subjungitur:
IBID.— Imago coram oculis meis.
64. Quidquid de patre percipimus, per filium videmus. —Imago quippe Patris, Filius est, sicut de condito homine Moyses insinuat, dicens: Creavit Deus hominem, ad imaginem Dei fecit illum (Genes. I, 27) . Et sicut per expressionem Sapientiae de eodem Filio quidam sapiens dicit: Candor est enim lucis aeternae (Sap. VII, 26) . 168 Et sicut Paulus ait: Qui cum sit splendor gloriae, ac figura substantiae ejus (Heb. I, 3) . Cum ergo aeternitas ejus cernitur, prout infirmitatis nostrae possibilitas admittit, imago ejus [Col. 0714D] mentis nostrae oculis antefertur; quia cum vere in Patrem intendimus, hunc quantum accipimus, per suam imaginem, id est, per Filium videmus; et per eam speciem, quae de ipso sine initio nata est, eum aliquo modo cernere, qui nec coepit, nec desinit conamur. Unde et haec eadem Veritas in Evangelio dicit: Nemo venit ad Patrem, nisi per me (Joan. XIV 6) . Bene autem subditur:
IBID.— Et vocem quasi aurae lenis audivi.
65. Spiritus Sancti vox et aura lenis et spiritus vehemens. —Quid enim per vocem aurae lenis, nisi cognitio sancti Spiritus designatur, qui de Patre procedens, et de eo quod est Filii accipiens, nostrae tenuiter notitiae infirmitatis infunditur? Qui tamen super apostolos veniens, per exteriorem sonum tanquam per vehementem spiritum demonstratur, cum dicitur: Factusque est repente de coelo sonus tanquam advenientis spiritus vehementis (Act. II, 2) . Sanctus enim Spiritus cum se notitiae humanae infirmitatis insinuat, et sonitu vehementis spiritus, et voce aurae lenis exprimitur; quia videlicet veniens, et vehemens [Col. 0715B] est et lenis: lenis, quia notitiam suam, quatenus cognosci utcunque valeat, nostris sensibus temperat; vehemens, quia quantumlibet hanc temperet, adventu tamen suo infirmitatis nostrae caecitatem illuminando perturbat. Illustratione enim sua nos leniter tangit, sed inopiam nostram immaniter concutit.
66. Aura lenis quia se quantumlibet sanctis hic modicum aperit. In contemplatione quidquid mens perfecte valet conspicere, non est Deus. —Vox ergo Dei quasi aurae lenis auditur, quia in hac adhuc vita positis contemplatoribus suis, nequaquam se Divinitas sicut est insinuat, sed lippientibus mentis nostrae oculis claritatem suam tenuiter demonstrat. Quod bene ipsa legis acceptione signatur, cum dicitur, quia Moyses ascendit, et Dominus [Col. 0715D] Ita Mss., pro in montem, ut ex Editorum correctione legitur hic et alibi saepe, non attendentium Gregorium grammaticae leges parum observasse, ut ipse testatur in epist. ad Leandrum libris his praemissa. in monte descendit [Col. 0715C] (Exod. XXIV, 1) . [ Vet. XXVI. ] Mons quippe est ipsa nostra contemplatio, in quam nos ascendimus, ut ad ea quae ultra infirmitatem nostram sunt videnda sublevemur. Sed in hanc Dominus descendit, quia nobis multum proficientibus parum de se aliquid nostris sensibus aperit; si tamen dici in illo vel parum, vel aliquid potest, qui unus semper et idem permanens, intelligi [Col. 0715D] In quibusdam, intelligi particulariter; duo Vindoc. intelligi pariter. partiliter non potest, et tamen a suis fidelibus participari dicitur, cum in ejus substantia pars nullatenus admittatur. Sed quia hunc exprimere perfecto sermone non possumus, humanitatis nostrae modulo, quasi infantiae imbecillitate praepediti, eum aliquatenus balbutiendo resonamus. Quia vero et in magna contemplatione sublevati, subtile quid de aeternitatis cognitione pertingimus, sacrae [Col. 0715D] historiae verbis ostenditur, cum de cognitione Dei propheta [Col. 0715D] Duo Vind., Corb. Germ., unus Reg., Colb., [Col. 0716D] propheta nobis. nobilis Elias edocetur. Cui cum transiturum ante eum se Dominus promitteret, dicens: Ecce Dominus transit, spiritus grandis et fortis, subvertens montes et conterens petras ante Dominum; illico adjunxit: Non in spiritu Dominus; et post spiritum commotio, non in commotione Dominus; et post commotionem ignis, non in igne Dominus; et post [Col. 0716A] ignem sibilus aurae tenuis [Col. 0716D] In Ed. additur et ibi Dominus; quae desunt in Norm., Belvac., Vind., Compend, etc. Servanda quoque esse non persuadent quae postea leguntur: esse vero in sibilo aurae tenuis, non negatur. Nam non ait affirmatur. (III Reg. XIX, 11, 12) . Spiritus quippe ante Dominum evertit montes, et petras 169 conterit; quia pavor, qui ex adventu ejus irruit, et altitudinem cordis nostri dejicit, et duritiam liquefacit. Sed spiritui commotionis et igni non inesse Dominus dicitur, esse vero in sibilo aurae tenuis non negatur; quia nimirum mens cum in contemplationis sublimitate suspenditur, quidquid perfecte conspicere praevalet, Deus non est: cum vero subtile aliquid conspicit, hoc est quod de incomprehensibili substantia aeternitatis audit. Quasi enim sibilum tenuis aurae percipimus, cum saporem incircumscriptae veritatis contemplatione [Col. 0716D] Belvac., contemplatione subtilitate degustamus. subita subtiliter degustamus. Tunc ergo verum est quod de Deo cognoscimus, cum plene nos aliquid de illo [Col. 0716B] cognoscere non posse sentimus. Unde bene illic subditur: Quod cum audisset Elias, operuit vultum suum pallio, et ingressus stetit in ostio speluncae (Ibid.) . Post aurae tenuis sibilum, vultum suum propheta pallio operit, quia in ipsa subtilissima contemplatione veritatis, quanta ignorantia homo tegatur, agnoscit. Vultui namque pallium superducere est, ne altiora mens quaerere audeat, hanc ex consideratione propriae infirmitatis velare; ut nequaquam intelligentiae oculos ultra se praecipitanter aperiat, sed ad hoc quod apprehendere non valet, reverenter claudat. Qui haec agens, in speluncae ostio stetisse describitur. Quid namque spelunca nostra est, nisi haec corruptionis habitatio, in qua adhuc ex vetustate retinemur? Sed cum aliquid percipere de [Col. 0716C] cognitione Divinitatis incipimus, quasi jam in speluncae nostrae ostio stamus. Quia enim progredi perfecte non possumus, ad cognitionem tamen veritatis inhiantes, jam aliquid de libertatis aura captamus. In ingressu ergo speluncae stare, est represso nostrae corruptionis obstaculo, ad cognitionem veritatis incipere exire. Unde et nube in tabernaculum descendente Israelitae e longinquo cernentes, in papilionum suorum ostiis stetisse memorantur (Exod., XXXIII, 9) quia ii, qui adventum Divinitatis utcunque conspiciunt, quasi jam ex habitaculo carnis procedunt. Quia igitur humana mens quantalibet se virtute tetenderit, vix de intimis extrema cognoscit, recte nunc dicitur: Et vocem quasi aurae lenis audivi. Sed quoniam cum de se saltem parum nobis divina cognitio exbibet, infirmitatis nostrae ignorantiam perfecte [Col. 0716D] docet, qui vocem aurae lenis audivit, dicat quae ex ipsa hac auditione didicerit. Sequitur:
VERS. 17.— Nunquid homo Dei comparatione justificabitur, aut factore suo purior erit vir?
67. Justitia humana divinae comparata, injustitia est. Qui compescendae de Dei flagellis querelae. —Humana [Col. 0717A] justitia divinae justitiae comparata, injustitia est: quia et lucerna in tenebris fulgere cernitur, sed in solis radio posita [Col. 0717D] In plerisque, tenebricatur. Ita olim lectum in Colb. tenebratur. Quid ergo Eliphaz raptus in contemplatione cognovit, nisi quod justificari homo Dei comparatione non possit? Recta namque credimus quae exterius operamur, sed cum minime interna cognoscimus, [Col. 0717D] Haec verba quasi . . . caligamus, non sunt in Vindocin., Belvac., Norman. et plerisque. Potest etiam sensus integer constare his rejectis: exstant in Colbert. quasi in solis radio positi caligamus. Cum vero illa utcunque percipimus, ista non utcunque judicamus, quia tanto quisque subtilius de tenebris judicat, quanto ei verius claritas lucis constat. Qui enim lucem videt, scit quid de tenebris aestimet. Nam qui candorem lucis ignorat, et obscura pro lucidis approbat. Bene autem subditur: 170 Aut factore suo purior erit vir? Quisquis [Col. 0717D] Ita plures et potiores, non de persecutione, ut in Editis post Coc. de percussione murmurat, quid aliud quam justitiam ferientis [Col. 0717B] accusat? Puriorem se ergo vir factore suo existimat, si contra flagellum querelam parat; eumque sibi procul dubio postponit, cujus judicium de sua afflictione redarguit. Ut ergo homo reprehendere non audeat judicem culpae, hunc humiliter cogitet auctorem naturae, quia qui mire ex nihilo hominem fecit, factum impie non affligit. Quod tunc Eliphaz didicit, cum vocem quasi aurae lenis audivit. In consideratione namque divinae magnitudinis discitur quam humiliter in sua animadversione timeatur. Et qui superna degustat, inferiora aequanimiter tolerat, quia plene intus conspicit, quanti aestimet quod foris agit. Male enim se rectum putat, qui regulam summae rectitudinis ignorat; et saepe lignum rectum creditur, si ad regulam non ducatur; sed cum regulae jungitur, [Col. 0717C] per quantam tortitudinem tumescit invenitur, quia nimirum rectitudo [Col. 0717D] Sic Compend., Belvac., Turon., Corb. Germ., Colb., Germ., Norm. Vindocinensis ita quoque habet; [Col. 0718D] alter, rectitudo abscedens. In Ed., rectitudo accedens. abcidens increpat, quod oculus deceptus approbabat. Eliphaz itaque quia superna conspexit, districtum judicium de inferioribus exerit; et quamvis beatum Job non recte redarguit, in comparatione tamen creatoris omnium, creaturae modum recte describit dicens:
VERS. 18, 19. Ecce qui serviunt ei, non sunt stabiles, et in angelis suis reperit pravitatem: quanto magis hi, qui habitant domos luteas, qui terrenum habent fundamentum, consumentur velut tinea?
68. Natura angelica cur mutabilis, et unde fiat immutabilis. Angelorum lapsus homines admonet de sua infirmitate diffidere. Tinea, concupiscentia. —Natura [Col. 0717D] angelica etsi contemplationi auctoris inhaerendo, in statu suo immutabiliter permanet; eo ipso tamen quo creatura est, in semetipsa vicissitudinem mutabilitatis habet. Mutari autem, ex alio ad aliud ire est, et in semetipso stabilem non esse. Unaquaeque enim res quasi tot passibus ad aliud tendit, quot [Col. 0718A] mutabilitatis suae motibus subjacet. Sola autem natura incomprehensibilis a statu suo nescit moveri, quae ab eo quod semper idem est, nescit immutari. Nam si angelorum substantia a mutabilitatis motu fuisset aliena, bene ab auctore condita, nequaquam in reprobis spiritibus a beatitudinis suae arce cecidisset. Mire autem omnipotens Deus naturam [Col. 0718D] Nonnulli, supernorum spirituum. In uno Reg., supernorum. In altero, suorum. summorum spirituum bonam, sed mutabilem condidit, ut et qui permanere nollent, ruerent, et qui in conditione persisterent, tanto in ea jam dignius, quanto et ex arbitrio starent; et eo majoris apud Deum meriti fierent; quo mutabilitatis suae motum voluntatis statione fixissent. Quia ergo ipsa quoque natura angelica est in semetipsa mutabilis, quam videlicet mutabilitatem vicit per hoc, quod ei qui semper idem est vinculis [Col. 0718B] amoris illigatur, recte nunc dicitur: Ecce qui serviunt ei, non sunt stabiles. Atque ejusdem protinus documentum mutabilitatis adjungitur, cum de apostatis spiritibus subinfertur: Et in angelis suis reperit pravitatem. [Col. 0718D] Hic variant Mss. et Editi: sequimur probatissimam lect., quae est omnium Norm., unius Anglic., utriusque Compend., Bellovac., Corb. Germ., Colb., Germ. Editi habent, ex quorum comparatione bene casus infirmitatis hum. Ex quorum casu bene infirmitatis humanae considerationem colligit, cum illico subnectit: Quanto magis hi, qui habitant domos luteas, qui terrenum habent fundamentum, consumentur velut tinea? Luteas quippe domos habitamus, quia in corporibus terrenis subsistimus. Quae bene Paulus considerans 171 ait: Habemus thesaurum istum in vasis fictilibus (II Cor. IV, 7) . Et rursum: Scimus quia si terrestris domus nostra hujus habitationis dissolvatur, quod aedificationem ex Deo habemus, domum non manufactam (II Cor. V, 1) . Terrenum quoque fundamentum [Col. 0718C] est substantia carnis. Quod in se sollicite Psalmista conspexerat, cum dicebat: Non est occultatum os meum a te, quod fecisti in occulto, et substantia mea in inferioribus terrae (Psal. CXXXVIII, 15) . Tinea autem de veste nascitur, et eamdem vestem, de qua oritur, oriendo corrumpit. Quasi quaedam vero vestis animae caro est; sed haec nimirum vestis habet tineam suam, quia ab ipsa carnalis tentatio oritur, ex qua laceratur. Quasi enim quadam sua tinea vestis nostra consumitur, cum caro corruptibilis tentationem gignit, et per hanc ad interitum pervenit. Velut tinea homo consumitur, cum de se oritur unde conteratur. Ac si aperte dicat: Si illi spiritus esse ex se incommutabiles nequeunt, qui nulla carnis infirmitate deprimuntur; qua temeritate se homines in [Col. 0718D] bono permanere constanter existimant, quos in eo quod intellectus ad summa evehit, carnalis infirmitas aggravans praepedit, ut per corruptionis vitium in semetipsis habeant unde ab intima novitate veterascant?
[ Vet. XXVIII.] 69. Angeli doctores sunt, qui quamlibet sancti, non sunt sine culpa. Tinea sine sonitu [Col. 0719A] damnum faciens, iniquos exhibet damna sua non attendentes. —Possunt quoque per angelos sancti doctores intelligi, sicut per prophetam dicitur: Labia sacerdotis custodiunt scientiam, et legem requirunt ex ore ejus, quia angelus Domini exercituum est (Mal. VII, 1) . Qui quantalibet virtute fulgeant, esse omnino sine culpa nequeunt, cum iter praesentis vitae gradiuntur, quia eorum nimirum gressus tangitur aut luto illiciti operis, aut pulvere cogitationis. Domos autem luteas habitant, qui de illecebrosa hac vita carnis exsultant. Hanc domum luteam Paulus habitare contempserat, cum dicebat: Nostra autem conversatio in coelis est (Philip. III, 20, 21) . Dicat ergo: Ecce qui serviunt ei non sunt stabiles, et in angelis suis reperit pravitatem; quanto magis hi qui habitant domos luteas [Col. 0719B] qui terrenum habent fundamentum, consumentur velut tinea? Ac si aperte dicat: Si praesentis vitae viam illi sine contagio transire nequeunt, qui aeterna [Col. 0719D] In vulgatis cogitantes, pro nuntiantes, quod est omnium nostrorum Mss. nuntiantes, sese contra temporalia accingunt, quae detrimenta illi sustinent qui esse se in carnalis habitationis voluptatibus gaudent? Qui enim serviunt ei, non sunt stabiles, quia cum mens ad alta nititur, carnis suae cogitatione dissipatur; ita ut saepe animus dum intimis inhiat, dum sola coelestia aspectat, subita carnali delectatione perculsus, a semetipso scissus jaceat, et qui se infirmitatis suae molestias superasse gaudebat, repentino vulnere prostratus gemat. Pravitas ergo et in angelis reperitur, dum ipsos quoque qui veritatem nuntiant, nonnunquam subreptio vitae fallacis gravat. Si ergo hi etiam mundi hujus iniquitate feriuntur, quos contra eum sancta intentio erigit [Col. 0719C] quibus ictibus illi penetrantur, quos ante ejus jacula, ipsa infirmitatis suae delectatio sternit? Qui bene velut tinea consumi describuntur. Tinea quippe damnum facit, et sonitum non facit; ita iniquorum mentes, quia damna sua considerare negligunt, integritatem quasi nescientes perdunt. Amittunt namque a corde innocentiam, ab ore veritatem, a carne continentiam, et per accessum temporis ab aetate 172 vitam. Sed haec se indesinenter amittere nequaquam conspiciunt, dum toto desiderio curis temporalibus occupantur. Quasi ergo a tinea consumuntur, quia sine sonitu, culpae morsum tolerant, quanta detrimenta vitae et innocentiae patiantur, dum ignorant. Unde et bene subditur:
[Col. 0719D] VERS. 20.— De mane usque ad vesperam succidentur.
70. Reprobi nec in extremo tempore mentem perversam mutant. —A mane usque ad vesperam peccator succiditur, dum a vitae suae exordio usque ad terminum, iniquitatis perpetratione vulneratur. Omni namque tempore reprobi per augmentum malitiae contra se ictus ingeminant, quibus succisi in profundum ruant. De quibus bene per Psalmistam dicitur: [Col. 0720A] Viri sanguinum et dolosi non dimidiabunt dies suos (Psal. LIV, 25) . Dies quippe dimidiare, est tempus vitae male in voluptatibus ductum ad poenitentiae lamenta dividere, atque hoc ad bonum usum partiendo reparare. Sed iniqui dies suos nequaquam dimidiant, quia perversam mentem nec in extremo tempore immutant. Quo contra bene Paulus admonet dicens: Redimentes tempus, quoniam dies mali sunt (Ephes. V, 16) . Tempus quippe redimimus, quando anteactam vitam, quam lasciviendo perdidimus, flendo reparamus. Sequitur:
IBID.— Et quia nullus intelligit, in aeternum peribunt.
71. Scire negligunt quae eos supplicia, quae justos [Col. 0720B] praemia maneant. —Nullus videlicet eorum qui a mane usque ad vesperam succidentur. Nullus intelligit vel [Col. 0719D] In 1 Compend., Lyran, Bigot., Ebroic., Germ., Colb., Reg. 1, qui praeunt. et paulo post, mores praeuntium. eorum qui pereunt, vel eorum qui perditos pereuntium mores imitantur. Unde alias scriptum est: Justus perit, et nemo est qui recogitet in corde suo, et viri misericordiae colliguntur, quia non est qui intelligat (Isai. VI, 57) . Iniqui ergo dum sola temporalia appetunt, et quae bona electis in aeternum maneant scire contemnunt; dum justorum afflictionem conspiciunt, sed quae sit afflictionis retributio non agnoscunt actionis suae pedem in profundum porrigunt, quia a luce intelligentiae sponte sua oculos claudunt. [Col. 0719D] Corb. Germ., pro stultis, praefert malis. In uno autem Reg. et in altero Vindoc., nec non in Ed. Barthol. [Col. 0720D] et al. vet.: Multis enim malis voluptatibus. Al. Ed., multis enim mali voluptatibus. Stultis enim voluptatibus decepti, dum quae vident, temporaliter diligunt, a semetipsis alienati non vident ubi in aeternum ruunt. Potest etiam mane prosperitas, vespere hujus mundi adversitas designari. De [Col. 0720C] mane ergo usque ad vesperum reprobi succiduntur, quia et per prospera lascivientes depereunt, et per adversa impatientes ad insaniam exsurgunt. Quos de mane usque ad vesperam nequaquam culpa succideret, si vel prospera fomentum crederent, vel adversa sectionem sui vulneris aestimarent.
[ Vet. XXIX. ] 72. Qui prosperis vel adversis bene utantur. —Sed quia nequaquam sic humani generis multitudo deseritur, ut cuncta ad interitum tendere permittatur, sunt nonnulli qui praesentis vitae oblectamentum despiciunt, etiam cum adsunt, transitoria esse considerant, atque haec ex amore aeternitatis calcant. Cumque in hoc primo gradu judicii gressum ponunt, [Col. 0720D] Fere omnes habent, vegetatiores. vegetiores ad altiora perveniunt, ut cuncta temporalia non solum quia citius sunt amittenda, [Col. 0720D] despiciant, sed his inhaerere non appetant, etiam si aeterna esse potuissent; et a pulchre conditis amorem subtrahunt, quia in ipsum auctorem pulchritudinis cordis passibus tendunt. Et sunt nonnulli qui bona vitae praesentis diligunt, sed tamen haec nullatenus assequuntur: qui rebus temporalibus totis desideriis inhiant, mundi gloriam quaerunt, sed adipisci nequaquam possunt. Hos, ut ita dixerim, cor ad mundum 173 pertrahit, mundus [Col. 0720D] Unus Compend. et Longip., mundus a corde repellit. Praeferenda est lectio quam retinuimus, et confirmatur ex mox sequentibus: ut . . . . . ad mentem redeant, et in semetipsis reversi considerent, etc. ad cor repellit. [Col. 0721A] Nam saepe contingit ut ipsis suis adversitatibus fracti ad mentem redeant, et in semetipsis reversi considerent, quam sint inania quae quaerebant, seseque pro tam stulto desiderio protinus ad lamentum vertant; et tanto valentius aeterna desiderent, quanto se stultius laborasse pro temporalibus dolent. Unde bene descriptis reprobis subditur:
Vers. 21.—Qui autem reliqui fuerint, auferentur ex iis.
73. Quos mundus despicit, Deus eligit. —Quos alios reliquos, nisi hujus mundi despectos accipimus? Quos dum praesens saeculum ad nullius gloriae usum eligit, quasi minimos indignosque derelinquit. Sed mundi reliquos auferre Dominus dicitur, quia despectos [Col. 0721B] hujus saeculi eligere dignatur, Paulo attestante qui ait: Non multi sapientes secundum carnem, non multi potentes, non multi nobiles; sed quae stulta sunt mundi elegit Deus, ut confundat sapientes; et infirma mundi elegit Deus, ut confundat fortia (I Cor. I, 26, 27) . Quod bene in libris Regum Aegyptio puero in via lassescente signatur, quem Amalecita aegrotum in itinere deserit, David vero invenit, cibo reficit, ducem sui itineris facit; Amalecitam persequitur, epulantem reperit, et funditus exstinguit (I Reg. XXX, 13) . Quid est enim quod Aegyptius Amalecitae puer in itinere lassatur, nisi quod amator praesentis saeculi peccati sui nigredine opertus, saepe ab eodem saeculo infirmus despectusque relinquitur, ut cum eo currere nequaquam valeat, sed fractus adversitate torpescat? [Col. 0721C] Sed hunc David invenit, quia Redemptor noster veraciter manu fortis nonnunquam quos despectos a mundi gloria reperit, [Col. 0721D] Duo Compend., Corb., Colb.. Germ., Reg., Remig. et nonnulli, in suo amore convertit. in suum amorem convertit. Cibo pascit, quia verbi scientia reficit. Ducem itineris eligit, quia suum etiam praedicatorem facit. Et qui Amalecitam sequi non valuit, dux David efficitur, quia is, quem indignum mundus deseruit, non solum conversus in suas mentes Dominum recipit, sed praedicando hunc etiam usque ad aliena corda perducit. Quo videlicet duce David Amalecitam convivantem invenit et exstinguit, quia ipsis Christus praedicantibus mundi laetitiam destruit, quos mundus comites habere despexit. Quia igitur plerumque quos mundus relinquit, Dominus eligit, recte nunc dicitur: Qui reliqui fuerint, auferentur ex eis. Sequitur:
IBID.— Morientur, et non in sapientia.
74. Scripturae mos, ut ubi quid interponit peregrinum, mox ad tractatum argumentum redeat. —Quid est quod superius reproborum interitum protulit, dicens: Quia nullus intelligit, in aeternum peribunt; et de electis Dei illico adjunxit: Qui reliqui fuerint, auferentur [Col. 0722A] ex eis; et hoc protinus, quod eisdem electis non conveniat, subdit dicens: Morientur, et non in sapientia? Si enim a reprobis divinitus auferuntur, quo pacto mori non in sapientia dicuntur? Sed nimirum sacrae Scripturae consuetudo est, ut cum aliquid narrat, interposita alterius causae sententia, ad superiora protinus redeat. Nam postquam dixit: Et quia nullus est qui intelligat, in aeternum peribunt, electorum mox sortem subintulit, dicens: Qui autem reliqui fuerint, auferentur ex eis. Et rursum sententiae suae oculum in eum, quem praedixerat, interitum reproborum mittens, subito adjunxit: Morientur, 174 et non in sapientia. Ac si diceret: Hi quos dixi quia non intelligentes in aeternum peribunt, procul dubio non in sapientia morientur. Sed hunc esse nonnunquam [Col. 0722B] morem sacri eloquii melius ostendemus, si ex eo aliquam hujus rei similitudinem proferamus. Paulus namque apostolus cum dilectum discipulum de instituendis Ecclesiae officiis admoneret, ne quos forte ad sacros ordines inordinate proveheret, dixit: Manus cito nemini imposueris, neque communicaveris peccatis alienis, te ipsum castum custodi (I Tim. V, 22) . Qui ad infirmitatem ejus corporis protinus verba convertens ait: Noli adhuc aquam bibere, sed modico vino utere propter stomachum tuum, et frequentes tuas infirmitates (Ibid., 23) . Statimque subjungit, dicens: Quorumdam hominum peccata manifesta sunt praecedentia ad judicium, [Col. 0721D] In Vindocin. et plerisque, quosdam autem et subsequuntur; quod infra adhuc repetitur. At in Corb. Germ., Colb., 1 Reg., quorumdam, licet inferius in Corb. et Reg., quosdam. quorumdam autem et subsequuntur (Ibid., 24) . Quid ergo ad illud pertinet, quod ab infirmo bibi aquam prohibuit, hoc quod de [Col. 0722C] peccatis absconditis quorumdam hominum manifestisque subjunxit, nisi quod interposita de ejus infirmitate sententia, ad hoc in extremo rediit, quod superius dixit: Manus cito nemini imposueris, neque communicaveris peccatis alienis? Ut enim haec eadem peccata quanta sollicitudine perquirenda essent ostenderet, [Col. 0721D] Mira hic Mss. et Edit. diversitas. In Mss. Reg. Germ., Norm. et plur., legitur, interposita continua infirmitatis molestia. Unus Vindoc., interposita infirmitate [Col. 0722D] molestiae discretionis admonitionem protinus intulit. Vetus Ed. Paris. 1495, interposita continuo, infirmit. molestia, discretionis admonitionem protinus intulit. Edit. Basil. 1514, interpositam contra infirmitatis molestiam, discretionis admonitionem prot. intulit. Eadem est lectio Barthol. et Ed. Paris. 1518. Eam praetulimus quam praeferunt Mss. Corb. Germ. et Colb. interposita contra infirmitatis molestiam discretionis admonitione, protinus intulit quod in aliis patescerent, in aliis laterent, dicens: Quorumdam hominum peccata manifesta sunt praecedentia ad judicium, quorumdam autem et subsequuntur. Sicut ergo per hanc sententiam Paulus non eisdem verbis congruit, quibus eam loquens de Timothei infirmitate subjunxit; sed ad illud rediit, quod superius intermittendo narravit; ita hoc loco Eliphaz cum de electis diceret: Qui reliqui fuerint, auferentur ex eis, [Col. 0722D] illico adjungens: Morientur, et non in sapientia, ad illud protinus recurrit, quod superius de reprobis protulit, dicens: Et quia nullus intelligit, in aeternum peribunt.
[ Vet. XXX. ] 75. Moriuntur reprobi et electi, hi in sapientia, illi in insipientia. —Idcirco autem reprobi [Col. 0723A] electos despiciunt, quod ad vitam invisibilem per visibilem mortem tendunt. De quibus bene nunc dicitur: Morientur, et non in sapientia. Ac si aperte diceretur: Mortem quidem et sapientiam pariter fugiunt; sed sapientiam penitus deserunt, mortis autem laqueos non evadunt. Et quia quandoque morituri vivere moriendo potuerant, dum mortem quae procul dubio ventura est metuunt, et vitam simul et sapientiam perdunt. At contra justi in sapientia moriuntur, quia mortem quam devitare funditus nequeunt, cum pro veritate imminet, differre contemnunt; eamque dum aequanimiter ferunt, poenam propaginis vertunt in instrumentum virtutis, ut inde debeat vita recipi, unde per primae culpae meritum cogitur finiri. Sed quia haec Eliphaz contra iniquos [Col. 0723B] veraciter protulit, beatum Job reprehensibilem aestimans, de fastu se sapientiae inflavit. Unde et post praedicamenta tantae rectitudinis, irrisionis verba subjungit, dicens:
CAP. V. VERS. 1.— Voca ergo si est qui tibi respondeat.
76. Vocare Deum quid sit, quid Dei respondere. —Omnipotens enim Deus saepe ejus precem 175 in perturbatione deserit, qui praecepta illius in tranquillitate contemnit. Unde scriptum est: Qui avertit aurem suam ne audiat legem, oratio ejus erit exsecrabilis (Prov. XXVIII, 9) . Vocare autem nostrum, est humili Deum prece deposcere; respondere vero Dei, est effectum precibus praebere. Ait ergo: Voca, si est qui tibi respondeat. [Col. 0723C] Ac si aperte dicat: Quantumlibet afflictus clames, Deum respondentem non habes, quia vox in tribulatione non invenit, quem mens in tranquillitate contempsit. Ubi adhuc deridendo subjungit:
IBID.— Et ad aliquem sanctorum convertere.
77. Ac si despiciens dicat: Sanctos quoque invenire in afflictione adjutores non vales, quos habere socios in hilaritate noluisti. Qui post irrisionem protinus sententiam subdit, dicens [Col. 0723D] In textu Job, vere stultum. :
VERS. 2.— Virum stultum interficit iracundia, et parvulum occidit invidia.
78. Vera dicit Eliphaz, sed non vere in Job. Irae quanta culpa, quot mala. —Quae nimirum sententia [Col. 0723D] vera esset, si illata contra tanti viri patientiam non fuisset. Sed nos pensemus quod dicitur, quamvis ab auditoris sui virtute relidatur, ut ostendamus quam rectum est quod promitur, si non in beatum Job injuste promeretur, cum scriptum sit, Tu autem, Domine, cum tranquillitate judicas (Sap. XII, 18) ; sciendum nobis magnopere est quia quotiens turbulentos motus animi sub mansuetudinis virtute restringimus, redire ad similitudinem conditoris conamur. Nam cum tranquillitatem mentis ira diverberat, dilaniatam quodam modo scissamque perturbat, ut sibimetipsi non congruat, ac vim intimae similitudinis amittat. [Col. 0724A] [ Vet. XXXI. ] Quanta ergo sit iracundiae culpa pensemus, per quam dum mansuetudo amittitur, supernae imaginis similitudo vitiatur. Per iram sapientia perditur, ut quid quove ordine agendum sit omnino nesciatur, sicut scriptum est: Ira in sinu stulti requiescit (Eccl. VII, 10) ; quia nimirum intelligentiae lucem subtrahit, cum mentem permovendo confundit. Per iram vita amittitur, etsi sapientia teneri videatur, sicut scriptum est: Ira perdit etiam prudentes (Prov. XV, 1, sec. LXX) ; quia scilicet confusus animus nequaquam explet, etiam si quid intelligere prudenter valet. Per iram justitia relinquitur, sicut scriptum est: Ira viri justitiam Dei non operatur (Jac. I, 20) ; quia dum perturbata mens judicium suae rationis exasperat, omne quod furor suggerit, rectum putat. [Col. 0724B] Per iram gratiae vitae socialis amittitur, sicut scriptum est: Noli esse assiduus cum homine iracundo, ne discas semitas ejus, et sumas scandalum animae tuae (Prov. XXII, 24, 25) . [Col. 0723D] Haec verba et textus sacrae Scripturae sequens omittuntur in Mss. Compend., Belvac., Ebroic., [Col. 0724D] Utic., Corb., Colb., Germ., Reg., etc., nec in ullo Mss. reperimus. Et idem: Quis poterit habitare cum homine, cujus spiritus facilis est ad irascendum? (Prov. XVIII, 14.) Quia qui se ex humana ratione non temperat, necesse est, ut bestialiter solus vivat. Per iram concordia rumpitur, sicut scriptum est: Vir animosus parit rixas. Et vir iracundus effodit peccata (Prov. XV, 18) . Iracundus quippe peccata effodit, quia etiam malos, quos incaute ad discordiam provocat, pejores facit. Per iram lux veritatis amittitur, sicut scriptum est: Sol non occidat super iracundiam vestram (Ephes. IV, 26) ; quia cum menti iracundia confusionis tenebras incutit, huic Deus radium [Col. 0724C] suae cognitionis abscondit. Per iram sancti Spiritus splendor excluditur; quo contra, juxta vetustam translationem scriptum est: Super quem 176 requiescet spiritus meus, nisi super humilem et quietum et trementem sermones meos (Isa. LXVI, 2) ? Cum enim humilem diceret, quietum protinus adjunxit. Si ergo ira quietem mentis subtrahit, suam sancto Spiritui habitationem claudit, cujus recessione animus vacuus, ad apertam mox insaniam ducitur, et usque ad superficiem ab intimo cogitationum fundamento dissipatur.
79. Imago irati optimis coloribus expressa. —Nam irae suae stimulis accensum cor palpitat, corpus tremit, lingua se praepedit, facies ignescit, exasperantur oculi, et nequaquam recognoscuntur noti. Ore quidem clamorem format, sed sensus quid loquatur [Col. 0724D] ignorat. In quo itaque iste ab arreptitiis longe est, qui actionis suae conscius non est? Unde fit plerumque ut usque ad manus ira prosiliat, et quo ratio longius recedit, audacior exsurgat; seque ipsum retinere animus non valet, quia, factus est potestatis alienae; et eo furor membra foras in ictibus exercet, quo intus ipsam membrorum dominam mentem captivam tenet. Aliquando autem manus non exerit, sed in maledictionis jaculum linguam vertit. Fratris namque interitum precibus exposcit, et hoc Deum perpetrare expetit, quod ipse perversus homo facere [Col. 0725A] vel metuit, vel erubescit. Fitque ut voto et voce homicidium peragat, etiam cum a laesione proximi manibus cessat. Aliquando ira perturbato animo, quasi ex judicio silentium indicit; et quo se foras per linguam non exprimit, intus deterius ignescit, ut iratus quisque collocutionem suam proximo subtrahat, et nihil dicendo, quam sit aversus dicat. Et nonnunquam haec silentii severitas per disciplinae dispensationem geritur, si tamen sollicite in intimis discretionis forma teneatur. Nonnunquam vero dum accensus animus a consueta locutione restringitur, per accessum temporis penitus a proximi dilectione separatur, et acriores stimuli ad mentem veniunt, causae quoque quae gravius exasperant oriuntur; atque in irati oculo festuca in trabem vertitur, dum ira in [Col. 0725B] odium permutatur. Plerumque ira per silentium clausa intra mentem vehementius aestuat et clamosas tacita voces format; verba sibi, quibus exasperetur objicit, et quasi in causae examine posita durius exaperata respondet; quod Salomon breviter insinuat, dicens: Praestolatio impiorum furor (Prov. XI, 23) . Sicque fit ut perturbatus animus majorem strepitum sui silentii sentiat, eumque gravius [Col. 0725D] In Edit. Rom. Sixti V, et in antiquioribus, si Barthol. excipias, eumque gravius clausa irae flamma consumat. Mss. et ratio persuadent legendum clausae, pro clausa. In Colbert. tamen, Corb. Germ. et al. Mss., legitur clausa irae flamma, quod idem sonat. Ita haberi in Mss. Anglic. testatur Th. Jamesius. In Reg. et plerisque constanter, clausae. Subsequens autem testimonium frustra quaesivimus in libris Ecclesiastici [Col. 0726D] et Sapientiae quos laudare solet Gregorius sub nomine cujusdam sapientis, cap. olim 16, nunc 30, quod tibi non vis fieri, etc., quae ad neutrum ex praedictis libris pertinent, sed ad lib. Tob. IV, 16. clausae irae flamma consumat. Unde bene ante nos quidam sapiens dixit: Cogitationes iracundi vipereae sunt generationes, mentem comedunt matrem suam.
[ Vet. XXXII. ] 80. Gradus quatuor quibus ad iram sumus affecti. —Sciendum vero est quo nonnullos ira citius accendit, facilius deserit. Nonnullos vero tarde quidem commovet, sed diutius tenet. Alii namque [Col. 0725C] accensis calamis similes, dum vocibus perstrepunt, quasi quosdam accensionis suae sonitus reddunt; citius quidem flammam faciunt, sed protinus in favillam frigescunt. Alii autem lignis gravioribus durioribusque non dispares, accensionem tarde suscipiunt, sed tamen accensi semel difficilius exstinguuntur, et quia se tardius in asperitatem concitant, furoris, sui [Col. 0726D] Mss. Norm., Turon., Corb. et alii, furoris sui durius ignem servant. diutius ignem 177 servant. Alii autem, quod est nequius, et citius iracundiae flammas accipiunt, et tardius deponunt. Nonnulli vero has et tarde suscipiunt, et citius amittunt. In quibus nimirum quatuor modis liquido lector agnoscit, quia et ad tranquillitatis bonum ultimus plusquam primus appropinquat, et in malo secundum tertius superat. Sed quid prodest quod iracundia quomodo mentem teneat, dicimus, [Col. 0725D] si non etiam qualiter compesci debeat exprimamus?
81. Irae compescendae duo modi. —Duobus etenim modis fracta possidere animum ira desuescit. Primus quippe est, ut mens sollicita antequam agere quodlibet incipiat, omnes sibi, quas pati potest, contumelias proponat, quatenus Redemptoris sui probra cogitans, ad adversa se praeparet. Quae nimirum venientia [Col. 0726A] tanto fortior excipit, quanto se cautius ex praescientia armavit. Qui enim improvidus ab adversitate deprehenditur, quasi ab hoste dormiens invenitur; eumque citius inimicus necat, quia non repugnantem perforat. Nam qui mala imminentia per sollicitudinem praenotat, hostiles incursus quasi in insidiis vigilans exspectat; et inde ad victoriam valenter aecingitur, unde nesciens deprehendi putabatur. Solerter ergo animus ante actionis suae primordia, cuncta debet adversa meditari; ut semper haec cogitans, semper contra haec thorace patientiae munitus, et quidquid accesserit providus superet, et quidquid non accesserit lucrum putet. Secundus autem servandae mansuetudinis modus est, ut cum alienos excessus aspicimus, nostra, quibus in aliis excessimus, [Col. 0726B] delicta cogitemus. Considerata quippe infirmitas propria, mala nobis excusat aliena. Patienter namque illatam injuriam tolerat, qui pie meminit quod fortasse adhuc habeat, in quo debeat ipse tolerari. Et quasi aqua ignis exstinguitur, cum surgente furore animi, sua cuique ad mentem culpa revocatur, quia erubescit peccata non parcere, qui vel Deo, vel proximo saepe se recolit parcenda peccasse.
[ Vet. XXXIII. ] 82. Ira alia ex impatientia, alia ex zelo. Prima oculum excaecat, altera ita turbat, ut ad clarius videndum disponat. —Sed inter haec solerter sciendum est quod alia est ira, quam impatientia excitat, alia quam zelus [Col. 0726D] Apud Coc. et deinceps, zelus justitiae; quod glossema est in Mss. saltem sincerioribus ignotum. format. Illa ex vitio, haec ex virtute generatur. Si enim nulla ira ex virtute surgeret, divinae animadversionis impetum Phinees per gladium [Col. 0726C] non placasset. Hanc iram quia Heli non habuit, motum contra se implacabiliter supernae ultionis excitavit. Nam quo contra subditorum vitia tepuit, eo contra illum districtio aeterni rectoris exarsit. De hac per Psalmistam dicitur: Irascimini, et nolite peccare (Psal. IV, 5) . Quod nimirum non recte intelligunt, qui irasci nos nobis tantummodo, non etiam proximis delinquentibus volunt. Si enim sic proximos ut nos amare praecipimur, restat ut sic eorum erratibus sicut nostris vitiis irascamur. De hac per Salomonem dicitur: Melior est ira risu, quia per tristitiam vultus corrigitur animus delinquentis (Eccle. VII, 4) . De hac iterum Psalmista ait: Turbatus est prae ira oculus meus (Psal. VI, 8) . Ira quippe per vitium oculum mentis excaecat, ira autem per zelum turbat; quia [Col. 0726D] quo saltem recti aemulatione concutitur, ea quae nisi tranquillo corde percipi non potest, contemplatio dissipatur. Ipse namque zelus rectitudinis, quia inquietudine mentem agitat, ejus mox aciem obscurat, 178 ut altiora in commotione non videat, quae pene prius tranquilla cernebat. Sed inde subtilius ad alta reducitur, unde ad tempus, ne videat, reverberatur. Nam ipsa recti aemulatio aeterna post paululum in [Col. 0727A] tranquillitate largius aperit, quae haec interim per commotionem claudit; et unde mens turbatur ne videat, inde proficit ut ad videndum verius clarescat: sicut infirmanti oculo cum collyrium immittitur, lux penitus negatur; sed inde eam post paululum veraciter recipit, unde hanc ad tempus salubriter amittit. Nunquam vero commotioni contemplatio jungitur, nec praevalet mens perturbata conspicere, ad quod vix tranquilla valet inhiare, quia nec solis radius cernitur, cum commotae nubes coeli faciem obducunt, nec turbatus fons respicientis imaginem reddit, quam tranquillus proprie ostendit, quia quo ejus unda palpitat, eo in se speciem similitudinis obscurat.
83. Cavendum ne ira menti ex zelo commotae dominetur. —Sed cum per zelum animus movetur, curandum [Col. 0727B] summopere est ne haec eadem, quae instrumento virtutis assumitur, menti ira dominetur, nec quasi domina praeeat, sed velut ancilla ad obsequium parata, a rationis tergo nunquam recedat. Tunc enim robustius contra vitia erigitur, cum subdita rationi famulatur. Nam quantumlibet ira ex zelo rectitudinis surgat, si immoderata mentem vicerit, rationi protinus servire contemnit; et tanto se impudentius dilatat, quanto impatientiae vitium virtutem putat. Unde necesse est ut hoc ante omnia, qui zelo rectitudinis movetur, attendat, ne ira extra mentis dominium transeat, sed in ultione peccati tempus modumque considerans, surgentem animi perturbationem subtilius [Col. 0727D] Mss. Norm., Colb., Germ. et alii, subtilius pertractando; lectio quae obtinet, est antiquiorum. retractando restringat, animositatem reprimat, et motus fervidos sub aequitate disponat; ut eo [Col. 0727C] fiat justior ultor alienus, quo prius exstitit victor suus, quatenus sic culpas delinquentium corrigat, ut ante ipse qui corrigit, per patientiam crescat, et fervorem suum transcendendo dijudicet, ne intemperanter excitatus ipso zelo rectitudinis, longe a rectitudine aberret. Quia vero, sicut diximus, etiam laudanda boni aemulatio mentis oculum turbat, recte nunc dicitur: Virum stultum interficit iracundia. Ac si aperte diceretur: Ira per zelum sapientes turbat, ira vero per vitium stultos trucidat, quia illa sub ratione restringitur, haec vero irrationabiliter devictae menti dominatur. Bene autem subditur.
IBID.— Et parvulum occidit invidia.
84. Invidus eo cui invidet, se minorem testatur. —Invidere [Col. 0727D] enim non possumus, nisi eis quos nobis in aliquo meliores putamus. Parvulus ergo est qui livore occiditur, quia ipse sibi testimonium perhibet, quod ei minor sit cujus invidia torquetur. Hinc est quod hostis callidus primo homini invidendo subripuit, quia amissa beatitudine, minorem se immortalitati illius agnovit. Hinc est quod Cain ad perpetrandum fratricidium corruit (Genes. IV, 5-7) ; quia despecto suo sacrificio, praelatum sibi infremuit, cujus Deus hostiam accepit: et quem meliorem se esse exhorruit, ne utcunque esset, amputavit. Hinc Esau ad [Col. 0728A] persecutionem fratris exarsit (Genes. XXV, 34; XXVII, 41) , quia primogenitorum benedictione perdita, quam tamen esu lenticulae ipse vendiderat, minorem se ei, 179 quem nascendo praeibat, ingemuit. Hinc Joseph fratres sui Ismaelitis transeuntibus vendiderunt (Genes. XXXVII, 27, 28) , quia cognito revelationis mysterio, ne se melior fieret, ejus provectibus obviare conati sunt. Hinc Saul David subditum, lanceam intorquendo, persequitur (I Reg. XVIII, 11) , quia quem [Col. 0727D] Belvac., quia quem magis quotidie, etc. magnis quotidie augeri virtutum successibus sensit, ultra se excrescere expavit. Parvulus itaque est qui invidia occiditur, quia nisi ipse inferior existeret, de bono alterius non doleret.
[ Vet. XXXIV. ] 85. In invidia serpens antiquus totum virus suum concutit ac vomit. Invidi descriptio. —Sed [Col. 0728B] inter haec sciendum est quia quamvis per omne vitium quod perpetratur, humano cordi antiqui hostis virus infunditur, in hac tamen nequitia, tota sua viscera serpens concutit, et imprimendae malitiae pestem vomit. De quo nimirum scriptum est: Invidia diaboli mors intravit in orbem terrarum (Sap. II, 24) . Nam cum devictum cor livoris putredo corruperit, ipsa quoque exteriora indicant, quam graviter animum vesania instigat. Color quippe pallore afficitur, oculi deprimuntur, mens accenditur, et membra frigescunt, fit in cogitatione rabies, in dentibus stridor; cumque in latebris cordis crescens absconditur odium, dolore caeco [Col. 0727D] Ita Mss. Vindoc., Norman., Val. Cl., Germ. et [Col. 0728D] plerique. In Editis Coc. et seq., dolore caeco tenebrat. terebrat conscientiam vulnus inclusum. Nil laetum de propriis libet, quia tabescentem mentem sua poena sauciat, quam felicitas torquet [Col. 0728C] aliena; quantoque extranei operis in altum fabrica ducitur, tanto fundamentum mentis lividae profundius suffoditur; ut quo alii ad meliora properant, eo ipse [Col. 0728D] Sic legendum docent etiam nostri Mss., non, ut habetur in Editis, eo ipso deterius ruant, vel, ut in antiquioribus, eo ipsa res. deterius ruat; qua ruina videlicet etiam illud destruitur, quod in aliis actibus perfecto opere surrexisse putabatur. Nam invidia cum mentem tabefecerit, cuncta quae invenerit bene gesta consumit. Unde bene per Salomonem dicitur: Vita carnium, sanitas cordis; putredo ossium invidia (Prov. XIV, 30) . Quid enim per carnes, nisi infirma quaedam ac tenera; et quid per ossa, nisi fortia acta signantur? Et plerumque contingit ut quidam cum vera cordis innocentia in nonnullis suis actibus infirmi videantur; quidam vero jam quaedam ante humanos oculos robusta exerceant, sed tamen erga aliorum bona, 180 intus invidiae pestilentia tabescant. Bene ergo dicitur: [Col. 0728D] Vita carnium, sanitas, cordis, quia si mentis innocentia custoditur, etiam si qua foris infirma sunt, quandoque roborantur. Et recte subditur: Putredo ossium invidia, quia per livoris vitium, ante Dei oculos pereunt etiam fortia acta virtutum. Ossa quippe per invidiam putrescere, est quaedam etiam robusta deperire.
86. Invidiae imminutio et mors, inchoatus aut perfectus amor aeternitatis. —Sed cur haec de invidia dicimus, si non etiam qualiter eruatur intimemus? [Col. 0729A] Difficile namque est ut hoc alteri non invideat, quod adipisci alter exoptat; quia quidquid temporale percipitur, tanto fit minus singulis, quanto dividitur in multis; et idcirco desiderantis mentem livor excruciat, quia hoc quod appetit, aut funditus alter accipiens adimit, aut a quantitate restringit. Qui ergo livoris peste plene carere desiderat, illam haereditatem diligat, quam cohaeredum numerus non angustat; quae et omnibus una est, et singulis tota; quae tanto largior ostenditur, quanto ad hanc percipientium multitudo dilatatur. Imminutio ergo livoris est affectus surgens internae dulcedinis et plena mors est ejus, perfectus amor aeternitatis. Nam cum mens ab ejus rei appetitu retrahitur, quae accipientium numero [Col. 0730A] partitur, tanto magis proximum diligit; quanto minus ex provectu illius sua damna pertimescit. Quae si perfecte in amore coelestis patriae rapitur, plene etiam in proximi dilectione sine omni invidia solidatur; quia cum nulla terrena desiderat, nihil est quod ejus erga proximum charitati contradicat. Quae nimirum charitas quid est aliud quam oculus mentis; qui si terreni amoris pulvere tangitur, ab internae lucis mox intuitu laesus reverberatur? Quia autem parvulus est qui terrena diligit, magnus qui aeterna concupiscit, potest etiam sic non inconvenienter intelligi: Parvulum occidit invidia, quoniam hujus pestis languore non moritur, nisi qui adhuc in desideriis infirmatur.
181 Job Christum et Ecclesiam, ejus amicis haereticos praesignari. —Servata historiae veritate beati Job dicta, amicorumque illius mystica proposui interpretatione discutere; quia cunctis vera scientibus liquet quod redemptorem mundi totis suis allegationibus curat sancta scriptura promittere, eumque per electos omnes, [Col. 0729D] Vindoc., ac per eos scilicet studuit membra signare, quod prius legebatur in Corb. Germ., sed merito fuit emendatum. Norman. sic integrum hunc [Col. 0730C] locum exhihent, eumque per electos omnes, ut per ejus scilicet studuit membra signare. ut per ejus scilicet membra, studuit signare. Unde et idem beatus Job latino eloquio dolens dicitur, ut per ejus et nomen et vulnera, Redemptoris nostri passio designetur, de quo propheta ait: Vere languores nostros ipse tulit, et dolores nostros ipse portavit (Isai. LIII, 4) . Cui tentator, ablatis omnibus, et servos et filios occidit; quia non solum Judaicum populum ex timore servientem, sed [Col. 0729C] ipsos quoque apostolos in suo amore regeneratos, passionis ejus tempore telo perfidiae perculit. Vulnere beati Job corpus atteritur, quia Redemptor noster configi clavis in crucis patibulo non dedignatur. A planta autem pedis usque ad verticem vulnera suscepit, quia sanctam Ecclesiam, quae corpus ejus est, non solum per extrema et ultima, sed usque ad summa membra persecutione saeviens tentator affligit. Unde etiam Paulus dixit: Compleo ea quae desunt passionum Christi in carne mea (Coloss. I, 24) . Cui suadere uxor ad maledicendum nititur, quia carnales quique intra sanctam Ecclesiam adjutores callidi tentatoris existunt. Quae enim eum ad maledicendum provocat, vitam carnalium designat; quia, ut jam supra diximus ( l. III, c. 20. n. 36, 37), intra sanctam [Col. 0730B] Ecclesiam incorrectis moribus positi, quo per fidem bonis juxta sunt, eo per vitam durius premunt. Quia enim quasi fideles vitari nequeunt, a fidelibus tanto deterius, quanto et interius tolerantur. Amici vero illius, qui quasi ad consolandum veniunt, sed ad verba asperae invectionis excedunt, haereticorum speciem tenent, qui cum contra bonos Deum defendere nituntur, offendunt.
2. Spiritales sensus quos edit Gregorius, prodeunt ex historiae radice. Amicorum Job dicta nequaquam per omnia reprobanda. —Haec itaque superius latius dicta, nunc breviter studui ex mystica designatione succingere, ut lector meus ex ipsa hac replicatione meminerit me in hoc opere spiritali intellectui deservire. Et tamen cum utilitatis usus postulat, subtiliter [Col. 0730C] quoque 182 studeo historiae verba discutere. Cum vero necesse est, simul utrumque complector, ut spiritales fructus allegoria germinet, quos tamen ex radice historiae veritas producit. Amicos vero beati Job, quos haereticorum tenere speciem diximus, in dictis suis nequaquam per omnia reprobamus, quia dum per supernam sententiam contra eos dicitur: Non estis locuti coram me rectum, et protinus subditur, sicut servus meus Job (Job XLII, 7) , profecto liquet quia non omnino despicitur quod ex melioris comparatione reprobatur. In reprehensionem quippe ejus incaute dilabuntur; sed tamen quia tanti viri amici sunt, ex familiaritate illius mystica multa didicerunt. Unde sicut et superius diximus (Lib. V, n. 27) , eorum verbis etiam Paulus utitur, et haec in [Col. 0731A] assertionis suae adjutorium assumens, prolata ex veritate testatur. Quae tamen veritas recte reprehendit, quia quamlibet fortis sententia contra sanctum virum proferri non debuit. Possunt ergo mystice Eliphaz verba pensari, quibus ad beatum Job loquitur, dicens:
VERS. 3.— Ego vidi stultum firma radice, et maledixi pulchritudini ejus statim.
ALLEGORICUS SENSUS. 3. Judaei sunt stulti, etiam haereticorum maledictioni ob Christi repulsam obnoxii. —Stultus quippe Judaeorum populus exstitit, quia ipsam in carne praesentiam aeternae Sapientiae sprevit. Qui quasi firma radice convaluit, quia electorum vitam temporaliter exstinguendo superavit. Sed hunc [Col. 0731B] Eliphaz maledicendo despicit, quia nimirum omnes haeretici, quorum tenere speciem amicos beati Job diximus, cum de nomine Christi gloriantur, Judaeorum perfidiam ex auctoritate reprehendunt. De quo stulto protinus subditur:
VERS. 4.— Longe fiant filii ejus a salute, et conterentur in porta, et non erit qui eripiat.
4. Horum filii omnes perfidi. In Christo, qui est porta, conteruntur. —Filii hujus stulti sunt omnes qui perfidiae illius praedicatione generantur. Qui scilicet a salute longe sunt, quia etsi temporalem vitam sine afflictione percipiunt, aeterna gravius ultione feriuntur, sicut de eisdem filiis illius Dominus dicit: Vae vobis, Scribae et Pharisaei hypocritae, qui circuitis [Col. 0731C] mare et aridam, ut faciatis unum proselytum, et cum fuerit factus, facitis eum filium gehennae 183 duplo quam vos (Matth. XXIII, 15) . Sequitur: Et conterentur in porta, et non erit qui eripiat. Quis alius portae nomine, nisi mediator Dei et hominum debet intelligi, qui ait: Ego sum ostium, per me si quis introierit, salvabitur (Joann. X, 9) ? Filii igitur hujus stulti extra portam proficiunt, et in porta conteruntur, quia pravae Judaeorum soboles ante Mediatoris adventum in legis observatione floruerunt; sed in ipsa Redemptoris nostri praesentia a Divinitatis obsequio, perfidiae suae meritis repulsi ceciderunt. Quos nimirum non est qui eripiat, quia scilicet dum ipsum Redemptorem exstinguere persequendo conati sunt, oblata sibi ereptionis remedia absciderunt; de quo [Col. 0731D] bene subditur:
VERS. 5.— Cujus messem famelicus comedet, et ipsum rapiet armatus.
5. Gentiles messem eorum, id est, sacra eloquia, comedunt, ac divitias rapiunt. —Hujus enim stulti messis fuerat [Col. 0731D] Ms. Cod. S. Mich., sacrae legis eloquium sacri seges eloquii. Quaedam namque spicarum grana, sunt verba prophetarum, quae stultus habuit, sed non comedit, quia Judaicus populus legem quidem verbo tenus tenuit, sed per fatuitatis fastidium ab ejus intellectu jejunavit. Hujus vero stulti messem famelicus comedit, quia nimirum gentilis populus verba legis intelligendo edit, ad quae [Col. 0732A] plebs Judaica sine intellectu laboravit. Hos famelicos fidei Dominus praevidit, cum per evangelistam dixit: Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam, quoniam ipsi saturabuntur (Matth. V, 6) . De his famelicis Anna prophetante dicitur: Repleti prius, pro panibus se locaverunt, et famelici saturati sunt (I Reg. II, 5) . Sed quia messem perdidit, recte subjungitur qualiter ipse etiam stultus perit, cum dicitur: Et ipsum rapiet armatus. Antiquus hostis Judaicum populum armatus rapuit, quia in eo vitam fidei fraudulentae suggestionis jaculis exstinxit, ut unde se inhaerere Deo crederet, inde ejus ordinationi repugnaret. Quod profecto discipulos Veritas praemonet, dicens: Venit hora ut omnis qui interficit vos arbitretur obsequium se praestare Deo (Joann. XVI, 2) . Sequitur:
IBID.— Et bibent sitientes divitias ejus.
6. Eloquia Dei et messis et divitiae. Quomodo et comedi, et bibi dicuntur. —Hujus stulti divitias sitientes bibunt, quia fluentis sacrae locutionis, quae Judaicus populus in superbiae ostentatione possederat, conversae gentilium mentes irrigantur. Unde et eisdem per prophetam dicitur: Omnes sitientes venite ad aquas; et qui non habetis argentum, properate (Isai. LV, 1) . Quia enim argenti vocabulo eloquia divina signantur, Psalmista testatur, dicens: Eloquia Domini, eloquia casta, argentum igne examinatum (Psal. XI, 7) . Qui ergo argentum non habent, ad aquas vocantur, quia nimirum gentilitas, quae Scripturae sacrae praecepta non acceperat, sacri eloquii [Col. 0732C] inundatione satiatur, quam tanto nunc avidius potat, quanto hanc diu sicca sitiebat. Eadem ergo divina eloquia et messes et divitiae vocantur: messes quia jejunam mentem reficiunt; divitiae, quia magna nos morum venustate componunt. Eadem et comedi dicuntur et bibi, quia nimirum dum quaedam in eis obscura sunt, quae non nisi interpretata intelligimus, haec quasi mandendo glutimus; dum quaedam vero ad intelligendum facilia ita sumimus ut invenimus, ea quasi non mansa bibimus, quia non fracta sorbemus. Haec sub intellectu mystico brevi locutione transcurrimus, ne quid forsitan praeterisse videremur. Sed quia beati 184 Job amici esse non possent, nisi in quibusdam quoque magna morum honestate fulgerent, restat ut in eorum verbis virtutem [Col. 0732D] sensuum moraliter inquiramus, quatenus dum locutionis eorum pondus discutitur, cujus doctrinae fuerint, ostendatur.
VERS. 3.— Ego vidi stultum firma radice, et maledixi pulchritudini ejus statim.
SENSUS MORALIS. 7. Terrena sectantes in prosperis videntur firma radice. —Quasi firma radice stultus in terra figitur, quia totis desideriis in terreno amore solidatur. Unde et primus Cain civitatem in terra construxisse describitur (Genes. IV, 17) , ut aperte monstraretur quia ipse in terra fundamentum posuit, qui a soliditate coelestis patriae alienus fuit. Quasi [Col. 0733A] firma radice stultus attollitur, quando hic temporali prosperitate fulcitur; ut omne quod appetit assequatur, adversa nulla sustineat, contra infirmos sine repugnatione praevaleat, bene agentibus ex auctoritate contradicat, ad majora commoda ex pejori semper actione perveniat, ut unde viam vitae deserit, inde ad tempus felicior vivat. Sed cum malos florere infirmi conspiciunt, trepidant; et apud semetipsos peccantium prosperitate turbati, intus in gressibus mentis nutant. Quorum profecto speciem sumpsit Psalmista cum diceret: Mei autem pene moti sunt pedes, pene effusi sunt gressus mei; [Col. 0733D] Corb., quia zelavi super iniquos. quia zelavi in peccatoribus, pacem peccatorum videns (Psal. LXXII, 2) .
8. Prudentes eorum gloriam despiciunt. Nec damnare differunt. —Cum vero eorum gloriam fortes aspiciunt, protinus quae post gloriam poena sequatur, [Col. 0733B] attendunt; et alta intus cogitatione despiciunt hoc, quod superbi foras fastu vacuae inflationis intumescunt. Bene ergo dicitur: Ego vidi stultum firma radice, et maledixi pulchritudini ejus statim. Pulchritudini quippe stulti maledicere, est ejus gloriam ex considerata damnatione judicare, quia eo atrocius in tormentis obruitur, quo altius in peccatis elevatur; quia transit quod extollitur, permanet quod punitur; quia qui honoratur in via, in perventione damnabitur; et quasi per amoena prata ad carcerem pervenit, qui per praesentis vitae prospera ad interitum tendit. Notandum vero, quod cum stulti pulchritudini maledixisse se diceret, protinus addidit, statim. Mos namque humanae et infirmae mentis est, ut [Col. 0733D] Apud Coc. et seq. Edit., ut cum earum rerum quas respicit qualitate varietur; saepe ejus judicium cum ipsa praesentis rei specie ducatur, et juxta . . . . . formetur. Pro verbo ducatur. In vet. Ed. Basil. 1514 legitur judicetur; in Paris. 1495, indicetur, quod [Col. 0734D] exstat in Mss. Vindoc., Corb., Germ. et Ed. Barthol. cum earum rerum quas respicit qualitate varietur. Saepe [Col. 0733C] enim ejus judicium cum ipsa praesentis rei specie ducitur, et juxta hoc quod aspicit, intentio illius sensusque formatur. Nam plerumque nonnulli, dum quorumdam gloriam cernunt, ejusdem gloriae aspectibus delectantur, ac magnum aliquid [Col. 0734D] Nonnulli, ejusdem aspectibus delectantur, hanc magnum aliquid existimant. existimant, seque ut talia mereantur exoptant. Cum vero gloriosos quosque, aut dejectos subito, aut fortasse etiam morientes aspiciunt, quia humana gloria omni modo nihil sit, cum gemitu fatentur, ita ut protinus dicant: Ecce quam nihil est homo. Qui hoc nimirum rectius dicerent, si cum in gloria hominem cernerent, tunc ejus interitum cogitantes, transeuntem potentiam nihil esse sensissent. Tunc quippe est humana elatio pensanda quam nihil sit, cum sese super caeteros successibus extollit. Tunc considerandum [Col. 0733D] est quo cursu felicitas transvolet, cum ante humanos oculos quasi permanens pollet. Nam gloriam morituri nihil esse, in ipsa jam morte pensare infirmi 185 quilibet possunt. Tunc enim ei etiam illi derogant, qui hanc et usque ad mortem sequentes amant. Bene itaque dicitur: Ego vidi stultum firma radice, et maledixi pulchritudini ejus statim. Ac si aperte diceret: Contra stulti pulchritudinem, moram in maledictione non habui, quia cum hanc cernerem, [Col. 0734A] simul etiam poenam sequentem vidi. Non enim statim maledicerem, si qua me gloriae illius delectatio tenuisset; sed sine tarditate maledixi, quia supplicia mansura conspiciens, ejus potentiam sine dubitatione reprobavi. Sed quia iniqui quique quo plus in hoc mundo proficiunt, plures secum ad interitum trahunt, recte subditur: Longe [Col. 0734D] Corb. Germ., Colb., longe fient filii ejus, etc. fiant filii ejus a salute. Filii quippe stulti sunt, qui in ambitione hujus saeculi ex ejus imitatione nascuntur; qui profecto a salute tanto longius fiunt, quanto in perpetratione nequitiae nulla infirmitate feriuntur. De quibus bene additur:
VERS. 4.— Et conterentur in porta, et non erit qui eripiat.
[Col. 0734B] 9. Judicii dies porta regni. Tunc non valet eripi, qui renuit hic corripi. —Nam sicut urbis aditus porta dicitur; ita est dies judicii porta regni, quia per eum ab electis omnibus ad coelestis patriae gloriam intratur. Unde et hunc diem cum ad retributionem sanctae Ecclesiae Salomon appropinquare conspiceret, dixit: Nobilis in portis vir ejus, quando sederit cum senatoribus terrae (Prov. XXXI, 23) . Vir quippe est Ecclesiae humani generis Redemptor, qui in portis se nobilem ostendit, qui despectus prius in contumeliis exstitit, sed in ingressu regni sublimis apparebit. Qui cum terrae senatoribus residet, quia judicii sententiam cum sanctis ejusdem Ecclesiae praedicatoribus decernet, sicut ipse in Evangelio dicit: Vos qui secuti [Col. 0734C] estis me, in regeneratione cum sederit Filius hominis in sede majestatis suae, sedebitis et vos super sedes duodecim, judicantes duodecim tribus Israel (Matth. XIX, 28) . Quod Isaias quoque longe ante praenuntians ait: Dominus ad judicium veniet cum senioribus populi sui (Isai. III, 14) . De his portis Salomon iterum dicit: Date ei de fructu manuum suarum, et laudent eam in portis opera ejus (Prov. XXXI, 31) . Tunc quippe sancta Ecclesia de fructu manuum suarum accipit, cum eam ad percipienda coelestia laboris sui retributio attollit. Tunc eam sua opera in portis laudant, quando ejus membris in ipso regni aditu dicitur: Esurivi, et dedistis mihi manducare; sitivi, et dedistis mihi [Col. 0734D] Ita Mss. At Editi, et dedistis mihi potum. bibere; hospes eram, et collegistis me; nudus, et cooperuistis me (Matth. XXV, 35) , et [Col. 0734D] caetera. Filii igitur hujus stulti ante portam elati sunt, sed in porta conterentur, quia amatores hujus saeculi in praesenti vita superbiunt, sed in ipso regni aditu aeterna animadversione feriuntur. Bene autem subditur: Et non erit qui eripiat. Illos quippe veritas ab aeterna adversitate eripit, quos in temporalibus prosperis per disciplinam premit. Qui ergo nunc renuit premi, tunc non valet eripi, quia iniqui eum, quem per disciplinam habere negligunt patrem, [Col. 0735A] afflictionis suae tempore per adjutorium non inveniunt ereptorem. Sequitur:
VERS. 5.— Cujus messem famelicus comedet.
10. Malus recta et intelligens et dicens, messem habet quam alii comedant. —Habet etiam stultus messem, quando iniquus quisque donum recte intelligentiae accipit: Scripturae sacrae sententiis docetur, bona loquitur, sed tamen nullo modo hoc quod dicit operatur: 186 verba Dei profert, nec tamen diligit; laudando exaggerat, vivendo calcat. Quia ergo stultus iste recta et intelligit et dicit, sed tamen haec operando non amat, messem habendo jejunat. Quam nimirum famelicus comedit, quia is qui ad Deum sanctis desideriis anhelat, discit quod audit, agit quod [Col. 0735B] didicerit; et dum doctoris pravi recta praedicatione reficitur, quid aliud quam stulti fruge satiatur? An non famelicos suos Veritas, ut stulti messem comederent, admonebat, cum per desideria sancta flagrantibus, de Pharisaeis praeciperet, dicens: Quae dicunt facite, juxta opera vero eorum nolite facere (Matth. XXIII, 3) . Ac si aperte diceret: Verbi messem loquendo excolunt, sed hanc male vivendo minime contingunt. Vestram ergo famem messis ista reficiat, quia vobis hanc per fatuitatis suae fastidium servant. Bene autem subditur:
IBID.— Et ipsum rapiet armatus.
11. Diabolus saepe scientiam permittit, ut corrumpat vitam. —Antiquus namque hostis quasi inermis [Col. 0735D] Vindocin., quasi inermis vincit. S. Michael., quasi inermes vincit. vincitur, [Col. 0735C] cum mala aperte suggerens humanae menti, bona omnia simul destruere conatur. Sed armatus venit, quando bona alia intacta deserens, latenter alia corrumpit. Nam saepe quosdam in intellectu non tentat, eisque in sacri eloquii meditatione non obviat; sed tamen eorum vitam in operatione supplantat, qui dum de scientiae virtute laudantur, nequaquam suorum operum damna respiciunt; cumque in favoris [Col. 0735D] Gemet., eumque in favoris dilectionem. Recentiori tamen manu scriptum legitur, delectationem. delectationem animus ducitur, vitae suae vulneribus non medetur. Hunc ergo armatus hostis rapuit, quem fraude tectus in alia deserens, ex alia parte superavit. Sequitur:
IBID.— Et bibent sitientes divitias ejus.
12. Saepe hebes hoc in divinae legis eruditione studendo [Col. 0735D] intelligit, quod per negligentiam ingeniosus nescit. —Saepe stultus habet interni liquoris fontem, sed non bibit, quia ingenium quidem intelligentiae accipit, sed tamen veritatis sententias cognoscere legendo contemnit; scit quia intelligere studendo praevaleat, sed ab omni doctrinae studio fastidiosus cessat. Divitiae quoque mentis, sunt verba sacrae locutionis; sed has divitias stultus oculis aspicit, et in [Col. 0736A] ornamenti sui usum minime assumit, quia verba legis audiens, magna quidem esse considerat, sed ad comprehendenda haec nullo studio amoris elaborat. At contra alius sitim habet, ingenium non habet; amor ad meditandum pertrahit, sensus hebetudo contradicit; et saepe hoc in divinae legis eruditione quandoque studendo intelligit, quod per negligentiam ingeniosus nescit. Hujus ergo stulti divitias sitientes bibunt, dum praecepta Dei, quae ingeniosi fastidientes nesciunt, hebetes amantes assequuntur. In his nimirum [Col. 0735D] Vindocin., Turon., S. Mart. et S. Mich., in his nimirum tenebris hebetudinis illustratur oculus amoris. tenebras hebetudinis illustrat oculus amoris; nam hoc tardioribus sitis aperit, quod velocioribus fastidium claudit. Qui et idcirco ad intelligentiae alta perveniunt, quia agere quae intellexerunt, vel minima nulla contemnunt; et dum sensum manibus adjuvant, [Col. 0736B] sese ultra altitudinem ingeniosorum levant. Unde bene per Salomonem dicitur: Stellio manibus nititur, et moratur in aedibus regis (Prov. XXX, 28) . Plerumque enim aves, quas ad volatum penna sublevat, in vepribus resident; et stellio, qui ad volatum pennas non habet, nitens manibus, [Col. 0735D] Ita Corb. Germ., Colb., Reg., Turon., Bellov., [Col. 0736D] Norm., Compend. Coc. et seq. Ed., regis aedificium tenet. Utic. habet utramque lectionem; hoc in exemplari scribitur stilio pro stellio, et ita quoque in plerisque Mss. regni aedificium tenet, quia nimirum saepe ingeniosi quique dum per negligentiam torpent, in pravis 187 actibus remanent, et simplices, quos ingenii penna non adjuvat, ad obtinenda aeterni regni moenia virtus operationis levat. Stellio ergo dum manibus nititur, in regis aedibus moratur, quia illo simplex per intentionem recti operis pervenit, quo ingeniosus minime ascendit. Sed his auditis, quaestio nostro cordi suboritur, cur vel negligenti intelligentiae donum tribuitur, vel studiosus quisque sensus sui tarditate praepeditur? Ad quam [Col. 0736C] citius respondetur, dum protinus subditur:
VERS. 6.— Nihil in terra sine causa.
13. Cur ingenium studio tardum, negligenti acre tribuatur. —Idcirco enim saepe et desidiosus ingenium accipit, ut [Col. 0736D] Editi, ut ingeniosus; quod ab omnibus nostris Mss. abest, et sane superfluit. de negligentia justius puniatur, quia quod sine labore assequi potuit, scire contemnit. Et idcirco nonnunquam studiosus tarditate intelligentiae premitur, ut eo majora praemia retributionis inveniat; quo magis in studio inventionis elaborat. Nihil ergo est in terra sine causa, quando et studioso tarditas ad praemium proficit, et desidioso velocitas ad supplicium crescit. [ Vet. V. ] Ad intelligenda autem quae recta sunt, aliquando laboris studio, aliquando vero [Col. 0736D] dolore percussionis erudimur. Unde cum dictum sit, Nihil in terra sine causa; apte protinus additur:
IBID.— Et de humo non egredietur dolor.
14. Per occulta merita mentium, aperta prodeunt flagella poenarum. —Dolor namque quasi de humo [Col. 0736D] In Gemet. et nonnullis, quasi de humo non egreditur. Ita quoque Barthol. et vetus Ed. Basil. egreditur, cum homo ad Dei imaginem conditus de rebus insensibilibus flagellatur. Sed quia per occulta [Col. 0737A] mentium merita, aperta prodeunt flagella poenarum, et de humo dolor non egreditur, quoniam sensus nostri malitia exigit ut a rebus insensibilibus feriatur. Ecce enim cernimus quod ad correptionem nostram exspectatus imber arente terra suspenditur, et [Col. 0737D] Plerique Mss., et caligosus aer. caliginosus aer inardescente sole siccatur; mare procellis tumescentibus saevit, et alios ad transmeandum susceptos intercipit, aliis desideratum iter erecta in cumulum unda [Col. 0737D] In omnibus Mss., unda contradicit, ubi in Ed. leg. interdicit. contradicit; terra non solum germina fecunditatis imminuit, sed etiam semina accepta consumit. In quibus nimirum cunctis patenter aspicitur hoc, quod quidam sapiens de Domino testatur, dicens: Et pugnabit cum eo orbis terrarum contra insensatos (Sap. V, 21) . Orbis quippe terrarum [Col. 0738D] Vindoc., Germ., Corb. Germ., ante emendat pro eo. In Vindoc. infra, orbis quippe terrarum pro Domino. cum Domino contra insensatos pugnat, quando in poena delinquentium et elementorum adversitas militat. [Col. 0737B] Sed tamen de humo dolor non egreditur, quia res quaelibet insensibilis ad afflictionem nostram stimulo nostrae actionis excitatur. De humo dolor non egreditur, quia nequaquam poena de ea nascitur creatura, quae percutit, sed de ea procul dubio, quae peccando vim percussionis extorsit. Sed curandum magnopere est ut cum in rebus exterioribus pondere doloris afficimur, spe ad superna tendamus; quatenus eo mens ad alta perveniat, quo nos exterior poena castigat. Unde et apte subjungitur:
VERS. 7.— Homo ad laborem nascitur, et avis ad volatum.
15. Quantum caro flagellis afficitur, mens ad altiora [Col. 0737C] sublevatur. —Ad laborem quippe nascitur homo quia nimirum is qui accepta est praeditus ratione, considerat quod valde sibi sit impossibile, ut haec peregrinationis suae tempora sine gemitu evadat. Unde bene Paulus cum tribulationes suas discipulis enumeraret, adjunxit: Ipsi enim scitis quod in hoc positi sumus (I Thess. III, 3) . Sed in eo quod caro flagellis afficitur, 188 mens ad appetenda altiora sublevatur; Paulo rursus attestante, qui ait: Et licet is qui foris est noster homo corrumpitur, tamen is qui intus est, renovatur de die in diem (II Cor. IV, 16) . Homo ergo ad laborem nascitur, et avis ad volatum, quia inde mens ad summa evolat, unde caro in infimis durius laborat.
16. Carnalium gravis labor, spiritalium nullus. —Potest [Col. 0737D] quoque appellatione hominis carnalium vita signari. Unde et Paulus ait: Cum enim sit inter vos zelus et contentio, nonne carnales estis? (I Cor. III, 3.) Quibus paulo post subjecit, dicens: Nonne homines estis? (Ibid., 4.) In hac itaque vita homo ad laborem nascitur, quia carnalis quisque cum transeuntia appetit, desideriorum suorum se pondere affligit. Gravis quippe labor est, hanc ipsam praesentis vitae gloriam quaerere, quaesitam quandoque percipere, et perceptam cum circumspectione custodire. Gravis labor est, hoc cum magna fatigatione apprehendere, quod [Col. 0738A] is qui apprehendet, noverit diu stare non posse. Sancti autem viri quia transeuntia non amant, non solum nulla temporalium desideriorum pondera tolerant; sed et si qua adversa consurgunt, in ipsis suis pressuris et languoribus non laborant. Quid enim flagellis durius? et tamen de flagellatis apostolis scriptum est: Ibant gaudentes a conspectu concilii, quoniam digni habiti sunt pro nomine Jesu contumeliam pati (Act. V, 41) . Quid ergo eorum mentibus labor est, quibus et poena verberum labor non est? Homo ergo ad laborem nascitur, quia ille hujus mundi veraciter mala sentit, qui ejus bona inhianter appetit. Nam cujus mens ad alta suspenditur, sub ipsa est quidquid exterius contra ipsam movetur. [ Vet. VI. ] Bene itaque subditur, Et avis ad volatum. [Col. 0738B] Quia tanto animus a laboris afflictione se subtrahit, quanto per spem ad summa sustollit. An non quasi avis, Paulus ad volatum natus fuerat, qui tot adversa sustinens dicebat: Nostra conversatio in coelis est (Philip. XXXI, 20) ? Et rursum: Scimus quoniam si terrestris domus nostra hujus habitationis dissolvatur, quod aedificationem habemus ex Deo, domum non manufactam, aeternam in coelis (II Cor. V, 1) . Velut avis ergo ima transcenderat, quem adhuc corpore in terra demorantem, jam in sublimibus spei penna sublevabat. Sed quia nullus suis viribus valet sese in alta sustollere, ut cum visibilibus affligitur, in invisibilia sublevetur, recte mox subditur:
VERS. 8— Quamobrem ego deprecabor Dominum, [Col. 0738C] et ad Deum ponam eloquium meum.
17. Hoc Dei donum est. —Ac si aperte diceret: illum rogo, per quem haec tribui scio. Si enim hoc per se habere se crederet, deprecari Deum non indigeret. Sequitur:
VERS. 9.— Qui facit magna et inscrutabilia et mirabilia absque numero.
18. Mira Dei opera humanis oculis usu viluerunt. —Quis omnipotentis Dei mirabilia perscrutari sufficiat, quod cuncta ex nihilo creavit, quod ipsa mundi fabrica mira potentiae virtute disposita est, et super aera coelum suspenditur, et super abyssum terra libratur; quod ex rebus invisibilibus omnis haec universitas ac visibilibus existit, quod hominem fecit, [Col. 0738D] ut ita dixerim, in brevi colligens mundum alterum, sed rationalem; quod hunc ex anima et carne constituens, investigabili virtutis dispositione permiscuit spiritum et lutum? Ex his 189 itaque aliud novimus, aliud et sumus; sed tamen mirari negligimus, quia ea quae incomprehensibili indagatione mira sunt, humanis oculis usu viluerunt. Unde fit ut si mortuus homo suscitetur, in admirationem omnes exsiliant, et quotidie homo qui non erat nascitur, et nemo miratur, cum procul dubio omnibus constet quia plus sit creari quod non erat, quam reparari quod erat. [Col. 0739A] Quia arida Aaron virga floruit, cuncti mirati sunt; quotidie ex arente terra arbor producitur, virtusque pulveris in lignum vertitur, et nemo miratur. Quia quinque sunt panibus quinque millia [Col. 0739D] Editi, hominum. Sequintur Mss. homines satiati, crevisse escas in dentibus cuncti mirati sunt; quotidie sparsa grana seminum, plenitudine multiplicantur spicarum, et nemo miratur. Aquam semel in vinum permutatam videntes cuncti mirati sunt; quotidie humor terrae in radicem vitis attractus, per botrum in vinum vertitur, et nemo miratur. Mira sunt itaque omnia quae mirari homines negligunt, quia ad considerandum, ut praediximus, usu torpescunt. [ Rec. VIII. ] Bene autem cum diceret: Qui facit magna, adjunxit statim: Et inscrutabilia. Minus enim fuerat magna facere, si tamen ea quae facta [Col. 0739B] sunt, perscrutari potuissent. Recte autem subditur: Et mirabilia absque numero, quia minoris esset magnitudinis, si quae inscrutabilia [Col. 0739D] Abest condidit a Corb. Germ. condidit, pauca [Col. 0739D] Ita Gemet., Germ., Corb. Germ., Colb., Reg., ubi ed. habent fuissent. Utic., utramque lectionem exhibet. fuisset.
19. Miracula Dei per studium consideranda, non discutienda per intellectum. Fides ubi titubat, qui firmanda. Unde resurrectio fiat credibilis. —Sed inter haec sciendum est quia divina miracula et semper debent considerari per studium, et nunquam discuti per intellectum. Saepe namque humanus sensus dum quarumdam rerum rationem quaerens non invenit, in dubitationis se voraginem mergit. Unde fit ut nonnulli homines mortuorum corpora in pulverem redacta considerent; dumque resurrectionis vim ex ratione colligere non possunt, haec ad statum pristinum [Col. 0739C] redire posse desperent. Mira igitur, ex fide credenda sunt, perscrutanda per rationem non sunt; quia si haec nostris oculis ratio expanderet, mira non essent. Sed cum in his fortasse animus titubat, necesse est ut ea quae per usum novit, nec tamen per rationem colligit, ad memoriam reducat; [Col. 0739D] Gemet., Quatenus rei similis argumentum fidem roboret. quatenus rei similis argumento fidem roboret, quam labefactari sua sagacitate deprehendit. Considerato quippe humanae carnis pulvere, quorumdam mens concussa desperat, quando pulvis ad carnem redeat, et redivivum corpus per membrorum lineamenta componat; quando illa terrae ariditas per viventia membra viridescat, ac se per eorum species formasque distinguat. Hoc nimirum comprehendi per rationem non potest, sed tamen credi facile per exemplum potest. Quis enim ab uno [Col. 0739D] grano seminis, immensam surgere arborem crederet, nisi certum hoc per experimentum teneret? In tanta namque unius grani parvitate [Col. 0739D] Vindoc., cui concinit Barthol. cum antiq. Ed., pene nullam vides similitudinem. Val. Cl., ubi pene nullam vides dissimilitudinem. Ita quoque Bigot. et [Col. 0740D] Lyr. Utic., eamdem habet lectionem, et alteram quae est Editorum recent. et pene nulla sui dissimilitudine, ubi latet ligni duritia, et ligno tenerior [Col. 0740D] Sic Vindocin., Norm. et pene omnes, quibus consentiunt vet. Ed.; in recent. subticetur vel durior. vel durior medulla, asperitas corticis, viriditas radicis, sapor fructuum, suavitas odorum, colorum diversitas, [Col. 0740A] mollities foliorum? Et tamen quia hoc per experimentum novimus, ex uno grano seminis prodire omnia non dubitamus. Quid ergo est difficile, ut 190 pulvis in membra redeat, dum conditoris potentiam quotidie cernimus, qui et ex grano ligna mirabiliter, et adhuc mirabilius fructus ex lignis creat? Dicat ergo: Qui facit magna et inscrutabilia, et mirabilia absque numero, quia divinorum operum magnitudo nec ex qualitate valet discuti, nec ex quantitate numerari. Unde et adhuc subditur:
VERS. 10, 11.— Qui dat pluviam super faciem terrae, et irrigat aquis universa. Qui ponit humiles in sublimi, et maerentes erigit sospitate.
SENSUS MYSTICUS.—20. Aquis gratiae Deus universa [Col. 0740B] irrigat. Universitatis nomine homo signatur. —Quia amicos beati Job eruditos ejus societate credimus, necesse est ut haec Eliphaz verba mystice disseramus. Omnipotens enim Deus terrae pluviam tribuit, cum arentia corda gentilium, supernae gratia praedicationis infundit. Et aquis universa irrigat, quia sterelitatem perditi hominis repletione Spiritus ad fructificationem format, sicut per semetipsam Veritas dicit: Qui biberit ex aqua, quam ego dabo ei, non sitiet in aeternum (Joan. IV, 13) . Universitatis autem nomine homo signatur, quia in ipso vera species, et magna communio universitatis ostenditur. Omne namque quod est, aut est, et non vivit; aut est, et vivit, sed nequaquam sentit; aut est, et vivit, et sentit, sed non intelligit, nec discernit; aut est, aut vivit, et sentit, et [Col. 0740C] intelligit, discernit. Sunt namque lapides, nec tamen vivunt. Sunt arbusta, vivunt quidem, nec tamen sentiunt. Herbarum namque atque arborum vita viriditas vocatur, sicut per Paulum de seminibus dicitur: Insipiens, tu quod seminas, non vivificatur, nisi prius moriatur (I Cor. XV, 36) . Sunt bruta animalia, vivunt et sentiunt, [Col. 0740D] Aliquot Mss., sentiunt nec discernunt, quomodo legitur hom. 29, in Ascens. Dom. Plerique et potiores sentiunt, nec tamen intelligunt: quibus subjungunt Ed., nec discernunt. nec tamen intelligunt. Sunt angeli, et vivunt, et sentiunt, et intelligendo discernunt. Homo itaque, quia habet [Col. 0740D] Non legimus commune, nisi in Mss. Colb. commune esse cum lapidibus, vivere cum arboribus, sentire cum animalibus, discernere cum angelis, recte nomine universitatis exprimitur, in quo juxta aliquid ipsa universitas tenetur. Unde et discipulis Veritas dicit: Euntes in mundum universum, praedicate Evangelium omni creaturae (Marc. XVI, 15) . Omnem videlicet creaturam [Col. 0740D] solum intelligi hominem voluit, cui commune aliquid cum omnibus creavit.
21. Universa Deus irrigat, cum ex omni hominum genere ad suam cognitionem vocat. —Quamvis hoc loco universa intelligi et aliter possunt. Sancti enim Spiritus gratia cum sibi divites subjicit, pauperes non [Col. 0741A] repellit, cum fortes humiliat, venire ad se debiles non recusat; cum nobiles colligit, simul et ignobiles apprehendit; cum sapientes suscipit, imperitorum stultitiam non contemnit. Universa ergo Deus aquis irrigat, qui dono sancti Spiritus ex omni genere hominum ad suam cognitionem vocat.
[ Rec. IX. ] 22. Universa Deus irrigat, quia vim sui sermonis in singulis juxta morum diversitatem format. —Possunt autem universorum nomine ipsae morum dissimilitudines designari. Alius namque elatione erigitur, alius pondere timoris inclinatur, alius libidine aestuat, alius avaritia anhelat, alius remissione se dejicit, alius ira fervescit. Sed per doctrinam sacri eloquii, dum superbo humilitas tribuitur, timido confidentia praebetur, luxuriosus per castitatis studium [Col. 0741B] ab immunditia tergitur, avarus per continentiam ab ambitionis aestu temperatur, remissus zeli rectitudine erigitur, 191 iracundus a praecipitationis suae excitatione refrenatur, universa Deus aquis irrigat; quia vim sui sermonis in singulis juxta morum diversitatem format, ut hoc in ejus eloquio quisque inveniat, per quod virtutis necessariae germen ferat. Unde per quemdam sapientem de mannae dulcedine dicitur: Paratum panem de coelo praestitisti illis sine labore, omne delectamentum in se habentem, atque omnis saporis suavitatem (Sap. XXVI, 20) . Manna quippe omne delectamentum atque omnis saporis in se suavitatem habuit, quod videlicet in ore spiritalium, juxta voluntatem edentium, saporem dedit, quia divinus sermo et omnibus congruens, et a semetipso non [Col. 0741C] discrepans, qualitati audientium condescendit; quem dum electus quisque utiliter juxta modum suum intelligit, quasi acceptum manna in voluntarium saporem vertit. Et quia laborem boni operis gloria sequitur retributionis, post aquarum rigationem recte subjungitur: Qui ponit humiles in sublimi, et moerentes erigit sospitate.
[ Vet. VIII, Rec. X. ] 23. Servos Dei nunc despectos et afflictos gloria et gaudium excipient. —In sublimi humiles ponuntur, quia hi qui nunc pro Dei amore despecti sunt, tunc cum Deo judices veniunt, sicut hoc quod paulo ante jam diximus, eisdem humilibus Veritas pollicetur, dicens: Vos qui secuti estis me, in regeneratione cum sederit Filius hominis in sede majestatis suae, sedebitis et vos super duodecim sedes, [Col. 0741D] judicantes duodecim tribus Israel (Matth. XIX, 28) . Tunc moerentes Dominus sospitate erigit, quia hi qui, ejus desideriis accensi, prospera fugiunt, adversa patiuntur, cruciatus persequentium tolerant, seque ipsi per lamenta castigant, tanto sublimiorem tunc sospitatem recipiunt, quanto nunc cunctis mundi gaudiis devote moriuntur. Hinc est enim quod per Salomonem dicitur: Cor quod novit amaritudinem animae suae, in gaudio ejus non miscebitur extraneus (Prov. XIV, 10) . Humana etenim mens amaritudinem animae suae scit, cum, aeternae patriae desideriis accensa, peregrinationis suae poenam flendo cognoscit; sed in ejus gaudio extraneus non miscebitur, quia [Col. 0742A] qui nunc a moerore compunctionis alienus est, tunc particeps ad laetitiam consolationis non est. Hinc est quod in Evangelio Veritas dicit: Amen amen dico vobis, quid plorabitis et flebitis vos, mundus autem gaudebit; vos autem contristabimini, sed tristitia vestra vertetur in gaudium (Joan. XVI, 20) . Et rursum: Vos igitur nunc quidem tristitiam habetis, iterum autem videbo vos, et gaudebit cor vestrum, et gaudium vestrum nemo auferet a vobis (Ibid., 22) . Sospitate ergo Dominus moerentes erigere dicitur, quia pro se afflictos temporaliter vera salute consolatur. Quod tamen de electis Dei etiam in hac vita nil obstat intelligi.
24. Humiles jam ex hac vita in sublimi sunt positi. —In sublimi quippe humiles ponuntur, quia cum se ex humilitate substernunt, altae mentis judicio cuncta [Col. 0742B] temporalia transeunt; cumque se indignos in omnibus aestimant, rectae cogitationis examine hujus mundi gloriam transcendentes calcant. Videamus humilem Paulum. Ecce discipulis dicit: Non enim nosmetipsos praedicamus, sed Jesum Christum Dominum nostrum, nos antem servos vestros per Christum (II Cor. IV, 5) . Videamus hunc humilem in sublimi jam positum. Ait: An nescitis quia angelos judicabimus (I Cor. VI, 3) ? Et rursum: Conresuscitavit et consedere nos fecit in coelestibus (Ephes. II, 6) . Fortasse hunc exterius tunc catena religabat, mente tamen positus in sublimibus fuerat, qui jam per spei suae certitudinem in coelestibus sedebat. Sancti itaque viri foris despecti sunt, et velut indigni omnia tolerant; 192 sed dignos se supernis sedibus confidentes, [Col. 0742C] aeternitatis gloriam cum certitudine exspectant; cumque laborant foris adversitate persecutionis, ad munitam recurrunt intrinsecus arcem mentis; et inde cuncta sub se ire despiciunt, inter quae et transi e corporaliter etiam semetipsos cernunt; minas non metuunt, quia et tormenta patiendo contemnunt. Hinc enim per Salomonem dicitur: Justus quasi leo confidens absque terrore erit (Prov. XXVIII, 1) . Hinc ab eo iterum scriptum est: Non contristabit justum, quidquid ei acciderit (Prov. XII, 21) . Quia enim recti quique in alto intentionis suae vertice siti sunt, dum mortem moriendo non sentiunt, miro modo eos reproborum jacula et feriunt, et non contingunt. In sublimi ergo humiles sunt positi, quia unde se in omnibus despiciunt, inde contra omnia securiores fiunt.
[Col. 0742D] [ Vet. IX, Rec. XI. ] Mens ad ea quae supra ipsam sunt inhiare cessans, sub semetipsam indesinenter ruit. —Quo contra recte sub Babylonis specie per prophetam menti reprobae dicitur: Descende, sede in pulvere, virgo filia [Col. 0741D] Plerique, filia Babylon. Ita etiam vet. Edit. Babylonis, sede in terra; non est solium filiae Chaldaeorum (Isai. XLVII, 1) . Hoc enim loco humana mens virgo non incorrupta, ut arbitror, dicitur, sed infecunda. Et quia Babylon confusio interpretatur, recte infecunda mens Babylonis filia vocatur, quae in eo quod nequaquam bona opera germinat, dum nullo ordine rectae vitae componitur, quasi confusione matre generatur. Sin autem virgo non infecunda dicitur, sed incorrupta, postquam [Col. 0743A] statum salutis perdidit, ad confusionis suae cumulum appellatur quod fuit. Cui apte per increpationem dicitur divina voce: Descende. In alto quippe humanus animus stat, quando supernis retributionibus inhiat; sed ab hoc statu descendit, cum turpiter victus sese defluentibus mundi desideriis subjicit. Cui bene mox additur: Sede in pulvere. Descendens enim in pulvere residet, quia coelestia deserens, terrenis cogitationibus aspersus in infirmis vilescit. Ubi adhuc ingeminando subjungitur: Sede in terra. Ac si aperte exprobrans dicat: Quia coelesti conversatione noluisti te erigere, sub temetipso prostratus in terrenis actibus humiliare. Unde et necessario protinus additur: Non est solium filiae Chaldaeorum. Chaldaei namque feroces interpretantur. Valde autem feroces sunt, qui [Col. 0743B] [Col. 0743D] Bellovac., Val. Cl. et pene omnes, qui voluptates proprias. voluntates proprias sequentes, nec suis parcere mortibus sciunt. Ferocia sunt terrena desideria, quae non solum contra praecepta conditoris, sed saepe etiam contra percussionum verbera, duram atque insensibilem mentem reddunt. Sed filia ferocium solium non habet, quia mens, quae ad amorem mundi ex pravis desideriis nascitur, atque eisdem desideriis obduratur, in eo quod se terrenis concupiscentiis subjicit, sedem judicii amittit; nullique apud se solio praesidet, quia examine discretionis caret, et quasi a judicii sui sessione repellitur, quia per exteriores concupiscentias vagatur. Liquet enim, quod mens, quae intus consilii sedem perdiderit, foras se per desideria innumerabiliter spargit. Et quia agere intellecta dissimulat, caecatur recte, ut etiam nesciat quod [Col. 0743C] agat; et saepe justo judicio in sua ipsa voluntate relinquitur, et sub ea quae anxie appetit laboriosa mundi ministeria relaxatur. [ Vet. X. ] Unde apte illic subditur: Quia ultra non vocaberis mollis et tenera; tolle molam, et mole farinam (Ibid., 2) . Constat nimirum quod tenerae suae filiae parentes parcunt, nec duris atque servilibus hanc operibus affligunt. Omnipotens ergo Deus quasi teneram filiam vocat, 193 quando dilectam uniuscujusque animam a laboriosis hujus mundi servitiis revocat; ne dum exterioribus actibus afficitur, ab internis desideriis obduretur. Sed Chaldaeorum filia mollis et tenera non vocatur; quia mens pravis desideriis dedita, in eo [Col. 0743D] In Mss. Corb. Germ. et Colb., quem anxie. quod anxie appetit hujus saeculi labore relinquitur, ut foras mundo velut ancilla serviat, quae intus Deum ut filia nequaquam [Col. 0743D] amat. Unde et molam tollere, ac farinam molere jubetur. Mola in gyrum ducitur, et farina profertur. Unaquaeque autem mundi hujus actio mola est, quae dum multas curas congerit, humanas mentes quasi per gyrum vertit; atque ex se velut farinas projicit, quia seducto corde, semper minutissimas cogitationes gignit. [ Vet. XI. ] Nonnunquam vero qui quietus alicujus esse meriti creditur, positus in qualibet actione denudatur, unde illic protinus subinfertur: Denuda turpitudinem tuam, discooperi humerum, revela [Col. 0744D] Compend., Bellovac., Germ. et plerique, revela crus. et infra, crus revelat. crura, transi flumina (Ibid., 2) . In administratione [Col. 0744A] quippe operis turpitudo denudatur, dum vilis mens abjectaque in actionis ostentatione cognoscitur, quae quieta prius magna putabatur. Humerum mens discooperit, quando opus suum quod ignorabatur ostendit. Crura revelat, quia quibus desideriorum passibus lucris mundi inhiet manifestat. Flumina etiam transit, quia actiones hujus saeculi, quae quotidie ad terminum defluunt, indesinenter appetit; dumque alias relinquit, alias assequitur, quasi semper [Col. 0744D] Mss. Norm. et alii, ad flumen transit. de flumine ad flumen tendit. Haec paucis per excessum diximus, ut mens a solio sanctae intentionis excussa quo jaceat monstraremus, quia si ad ea quae super ipsam sunt inhiare cessaverit, sub semetipsam etiam indesinenter ruit. In alto autem figitur, si amorem temporalium deserens, ad spem incommutabilis [Col. 0744B] aeternitatis ligatur.
26. Laetitia servorum Dei vera; laetitia iniquorum ex insania, non ex sospitate. —Bene ergo dicitur: Qui ponit humiles in sublimi. Atque apte subjungitur: Et moerentes erigit sospitate. Saepe in hoc mundo etiam laeti quilibet erecti sunt, dum de ipsa gloria suae prosperitatis intumescunt. Sed moerentes Dominus sospitate erigit, quia afflictos suos ad gloriam verae laetitiae soliditate sustollit. Sospitate quippe, non insania erecti sunt, qui in bonis actibus positi, spe in Deum firma gratulantur. Nonnulli enim, sicut diximus, et iniquitates perpetrant, et gaudere non cessant; de quibus per Salomonem dicitur: Qui laetantur cum malefecerint, et exsultant in rebus pessimis (Prov. II, 14) . Et rursum: Sunt impii, qui ita securi [Col. 0744C] sunt, ac si justorum facta habeant (Eccle. VIII, 14) . Hi nimirum non sospitate eriguntur, sed insania, qui superbiunt cum affligi debuerant; et inde miseri in exsultatione defluunt, unde a bonis flentur. Phreneticorum videlicet sensibus similes, insaniam qua praevalent, virtutem putant; qui ex morbo esse nesciunt hoc, quod amplius sanis possunt; et quasi crevisse se viribus aestimant, dum ad vitae terminum per augmenta languoris appropinquant. Qui quia rationis sensum non habent, flentur, et rident; et tanto in magna exsultatione se dilatant, quanto et insensibiles malum quod patiuntur ignorant. Sospitate ergo Dominus moerentes erigit, quia electorum mens non de praesentis vitae insania, sed de certitudine aeternae salutis hilarescit. Unde apte mox de hac ipsa [Col. 0744D] pravorum destructione subjungitur:
194 VERS. 12.— Qui dissipat cogitationes malignorum ne possint implere manus eorum quod coeperant.
27. Malorum saepe cassae sunt cogitationes, nec minus rea conscientia. —Reproborum mentes perversis cogitationibus semper invigilant, sed plerumque eis superna dispensatio obviat; et quamvis pravitatem consilii nec fracti adversitatibus corrigant, ne tamen contra bonos praevaleant, eorum vires refrenat. Quos contra miro judicio agitur, ut effectu quidem pravi [Col. 0745A] operis careant, et tamen justae sententiae judicis reos conscientiae addicat. Quod ergo mala cogitant, quid ipsi faciant ostendunt; quod vero mala implere nequeunt, hi contra quos cogitaverant, defenduntur. Unde et adhuc bene subditur:
VERS. 13.— Qui comprehendit sapientes in astutia eorum, et consilia pravorum dissipat.
28. Dei consiliis renitentes, ipsis famulantur inviti. Ostenditur exemplis fratrum Joseph, Saulis, Jonae, Judaeorum. —Saepe enim nonnulli humana sapientia inflati, dum desideriis suis divina judicia contraire conspiciunt, astutis eis reluctari machinationibus conantur; et quo ad votum suum vim supernae dispensationis intorqueant, callidis cogitationibus insistunt, [Col. 0745B] subtiliora consilia exquirunt; sed inde voluntatem Dei peragunt, unde hanc immutare contendunt; atque omnipotentis Dei consilio, dum resistere nituntur, obsequuntur, quia saepe et hoc ejus dispositioni apte militat, quod ei per humanum studium frivole resultat. Sapientes ergo Dominus in ipsa eorum astutia comprehendit, quando ejus consiliis humana facta etiam tunc congrue serviunt, cum resistunt. Quod melius ostendimus, si pauca gestarum rerum ad medium exempla proferamus.
[ Vet. XII. ] 29. Joseph somnium viderat, quod suo manipulo fratrum ejus se manipuli prosternebant (Genes. XXXVII, 7) ; somnium viderat, quod sol et luna se cum reliquis stellis adorabant. Quae quia pure fratribus retulit, eorum corda protinus futurae dominationis invidia pavorque percussit. Cumque ad [Col. 0745C] se hunc venire conspicerent, malitia saeviente dixerunt: Ecce somniator ille venit, venite occidamus eum, et videamus quid illi proderunt somnia sua (Ibid., 20) . Cumque se ejus dominio subjici metuunt, somniatorem in puteum deponunt, eumque Ismaelitis transeuntibus vendunt: qui in Aegyptum ductus, servituti subditus, luxuriae accusatione damnatus, castitatis merito adjutus, prophetiae judicio [Col. 0745D] Corb. Germ., erectus. In Utic., ereptus et erectus. erectus, omni Aegypto praelatus est; per supernam vero sapientiam providus frumenta congessit, et futuro periculo necessitatis obviavit. Cumque in orbem [Col. 0745D] Gemet., Utic., Val. Cl. et alii, fames inhorruit. fames irruit, de alimentorum praeparatione sollicitus Jacob filios suos in Aegyptum misit: qui frumentorum dispensationi praepositum Joseph nescientes inveniunt, atque ut mererentur alimenta percipere, eorum dispensatorem [Col. 0745D] compulsi sunt pronis in terram cervicibus adorare. Pensemus ergo gestae rei ordinem, pensemus quomodo sapientes in ipsa sua astutia vis divina comprehendat. Ideo ab eis venditus fuerat Joseph, ne adoraretur; sed ideo est adoratus, quia venditus. Astute namque aliquid agere ausi sunt, ut Dei consilium mutaretur; sed divino judicio, quod declinare [Col. 0746A] conati sunt, renitendo servierunt. Inde quippe coacti sunt Dei voluntatem peragere, unde hanc moliti sunt astute commutare. Sic divinum consilium dum devitatur, impletur; sic humana sapientia dum reluctatur, comprehenditur. Timuerunt fratres, 195 ne Joseph super eos excresceret; sed hoc quod divinitus dispositum fuerat, cavendo factum est ut eveniret. Humana ergo sapientia in se ipsa comprehensa est, quae voluntati Dei, unde per intentionem restitit, [Col. 0745D] Ebroic., ejus intentioni militavit. inde ejus impletioni militavit.
[ Vet. XIII. ] 30. Sic Saul dum David subjectum quotidiano succrescere virtutum successu conspiceret, suam ei in conjugium filiam spopondit, atque in ejus dotem centum dari ab eo Philistinorum praeputia petiit, ut cum provocatus miles ultra se excrescere [Col. 0746B] quaereret, inimicorum gladiis traditus vitam finiret, sicut scriptum est: Non habet rex necesse sponsalia, nisi tantum centum praeputia Philistinorum, ut fiat ultio de inimicis regis (I Reg. XVIII, 25) . Porro Saul cogitabat tradere David in manus Philistinorum; sed David dispositionis intimae favore roboratus, centum se dare perhibuit, et ducenta praeputia reportavit. Cujus nimirum operis Saul argumento superatus, superna providentia in sapientiae suae est consilio comprehensus; quia unde succrescentis militis vitam se exstinguere credidit, virtutis [Col. 0745D] Vindocin., Virtutis ejus gloria inde convaluit. ejus gloriam inde cumulavit.
31. Sed quia nonnunquam astute aliquid sapere etiam electi moliuntur, libet ad medium alium sapientem deducere, [Col. 0745D] Compend., Val. Cl., Longip., Corb. Germ., Colb. Norman., unus Vindocin.: Et quo sinu interni consilii [Col. 0746D] astutia mortalium comprehendatur demonstrare. In Turon. legitur: Et quod interni consilii judicio astutia, etc. S. Mich. et Germ., et quos in interni consilii astutia, etc. Vet. Edit., et quomodo in interni consilii astutia comprehendatur. In quibusdam deest in. et quomodo in internis consiliis astutia mortalium comprehendatur, demonstrare. [Col. 0746C] Prudenter quippe Jonas sapere voluit, cum ad praedicandam [Col. 0746D] Ebroic., ad praedicandam Ninivitis poenitentiam. Ninivitarum poenitentiam missus, quia electis gentibus Judaeam deseri timuit, praedicationis officium implere recusavit (Jonae I, 2, 3, seq.) . Navim petiit, fugere Tharsis elegit; sed protinus tempestas exoritur, sors mittitur, ut videlicet cognoscatur cujus culpa mare turbetur. Jonas in culpa deprehenditur, in profundum mergitur, ceto sorbente devoratur, atque illuc gestante bellua pervenit, quo ire sponte contemnit. Ecce fugitivum Dei tempestas invenit, sors ligat, mare suscipit, bellua includit, et quia auctori suo obedire renititur, ad locum quo missus fuerat, suo reus carcere portatur. Jubente Deo ministrare homo prophetiam noluit, aspirante Deo bellua prophetam vomit. Comprehendit erge [Col. 0746D] Dominus sapientes in astutia eorum, quando et hoc in usum suae voluntatis redigit, per quod sibi voluntas humana contradicit.
32. Perscrutemur adhuc Hebraeorum sapientiam, ut videamus quid providendo prohibuit, quid prohibendo provocavit. Certe cum ad Redemptoris nostri miracula credentium turba conflueret, cum sacerdotes [Col. 0747A] populi, invidiae facibus accensi, mundum post eum ire proclamarent dicentes: Videtis quia nihil proficimus, ecce mundus totus post eum abiit (Joan. XII, 19) ; ut ab illo vim tantae concursionis absciderent, finire ejus potentiam morte conati sunt, dicentes: Expedit ut unus homo moriatur, et non tota gens pereat (Joan. XI, 50) . Sed Redemptoris mors ad conjunctionem sui corporis, id est Ecclesiae, valuit, non ad separationem. Unde et per legem turturi vel columbae, in figura nostri sacrificii, secari guttur praecipitur, et non penitus abscidi, ut et post mortem corpori caput inhaereat (Levit. I, 15) ; quia videlicet mediator Dei et hominum (I Tim. II, 5) , id est, caput omnium nostrum, 196 et verae mundationis hostia, unde pro nobis mortem pertulit, inde nobis verius inhaesit. Post sectionem ergo caput turturis suo corpori [Col. 0747B] inhaeret, quia Christum ab Ecclesia nec mors interveniens dividit. Persecutores igitur peregerunt hoc quod perniciose moliti sunt, intulerunt mortem, ut ab eo [Col. 0747D] Ubique Mss. habent absciderent, abscidere, et similia, pro abscinderent, etc. absciderent fidelium devotionem; sed inde fides crevit, unde hanc se exstinguere infidelium crudelitas credidit. Cumque se aestimant ejus miracula persequendo abscidere, haec nimirum compulsi sunt nesciendo dilatare. Comprehendit ergo Dominus sapientes in astutia eorum, quando et hoc ad pietatis suae obsequium redigit, quod contra illum humana crudelitas exarsit.
33. Deus alia concedit propitius, alia permittit iratus. —Justus namque et misericors mortalium acta disponens, alia concedit propitius, alia permittit iratus; [Col. 0747C] atque ea quae permittit, sic tolerat, ut haec in sui consilii usum vertat. [ Vet. XIV. ] Unde miro modo fit ut et quod sine voluntate Dei agitur, voluntati Dei contrarium non sit, quia dum in bonum usum mala facta vertuntur, ejus consilio militant etiam quae ejus consilio repugnant. Hinc enim per Psalmistam dicitur: Magna opera Domini, exquisita in omnes voluntates ejus (Psal. CX, 2) . Sic quippe ejus opera magna sunt, ut per omne quod ab hominibus agitur, ejus voluntas exquiratur. Nam saepe inde perficitur, unde repelli putabatur. Hinc rursum dicitur: Omnia quaecunque voluit Dominus fecit in coelo et in terra (Psal. CXXXIV, 6) . Hinc Salomon ait: Non est sapientia, non est prudentia, non est consilium contra Dominum (Prov. XXI, 30) . Restat ergo ut in [Col. 0747D] cunctis quae agimus vim supernae voluntatis inquiramus, cui videlicet cognitae debet nostra actio devote famulari, et quasi ducem sui itineris persequi, ne ei etiam nolens serviat, si hanc superbiens declinat. Vitari enim vis superni consilii nequaquam potest; sed magna sibi virtute hanc temperat, qui se sub ejus nutibus refrenat; ejusque sibi pondera levigat, qui hanc subjecto cordis humero volens portat. Sed quia persecutorum superius memoriam fecimus, qualiter [Col. 0748A] etiam ea quae subjuncta sunt, eorum caecitati congruant, ostendamus. Sequitur:
VERS. 14.— Per diem incurrent tenebras, et quasi in nocte, sic palpabunt in meridie.
34. Christi persecutores in die tenebras passi sunt. Et quasi caeci palparunt in meridie. —Per diem tenebras incurrerunt, quia in ipsa veritatis praesentia perfidiae errore caecati sunt. Clare quippe per diem cernitur, per noctem vero nostra acies obscuratur. Persecutores igitur Redemptoris nostri [Col. 0747D] Ebroic. et alii Norman., dum divinae pietatis miracula. Utic. habet utramque lectionem. dum divinae virtutis miracula cernerent, et tamen de ejus divinitate dubitarent, in die tenebras passi sunt, quia visum in luce perdiderunt. Hinc est quod eos ipsa Lux admonet dicens: Ambulate dum lucem habetis, [Col. 0748B] ne vos [Col. 0747D] Vindoc. et alii, ne tenebrae mortis vos comprehendant. tenebrae comprehendant (Joan. XII, 35) . Hinc est quod de Judaea dicitur: Occidit ei sol, cum adhuc esset dies (Jerem. XV, 9) . Hinc est quod vocem poenitentium in se propheta iterum sumpsit, dicens: Impegimus meridie quasi in tenebris, in caliginosis quasi mortui (Isai. LIX, 10) . Hinc iterum dicit: [Col. 0748D] In Utic. et Germ. correcto: Custos qui de nocte, Custos qui de nocte. Custos quid de nocte? custos quid de nocte? Dixit custos: Venit mane et nox (Isai. XXI, 11) . De nocte etenim custos venit, quia humani generis protector et manifestus in 197 carne apparuit, et tamen hunc pressa perfidiae suae tenebris Judaea minime agnovit. Ubi bene ex voce custodis additur, Venit mane et nox, quia per ejus praesentiam et nova lux mundo inclaruit, et tamen in corde infidelium vetusta caecitas remansit. [ Vet. XV. ] Bene autem dicitur: Quasi in nocte, sic palpabunt in meridie. Hoc quippe palpando [Col. 0748C] exquirimus, quod oculis non videmus. Judaei autem aperta ejus miracula viderant, et adhuc cum quasi palpantes quaerebant, cum dicerent: Quo usque animam nostram tollis? Si tu es Christus, dic nobis palam (Joan. X, 24) . Ecce miraculorum lux ante oculos aderat, et tamen in cordis sui tenebras offendentes, adhuc requirendo palpabant. Quorum nimirum caecitas ad crudelitatem, crudelitas etiam usque ad aperta opera persecutionis exarsit. Sed Redemptor humani generis persecutorum suorum manibus diu teneri non potuit. Unde et protinus subditur:
VERS. 15.— Porro salvum faciet [Col. 0748D] Deest egenum in Compend., Norm., etc., hic et deinceps ubi idem textus profertur. egenum de gladio oris eorum, et de manu violenti pauperem.
[Col. 0748D] 35. Christus Judaeorum linguas et gentilium gladium resurgendo superavit. —Ipse quippe iste pauper est, de quo per Paulum dicitur: Propter nos egenus factus est, cum dives esset. Et quia Judaei Dominum accusando tradiderunt, quem traditum gentiles [Col. 0748D] Pro occiderunt, quod legitur in Mss. Gilot. et al., Recent. habent crucifixerunt. occiderunt (II Cor. VIII, 9) , potest per oris gladium accusantium Hebraeorum lingua signari, de quibus per Psalmistam dicitur: Filii hominum, dentes eorum arma et sagittae, et lingua eorum muchaera acuta [Col. 0749A] (Psal. LVI, 5) ; quia Evangelio etiam teste clamaverunt: Crucifige, crucifige (Luc. XXIII, 21) . Per violenti vero manum, ipsa crucifigens gentilitas exprimi potest, quae in Redemptoris morte Hebraeorum voces opere implevit. Deus itaque hunc pauperem et de violenti manu, et de oris gladio salvum fecit; quia videlicet Redemptor noster et vires gentilium, et linguas Judaeorum moriendo ex humanitate pertulit, sed ex divinitatis suae potentia resurgendo superavit. Qua videlicet resurrectione quid aliud agitur, nisi ut ad spem vitae subsequentis infirmitas nostra roboretur? Unde et bene mox subditur:
VERS. 16.— Et erit egeno spes.
36. Suorum spem solidavit. —Erepto quippe paupere, [Col. 0749B] egenus ad spem reducitur, quia humilis fidelium populus, Redemptore moriente, pavore concutitur, sed resurgente solidatur. Ipsos namque primos hujus populi pauperes, electos videlicet praedicatores, visa ejus mors perculit, sed resurrectio ostensa reparavit. Salvato ergo paupere, spem egenus recipit, quia resurgente in carne Domino, fidelis quisque ad aeternae vitae fiduciam convalescit. Sed ecce jam in manifesta ostensione Veritas venit, jam carnis mortem pertulit, eamque resurgendo destruxit, [Col. 0749D] Vindoc., Jam resurrectionis gloriam ascensione honoravit jam resurrectionem gloria ascensionis honoravit; et tamen Hebraeorum lingua adhuc cum contumeliis lacessere non desinit, quos nimirum aequanimiter tolerat, ut alios tolerando convertat, atque alios minime conversos quandoque districtius feriat. Tunc enim lingua infidelium ab effrenatione suae loquacitatis obmutescet, [Col. 0749C] cum venire eum justum judicem viderit, quem nunc injuste judicavit. Unde et bene subditur:
IBID.— Iniquitas autem contrahet os suum.
37. Judaei a contumeliis in Christum cessabunt. —Os enim suum nunc adhuc iniquitas dilatat, quia humani generis Redemptorem lingua infidelium contumeliis lacessere nequaquam cessat. Sed tunc os contrahet, cum hoc quod non vult per 198 studium, [Col. 0750D] Deest per in Gemet. per supplicium claudet. Quod tamen bene accipi etiam de conversis persecutoribus potest. Salvato enim paupere, dum egenus ad spem redit, contracto ore iniquitas obmutescit, quia resurrectionis ejus clarescente miraculo, dum copiosa multitudo infidelium credit, a Redemptoris sui injuriis contumeliisque cessavit. [Col. 0749D] Os enim suum, quod Deum deridendo aperuit, jam formidando contraxit.
[ Vet. XVI. ] SENSUS MORALIS.—38. Invidorum tenebrae et anxia malitia. —Libet haec moraliter, postposita Judaeorum significatione, transcurrere, atque a pravis generaliter quomodo agantur indagare. Iniquorum quippe hominum mentes cum quaedam a proximis bene gesta conspiciunt, in extenso livoris sui equuleo torquentur, et gravem malitiae suae poenam sustinent, cum bona in aliis tabescentes vident. Recte itaque dicitur: Per diem incurrent tenebras, quia mens eorum cum de aliena melioratione affligitur, de radio [Col. 0750A] lucis obscuratur; quia saepe in proximis dum bona aperta considerant, si qua mala lateant investigant, et sollicitis inquisitionibus laborant, si quid forte quod accusare possint inveniant. Sana quidem membra conspiciunt: sed clausis cordis oculis vulnus palpantes quaerunt. Unde et bene subditur: Et quasi in nocte, sic palpabunt in meridie. Dies boni operis in proximo exterius lucet; sed quasi in nocte palpant, quia livoris sui intus tenebras tolerant. Pervenire ad aliqua, quae reprehendant, satagunt, detractionis aditum quaerunt; sed quia hunc invenire non valent, caeci exterius circumeunt. Quod bene exprimitur, cum Lot, protegentibus angelis, in domo ejus ostium Sodomitae non invenerunt, sicut scriptum est: Vim faciebant Lot vehementissime, et jam proximum erat [Col. 0750B] ut frangerent fores, et miserunt manum viri, et introduxerunt ad se Lot, clauseruntque ostium, et eos qui erant foris, percusserunt caecitate a minimo usque ad maximum, ita ut ostium invenire non possent (Gen. XIX, 9, 10 seq.) . Quid est quod malis adversantibus, intra domum Lot reducitur et munitur, nisi quod justus quisque dum pravorum insidias sustinet, ad mentem revertitur, et imperterritus manet? Sodomitae autem viri in domo Lot invenire ostium nequeunt, quia corruptores mentium contra vitam justi nullum accusationis aditum deprehendunt. Percussi enim caecitate quasi domum circumeunt, qui invidentes facta dictaque perscrutantur. Sed quia eis de vita justi fortis undique ac laudabilis actio obviat, errantes nihil aliud quam parietem palpant. Bene ergo dicitur: Quasi in [Col. 0750C] nocte, sic palpabunt in meridie, quia dum bonum quod vident accusare nequeunt, caecati malitia, malum quod non vident ad accusationem quaerunt.
39. Ad culpam nos trahit delectatio aut terror; neutrum valet in humilem. —Ubi et recte subjungitur: Porro salvum faciet de gladio oris eorum, et de manu violenti pauperem. Pauper quippe est, quisquis apud semetipsum elatus non est. Unde et per Evangelium Veritas dicit: Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum (Matth. V, 3) . Duobus autem modis ad culpam unusquisque pertrahitur. Aut enim delectatione ducitur, aut terrore superatur. Gladius namque oris est iniquitas persuasionis, manus autem violenti est adversitas potestatis. Sed quia veraciter humilis, qui hoc loco pauper vocatur, quo nulla hujus mundi prospera appetit, 199 eo audenter [Col. 0750D] etiam adversa contemnit, recte dicitur: Salvum faciet de gladio oris eorum et de manu violenti pauperem. Ac si aperte diceretur: Sic in se Deus mentes humilium solidat, ut eas ad perpetrandam nequitiam nec blandimenta suasionum pertrahant, nec dolores suppliciorum frangant. Spes quippe in aeternitatem animum erigit, et idcirco nulla mala exterius quae tolerat sentit. Unde et subditur: Et erit egeno spes. Ad cujus spei videlicet fructum eum pauper pervenerit, omnis elatus obmutescit. Unde et adhuc subditur: Iniquitas autem contrahet os suum. Nunc enim malus bonis derogat, et recta quae agere negligit. [Col. 0751A] haec in aliis obtrectando lacerare non cessat. Sed tunc iniquitas os suum contrahit, cum justis quanta suppetat gloria retributionis agnoscit. Tunc enim ei loqui contra bonos non vacat, quia malorum suorum digna retributione linguam tormenta ligant. Unde bene, Anna prophetante, dicitur: Pedes sanctorum suorum servabit, et impii in tenebris conticescent (I Reg. II, 9) . Sed ut electus quisque aeterna supplicia evadat, et ad perennem gloriam pauper ascendat, debet hic assiduis flagellis atteri, quatenus in judicio valeat purgatus inveniri. Ipso namque infirmitatis nostrae pondere deorsum quotidie ducimur, [Col. 0751D] Mss. Norm., nisi misericordia artificis. Utic. praeter hanc lectionem aliam exhibet, scilicet, nisi misericordi manu urtificis. nisi mira manu artificis per subvenientia flagella relevemur. Unde et subditur:
[Col. 0751B] VERS. 17.— Beatus homo qui corripitur a Domino.
40. Assiduis flagellis hic atteri electus debet. —Prima virtus est, [Col. 0751D] Hic variant Mss. Unus Vindoc. et Colb. habent, ne perpetrare debeant peccata. Alter Vindoc., ne perpetrare debeant praemeditata peccata. Reg., Ebroic. et alii Norman., ne perpetrari debeant vetita peccata. Germ. et Corb., pro vetita, habet vitata peccata. Alii, [Col. 0752D] ne perpetrari debeant, vitare peccata. ne perpetrari debeant, vitare peccata; secunda autem, saltem perpetrata corrigere. Sed plerumque culpas non solum imminentes minime vitamus, verum etiam nec commissas agnoscimus. Et peccatorum mens tanto altius tenebrescit, quanto nec damnum suae caecitatis intelligit. Unde fit plerumque divini muneris largitate, ut culpam poena subsequatur, et flagella oculos delinquentis aperiant, quos inter vitia securitas caecabat. Torpens quippe animus percussione tangitur, ut excitetur; quatenus qui statum suae rectitudinis securus perdidit, afflictus consideret quo jacet. Hinc itaque ipsa asperitas correptionis origo fit luminis. Unde et per Paulum dicitur: [Col. 0751C] Omne quod arguitur, a lumine manifestatur (Ephes. V, 13) , argumentum enim salutis est vis doloris. Hinc est enim quod Salomon ait: Curatio cessare faciet peccata maxima (Eccle. X, 4) . Hinc iterum dicit: Quem enim diligit Dominus, castigat; flagellat autem omnem filium quem recipit (Hebr. XII, 6) . Hinc voce angelica Dominus ad Joannem loquitur, dicens: Ego quos amo, redarguo et castigo (Apoc. III, 19) . Hinc Paulus ait: Omnis autem disciplina in praesenti quidem non videtur esse gaudii, sed moeroris; postea autem fructum pacatissimum exercitatis per eam reddit justitiae (Hebr. XII, 11) . Quamvis ergo convenire simul nequeant dolor et beatitudo, recte tamen nunc dicitur, Beatus homo qui corripitur a Domino; quia per hoc, quod peccator dolore correptionis premitur, quandoque ad beatitudinem, quae sine interventu est [Col. 0751D] doloris, eruditur. Sequitur:
IBID.— Increpationem ergo Domini ne reprobes.
41. Correptio Dei alia punit, alia probat. —Quisquis pro culpa percutitur, sed in querela suae percussionis elevatur, increpationem Domini reprobat, quia hanc injuste se perpeti accusat. Qui autem non pro purgatione [Col. 0752A] criminis, sed pro 200 fortitudinis probatione feriuntur, cum causas suae percussionis inquirunt, nequaquam increpationem Domini reprobare dicendi sunt, quia in semetipsis [Col. 0752D] Additur in Ed. castigando, quod redundat, et abest a Mss. satagunt invenire quod nesciunt. Unde et beatus Job ad libertatis verba inter percussionis verbera erumpens, tanto de se rectius judicia ferientis interrogat, quanto in semetipso verius causas [Col. 0752D] Editi, loco passionis, adhibent persecutionis. passionis ignorat. Eliphaz itaque, quia hunc percussum non probationis examine, sed purgationis aestimavit, dum libere inter flagella loqueretur, reprobasse Dei increpationem credidit. Quem apte etiam haereticorum tenere speciem diximus, qui omne quod a sancta Ecclesia recte agitur, apud judicium suum semper ad vitium tortitudinis inflectunt. Quia vero bona intentione ad loquendum ducitur, sed [Col. 0752B] non curat discernere cui loquatur, adhuc supernae dispensationis moderamina praedicando subjungit, dicens:
VERS. 18.— Quia ipse vulnerat, et medetur; percutit, et manus ejus sanabunt.
42. Duobus modis Deus ad salutem vulnerat. Menti ad Deum redeunti, ad tentationem vertitur, quidquia prius in saeculo blandum. —Duobus modis omnipotens Deus vulnerat, quos reducere ad salutem curat. Aliquando enim carnem percutit, et mentis duritiam suo pavore tabefacit. Vulnerando ergo ad salutem revocat, cum electos suos affligit exterius, ut interius vivant. Unde per Moysen quoque loquitur, dicens: Ego occidam, et vivere faciam: percutiam, et ego sanabo [Col. 0752C] (Deut. XXXII, 39) . Occidit enim ut vivificet, percutit ut sanet; quia idcirco foras verbera admovet, ut intus vulnera delictorum curet. Aliquando autem etiam si flagella exterius cessare videantur, intus vulnera infligit, quia mentis nostrae duritiam suo desiderio percutit. Sed percutiendo sanat, quia terroris sui jaculo transfixos ad sensum nos rectitudinis revocat. Corda enim nostra male sana sunt, cum nullo Dei amore sauciantur, cum peregrinationis suae aerumnam non sentiunt, cum erga infirmitatem proximi nec quamlibet minimo affectu languescunt. Sed vulnerantur ut sanentur, quia amoris sui spiculis mentes Deus insensibiles percutit, moxque eas sensibiles per ardorem charitatis reddit. Unde et sponsa in Canticis canticorum dicit: Vulnerata charitate ego [Col. 0752D] sum (Cant. II, 5, sec. LXX) . Male enim sana anima, atque in hujus exsilii [Col. 0752D] In ed., exsilii statu. Stratum invenimus in Compend., Val. Cl. ac Norman. Corb. Germ. habet exsilii statim caeca securitate. stratum caeca securitate prostrata, nec videbat Dominum, nec videre requirebat; percussa autem charitatis ejus spiculis, vulneratur in intimis affectu pietatis, ardet desiderio contemplationis, et miro modo vivificatur ex vulnere, quae prius mortua jacebat in salute; aestuat, anhelat, et jam videre desiderat quem fugiebat. Percussione ergo ad [Col. 0753A] salutem reducitur, quae ad securitatem quietis intimae, amoris sui perturbatione revocatur. Sed cum sauciata mens anhelare in Deum coeperit, cum cuncta mundi hujus blandimenta despiciens, ad supernam patriam per desiderium tendit, ad tentationem ei protinus vertitur, quidquid amicum prius in saeculo blandumque putabatur. Nam qui peccantem amare consueverant, recte viventem crudeliter impugnant. Et erectus in Deum animus, carnis suae bella tolerat, in qua prius vitiis serviens, delectabiliter jacebat; voluptates priscae ad memoriam redeunt, et contradicentem mentem gravi certamine affligunt. Sed quia dum 201 transitorio labore atterimur, a perpetuo dolore liberamur, apte subjungitur:
[Col. 0753B] VERS. 19.— In sex tribulationibus liberabit te, et in septima non tanget te malum.
43. Transitorio labore eruimur a perpetuo dolore. —Quid enim senario numero, quem septimus sequitur, nisi praesentis vitae operatio decursusque signatur? Sexto quippe die omnia perficiens, hominem condidit, et septimo Deus die requievit. Qui scilicet septimus vesperam non habet, quia subsequentem requiem nullus jam terminus claudit. Perfectis ergo omnibus requies sequitur; quia post bona vitae praesentis opera, retributio aeternae quietis invenitur. In sex itaque nos tribulationibus Dominus liberat, ne nos in septima malum tangat, quia per paternae pietatis eruditionem praesentis vitae labore nos atterit, sed in adventu judicis a verbere abscondit; ut tanto tunc ad salutem certiores exhibeat, quanto [Col. 0753C] nunc nos flagella durius secant. Qui apte mox et mala vitae praesentis, et adjutoria supernae protectionis enumerans subdit:
VERS. 20.— In fame eruet te de morte, et in bello de manu gladii.
44. Deus dum verbi sui pabulo mentes reficit, contra tentationes fortes reddit. —Sicut fames carnis est subtractum subsidium corporis, ita fames mentis est silentium divinae locutionis. Unde recte per prophetam dicitur: Emittam famem in terram, non famem panis, neque sitim aquae, sed famem audiendi verbum Dei (Amos VIII, 11) . Et quia humanam mentem cum divina allocutio deserit, contra eam tentatio carnis invalescit, apte subjungitur: Et in bello [Col. 0753D] de manu gladii. Bellum quippe patimur, cum carnis nostrae tentationibus impugnamur; de quo nimirum bello per Psalmistam dicitur: [Col. 0753D] Sic pler. Mss., quomodo etiam exstat in Rom. Psalt. In perpaucis, obumbrasti caput. In Corb. Germ., obumbravit caput. In uno Reg., ut in Ed., obumbrasti super caput. Obumbra caput meum in die belli (Psal. CXXXIX, 3) . Quia igitur reprobi dum fame verbi Dei deficiunt, etiam belli gladio transfiguntur; electos suos Dominus et in fame a morte eripit, et in bello a gladio abscondit, quia eorum mentes dum verbi sui pabulo reficit, contra [Col. 0754A] tentationes corporis fortes reddit. Sed sunt nonnulli qui etsi ex divino eloquio ab interna se fame reficiunt, si jam [Col. 0753D] Vindoc., si jam contra tentationes, praelia continentiae virtute fulciuntur. Colb., Corb. Germ., Compend. et Turon.: Si jam contra tentationis (vel tentationum) [Col. 0754D] praelia continentiae virtute fulciuntur. Utic. et aliqui Norm.: se jam contra tentationes carnis, continentiae virtute fulciunt; adhuc, etc. contra tentationes corporis continentiae virtute fulciuntur, adhuc tamen percuti humanis detractionibus metuunt, et saepe dum linguarum jacula formidant, peccati se laqueo strangulant. Unde et apte subditur:
VERS. 21.— A flagello linguae absconderis.
45. Contra flagellum linguae, contra poenas corporales armare se oportet. —Flagellum linguae est exprobratio illatae contumeliae. Flagello linguae bonos feriunt, qui eorum opera irridendo persequuntur. Saepe enim lingua a bono opere, dum vituperat, revocat; et quasi flagellum se exerit, quia dorsum [Col. 0754B] timidae mentis caedit. Hoc flagellum linguae, electae menti insidiari Propheta conspexerat, cum supernum adjutorium pollicens dicebat: Ipse liberabit [Col. 0754D] Utic. et pler. Mss., liberabit te, sicut etiam habent Hebr. textus, Athanas. Sixtina editio, etc. At Theodoretus legit liberabit me, astipulante Aug., qui habet eruet me. de laqueo venantium, et a verbo aspero (Psal. XC, 3) . Venantes enim nihil aliud quam carnem quaerunt. Sed a venantium laqueo, atque ab aspero verbo eripimur, quando et insidias carnalium, et irrisionum probra despiciendo superamus. Aspera quippe eorum verba sunt, quae bonis nostris itineribus adversantur. Sed asperitatem verbi evadere, est irrisiones detrahentium dissimulando calcare. Sancta ergo 202 anima a flagello linguae absconditur, quia dum in hoc mundo honorem laudis non quaerit, nec contumelias detractionis sentit. Sed sunt nonnulli qui jam derogantium verba despiciunt, jam irrisiones [Col. 0754C] pro nihilo attendunt, adhuc tamen poenas corporis cruciatusque pertimescunt. Antiquus namque adversarius ut a recta intentione nos retrahat, multiformiter impugnat; et tentationem nostram modo verbi fame, modo carnis certamine, modo flagello sermonis, modo calamitate persecutionis aggreditur. Sed quia perfectus quisque cum in seipso vitia vicerit, statim mentem etiam contra vulnera passionis accingit, apte subjungitur:
IBID.— Et non timebis calamitatem, cum venerit.
46. Contra multiformem adversarium pugnantes multiplicius nos parare debemus. —Sancti enim viri quia contra multiformem adversarium se pugnare considerant, semetipsos in certamine multipliciter parant. [Col. 0754D] Habent enim contra famem divini verbi pabulum, contra belli gladium, continentiae scutum; contra flagellum linguae, protectionem patientiae; contra exterioris calamitatis damnum, interni amoris adjutorium. Unde miro modo agitur, ut quo eos hostis callidus numerosius tentat, eo circumspecti Dei milites virtutibus ditiores fiant. Et quia electi quique dum praesentis vitae certamina fortiter tolerant, in [Col. 0755A] terrore sibi venturi judicii securitatem parant, recte subjungitur:
VERS. 22.— In vastitate et fame ridebis.
47. Reprobi interius exteriusque torquebuntur. —Tunc quippe reprobi vastitatem famemque passuri sunt, cum damnati in extremo judicio ab aeterni panis visione separantur. Scriptum namque est: Tollatur impius, ne videat gloriam Dei (Isai. XXVI, 10, sec. LXX) . Et per semetipsum Dominus dicit: Ego sum panis vivus, qui de coelo descendi (Joan. VI, 51) . Simul ergo eos vastitas famesque cruciat, qui non solum foras tormenta sentiunt, sed intus etiam inediae peste moriuntur. Vastat gehenna, quia concremat, fames interficit, quia suam illis faciem Redemptor [Col. 0755B] abscondit. [Col. 0755D] Mss. Gemet., Paenae namque retributionem. Bene namque retributionem interius exteriusque recipiunt, quia et cogitando miseri et operando deliquerunt. Unde bene per Psalmistam dicitur: Pones eos ut clibanum ignis in tempore vultus tui; Dominus in ira sua conturbabit eos, et devorabit eos ignis (Psal. XX, 10) . Quod enim ab igne devoratur, ab exteriori parte accenditur, clibanus vero interius inflammatur. In tempore ergo vultus Domini injusti omnes et ut clibanus ponuntur, et ab igne devorantur; quia, apparente judice, cum a visione illius eorum multitudo repellitur, et intus per desiderium ardet conscientia, et foris carnem cruciat gehenna.
48. Justi tunc ridebunt, nec ulla in damnatos misericordia movebuntur. —Potest etiam flagellum linguae, [Col. 0755C] sententia ultimae animadversionis intelligi, qua districtus judex reprobis dicit: Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus (Matth. XXV, 41) . Justus ergo a flagello linguae atque a calamitate veniente absconditur, [Col. 0755D] Ebroic., quia intenta districtione. quia in tanta districtione sententiae blanda tunc judicis voce refovetur cum dicitur: Esurivi, et dedistis mihi manducare; sitivi, et dedistis mihi bibere; hospes eram, et collegistis me; nudus, et cooperuistis me; infirmus, et visitastis me; in carcere eram, et venistis ad me (Ibid., 35, 36) . Quibus praemittitur: Venite, benedicti 203 Patris mei, possidete paratum vobis regnum a constitutione mundi (Ibid., 34) . In vastitate ergo et fame justus ridebit; quia cum iniquos omnes extrema ultio percutit, ipse de gloria dignae retributionis hilarescit. Nec damnatis [Col. 0755D] jam tunc ex humanitate compatitur; quia divinae justitiae per speciem inhaerens, inconcusso districtionis intimae vigore solidatur. Erectas namque in claritate supernae rectitudinis electorum mentes nulla misericordia afficit, quia has a miseriis altitudo beatitudinis alienas reddit. Unde bene etiam per Psalmistam dicitur: Videbunt justi et timebunt, et super eum ridebunt, et dicent: Ecce homo qui non posuit [Col. 0755D] Gemet., Deum adjutorem sibi. Deum adjutorem suum (Psal. LI, 8) . Iniquos enim justi nunc vident et metuunt, tunc visuri sunt et [Col. 0756A] ridebunt. Quia enim modo ad eorum labi imitationem possunt, hic habent formidinem; quia vero damnatis tunc prodesse nequeunt, illic non habent compassionem. Aeterno itaque supplicio deditis non esse miserendum, in ipsa qua beati sunt justitia judicantis legunt, qui, quod suspicari fas non est, qualitatem sibi perceptae felicitatis imminuunt, si in regno positi volunt quod implere nequaquam possunt. Sed quisquis ad vitae praecepta se dirigit, priusquam praemia aeterna percipiat, hic jam initia secuturae in perpetuum securitatis degustat; ut antiquum hostem non metuat, ut interveniente mortis articulo violentos ejus impetus nullatenus perhorrescat. [ Vet. XXI. ] Justis namque initium retributionis est ipsa plerumque in obitu securitas mentis. [Col. 0756B] Unde et recte subjungitur:
VERS. 22.— Et bestiam terrae non formidabis.
49. Saepe in obitu percipiunt securitatem mentis. —Callidus quippe adversarius bestia terrae dicitur, quia ad rapiendas mortis tempore peccatorum animas violentia crudelitatis efferatur. Quos enim viventes blandiens decipit, morientes saeviens rapit. Quo contra de electorum Ecclesia per prophetam Dominus pollicetur, dicens: Mala bestia non transibit per eam (Isai. XXXV, 9) . Illi igitur terrae bestiam morientes timent, qui conditoris sui potentiam viventes non timent. Sancti etenim viri quia divinae se formidini medullitus subdunt, omne de adventu adversarii pondus timoris abjiciunt. Hinc est enim quod Psalmista Dominum exorat, dicens: Ne quando [Col. 0756C] rapiat ut leo animam meam (Psal. VII, 3) . Hinc rursus ait: Exaudi, Deus, orationem meam [Col. 0755D] Coccius ac deinceps, cum deprecor, reluctantibus [Col. 0756D] aliis Ed. et Mss., quibus concinit Rom. Psalterium Juxta tamen textum Heb. potius legendum deprecor, quam tribulor. cum tribulor, a timore inimici eripe animam meam (Psal. LXIII, 1, 2) . Viventes quippe perfecte timent judicem, ne morientes metuant accusatorem. Bene ergo dicitur: Et bestiam terrae non formidabis. Ac si aperte diceretur: Quia a blandiente hoste modo non vinceris, hunc saevientem postmodum non timebis. Sed cum bene vivitur, valde cavendum est ne mens, despectis caeteris, de gloria singularitatis elevetur. Unde apte ad memoriam bonum sociale reducitur, cum protinus subinfertur:
VERS. 23.— Sed cum lapidibus regionum pactum tuum.
[Col. 0756D] 50. Pie viventibus cavenda singularitas. —Quasi distinctae in mundo regiones sunt Ecclesiae gentium, quae in una fide positae, morum linguarumque diversitate dividuntur. Quid ergo regionum lapides, nisi Ecclesiarum electos accipimus? quibus primi instructoris voce dicitur: Vosautem tanquam lapides vivi superaedificamini (I Petr. II, 5) . De quibus sanctae Ecclesiae per prophetam Dominus pollicetur dicens: Ecce ego sternam per ordinem lapides tuos (Isai. LIV, 11) . Qui igitur recte vivit, pacto se lapidibus 204 regionum [Col. 0757A] jungit, quia in eo quod mundi desideria superat, vitam suam procul dubio ad sanctorum praecedentium imitationem ligat. Sed cum a mundi [Col. 0757D] Ita Mss. At Editi, a mundi dilectione. actione disjungitur, malignorum spirituum impugnationes crescunt: quae tamen quo magis in moerore quemquam atterunt, eo conditori humilius subdunt. Unde et subjungitur:
IBID.— Et bestiae terrae pacificae erunt tibi.
51. Acriores hostis insidiae, ad gratiae adjutorium postulandum nos compellunt. —Notandum prius est quod non ait pacatae, sed pacificae, videlicet, non quia pacem habent, sed quia pacem faciunt. Hostes quippe callidi dum insidiantur, affligunt; sed afflicta mens tanto magis ad aeternam patriam reditum diligit, [Col. 0757B] quanto in hoc aerumnoso exsilio laboriosius vivit; et verius se gratiae sui adjutoris humiliat, cum contra se insidias hostium acriores pensat. Terrae ergo bestiae pacificae electis fiunt, quia maligni spiritus, cum bonorum corda adversantes deprimunt, haec nolentes ad amorem Domini impellunt. Inde ergo cum Deo pax robustior oritur, unde nobis ab adversariis durior pugna generatur.
[ Vet. XXII. ] 52. Motus carnis tentando rugiunt, sed usque ad morsum non perveniunt. Imo nobis pacem cum Deo procurant. —Possunt etiam per terrae bestias motus carnis intelligi, qui dum mentem nostram irrationabilia suadendo lacessunt, contra nos bestialiter insurgunt. Sed cum cor sub divina lege deprimitur, etiam carnis incentiva detumescunt; [Col. 0757C] ut etsi tentando submurmurant, nequaquam tamen usque ad effectum operum, quasi ad aperti morsus rabiem exsurgant. Quis enim in hac adhuc corruptibili carne subsistens, has terrae bestias plene edomat, cum ille ad tertium coelum raptus egregius praedicator dicat: Video aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae, et captivum me ducentem in lege peccati, quae est in membris meis (Rom. VII, 23) ? Sed alius est has bestias in campo operis saevientes aspicere, aliud intra cordis caveam frementes tenere. Redactae namque intra claustra continentiae, etsi adhuc tentando rugiunt, usque ad morsum tamen, ut diximus, actionis illicitae non excedunt. Pacificae itaque sunt terrae bestiae, quia motus carnis etsi per desideria palpitant, aperta nos [Col. 0757D] tamen contradictione operis non impugnant. Quamvis per hoc ipsum quod pacificae dicuntur, etiam id quod de malignis spiritibus diximus, non inconvenienter accipitur. Motus etenim carnis pacem nobis cum Deo faciunt, cum tentando contradicunt. Nam justi mens in eo quod ad superna dirigitur, ex corruptibili corpore gravi bello fatigatur. Quae si quando a desideriis coelestibus, hujus mundi quamlibet minima delectatione tardatur, ipso bello suae tentationis [Col. 0758A] impellitur, ut illud toto corde diligat, quod contradictio nulla perturbat. Unde fit, ut quietem intimam ad memoriam revocet, et carnis suae illecebras fugiens, ad illam pleno amore suspiret. Considerare enim ex tentatione unusquisque compellitur, unde quo cecidit, qui postquam pacem Dei deseruit, rixam sibi contra se [Col. 0757D] Aliqui, exsurgere semetipsum sentit. exsurgere ex semetipso sentit, et tunc verius videt de secura Dei dilectione quid perdidit, qui ad se dilapsus, suam in se contumeliam invenit. Pacem ergo nobis terrae bestiae faciunt, quia motus carnis, dum nos tentando lacessunt, ad amorem quietis intimae impellunt. Bene autem subditur:
VERS. 24.— Et scies quod pacem habeat tabernaculum [Col. 0758B] tuum.
205 53. In Scripturis pax plena et pax inchoata. —In Scriptura sacra aliter pax plena dicitur, atque aliter inchoata. Inchoatam quippe pacem Veritas discipulis dederat, cum dicebat: Pacem relinquo vobis, pacem meam do vobis (Joan. XIV, 27) , et plenam Simeon desideraverat, cum exoraret dicens: [Col. 0757D] Gemet., Corb. et aliqui, Nunc dimitte. Ita etiam vet. Edit. Basil., quod magis respondet textui Graeco. Nunc dimittis servum tuum, Domine, secundum verbum tuum in pace (Luc. II, 29) . Pax enim nostra ex desiderio conditoris inchoatur, ex manifesta autem visione perficitur. Plena quippe tunc erit, cum mens nostra nec ignorantia caecatur, nec carnis suae impugnatione concutitur. Sed quia ejus exordia tangimus, cum vel mentem Deo, vel carnem menti subjugamus, tabernaculum justi habere pacem dicitur, quia videlicet [Col. 0758C] ejus corpus, [Col. 0757D] Gussanv., quo mens inhabitat. Ed. alii, quod mente inhabitatur. Sequimur lectionem Mss., Vind., Bellov. [Col. 0758D] Norman., Compend., Corb. Germ. quod mente inhabitat, a perversis desideriorum motibus [Col. 0758D] Apud Barthol. et al. antiq. insertum legitur prius inquietaverat, nunc; subinde Coc., pro inquie taverat, reposuit inquietatum. Ab his additamentis purgavimus textum ope Mss. sub justitiae dispositione refrenatur. Sed quid prodest per continentiam carnem restringere, si mens se per compassionem nesciat in proximi amore dilatare? Nulla namque est castitas carnis quam non commendat suavitas mentis. Unde post pacem tabernaculi apte subjungitur:
IBID.— Et visitans speciem tuam, non peccabis.
54. Se quisque in altero cogitet et amet. Paulus omnibus omnia factus condescendendo, non cadendo. — Species quippe hominis est alter homo. Recte enim species nostra dicitur proximus noster, quia in illo cernimus quid ipsi sumus. Corporali enim visitatione ad proximum gressuum accessu imus; spiritali vero, [Col. 0758D] non gressu, sed affectu ducimur. Speciem ergo suam visitat, quisquis ad eum, quem sibi similem per naturam conspicit, passibus amoris tendit; ut in altero sua considerans, ex se ipso colligat, qualiter infirmanti alteri condescendat. Speciem suam visitat, qui ut in se alterum reficiat, se in altero pensat. Hinc namque per Moysen Veritas cum gesta describeret, gerenda signabat, dicens: Protulit terra herbam virentem et afferentem semen juxta genus suum, lignumque [Col. 0759A] faciens fructum, et habens unumquodque sementem secundum speciem suam (Genes. I, 12) . Lignum quippe secundum speciem suam semen producit, cum mens nostra [Col. 0759D] Editi, ex sui consideratione se in alt. coll. Veram lect. suppeditarunt Mss. Compend., Val. Cl., Turon., etc. ex se considerationem in alterum colligit, et recti operis germen parit. Hinc quidam sapiens dicit: Quod tibi non vis fieri, alteri ne feceris (Tob. IV, 16) . Hinc in Evangelio Dominus dicit: Quae vultis ut faciant vobis homines, et vos eadem facite illis (Matth. VII, 12) . Ac si aperte diceret: Speciem vestram in altero visitate, atque ex vobismetipsis cognoscite, quid vos oporteat aliis exhibere. Hinc Paulus ait: Factus sum Judaeis tanquam Judaeus, ut Judaeos lucrarer; et his qui sub lege sunt, quasi sub lege essem, cum ipse non essem sub lege, ut eos qui sub lege erant lucrifacerem; et his qui sine lege sunt quasi sine lege [Col. 0759B] essem, cum sine lege Dei non essem, sed in lege essem Christi. (I Cor. IX, 20 et 21) . Et paulo post: Omnibus omnia factus sum, ut omnes facerem salvos (Ibid., 23) . Neque enim egregius praedicator, ut quasi Judaeus fieret, ad perfidiam erupit; neque ut quasi sub lege esset, ad carnale sacrificium rediit; neque ut omnibus omnia fieret, simplicitatem mentis in erroris varietatem commutavit; sed condescendendo appropinquavit infidelibus, non cadendo; ut videlicet singulos in se suscipiens, et se in singulos transfigurans, compatiendo colligeret, si ita 206 ipse, ut illi, esset quid impendi sibi ab aliis recte voluisset; et tanto verius unicuique erranti concurreret, quanto salutis ejus modum ex propria consideratione didicisset. Bene ergo dicitur: Et visitans speciem tuam non peccabis, [Col. 0759C] quia tunc peccatum plene vincitur, cum ex sua similitudine unusquisque perpendit, quomodo in proximi dilectione dilatetur. Cum vero a vitiis caro restringitur, cum mens virtutibus exercetur, restat ut loquendo quisque doceat vitam quam moribus servat. [ Vet. XXIV. ] Ille namque uberes fructus praedicationis colligit, qui semina bonae operationis praemittit. Unde post pacem tabernaculi, et speciei nostrae visitationem, recte subjungitur:
VERS. 25.— Et scies quoniam multiplex erit semen tuum, et progenies tua sicut herba terrae.
55. Semen justi multiplex. —Post pacem quippe tabernaculi, post speciei nostrae visitationem, semen justi multiplex surgit, quia nimirum post membrorum [Col. 0759D] macerationem, ac morum magnitudinem, tanto ei fecundius praedicationis verbum tribuitur, quanto hoc in ejus pectore perfecti operis exaratione praevenitur. Ille namque bene loquendi facundiam accipit, qui sinum cordis [Col. 0759D] In Ed., pro per recte vivendi, habes ad perfecte vivendi, reclamantibus Mss. per recte vivendi studia extendit. Nec loquentem conscientia praepedit, cum vita linguam antecedit. Hinc est quod Aegypti, servitio publico, Joseph dispensante, subjecti (Genes. XLVII, 20 seq.) ; cum juri regis semetipsos tradentes humiliant, frumenta [Col. 0760A] etiam ad semen reportant. Frugem quippe ad esum etiam liberi accipimus, cum et sacro eloquio pascimur, et tamen ad quaedam, quae in hoc mundo appetimus in nostris voluptatibus [Col. 0759D] Sic Norm., Corb. Germ. Colb. et Germ., ubi [Col. 0760D] Editi habent, in nostris volupt. vacamus. Utic. et Bigot. utramque lectionem exhibent. vagamur. Sed servi facti, et ad semen frumenta percipimus, quia dum plene Deo subdimur, etiam verbo praedicationis replemur. Et quoniam magna proles fidelium sequitur, cum sancta praedicatio praerogatur, post multiplicitatem seminis recte subjungitur: Et progenies tua sicut herba terrae. Justi progenies herbae terrae comparatur, quia qui de ejus imitatione nascitur, dum arentem vitae praesentis gloriam deserit, [Col. 0760D] Hic variant Mss. Vindoc. habent, in spe interna Gemet., Corb. Germ., spe in aeterna. Ebroic., saepe in aeterna viridescit. Editi spe interna virid. spe in aeterna viridescit. Vel certe justi progenies sicut herba oritur, quia dum vivendo monstrat quod praedicando asserit, multitudo sequentium innumerabilis [Col. 0760B] exsurgit. Sed quisquis jam terrena desideria despicit, quisquis se per activae vitae opera extendit, nequaquam ei sufficit magna exterius agere, nisi etiam per contemplationem valeat interna penetrare. Unde et apte protinus subinfertur:
VERS. 26.— Ingredieris in abundantia sepulcrum, sicut infertur acervus tritici in tempore suo.
56. Qui carnem domuit, contemplationi vacare debet. Et qui praedicationi operam dat. —Quid enim sepulcri nomine, nisi contemplativa vita signatur, quae nos quasi ab hoc mundo mortuos sepelit, dum a terrenis desideriis susceptos in intimis abscondit? Ab exteriori quippe vita mortui etiam sepulti per contemplationem fuerant, quibus Paulus dicebat: Mortui enim [Col. 0760C] estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo (Colos. III, 3) . [ Vet. XXV. ] Activa quoque vita sepulcrum est, quia a pravis nos operibus mortuos tegit; sed contemplativa perfectius sepelit, quia cunctis mundi actionibus funditus dividit. Quisquis ergo jam in se contumelias 207 carnis edomuit, superest ut mentem per studia sanctae operationis exerceat; et quisquis jam mentem per sancta opera dilatat, superest ut hanc usque ad secreta intimae contemplationis studia extendat. Neque enim perfectus praedicator est, qui vel propter contemplationis studium operanda negligit, vel propter operationis instantiam contemplanda postponit. Hinc est enim quod Abraham conjugem mortuam in sepulcro duplici sepelit (Genes. XXIII, 19) ; quia nimirum perfectus quisque [Col. 0760D] praedicator exstinctam a praesentis vitae desideriis animam suam, sub bonae operationis tegmine et contemplationis abscondit, ut a carnali concupiscentia sub activa contemplativaque vita quasi insensibilis lateat, quae prius mundi desideria sentiens, mortaliter vivebat. Hinc est quod humani generis Redemptor per diem miracula in urbibus exhibet, et ad orationis studium in monte pernoctat, ut perfectis videlicet praedicatoribus innuat quatenus nec activam [Col. 0761A] vitam amore speculationis funditus deserant, nec contemplationis gaudia penitus operationis nimietate contemnant; sed quieti contemplantes sorbeant, quod occupati erga proximos loquentes refundant. Speculando quippe in Dei amorem surgitur, sed praedicando ad proximi utilitatem reditur. Unde apud Moysen, dum in sacrificio vacca mactatur (Num. XIX, 3) , offerri cum hyssopo lignoque cedrino bis tinctus coccus praecipitur. Vaccam quippe mactamus, cum carnem a lascivia suae voluptatis exstinguimus. Quam cum hyssopo lignoque cedrino ac cocco offerimus; quia cum maceratione carnis, sacrificium fidei, spei et charitatis adolemus. Hyssopus quippe interna nostra mundare consuevit. Et per Petrum dicitur: Fide mundans corda eorum (Act. XV, 9) . Lignum cedrinum [Col. 0761B] nulla putredine deficit, quia spem coelestium terminus non consumit. Unde et per Petrum dicitur: Regeneravit nos in spem vivam per resurrectionem Jesu Christi ex mortuis, in haereditatem incorruptibilem, et incontaminatam, et immarcescibilem (I Pet. I, 3) . Coccus rubeo colore flammescit, quia quem implet charitas incendit. Unde et in Evangelio Veritas dicit: Ignem veni mittere in terram (Luc. XII, 49) . Sed bis tinctus coccus offerri praecipitur, ut videlicet ante interni judicis oculos charitas nostra Dei et proximi dilectione coloretur; quatenus conversa mens nec sic pro amore Dei quietem diligat, ut curam proximi utilitatemque postponat; nec sic pro amore proximi occupata inserviat, ut quietem funditus deserens, ignem in se superni amoris exstinguat. Quisquis ergo [Col. 0761C] semetipsum Deo jam sacrificium obtulit, si perfecta desiderat, curet necesse est, ut non solum ad operationis se latitudinem, verum etiam ad culmina contemplationis extendat.
[ Vet. XXVI. ] 57. Vita activa aliis, aliis contemplativa magis congruit. Alterutra cuique pro ingenio colenda. —Sed inter haec magnopere sciendum est, quia valde inter se diversae sunt [Col. 0761D] Vindoc,, Corb., Norm. et plerique, consparsiones animorum. Germ., compassiones. conspersiones animorum. Nonnulli namque hominum ita otiosae mentis sunt, ut si eos labor occupationis excipiat, in ipsa operis inchoatione succumbant; et nonnulli ita inquieti sunt, ut si vacationem laboris habuerint, gravius laborent, quia tanto [Col. 0761D] Ita Norman., Corb. Germ. et alii, nec non vet. Edit. In recent., tanto deterius . . . . . tolerant quanto [Col. 0762D] licentius ad cogitationes vacant. deteriores cordis tumultus tolerant, quanto eis licentius ad cogitationes vacat. Unde necesse est ut nec quieta mens ad exercitationem se immoderati operis 208 dilatet, nec inquieta [Col. 0761D] ad studium contemplationis angustet. Saepe enim qui contemplari Deum quieti poterant, occupationibus pressi ceciderunt; et saepe qui occupati bene humanis usibus viverent, gladio suae quietis exstincti sunt. Hinc namque est quod nonnulli inquieti spiritus, dum plus exquirunt contemplando quam capiunt, usque ad perversa dogmata erumpunt; et dum veritatis discipuli esse humiliter negligunt, magistri errorum fiunt. Hinc per semetipsam Veritas dicit: Si oculus tuus dexter scandalizat te, erue eum, et projice abs te. Bonum [Col. 0762A] est tibi cum uno oculo in vitam intrare, quam duos oculos habentem mitti in gehennam ignis (Matth. V, 29) . Duae quippe vitae, activa videlicet et contemplativa, cum conservantur in mente, quasi duo oculi habentur in facie. Dexter namque oculus vita contemplativa est, sinister activa. Sed sunt nonnulli, ut diximus, qui discrete intueri summa et spiritalia nequaquam possunt, et tamen alta contemplationis assumunt, atque idcirco in perfidiae foveam, [Col. 0762D] Aliqui, intellectu pravi erroris. intellectus pravi errore dilabuntur. Hos itaque contemplativa vita ultra vires assumpta, [Col. 0762D] Norman., Compend., Vindoc. Val. Cl., Corb. Germ., incognita veritate compellit cadere. cogit a veritate cadere, quos in statu suae rectitudinis humiliter poterat sola activa custodire. Quibus recte hoc quod praefati sumus, Veritas dicit: Si oculus tuus dexter scandalizat te, erue eum, et projice abs te. Bonum tibi est cum uno oculo [Col. 0762B] in vitam intrare, quam duos oculos habentem mitti in gehennam ignis. Ac si aperte diceret: Cum ad contemplativam vitam idonea discretione non sufficis, solam securius activam tene. Cumque in hoc, quod pro magno eligis, deficis, eo contentus esto, quod pro minimo attendis; ut si per contemplativam vitam a veritatis cognitione compelleris cadere, regnum coelorum per solam activam valeas saltem luscus intrare. Hinc rursum dicit: Qui scandalizaverit unum de pusillis istis qui in me credunt, expedit eti ut suspendatur mola asinaria in collo ejus, et demergatur in profundum maris (Matth. XVIII, 6) . Quid per mare, nisi praesens saeculum; quid per molam asinariam, nisi actio terrena signatur? Quae dum colla mentis per stulta desideria stringit, hanc in laboris circuitum [Col. 0762C] mittit. Sunt itaque nonnulli qui dum terrenas actiones deserunt, et ad contemplationis studia, humilitate postposita, ultra intelligentiae vires surgunt, non solum se in errorem dejiciunt, sed infirmos quosque a gremio unitatis dividunt. Qui ergo unum de minimis scandalizat, melius illi fuerat, alligata collo mola asinaria, in mare projici, quia nimirum perversae menti expeditius esse potuisset, ut occupata mundo terrena negotia ageret, quam per contemplationis studia ad multorum perniciem vacaret. Rursum, nisi quibusdam mentibus contemplativa vita potius quam activa congrueret, nequaquam per Psalmistam Dominus diceret: Vacate et videte, quoniam ego sum Deus (Psal. XLV, 11) .
[ Vet. XXVII. ] 58. Quid valeant timor et amor ad [Col. 0762D] contemplationem. —Sed inter haec sciendum est quia saepe et pigras mentes amor ad opus excitat, et inquietas in contemplatione timor refrenat. Anchora enim cordis est pondus timoris; et plerumque fluctu cogitationum quatitur, sed per disciplinae suae vincula retinetur; neque hoc tempestas suae inquietudinis ad naufragium pertrahit, quia in divini amoris littore perfecta charitas astringit. Unde necesse est 209 ut quisquis ad contemplationis studia properat, semetipsum prius subtiliter interroget, quantum amat. Machina quippe mentis est vis amoris, quae hanc [Col. 0763A] dum a mundo extrahit, in alta sustollit. Prius ergo discutiat, si summa inquirens diligit, si diligens timet, si novit incognita aut amando comprehendere, aut non comprehensa timendo venerari. In contemplatione etenim mentem si amor non excitat, teporis sui torpor obscurat; si timor non aggravat, sensus hanc per inania ad nebulam erroris levat; et cum clausa ei secretorum janua tardius aperitur, ab ea longius ipsa sua praesumptione repellitur; quia irrumpere appetit hoc, quod non inveniens quaerit; cumque superba mens errorem pro veritate percipit, quo quasi intus gressum porrigit, foras tendit. Hinc est enim quod legem daturus Dominus, in igne fumoque descendit (Exod. XIX, 18) ; quia et humiles per claritatem suae ostensionis illuminat, et superborum [Col. 0763B] oculos per caliginem erroris obscurat. Prius igitur mens ab appetitu gloriae temporalis, atque ab omni carnalis concupiscentiae delectatione tergenda est, et tunc [Col. 0763D] Ita Bellovac., Compend., Norm., Val. Cl. et vet. Ed. Coc. et recentiores, ad arcem. ad aciem contemplationis erigenda. Unde et cum lex accipitur, populus a monte prohibetur, ut videlicet qui infirmis adhuc mentibus terrena desiderant, considerare sublimia non praesumant. Unde et recte dicitur: Si bestia tetigerit montem, lapidabitur (Ibid., 12, 13) . Bestia enim montem tangit, cum mens irrationabilibus desideriis subdita ad contemplationis alta se erigit. Sed lapidibus percutitur, quia summa non sustinens, ipsis superni ponderis ictibus necatur.
59. Quae ad eam assequendam perfectio necessaria. —Qui igitur culmen apprehendere perfectionis nituntur, [Col. 0763C] cum contemplationis arcem tenere desiderant, prius se in campo operis per exercitium probent, ut sollicite sciant si nulla jam mala proximis irrogant, si irrogata a proximis aequanimiter portant, si objectis bonis temporalibus nequaquam mens laetitia solvitur, si subtractis non nimio moerore sauciatur; ac deinde perpendant si cum ad semetipsos introrsus redeunt, in eo quod spiritalia rimantur, nequaquam secum rerum corporalium umbras trahunt, vel fortasse tractas manu discretionis abigunt; si incircumscriptum lumen videre cupientes, cunctas circumscriptionis suae imagines deprimunt; et in eo quod super se contingere appetunt, vincunt quod sunt. [ Vet. XXVIII. ] Unde recte nunc dicitur: Ingredieris in abundantia sepulcrum. Vir quippe perfectus sepulcrum [Col. 0763D] in abundantia ingreditur, quia prius activae vitae opera congregat, et postmodum carnis sensum per contemplationem mortuum, huic mundo funditus occultat. Unde et apte subditur: Sicut infertur acervus tritici in tempore suo (Ibid.) .
60. Actio contemplationem debet antecedere. —Actionis namque tempus primum est, contemplationis extremum. Unde necesse est ut perfectus quisque prius virtutibus mentem exerceat, atque hanc postmodum in horreum quietis condat (Luc. VIII, 35) . [Col. 0764A] Hinc est enim quod is quem legio daemonum Domino jubente dereliquit, ad Salvatoris sui pedes [Col. 0763D] Norman. et Corb., redit. Primus Compend. ita locum hunc repraesentat, ad Salvatoris pedes discere, cum salutis auctore reconcupiscit. residet, verba doctrinae percipit, et de regione sua simul discedere cum salutis auctore concupiscit; sed tamen ei ipsa quae salutem contulit Veritas dicit: Revertere primum in domum 210 tuam, et narra quanta tibi fecerit Dominus. Cum enim quamlibet parum de divina cognitione percipimus, redire ad humana jam nolumus, et proximorum necessitatibus onerari recusamus; quietem contemplationis quaerimus, nihilque aliud, nisi hoc quod sine labore reficit, amamus. Sed sanatos nos Veritas ad domum mittit, narrare quae nobiscum acta sunt praecipit, ut videlicet prius mens exsudet in opere, et postmodum refici debeat per contemplationem.
[Col. 0764B] [ Rec. XVIII. ] 61. Contemplationis et actionis figurae Rachel et Lia, Maria et Martha. Vitae activae magna merita, contemplativae potiora. —Hinc est quod Jacob pro Rachel servit, et Liam accipit, eique dicitur Non est consuetudinis in terra nostra ut minores ante tradamus ad nuptias quam majores (Genes. XXIX, 27) . Rachel [Col. 0764D] Seu potius videntem principium. Id sonat Rachel si derivetur ex ![[Hebrew Text]](../assets/FIGURES/0750764A.bmp)
[Hebrew Text] raa et [Hebrew Text] chalal. Consule lib Hieronymi de Nominibus Hebraicis, et notas novae Editionis Benedictin. tom. II. namque, visum principium; Lia autem laboriosa dicitur. Et quid per Rachelem, nisi contemplativa; quid per Liam, nisi activa vita designatur? In contemplatione quippe principium, quod Deus est, quaeritur; in operatione autem sub gravi necessitatum fasce laboratur. Unde et Rachel pulchra, sed sterilis; Lia autem lippa est, sed fecunda, quia nimirum mens cum contemplandi otia appetit, plus videt, sed minus Deo filios generat; cum vero ad [Col. 0764C] laborem se praedicationis dirigit, minus videt, sed amplius parit. Post Liae ergo complexus ad Rachelem Jacob pervenit, quia perfectus quisque ante activae vitae ad fecunditatem jungitur, et post contemplativae ad requiem copulatur. Quia enim contemplativa vita minor quidem tempore, sed merito major est quam activa, sacri Evangelii verbis ostenditur, in quo duae mulieres diversa egisse referuntur. Maria quippe Redemptoris nostri verba audiens, ad pedes illius residebat; Martha autem corporalibus ministeriis insistebat. Cumque contra Mariae otium Martha quereretur, audivit: Martha, Martha, sollicita es, et turbaris erga plurima. Porro unum est necessarium. Maria optimam partem elegit, quae non auferetur ab ea (Luc. X, 41, 42) . Quid enim [Col. 0764D] per Mariam, quae verba Domini residens audiebat, nisi contemplativa vita exprimitur? Quid per Martham exterioribus obsequiis occupatam, nisi activa vita signatur? Sed Marthae cura non reprehenditur, Mariae vero etiam laudatur, quia magna sunt activae vitae merita, sed contemplativae potiora. Unde nec auferri unquam Mariae pars dicitur, quia activae vitae opera cum corpore transeunt, contemplativae autem gaudia melius ex fine convalescunt. Quod bene ac breviter Ezechiel propheta exprimit, cum volantia [Col. 0765A] animalia contemplatus ait: Et similitudo manus hominis subtus [Col. 0765C] In Gemet., pinnas; et infra, sed manus eorum sub pinnas. In quibusdam Mss. homil. in Ezechielem observari saepe legi pinnae, pinnis, pro pennae, pennis. pennas eorum erat (Ezech. X, 21) . Quid enim per pennas animalium, nisi contemplationes possumus sentire sanctorum, quibus ad summa transvolant, et terrena deserentes, sese in coelestibus librant? Quid per manus, nisi operationes accipimus? Quia cum in proximi amore se dilatant, bona quae praevalent etiam corporaliter administrant. Sed manus eorum sub pennis sunt, quia actionis suae opera virtute contemplationis vincunt.
[ Vet. XXIX. ] 62. Sepulcri nomine requies aeterna potest intelligi. —Potest etiam per sepulcrum non solum in hac vita nostra contemplatio, sed requies aeternae et intimae retributionis intelligi; in qua tanto verius quiescitur, quanto in nobis corruptionis vita perfectius [Col. 0765B] necatur. In abundantia ergo sepulcrum 211 ingreditur, qui post congesta vitae praesentis opera, mutabilitati suae plene mortuus, in secreto veri luminis occultatur. Unde et per Psalmistam dicitur: Abscondes eos in abdito vultus tui, a conturbatione hominum (Psal. XXX, 21) . Quod bene etiam comparatio adjuncta commendat, cum subditur: Sicut infertur acervus tritici in tempore suo. Frumentum quippe in segete sole tangitur, quia in hac vita, humana anima respectu superni luminis illustratur; pluvias accipit, quia veritatis eloquio pinguescit; ventis concutitur, quia tentationibus exercetur; et secum crescentes paleas portat, quia nequiorem contra se quotidie vitam peccantium tolerat; atque ad aream deductum triturationis pondere premitur, ut a palearum connexione solvatur; quia mens nostra [Col. 0765C] coelesti disciplinae supposita, dum correctionis flagella percipit, a societate carnalium [Col. 0765C] Turon., velut frumentum mundior. mundior recedit; et relictis paleis ad horreum ducitur, quia foris remanentibus reprobis, electa anima ad supernae mansionis aeterna gaudia sublevatur. Bene ergo dicitur: Ingredieris in abundantia sepulcrum, sicut infertur acervus tritici in tempore suo; quia dum post afflictionem justi praemia patriae coelestis inveniunt, quasi post pressuras ad horreum grana deferuntur; et in alieno [Col. 0766A] quidem tempore percussiones sentiunt, sed [Col. 0766C] Vindoc., Compend., Corb., etc., in sua percussione requiescunt. in suo a percussione requiescunt. Electis quippe tempus alienum est vita praesens, unde et quibusdam adhuc infidelibus Veritas dicit: Tempus meum nondum venit, tempus autem vestrum semper est paratum (Joan. VII, 6) . Et rursum: Haec est hora vestra, et potestas tenebrarum (Luc. XXII, 53) . Sepulcrum ergo in tempore suo sicut frumenti acervus ingreditur, quia ille aeternam requiem 212 percipit, qui prius hic, ut ab exurendis paleis liber sit, disciplinae pressuras sentit. Eliphaz vero, quia et in locutionis suae serie tabernaculum, lapides, bestias, semen, herbas, sepulcrumque nominavit, quod non haec juxta litteram dixerit, ipse innuit, qui post cuncta illico subjungit.
[Col. 0766B] VERS. 27.— Ecce hoc, ut investigavimus, ita est.
63. Verba Eliphaz spiritaliter intelligenda sunt. —Liquet profecto quod in his verbis nihil ab eo juxta superficiem dicitur, quia nimirum ante faciem non jacet quod investigatur. Qui ergo haec investigasse se indicat, quia in verbis exterioribus interiora quaesierit demonstrat. Sed post cuncta ad stultitiam jactantiae pervenit, quia protinus subdit:
IBID.— Quod auditum, mente pertracta.
64. Gravis ejus imperitia est velle docere meliorem. —Quantalibet doctrina mens polleat, gravis ejus imperitia est velle docere meliorem. Unde et ea quae ab amicis recte prolata sunt, ab interno [Col. 0766C] Mss. vetust., magno consensu, arbitre, quod saepius occurrit, infra maxime, l. VIII, cap. olim 27, 29, 30, nunc 45, 47, 48. arbitro non recta judicantur. In eo namque vim suae rectitudinis [Col. 0766C] amittunt, quod auditori non congruunt; quia et medicamina vires perdunt, cum sanis membris apponuntur. In omni ergo quod dicitur, necesse est ut causa, tempus et persona pensetur; si verba sententiae veritas roborat, si hanc tempus congruum postulat, si et veritatem sententiae, et congruentiam temporis personae qualitas non impugnat. Ille enim laudabiliter spicula emittit, qui prius hostem quem feriat conspicit. Male namque arcus validi cornua subigit, qui sagittam fortiter dirigens civem ferit.
211 1. Job flagellis et conviciis probatus. Si qua loquitur quae impatientiam sonant, haec non humano pensanda judicio, sed divino. —Quorumdam mentes plus flagella, quam convicia cruciant; quorumdam vero plus convicia quam flagella castigant. Nam [Col. 0766D] saepe contra nos quibuslibet poenis durius tormenta verborum saeviunt; cumque nos ad defensionem erigunt, in impatientiam sternunt. Unde beato Job ne deesse tentatio ulla potuisset, non solum hunc flagella desuper feriunt sed graviora plagis amicorum colloquia affligunt; ut sancti viri anima hinc inde [Col. 0767A] pulsata, ad motum iracundiae et elationis erumperet, et [Col. 0767D] Recent. Vulg., et quidquid munde vixerat. quidquid mundum vixerat, per contumaciam superbae locutionis inquinaret. Sed tactus plagis gratias retulit; lacessitus verbis recta respondit; et percussus innotescit, quam pro minimo salutem carnis habuerit. Loquens quoque indicat, quam sapiens tacebat. Sed quaedam ejus verbis admista sunt, quae apud humana judicia patientiae limitem transire videantur: quae nos vere intelligimus, si superni sententiam judicis in eorum examinatione pensamus. Ipse quippe beatum Job et prius contra adversarium praetulit, dicens: Vidisti servum meum Job, quod non ei similis est super terram; vir simplex [Col. 0767D] Deest et rectus in Vindoc., Corb. et plur. et rectus, ac timens Deum, et recedens a malo (Job. I, 8) ? Ipse post probationem amicos ejus redarguit, dicens: 212 [Col. 0767B] Non estis locuti coram me rectum, sicut servus meus Job (Job. XLII, 7) . Restat ergo ut cum mens in beati Job sermonibus fluctuat, eorum pondus ex ejusdem historiae initio ac fine perpendat. Ab aeterno enim judice nec casurus laudari potuit, nec lapsus praeferri. Si igitur in ambiguitatis tempestate deprehensi, prima hujus historiae et postrema conspicimus, navis cordis considerationis suae funibus, quasi a prora et puppi, restringitur, ne in erroris saxa perducatur. Nullis ergo ignorantiae nostrae procellis obruimur, si tranquillum supernae sententiae littus tenemus. Ecce enim dicit quod quaestione non modica lectoris animum moveat. Sed quis hoc non rectum dicere audeat, quod in Dei auribus rectum sonat?
[Col. 0767C] CAP. VI. VERS. 2, 3.— Utinam appenderentur peccata mea, quibus iram merui, et calamitas quam patior, in statera: quasi arena maris haec gravior appareret.
SENSUS TYPICUS. 2. Christus libra est in qua et quod meremur, et quod pro nobis passus est, pensantur. Poenae nostrae gravitatem nobis notam fecit. —Quis alius staterae nomine, nisi Dei et hominum mediator exprimitur? qui ad pensandum vitae nostrae meritum venit, ac secum justitiam simul et misericordiam detulit; sed misericordiae lance praeponderans, culpas nostras parcendo levigavit. In manu etenim Patris, quasi statera miri libraminis factus, hinc in se calamitatem nostram, 213 et illinc peccata suspendit. Sed gravis ponderis calamitatem moriendo innotuit, et apud misericordiam leve esse peccatum relaxando [Col. 0767D] monstravit. [Col. 0767D] In vulgatis, apud misericordiam suam Deus leve esse peccatum relaxando monstravit. Ergo per veram poenitentiam, quamvis multa et gravissima sint peccata, per misericordiam Dei facile (Barth. et Remb., facilius) relaxantur; et apud misericordiam suam leve esse peccatum quod relaxatur (Barth. et Remb., peccatum relaxatum monstravit, qui hoc primum gratiae (vel, ut apud Barth. et Remb., grave) contulit, quia poenam nostram, etc. Manifestum glossema, Gregorianae orationis [Col. 0768D] nexum solvens, et quod ne in uno quidem offendimus Ms. Qui hoc primum gratiae contulit, quia poenam nostram nobis cognoscibilem fecit. Homo namque ad contemplandum auctorem conditus, sed exigentibus meritis ab internis gaudiis dejectus, in aerumnam corruptionis ruens, caecitatem exsilii sustinens, [Col. 0768A] culpae suae supplicia et tolerabat, et nesciebat; ita ut exsilium patriam crederet, et sic sub corruptionis pondere quasi in salutis libertate gauderet. Sed is, quem intus homo reliquerat, assumpta carne, foris apparuit Deus; cumque se exterius praebuit, expulsum foras hominem ad interiora revocavit, ut jam damna sua videat, [Col. 0768D] Ebroic., Jam poena suae caecitatis ingemiscat. jam poenam suae caecitatis ingemiscat. Calamitas ergo hominis in statera gravis apparuit, quia malum quod pertulit nonnisi in praesentia Redemptoris agnovit; lucem quippe nesciens, damnationis suae tenebras voluptuose tolerabat. Sed postquam vidit quod diligeret, intellexit etiam quod doleret; et grave sensit quod pertulit, quia dulce innotuit quod amisit. Vir igitur sanctus colloquentis amici sententiis a claustris silentii excussus, et prophetici [Col. 0768B] spiritus affluentia repletus, dicat sua, dicat humani generis voce: Utinam appenderentur peccata mea, quibus iram merui, et calamitas quam patior, in statera, quasi arena maris haec gravior appareret. Ac si aperte diceret: Damnationis nostrae malum leve creditur, quia necdum cognita Redemptoris aequitate pensatur. Sed utinam veniat, et aerumnam tanti exsilii misericordiae suae lance suspendat, et quid post exsilium requiramus edoceat. Si enim innotescit quid amisimus, grave esse insinuat quod toleramus. [ Vet. II. ] Bene autem haec eadem peregrinationis nostrae calamitas maris arenae comparatur. Arena etenim maris, undarum aestu exterius pellitur, quia et delinquens homo, [Col. 0768D] Turon. et Corb. Germ., quo tentationum fluctus mobilius pertulit, eo extra se ab intimis exivit. In Vindocin., pro ab intimis exivit, legitur ab intimis exegit. quoniam tentationum fluctus mobiliter pertulit, extra se ab intimis exivit. Magni [Col. 0768C] autem arena maris est ponderis; sed calamitas hominis arena maris gravior dicitur, quia dura fuisse poena ostenditur, dum per misericordem judicem [Col. 0768D] Ita omnes Mss., nisi quod in uno Reg., culpa quae agnoscitur, levigatur; unde forte in Vulgatis factum, culpa quae levigatur agnoscitur. culpa levigatur. Et quia quisquis gratiam Redemptoris agnoscit, quisquis reditum ad patriam diligit, eruditus sub pondere peregrinationis gemit, post staterae desiderium recte subjungitur:
VERS. 2.— Unde et verba mea dolore sunt plena.
3. Gemere hic non cessat qui se exsulem novit. —Qui peregrinationem pro patria diligit, dolere etiam inter dolores nescit. Justi autem verba dolore plena sunt, quia quo usque praesentia tolerat, ad aliud loquendo suspirat; omne quod peccans pertulit, conspicit; atque ut ad statum beatitudinis redeat, [Col. 0768D] sollicite judicia quibus affligitur pensat. Unde subditur:
VERS. 4.— Quia sagittae Domini in me sunt.
4. Sagittis praedicatio vel poena signatur. —Sagittarum [Col. 0769A] quippe nomine aliquando praedicationis verba, aliquando animadversionis sententiae designantur. Praedicationis namque eloquia sagittis exprimuntur, quia in eo quod vitia feriunt, 214 male viventium corda transfigunt. De his sagittis venienti Redemptori dicitur: Sagittae tuae acutae, potentissime; populi sub te cadent in corde (Psal. XLIV, 6) . De quo Isaias dicit: Mittam ex eis qui salvati fuerint ad gentes in mare, in Africam, [Col. 0769D] Apud vet. Edit. Barth., Remb., Coc., in Libyam: mendose. et in Lydiam, tenentes sagittam, in Italiam, in Graeciam (Isai. LXVI, 19) . Rursum sagittis, animadversionis percussio designatur, sicut Joas regi per Elisaeum dicitur: Jace sagittam. Quo jaciente ait: Percuties Syriam, donec consumas eam (IV Reg. XIII, 17) . Vir igitur sanctus quia peregrinationis suae aerumnam respicit, quia sub percussionibus Dominicae animadversionis [Col. 0769B] ingemiscit, dicat: Unde et verba mea dolore sunt plena, quia sagittae Domini in me sunt [Rec. III. ] Ac si aperte diceret: Ego in exsilii damnatione non gaudeo, sed sub judicio positus doleo, quia vim percussionis agnosco. Plerique autem sunt quos tormenta cruciant, sed non emendant. Quo contra apte subjungitur:
IBID.— Quarum indignatio ebibit spiritum meum.
5. Justi poenis quas sustinent emendantur. —Quid enim est spiritus hominis, nisi spiritus elationis? Sagittae autem Domini spiritum hominis ebibunt, cum supernae animadversionis sententiae afflictam mentem ab elatione compescunt. Sagittae Domini spiritum hominis ebibunt, quia intentum exterioribus introrsus [Col. 0769C] trahunt. [Col. 0769D] Compend., Turon. et alii, his namque sagittis epotatus David spiritus fuerat. Barthol. et Remb., cum Mss. Colb., et hoc potatus. Epotatus namque David spiritus fuerat, cum dicebat: In deficiendo in me spiritum meum, et tu cognovisti semitas meas (Psal. CXLI, 4) . Et rursum: Negavi consolari animam meam, memor fui Dei, et delectatus sum, exercitatus sum, et defecit paulisper spiritus meus (Psal. LXXVI, 4) . Sagittarum ergo indignatio justi spiritum ebibit, quia supernae sententiae electos, quos in peccatis inveniunt, dum vulnerant, immutant; ut duritiam suam transfixa mens deserat, atque ex salutifero vulnere [Col. 0769D] Mss. Norm., sanguis confusionis currat; non probantur. Confessionis autem nomine intelligit Gregorius poenitentiam cum conversione conjunctam; nam, ut loquitur Hilarius in ps. CXXXVII, n. 3, nullus id [Col. 0770D] quod peccatum esse confessus est, deinceps debet admittere, quia confessio peccati professio est desinendi. sanguis confessionis currat. Pensant namque unde, quo lapsi sunt, pensant a quanta beatitudine ad quae corruptionis suae tormenta ceciderunt; et non solum gemunt in his quae sustinent, sed insuper metuunt hoc quod districtus judex delinquentibus de gehennae ignibus minatur. Unde recte subjungitur:
IBID.— Et terrores Domini militant contra me.
6. Deum praesentes poenas dolent, pavent futuras. —Justorum mens non solum perpendit quod tolerat, sed etiam pavet quod restat; videt qualia in hac vita patitur; metuit ne post hanc graviora patiatur. Luget [Col. 0770A] quia in hujus caecitatis exsilio a paradisi gaudiis cecidit; timet ne et cum exsilium relinquetur, mors aeterna subsequatur. Jam ergo sententiam tolerat in poena; sed minas adhuc venturi judicis formidat ex culpa. Hinc Psalmista ait: In me pertransierunt irae tuae, et terrores tui conturbaverunt me (Psal. LXXXVII, 17) . Interni quippe judicis postquam irae pertranseunt, etiam terrores conturbant, quia jam aliud damnatione patimur, et adhuc aliud de aeterna ultione formidamus. Vir igitur sanctus, perpendens mala quae tolerat, dicat: Sagittae Domini in me sunt, quarum indignatio ebibit spiritum meum. Sed, graviora in perpetuum metuens, adjungat: Et terrores militani contra me. Ac si aperte diceret: Percussus quidem de praesentibus doleo; 215 sed hoc in dolore fit [Col. 0770B] gravius, quia et in poena positus, adhuc supplicia aeterna pertimesco. Sed quia jam staterae interventum desiderat, jam mala in quibus humanum genus cecidit pensat, quamvis in gentili natione positus, munere tamen prophetici spiritus plenus; quo ardore Redemptoris adventum vel gentilitas, vel Judaea sitiat, verbis sequentibus demonstrat, dicens:
VERS. 5.— Nunquid rugiet onager cum habuerit herbam? aut mugiet bos cum ante praesepe plenum steterit?
7. Gentilitatis et Judaeae in Redemptoris adventum desideria. —Quid namque per onagrum, id est, agrestem asinum, nisi gentilis populus designatur? quem sicut natura extra stabula disciplinae edidit, ita vagus [Col. 0770C] in voluptatum suarum campo permansit. Quid per bovem [Col. 0770D] Ita restituimus hunc locum ex Mss. Compend., Vindocin., Norm., etc. Prius legebatur, nisi plebs Judaica significatur, quae jugo supernae damnationis, etc.; mendose, ut censeo: erroris occasio fortasse fuit vox, dominationis, sic abbreviata in vet. Edit., dñationis, quam legerunt damnationis. nisi plebs Judaica figuratur, quae, jugo dominationis supernae supposita, ad spem proselytos colligens, per corda quae valuit vomerem legis traxit. Sed beati Job vita attestante cognoscimus, ut exspectasse Redemptoris adventum multos etiam ex gentibus credamus. Et nascente Domino, Simeone in spiritu in templum veniente, didicimus quanto desiderio ex plebe Israelitica sancti viri incarnationis ejus mysterium videre cupierunt. Unde et per eumdem Redemptorem discipulis dicitur: Multi, dico vobis, justi et prophetae desideraverunt videre quae videtis, et non viderunt (Luc. X, 24) . [ Vet. IV. ] Herba ergo onagri, et fenum bovis est haec ipsa Mediatoris incarnatio, per quam simul gentilitas et Judaea satiatur. Quia enim [Col. 0770D] per prophetam dicitur: Omnis caro fenum (Isa. XL, 6) , universitatis conditor, ex nostra substantia carnem sumens, fenum fieri voluit, ne nostra in perpetuum caro fenum remaneret. Tunc ergo herbam onager invenit, cum gentilis populus gratiam divinae incarnationis accepit. Tunc bos vacuum praesepe non habuit, cum plebi Judaicae ejus carnem exspectanti [Col. 0771A] lex exhibuit, quem diu [Col. 0771D] Excusi, exspectatum, renitentibus Mss. exspectanti prophetavit. Unde et natus Dominus in praesepe ponitur, ut videlicet signaretur quia sancta animalia, quae jejuna diu apud legem inventa sunt, incarnationis ejus feno satiantur. Praesepe enim natus implevit, qui cibum semetipsum mentibus mortalium praebuit, dicens: Qui comedit carnem meam, et bibit sanguinem meum, in me manet, et ego in eo (Joan. VI, 57) . Sed quia diu et electorum gentilium vota dilata sunt, et ex Hebraico populo sancti quique longo tempore redemptionem suam exspectando gemuerunt, beatus Job, bene prophetiae mysteria enarrans, ex utraque natione causas afflictionis insinuat, dicens: Nunquid rugiet onager cum habuerit herbam? aut mugiet bos cum ante praesepe plenum steterit? Ac si aperte dicat: [Col. 0771B] Idcirco gentilitas gemit, quia eam necdum Redemptoris sui gratia reficit; atque ideo Judaea mugitus dilatat, quia, legem tenens, sed legis auctorem non videns, stans ante praesepe jejunat. Quae nimirum lex, quia ante Mediatoris adventum nequaquam spiritaliter, sed carnaliter tenebatur, recte subjungitur:
VERS. 6.— Aut poterit comedi insulsum, quod non est sale conditum?
8. Lex carnaliter intellecta insulsa, a Christo sale condita. —In lege sal litterae est virtus intelligentiae occultae. Quisquis ergo, obsequiis carnalibus intentus, hanc intelligere spiritaliter noluit, quid aliud quam insulsum cibum comedit? Sed hoc in 216 cibo sal cognita Veritas misit, cum latere in lege saporem [Col. 0771C] occultae intelligentiae docuit dicens: Si crederetis Moysi, crederetis forsitan et mihi, de me enim ille scripsit (Joan. V, 46) . Et rursum: Habete sal in vobis, et pacem habete inter vos (Marc. V, 49) . Sed quia ante Mediatoris adventum Judaea legem carnaliter tenuit, praeceptis ejus dura jubentibus gentilitas subdi recusavit. Insulsum ergo cibum comedere noluit, quia prius quam Spiritus condimentum perciperet servare vim litterae expavit. Quis namque gentilium hoc quod illic praecipitur ferret, filiorum carnem pro obsequio religionis incidere, verborum culpas morte resecare? Unde et bene adhuc subditur:
IBID.— Aut gustare aliquis potest quod gustatum affert mortem?
[Col. 0771D] 9. Lex carnaliter degustata, prius erat mortifera. —Lex namque carnaliter degustata mortem detulit, quia commissa delinquentium dura animadversione distrinxit; mortem detulit, quia et per praeceptum culpam innotuit, et hanc per gratiam non delevit, Paulo attestante, qui ait: Nihil ad perfectum perduxit lex (Heb. VII, 19) . Et rursum: Lex quidem sancta, et mandatum sanctum et justum et bonum. Et paulo post: Peccatum, ut appareat peccatum, per bonum mihi operatum est mortem (Rom. VII, 12, 13) . Ad Christum vero conversa gentilitas, quia hunc [Col. 0771D] Ita Mss. Corb. Germ., Colb., Germ., Turon., Vindoc., Floriac., Norm. At Editi, signari. sonare per [Col. 0772A] verba legis intelligit, angustata desideriis suis, eum quem vehementer diligit inter praecepta carnalia spiritaliter requirit. [ Vet. V, Rec. VI. ] Unde et ex voce mox Ecclesiae per prophetiae spiritum subditur:
VERS. 7.— Quae prius tangere nolebat anima mea, nunc, prae angustia, cibi mei sunt.
10. Verba Job spiritali intellectu esse gravida. Gentes legis cibum quaesiturae, et Judaei gentium societatem non dedignaturae praedicuntur. —Valde namque in errorem labitur qui beati Job verba ad solam prolata historiam suspicatur. Vir enim sanctus, et tot conditoris sui praeconiis fultus, quid magnum, vel potius quid verum diceret, si insulsum cibum comedi non [Col. 0772B] posse dixisset? Aut quis ejus esui mortifera alimenta obtulerat, ut subjungat: Aut potest aliquis gustare quod gustatum affert mortem? Quae si de amicorum colloquiis dicta sentimus, ab intellectu hoc sententia subjuncta compescimur, qua ait: Quae prius tangere nolebat anima mea, nunc, prae angustia, cibi mei sunt. Absit enim ne vir sanctus, in status sui incolumitate constitutus, amicorum suorum aliquando dicta despexerit, qui, sicut ipso attestante post didicimus, et servis humilis fuit. Verba ergo ejus a mysteriis non vacant, quae, sicut ex fine historiae discimus, et internus arbiter laudat. Quae nequaquam etiam cum tanta veneratione usque ad mundi extrema decurrerent, si intellectu mystico gravida non fuissent.
11. Beatus igitur Job, quia membrum sanctae est Ecclesiae, ejus etiam loquatur ex voce, dicens: Quae [Col. 0772C] prius tangere nolebat anima mea, nunc prae angustia, cibi mei sunt, quia nimirum amoris sui aestibus anxia cibum Scripturae veteris conversa gentilitas esurit, quem dudum superba despexit. Quae tamen et Judaeae vocibus congruunt, si paulo consideratius disserantur. Ipsa quippe ex eruditione legis, ex unius Dei cognitione sal habuit, [Col. 0772D] Bellovac., Gemet. et nonnulli, et cunctas gentes non aliter quam animalia. Corb., et cunctas gentes non aliud quam animalia. et cunctas gentes tanquam animalia bruta despexit. Sed quia societatem gentilium ad semetipsam recipere praeceptis legis erudita contempserat, 217 quid aliud quam insulsum cibum sumere fastidiebat? Divina quippe sententia, proposita morte, vetuerat ne plebs Israelitica foedus cum alienigenis jungeret, et vitam sanctae religionis inquinaret (Exod. XXIII, 32) . Unde et subditur: Aut gustare aliquis potest quod gustatum affert mortem? Sed quia [Col. 0772D] ad Redemptoris fidem haec eadem Judaea ex electorum parte conversa est, lucem quam cognoverat praedicare per sanctos apostolos suae prolis infidelibus satagebat. Ejus autem praedicationis obsequium Hebraeorum superbia repulit. Unde mox ad collectionem gentium exhortationis suae verba declinavit, sicut et per eosdem apostolos dicitur: Vobis oportebat primum loqui verbum Dei; sed quoniam repulistis illud, et indignos vos judicastis aeternae vitae, ecce convertimur ad gentes (Act. XIII, 46) . Unde hoc quoque loco apte subjungitur: Quae prius tangere nolebat anima mea, nunc [Col. 0773A] prae angustia, cibi mei sunt. Judaea quippe, vitam gentilium dedignata, eam dudum quasi tangere noluit, cujus societatem recipere sprevit; sed ad Redemptoris gratiam veniens, ab Israelitis infidelibus repulsa, dum per sanctos apostolos ad collectionem se gentium dilatat, quasi hoc in cibum esuriens accipit, quod indignum prius fastidiosa despexit. Praedicationis enim suae angustias pertulit, quae apud Hebraeos despici quod loquebatur vidit. Sed prae angustia cibos quos dudum contempserat comedit, quae, repulsa Judaeorum duritia, gentiles suscipere populos quos despexerat concupiscit. Quia igitur haec figuraliter diximus, restat nunc ut moraliter inquiramus.
SENSUS MORALIS.—12. Vir sanctus, Redemptoris adventum sub staterae appellatione desiderans, dum [Col. 0773B] [Col. 0773D] Coc. et al. seq., per se eloquium. Vitiosa est transpositio. se per eloquium aperit, nos ad vivendi studium erudit; dum sua narrat, quaedam nostra indicat; dum de se quae recognoscamus insinuat, nos ad spem trepidos infirmosque confirmat. Jam quippe per fidem Mediatoris vivimus, et tamen adhuc pro [Col. 0774D] Cod. Germ., expugnatione. expurgatione vitiorum dura animadversionis intimae flagella sustinemus. Unde et post staterae desiderium subdit:
VERS. 4.— Quia sagittae Domini in me sunt, quarum indignatio ebibit spiritum meum.
13. Boni flagellis ac judicii terrore configuntur. Praestat tamen agi amore. —Sed ecce, ut superius dictum est, et divinae correptionis percussione configimur, et tamen adhuc illud gravius est quod de terrore [Col. 0773C] venturi judicis ex aeterna animadversione formidamus. Unde protinus subinfertur: Et terrores Domini militant contra me. Debet tamen a metu et dolore animus excuti, et ad sola aeternae patriae desideria extendi. Tunc enim nobilitatem nostrae regenerationis ostendimus, si eum ut patrem diligimus, quem nunc servili mente ut dominum formidamus. Unde et per Paulum dicitur: Non accepistis spiritum servitutis iterum in timore, sed accepistis spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus, Abba pater (Rom. VIII, 15) . Pondus itaque formidinis mens electi postponat, in virtute se amoris exerceat, renovationis suae dignitatem desideret, ad conditoris sui speciem anhelet; quem quo usque conspicere non valet, aeternitatem ejus necesse est, id est, intimum cibum suum esuriens, [Col. 0773D] exspectet. Unde et apte subditur:
VERS. 5.— Nunquid rugiet onager cum habuerit herbam? aut mugiet bos cum ante praesepe plenum steterit?
14. Onager fidelem plebem, bos ordinem ecclesiasticum designat. Utrisque hic gemendi causa de dilata Dei visione. —Qui alii onagri appellatione signati sunt, nisi hi qui, in campo fidei constituti, nullius officii loris 218 ligantur? Vel quos bovis significatio exprimit, nisi hos quos intra sanctam Ecclesiam ad praedicationis officium suscepti ordinis jugum premit? [Col. 0774A] Herba vero onagri et pabulum bovis est interna refectio populi fidelis. Alii namque more bovis intra Ecclesiam suscepti officii loris tenentur; alii more onagri sacri ordinis stabula nesciunt, et in campo propriae voluntatis degunt. Sed cum quis ex vita saeculari internae visionis desiderio aestuat, cum refectionis intimae pabulum concupiscit, cum jejunum se in peregrinationis hujus caecitate considerans, quibus valet fletibus reficit, quasi herbam non inveniens onager rugit. Alius quoque necessitatem suscepti ordinis tolerat, in labore praedicationis exsudat, et per aeternam jam contemplationem refici appetit; sed quia Redemptoris sui speciem necdum conspicit, quasi bos ad praesepe vacuum ligatus gemit. Quia enim, longe ab interna sapientia positi, aeternae haereditatis viriditatem non cernimus, velut bruta animalia, [Col. 0774B] a desiderata herba jejunamus. De qua nimirum herba Redemptoris voce dicitur: Per me si quis introierit, salvabitur, et ingredietur, et egredietur, et pascua inveniet (Joan. X, 9) . Sed plerumque, quod esse amantibus gravius solet, sanctis bonorum studiis malorum vita contradicit; et cum mens ad coeleste desiderium rapitur, bene coepta intentio, interrumpentibus stultorum verbis ac moribus, reverberatur; ita ut quae jam per contemplationis adnisum ad summa evolaverat, ad expugnandam pravorum stultitiam sese in infimis contra certamina accingat. Unde et subditur:
VERS. 6.— Aut poterit comedi insulsum quod non est sale conditum? Aut potest aliquis gustare quod gustatum [Col. 0774C] affert mortem?
15. Electis quam gravia sint verba moresque carnalium. —Verba quippe moresque carnalium quasi cibum se nostris mentibus ingerunt, ut in delectationis ventre rapiantur. Sed electus quisque insulsum non comedit, quia pravorum dicta factaque dijudicans, ab ore cordis repellit. Paulus ad esum mentium inferri insulsa prohibuit, cum discipulis dixit: Sermo vester semper in gratia sale sit conditus (Coloss. IV, 6) . Et Psalmistae quoque verba reproborum in cordis ore insulsa sapuerant, cum dicebat: Narraverunt mihi iniqui fabulationes, sed non ita ut lex tua, Domine (Psal. CXVIII, 84) . Saepe autem verba carnalium dum se importune nostris auribus ingerunt, in corde bellum tentationis gignunt; et quamvis haec et ratio [Col. 0774D] respuat, et lingua reprehendat, cum labore tamen intus vincitur quod foris cum auctoritate judicatur. Unde necesse est ut nec ad aures veniat quod mens a cogitationis aditu vigilans repellat. Sancti igitur viri, cum aeternitatis desideriis anhelant, in tantam altitudinem vitae se sublevant, ut audire jam quae mundi sunt grave sibi ac deprimens pondus credant. Valde namque insolens atque intolerabile aestimant quidquid illud non sonat quod intus amant.
[ Vet. VII. ] 26. Non omnium est ad cruciatus corporis pro Deo subeundos accingi. —Sed saepe mens jam per desiderium ad sublimia rapitur, jam funditus a [Col. 0775A] stulta terrenorum hominum locutione separatur, nec tamen adhuc pro amore veritatis ad perferendos praesentis vitae cruciatus accingitur; jam superna appetit, jam in infimis stulta contemnit, sed necdum se ad perferendae adversitatis tolerantiam dirigit. Unde et subditur: Aut potest aliquis gustare quod gustatum affert mortem?
17. Proximorum infirma tolerando, ad cruciatus subeundos roboramur. —Durum quippe est appetere quod cruciat, 219 sequi quod vitam fugat. Sed plerumque mens justi ad tantum se virtutis culmen extendit, ut et apud se in internae rationis arce praesideat, et quorumdam foris stultitiam tolerando convertat. Quos enim ad fortia trahere nitimur, eorum [Col. 0775B] necesse est ut infirma toleremus, quia nec jacentem erigit, nisi qui status sui rectitudinem per compassionem flectit. Cum vero alienae infirmitati compatimur, valentius a nostra roboramur; ut amore futurorum mens ad praesentia adversa se praeparet, et cruciatus corporis quos timebat exspectet. Auctis namque desideriis coelestibus angustatur; cumque aeternae patriae quanta sit dulcedo considerat, pro ea praesentis vitae amaritudines ardenter amat. Unde post insulsi cibi fastidium, post impossibilem mortis gustum, recte subjungitur:
VERS. 7.— Quae prius tangere nolebat anima mea, nunc, prae angustia, cibi mei sunt.
18. Prae amore coelestis patriae exsilii poenas amamus. —Mens enim justi proficiens, quae prius, dum [Col. 0775C] sola propria curaret, ferre aliena fastidiebat, quae minus alienis compatiens, convalescere contra adversa non poterat, cum ad toleranda proximi infirma se attrahit, ad adversa superanda convalescit; ita ut pro amore veritatis praesentis vitae cruciatus tanto post [Col. 0775D] Norman., tanto post fortis appetat. Unus Vindoc., tanto post fortior. fortius appetat, quanto prius infirma fugiebat. Inclinatione namque sua erigitur, attractione tenditur, compassione roboratur; cumque in amorem proximi se dilatat, quasi ex meditatione colligit quanta fortitudine in auctorem surgat. Charitas namque, quae nos ad vim compassionis humiliat, altius in culmine contemplationis levat; et multiplicata jam majoribus desideriis aestuat, jam pervenire ad vitam spiritus, etiam per cruciatus corporis, anhelat. Quod ergo prius tangere nolebat, hoc post prae angustia [Col. 0775D] comedit, qui desideria sua vix capiens, et ipsas quas dudum timuerat, jam prae amore coelestis patriae poenas amat. Si enim mens in Deum forti intentione dirigitur, quidquid sibi in hac vita amarum fit, dulce aestimat, omne quod affligit requiem putat; transire et per mortem appetit, ut obtinere vitam plenius possit; funditus in infimis exstingui desiderat, quo verius summa conscendat. Sed haec de cujuslibet justi animo, haec de beati Job mente mentior, nisi ipse subjungat:
VERS. 8-10.— Quis det ut veniat petitio mea, et [Col. 0776A] quod exspecto tribuat mihi Dominus; et qui coepit, ipse me conterat; solvat manum suam, et succidat me, et haec mihi sit consolatio, ut affligens me dolore, non parcat?
19. Exemplum Job suum percussorem benedicentis. Conterit nos Deus, conterit et diabolus, diversis exitibus. —Sed fortasse haec per contumaciam expetit, fortasse in eo quod se perfecte exstingui desiderat, injustitiam ferientis accusat. Absit hoc. Nam qua mente id expetat, verbis sequentibus demonstrat, dicens: Nec contradicam sermonibus sancti. Nequaquam ergo de injustitia percutientis murmurat, qui percussorem suum et inter verbera sanctum vocat. Sciendum vero est quia aliquando nos adversarius, aliquando autem conterit Deus. Ex contritione autem adversarii a virtute deficimus; per contritionem vero Domini fracti, a vitiis in virtute roboramur. Hanc [Col. 0776B] contritionem Propheta prospexerat, cum dicebat: Reges eos in virga ferrea, et tanquam vas figuli conteres eos (Psal. II, 9) . In virga nos ferrea Dominus regit et conterit, [Col. 0775D] Gemet. ac unus Compend., quia dispensationis [Col. 0776D] suae fortitudine. quia 220 dispensationis suae forti rectitudine cum nos interius reficit, exterius affligit. Nam quo virtutem carnis humiliat, intentionem spiritus exaltat. Unde et haec eadem contritio figuli vasi comparatur, sicut et per Paulum dicitur: Habemus thesaurum istum in vasis fictilibus (II Cor. IV, 7) . Qui simul contritionem et regimen exprimens, ait: Licet is qui foris est noster homo corrumpitur, tamen is qui intus est renovatur de die in diem (Ibid., 16) . [ Vet. VIII. ] Sanctus igitur vir, qui appropinquare Deo etiam per flagella desiderat, per spiritum humilitatis dicat:
VERS. 9.— Qui coepit, ipse me conterat.
20. Efferentem se de virtutibus Deus misericorditer corripit. —Plerumque enim vitiorum contritionem in nobis agere Dominus inchoat; sed cum mens ex ipso exordio provectus extollitur, cumque se jam quasi de virtutibus erigit, saevienti contra se adversario aditum pandit, qui cordis intima penetrans, omne quod in ea de studio bonae inchoationis invenerit, confringit; tantoque se vehementius in ejus confractione exhibet, quanto et gravius, quia vel ad modicum fuerat provectus, dolet. Unde et teste Evangelio, voce Veritatis, ad neglectam domum conscientiae spiritus immundus qui solus exiit cum spiritibus septem redit (Matth. XII, 45) . Ne ergo post divinae correptionis [Col. 0776D] exordia antiquus hostis subripiat, atque ad virtutum confractionem trahat, sanctus vir congrue exorat, dicens: Qui coepit, ipse me conterat. Ac si aperte didicat: Hoc, quod in me exorsus est perficere feriendo non desinat, ne desertum me adversario ad contritionem tradat. Unde et apte subditur:
IBID.— Solvat manum suam, et succidat me.
21. Quam timendum ne ad ferienda nostra vitia ligatam manum teneat. —Saepe namque fiducia longae prosperitatis inflati, in quodam [Col. 0776D] Turon., in quodam fastu. statu elationis erigimur. [Col. 0777A] Cumque nos extolli conditor conspicit, sed amorem suum erga nos per verbera non exercet, quasi ad ferienda nostra vitia manum ligatam tenet. An non affectus sui manum ligaverat cum peccanti populo dicebat: Jam non irascar tibi (Isai. LIV, 9) ; et: Zelus meus recessit a te (Ezech. XVI, 42) ? [Col. 0777D] Ita Norman., Vindoc., Compend., Bellovac., Turon. et vet. Ed., quod Coccius ita mutavit, sequentib. aliis Ed., solvere ergo manum suam dicitur cum exercet affectum. Solvat ergo manum dicitur, exerceat affectum. Recte autem subjungitur: Et succidat me. Cum enim securos nos ac de virtutum affluentia elatos, repentinus vel flagelli dolor, vel infirmitatis tentatio percutit, protinus a status sui vertice mentis nostrae elatio succisa cadit, ut de semetipsa nihil audeat, sed, infirmitatis suae ictu prostrata, manum levantis quaerat. Hinc est quod sancti viri cum de occulta erga se dispositione suspecti sunt, plus prospera ipsa pertimescunt, tentari appetunt, flagellari concupiscunt, [Col. 0777B] quatenus incautam mentem metus et dolor erudiat, ne in hac peregrinationis via, hoste ex insidiis erumpente, sua eamdem deterius securitas sternat. Hinc Psalmista ait: Proba me, Domine, et tenta me (Psal. XXV, 2) . Hinc iterum dicit: Ego ad flagella paratus sum (Psal. XXXVII, 18) . Quia enim sancti mentis suae correptionis vulnus sine putredine non esse considerant, libenter se sub manu medici ad sectiones parant, ut, aperto vulnere, virus peccati exeat, quod sana cute intus occidebat. Unde et adhuc subditur:
VERS. 10.— Et haec mihi sit consolatio, ut affligens me dolore, non parcat.
[Col. 0777C] 22. Sancti timent prospera, cupiunt flagella. —Electi qui cum perpetrasse se illicita noverunt, sed perscrutantes inveniunt quia nulla pro illicitis adversa perpessi sunt, vi immensae formidinis 221 tabescunt, pavore aestuant, sinistris agitati suspicionibus laborant, ne in aeternum se gratia deseruerit, quos in praesenti vita mali sui retributio nulla custodit; timent ne ultio quae suspenditur gravior in fine servetur; feriri paterna correptione desiderant, et dolorem vulneris medicamina salutis putant. Recte ergo nunc dicitur: Haec mihi sit consolatio, ut affligens me dolore non parcat. Ac si aperte diceretur: Qui ideo hic quibusdam parcit, ut eos in perpetuum feriat; ideo hic me feriat, ut non parcendo, in perpetuum parcat. Ex afflictione enim me consolor, quia corruptionis humanae [Col. 0777D] putredinem sciens, ad spem salutis ex vulnere certus reddor. Quod quia non tumenti sed humili mente edidit, subjungendo, ut praediximus, patefacit, dicens:
IBID.— Nec contradicam sermonibus sancti.
23. Deus saepe tacitus loquitur operibus. —Plerumque ad nos verba Dei non sunt dictorum sonitus, sed effectus operationum. In eo enim nobis loquitur quod [Col. 0778A] erga nos tacitus operatur. Beatus igitur Job sermonibus Dei contradiceret, si de ejus percussionibus murmuraret. Sed quid de percussore suo sentiat, indicat, qui (sicut jam diximus) quem ferientem tolerat, sanctum vocat. Sequitur:
VERS. 11.— Quae est enim fortitudo mea, ut sustineam; aut quis finis meus, ut patienter agam?
24. Quae justorum fortitudo, quae reproborum. —Sciendum quod alia justorum, atque alia est fortitudo reproborum. Justorum quippe fortitudo est carnem vincere, propriis [Col. 0777D] Compend., Ebroic. et alii Norman., propriis voluptatibus. voluntatibus contraire, delectationem vitae praesentis exstinguere, hujus mundi aspera pro aeternis praemiis amare, prosperitatis blandimenta contemnere, [Col. 0778D] Corb. Germ., adversantem inimicum in corde. adversitatis metum in corde [Col. 0778B] superare. Reproborum vero fortitudo est transitoria sine cessatione diligere, contra flagella conditoris insensibiliter perdurare, ab amore rerum temporalium nec ex adversitate quiescere, ad inanem gloriam etiam cum vitae detrimento pervenire, malitiae augmenta exquirere, bonorum vitam non solum verbis ac moribus, sed etiam gladiis impugnare, in semetipsis spem ponere, iniquitatem quotidie sine ullo desiderii defectu perpetrare. Hinc est quod per Psalmistam dicitur ad electos: Viriliter agite, et confortetur cor vestrum, omnes qui speratis in Domino (Psal. XXX, 25) . Hinc per prophetam reprobis dicitur: Vae qui potentes estis ad potandum vinum, et viri fortes ad miscendam ebrietatem (Isai. V, 22) . Hinc per Salomonem dicitur quod sancti quique sine ulla debilitate [Col. 0778C] desiderii internam requiem contemplantur: En lectulum Salomonis, sexaginta fortes ambiunt, ex fortissimis Israel (Cant. III, 7) . Hinc Psalmista contra reprobos in passione positi voce Redemptoris insinuans, ait: Ecce occupaverunt animam meam, irruerunt in me fortes (Psal. LVIII, 4) . Quam bene utramque fortitudinem Isaias complexus est, dicens: Qui confidunt in Domino, mutabunt fortitudinem (Isai. XL, 31) . Quia enim nequaquam sument, sed mutabunt dixit, profecto patenter innotuit aliam esse quae [Col. 0778D] Ita in Bellovac., Norman. et aliis; et quidem melius quam, proponitur, ut legitur in Editis. Hic autem ponitur significat, deponitur, relinquitur. ponitur, et aliam quae inchoatur.
25. In quibus fortis est reprobus, segnis est justus. —An non etiam reprobi fortes sunt, qui ad praesentis vitae concupiscentiam tot laboribus currunt, periculis se audenter objiciunt, pro lucris contumelias libenter [Col. 0778D] ferunt, ab appetitus sui libidine 222 nulla victi contrarietate resiliunt, percussionibus durescunt, et mala mundi tolerant pro mundo, ejusque, ut ita dixerim, gaudia quaerentes perdunt, nec tamen haec perdendo fatigantur? Unde bene ex humani generis voce per Jeremiam dicitur: Inebriavit me absinthio (Thren. III, 15) . Ebrius quippe quod patitur nescit. Absinthio ergo est ebrius, qui, prae amore praesentis saeculi a sensu rationis alienus, dum quidquid pro [Col. 0779A] mundo sustinet, leve deputat, laboris amaritudinem quam tolerat ignorat, quia nimirum delectabiliter ad cuncta ducitur, in quibus poenaliter fatigatur. At contra vir justus ad mundi pericula pro mundo toleranda esse debilis studet, finem suum [Col. 0779D] Ebroic., finem concupiscit. conspicit, vita praesens quam sit transitoria attendit, et pro ea exterius labores perpeti renuit, cujus intrinsecus delectationem vicit. Beatus igitur Job, praesentis vitae adversitatibus pressus, dicat ex sua, dicat ex omnium voce justorum: Quae est enim fortitudo mea, ut sustineam? aut quis finis meus, ut patienter agam? Ac si aperte insinuet, dicens: Mala mundi pro mundo tolerare nequeo, quia jam in ejus desiderio fortis non sum. Dum enim praesentis vitae finem conspicio, cur pondus ejus patior, cujus appetitum calco? Et quia injusti [Col. 0779B] quique, ut diximus, tanto fortius labores illius perferunt, quanto avidius ejus delectatione pascuntur, recte mox eamdem reproborum fortitudinem subdit, dicens:
VERS. 12.— Nec fortitudo lapidum fortitudo mea, nec caro mea aenea est.
26. Ad percussionem Dei alii sunt lapides sine sono, alii aes sonans sine sensu. Job non per insaniam, sed per salutis statum fortis. —Quid hoc loco aere ac lapidibus, nisi insensibilium hominum corda signantur, qui saepe et supernos ictus accipiunt, et tamen nulla disciplinae percussione mollescunt? Quo contra electis per prophetam, pollicente Domino, dicitur: Tollam a vobis cor lapideum, et dabo vobis cor carneum (Ezech. XI, 19) . Paulus quoque ait: Si linguis hominum [Col. 0779C] loquar et angelorum, charitatem autem non habeam, factus sum velut aes sonans, aut cymbalum tinniens (I Cor. XIII, 1) . Scimus autem quoniam percussi lapides clarum sonum reddere nequeunt; aes vero cum percutitur, canorus valde sonitus ex ejus percussione formatur. Quod quia, ut lapides, vita caret, sensum in sonitu non habet. Et sunt nonnulli qui, lapidibus similes, ita ad pietatis praecepta duruerunt, ut cum eos percussio supernae animadversionis examinat, nequaquam sonitum humilis confessionis reddant. Quidam vero a metallo aeris in nullo discrepantes, cum flagella supernae percussionis accipiunt, piae confessionis sonitum emittunt; sed quia humilitatis voces ex corde non proferunt, ad statum salutis reducti, nesciunt quod promiserunt. Illi ergo, more lapidum percussi, nec voces habent; isti autem [Col. 0779D] in nullo aeris imitationem fugiunt, qui, in percussione positi, bona quae non sentiunt loquuntur. Illi [Col. 0779D] Sic restituendum putavimus ex Mss. plerisque, emendavimusque quod prius legebatur: Illi venerationem ferientis et verbera denegant. Dissimulandum tamen non est hic variare exemplaria. Unum Compend. et Bigot. habent, veneratione ferientis et verba denegant. Aliud Compend., Lyran., Uticense, venerationi ferientis, etc. Omnia vero exhibent, verba, non [Col. 0780D] verbera; et quidem ad mentem sancti Gregorii, qui de quibusdam hominibus loquitur, more lapidum, nullum sonitum, dum percutiuntur, reddentibus. venerationi ferientis et verba denegant; isti, pollicentes quod non impleant, sine vita clamant. Vir igitur sanctus, reproborum duritiam inter verbera fugiens, dicat: Nec fortitudo lapidum fortitudo mea, nec caro mea aenea est. Ac si aperte fateatur, dicens: [Col. 0780A] Reproborum similitudinem sub disciplinae verbere fugio, quia nec more 223 lapidum ita obdurui, ut sub percussionis stimulo a ministerio confessionis obmutescam; nec rursus quasi aes vocem confessionis resono, et sensum vocis ignoro. Sed quia ad percussionem reprobi debiliter fortes sunt, electi autem valenter infirmi, beatus Job dum fortem se per insaniam non esse asserit, fortem se per statum salutis innotescit. [ Vet. XI. Unde ergo hanc eamdem fortitudinem percepit, insinuet, ne si sibi vires quas habet arroget, potenter ad mortem currat. Plerumque enim virtus habita deterius quam si deesset interficit; quia dum ad sui confidentiam mentem erigit, hanc elationis gladio transfigit; cumque eam quasi roborando vivificat, elevando necat; ad interitum [Col. 0780B] videlicet pertrahit quam per spem propriam ab internae fortitudinis fiducia evellit. Sed quia beatus Job et virtute pollet, et in semetipso fiduciam non habet, atque, ut ita dixerim, vires infirmus habet, apte subjungit, dicens:
VERS. 13.— Ecce non est auxilium mihi in me.
27. Quia vires suas non sibi, sed Deo ascribit. —Patet jam ad cujus spem percussi animus recurrat, cum in se sibi esse auxilium denegat. Sed quia infirmum se in semetipso insinuat, ad majoris adhuc fortitudinis meritum, quomodo etiam a proximis destituatur adjungat,—IBID.:— Necessarii quoque mei recesserunt a me. Sed ecce despectus exterius, intus solio judicii praesidet. Nam cum derelictum se asserit, [Col. 0780C] protinus ad sententiam erumpit, dicens:
VERS. 14.— Qui tollit ab amico suo misericordiam, timorem Domini derelinquit.
28. Amor Dei et amor proximi quid sibi invicem praestent. —Quis hoc loco amici nomine nisi quilibet proximus designatur, qui eo nobis fideliter jungitur, quo, percepto nunc a nobis bono opere, ad obtinendam post aeternam patriam veraciter auxiliatur? Quia autem duo sunt praecepta charitatis, Dei videlicet amor et proximi, per amorem Dei amor proximi gignitur, et per amorem proximi amor Dei nutritur. Nam qui amare Deum negligit, profecto diligere proximum nescit; et tunc plenius in Dei dilectione proficimus, si in ejusdem dilectionis gremio prius proximi [Col. 0780D] charitate lactamur. [Col. 0780D] Ita Mss. Anglic., Norman., Turon., Floriac., Vindoc., etc. Quidam tamen habent lactemur, et mendose aliqui, lactemus. In nullo autem legimus ligamus, ut in Editis. Unus Vindoc. habet levigamur, et lactamur. Quia enim amor Dei amorem proximi generat, dicturus per legem Dominus, Diliges proximum tuum (Deut. VI, 5; X, 12) , praemisit, dicens: Diliges Dominum Deum tuum (Matth. XXII, 37, 39) : ut scilicet in terra pectoris nostri prius amoris sui radicem figeret, quatenus per ramos postmodum dilectio fraterna germinaret. Et rursum quia [Col. 0781A] amor Dei ex proximi amore [Col. 0781D] Gemet., convalescit. coalescit, testatur Joannes, dicens: Qui non diligit fratrem suum quem videt, Deum quem non videt, quomodo potest diligere (I Joan. IV, 20) ? Quae tamen divina dilectio per timorem nascitur, sed in affectum crescendo permutatur.
29. Proximi dilectio in ejus aerumnis probatur. Amicum in adversis despicientis quanta iniquitas. —Saepe vero omnipotens Deus ut quantum quisque a charitate ejus ac proximi longe sit, vel in ea quantum profecerit innotescat, miro ordine cuncta dispensans, alios flagellis deprimit, alios successibus fulcit. Et cum quosdam temporaliter deserit, in quorumdam cordibus quod malum latet ostendit. Nam plerumque ipsi nos miseros insequuntur, qui felices sine comparatione [Col. 0781B] coluerunt. Cum enim quis positus in prosperitate diligitur, incertum valde est utrum prosperitas an persona diligatur. Amissio autem felicitatis interrogat vim dilectionis. Unde bene quidam sapiens dicit: Non agnoscitur in bonis amicus, et non 224 absconditur in malis inimicus (Eccli. XII, 8) . Nec prosperitas quippe amicum indicat, nec adversitas inimicum celat, quia et ille saepe prosperitatis nostrae reverentia tegitur, et iste ex confidentia adversitatis aperitur. Vir igitur justus in flagellis positus dicat: Qui tollit ab amico suo misericordiam, timorem Domini derelinquit, quia nimirum qui ex adversitate proximum despicit, aperte convincitur quod hunc in prosperis non amavit. Et cum omnipotens Deus [Col. 0781D] Sic pene omnes; at Editi habent cruciat. ideo quosdam percutiat, ut et percussos erudiat, et non percussis occasionem boni operis praebeat, [Col. 0781C] quisquis percussum despicit, occasionem a se virtutis repellit; et tanto se nequius contra auctorem erigit, quanto hunc nec pium in salute propria, nec justum in alieno vulnere agnoscit. Intuendum vero est quod beatus Job sic sua loquitur, ut totius quoque electi populi per eum vita signetur. Quia enim ejusdem populi membrum est, cum quae ipse patitur narrat, ea etiam quae sustinet ille denuntiat, dicens:
VERS. 15.— Fratres mei praeterierunt me sicut torrens, qui raptim transit in convallibus.
30. Reprobi cur a justis dicantur et fratres, et praetereuntes. Torrenti recte comparantur. Vita brevi et [Col. 0781D] fugitiva transeunt ad aeterna tormenta. —Reproborum mens quia sola praesentia diligit plerumque nunc tanto aliena existit a verbere, quanto post extranea remanet ab haereditate; et superba justos despicit, quos paterna misericorditer severitas affligit. Saepe vero reprobi eamdem fidem qua vivimus retinent, eadem fidei sacramenta percipiunt, ejusdem religionis unitate continentur; sed tamen compassionis viscera nesciunt, charitatis vim, qua in Deum flagramus et proximum, non agnoscunt. Recte ergo et fratres et praetereuntes vocantur, quia ex uno matris [Col. 0782A] nobiscum gremio per fidem prodeunt, sed in uno charitatis studio erga Deum et proximum non figuntur. Unde apte etiam torrenti qui raptim transit in convallibus comparantur. Torrens namque ex montanis ad ima defluit, et collectus hiemalibus pluviis, aestivis solibus arescit. Qui enim terrena diligentes spem supernae patriae deserunt, quasi ex montibus valles petunt; quos tamen hiems praesentis vitae multiplicat, sed [Col. 0781D] Ebroic., sed aestus. aestas venturi judicii exsiccat, quia cum sol supernae districtionis incanduerit, reproborum laetitiam in ariditatem vertit. Bene ergo dicitur: Raptim transit in convallibus. Torrentem quippe ad convalles raptim transire est pravorum mentes ad ima desideria sine ullo obstaculo ac difficultate descendere. [ Vet. XII. ] Omnis enim ascensus in labore est, descensus [Col. 0782B] in voluptate, quia per adnisum gressus ad superiora tenditur, per remissionem vero ad inferiora declinatur. Ad montis enim verticem saxum subvehere magni laboris est, idemque a summis ad ima dimittere labor non est. Sine mora videlicet proruit, qui magnis conatibus ad summa pervenit. Longo studio seges seritur, sole atque imbre diutino nutritur, sed tamen una et subita scintilla consumitur. Paulisper aedificia ad alta proficiunt, sed repentinis casibus terram petunt. Robusta arbor in aera per tarda incrementa se erigit; sed quidquid diu ad alta protulit, semel et simul cadit. Quia igitur ascensus in labore est, descensus in voluptate, recte nunc dicitur: Fratres mei praeterierunt me sicut torrens, qui raptim transit in convallibus. Quod tamen sentiri et aliter [Col. 0782C] potest.
225 31. Si enim convalles ima poenarum loca intelligimus, injusti quique sicut torrens raptim ad convalles transeunt, quia in hac vita, quam totis desideriis appetunt, diu stare nequaquam possunt. Nam quot dies aetatis accipiunt, quasi tot quotidie gressibus ad finem tendunt. Augeri sibi optant tempora, sed quia concessa subsistere nequeunt, quot augmenta vivendi percipiunt, [Col. 0782D] Obscurus locus. In sex Anglic. et quatuor Norm occurrit lectio quam amplexi sumus, ubi prius legebatur, diu vivendi spatia totidem perdunt. de vivendi spatio totidem perdunt. Momenta ergo temporum quo sequuntur fugiunt, quo accipiunt amittunt. Raptim itaque ad convalles transeunt, qui in longum quidem voluptatum desideria pertrahunt, sed ad inferni claustra repente deducuntur. Quia enim hoc etiam tempus, quod qualibet longaevitate extensum est, si fine clauditur, [Col. 0782D] longum non est; ex fine miseri colligunt breve fuisse quod amittendo tenuerunt. Unde bene et per Salomonem dicitur: Si multis annis vixerit homo, et in his omnibus laetatus fuerit, meminisse debet tenebrosi temporis, et dierum multorum, qui cum venerint, vanitatis arguentur praeterita (Eccle. XI, 8) . Stulta etenim mens cum malum repente invenerit, quod nequaquam praeterit, aeternitatem ejus tolerando intelligit, quia quod praeterire potuit vanum fuit. Sciendum vero est quod plerique agere recta desiderant, sed sunt nonnulla quae infirmis eorum mentibus ex [Col. 0783A] praesenti vita contradicant; cumque adversa in infimis perpeti metuunt, in superni judicii rectitudinem offendunt. Unde recte subjungitur:
VERS. 16.— Qui timent pruinam, irruit super eos nix.
32. Qui temporalium damnorum metu justitiam deserunt, incident in aeterna mala. —Pruina quippe inferius gelascit, nix autem de superioribus ruit. Et saepe nonnulli dum temporalia adversa pertimescunt [Col. 0783D] In Vindoc. et plerisque Norman., districtionis aeternae animadversionem abjiciunt. Corb. Germ., districtionis aeternae animadversiones objiciunt. Germ., districtiones aeternae animadversionis ob. 1 Reg., districtiones sibi aeternae animadversionis objiciunt. Alter Reg. ut in Edit. districtioni se aeternae animadversionis objiciunt. De quibus bene per Psalmistam dicitur: Illic trepidaverunt timore, ubi non erat timor (Psal. XIII, 5) . Iste namque veritatem jam libere defendere appetit, sed tamen in ipso suo appetitu trepidus indignationem potestatis humanae pertimescit; cumque in terra [Col. 0783B] hominem contra veritatem pavet, ejusdem veritatis iram coelitus sustinet. Ille, peccatorum suorum conscius, ea quae possidet indigentibus jam largiri desiderat, sed tamen ne datis rebus egeat ipse formidat. Cumque carnis subsidia reservando trepidus praeparat, ab alimentis misericordiae animam necat; et cum pati in terra inopiam metuit, aeternam sibi abundantiam supernae refectionis abscindit. Recte ergo dicitur: Qui timent pruinam, irruit super eos nix, quia qui conculcanda ab infimis metuunt, a summis metuenda patiuntur; et cum transire nolunt quod calcare poterant, judicium de supernis excipiunt, quod tolerare nequaquam possunt. Sed haec agentes, mundi gloriam temporaliter obtinent. Quid autem tempore vocationis suae facturi sunt cum cuncta simul [Col. 0783C] pavidi deserunt quae hic cum gravi timore servaverunt? Unde et apte subditur:
VERS. 17.— Tempore quo fuerint dissipati peribunt.
33. Quantus eorum pavor, judicio appropinquante. —Quos enim praesentis vitae sollicitudo ordinat, amissio dissipat; et tunc etiam exterius pereunt, qui intus dudum aeterna negligendo perierunt. 226 De quibus recte additur: Et ut incaluerint, solventur de loco suo. [ Vet. XIII. ] Iniquus enim quisque cum incaluerit, de loco suo solvitur, [Col. 0783D] Unus Compend., quia judicio intimae districtionis appropinquante. quia judicio intimae districtionis appropinquans, cum jam [Col. 0783D] Ebroic., per cogitationem pene. Gemet. et Utic., per cognitionem poenae fervere, quam lect. amplectimur. per cognitionem poenae fervere coeperit, ab ea, cui dudum inhaeserat, carnis suae delectatione separatur. Hinc est [Col. 0783D] enim quod per prophetam contra reprobos dicitur: Et tantummodo sola vexatio intellectum dabit auditui (Isai. XXVIII, 19) , quia videlicet aeterna non intelligunt, nisi cum pro temporalibus jam sine emendatione puniuntur. Tunc mens aestuat, et infructuosae [Col. 0784A] poenitentiae se ignibus inflammat, duci ad supplicium timet, praesentem vitam ex desiderio retinet; sed de loco suo solvitur, quia oblectamenta carnis deserens, ejus duritia per supplicium liquatur. Sed quia iniqui omnes quid abstractionis suae tempore patientur audivimus, adhuc aliqua quibus in libertatis suae spatio implicantur audiamus. Sequitur:
VERS. 18.— Involutae sunt semitae gressuum eorum.
34. Nihil prodest recta proponere, nisi propositi simus tenaces. —Omne quod involvitur in semetipsum replicatur. Et sunt nonnulli qui seducentibus vitiis obviare quasi tota intentione deliberant, sed irruente tentationis articulo, in deliberationis proposito non perdurant. Alius namque, pravo [Col. 0784D] Ita Vindoc. et Norman. plerique, non pravo usu, ut legitur in Editis. ausu [Col. 0784B] superbiae inflatus, cum magna esse praemia humilitatis considerat, adversum semetipsum se erigit, et quasi tumorem turgidi fastus deponit, exhibere se quibuslibet contumeliis humilem promittit; sed cum repente hunc unius injuria verbi pulsaverit, ad consuetam protinus elationem redit, sicque ad tumorem ducitur, ut nequaquam quia humilitatis bonum concupierat recordetur. [Col. 0784D] Floriac. et unus Compend. ita habet: alius avaritia aestuans, augendis facultatibus anhelans, cum praeterire, etc. Alius avaritia aestuans, augendis facultatibus anhelat. Is cum praeterire omnia velociter conspicit, vagantem per concupiscentias mentem figit, decernit jam nihil appetere, et adepta tantummodo sub magni moderaminis freno possidere; sed cum repente fuerint oculis oblata quae placeant, in ambitione protinus mens anhelat, semetipsam [Col. 0784C] non capit, adipiscendi haec occasionem quaerit, et oblita continentiae quam secum pepigerat, cogitationum se stimulis per desideria acquisitionis inquietat. Alius luxuriae tabe polluitur, et longa jam consuetudine captus tenetur; quanta autem castitatis sit munditia conspicit, et a carne vinci turpe deprehendit. Restringere ergo voluptatum fluxa deliberat, et resultare consuetudini quasi totis se viribus parat. Sed vel objecta oculis specie, vel ad memoriam reducta, cum [Col. 0784D] Ita omnes Mss. nostri et quinque Anglicani, quib. concinunt vet. Ed. Coc. et seq., pro subita, habent subjecta. subita tentatione concutitur, protinus a pristina praeparatione dissipatur; et qui contra hanc clypeum deliberationis erexerat, delectationis iaculo confossus jacet; sicque eum luxuria enervem superat, ac si nulla contra eam intentionis arma praeparasset. Alius irae flammis accenditur, et usque ad inferendas proximis contumelias effrenatur. Cum vero nulla furoris [Col. 0784D] animum occasio pulsat, quanta sit mansuetudinis virtus, quanta patientiae [Col. 0784D] In Mss. Gemet. et paucis aliis desideratur altitudo, illaeso sensu. altitudo considerat, seque etiam contra contumelias patientem parat; sed cum parva quamlibet commotionis occasio nascitur, 227 repente ad voces et contumelias medullitus [Col. 0785A] inflammatur; ita ut non solum ad memoriam patientia promissa non redeat, sed et semetipsam mens et ea quae loquitur convicia non agnoscat. Cumque furori plene satisfecerit, quasi post exercitium in tranquillitatem redit; et tunc se ad silentii claustra recolligit, cum linguae non patientia, sed procacitatis suae satisfactio frenum posuit. Vix igitur sero post convicia illata se cohibet, quia et a cursu saepe spumantes equos non praesidentis dextera, sed campi terminus coercet. Bene ergo de reprobis dicitur: Involutae sunt semitae gressuum eorum, quia recta quidem deliberando appetunt, sed ad consueta semper mala replicantur; et quasi extra se tensi, ad semetipsos per circuitum redeunt, qui bona quidem cupiunt, sed a malis nunquam recedunt. Esse quippe humiles, [Col. 0785B] sed tamen sine despectu; esse contenti propriis, sed sine necessitate; esse casti, sed sine maceratione corporis; esse patientes, sed sine contumeliis volunt; cumque adipisci virtutes quaerunt, sed labores virtutum fugiunt, quid aliud quam [Col. 0785D] Excusi, quam exhibere. Corriguntur ex Mss. Gemet., utroque Compend., Utic., etc. et belli certamina in campo nesciunt, et triumphare in urbibus de bello concupiscunt.
[ Vet. XV.] 35. Dum aliqui vitia quaedam domant, alia negligunt, etiam subactis mox succumbunt. —Quamvis hoc, quod eorum semitae involutae memorantur, adhuc intelligi et aliter possit. Saepe namque nonnulli contra quaedam se vitia vehementer accingunt, sed quaedam subigere negligunt; cumque se contra ista non erigunt, et illa contra se reparant quae subegerunt. Alius namque jam carnem a luxuria [Col. 0785C] edomuit, sed tamen adhuc mentem ab avaritia non refrenavit; cumque se in mundo pro exercenda avaritia retinet, cumque a terrenis actibus non recedit, erumpente occasionis articulo, etiam in luxuriam labitur, quam jam subegisse videbatur. Alius avaritiae aestum vicit, sed nequaquam vim luxuriae subdidit; cumque explendae luxuriae pretium praeparat, jugo quoque avaritiae, quam dudum edomuit, cordis cervicem subdit. Alius rebellantem jam impatientiam stravit, sed inanem gloriam necdum vicit, et cum se per hanc mundi honoribus inserit, confixus causarum stimulis ad impatientiam captus redit; cumque inanis gloria ad defensionem sui animum erigit, et illam victus tolerat, quam superavit. Alius inanem gloriam subdidit, sed tamen impatientiam necdum stravit; et cum multa resistentibus per impatientiam minatur, [Col. 0785D] erubescens non implere quod loquitur, sub inanis gloriae jugum revocatur; et hoc victus per aliud tolerat, quod plene se vicisse gaudebat. Sic ergo ope vicaria fugitivum suum vitia retinent, et quasi jam amissum sub dominii sui jure recipiunt, atque ad vindictam sibi vicissim tradunt. Perversis itaque involutae sunt gressuum semitae, quia etsi devicta una nequitia pedem levant, regnante tamen altera, hunc in ea etiam quam devicerant implicant.
36. Peccans se implicat, dum culpa una occasio est [Col. 0786A] alterius ac plurium consequentium. Quasi homo in bestiam desinit, dum sub obtentu rationis contra rationem peccat. —Aliquando vero involutis gressuum semitis et nulla culpa devincitur, et alia per aliam perpetratur. Nam saepe furto negationis fallacia jungitur, et saepe culpa fallaciae perjurii reatu cumulatur. Saepe quodlibet vitium impudenti praesumptione committitur, et saepe (quod omni culpa fit gravius) etiam de commisso vitio superbitur. 228 Nam quamvis de virtute nasci elatio soleat, nonnunquam tamen [Col. 0785D] Vindoc., Compend., Norman., etc., stulta mentis elatio. stulta mens de perpetrata se nequitia exaltat. Sed cum culpa culpae adjungitur, quid aliud quam involutis semitis atque innodatis vinculis pravorum gressus ligantur? Unde bene contra perversam mentem sub Judaeae specie per Isaiam dicitur: Erit cubile [Col. 0786B] draconum, et pascua struthionum, et occurrent daemonia onocentauris, et pilosus clamabit alter ad alterum (Isai. XXXIV, 13) . Quid namque per dracones nisi malitia, quid vero struthionum nomine nisi hypocrisis designatur? Struthio quippe speciem volandi habet, sed usum volandi non habet, quia et hypocrisis cunctis intuentibus imaginem de se sanctitatis insinuat, sed tenere vitam sanctitatis ignorat. In perversa igitur mente draco cubat, et struthio pascitur, quia et latens malitia callide tegitur, et intuentium oculis simulatio bonitatis antefertur. Quid vero onocentaurorum nomine, nisi et lubrici figurantur et elati? Graeco quippe eloquio ὄνος asinus dicitur, et appellatione asini luxuria designatur, propheta attestante, qui ait: Ut carnes asinorum, carnes eorum [Col. 0786C] (Ezech. XXIII, 20) . Tauri autem vocabulo cervix superbiae demonstratur, sicut voce Dominica de Judaeis superbientibus per Psalmistam dicitur: Tauri pinques obsederunt me (Psal. XXI, 13) . Onocentauri ergo sunt qui, subjecti luxuriae vitiis, inde cervicem erigunt, unde humiliari debuerunt. Qui, carnis suae voluptatibus servientes, expulsa longe verecundia, non solum se amittere rectitudinem non dolent, sed adhuc etiam de opere confusionis gaudent. Onocentauris autem daemonia occurrunt, quia maligni spiritus valde eis ad votum deserviunt quos de his gaudere conspiciunt quae flere debuerunt. Ubi apte subjungitur: Et pilosus clamabit alter ad alterum Qui namque alii pilosi appellatione figurantur, nisi hi quos Graeci [Col. 0785D] Unus Compend., quos Graeci Panos. 2 Vindoc. et [Col. 0786D] Germ., quos Graeci phanas. Bigot. et Lyr., quos Graeci Panas, aliter Phaunos. Panas, Latini incubos vocant? quorum nimirum forma ab [Col. 0786D] humana effigie incipitur, sed bestiali extremitate terminatur. Pilosi ergo nomine cujuslibet peccati asperitas designatur, quod et si quando quasi ab obtentu rationis incipit, semper tamen ad irrationabiles motus tendit; et quasi homo in bestiam desinit, dum culpa, per rationis imaginem inchoans, usque ad irrationabilem effectum trahit. Nam saepe edendi delectatio servit gulae, et servire se simulat indigentiae naturae; cumque ventrem in ingluviem extendit, membra in luxuriam erigit. Pilosus autem alter ad alterum clamat, [Col. 0786D] Floriac., unus Compend. et Gemet., cum perpetrata nequitia perpetrandam aliam vocat, vel provocat. Ebroic. et Utic., perpetrandam malitiam provocat. cum perpetrata nequitia ad aliam [Col. 0787A] perpetrandam provocat, et quasi quadam cogitationis voce, commissa jam culpa, culpam adhuc quae committatur invitat. Saepe namque, ut diximus, gula dicit: Si abundanti alimento corpus non reficis, in nullo utili labore subsistis. Cumque mentem per desideria carnis accenderit, mox quoque luxuria verba propriae suggestionis facit, dicens: Si misceri Deus homines corporaliter nollet, membra ipsa coeundi apta usibus non fecisset. Cumque haec quasi ex ratione suggerit, mentem ad libidinum effrenationem trahit. Quae saepe deprehensa, patrocinium mox fallaciae et negationis inquirit; reamque se esse non aestimat, si mentiendo vitam defendat. Pilosus ergo alter ad alterum clamat, quando sub aliqua ratiocinandi specie 229 perversam mentem culpa subsequens [Col. 0787B] ex occasione culpae praecedentis illaqueat. Cumque hanc peccata dura atque aspera deprimunt, quasi convocati in ea concorditer pilosi dominantur; sicque fit ut semper se gressuum semitae deterius involvant, dum mentem reprobam culpa per culpam ligat.
[ Vet. XVI, Rec. XIII.] 37. Peccandi consuetudo aliquando praeceditur mentis caecitate, et hanc aliquando praecedit. —Sed inter haec sciendum est quod aliquando prius oculus intellectus obtunditur, et postmodum captus animus per exteriora desideria vagatur, ut caeca mens quo ducitur nesciat, et carnis suae illecebris sese libenter subdat. Aliquando vero prius desideria carnis ebulliunt, et post longum usum illiciti operis oculum cordis claudunt. Nam saepe mens [Col. 0787C] recta cernit, nec tamen audenter contra perversa se erigit; et renitens vincitur, dum, hoc ipsum quod agit dijudicans, carnis suae delectatione superatur. Quia enim plerumque prius oculus contemplationis amittitur, et post per carnis hujus desideria mundi laboribus animus subjugatur, testatur Samson ab Allophylis captus, qui postquam oculos perdidit, ad molam deputatus est, quia nimirum maligni spiritus, postquam tentationum stimulis intus aciem contemplationis effodiunt, foras in circuitum laborum mittunt. Rursum, quia saepe et recta operatio exterius perditur, et tamen adhuc rationis lumen in corde retinetur, propheta Jeremias insinuat, qui dum Sedechiae captivitatem narrat, ordinem captivitatis internae denuntiat, dicens: Et occidit rex Babylonis filios Sedechiae in [Col. 0787D] Reblatha in oculis ejus, et omnes nobiles Juda occidit rex Babylonis, oculos quoque Sedechiae eruit (Jerem. XXXIX, 6) . Rex Babylonis est antiquus hostis, possessor intimae confusionis, qui prius filios ante intuentis oculos trucidat, quia saepe sic bona opera interficit, ut haec se amittere ipse qui captus est dolens cernat. [Col. 0787D] Ita Vindoc., Compend., Norman., etc., cum veteribus Edit. Gilot. 1571 cum hac lectione aliam exhibet, quae est etiam in recentioribus Editis, scilicet, nam bona plerumque gignit animus. In Vindoc., Corb. [Col. 0788D] Germ., duob. Reg., pro genuit, legitur gemuit. Nam gemit plerumque animus; et tamen, carnis suae delectationibus victus, bona quae genuit amans perdit, ea quae patitur damna considerat, nec tamen virtutis brachium contra regem Babylonis levat. Sed dum videns nequitiae perpetratione percutitur, ad hoc [Col. 0788A] quandoque peccati usu perducitur, ut ipso quoque rationis lumine privetur. Unde Babylonis rex, exstinctis prius filiis, Sedechiae oculos eruit, quia malignus spiritus, subductis prius bonis operibus, post et intelligentiae lumen tollit. Quod recte Sedechias in Reblatha patitur. [Col. 0788D] Rebla vel Reblatha Hebr., multitudo illi. Reblatha quippe, multa haec, interpretatur. Ei enim quandoque et lumen rationis clauditur, qui pravo usu ex iniquitatis suae multitudine gravatur. [ Vet. XVII. ] Quomodo autem culpa prodeat, vel quibuslibet ex occasionibus erumpat, reproborum tamen semitae semper involutae sunt, ut pravis concupiscentiis dediti, aut bona nulla appetant, aut appetentes infirmo desiderio, ad haec nequaquam mentis liberos gressus tendant. Recta enim aut non incipiunt, aut, in ipso fracti itinere, ad haec minime [Col. 0788B] pertingunt. Unde fit plerumque ut [Col. 0788D] Germ. Corb. Germ., Ebroic., ut ad amorem suum. ad morem suum lassati redeant, seseque ab intentione animi in carnis voluptatibus sternant, sola quae transeunt cogitent, nulla quae 230 secum permaneant curent. Unde apte subditur:
IBID.— Ambulabunt in vacuum, et peribunt.
38. Transitoriis bonis inhiantium vacuus labor. — In vacuum quippe ambulant qui nil secum de fructu sui laboris portant. Alius namque adipiscendis honoribus exsudat, alius multiplicandis facultatibus aestuat, alius promerendis laudibus anhelat; sed quia cuncta haec hic quisque moriens deserit, labores in vacuum perdidit, qui secum ante judicem nihil tulit. Quo contra bene per legem dicitur: Non apparebis [Col. 0788C] in conspectu Domini vacuus (Exod. XXIII, 15) . Qui enim promerendae vitae mercedem bene agendo non providit, in conspectu Domini vacuus apparet. Hinc de justis per Psalmistam dicitur: Venientes autem venient in exsultatione, portantes manipulos suos (Psal. CXXV, 6) . Ad examen quippe judicii portantes manipulos veniunt qui in semetipsis recta opera quibus vitam mereantur ostendunt. Hinc de unoquoque electo Psalmista iterum dicit: Qui non accepit in vanum animam suam (Psal. XXIII, 4) . In vanum namque animam suam accipit, qui, sola praesentia cogitans, quae se sequantur in perpetuum non attendit. In vanum animam suam accipit qui, ejus vitam negligens, ei curam carnis anteponit. Sed animam suam justi in vanum non accipiunt, quia intentione continua [Col. 0788D] ad ejus utilitatem referunt quidquid corporaliter operantur, quatenus et transeunte opere, operis causa non transeat, quae vitae praemia post vitam parat. Sed haec curare reprobi negligunt, quia profecto, ambulantes in vacuum, vitam sequentes fugiunt, invenientes perdunt. Melius vero a pravorum imitatione compescimur, si eorum damna ex fine pensamus. Unde bene etiam cum exhortatione subjungitur:
VERS. 19. Considerate semitas Themam, itinera Saba, et exspectate paulisper.
[Col. 0789A] 39. Aliqui honestatis nomine in saeculi retibus illaqueantur. In his sunt qui curam rei familiaris gerunt, aut qui propinquos inordinate diligunt. —Theman quippe Auster, Saba autem rete interpretatur. Quid hic per Austrum, qui [Col. 0789D] Turon., qui ad flatum teporis membra dissolvit. Corb. Germ., qui afflat ac teporibus. afflata teporibus membra dissolvit, nisi fluxa vivendi remissio, quid per rete nisi actionis obligatio demonstratur? Qui enim dissoluta mente ea quae [Col. 0789D] Ita Mss. omnes Anglic. et nostri, pro ea quae terrena sunt, ut in Editis legitur. Occasionem mutandi aeternae in terrena dedit sensus paulo obscurior, et tamen optimus. aeterna sunt appetunt, [Col. 0789D] Floriac., Turon., 2 Compend., ne gressu libero ad Deum pergant. Germ., 1 Compend. et 1 Vindoc., ne gressum liberum. ne gressu libero ad Deum prodeant, ipsi se suis inordinatis conatibus ligant; [Col. 0789D] Gemet. et alii Norman. ac Turon., cumque fluxis conversationis suae actibus implicantur. cumque se fluxis conversationis suae actibus implicant, [Col. 0789D] Duo Compend., Turon. et Norm., ita habent. [Col. 0790D] Coc. et recent. Edit., pro maculis, posuerunt vinculis, forte quod ignorarent maculas al quando sumi pro retis foraminibus Gallice mailles. quasi remansuros in retis maculis pedes ponunt. Ut enim paulo superius quosdam ad devictas jam culpas retrahi per aperta quaedam et non devicta vitia diximus, ita nonnulli ad ea quae reliquerant redeunt per quaedam quae vel honestatis [Col. 0789B] nomine, vel laudis honore, palliantur. Nam sunt plerique qui jam aliena non appetunt, atque ab hujus mundi jurgiis inchoato quietis amore dividuntur, erudiri sacris eloquiis sitiunt, vacare supernis contemplationibus concupiscunt; nec tamen perfecta animi libertate curam rerum familiarium deserunt, cui saepe dum licite serviunt, etiam illicitis hujus mundi jurgiis implicantur; cumque terrenas res studiose tueri desiderant, cordis requiem deserunt, quam quaerebant; et cum substantia fugiens continua provisione protegitur, conceptus in animo divinae 231 scientiae sermo dissipatur, quia, juxta Veritatis sententiam (Matth. XXIII, Marc. IV, Luc. VIII) , obortum semen spinae opprimunt, cum verbum Dei a memoria importunae terrenarum rerum sollicitudines expellunt. [Col. 0789C] Dissolutis itaque gressibus in rete ambulant, qui dum mundum perfecte non deserunt, semetipsos gradiendo obligant, ne gradiantur.
40. Et sunt plerique qui non solum aliena non appetunt, verum etiam cuncta quae possederant in mundo derelinquunt, semetipsos despiciunt, nullam praesentis vitae gloriam requirunt, ab hujus mundi se actionibus separant, et pene quidquid prosperitatis [Col. 0790D] Vindoc. et Corb. Germ., et pene quidquid prosperitatis admiserant. arriserit calcant. Sed tamen adhuc vinculo carnalis cognationis obligati, dum amori propinquitatis indiscrete deserviunt, ad ea saepe per effectum cognationum redeunt, quae jam et cum proprio despectu subegerunt. Cumque plus quam necesse est carnis propinquos diligunt, retracti exterius, a cordis parente dividuntur. Nam saepe quosdam videmus, quantum ad proprium studium spectat, jam praesentis [Col. 0789D] vitae desideria non habere, mundum et opere et professione reliquisse; sed tamen pro inordinatis affectibus propinquorum praetoria irrumpere, terrenarum rerum jurgiis vacare, libertatem intimae quietis [Col. 0790A] relinquere, et mundi studia in se jam dudum destructa reparare. Quo itaque isti nisi in rete ambulant, quos a praesenti saeculo inchoata jam vitae perfectio solverat, sed inordinatus amor terrenae cognationis ligat?
41. Propinquos Dei causa aebemus despicere, odisse, nescire. —Qui enim districto studio, et non dissolutis gressibus aeternae sponsionis praemium sequuntur, sicut semetipsos pro divino amore despiciunt, sic cuncta, quibus se sentiunt praepediri, postponunt; et cum pro Deo necesse est ut quibus valent cunctis inserviant, pro Deo privata obsequia etiam propinquis negant. Hinc est enim quod quidam cum diceret: Permitte mihi prius ire et sepelire patrem meum (Matth. VIII, 21) , Veritatis ore protinus audivit: Sine [Col. 0790B] ut mortui sepeliant mortuos suos, tu autem vade, annuntia regnum Dei (Ibid., 22) . Qua in re notandum est quia electus discipulus dum a parentis sepultura compescitur, hoc devotum quemque exhibere patri mortuo ex affectu carnali propter Dominum non licet, quod propter Dominum et exteris debet. [ Vet. XVIII. ] Hinc rursum Veritas dicit: Si quis venit ad me, et non odit patrem suum, et matrem, et uxorem, et filios, et fratres, et sorores, adhuc autem et animam suam, non potest meus esse discipulus (Luc. XIV, 26) . Quo in loco videlicet, dum propinquorum odio animae quoque nostrae odium subinfertur, patenter ostenditur quia sic propinquos, sicut nosmetipsos odio habere praecipimur, ut hos ad aeterna rapientes, eorumque carnalem gratiam cum praepedit postponentes, [Col. 0790C] discamus temperata eos discretionis arte et convenienter diligere, et salubriter odio habere, quatenus sic sciat per amorem odium surgere, ut valeamus eos verius per odium amare. Hinc rursum per Moysen dicitur: Qui dixerit patri suo et matri suae, Nescio vos, et fratribus suis, Ignoro illos, et nescierunt filios suos, hi custodierunt eloquium tuum et pactum tuum, et servaverunt judicia tua (Deut. XXXIII, 9) . Ille enim scire Deum familiarius appetit, qui prae amore pietatis nescire desiderat quos carnaliter scivit. 232 Gravi etenim damno scientia divina minuitur, si cum carnis notitia partitur. Extra cognatos ergo quisque ac proximos debet fieri, si vult parenti omnium verius jungi, quatenus eosdem quos propter Deum [Col. 0790D] Coc. solito more hic utiliter mutavit in viriliter, quem alii recent. secuti sunt mss. Cod. minus consulentes. utiliter negligit tanto [Col. 0790D] Corb. Germ. et Ebroic., solicitius. solidius diligat, [Col. 0790D] [Col. 0790D] Vindoc., quanto in ejus affectu sobolem copulae carnalis ignorat. quanto in eis affectum solubilem copulae carnalis ignorat.
42. Propinquis plus caeteris prodesse debemus, modo hinc noster ad Deum progressus nil retardetur. Qui debemus erga eos benigne affici, nec tamen ab itinere [Col. 0791A] quod ad Deum ducit declinare. —Debemus quidem et temporaliter his quibus vicinius jungimur plus caeteris prodesse, quia et flamma admotis rebus incendium porrigit, sed hoc ipsum prius ubi nascitur incendit. Debemus copulam terrenae cognationis agnoscere; sed tamen hanc, cum cursum mentis praepedit, ignorare, quatenus fidelis animus in divino studio accensus, nec ea quae sibi sunt in infimis conjuncta despiciat, et, haec apud semetipsum recte ordinans, summorum amore transcendat. Solerti ergo cura providendum est ne carnis gratia subrepat, atque a recto itinere cordis gressum deflectat, ne vim superni amoris impediat, et surgentem mentem superimposito pondere deorsum premat. Sic etenim quisque propinquorum debet necessitatibus compati, ut tamen [Col. 0791B] per compassionem non sinat vim suae intentionis impediri, ut affectus quidem mentis viscera repleat, sed tamen a spiritali proposito non avertat. Neque enim sancti viri ad impendenda necessaria propinquos carnis non diligunt, sed amore spiritalium ipsam in se dilectionem vincunt, quatenus sic eam discretionis moderamine temperent, ut per hanc in parvo saltem ac minimo a recto itinere non declinent. Quos bene nobis per significationem vaccae innuunt, quae, sub arca Domini ad montana tendentes, affectu simul et rigido sensu gradiuntur, sicut scriptum est: Tollentes duas vaccas quae lactabant vitulos, junxerunt ad plaustrum, vitulosque earum clauserunt domi, et posuerunt arcam Dei super plaustrum (I Reg. VI, 10) . Et paulo post: Ibant in directum vaccae per viam quae [Col. 0791C] ducit Bethsames, et itinere uno gradiebantur, pergentes et mugientes, et non declinantes neque ad dexteram, neque ad sinistram (Ibid., 12) . Ecce enim, reclusis domi vitulis, vaccae quae sub arca Domini ad plaustrum religantur, gemunt et pergunt, dant ab intimis mugitus, et tamen ab itinere non demutant gressus. Amorem quidem per compassionem sentiunt, sed colla posterius non deflectunt. Sic sic necesse est ut incedere debeant qui, sacrae legis jugo suppositi, jam per internam scientiam Domini arcam portant, quatenus per hoc quod propinquorum necessitatibus condolent a coepto rectitudinis itinere non declinent. Bethsames quippe domus solis dicitur. Arca ergo Domini superposita Bethsames pergere est cum superna scientia ad aeternae lucis habitaculum propinquare. [Col. 0791D] Sed tunc vere Bethsames tendimus, cum viam rectitudinis gradientes, ad vicina erroris latera nec pro affectu [Col. 0791D] Gemet., Corb. Germ. et alii, vetustiores, pignerum, hic et semper. pignorum declinamus. Quorum nimirum gratia mentem nostram tenere debet, sed reflectere non debet, ne haec eadem mens aut si affectu non tangitur, dura sit; aut plus tacta, si inflectitur, remissa.
[ Vet. XIX.] 43. Propinquorum gratia tenere debet, reflectere non debet. —Intueri libet beatum Job, in quo divini timoris jugum colla cordis attriverat, sub [Col. 0792A] quanto discretionis moderamine divinae sententiae arcam portat. 233 Amissis namque vitulis mugit, quia, audita morte filiorum, in terram tonso capite corruit (Job. I, 20) ; sed recto tamen itinere mugiens graditur, quia os ejus in gemitu ad Dei laudes aperitur, cum protinus dicit: Dominus dedit, Dominus abstulit, sicut Domino placuit, ita factum est; sit nomen Domini benedictum (Ibid., 21) . Sed indiscretae mentes hanc vivendi regulam nesciunt, et quo vias Dei dissolute appetunt, eo ad mundi itinera stulte replicantur.
44. Teporis damna in aliis visa pius movere solent. —Recte igitur sanctus vir post Theman semitas, Saba itinera memorat, quia quos Auster reprobi teporis solverit, hos nimirum rete implicationis tenet. [Col. 0792B] Bene autem pravorum facta describens considerare haec admonet, quia perversa agendo diligimus, sed haec visa in aliis dijudicamus; et quae in nobis minus dijudicanda credimus, quam sint turpia in aliorum actione cognoscimus; sicque fit ut ad semetipsam mens redeat, et agere quod reprehendit erubescat. Quasi enim a speculo foeda facies displicet, cum mens a vita simili in se ipsa quod aversetur videt. Ait ergo: Considerate semitas Theman, itinera Saba, et exspectate paulisper. Ac si aperte diceret: Damna alieni teporis attendite, et tunc spem de aeternis firmius sumetis, si recto cordis oculo quod in aliis displiceat videtis.
[ Vet. XX.] 45. Vitae hujus brevitas quam utiliter attendatur. —Bene autem dicitur: Exspectate paulisper. [Col. 0792C] Saepe etenim dum praesentis vitae brevitas quasi diu perseveratura diligitur, ab aeterna spe animus frangitur, et delectatus praesentibus, desperationis suae caligine reverberatur. Cumque longum putat quod ad vivendum sibi spatium restat, [Col. 0791D] Turon., repente vitam deserens, aeternam inveniat, quae, etc. Coccius, invitis Mss. et anterioribus Edit. addidit, mala post aeterna. repente vitam deserens, aeterna invenit, quae vitare jam nequeat. Hinc est enim quod per quemdam sapientem dicitur: Vae his qui perdiderunt sustinentiam (Eccli. II, 16) . Sustinentiam videlicet perdunt qui, dum diu se immorari visibilibus aestimant, spem invisibilium derelinquunt. Cumque mens in praesentibus figitur, vita terminatur; et repente ad supplicia improvisa perveniunt, quae, decepti suis praesumptionibus, aut nunquam se contingere, aut tarde crediderunt. Hinc Veritas dicit: Vigilate itaque, quia nescitis diem neque [Col. 0792D] horam (Matth. XXV, 13) . Hinc rursum scriptum est: Dies Domini sicut fur in nocte, ita veniel (I Thess. V, 2) . Quia enim ad rapiendam animam propinquans minime conspicitur, furi in nocte comparatur. Tanto igitur debet quasi semper veniens metui, quanto a nobis non [Col. 0792D] Floriac., Turon. et 2 Compend., quanto a nobis non valet venturus praesciri. Alii, non valet venturo praesciri. Aliqui, non valet ventura praescire. valet ventura praesciri. Unde et sancti viri, quia brevitatem vitae indesinenter ascipiunt, quasi quotidie morientes vivunt; et tanto se [Col. 0792D] Vindocinenses et Corb. Germ., et tanto se sollicitius. solidius mansuris praeparant, quanto et nulla esse transitoria semper ex fine pensant. Hinc quippe Psalmista, [Col. 0793A] veloci cursu fugere vitam peccatoris aspiciens, ait: Pusillum adhuc, et non erit peccator (Psal. XXXVI, 10) . Hinc iterum dicit: Homo sicut fenum dies ejus (Psal. CII, 15) . Hinc Isaias ait: Omnis caro fenum, et gloria ejus [Col. 0793D] Mendose Coc. et seq., sicut flos agri. sicut flos feni (Isai. XL, 6) . Hinc mentes praesumentium Jacobus corripit dicens: Quae est vita vestra? Vapor est ad modicum parens (Jac. IV, 15) . Recte ergo dicitur: Exspectate paulisper, quia et immensum est quod sine termino sequitur, et parum est quidquid finitur. Longum quippe nobis 234 videri non debet [Col. 0793D] Turon., Floriac., Longip., etc., quod cursu ad occasum sui temporis tendit ut non sit. quod cursu sui temporis tendit ut non sit; quod dum per momenta ducitur, ipsa hoc momenta sua [Col. 0793D] Germ., 2 Compend., Turon. et nonnulli, quae [Col. 0794D] deserunt. Gemet., quae deserunt. quae differunt impellunt; atque unde teneri cernitur, inde agitur ne teneatur. Bene autem beatus Job, postquam brevitatem praesentis vitae despiciens [Col. 0793B] intulit, contra iniquos protinus in voce omnium electorum surgit, adjungens:
VERS. 20.— Confusi sunt, quia speravi.
46. Reprobos pudore afficit bonorum constantia. —Cum bonis mala reprobi ingerunt, si hos a spe intima labefactari conspiciunt, effectu deceptionis hilarescunt. Lucrum namque maximum, erroris sui propagationem deputant, quia habere se ad perditionem socios exsultant. Cum vero bonorum spes interius figitur, et nequaquam malis exterioribus ad ima reclinatur, pravorum mentem confusio occupat, quia dum pervenire ad afflictorum intima nequeunt, incassum se existere crudeles erubescunt. Sanctus igitur vir dicat ex voce sua, dicat ex universalis Ecclesiae [Col. 0793C] afflictae gementisque constantia, quae inter adversa reproborum supernae retributionis gaudium sine ullo mentis defectu desiderat, atque ad vitam moriendo perdurat: Confusi sunt, quia speravi. Ac si aperte dicat: Quia duris persecutionibus reprobi vim mei rigoris non emolliunt, erubescentes procul dubio laborem suae crudelitatis perdunt. Unde et mox venturae retributionis bona quasi jam praesentia conspicit, et qui reatus in judicio [Col. 0794D] Norman. et Corb. Germ., reprobis maneat. reprobos maneat attendit, subdens:
IBID.— Venerunt quoque usque ad me, et pudore cooperti sunt.
47. Reproborum trepidatio in judicio. —Usque ad sanctam quippe Ecclesiam in diem judicii reprobi [Col. 0793D] veniunt, quia usque ad ejus tunc conspiciendam gloriam perducuntur, ut ad majora reatus sui supplicia repulsi videant quod perdiderunt. Tunc vero iniquos pudor cooperit, cum eos in conspectu judicis testis conscientia addicit. Tunc judex exterius cernitur, sed accusator interius toleratur. Tunc omnis ante oculos culpa reducitur, et mens super gehennae incendia suo gravius igne cruciatur. De quibus recte per Prophetam dicitur: Domine, exaltetur manus tua, ut non videant, videant et confundantur (Isai. XXVI, 11.) Intellectum quippe reproborum nunc merita [Col. 0794A] obscurant, sed tunc cognitio reatus illuminat, ut et modo sequenda non videant, et tunc ea postquam amiserint cernant. Nunc quippe aeterna intelligere negligunt, vel appetere intellecta contemnunt; sed tunc ea intelligentes procul dubio desiderantesque conspiciunt, cum desiderata assequi nequaquam possunt.
[ Vet. XXI.] 48. Amici Job ex ejus in Deum fiducia pudore suffusi. —Quae etiam beati Job verba amicis ejus specialiter congruunt, qui duris objurgationibus sancti viri animum labefactare conabantur. Ait enim: Confusi sunt, quia speravi. Ac si aperte diceret: Dum me stultis increpationibus ad desperationem flectere nequeunt, ipsi temeritatis suae insania confunduntur. Venerunt quoque usque ad me, et pudore cooperti sunt. Ac si dicat: Videntes corporis [Col. 0794B] vulnera, [Col. 0794D] Norm. et Turon., sed mentis conscientiam nescientes. sed mentis constantiam nescientes, dum me de injustitia increpare ausi sunt, usque ad me necdum venerunt; sed dura me invectione 235 pulsantes, dum stare animum inter adversa deprehendunt, quasi ad me venientes erubescunt. Eo enim ad me veniunt quo me in intimis cognoscunt; ibique eos pudor cooperit, ubi me stantem fortiter exterior jactura non tangit. Sunt vero nonnulli qui timere Deum nesciunt, nisi cum vel in se experta, vel in aliis cognita adversitate terrentur, quos prospera per audaciam elevant, contraria per infirmitatem turbant. Ex quorum scilicet numero amicos suos esse beatus Job redarguit, cum protinus subdit, dicens:
VERS. 21.— Nunc venistis, et modo videntes plagam [Col. 0794C] meam timetis.
49. Deus etiam in prosperis metuendus. —Ac si aperte dicat: Ego tunc Deum timui, cum, fultus prosperis, flagellorum detrimenta non sensi. Vos autem qui ex amore Deum non metuistis, ex sola eum verberis percussione formidatis. Sequitur:
VERS. 22, 23.— Nunquid dixi: Afferte mihi, et de substantia vestra donate mihi? vel: Liberate me de manu hostis, et de manu robustorum eruite me?
50. Ecclesia ab iis qui prava de fide asserunt, quae de moribus vera docent, audire non vult. Maligni spiritus absque carnis infirmitate sunt conditi. —Si ad personam sanctae Ecclesiae haec verba referuntur, quia amicos beati Job haereticorum tenere speciem [Col. 0794D] diximus, recte se asserit eorum substantia non indigere. Haereticorum quippe substantia carnalis sapientia non inconvenienter accipitur, qua dum perverse fulciuntur, quasi in verbis se divites ostendunt; quam eo sancta Ecclesia non quaerit, quo hanc spiritali intellectu transcendit. Saepe vero haeretici, cum perversa de fide asserunt, nonnulla contra antiquum hostem subtilia de carnis tentationibus loquuntur. Nam nonnunquam eo in se quasi sana membra operationis ostendunt, quo in fide vulnerati serpentis morsu in capite tenentur. Sed sancta Ecclesia [Col. 0795A] audire ab his subtilia de tentationibus non vult, qui dum vera quaedam de conversatione asserunt, ad falsa perfidiae perducunt. Unde recte nunc dicitur: Nunquid dixi: Afferte mihi, et de substantia vestra donate mihi? vel: Liberate me de manu hostis, et de manu robustorum eruite me? Manum quippe hostis Satanae fortitudinem vocat, et manum robustorum vires malignorum spirituum appellat. Quos idcirco robustos memorat, quia dum absque carnis infirmitate sunt conditi, pravis eorum adnisibus imbecillitas adjuncta non obviat. Hoc vero quod subditur:
VERS. 24.— Docete me, et ego tacebo; et si quid forte ignoravi, instruite me.
51. Sub cujus distinctionis libramine pendeat, [Col. 0795B] incertum videtur; utrum ad hoc subjunctum sit, quod intulerat: Nunquid dixi? an certe disjuncta a superioribus sententia promitur qua per increpationem dicatur: Docete me, et ego tacebo; et si quid forte ignoravi, instruite me. Quod tamen utrique distinctioni convenit, quia ab intellectus sani tramite per neutram recedit. Sed quia haec in transcursu per allegoriam diximus, restat ut moraliter historiae verba perscrutemur
[ Vet. XXII, Rec. XV. ]—SENSUS MORALIS. 52. Pauperis, oppressi, ac stulti propter Deum qualis sit animus. —Beatus Job rerum damna pertulerat, malignorum spirituum percussionibus traditus dolores vulnerum sentiebat; sed, sapientem Dei stultitiam diligens, stultam mundi sapientiam mentis despectu [Col. 0795C] calcaverat. Igitur contra mundi divites 236 pauper, contra potentes oppressus, contra sapientes stultus dicitur. Tria respondit, quia nec pauper eorum substantiam, nec oppressus adjutorium contra robustos, nec stultus doctrinam sapientiae carnalis quaerit. Sanctus etenim vir, quia mente super semetipsum rapitur, et pauper inopia non angustatur, et oppressus nihil patitur, et voluntarie stultus carnalem sapientiam non miratur. Hinc est enim quod oppressus alius pauper dicit: Aporiamur, sed non destituimur; persecutionem patimur, sed non derelinquimur; dejicimur, sed non perimus (II Cor. IV, 8) . Hinc est [Col. 0795D] Compend. 2 et Turon., quod sapientiam esse stultam insinuans. quod sapientiam sanctae stultitiae insinuans, ait: Quae stulta sunt mundi, elegit Deus, ut confundat sapientes (I Cor. I, 27) . Et: Si quis videtur inter vos sapiens in hoc saeculo, stultus fiat, ut sit sapiens (I Cor, III, 18) . Hinc et gloriam oppressionis, et divitias desideratae paupertatis aperiens, dicit: Quasi morientes, et ecce vivimus; ut castigati, et non mortificati; quasi tristes, semper autem gaudentes; sicut egentes, multos autem locupletantes; tanquam nihil habentes, et omnia possidentes (II Cor. I, 19) .
53. Sanctorum exterius oppressorum sublimitas. Et [Col. 0796A] in arguendis potestatibus libertas. —Libet inter haec oculos mentis attollere, [Col. 0795D] Turon., et electi Dei exterius oppressi, quantae, etc. et electos Dei exterius oppressos quantae intrinsecus arci praesideant videre. Cuncta quippe quae foris eminent, occultis eorum obtutibus per despectum jacent. Nam, super se interius rapti, in alto animum figunt; et quaeque in hac vita patiuntur, quasi longe infra labentia atque a se aliena conspiciunt; atque, ut ita dixerim, dum mente extra carnem fieri decertant, pene ipsa quae tolerant ignorant. In horum profecto oculis quidquid temporaliter eminet altum non est. Nam, velut in magni vertice montis siti, praesentis vitae [Col. 0795D] Ita 1 Compend., Norman. et Turon., etc. Coc. vero genio suo indulgens sic mutavit, praesentis vitae gaudia plene, nec a seq. Edit. est castigatus. plana despiciunt, seque ipsos per spiritalem celsitudinem transcendentes, subjecta sibimet intus vident, quaeque per carnalem gloriam foris tument. Unde et nullis contra [Col. 0796B] veritatem potestatibus parcunt; sed quos attolli per elationem conspiciunt, per spiritus auctoritatem premunt. Hinc est enim quod, a deserto Moyses veniens, Aegypti regem ex auctoritate aggreditur, dicens: Haec dicit Dominus Deus Hebraeorum: Usquequo non vis subjici mihi? Dimitte populum meum, ut sacrificet mihi (Exod. X, 3) . Cui dum plagis pressus Pharao diceret: Ite, sacrificate Deo vestro in terra ista (Exod. VIII, 25) , aucta protinus auctoritate respondit: Non potest ita fieri; [Col. 0796D] Gemet., abhomina enim Aegypt.; sed recentiori manu, abhominationes enim, etc.; in multis aliis reperitur enim. abominationes Aegyptiorum immolabimus Domino Deo nostro (Ibid., 26) ? Hinc est quod peccantem regem Nathan aggreditur, cui prius similitudinem perpetratae praevar cationis objiciens, eumque reum per proprii judicii vocem tenens, protinus adjunxit, dicens: Tu es ille vir, qui fecisti hanc rem [Col. 0796C] (II Reg. XII, 7) . Hinc est quod vir Dei, ad destruendam idololatriam Samariam missus, Jeroboam rege super altare thura jaciente, non regem veritus, non formidine mortis pressus, contra altare intrepidus auctoritatem liberae vocis exercuit, dicens: Altare, altare, haec dicit Dominus Deus: Ecce filius nascetur domui David, Josias nomine, et immolabit super te sacerdotes excelsorum (III Reg. XIII) . Hinc est quod Achab superbus, idolorum servitio subactus, cum increpare Eliam praesumeret, dicens: Tune es ille vir, qui conturbas Israel (III Reg. XVIII, 17) ? Elias protinus superbi regis stultitiam, objurgationis liberae auctoritate percussit, dicens: Non ego turbavi Israel, sed tu et domus patris tui, qui dereliquistis 237 mandata Domini, et secuti estis Baalim. [Col. 0796D] Hinc est quod Elisaeus, veram magistri celsitudinem sequens, [Col. 0796D] Corb. Germ., duo Vindoc., Germ., duo Compend., Turon., Norman., eumdem Achab ad se cum Josaphat, contra manifestum sacrae Scripturae testimonium Joram filium Achab ad se cum Josaphat rege venientem ex reatu perfidiae confudit, dicens: Quid mihi et tibi est? Vade ad prophetas patris tui et matris tuae (IV Reg. IV, 13) . Et: Vivit Dominus exercituum, in cujus conspectu sto, quod si non vultum Josaphat regis Judae erubescerem, nec attendissem quidem te, nec respexissem (Ibid., 14) . Hinc est quod [Col. 0797A] isdem vir Naaman ad se cum equis et curribus venientem ante ostium domus fixit, et talentorum copia ac vestium fulto non occurrit; non januam domus aperuit, sed ut lavari septies in Jordane debuisset per nuntium jussit (IV Reg. V, 9, 10) . Unde et isdem Naaman iratus recedebat dicens: Putabam quod egrederetur ad me (Ibid., 11) . [Col. 0797D] Auctoritate Mss. Compend., Bellovac., Vindoc., Norm., etc., removimus hinc, et stans invocaret nomen Dei sui, ab Edit. inserta. Hinc est quod Petrus, cum eum sacerdotes ac principes etiam per flagella saevientes in nomine Jesu loqui prohiberent, cum magna protinus auctoritate respondit, dicens: Si justum est in conspectu Dei vos potius audire quam Deum, judicate. Non enim possumus quae vidimus et audivimus non loqui (Act. IV, 19) . Hinc est quod Paulus cum residentem contra veritatem sacerdotum principem cerneret, eumque minister illius alapa [Col. 0797B] percussisset, non maledictum perturbatus intulit, sed repletus Spiritu libera voce prophetavit, dicens: Percutiet te Deus, paries dealbate. Et tu sedens [Col. 0797D] Coc. et alii seq., judicas me. Legendum judicans, ex Graeco textu. judicans me secundum legem, et contra legem jubes me percuti (Ibid., 5) ? Hinc est quod Stephanus contra vim persequentium auctoritatem vocis exerere nec moriturus expavit, dicens: Dura cervice [Col. 0797D] Ita Compend., Norm., etc. At Editi, et incircumcisi corde et auribus, vos semper Spiritui sancto [Col. 0798D] resistitis, sicut patres vestri ita et vos. et incircumcisi cordibus et auribus, vos Spiritui sancto resistitis, sicut patres vestri et vos (Act. VII, 51) .
[ Vet. XXIII.] 54. Haec sanctorum libertas ex zelo veritatis existit, non ex vitio elationis. —Sed quia sancti viri ad verba tantae altitudinis zelo veritatis, non autem vitio elationis exsiliunt, ipsi patenter indicant, qui factis dictisque aliis et quanta humilitate polleant, et erga eos quos redarguunt quanta charitate [Col. 0797C] ferveant manifestant. Superbia quippe odium generat, humilitas amorem. Verba itaque quae amor exasperat profecto ex fonte humilitatis manant. Quomodo ergo Stephanus proferre increpationem per elationem potuit, qui pro eisdem quos increpaverat, ad deteriora crescentibus, seque lapidantibus, flexis genibus [Col. 0798D] Gemet., adoravit. oravit, dicens: Domine, ne statuas illis hoc peccatum (Ibid., 59) ? [Col. 0798D] Additur in Compend. quia nesciunt quid faciunt. Quomodo Paulus contra gentis suae sacerdotem ac principem asperitatis verba superbiens intulit, qui humilitate se etiam discipulorum servitio substernit, dicens: Non enim nosmetipsos praedicamus, sed Dominum nostrum Jesum Christum, nos autem servos vestros per Christum (II Cor. IV, 5) ? Quomodo Petrus per elationem principibus restitit, quorum errori compatiens reatum velut excusat, dicens: Scio quia per ignorantiam fecistis, sicut et principes [Col. 0797D] vestri. Deus autem, qui praenuntiavit per os omnium prophetarum pati Christum suum, implevit sic (Act. III, 17) . Quos ad vitam misericorditer trahit, dicens: Poenitemini igitur et convertimini, ut deleantur peccata vestra (Ibid., 19) . Quomodo Elisaeus videre Naaman ex elatione noluit, qui non solum se conspici, sed teneri etiam a muliere permisit? de qua scriptum est: Cumque venisset ad virum Dei in 238 [Col. 0798A] montem, apprehendit pedes ejus; et accessit Giezi, ut amoveret eam, et ait homo Dei: Dimitte eam, anima enim ejus in amaritudine est (IV Reg. IV, 27) . Quomodo Elias superbo regi increpationis verba per tumorem intulit, qui ante ejus currum humiliter cucurrit, sicut scriptum est: Accinctisque lumbis, currebat ante Achab (III Reg. XVIII, 46) ? Quomodo vir Dei Jeroboam praesentiam ex elatione despexit, qui arentem dexteram ejus saluti pristinae protinus ex pietate reparavit? sicut scriptum est: Cumque audisset rex sermonem hominis Dei, quem inclamaverat contra altare in Bethel, extendit manum suam de altari, dicens: Apprehendite cum; et exaruit manus ejus (III Reg. XIII, 4) . Et paulo post: Oravit vir Dei faciem Domini; et reversa est manus regis ad eum, et [Col. 0798B] facta est sicut prius fuerat (Ibid., 6) . Quia enim superbia gignere virtutes nescit, quanta ex humilitate prodit vox increpationis ostenditur, quam signa comitantur. Quomodo Nathan contra David regem per verba increpationis tumuit, qui cum increpanda culpa deesset, in terram se in conspectu ejus [Col. 0798D] Male, Gussanv., protinus. pronus stravit, sicut scriptum est: Nuntiaverunt regi dicentes: Adest Nathan propheta. Cumque introisset ante conspectum regis, adoravit eum pronus in terra (III Reg. I, 23) ? Quomodo Moyses regi Aegyptio libere resistens eum despicere potuit, qui, Deo familiariter colloquens, sequentem se Jethro cognatum suum humilis adoravit (Exod. XVIII, 7) ? Cujus etiam consilio tantam obedientiam praebuit, ut post secreta Dei colloquia magnum lucrum duceret quod [Col. 0798C] foris ab ore hominis audiret.
[ Vet. XXIV.] 55. Qui alios arguunt, seipsos non palpent. —Ex aliis ergo sanctorum factis discimus quid de aliis pensare debeamus. Sancti enim viri, nec ex elatione sunt liberi, nec ex timore submissi; sed cum rectitudo eos ad libertatem vocis erigit, consideratio infirmitatis propriae in humilitate custodit. Culpas quippe delinquentium etsi ex alto increpantes feriunt, semetipsos tamen apud se subtilius judicantes, quasi in abjectis ponunt; et quo prava in aliis insequuntur, eo [Col. 0798D] Gemet., ad deprimendos se. 1 Vindoc., eo ad reprimendos se atrociores reddunt. Ita etiam Norm. plerique. 2, eo . . . . . atrocius redeunt. ad reprimendos se atrociores redeunt; rursusque quo sibimet meliora agentibus nequaquam parcunt, eo vigilantius aliena facta reprehendunt. Quid enim de humana potentia mirari exterius poterunt, qui semetipsos quoque despiciunt, [Col. 0798D] etiam cum intimae pene jam arcem sublimitatis apprehendunt. Idcirco igitur bene foris dijudicant altitudinem terrenae celsitudinis, quia intus oculum non gravat pondus tumoris. Unde et beatus Job, cum in amicis dura loquentibus terrenam prudentiam, vires, substantiamque despiceret, dicens: Nunquid dixi: Afferte mihi, et de substantia vestra donate mihi? vel: Liberate me de manu hostis; et de manu robustorum eruite me? Docete me, et ego tacebo; et si quid forte [Col. 0799A] ignoravi, instruite me; quid de semetipso sentiat, paulo inferius manifestat, dicens: Super pupillum irruitis (Vers. 27) . Luce itaque clarius patet quantae se infirmitatis conspiciat, quem pupillum vocat. Sequitur:
VERS. 25.— Quare detraxistis sermonibus veritatis, cum e vobis nullus sit qui possit arguere?
56. Mundus esse debet qui alios vult corrigere. —Mundus [Col. 0799D] Vindoc., Bellov. et plurimi, mundus in se esse. ipse esse a vitiis debet qui curat aliena corrigere, ut terrena non cogitet, ut desideriis 239 infimis non succumbat; quatenus tanto perspicacius aliis fugienda videat, quanto haec ipse per scientiam et vitam verius declinat, quia nequaquam pure maculam in membro considerat oculus quem pulvis [Col. 0799B] gravat, et superjectas sordes tergere non valent manus quae lutum tenent. Quod, juxta antiquae translationis seriem, bene ad David erga exteriora bella laborantem per significationem divina vox innuit, cum dicit: Non tu aedificabis mihi templum, quia vir sanguinum es (II Reg. VII; XVI, 8; I Par. XXII, 8) . Dei autem templum aedificat, qui corrigendis atque instituendis proximorum mentibus vacat. Templum quippe Dei nos sumus, qui ad veram vitam ex ejus inhabitatione construimur, Paulo attestante, qui ait: Templum Dei sanctum est, quod estis vos (I Cor. III, 17) . Sed vir sanguinum templum Deo aedificare prohibetur, quia qui adhuc actis carnalibus incumbat necesse est ut instruere spiritaliter proximorum mentes erubescat. Bene ergo dicitur: [Col. 0799C] Quare detraxistis sermonibus veritatis, cum e vobis nullus sit qui possit arguere? Ac si aperte diceretur: Qua temeritate audita reprehenditis, qui, percussionis meae causas ignorantes, adhuc reprehensibilia profertis. Sequitur:
VERS. 26.— Ad increpandum tantum eloquia concinnatis, et in ventum verba profertis.
57. Locutionum duo genera hominibus noxia. —Duo sunt genera locutionum importuna valde et noxia generi humano, unum quod curat etiam perversa laudare, aliud quod studet semper etiam recta corripere. Illud deorsum cum fluvio ducitur, hoc vero contra fluenta veritatis obserare et alveum conatur. Illud metus premit, hoc elatio erigit. Illud gratiam [Col. 0799D] ex favoribus captat, hoc ira ut ex certamine ostendatur exagitat. Illud in promptu subjacet, hoc semper e diverso tumet. Ex hujus ergo qualitate beatus Job amicos suos fuisse redarguit, cum dicit: Ad increpandum tantum eloquia concinnatis. Sed unde usque ad injustae increpationis audaciam pervenitur, protinus innotuit, cum subjunxit: Et in ventum verba profertis. In ventum enim verba proferre est otiosa dicere. Nam saepe dum ab otiosis verbis nequaquam lingua compescitur, ad temeritatem quoque stultae [Col. 0800A] increpationis effrenatur. Quibusdam enim ruinae suae gradibus desidiosa mens [Col. 0799D] 2 Compend., in foveam lapsa impellitur. Gemet. et Corb. Germ., in foveam lapsus impellitur. in foveam lapsus impellitur. Nam dum otiosa verba cavere negligimus, ad noxia pervenimus, ut prius loqui aliena libeat, et postmodum detractionibus eorum vitam, de quibus loquitur, lingua mordeat, quandoque autem usque ad apertas contumelias erumpat. Hinc [Col. 0799D] Deest irarum in Bellov., Corb. Germ. et plurimis Mss. irarum seminantur stimuli, oriuntur rixae, accenduntur faces odiorum, pax tota exstinguitur cordium. Unde bene per Salomonem dicitur: Qui dimittit aquam caput est jurgiorum (Prov. XVII, 14) . Aquam quippe dimittere est linguam in fluxum eloquii relaxare. Quo contra et in bonam partem asserit, dicens: Aqua profunda, verba ex ore viri (Prov. XVIII, 4) . Qui ergo dimittit aquam, caput est jurgiorum, quia qui linguam non [Col. 0800B] refrenat, concordiam dissipat. Unde e diverso scriptum est: Qui imponit stulto silentium, iras mitigat (Prov. XXVI, 10) .
[ Vet. XXV.] 58. Multiloquii mala. Otiosum verbum. —Quia autem multiloquio quisque serviens rectitudinem justitiae tenere non possit, testatur Propheta, quia ait: Vir linguosus non dirigetur super terram (Psal. CXXXIX, 12) . Hinc Salomon iterum ait: In multiloquio 240 peccatum non deerit (Prov. X, 19) . Hinc Isaias dicit: [Col. 0800D] Gemet., Custos justitiae sil. Vox Hebraica haboddah significat cultum, servitutem, opus. Utic. habet etiam custos, pro secunda lect. Cultus justitiae silentium (Isai. XXXII, 17) , videlicet indicans quia mentis justitia desolatur, quando ab immoderata locutione non parcitur. Hinc Jacobus dicit: Si quis putat se religiosum esse, non refrenans linguam suam, sed seducens cor suum, hujus vana est religio (Jac. I, 26) . Hinc [Col. 0800C] rursum ait: Sit autem omnis homo velox ad audiendum, tardus autem ad loquendum (Ibid., 19) . [Col. 0800D] In Edit. additur: et tardus ad iram, quae nec in Mss. sunt, nec ad rem pertinent. Hinc iterum adjungit: Lingua inquietum malum, plena veneno mortifero (Jac. III, 8) . Hinc per semetipsam nos Veritas admonet, dicens: Omne verbum otiosum quod locuti fuerint homines, reddent de eo rationem in die judicii (Matth. XII, 36) . Otiosum quippe verbum est quod aut ratione justae necessitatis, aut intentione piae utilitatis caret. Si ergo ratio de otioso sermone exigitur, pensandum valde est quae poena illud multiloquium sequatur, in quo etiam per superbiae verba peccatur.
59. Sine silentii censura mens tota patet hosti. —Sciendum quoque est quod ab omni rectitudinis statu depereunt, qui per noxia verba dilabuntur. Humana [Col. 0800D] etenim mens, aquae more, et circumclusa ad superiora colligitur, quia illud repetit unde descendit; et relaxata deperit, quia se per infima inutiliter spargit. Quot enim supervacuis verbis a silentii sui censura dissipatur, quasi tot rivis extra se ducitur. Unde et redire interius ad sui cognitionem non sufficit, quia per multiloquium exterius sparsa, vim intimae considerationis amittit. Totam se igitur insidiantis hostis vulneribus detegit, quia nulla se munitione custodiae circumcludit. Unde scriptum est: Sicut [Col. 0801A] urbs patens, et absque murorum ambitu, ita vir qui non potest in loquendo cohibere spiritum suum (Prov. XXV, 28) . Quia enim murum silentii non habet, patet inimici jaculis civitas mentis; et cum se per verba extra semetipsam ejicit, apertam se adversario ostendit, quam tanto ille sine labore superat, quanto et haec eadem quae vincitur contra semetipsam per multiloquium pugnat.
60. Silentii immoderati incommoda. —Sed inter haec sciendum est quia cum pavore nimio a locutione restringimur, interdum plus quam necesse est intra claustra silentii coarctamur; et dum linguae vitia incaute fugimus, occulte deterioribus implicamur. Nam saepe dum ab eloquio immoderate compescimur, grave multiloquium in corde toleramus, ut eo plus [Col. 0801B] cogitationes in mente ferveant, quo illas violenta custodia indiscreti silentii angustat; et plerumque tanto latius diffluunt, quanto se esse securiores aestimant, quia foris a reprehensoribus non videntur. Unde mens nonnunquam in superbiam tollitur, eosque quos loquentes audit quasi infirmos conspicit. Cumque os corporis claudit, quantum se vitiis superbiendo aperiat non agnoscit. Linguam etenim premit, cogitationem erigit; et cum se per negligentiam minime considerat, tanto apud se cunctos liberius, quanto et secretius accusat. [ Vet. XXVI. ] Plerumque autem nimis taciti cum nonnulla injusta patiuntur, eo in acriorem dolorem prodeunt, quo ea quae sustinent non loquuntur. Nam si illatas molestias lingua tranquille diceret, a conscientia dolor emanaret. Vulnera [Col. 0801C] enim clausa plus cruciant, [Col. 0801C] Additur in 2 Compend, quam aperta. quia cum putredo, quae intrinsecus fervet, ejicitur, ad salutem dolor aperitur. Plerumque nimis taciti dum quorumdam mala respiciunt, et tamen in silentio 241 linguam premunt, [Col. 0802A] quasi conspectis vulneribus usum medicaminis subtrahunt. Eo enim mortis auctores fiunt, quo virus quod poterant ejicere loquendo noluerunt. Unde et immoderatum silentium si in culpa non esset, propheta non diceret: Vae mihi quia tacui (Isai. VI, 5) .
61. Lingua per disciplinam retineatur, et ex necessitate laxetur. —Quid ergo inter haec, nisi studiose lingua sub magni moderaminis libratione frenanda est, non insolubiliter obliganda, ne aut laxata in vitium defluat, aut restricta etiam ab utilitate torpescat? Hinc namque per quemdam dicitur: Sapiens tacebit usque ad tempus (Eccli. XX, 7) , ut nimirum cum opportunum considerat, postposita censura silentii, loquendo quae congruunt, in usum se utilitatis impendat. Hinc Salomon ait: Tempus tacendi, et tempus [Col. 0802B] loquendi (Eccle. III, 7) . Discrete quippe vicissitudinum pensanda sunt tempora, ne aut cum restringi 242 lingua debet, per verba se inutiliter solvat; aut cum loqui utiliter potest, semetipsam pigre restringat. Quod bene Psalmista considerans brevi postulatione complexus est dicens: Pone, Domine, custodiam ori meo, et ostium circumstantiae labiis meis (Psal. CXLIX, 3) . Ostium namque aperitur et clauditur. Qui ergo ori suo nequaquam poni obstaculum, sed ostium petiit, aperte docuit quod et per disciplinam retineri lingua debeat, et ex necessitate laxari, quatenus os discretum et congruo tempore vox aperiat, et rursum congruo taciturnitas claudat. Quod quia vel amici beati Job, vel omnes haeretici, quorum hi speciem tenent, servare nesciunt, in ventum [Col. 0802C] verba proferre perhibentur, quia nimirum dicta quae discretionis pondus non solidat aura levitatis portat.
241 1. Job humilitas et amor in persecutores. Quo Ecclesiae charitas erga haereticos adumbratur. —Praecedenti jam libello tractavimus, quod beatus Job vim nobis humilitatis suae innotescit, dicens:
CAP. VI, VERS. 27.— Super pupillum irruitis, et subvertere nitimini amicum vestrum.
Quantae namque infirmitatis se perpendat insinuat, quem pupillum vocat; quia vero ab amore recedere etiam laesa charitas nescit, et subverti velle se queritur, et tamen amicum se esse testatur. Cujus verba, ut saepe jam diximus, sic eidem specialiter congruunt, ut tamen per haec ex prophetico spiritu etiam sententia fidelis populi, ex voce Ecclesiae universalis, [Col. 0802D] exprimatur, qui haereticorum contrarietatem tolerans, et infirmum se per humilitatem conspicit, et tamen a servandae dilectionis magnitudine non recedit. Sanctae quippe Ecclesiae populus, quia mortui patris est filius, pupillus non incongrue dicitur; cujus resurgentis vitam jam quidem per fidem sequitur, sed necdum per speciem contemplatur. Super pupillum vero haeretici irruunt, cum humilitatem fidelis populi importunis falsisque allegationibus affligunt. Et tamen amicus est quem nituntur evertere, quia fidelis Dei populus ipsos quoque [Col. 0801D] Norman., Germ. et quidam Editi, quos persequendo tolerat. quos persequentes tolerat amando non desinit ad veritatem vocare. Sed inter haec sciendum est quia sancti viri nec sustinere falsa per infirmitatem metuunt, nec laesi unquam a veritate conticescunt. Unde subditur:
VERS. 28.— Verumtamen quod coepistis explete; praebete aurem et videte an mentiar.
2. Charitati verae contra adversarios adesse debent patientia et benignitas. —Quia enim adversa perpeti non timet, dicat: Verumtamen quod coepistis, explete. Quia vero ipsis suis persecutoribus veritatis praedicamenta non subtrahit, adjungat: Praebete aurem, et videte an mentiar. Ac si aperte diceret: Nec ante illatas molestias trepido, nec ingratis auditoribus correptionis adjutoria abscondo, quia et malis pressus exerceor, et ipsis meis persecutoribus 242 benigne impensus cresco. Mens quippe sanctorum in hoc tentationum praelio et munita patientiae clypeo, et gladiis amoris accincta, ad perferenda mala sumit [Col. 0803B] fortitudinem, et ad rependenda bona [Col. 0803D] Editi habent, exercet pro exerit, quod in omnibus nostris Mss. reperitur. exerit benignitatem, quatenus et odiorum tela potenter excipiat, et amoris jacula valenter reddat. Nequaquam quippe ad bella armatus pergit [Col. 0803D] In Vindocin. et Corb. Germ., legitur simpliciter, qui clypeum sumens gladiis non utitur. Unde. qui aut clypeum sumens, gladiis non utitur, aut utens gladiis clypeo non munitur. Unde et miles Dei, adversitatis bello deprehensus, et scutum patientiae debet anteferre, ne pereat; et ad praedicandum promptus amoris inferre jacula, ut vincat. Cujus armaturae summam Paulus breviter insinuat, dicens: Charitas patiens est, benigna est (I Cor. XIII, 4) . Cum vero unum ex utroque defuerit, charitas non est, si, videlicet, malos aut absque benignitate tolerans, non amat, aut rursum, sese sine patientia exhibens, negligit tolerare quos amat. Ut ergo a nobis charitas vera teneatur, necesse est quatenus et benignitati patientia, et rursum patientiae [Col. 0803C] benignitas suffragetur, ut magnum quoddam in corde nostro aedificium construens, et benignitatis arcem patientia solidet, et patientiae fundata aedificia benignitas exornet. Beatus igitur Job promptus ad patientiam dicat: Verumtamen quod coepistis, explete; benignitate praeditus adjungat: Praebete aurem, et videte an mentiar.
3. Ecclesia errantes studet rationibus revocare. —Quia vero sancta Ecclesia ex magisterio humilitatis instituta, recta quae errantibus dicit, non quasi ex auctoritate praecipit, sed ex ratione persuadet, bene nunc dicitur: Videte, an mentiar. Ac si aperte dicat: Ea quae assero nequaquam mihi ex auctoritate credite, sed an vera sint ex ratione pensate. Quae et si quando dicit quod ratione comprehendi non valet, [Col. 0803D] ne de occultis humana ratio quaeri debeat, rationabiliter suadet. Sed saepe haeretici, dum occasionem ratiocinationis accipiunt, ad jurgia contentionis effrenantur. Unde et apte mox subditur:
VERS. 29.— 243 Respondete, quaeso, absque contentione.
4. Haeretici rixas, non rationes exquirunt. —Neque [Col. 0804A] enim haeretici inquisitionibus suis veritatem conantur assequi, sed victores videri. Cumque foris ostendi sapientes appetunt, intus per stultitiam elationis suae vinculis ligantur. Unde fit ut contentionum certamina exquirant, et de Deo, qui pax nostra est, loqui pacfice nesciant, atque ex pacis negotio rixae inventores fiant. Quibus bene per Paulum dicitur: Si quis autem videtur esse contentiosus, nos talem consuetudinem non habemus, neque Ecclesia Dei (I Cor. XI, 16) . Recte autem subditur:
IBID.— Et loquentes id quod justum est, judicate.
5. Nil inconsulte loquendum. —Is namque qui loquitur, [Col. 0803D] Hic in varia abeunt Mss. Corb. Germ. et 1 Compend. habent: dum diversis suis auditoribus sententiam. 1 Vindoc.: dum diu auditoris sui sententiam. [Col. 0804D] 2: dum de verbis suis auditoribus. Colb. Reg., Germ., dum verbis suis auditoris dum de verbis suis auditoris sententiam exspectat, quasi ejus judicio supponitur a quo auditur. [Col. 0804B] Qui igitur in dictis suis reprobari metuit, ipse prius debet examinare quod dicit, quatenus inter cor et linguam aequus quidam discretusque arbiter sedeat, subtiliter pensans, si recta verba cor offerat, quae, utiliter suscipiens, ad auditorum judicium lingua perducat. Beatus igitur Job sua contra amicos agens, sed contra haereticos nostra denuntians, praecipitationem loquentium reprehendat, atque ad eorum mentem verba colligat, dicens: Loquentes id quod justum est, judicate. Ac si aperte diceret: [Col. 0804D] 1 Compend., si in eo quod ad nos per egressum locutionis ejicitur. Si in eo quod ad nos egressum locutionis exitis, reprehendi non vultis, intus justitiae libram tenete, ut tanto foris quod dicitur ex veritatis pondere placeat, quanto hoc interius trutina discretionis pensat. Et quia hi erga aliena dicta rectum judicium exerunt, qui judicare prius propria sciunt, postquam dixit, Loquentes id [Col. 0804C] quod justum est, judicate, apte mox subdit:
VERS. 30.— Et non invenietis in lingua mea iniquitatem, nec in faucibus meis stultitia personabit.
6. Dictorum suorum censor rectius judicat de alienis. Prius falsa refellenda, quam vera doceantur. — Ac si aperte diceret: Si subtilius vestra perpenditis, verius aliena pensatis, et cum rectum coeperit esse quod dicitis, justum cognoscetis quod auditis. Nequaquam quippe mea vobis lingua stultitiam resonat, si a vestra conscientia non procedat. Sic sancta Ecclesia studet prius assertiones hostium falsas ostendere, et tunc praedicamenta veritatis aperire, quia cum recta se tenere aestimant, recta quae audiunt contumaciter impugnant. Ante ergo necesse est ut errorem [Col. 0804D] suum haeretici sentiant, [Col. 0804D] Ebroic., ne audita veritate contradicant. Corb. Germ., ne audita veritatis. ne auditae veritati contradicant, quia et camporum sentes si arator vomeris scissione non eruit, terra accepta semina in segetem non producit; et cum putredinem medicus vulneris apertione non ejicit, nequaquam in loco putredinis sana caro coalescit. Prius ergo perversa destruens, dicat: Loquentes id quod justum est judicate; post autem recta insinuans, adjungat: Et non invenietis [Col. 0805A] in lingua mea iniquitatem, nec in faucibus meis stultitia personabit. [Vet. III. ] Solent autem haeretici alia aperte dicere, [Col. 0805D] Ita Mss. At Editi, alia occulte alia in occultis tenere. Per linguam quippe aperta locutio, per fauces vero occulta tractatio designatur.
7. Ecclesia non alia aperte profert, alia celat, haereticorum more. —Sanctae ergo Ecclesiae nec in lingua iniquitas, nec stultitia in faucibus resonat, quia ea quae per publicam locutionem praedicat, etiam per intimam fidem servat; nec in aperto aliud docet, atque in occultis aliud retinet, sed et quod sentit 244 loquendo [Col. 0805D] In Excusis docet; optimi sensus lectio, et in Mss. incognita. ejicit, et quod loquitur vivendo custodit; ac de sapientiae supernae convivio quidquid per linguam praedicationis [Col. 0805D] Gemet., seminat. emanat, hoc per fauces tacitae exspectationis degustat. Sed beatus Job unum scilicet [Col. 0805B] membrum universalis Ecclesiae, sua insinuans, atque electorum omnium corda manifestans, omne quod sentit aperiat, ut mentis ejus rectitudinem attestatio locutionis innotescat. Sequitur:
CAP. VII, VERS. 1.— Militia est vita hominis super terram.
8. Vita nostra, et militia et tentatio eodem sensu. Ipsa sibi tentatio est. —Hoc in loco translatione veteri nequaquam militia vita hominis, sed tentatio vocatur. Sed si utriusque verbi sensus aspicitur, diversum quidem est quod exterius resonat, sed unum eumdemque concorditer intellectum format. Quid enim nisi pugna contra malignos spiritus, nomine tentationis exprimitur? Et quid appellatione militiae, nisi contra hostes exercitium designatur? Tentatio itaque [Col. 0805C] ipsa militia est, quia dum contra malignorum spirituum insidias vigilat, in bellorum procinctu procul dubio exsudat. Notandum vero, quod haec eadem vita hominis non tentationem habere dicitur, sed ipsa tentatio esse perhibetur. Sponte quippe a statu conditionis lapsa, et corruptionis suae putredini subdita, dum sibi ex semetipsa molestias gignit, hoc est jam facta quod tolerat. Quia enim statum [Col. 0805D] Gem., mens inclinata deserit. mentis inclinata deseruit, quid in se nisi motum varietatis invenit? Unde nunc etsi ad summa appetenda se erigit, mutabilitatis lubricae impulsu protinus ad semetipsam cadit. Vult in contemplatione stare, sed non valet. Cogitationis gressum figere nititur, sed infirmitatis suae lapsibus enervatur. Quae nimirum mutabilitatis suae onera quia volens expetiit, nolens portat. Quietus [Col. 0805D] homo possidere carnem potuit, si bene ab auctore conditus, possideri voluisset. Cumque se erigere contra conditorem studuit, in semetipso protinus carnis contumeliam invenit. Sed quia cum culpa simul ab origine etiam poena propagatur, inserto infirmitatis vitio nascimur, et quasi nobiscum hostem deducimus, quem cum labore superamus. Ipsa ergo hominis vita tentatio est, cui ex semetipsa nascitur unde perimatur. Quae etsi semper ex virtute succidit, quod ex infirmitate generat, semper [Col. 0806A] tamen ex infirmitate generat, quod ex virtute succidat.
9. Quot modis tentemur; qui tentationi uni succedat altera. —Sic itaque humana vita tentatio est, ut etsi jam ab iniquitatis perpetratione compescitur, in ipsis tamen bonis operibus, modo malorum memoria, modo seductionis caligine, modo intentionis suae interruptione fuscetur. Alius namque a luxuria carnem jam refrenat, sed tamen adhuc luxuriae phantasmata tolerat, quia quae volens fecit, horum invitus meminit, et poenam sustinet, quod voluptatem putavit. Quia vero ad devictam culpam retrahi metuit, ventrem mirae abstinentiae [Col. 0806D] Ebroic., abstinentiae rigores restringit. vigore restringit, vultusque ex abstinentia pallescit; cumque in facie pallor aspicitur, reverenda ab hominibus vita laudatur; moxque [Col. 0806B] inanis gloria ad abstinentis animum cum verbis favoris venit, quam concussa mens dum subjicere non valet, eum per quem venerat tergere a facie pallorem quaerit; sicque fit ut, infirmitatis nexibus ligata, aut pallorem abstinentiae fugiens, iterum per alimenta subdi luxuriae 245 metuat, aut, impulsum luxuriae per abstinentiam superans, pallorem suum inani gloriae militare pertimescat. Alius, lapsum superbiae superans, toto jam desiderio statum humilitatis apprehendit; cumque superbientes quosdam usque ad oppressionem innocentium erumpere conspicit, zeli excitatione succensus, postponere aliquatenus cogitur quod decrevit, vim rectitudinis exerit, pravisque non mansuetudine, sed auctoritate contradicit. Unde plerumque fit ut aut humilitatis studio [Col. 0806C] zelum rectitudinis deserat, aut rursum zelo rectitudinis turbet humilitatis studium quod tenebat. Cumque servari simul et zeli auctoritas, et propositionis humilitas [Col. 0806D] Ita Bellov., Norm., 2 Compend. et nonnulli. In Editis et quibusdam Mss., et propositionis humilitas non possit. In Corb. Germ., non est particula negans, aut vix. vix possit, sibimetipsi homo ex perturbatione incognitus redditur, ita ut vehementer ambigat, ne apud seductum animum aut superbia se auctoritatem zeli insinuet, aut torpor pavidus humilitatem fingat. Alius, quanta sit fallaciae culpa considerans, munire se arce veritatis decernit, ut ex ore jam falsus sermo non prodeat, seseque funditus a mendacii transgressione disjungat. Sed fit plerumque ut cum verum dicitur, vita proximi gravetur; cumque ingerere alteri laesionem metuit, ad hoc quod dudum presserat fallaciae vitium, quasi ex studio pietatis redit; sicque fit ut etsi malitia mentem non teneat, in [Col. 0806D] ea tamen veritatis radium umbra mendacii obscuret. Unde et saepe quia percontatus quisque conticescere non valet, aut, falsum dicens, suam mentem trucidat, aut, vera loquens, proximi vitam gravat. Alius, amore conditoris sui excitatus, a terrenis cogitationibus mentem curat assidua oratione suspendere, atque hanc in secreta quietis intimae securitate collocare; sed in ipso suae orationis ascensu, dum clevari ab infimis nititur, infimorum phantasmate reverberatur; atque ad intuendam lucem mentis oculus tenditur, [Col. 0807A] sed ex corporeo usu, surgentibus rerum terrenarum imaginibus, obscuratur. Unde fit plerumque ut intendentis animus, ipsa sua infirmitate fatigatus, aut, orationem deserens, desidia torpeat, aut, si diu in oratione permanserit, ante oculos ejus [Col. 0807D] Vindoc., Corb. Germ., occultarum imag. caligo desistat. obortarum imaginum caligo densescat.
[ Vet. V.] 10. Ex occasione virtutum deterius aliquando ruimus. —Bene ergo dicitur: Tentatio est vita hominis super terram, quando ibi quoque reatum descensionis invenit, ubi se provectum comprehendere ascensionis putavit; et inde mens confunditur, unde surgere a confusione nitebatur, ut per hoc ad semetipsam diverberata redeat, per quod semetipsam jam collecta et coadunata transibat. Iste, ab eruditione divinae legis alienus, ignorantia sua deprimitur, [Col. 0807B] ne quid obtinendae salutis operetur. Ille divinae legis scientia praeditus, dum sibi prae caeteris gaudet intellectum suppetere, quia privato gaudio exsultat, percepti intellectus in se munera dissipat; et inde in judicio caeteris deterior exhibetur, unde clarior caeteris ad tempus ostenditur. Hunc quia virtutum dona non sublevant, etiam viam simplicem rectitudinis declinat; et velut extraneum se a coelesti munere deputans, quasi eo securius prava agit, quo superni doni sublimia munera non percepit. Illum prophetiae spiritus replet, ad praescientiam sublevat, eique ventura quaeque jam praesentia ostentat. Sed dum saepe et 246 in multis super semetipsum tollitur, ut futura veraciter contempletur, mens, in sui confidentiam deducta, eum qui haberi semper non potest semper sibi [Col. 0807C] adesse prophetiae spiritum aestimat; cumque omne quod senserit prophetiam putat, quia sibi hanc et cum non habet tribuit, et in quantum habere potuit amittit. Sicque fit ut inde post [Col. 0807D] Quatuor Mss. Anglic., ut inde post ad aliorum merita Legitur etiam ad in Lyrano et Bigot.; in Uticensi vero recentiori manu additum est. aliorum merita tristis redeat, unde aestimatione omnium laetus praeibat. Tentatio est ergo vita hominis super terram, quae aut aliena a virtutibus ad coeleste praemium surgere non valet, aut ditata donis spiritalibus aliquando deterius ex occasione virtutum ruit.
[ Vet. VI.] 11. Vita nostra militia, quia ut haec, crescendo decrescit ac finitur. —Quia autem paulo superius hoc esse tentationem quod militiam diximus, sciendum summopere est quod quiddam nobis appellatione militiae amplius quam nomine tentationis innuitur. Hoc namque nostro intellectui expressione [Col. 0807D] militiae augetur, quod nimirum per militiam ad finem quotidie tenditur; cumque per ordinem militiae locus crescit, tota simul hominum militia deficit. Militia ergo est vita hominis super terram, quia et, sicut superius diximus (Lib. VII, n. 31) , unusquisque dum quotidie ad vitae terminum per temporum augmenta tendit, augendo vitam, vivere desinit. Dies quippe exspectat ut veniant; sed cum ad augmentum vitae veniunt, jam ab augmento vitae subtrahuntur, [Col. 0808A] quia et itinerantis gressus dum in anteriora proficit, quod restat iter decrescit. Vita ergo nostra militia est, quae quo ad augmentum ducitur, eo ut non sit finitur. Bene igitur dicitur: Militia est vita hominis super terram, quia dum per spatia temporum crescere appetit, [Col. 0807D] Ita Turon., Longip., Norman., Anglic. et alii Mss. [Col. 0808D] At recent. Editi, ad eorum spatium quod perdendo, etc. In Gemet., pro quod perdendo, legitur quod perpendendo. ab eodem spatio, quod perdendo colligit, crescendo pertransit. Unde apte quoque ipse militiae cursus exprimitur, cum protinus subinfertur:
IBID.— Et sicut dies mercenarii dies ejus.
12. Electus, mercenarii instar, dies suos cito evolvi optat. In alieno laborat. Curat ne ullus dies vacuus labatur ab opere. —Dies suos mercenarius evolvi citius exoptat, ut ad laboris sui praemium sine tarditate [Col. 0808B] perveniat. Dies itaque hominis vera et aeterna sapientis recte mercenarii diebus comparantur, quia praesentem vitam, viam non patriam, militiam non palmam deputat; et eo se abesse longius a praemio conspicit, quo tardius ad finem venit. Considerandum quoque est quod mercenarius in alienis laboribus exsudat, sed tamen sibi praemium proprium praeparat. Voce autem Redemptoris nostri dicitur: Regnum meum non est de hoc mundo (Joan. XVIII, 36) . Omnes ergo qui, spe coelestium praediti, exercitio vitae praesentis atterimur, in alieno laboramus. Nam saepe et reprobis servire cogimur, mundo quae mundi sunt reddere coarctamur; et alieno quidem labore fatigamur, sed tamen praemia nostra percipimus; et per hoc pervenimus ad propria, quod pure ministramus [Col. 0808C] aliena. Quo contra quibusdam Veritas dicit: Si in alieno fideles non fuistis, quod vestrum est quis [Col. 0808D] Coc. et alii deinceps Ed., quis credit. Astipulantur nonnulli Mss., sed non potiores. dabit vobis (Luc. XVI, 12) ? [ Vet. VII. ] Sciendum quoque est quod mercenarius sollicite curat inspicere ne unquam dies vacuus labatur ab opere, et exspectatus finis temporis ne inanis veniat ad remunerationem. In laboris namque studio conspicit quid percipere in tempore remunerationis possit. Nam cum opus crescit, praemii fiducia proficit; cum vero opus torpuerit, spes a remuneratione 247 lassescit. Unde et electus quisque vitam suam quasi mercenarii dies pensans, tanto fidentius spe tendit ad praemium, quanto nunc robustius perdurat ad laboris incrementum; qui sit decursus praesentis temporis pensat, dies cum operibus numerat, ne a labore vacua [Col. 0808D] transeant vitae momenta formidat; adversis gaudet, passione reficitur, moerore refovetur, quia subsequentis vitae praemiis tanto se remunerari largius conspicit, quanto pro amore illius quotidianis se mortibus verius impendit. Hinc namque est quod cives supernae patriae conditori ejus Psalmistae vocibus dicunt: Propter te morte afficimur tota die (Psal. XLIII, 22) . Hinc Paulus ait: Quotidie morior propter vestram gloriam, fratres (I Cor. XVI, 31) . Hinc iterum [Col. 0809A] dicit: Ob quam causam haec patior, sed non confundor; scio enim cui credidi, et certus sum quia potens est depositum meum servare in illum diem (II Tim. I, 12) . Sancti igitur viri quot labores nunc veritati commendantes exhibent, tot jam remunerationis suae pignora intra spei cubiculum clausa tenent. [Col. 0809D] Vindoc. et Corb. Germ., ut cum gravis nunc sentitur aestus in opere, quandoque refrigerium percipiatur ea quiete. Plerique Mss., quibus adhaeremus, habent sed gravis, non sed gravius, ut legitur in Edit. Sed gravis nunc sentitur aestus in opere, ut quandoque refrigerium percipiatur ex quiete. Unde et apte mox subditur:
VERS. 2, 3.— Sicut servus desiderat umbram, et sicut mercenarius praestolatur finem operis sui, sic et ego habui menses vacuos, et noctes laboriosas enumeravi mihi.
13. Requiem aeternam desiderat. Servus est, non liber, [Col. 0809B] quoad corruptioni subjacet. —Umbram quippe servo desiderare est post tentationis aestum, sudoremque operis, aeterni refrigerii requiem quaerere. Hanc namque umbram servus ille desideraverat qui dicebat: Sitivit anima mea ad Deum vivum; quando veniam, et parebo ante faciem Dei (Psal. XLI, 3) ? Et rursum: Heu me! quod incolatus meus prolongatus est (Psal. CXIX, 5) . Qui quasi a labore [Col. 0809D] Ita Vindoc., Compend., Norm., etc., cum in Editis recent. legatur, qui quasi a labore agri. acri aestum fugiens, atque ad obtinendam requiem refrigerii tegmen quaerens, iterum dicit: Ingrediar in locum tabernaculi admirabilis, usque ad domum Dei (Psal. XLI, 5) . Hanc umbram comprehendere Paulus anhelabat, desiderium habens dissolvi, et cum Christo esse (Philip. I, 23) . Ad hanc umbram ex desiderii jam perfectione pervenerant qui dicebant: Nos qui [Col. 0809C] portavimus pondus diei et aestus (Matth. XX, 12) . Bene autem qui desiderare umbram dicitur, servus vocatur, quia electus quisque quousque infirmitatis conditione constringitur, sub dominantis corruptionis jugo, quasi sub aestus anxietate retinetur. Qui nimirum cum corruptione exutus fuerit, tunc sibimetipsi liber et tranquillus innotescit. Unde et recte etiam per Paulum dicitur: Ipsa creatura liberabitur a servitute corruptionis, in libertatem gloriae filiorum Dei (Rom. VIII, 21) . Electos enim nunc poena corruptionis aggravat, sed tunc incorruptionis gloria exaltat; et quantum ad praesentis necessitatis pondera nunc in Dei filiis de libertate nihil ostenditur, tantum vero ad subsequentis libertatis gloriam, tunc in Dei famulis de servitute nihil apparebit. Creatura ergo, servitute corruptionis exuta, et dignitate libertatis [Col. 0809D] accepta, in filiorum Dei gloriam vertitur, quia, unita Deo per spiritum, quasi hoc ipsum quod creatura est transisse ac subegisse declaratur. Sed qui adhuc umbram desiderat servus est, quia quousque aestum tentationum tolerat, jugum miserae conditionis portat. Ubi apte subditur: Et sicut mercenarius praestolatur finem operis sui.
248 [ Rec. V.] 14. Electorum labor intuitu mercedis levatur. —Mercenarius etenim cum facienda opera [Col. 0810A] conspicit, mentem protinus ex longinquitate et pondere laboris addicit; cum vero lassescentem animum ad considerandum operis praemium revocat, vigorem mox animi ad exercitium laboris reformat, et quod grave perpendit ex opere, leve existimat ex remuneratione. Sic sic electi quique cum mundi hujus adversa patiuntur, cum [Col. 0810D] Norman. et vindoc., cum honestatis contumelias. Bellov., cum inhonestatis contumelias. honestatis contumelias, rerum damna, cruciatus corporis tolerant, esse gravia quibus exercentur pensant, sed cum mentis oculos ad aeternae patriae considerationem tendunt, ex comparatione praemii, quam sit leve quod patiuntur inveniunt. Quod enim valde esse importabile ex dolore ostenditur, consideratione provida ex remuneratione levigatur. Hinc est quod Paulus semper se ipso robustior contra adversa erigitur, quia nimirum finem sui operis sicut mercenarius praestolatur. Grave [Col. 0810B] namque quod sustinet aestimat, sed leve hoc per praemii considerationem pensat. Ipse quippe quam sit grave quod patitur indicat (II Cor. XI, 23) , qui in carceribus abundantius, in plagis supra modum, in mortibus frequenter se fuisse testatur; qui a Judaeis quinquies quadragenas una minus accepit, qui ter virgis caesus, semel lapidatus est, ter naufragium passus, nocte et die in profundo maris fuit; qui pericula fluminum, latronum, ex genere, ex gentibus, in civitate, in solitudine, in mari, in falsis fratribus pertulit; qui in labore et aerumna, in jejuniis multis, in fame et siti, in frigore et nuditate laboravit; qui foris pugnas, intus timores sustinuit; qui ultra vires gravatum se asserit, dicens: Supra modum gravati sumus, supra virtutem, ita ut taederet nos etiam vivere [Col. 0810C] (II Cor. I, 8) . Sed quomodo remunerationis linteo sudores tanti laboris tergat, ipse denuntiat, dicens: Non sunt condignae passiones hujus temporis [Col. 0810D] Norm., Bellovac., Germ., ad superventuram gloriam. ad futuram gloriam, quae revelabitur in nobis (Rom. VIII, 18) . Finem itaque operis quasi mercenarius praestolatur qui, dum provectum remunerationis considerat, vile existimat quod pene deficiens laborat. Apte autem subditur: Si et ego habui menses vacuos, et noctes laboriosas enumeravi mihi.
15. Electis sunt menses vacui, et noctes laboriosae, patientibus inopiam et adversa, ac praemium necdum tenentibus. —Electi quippe conditori rerum serviunt, et saepe rerum inopia coangustantur; per amorem Deo inhaerent, et tamen vitae praesentis subsidiis egent. Qui igitur per actiones suas praesentia non [Col. 0810D] quaerunt, a mundi compendiis menses vacuos ducunt. Noctes quoque laboriosas tolerant, quia adversitatum tenebras non solum usque ad inopiam, sed saepe usque ad corporis cruciatum portant. [Col. 0810D] Gussanv., despectum namque esse, nullis faventibus Mss. Despectum namque egestatemque perpeti laboriosum bonis mentibus non est; sed cum usque ad afflictionem carnis adversitas vertitur, labor procul dubio ex dolore sentitur. [ Vet. VIII ] Potest etiam non inconvenienter intelligi quod sanctus quisque menses vacuos [Col. 0811A] sicut mercenarius ducit, quia laborem jam sustinet, sed praemium necdum tenet; hoc tolerat, illud exspectat. Noctes vero laboriosas enumerat, quia adversitates sibi praesentis temporis sese in virtutibus exercendo coacervat. Nam si proficere in mente non appetit, minus fortasse aspera quae mundi sunt sentit.
16. Ecclesia in membris infirmis menses vacuos, in fortibus noctes laboriosas habet. Labor pro saeculo inanis ex fine dignoscitur. —Quae tamen sententia si ad vocem sanctae 249 Ecclesiae ducitur, intellectus ejus paulo subtilius indagatur. Ipsa quippe vacuos menses habet, [Col. 0811D] Gemet., quae in infimis suis terrenas. 2 Vindoc., quae in infirmitate sua. quae in infirmis suis membris terrenas actiones absque vitae praemio defluentes sustinet. Ipsa noctes laboriosas enumerat, quae in membris fortibus [Col. 0811B] multiplices tribulationes portat. In hac etenim vita quaedam laboriosa sunt, quaedam vacua, quaedam vero vacua simul et laboriosa. Amore quippe conditoris praesentis vitae tribulationibus exerceri laboriosum quidem est, sed vacuum non est. Amore autem saeculi voluptatibus solvi vacuum quidem est, sed non laboriosum. Amore vero ejusdem saeculi adversa aliqua perpeti et vacuum simul est et laboriosum, quia et ex adversitate mens afficitur, et remunerationis praemio non repletur. In his itaque sancta Ecclesia qui in ea jam positi adhuc voluptatibus defluunt, et proinde fructu boni operis non ditantur, menses vacuos ducit, quia vitae tempora sine retributionis munere expendit. In his vero qui, aeternis desideriis dediti mundi hujus adversa patiuntur, laboriosas noctes [Col. 0811C] enumerat, quia tribulationum tenebras quasi in caligine vitae praesentis portat. In his autem qui et transeuntem mundum diligunt, et tamen ejus contrarietate fatigantur, simul menses vacuos et noctes laboriosas tolerat, quia eorum vitam et retributio subsequens nulla remunerat, et praesens tribulatio angustat. Recte autem nequaquam dies, sed in eis menses vacuos habere se perhibet. Mensium quippe nomine dierum collectio et summa signatur. Per diem ergo unaquaeque actio exprimitur, per menses autem actionum finis innuitur. Et saepe cum in hoc mundo aliquid agimus, intenta spei alacritate suspensi, hoc ipsum quod agimus vacuum non putamus; sed postquam ad actionum terminum pervenimus, non obtinentes quae appetimus, laborasse nos [Col. 0811D] in vacuum dolemus. Non solum igitur dies, sed et menses vacuos ducimus, cum nos in terrenis actionibus sine fructu laborasse, non ex actionum principio, sed fine pensamus. Cum enim labores nostros adversitas sequitur, quasi vitae nostrae vacui menses arguuntur, quia ex completione actionum agnoscitur quam frustra in actionibus sudabatur.
17. De inani hoc labore Ecclesia ingemiscit. —Sed quia in sacro eloquio nonnunquam nox pro ignorantia ponitur, Paulo attestante, qui venturam vitam scientibus discipulis dicit: Omnes vos filii lucis estis, [Col. 0812A] et filii diei; non sumus noctis neque tenebrarum (I Thess. V, 5) ; quibus praemisit: Vos autem, fratres, non estis in tenebris, ut vos dies illa tanquam fur comprehendat (Ibid., 4) ; potest hoc in loco ex eorum persona vox sanctae Ecclesiae accipi, qui post ignorantiae suae caliginem ad amorem rectitudinis redeunt, et, veritatis radiis illustrati, fletibus diluunt quod erraverunt. Illuminatus etenim quisque respicit quam turpe fuerit quod praesentis vitae amore laboravit. [ Vet. IX. ]. In eis ergo sancta Ecclesia, in quibus ad vitam revertitur laborem suum aestuanti servo et desideranti finem mercenario comparat, dicens: Sicut servus desiderat umbram et sicut mercenarius praestolatur finem operis sui: sic et ego habui menses vacuos, et noctes laboriosas enumeravi mihi. In comparatione [Col. 0812B] etenim duo sunt quae praemisit; in expressione etiam fatigationis duo protinus subdidit. Ad aestuantem quippe menses vacuos reddidit, quia quo magis aeternum 250 refrigerium quaeritur, eo magis conspicitur quam vacue pro vita ista laboratur. Ad praestolantem vero laboriosas noctes subintulit, quia quo magis ex termino operis praemium quod assequamur inspicimus, eo magis ingemiscimus diu nos nescisse quod quaerimus. Unde et ipsa poenitentis cura vigilanter exprimitur, ut laboriosas noctes enumerasse diceretur, quia quanto verius ad Deum revertimur, tanto subtilius labores, quos per ignorantiam in hoc mundo pertulimus, dolendo pensamus. Nam quo unicuique plus dulce fit quod de aeternis desiderat, eo ei magis grave ostenditur quod pro [Col. 0812C] praesentium amore tolerabat. Si vero ad solam historiam sequentia verba pensantur, per haec procul dubio animus dolentis exprimitur qualiter per diversos [Col. 0811D] Vindoc. et Corb., modos. motus desiderii, moestitia impellente, variatur. Nam subditur.
VERS. 4.— Si dormiero, dicam: [Col. 0812D] Ita semper legitur hic textus in Mss. pler. 2 Vindoc. habet tamen resurgam, nullus autem consurgam ut Editi. Quando surgam? et rursum exspectabo vesperam.
18. Dolens praesentia despicit, exspectat futura. —In nocte quippe dies quaeritur, in die vespera desideratur, quia nimirum dolor non permittit placere quae adsunt; cumque mentem per experimentum praesentium afficit, semper hanc quasi consolante desiderio ad alia per exspectationem tendit. Sed quia et afflicta mens per appetitum ducitur, et tamen dolor [Col. 0812D] ejus etiam seductus desideriis non finitur, recte subjungitur,—IBID.:— Replebor doloribus usque ad tenebras. Causa autem ejusdem doloris exprimitur, cum protinus subinfertur:
VERS. 5.— Induta est caro mea putredine, et sordibus pulveris, cutis mea aruit, et contracta est.
19. Hominis lapsi instabilitas. —Sed haec subtilius congruentiusque disserimus, si ad praemissae expositionis ordinem redeamus. Somno namque torpor otii, surrectione autem exercitatio actionis exprimitur. [Col. 0813A] Vesperae quoque nomine, quia somno congruit, rursus otii desiderium figuratur. Sancta vero Ecclesia quousque vitam corruptionis ducit, flere mutabilitatis suae damna non desinit. Ad hoc namque homo conditus fuerat, ut, stante mente, in arcem se contemplationis erigeret, et nulla hunc corruptio a conditoris sui amore declinaret. Sed in eo quod ab ingenita standi soliditate voluntatis pedem ad culpam movit, a dilectione conditoris in semetipsum protinus cecidit. Amorem vero Dei, veram scilicet stationis arcem deserens, nec in se consistere potuit, quia, lubricae mutabilitatis impulsu, infra se per corruptionem proruens, etiam a semetipso [Col. 0813D] Coc. et recent. Ed., discessit pro dissensit, quod legitur in omnibus Mss. Anglic. et nostris. dissensit. Qui nunc, quia conditionis suae soliditate non figitur, alternantis semper desiderii motu variatur, ut et [Col. 0813B] quietus actionem desideret, et occupatus ad otium anhelet. Quia enim fixa mens stare cum potuit noluit, stare jam non valet etiam cum volet. Conditoris quippe sui contemplationem deserens, salutis suae fortitudinem perdidit, et quolibet posita, semper aegra alium locum quaerit. Varietatem ergo humanae mentis exprimens, dicat: Si dormiero, dicam: Quando surgam? et rursum exspectabo vesperam. Ac si aperte diceret: Nihil perceptum menti sufficit, quia ipsum qui vere sufficere potuit amisit. In somno namque surrectionem desidero, in surrectione vesperam exspecto, quia et quietus exercitium actionis appeto, et exercitatus otium quietis quaero.
251 [ Vet. X.] 20. Justo etiam quaerendum a peccato surgere. Ne extollatur, adversis muniri cupit. [Col. 0813C] —Quod tamen intelligi et aliter potest. Dormire namque est in peccatis jacere. Si enim somni [Col. 0813D] Ex Cocc. auctoritate prius legebatur: si enim somni appellatione culpa designata non esset: emendavimus ex Mss. Turon., Vindoc., Norman., Corb. Germ., etc. appellatio culpa non esset, nequaquam Paulus discipulis diceret: Evigilate, justi, et nolite peccare (I Cor. XV, 34) . Unde et auditorem suum admonet, dicens: Surge qui dormis, et exsurge a mortuis, [Col. 0813D] Gemet. et alii optimae notae, et illuminabit tibi Christus. et illuminabit te Christus (Ephes. V, 14) . Et rursum: Hora est jam nos de somno surgere (Rom. XIII, 11) . Unde et Salomon peccantem increpat, dicens: Usquequo, piger, dormis (Prov. VI, 9) ? Electus igitur quisque cum peccati somno premitur, ad justitiae vigilias exsurgere conatur. Sed saepe cum surrexerit, ipsa se extolli magnitudine virtutum sentit. Unde et tentari se praesentis vitae adversitatibus post virtutes desiderat, ne pejus ex confidentia virtutum cadat. Si enim [Col. 0813D] servari se melius per tentationem non cognosceret, nequaquam Psalmista diceret: Proba me, Domine, et tenta me (Psal. XXV, 2) . Bene ergo nunc dicitur: Si dormiero, dicam: Quando surgam? et rursum exspectabo vesperam, quia et in peccati somno [Col. 0814D] Vindoc et Corb., quia et peccati somno lumen justitiae premitur. lumen justitiae quaeritur; et cum virtutum prospera mentem elevant, adjutrix adversitas desideratur, ut profecto animus, cum virtutum suarum gaudio plus quam [Col. 0814A] debet attollitur, per contrarietatem praesentis vitae edito moerore solidetur. Unde et nequaquam Formidabo vesperam dicitur, sed Exspectabo. Exspectamus etenim prospera, formidamus adversa. Vir igitur justus vesperam exspectat, quia cum exerceri hunc tribulatione necesse est, ipsa ei fit adversitas prospera.
21. Tentationi peccati nunquam hic non est obnoxius. Tentationes non timet, sed contra eas se parat. —Potest, vesperae nomine, etiam peccati tentatio designari, quae saepe tanto acrius mentem lacessit, quanto et eamdem mentem spiritus ad superna altius evehit. Nequaquam enim sic in hac vita per exercitationem justitiae peccatum deseritur, ut in eadem justitia inconcusse maneatur, quia etsi jam a cordis [Col. 0814B] habitaculo culpam rectitudo eliminat, ipsa tamen culpa quae repellitur, cogitationis nostrae foribus assidens, ut sibi aperiatur pulsat. Quod Moyses quoque spiritaliter innuit, cum facta corporaliter temporum momenta narravit, dicens: [Col. 0814D] Plurimi Mss., factum est mane; et infra, mane quippe ad vesperum ducitur. Facta est lux; atque paulo post subjiciens: Factum est vespere (Genes. I, 3, 5) . Creator quippe omnium, humanae culpae praescius, tunc expressit in tempore quod nunc versatur in mente. Lux quippe ad vesperum ducitur, quia nimirum lumen rectitudinis umbra sequitur tentationis. Sed quia electorum lux tentatione non exstinguitur, nequaquam nox, sed vespera facta perhibetur, quia nimirum saepe tentatio [Col. 0814D] 1 Vindoc., in corde rectorum. Alter habet electorum vel rectorum. In Utic. prius legebatur, electorum, cujus loco successit rectorum. in corde rectorum lumen justitiae abscondit, sed non interimit; quasi ad pallorem trepidationis pertrahit, sed funditus non [Col. 0814C] exstinguit. Electi ergo post somnum surrectionem appetunt, post surrectionem vesperam praestolantur, quia et de peccato ad justitiae lumen evigilant, et in ipso justitiae lumine positi, semper se contra illecebras tentationum parant. Quas nimirum non timent, sed exspectant, quia utilitati suae rectitudinis etiam tentamenta proficere non ignorant.
22. Nullus hic salute integra potitur. —Quantalibet autem contra corruptionem suam virtute contenderint, habere integram [Col. 0814D] Ebroic., habere integram mentem. salutem 252 nequeunt, quousque dies praesentis vitae finiatur. Unde et subditur: Et replebor doloribus usque ad tenebras. Modo namque adversa irruunt: modo ipsa quoque prospera, callida hilaritate blandiuntur. Modo surgentia vitia bellum carnis excitant, modo devicta animum [Col. 0814D] ad elationem vocant. Bonorum igitur vita usque ad tenebras doloribus repletur, quia quousque tempus corruptionis agitur, interna externaque afflictione concutitur, et salutis securitatem non invenit, nisi cum diem funditus tentationis relinquit. Unde bene et haec eadem dolorum causa protinus subinfertur, cum dicitur: Induta est caro mea putredine et sordibus pulveris. [Vet. XI. ] Ut enim paulo superius [Col. 0815A] diximus, soliditatem ingenitam [Col. 0815D] Turon., cum voluntarie. voluntarie homo deseruit, et sese in corruptionis voraginem mersit; unde nunc vel per immunda opera labitur, vel per cogitationes illicitas foedatur. Ut enim ita dixerim, culpae suae poenaliter subdita, ipsa jam natura nostra facta est extra naturam; et remissa usque ad perversa opera ducitur, restricta autem perversorum operum importuna cogitatione fuscatur. Per expletionem ergo actionis illicitae carnem putredo afficit, per levitatem vero cogitationis improbae quasi ante oculos pulvis surgit. Consentiendo vitiis putredine atterimur, vitiorum vero imagines in corde tolerando sordibus pulveris foedamur. Ait ergo: Induta est caro mea putredine et sordibus pulveris. Ac si aperte diceret: Carnalem vitam, quam patior, aut tabes [Col. 0815B] lubricae operationis polluit, aut ex vitiorum memoria caligo miserae cogitationis premit.
23. Ecclesiae caro in lubricis membris putrescit, in quaerentibus terram sordescit. —Quod tamen si ex voce Ecclesiae universalis accipimus, aliquando hanc procul dubio carnis putredine, aliquando autem gravari sordibus pulveris invenimus. Multi quippe in ea sunt qui, dum amori carnis inserviunt, fetore luxuriae computrescunt. Et sunt nonnulli qui a voluptate quidem carnis abstinent, sed tamen tota mente in terrenis actibus jacent. Dicat ergo sancta Ecclesia unius membri sui vocibus, dicat quid de utroque genere hominum tolerat: Induta est caro mea putredine et sordibus pulveris. Ac si aperte insinuet, dicens: Sunt plerique qui mihi per fidem membra sunt, [Col. 0815C] sed tamen sana vel munda per actionem non sunt, quia aut, victi desideriis turpibus, ad corruptionis putredinem defluunt, aut, terrenis actibus dediti, pulvere [Col. 0815D] Subjectum a Coc. et aliis recent., terrenae cupiditatis, quod a Mss. et superioribus Ed. abest. consperguntur. In illis enim quos lubricos tolero carnem videlicet putrescentem gemo, in istis autem quos terram quaerentes patior [Col. 0815D] Mira hic Mss. et Edit. dissensio. Gemet. et alii Norm. habent quid aliud quam foedata pulverem porto. Turon., quid al. quam foedatas pulvere porto Corb. Germ., Colb., Germ., quam foeda pulverem porto. Vet. Ed., quam foedatum pulverum; Coc. et recent., quam foedata pulvere membra. Unus Reg., quem sequimur, quam foedatam, supple carnem. quid aliud quam foedatam pulvere porto?
24. Ecclesiae cutis qui solis exterioribus curis inserviunt: unde arescat. —Unde et apte simul de utrisque subjungitur: Cutis mea aruit, et contracta est. In sanctae quippe Ecclesiae corpore hi qui solis exterioribus curis inserviunt, congrue cutis vocantur. Quae nimirum cutis arescendo attrahitur, quia mentes carnalium, dum praesentia diligunt, et quasi juxta posita concupiscunt, ad futura tendi per longanimitatem [Col. 0815D] nolunt. Qui dum internae spei pinguedinem negligunt, ut attrahantur arefiunt, quia si eorum corda desperatio non siccaret, nequaquam 253 aestus haec pusillanimitatis attraheret. Hanc namque attractionem Psalmista formidaverat cum, siccitatem [Col. 0816A] mentis [Col. 0815D] Ebroic., Lyran., Bigot., intuens. metuens, dicebat: [Col. 0816D] Vindoc., Gemet., Corb. Germ., Colb., Reg., sicut adipe pinguedinis. Ita etiam nunc in Utic. At legebatur olim sicut adipe et pinguedine. Sicut adipe et pinguedine repleatur anima mea (Psal. LXII, 6) . Adeps quippe pinguedinis animam replet, cum hanc contra praesentium desideriorum aestum supernae spei infusio refovet. Cutis ergo arescens attrahitur cum cor rebus exterioribus deditum, atque ex desperatione siccatum, in auctoris sui amorem non tenditur, sed in semetipso, ut ita dixerim, rugosa cogitatione replicatur.
25. Amore praesentium non tenetur, qui vitae hujus brevitatem recogitat. —Pensandum vero est quod carnales mentes idcirco praesentia diligunt, quia vita carnis quam fugitiva sit minime perpendunt. Nam si velocitatem transitus ejus aspicerent, hanc etiam prosperantem minime amarent. Sancta autem Ecclesia [Col. 0816B] in electis suis quotidie quantus sit rebus exterioribus cursus conspicit, et idcirco in intimis pedem sollicitae intentionis figit. Unde et apte subditur:
VERS. 6.— Dies mei velocius transierunt quam a texente tela succiditur.
26. Tempus carnis telae apte comparatur. —Congrua valde similitudine tempus carnis telae comparatur, quia sicut tela filis, sic vita mortalis diebus singulis proficit; sed [Col. 0816D] Norman. et Vindoc. 1, sed quo augmentum percipit. 2 Vindoc. utrumque lect. exhibet. quo ad augmentum proficit, eo ad incisionem tendit, quia, sicut et superius diximus (Lib. VII, n. 30) , cum tempora percepta praetereunt, ventura breviantur, et de universo vitae spatio eo fiunt pauciora quae veniunt, quo multa sunt quae [Col. 0816C] transierunt. Tela quippe infra supraque ligata, duobus lignis innectitur, ut texatur; sed quo inferius texta involvitur, eo superius texenda [Col. 0816D] Gemet., duplicatur. Lyran. et Big., displicatur. Ebroic., implicatur. Utic. prius habuit duplicatur, nunc per correctionem displicatur. deplicatur; et unde se ad augmentum multiplicat, inde fit minus quod restat. Sic nimirum vitae nostrae tempora et transacta quasi inferius involvimus, et ventura a superiori deplicamus, quia quo plus fiunt praeterita, minus esse incipiunt futura. Sed quia nec tela ad expressionem nostri temporis sufficit, nam ejus quoque festinationem vitae nostrae velocitas transit, recte nunc dicitur: Dies mei velocius transierunt, quam a texente tela succiditur. Tela quippe tarditatem provectus habet, vita autem praesens moram defectus non habet. In illa namque cum laborantis manus [Col. 0816D] Monet Thomas Jamesius legi in Mss. Anglicanis non figitur. Hanc variam lectionem quam dubius proponit, in nullo Ms. Codice invenimus. figitur, adventus terminus elongatur; in ista vero, quia tempus [Col. 0816D] semper desinens indesinenter consumimus, ad finem nostri itineris etiam quiescendo pervenimus, et per cursum nostri transitus etiam dormientes imus. Electi igitur, quia praesentis vitae momenta decurrere sub festinatione conspiciunt, nequaquam in hoc tantae [Col. 0817A] mobilitatis itinere cordis intentionem figunt. Unde et apte protinus subditur:
IBID.— Et consumpti sunt absque ulla spe.
27. Electi mortem cogitant etiam sani, reprobi nequidem cum imminet. —Reproborum mens erga dies vitae praesentis tanto amore constringitur, ut sic semper hic appetant vivere, quatenus, si valeant, vivendi cursum desiderent nunquam finire. Cogitare quippe ventura despiciunt, spem totam in rebus transeuntibus ponunt, habere nulla nisi quae praetereunt concupiscunt. Cumque nimis transeuntia cogitant, et mansura nullatenus sperant, sic caecitate 254 insensibili cordis oculus clauditur, ut aeternae luci nullatenus intendatur. Unde fit ut saepe jam corpus molestia quatiat, et vicina mors virtutem vitalis spiritus [Col. 0817B] incidat, nec tamen curare quae mundi sunt desinant. Jamque eos ultor ad judicium pertrahit; et tamen ipsi, ordinatione sollicita rebus transeuntibus occupati, nihil aliud cogitant nisi in hoc mundo adhuc qualiter vivant. Relinquendo omnia quasi [Col. 0817D] Alii Mss., possidenda; alii, possidendo. In Utic. prius lectum possidendo, nunc o mutatum est in a. possidendo disponunt, quia spes vivendi non frangitur, etiam cum vita terminatur. Jam ad judicium trahuntur per sententiam, et tamen adhuc habendis rebus inhaerent per curam. Dura etenim mente abesse mors longe creditur, etiam cum sentitur. Sicque a carne anima solvitur, ut erga praesentia immoderato amore se retinens, dum ad aeternum supplicium ducitur, hoc ipsum quoque nesciat quo ducitur; et deserens quae amare cum termino noluit, repente sine termino invenit quae nunquam praevidit. At contra rectorum mens ad [Col. 0817C] aeternitatis intentionem tenditur, etiam cum praesens eam feliciter vita comitatur. Magna carnis salute utitur, nec tamen ejus fiducia animus retardatur. [Col. 0817D] Editi, nullus articulus. In Corb., Bellovac., Norm. omnibus, Corb. Germ., etc, articulum. Vide l. II, n. 22, ubi mendo typographico legitur per particulas, cum sit legendum per articula. Nullum adhuc mortis articulum erumpit, et quasi praesentem hanc quotidie conspicit. Quia enim vita indesinenter labitur, spes ei vivendi funditus amputatur. Bene ergo de diebus praetereuntibus dicitur: Consumpti sunt absque ulla spe. Ac si aperte diceretur: Mentis fiduciam in praesenti vita non posui, quia omne quod praeterit calcando [Col. 0818D] Ita Mss. plerique, quod respondet verbis absque ulla spe. Vindoc., despexi. Vet. Ed., superavi. Recentiores, desprevi. desperavi. Unde et mox apte subditur:
VERS. 7.— Memento quia ventus est vita mea.
28. Vita praesens, aeterna non attendentibus cara, attendentibus vilis. Vitae brevis consideratio, grata Deo [Col. 0817D] est oblatio. —Hi etenim vitam carnis quasi permanentem diligunt, qui quanta sit vitae sequentis aeternitas non attendunt; cumque soliditatem perennitatis non considerant, exsilium patriam, tenebras lumen, cursum stationem putant, quia qui majora nesciunt, judicare de minimis nequaquam possunt. Ordo quippe judicii exigit ut quod examinare nitimur transcendamus. Si enim praeesse rebus omnibus animus non valet, nequaquam de his corta a quibus vincitur videt. Idcirco itaque mens reproba praesentis vitae curcum [Col. 0818A] aestimare non sufficit, quia admirationi illius ex amore succumbit. Sancti autem viri, quo ad aeterna cor elevant, quam breve sit quod fine clauditur pensant; et eo eorum sensibus vilescit quod praeterit, quo intellectu radiante interlucet quod acceptum nunquam recedit; cumque infinitatem perennitatis aspiciunt, nequaquam jam pro magno desiderant quidquid finis angustat. Sed sublevata mens extra temporum terminos ducitur, etiam cum carne in tempore tenetur; et tanto altius finienda despicit, quanto verius infinita cognoscit. Sed haec ipsa humanae brevitatis consideratio auctori nostro magnae virtutis oblatio est. Unde recte nunc cum deprecatione [Col. 0818D] Bellovac., imploratio. immolatio ejusdem virtutis offertur, cum dicitur: Memento quia ventus est vita mea. Ac si aperte diceretur: Transeuntem [Col. 0818B] velociter benignus respice, quia et tanto a te videri misericordius debeo, quanto ipse a consideratione brevitatis meae oculos non averto. Sed quia dum tempus 255 vitae praesentis absciditur, ad operationem promerendae veniae ulterius non reditur, recte subjungitur:
IBID.— Nec [Col. 0818D] Gemet., nec revertitur. revertetur oculus meus ut videat bona.
29. Post mortem non est locus promerendae veniae. — Ad videnda bona exstincti oculus non redit, quia ad exhibenda recta opera exuta carne anima non recurrit. Hinc est quod dives quem inferni flamma cruciabat, quia semetipsum reparare operando non posset agnoverat; nam nequaquam sibi, sed relictis fratribus prodesse satagebat, dicens: Rogo te, pater Abraham, [Col. 0818C] ut mittas eum in domum patris mei, habeo enim quinque fratres, ut testetur illis, ne et ipsi veniant in locum hunc tormentorum (Luc. XVI, 27) . Solet namque moestum animum spes vel falsa refovere. Sed ut poenam suam reprobi gravius sentiant, et spem de venia amittunt. Unde, flammis ultricibus traditus, non sibi, ut diximus, sed opitulari fratribus concupivit, quia nunquam se ignium carere tormentis, adjuncto desperationis supplicio, agnovit. Hinc Salomon ait: Quodcunque potest manus tua facere, instanter operare, quia nec opus, nec ratio, nec scientia, nec sapientia erunt apud inferos, quo tu properas (Eccle. IX, 10) . Nequaquam ergo ad videnda bona oculus revertetur, quia retributionem suam mens inveniens, ad operationis usum nullatenus revocatur. Quia igitur fugit [Col. 0818D] omne quod cernitur, et mansura sunt quae sequuntur, bene beatus Job uno versu utraque complexus est, dicens: Memento quia ventus est vita mea, nec revertetur oculus meus ut videat bona. Cursum quippe praesentium contemplatus ait: Memento quia ventus est vita mea. Aeternitatem vero sequentium considerans adjunxit: Nec revertetur oculus meus ut videat bona. Ubi apte quoque universi humani generis a redemptionis munere destituti vocem protinus sumit, dicens:
VERS. 8.— Nec aspiciet me visus hominis.
30. Tunc Christi gratia non liberat, quem nunc non reformat. —Visus quippe hominis est misericordia Redemptoris, quae insensibilitatis nostrae duritiam, cum respicit, emollit. Unde, teste quoque Evangelio, dicitur: Respexit Dominus Petrum, et recordatus est Petrus verbi quod dixerat Jesus; egressus foras, flevit amare (Luc. XXII, 61) . Exutam vero carne animam nequaquam jam visus hominis aspicit, quia post mortem non liberat, quem ante mortem gratia ad veniam non reformat. Hinc etenim Paulus dicit: Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis (II Cor. VI, 2) . Hinc Psalmista ait: Quoniam in saeculum misericordia ejus (Psal. CXVII, 1) . Quia nimirum [Col. 0819B] quem nequaquam modo misericordia eripit, sola post praesens saeculum justitia addicit. Hinc Salomon ait: Quia lignum in quocunque loco ceciderit, sive ad Austrum, sive ad Aquilonem, ibi erit (Eccle. XI, 3) , quia cum humani casus tempore, sive sanctus, sive malignus spiritus egredientem animam claustra carnis acceperit, in aeternum secum sine ulla permutatione retinebit, ut nec exaltata ad supplicium proruat, nec mersa aeternis suppliciis, ultra ad remedium ereptionis ascendat. Vir igitur sanctus, humani generis damna considerans, quod a praesenti saeculo sine Redemptoris [Col. 0819D] Ita nostri Mss. At Editi recentiores, cogitatione. cognitione subtrahitur, atque in aeternis ignibus irreparabiliter sepelitur, et ejus vocem in se suscipiens, dicat: Nec aspiciet me visus hominis, quia 256 nimirum Redemptoris gratia, quem [Col. 0819C] nunc [Col. 0819D] Ex quatuor Mss. Anglic., omnibus Norm., Vindoc., restituimus negantem particulam a Cocc. et seq. suppressam, apud quos legitur quem nunc intuetur, pro quem nunc non intuetur. non intuetur ut corrigat, tunc non respicit ut ab interitu abscondat. In judicium quippe Dominus veniens, peccatorem videt ut feriat, sed non videt ut ad largiendam salutis gratiam recognoscat; culpas examinat, et vitam pereuntium ignorat. Unde sanctus vir, cum se post praesentem vitam, respectu hominis videri non posse fateretur, apte mox subdidit:
IBID.— Oculi tui in me, et non subsistam.
31. Christus in judicio reprobos ad feriendum videbit, quos hic ad misericordiam impendendam non vidit. —Ac si aperte diceret: Districtus ad judicium veniens, et ad salvandum non vides, et ad feriendum vides, quia quem in praesenti vita dispensationis tuae [Col. 0819D] miseratione non respicis, respiciendo, postmodum per justitiam exstinguis. Nunc enim peccator quisque Deum non metuit et vivit, blasphemat et proficit, quia scilicet misericors creator, quem exspectando vult corrigere, aspiciendo non vult punire, sicut scriptum est: [Col. 0819D] Gemet. et Corb. Germ. a prima manu, dissimulas [Col. 0820D] peccata. Dissimulans peccata hominum propter poenitentiam (Sap. XI, 24) . Sed tunc peccator cum respicitur non subsistit, quia cum districtus judex [Col. 0820A] merita subtiliter inquirit, reus ad tormenta non sufficit.
32. Justi se perituros sciunt, si remota pietate a Deo judicentur. —Quamvis hoc etiam justorum voci congruit, quorum mens semper sollicita venturo examini intendit. Omne enim quod agunt metuunt, dum caute considerant [Col. 0820D] Omissam in Vulgatis voculam qui revocavimus maxime ex Mss. Norm. qui ante quantum judicem stabunt. Intuentur potentiam illius magnitudinis, et pensant quanto reatu constricti sunt propriae infirmitatis. Enumerant mala proprii operis, et contra haec exaggerant bona conditoris. Considerant prava [Col. 0820D] Hic supplevimus ex Mss. et aliis Ed. multa quae in Ed. Gussanv. desunt. quam districte judicet, bona opera quam subtiliter penset, et perituros se absque ambiguitate praesciunt, si remota pietate judicentur, quia hoc ipsum quoque quod juste videmur vivere culpa est, si vitam nostram [Col. 0820B] cum judicat, hanc apud se divina misericordia non excusat. Hinc enim in hoc eodem libro scriptum est: Astra non sunt munda in conspectu ejus (Job. XXV, 5) , quia apud eum districte judicati, ipsi quoque maculas inquinationis habent, qui per munditiam sanctitatis lucent. Bene ergo dicitur: Oculi tui in me, et non subsistam. Ac si aperte justi voce diceretur: Si subtili examinatione discutior, perferendo judicio non assurgo, quia ad poenam vita non sufficit, si hanc immanitas justae retributionis premit. Bene autem ejusdem humani generis et culpa breviter, et poena subrogatur, cum protinus dicitur:
VERS. 9.— Sicut consumitur nubes, et pertransit, sic qui descendit ad inferos non ascendet.
[Col. 0820C] 33. Damnatis non est reditus ad veniam, aut ad ea quae amabant. —Nubes quippe ad altiora suspenditur; sed densata vento impellitur ut currat, calore autem solis dissipatur ut evanescat. Sic sic nimirum corda sunt hominum, quae per acceptae rationis ingenium ad alta [Col. 0820D] Cocc., quem recent. Editi sequuntur, mutavit emicant in emigrant. emicant, impulsa autem maligni spiritus flatu, pravis desideriorum suorum motibus huc illucque pertrahuntur; sed, districto respectu superni judicis, quasi solis calore liquefiunt, et, semel locis poenalibus tradita, ad operationis usum ultra non redeunt. Vir igitur sanctus elationem, cursum defectumque humani generis exprimens dicat: Sicut consumitur nubes, et pertransit, sic qui descendit ad inferos non ascendet. Ac si aperte loqueretur, dicens: In altum currendo 257 deficit, qui superbiendo ad [Col. 0820D] interitum tendit; quem si semel culpa ad poenam pertrahit, misericordia ulterius ad veniam non reducit. Unde et adhuc subditur:
VERS. 10.— Nec revertetur ultra in domum suam.
34. Domus mentis est id quod amando habitat. Desperantium corda nubibus similia. Extra se funduntur. —Sicut domus est corporis habitaculum corporale, [Col. 0821A] ita unicuique menti hoc domus fit quod ex desiderio inhabitare consuevit. Ad domum igitur suam ultra non revertitur, quia semel quisque, aeternis suppliciis traditus, ad hoc jam ubi amore inhaeserat nullatenus revocatur. Potest etiam inferni nomine peccatoris desperatio designari, de qua per Psalmistam dicitur: In inferno autem quis confitebitur tibi (Psalm. VI, 6) ? Unde rursum scriptum est: Impius cum in profundum venerit peccatorum, contemnit (Prov. XVIII, 3) . Quisquis autem impietati succumbit, vitam profecto justitiae moriendo derelinquit. Qui vero etiam post peccatum mole desperationis obruitur, quid aliud quam post mortem in inferni suppliciis sepelitur? Bene ergo dicitur: Sicut consumitur nubes, et pertransit, sic qui descendit ad inferos non ascendet, quia plerumque [Col. 0821B] cum perpetratione nequitiae etiam desperatio sociatur, et via jam reversionis absciditur. Recte autem corda desperantium nubibus comparantur, quia et caligine erroris obscura sunt, et peccatorum multiplicitate condensa; sed consumpta pertranseunt, quia claritate extremi judicii irradiata dissipantur. Solet etiam domus inhabitatio cordis intelligi. Unde sanato cuidam dicitur: Vade in domum tuam (Marc. V, 19) , quia nimirum dignum est ut peccator post veniam ad mentem suam redeat, [Col. 0821D] Gemet., nec iterum. ne iterum quo juste feriatur admittat. Sed qui ad infernum descenderit, ad domum suam ulterius non ascendet, quia eum quem desperatio obruit, a cordis sui habitaculo foras mittit, et redire introrsus non valet, quia, fusus exterius, ad deteriora quotidie compulsus cadit. Ad contemplandum [Col. 0821C] quippe Creatorem homo conditus fuerat, ut ejus semper speciem quaereret, atque [Col. 0821D] Sic Utic., Gemet., 2 Vindoc., Corb. Germ., Regii et vet. Edit. 1 Vindoc., in societate illius amoris. Colb., in soliditate, quam lectionem Cocc. et alii recentiores praetulerunt. in solemnitate illius amoris habitaret. Sed extra se per inobedientiam missus, mentis suae locum perdidit, quia, tenebrosis itineribus sparsus, ab inhabitatione veri luminis elongavit. Unde apte adhuc subditur:
IBID.— Neque cognoscet eum amplius locus ejus.
35. Locus hominis Deus, per inobedientiam desertus. Non cogniturus est in judicio, qui eum hic spreverint. —Locus quippe hominis, sed non localis, ipse scilicet conditor exstitit, qui hunc ut in semetipso consisteret creavit. Quem nimirum locum tunc homo deseruit, cum, seductoris verba audiens, a conditoris amore discessit. Sed cum omnipotens Deus redimendo [Col. 0821D] se homini etiam corporaliter ostendit, ipse, ut ita dixerim, fugitivi sui vestigia subsequens, ad retinendum quem amiserat hominem locus venit. Si enim appellari locus nequaquam conditor posset, Deum laudans Psalmista non diceret: Filii servorum tuorum habitabunt ibi (Psal. CI, 29) . Ibi enim non dicimus, nisi cum locum specialiter designamus. Sed sunt plerique qui etiam post perceptum [Col. 0821D] Gemet., Utic. et alii, redemptionis auxilium. Redemptoris auxilium ad desperationis tenebras devolvuntur; et [Col. 0822A] tanto nequius pereunt, quanto et oblata remedia misericordiae contemnunt. Recte ergo de damnato homine dicitur: Neque cognoscet eum amplius 258 locus ejus, quia a conditore suo tanto tunc districtius in judicio non cognoscitur, quanto nunc ad reparationis gratiam nec per dona revocatur. Unde et notandum summopere est quod non ait: Neque cognoscet amplius locum suum, sed ait: Neque cognoscet eum amplius locus ejus. Dum enim cognitio non homini, sed loco tribuitur, patenter ipse conditor loci nomine designatur, qui, districtus ad examen ultimum veniens, in iniquitate durantibus dicet: Nescio vos unde sitis (Luc. XIII, 25) . Sed electi quique quo districte reprobos repelli considerant, eo semetipsos quotidie a perpetratae nequitiae sordibus [Col. 0822D] Ab his verbis sollicitius purgant, caetera desunt in Mss. Bellovac. et Gemet., usque ad, iniquitatem meam ego pronuntiabo. Deerant etiam olim in Utic. sollicitius [Col. 0822B] purgant. Cumque perituros alios frigescere a vitae amore conspiciunt, studiose se ad poenitentiae lamenta succendunt. Unde et apte subditur:
VERS. 11.— Quapropter et ego non parcam ori meo.
36. Iram judicis in confessione praeveniunt electi. —Ori etenim suo [Col. 0822D] Editi, non parcit, et mox non erubescit, refragantibus Mss. Anglic. et plerisque. parcit, qui confiteri malum quod fecit erubescit. In laborem quippe os mittere est hoc ad confessionem perpetratae iniquitatis occupare. Sed justus ori suo non parcit, quia iram judicis districti praeveniens, verbis contra se propriae confessionis saevit. Hinc Psalmista ait: Praeveniamus faciem ejus in confessione (Psal. XCIV, 2) . Hinc per Salomonem dicitur: Qui abscondit scelera sua, non dirigetur; qui autem confessus fuerit et dereliquerit ea, misericordiam [Col. 0822C] consequetur (Prov. XXVIII, 13) . Hinc rursum scriptum est: Justus in principio accusator est sui (Prov. XVIII, 17) . Sed nequaquam ad confessionem os panditur, nisi cum consideratione districti judicii per pavorem spiritus angustatur. Unde et apte mox subditur:
IBID.— Loquar in tribulatione spiritus mei.
37. Peccatorum confessionem comitari debet poenitentiae luctus. —Tribulatio quippe spiritus linguam commovet, ut reatum pravi operis vox confessionis impugnet. Sciendum quoque est quia saepe et reprobi peccata confitentur, sed deflere contemnunt. Electi autem culpas suas, quas vocibus confessionis aperiunt, districtae animadversionis fletibus insequuntur. [Col. 0822D] Unde bene beatus Job postquam se ori suo non parcere spopondit, tribulationem mox spiritus subdidit. Ac si aperte fateretur, dicens: Sic reatum lingua loquitur, ut nequaquam expers a moeroris stimulo per alia spiritus vagetur: sed culpas loquens, vulnus aperio; culpas vero ad correctionem cogitans, salutem vulneris ex medicamine moeroris quaero. Qui enim mala quidem quae perpetravit insinuat, sed flere quae insinuaverit recusat, quasi subducta veste vulnus [Col. 0823A] detegit, sed torpenti mente medicamentum vulneri non apponit. Confessionis igitur vocem solus necesse est ut moeror excutiat, ne vulnus proditum, sed neglectum, quo licentius jam per humanam notitiam tangitur, deterius putrescat. Quo contra Psalmista plagam cordis non solum detexerat, sed detectae etiam medicamentum moeroris adhibebat, dicens: Iniquitatem meam ego [Col. 0823D] Ita Corb. Germ., Gemet. et Psalter. Rom. Utic., annuntiabo. Vulgati, pronuntiabo. pronuntio, et cogitabo pro peccato meo (Psal. XXXVII, 19) . Pronuntiando enim occultum vulnus detegit, cogitando autem quid aliud quam medicamentum vulneri apponit? [ Vet. XVI. ] Sed afflictae menti, et sua sollicite damna cogitanti, rixa pro semetipsa oritur contra semetipsam. Nam cum se ad lamenta poenitentiae instigat, occulta se increpatione dilaniat. 259 Unde et apte [Col. 0823B] mox subditur:
IBID.— Confabulabor cum amaritudine animae meae.
38. Compuncta mens multa in se detegit deflenda. Recolit quot Dei donis quam fuerit ingrata. —Pavore namque divini judicii afflicti, dum quaedam male gesta plangimus, ipsa vi nostrae amaritudinis ad discutiendos nos vigilantius excitati, alia in nobis etiam quae amplius defleamus, invenimus. Nam saepe quod torpentes latuit, flentibus subtilius innotescit; et afflicta mens certius invenit malum quod fecerat et nesciebat, eique rixa sua verius aperit, quantum a veritatis pace deviavit, quia reatum suum, cujus secura non meminit, hunc in se commota deprehendit. Succrescens quippe amaritudo poenitentiae, verecundanti cordi importune ingerit illicita quae commisit, [Col. 0823C] districtum contra haec judicem ostendit, suppliciorum minas incutit, pavore animum ferit, pudore confundit, motus illicitos increpat, quietem noxiae securitatis turbat; quae ei conditor bona contulit, quae ipse bonis illius mala respondit enumerat, quod mire ab eo conditus, quod gratuito nutritus, quod rationis substantia in conditione ditatus est, quod conditoris gratia vocatus, quod sequi ipse et vocatus noluit, quod vocantis misericordia nec surdum hunc renitentemque despexit, quod illuminatus donis, quod sua sponte pravis actibus etiam post dona caecatus est, quod a caecitatis suae erroribus paternae sollicitudinis flagellis expiatus, quod a flagellorum doloribus ad salutis gaudia misericordiae medicamento reductus est; quod quibusdam culpis, etsi non gravibus [Col. 0823D] subditus, peccare tamen et inter flagella non desinit; quod peccatorem suum superna gratia nec contempta dereliquit. Cum igitur afflictam mentem modo per replicationem donorum Dei, modo per improperia actionis suae tanta severitate increpat, habet in corde justorum amaritudo animae linguam suam, quae tanto eis subtilius loquitur, quanto et interius auditur. Unde et nequaquam dicitur: Fabulabor in amaritudine animae meae, sed, Confabulabor cum amaritudine [Col. 0824A] animae meae, quia vis doloris, quae peccata singula reputans, torpentem animum ad lamenta excitat, quasi ad eum verba confabulationis format, in quibus semetipsum correctus inveniat, et ad sui jam custodiam sollicitior exsurgat. Dicat itaque vir justus ex voce sua, et sanctae Ecclesiae typum tenens, dicat ex nostra: Confabulabor cum amaritudine animae meae. Ac si apertius insinuet, dicens: Intus contra me cum cordis mei dolore colloquor, et foris me a verbere judicis abscondo. Sed mens poenitentiae doloribus pressa in semetipsa constringitur, atque a cunctis delectationibus carnis forti cogitatione separatur, ad summa proficere appetit, et tamen adhuc de corruptione corporis contradictionem sentit. Unde et apte mox subditur:
VERS. 12.— Nunquid mare sum ego, aut cetus, quia circumdedisti me carcere?
39. Carcere constringuntur homo, diabolus, carnales; cum quod volunt implere non valent. —Carcere homo circumdatur, quia plerumque et virtutum provectibus ad alta exsurgere nititur, et tamen carnis suae corruptione praepeditur. Qua bene exui Psalmista deprecatur, dicens: Educ de carcere animam meam, ad confitendum nomini tuo (Psal. CXLI, 8) . Quid vero appellatione maris, nisi corda carnalium [Col. 0823D] Lyran. et Bigot., turbidis cogitationibus. Ita quoque nunc legitur in Utic., ubi prius, tumidis cogitationibus. tumidis cogitationibus fluctuosa; 260 quid autem ceti nomine, nisi antiquus hostis exprimitur? Qui dum mentes [Col. 0823D] Ebroic., Lyran. et Bigot., carnalium. Utic. [Col. 0824D] utramque lectionem exhibet. saecularium possidendo penetrat, [Col. 0824D] Gemet. et Turon., quasi in eorum lubricas cogitationes. Ita prius legebatur in Utic.; nunc, in eorum lubricis cogitationibus. Ita quoque legitur in Bigot. et Lyran. quasi in eorum lubrica cogitatione natat. Sed cetus [Col. 0824C] carcere stringitur, quia malignus spiritus, in inferioribus dejectus, ne ad coelestia evolare praevaleat, poenae suae pondere coarctatur, Petro attestante, qui ait: Deus angelis peccantibus non pepercit, sed rudentibus inferni detractos in tartarum tradidit in judicium cruciandos reservari (II Petr. II, 4) . Cetus carcere astringitur, quia tentare bonos quantum desiderat prohibetur. Carcere quoque mare circumdatur, quia carnalium mentium tumida insanaque desideria ad peragenda mala quae appetunt impossibilitatis suae angustia gravantur. Saepe enim dominari melioribus concupiscunt; sed tamen eis, divino judicio cuncta mirabiliter disponente, substrati sunt. Nocere bonis elati desiderant, et tamen subjecti ab eis solatia sperant. Pro explendis voluptatibus carnis longaevitatem [Col. 0824D] vitae praesentis cupiunt, sed tamen ab ea sub celeritate rapiuntur. De quibus bene per Psalmistam dicitur: Statuit aquas quasi in utre (Psal. LXXVII, 13) . Aquae quippe in utre sunt cum lubrica eorum desideria, quia operis effectum non inveniunt, sub carnali corde deprimuntur. Cetus ergo ac mare circumdatione premitur carceris, quia vel malignus spiritus, vel sequaces illius, in quorum se mentibus colligit, atque in eis undas tumentium cogitationum volvit, ut implere [Col. 0825A] mala quae appetunt nequeant, superna eos districtio angustat.
[ Vet. XVII, Rec. XII.] 40. Idem se pati queruntur justi. Non prae tumore, sed amore veritatis. —Sancti autem viri, quo mundiori corde coelestium arcana considerant, auctis ad haec quotidie ardoribus anhelant. Ibi jam plene satiari desiderant, unde adhuc parum aliquid ore contemplationis degustant. Perfecte cupiunt carnis stimulum subdere, nihil in cogitatione illicitum de ejus jam corruptione tolerare; sed quia scriptum est: Corpus quod corrumpitur aggravat animam, et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem (Sap. IX, 15) , intentione jam quidem ultra semetipsos eminent, sed tamen, adhuc infirmitatis suae incertis motibus subditi, corruptionis [Col. 0825B] se carcere clausos dolent. Ait ergo: Nunquid mare sum ego, aut cetus, quia circumdedisti me carcere? Ac si aperte diceret: Mare vel cetus, iniqui videlicet, eorumque auctor malignus spiritus, quia effrenari ad solam perpetrandae iniquitatis licentiam appetunt, recte poenae suae carcere constsringuntur. Ego autem, qui jam aeternitatis tuae libertatem desidero, cur adhuc meae carcere corruptionis premor? Quod tamen nec a justis superbe requiritur, quia, amore veritatis accensi, infirmitatis suae angustias transgredi perfecte concupiscunt; nec ab auctore justorum injuste disponitur, quia electorum suorum vota differens cruciat, crucians purgat, ut ad percipiendum quod desiderant quandoque melius ex dilatione convalescant. Electi autem quousque ab intima quiete differuntur, [Col. 0825C] ad cor suum redeunt; ibique, a carnis suae [Col. 0825D] 2 Vindoc., stimulis vel tumultibus. tumultibus absconsi, quasi amoenissimum secretum petunt. Sed in eo saepe tentationis aculeos sentiunt, carnis incentiva patiuntur; et ibi gravissimos labores inveniunt, ubi magnam requiem a labore quaesierant. Unde sanctus vir post insinuatum 261 corruptionis suae carcerem, [Col. 0825D] Edit. posteriores, ad quietam cordis patriam, repugnantibus Mss. Bellovac., Vindoc., Turon., Norman., etc. ad quieta cordis spatia redire festinans, quia eamdem rixam et in intimis invenit quam ab exterioribus fugit, protinus subdit, dicens:
VERS. 13, 14.— Si dixero, consolabitur me lectulus meus, et relevabor loquens mecum [Col. 0825D] Gemet., in strato. in stratu meo; terrebis me per somnia, et per visiones horrore concuties.
[Col. 0825D] 41. Justus ab exterioribus ad cor redit, nec ibi requiem invenit. Judiciorum Dei terrore turbatur. — In sacro namque eloquio lectulus, cubile, vel stratum, secretum solet cordis intelligi. Hinc est enim quod sub uniuscujusque animae specie sponsa, occultis stimulis sancti amoris excitata, in Canticis canticorum dicit: In lectulo meo per noctes quaesivi quem diligit anima mea (Cant. III, 1) . In lectulo quippe et per noctem dilectus quaeritur, quia nimirum invisibilis conditoris species, repressa omni corporeae visionis [Col. 0826A] imagine, in cubili cordis invenitur. Unde et eisdem suis dilectoribus Veritas dicit: Regnum Dei intra vos est (Luc. XVII, 21) . Et rursum: Si ego non abiero, Paraclitus non veniet (Joan. XVI, 7) . Ac si aperte diceret: Si ab intentionis vestrae oculis corpus non subtraho, ad intellectum vos invisibilem per consolatorem Spiritum non perduco. Hinc de justis per Psalmistam dicitur: Exsultabunt sancti in gloria, laetabuntur in cubilibus suis (Psal. CXLIX, 5) , quia scilicet cum mala ab exterioribus fugiunt, securi intra mentium secreta gloriantur. Sed tunc laetitia cordium erit perfecta cum carnis exterius pugna non fuerit. Nam quousque caro illicit, quia quasi domus nostrae paries quatitur, etiam cubile turbatur. Unde et recte per eumdem Psalmistam dicitur: Universum [Col. 0826B] stratum ejus versasti in infirmitate ejus (Psal. XL, 4) , quia dum nos tentatio carnis concutit, tremefacta nostra infirmitas etiam mentis cubile confundit. Quid vero hoc loco somnia vel visiones accipimus, nisi imaginationes ultimi districtique examinis? quod jam utcunque per timorem cernimus, sed tamen ut est veraciter non videmus. Sancti itaque viri, ut diximus, ad cordis semper secreta redeunt, cum ab hoc mundo vel ultra votum prospera, vel ultra vires adversa patiuntur; atque, externis laboribus fessi, quasi stratum vel lectulum, cubilia mentis petunt. Sed dum quibusdam imaginationibus cogitationum quam sint subtilia divina judicia conspiciunt, quasi in ipsa strati sui requie somnii visione turbantur. Contemplantur enim quam districtus judex [Col. 0826C] veniat, qui, dum vi immensae magnitudinis cordium secreta illuminat, omnes ante oculos culpas reducat. Pensant quanta illa sit verecundia, in conspectu tunc totius humani generis, angelorum omnium, archangelorumque confundi. Perpendunt qui post confusionem cruciatus maneat, cum et reatus animum immortaliter morientem et indeficienter deficientem carnem gehenna consumat. Cum itaque tam pavida imaginatione mens quatitur, quid aliud quam in stratu triste somnium videtur? Dicat ergo: Si dixero Consolabitur me lectulus meus, et relevabor loquens mecum in stratu meo, terrebis me per somnia, et per visiones horrore concuties. Ac si aperte fateatur, dicens: Si, exteriora fugiens, introrsus redeo, et utcunque requiescere [Col. 0826D] Editi, in cordis cubiculo concup. Ibi mihi dum districtionis tuae contemplationem objicis. in cordis cubili concupisco, [Col. 0826D] ibi me, dum districtionis tuae contemplationi objicis, vehementer per ipsas meae providentiae imaginationes terres. Bene autem dicitur: Et relevabor, loquens mecum in stratu meo, 262 quia nimir um cum ad mentis nostrae silentium fessi revertimur, quasi in stratu colloquentes, occulta intra nos cogitationum verba versamus. Sed haec ipsa nostra collocutio in pavorem vertitur, quia ex illa vehementius intellectus nobis, qui terrorem judicis [Col. 0826D] Id Ita Bellov., Corb. Germ. et Norm. In Editis, innotescat. Vindoc., pro in mente, habent intente. intentet in mente aperitur.
[Col. 0827A] [ Vet. XVIII.] 42. Somniorum sex causae. —Ne quis vero haec studeat juxta litteram perscrutari, exquirendum magnopere est quot modis tangant animum imagines somniorum. Aliquando namque somnia ventris plenitudine, vel inanitate, aliquando vero illusione, aliquando cogitatione simul et illusione, aliquando revelatione, aliquando autem cogitatione simul et revelatione generantur. Sed duo quae prima diximus omnes experimento cognoscimus, subjuncta autem quatuor in sacrae Scripturae paginis invenimus. Somnia etenim nisi plerumque ab occulto hoste per illusionem fierent, nequaquam hoc vir sapiens indicaret dicens: Multos errare fecerunt somnia, et illusiones vanae (Eccli. XXXIV, 7) . Vel certe: Non augurabimini, nec observabitis somnia (Levit. XIX, 26) . Quibus profecto verbis, cujus sint detestationis ostenditur quae auguriis conjunguntur. Rursum nisi aliquando ex cogitatione simul et illusione procederent, Salomon minime dixisset: Multas curas sequuntur somnia (Eccle. V, 2) . Et nisi aliquando somnia ex mysterio revelationis orirentur, Joseph praeferendum se fratribus somnio non videret (Genes. XXXVII, 7) , nec Mariae sponsum ut, ablato puero, in Aegyptum fugeret [Col. 0827D] Bellov., Gemet., Corb. Germ., Colb., per somnium veritas admoneret. In Utic., expuncta voce veritas, antiqua manus scripsit angelus. per somnium angelus admoneret (Matth. II, 13, 14) . Rursum nisi aliquando somnia cogitatione simul et revelatione procederent, nequaquam Daniel propheta, Nabuchodonosor visionem disserens, a radice cogitationis inchoasset: Tu rex cogitare coepisti in stratu tuo quid esset futurum post haec, et qui revelat mysteria ostendit tibi quae [Col. 0827C] ventura sunt (Dan. II, 29) . Et paulo post: Videbas, et ecce quasi statua una grandis, statua illa magna, et statura sublimis stabat contra te (Ibid., 31) , etc. Daniel itaque dum somnium adimplendum reverenter insinuat, et ex qua ortum sit cogitatione manifestat, patenter ostenditur quia hoc plerumque ex cogitatione simul et revelatione generatur.
43. Somniis nos facile credendum. Cur daemon sanctorum corda somniis afficere sinatur. —Sed nimirum cum somnia tot rerum qualitatibus alternent, tanto eis credi difficilius debet, quanto et ex quo impulsu veniant, facilius non elucet. Saepe namque malignus spiritus his quos amore vitae praesentis vigilantes intercipit prospera etiam dormientibus promittit; et quos formidare adversa considerat, eis haec durius somnii imaginibus intentat, quatenus indiscretam [Col. 0827D] mentem diversa qualitate afficiat, eamque aut spe sublevans, aut deprimens timore, confundat. Saepe autem eiiam sanctorum corda afficere somniis nititur, ut ab intentione cogitationis solidae, ad tempus saltem momentumque deriventur, quamvis ipsi protinus animum ab illusionis imaginatione discutiant. Sed hostis insidians quo eos vigilantes minime superat, eo dormientes gravius impugnat. Quem tamen [Col. 0828A] haec maligne agere superna dispensatio benigne permittit, ne in electorum cordibus ipse saltem a passionis praemio somnus vacet. Bene ergo rectori omnium dicitur: Si dixero Consolabitur me lectulus meus, et relevabor loquens mecum in stratu meo, terrebis me per somnia, et per visiones horrore concuties, quia nimirum 263 Deus mirabiliter cuncta dispensat, et ipse facit quod malignus spiritus injuste facere appetit, qui hoc fieri nonnisi juste permittit. Sed quia justorum vita et per vigilias tentatione quatitur, et per somnium illusione fatigatur, foris corruptionis suae molestias tolerat, intus apud semetipsam graviter illicitas cogitationes portat, quid est quod faciat, ut pedem cordis a tot scandalorum laqueis evellat? Ecce, [Col. 0827D] Ita Mss. Corb. Germ., Colb., Germ., Turon., Vindoc., Gemet.; sed Reg. et nonnulli, quos sequuntur posteriores Edit.: Ecce beatus vir quanta undique [Col. 0828D] pressus sit perturbatione cognovimus, sed quod consilium contra hanc inveniat audiamus. Utic. utramque lectionem habet. beate vir, quanta undique premeris [Col. 0828B] perturbatione cognovimus, sed quod consilium contra hanc invenias audiamus. Sequitur:
VERS. 15.— Quamobrem elegit suspendium anima mea, et mortem ossa mea.
44. Remedium est contra mentis anxietatem, ad alta eam ferre. —Quid per animam nisi mentis intentio, quid per ossa nisi carnis fortitudo designatur? Omne autem quod suspenditur procul dubio ab imis elevatur. Anima ergo suspendium eligit, ut ossa moriantur, quia dum mentis intentio ad alta se sublevat, omnem in se fortitudinem vitae exterioris necat. Sancti etenim viri certissime sciunt quia habere in hac vita requiem nequaquam possunt; et idcirco [Col. 0828C] suspendium eligunt, quia nimirum, desideria terrena deserentes, ad alta animum tollunt. Suspensi autem mortem suis ossibus inferunt, quia amore supernae patriae, in virtutum studiis accincti, hoc quod fortes prius in mundo fuerant, [Col. 0828D] Lyr. et Bigot., jugulo humilitatis. In Utic. ita nunc legitur, cum prius scriptum esset vinculo humilitatis. vinculo humilitatis insequuntur. Intueri libet quomodo animam Paulus suspenderat, qui dicebat: Vivo autem jam non ego, vivit vero in me Christus (Gal II, 20) . Et rursum: Desiderium habens dissolvi, et cum Christo esse (Philip. I, 23) . Et: Mihi vivere Christus est, et mori lucrum (Ibid., 21) . Qui, gesta terrenae fortitudinis ad memoriam revocans, quasi quaedam in se ossa numerabat, dicens: Hebraeus ex Hebraeis, secundum legem Pharisaeus, secundum aemulationem persequens Ecclesiam Dei (Philip. III, 5, 6) . Sed suspendio animae, quia haec in se ossa interficit, protinus asserit, qui subjungit: [Col. 0828D] Sed quae mihi fuerunt lucra, haec arbitratus sum propter Christum detrimenta (Ibid., 7) . Quae adhuc ossa in semetipso insinuat vehementius exstincta, cum subdit: Propter quem omnia detrimentum feci, et arbitror ut stercora (Ibid., 8) . Mortuis vero ossibus quam exanimis pendeat ostendit, qui illico subjungit, dicens: Ut Christum lucrifaciam, et inveniar in illo non habens meam justitiam, quae ex lege est, sed [Col. 0829A] eam quae ex fide est Jesu Christi (Ibid. 9) . Sed quia collatis ejus testimoniis Paulum ad alta suspensum, mundo mortuum, testati sumus, nunc beatum Job si, plenus eodem spiritu, exterioris vitae concupiscentiam fugiat ostendamus. Sequitur:
VERS. 16.— Desperavi, nequaquam ultra jam vivam.
45. Justi alii terrena possident, alii abdicant. —Sunt nonnulli justorum qui sic coelestia appetunt, ut tamen a terrenorum spe minime frangantur. Largita divinitus patrimonia ad necessitatis subsidium possident, honores sibi temporaliter impensos tenent, aliena non ambiunt, suis licite utuntur. Qui tamen [Col. 0829B] ab eisdem rebus quas habent alieni sunt, quia ad haec ipsa quae possident ex desiderio non tenentur. Et sunt nonnulli justorum qui, ad comprehendendum culmen perfectionis accincti, dum altiora interius appetunt, exterius cuncta derelinquunt; qui rebus se habitis nudant, 264 gloria honoris exspoliant; qui internorum desiderio per assiduitatem se amici moeroris afficiunt, habere de exterioribus consolationem nolunt; qui internis gaudiis dum mente appropiant, vitam in se funditus corporeae delectationis necant. Talibus namque per Paulum dicitur: Mortui enim estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo (Col. III, 3) . Horum vocem Psalmista expresserat, cum dicebat: [Col. 0829D] Pene omnes; concupivit et defecit. Concupiscit et deficit anima mea in atria Domini (Psal. LXXXIII, 3) . Concupiscunt enim, [Col. 0829C] sed non deficiunt, qui jam quidem coelestia appetunt, sed adhuc tamen a terrenorum delectationibus minime lassantur. Concupiscit vero et in Dei atria deficit, qui, cum aeterna desiderat, in amore temporalium non perdurat. Hinc Psalmista iterum dicit: Defecit [Col. 0829D] Lyr., Bigot., Utic., Germ., defecit in salutare tuum. in salutari tuo anima mea (Psal. CXVIII, 81) . Hinc per semetipsam Veritas admonet, dicens: Si quis vult post me venire abneget semetipsum (Luc. IX, 23) . Et rursum: Nisi quis renuntiaverit omnibus quae possidet, non potest meus esse discipulus (Luc. XIV, 33) . Horum igitur numero sanctus vir, divisa a terrenis desideriis mente, se inserit, qui ait: Desperavi, nequaquam ultra jam vivam. Justi quippe desperare est praesentis vitae bona aeternitatis electione deserere, mansura quaerere, et in rebus temporalibus fiduciam non habere. Qui haec agens nequaquam se ultra vivere [Col. 0829D] asserit, quia videlicet vivificatrice morte quotidie [Col. 0829D] 1 Vindoc. et Corb., a vita reparationis occidit. Alter Vindoc., a vita se reparationis occidit. Reg., [Col. 0830D] quotidie hujus vitae se passione occidit. a vita se passionis occidit. Absit enim ne vir sanctus de divinae misericordiae largitate desperet, ne gressum cordis a profectu intimi itineris subtrahat, ne, amorem conditoris deserens, quasi a duce destitutus in via remaneat, et confossus gladio latrocinantis [Col. 0830D] Longip., in desperationem ruat. desperationis ruat. Sed ne ejus dicta ad nostri intellectus arbitrium videamur violenter inflectere, debemus ex posterioribus praemissa pensare. Quo enim [Col. 0830A] sensu haec dixerit, ipse protinus indicat, qui subjungit:
IBID.— Parce mihi, Domine, nihil enim sunt dies mei.
46. Job bona peritura pia desperatione deseruit, in aeternum mansura expetiit. —Neque enim duo sibi haec verba conveniunt, desperavi et parce. Nam qui desperat nequaquam jam sibi parci postulat, et qui adhuc sibi parci desiderat profecto minime desperat. Aliunde ergo est quod desperat, aliunde vero quod parci sibi sanctus vir postulat, quia nimirum dum bona vitae transeuntis per desperationem deserit, ad obtinenda quae permanent in spe robustior exsurgit. [Col. 0830B] Desperando itaque melius ad spem veniae ducitur, qui eo certius ventura appetit, quo praesentia verius ex desperatione derelinquit. Et notandum quod, vim nobis sui cordis insinuans, unam quidem de se sententiam protulit, sed hanc tertio insinuando replicavit. Quod enim superius dixerat: Elegit suspendium anima mea, hoc replicans addidit, Desperavi; atque aeterna concupiscendo, et temporalia postponendo, hoc postremo intulit, Parce mihi; et quod superius dixit, Mortem ossa mea, hoc nimirum subdidit, Nequaquam ultra jam vivam; hoc ultimum protulit, Nihil enim sunt dies mei. [Vet. XX. ] Bene autem dies suos nihil esse considerat, quia, ut paulo superius saepe jam diximus, sancti viri quo verius summa cognoscunt, eo sublimius terrena despiciunt; et idcirco [Col. 0830C] praesentis vitae dies nihil esse conspiciunt, quia illuminatae mentis oculos in consideratione 265 aeternitatis figunt. De qua dum ad se redeunt, quid se esse nisi pulverem agnoscunt, et infirmitatis suae conscii, districte judicari metuunt? Cumque vim tanti vigoris aspiciunt, trepidant examinari quod sunt. Unde et adhuc apte subjungitur:
VERS. 17.— Quid est homo quia magnificas eum? [Col. 0830D] Gemet., Corb. Germ., 1 Reg., Germ., aut quia ponis, hic et infra. aut quid apponis erga eum cor tuum?
47. Sancti suam vilitatem, ac Dei munera et judicia semper considerant. —Hominem Deus magnificat, quia largitate rationis ditat, infusione gratiae visitat, honore collatae virtutis exaltat. Cumque per semetipsum [Col. 0830D] nihil sit, esse tamen eum cognitionis suae participem, benignitatis munere concedit. Sed erga eumdem magnificatum hominem cor suum Dominus apponit, quia post dona judicium exerit, merita subtiliter pensat, vitae pondera vehementer examinat, et tanto ab eo post districtius poenas exigit, quanto hunc impenso munere largius praevenit. Vir igitur sanctus immensitatem supernae majestatis aspiciat, atque ad infirmitatem propriam considerationis oculum [Col. 0831A] reducat. Videat quia caro capere non valet hoc quod [Col. 0831D] 1 Vindoc. et Corb. Germ., quod per semetipsam veritas spiritum docet. Ita quoque nunc legitur in Utic., et in margine al., de semetipsa. 2 Vindoc., quod semetipsam veritatis spiritu docet. Reg., quod semetipsam veritatis spiritus docet. Alter Reg. cum Germ. et Colb., quod de semetipsa veritas spiritum [Col. 0832D] docet. In omnibus autem nostris Mss. legitur, spiritum, non addito, sanctum, ut in Excusis. de semetipsa Veritas per spiritum docet. Videat quia etiam sublevatus hominis spiritus judicium tolerare non sufficit quod Deus sub examine districtae retributionis intendit, et dicat: Quid est homo, quia magnificas eum? aut quid apponis erga eum cor tuum? Ac si aperte exclamet, dicens: Magnificatur homo spiritali munere, sed tamen caro est; et vias ejus post munera districte consideras, sed tamen si remota pietate judicetur, pondus quod de tua [Col. 0832D] Ebroic., de tua sublimitate. subtilitate imminet, ferre nec sublevatus ad justitiam spiritus valet, quia etsi hunc ultra se tua dona dilatant, ad inquisitionem tamen tui districti examinis sua infirmitas angustat. Unde et adhuc apte subjungitur:
[Col. 0831B] VERS. 18.— Visitas eum diluculo, et subito probas illum.
48. Quos donis ditavit Deus, tentationibus probat. Ut quid ex Deo, quid ex se sint, discant. Ideo tunc lubricis cogitationibus turbantur. —Quis nostrum nesciat quia diluculum dicitur cum jam nocturna tempora in claritatem lucis mutantur? Nos itaque noctis tenebris premimur cum perpetratione iniquitatis obscuramur. Sed nox in lucem vertitur cum erroris nostri obscuritas veritatis cognitione irradiatui Nox in lucem vertitur cum corda nostra justitiae fulgor illuminat, quae caecitas culpae deprimebat. Hoc diluculum discipulorum mentibus oriri Paulus aspexerat cum dicebat: Nox praecessit, dies autem appropinquavit [Col. 0831C] (Rom. XIII, 12) . Diluculo ergo nos Dominus visitat, quia erroris nostri tenebras luce suae cognitionis illustrat, contemplationis munere sublevat, in arcem virtutis exaltat. Sed notandum quod Deus postquam diluculo visitat, subito hominem probat, quia et accedendo corda nostra ad virtutes provehit, et recedendo concuti tentatione permittit. Si enim post virtutum munera nulla tentatione concutitur, has se habere animus ex semetipso gloriatur. Ut ergo et firmitatis dona habeat, et infirmitatem suam humiliter agnoscat, per accessum gratiae ad alta sustollitur, et per recessum quid ex semetipso sit probatur. Quod bene nobis ex historia sacrae lectionis innuitur (III Reg. III, 16) , qua Salomon et divinitus accepisse sapientiam, et tamen post acceptam eamdem [Col. 0831D] sapientiam meretricum statim pulsatus quaestione memoratur. Mox enim ut tantae revelationis gratiam accepit, certamen turpium mulierum pertulit, quia nimirum saepe cum mentem nostram concessis 266 virtutibus respectus intimae largitatis illuminat, hanc protinus etiam lubricae cogitationes turbant, ut quae sublevata immmenso munere exsultat, etiam tentatione pulsata quid sit inveniat. Sic Elias et visitatus diluculo, sermone coelos aperuit; et tamen probatus [Col. 0832A] subito, infirmus per deserta fugiens, unam mulierem expavit (III Reg. XIX, 3) . Sic Paulus ad tertium coelum ducitur, paradisi penetrans secreta considerat (II Cor. XII, 2) ; et tamen, ad semetipsum rediens, contra carnis bellum laborat, legem aliam in membris sustinet, cujus in se rebellione fatigari spiritus legem dolet (Rom. VII, 21) . Diluculo ergo Deus visitat, sed subito post visitationem probat, quia et collato munere sublevat, et abstracto ad paululum, ipsum sibi hominem demonstrat. Quod eo usque procul dubio patimur, quo, detersa funditus labe peccati, ad promissae incorruptionis substantiam reformemur. Unde adhuc apte subditur:
[Col. 0832B] VERS. 19.— Usquequo non parcis mihi, nec dimittis me, ut glutiam salivam meam?
49. Contemplationis sapor, non satietas hic datur. —Saliva in os ex capite labitur, ab ore vero ad ventrem ducitur cum glutitur. Quid itaque est caput nostrum nisi divinitas? per quam existendi principium sumimus, ut creatura simus, Paulo attestante, qui ait: Caput viri Christus, caput autem Christi Deus (I Cor. XI, 3) . Quid autem venter noster est, nisi mens? quae dum cibum suum, supernum videlicet intellectum suscipit, refecta procul dubio omnium membra actionum regit. Nisi enim sacra eloquia aliquando mentem nomine ventris exprimerent, Salomon utique non dixisset: Lucerna Domini spiraculum hominis, quae investigat omnia secreta ventris (Prov. XX, 27) , quia nimirum dum nos gratia superni respectus illuminat, cuncta etiam mentis nostrae nobis absconsa manifestat. Quid ergo salivae nomine nisi sapor intimae contemplationis accipitur? quae ad os a capite defluit, quia de claritate conditoris adhuc in hac vita nos positos vix [Col. 0832D] Sic Mss. At Edit. vetust., gutta, Coccius et poster., gustus. Gemet. Codex, vix gusto revel., et ubique habet gusto pro gustu. gustu revelationis tangit. Unde et Redemptor veniens salivam luto miscuit, et caeci nati oculos reparavit (Joan. IX, 6) , quia superna gratia carnalem cogitationem nostram per admistionem suae contemplationis irradiat, et ab originali caecitate hominem ad intellectum reformat. Nam quia a paradisi gaudiis expulsum in hoc jam exsilio natura edidit, quasi a nativitate homo sine oculis processit. Sed sicut sanctus vir insinuat, haec saliva ad os quidem labitur, ut vero ad ventrem usque perveniat [Col. 0832D] non glutitur, quia divinitatis contemplatio sensum, tangit, sed plene mentem non reficit, quoniam perfecte animus conspicere non valet quod adhuc, quia caligo corruptionis praepedit, raptim videt.
50. Mens mole corporis pressa, supernae luci diu inhaerere non valet. —Ecce enim electorum mens jam terrena desideria subjicit, jam cuncta quae considerat praeterire transcendit, jam ab exteriorum delectatione suspenditur, et quae sint bona invisibilia [Col. 0833A] rimatur, atque haec agens plerumque in dulcedinem supernae contemplationis rapitur, jamque de intimis aliquid quasi per caliginem conspicit, et ardenti desiderio interesse spiritalibus angelorum ministeriis conatur; gustu incircumscripti luminis pascitur, et ultra se evecta ad semetipsam relabi dedignatur; sed quia adhuc corpus quod corrumpitur aggravat animam (Sap. IX, 15) , inhaerere diu luci 267 non valet, quam raptim videt. Ipsa quippe carnis infirmitas transcendentem se animam retrahit, atque ad cogitanda ima ac necessaria suspirantem reducit. Saliva ergo ex capite defluens os tangit, sed ad ventrem minime pervenit, quia liquore supernae contemplationis jam quidem intellectus noster infunditur, sed nequaquam mens plene satiatur. In ore etenim gustus [Col. 0833B] est, in ventre satietas. Salivam itaque glutire non possumus, quia supernae claritatis bono satiari non permittimur, quod adhuc ex tenuitate gustamus. Sed quia hoc ipsum, quod utcunque jam [Col. 0833D] Turon., Germ., Norm., Anglic. et vet. Ed., jam superna, Vindoc. et Corb. Germ., jam superne. Editi poster., jam super nos. superne cognoscimus, ex pietate parcentis est, quod vero hoc percipere perfecte non possumus adhuc ex poena vetustae damnationis, recte nunc dicitur: Usquequo non parcis mihi, nec dimittis me, ut glutiam salivam meam? Ac si aperte diceretur: Tunc homini plene parcis, cum hunc ad perfectionem tuae contemplationis admiseris, ut claritatem tuam raptus interius videat, et eum carnis suae corruptio exterius non repellat. Tunc permittis ut salivam glutiam, cum me sapore tuae claritatis usque ad abundantiam satietatis infuderis, ut nequaquam jam per indigentiam gustu oris [Col. 0833C] esuriam, sed in te [Col. 0833D] Ita Corb. Germ., Vindoc., Norm., Bellov. In Turon., solidius irrigatione mentis subsist. Editi, solidatus. solidus irrigato mentis ventre subsistam. Sed qui promereri vult bonum quod [Col. 0833D] Corb. Germ., expedit. expetit, debet malum confiteri quod fecit. Sequitur:
VERS 20.— Peccavi; quid faciam tibi, o custos hominum?
51. Homo per se lapsus, per se non valet surgere. —Ecce fatetur malum quod egit, sed bonum quod Deo in recompensationem debeat offerre non invenit, quia ad abluendam culpam quaelibet humanae actionis virtus infirma est, nisi hanc misericordia parcentis foveat, et non justitia recte judicantis premat. Unde recte per Psalmistam dicitur: Melior est misericordia tua super vitam (Psal. LXII, 40) , quia quamlibet videatur [Col. 0833D] innocens, apud districtum tamen judicem nostra nos vita non liberat, si ei reatus sui debitum misericordiae benignitas non relaxat. Vel certe cum dicitur: Quid faciam tibi? patenter ostenditur quia haec ipsa bona quae agere praecipimur, non praeceptori, sed nobis prosunt. Unde rursum per Psalmistam dicitur: Quoniam bonorum meorum non indiges (Psal. XV, 2) . Humilitas autem nostrae destitutionis exprimitur cum Deus hominum custos vocatur, quia [Col. 0834A] si ejus nos custodia minime protegit, ante occulti hostis insidias, nostrae sollicitudinis oculus vigilans dormit, Psalmista rursus attestante, qui ait: Nisi Dominus custodierit civitatem, in vanum vigilant qui custodiunt eam (Psal. CXXVI, 1, 2) . Per nos namque cecidimus, sed nostris resurgere viribus non valemus. Culpa nos [Col. 0834D] Lyr. et Bigot., voluptatis propriae. Ita nunc legitur in Utic. antiqua manu additum; prius enim legebatur voluntatis propriae. voluntatis propriae semel stravit, sed poena culpae deterius quotidie deprimit. Ad amissam rectitudinem surgere studiorum conatibus nitimur, sed meritorum pondere gravamur. Unde et apte subditur.
IBID.— Quare posuisti me contrarium tibi, et factus sum mihimetipsi gravis?
52. Peccando contrarius factus est Deo. —Tunc [Col. 0834B] sibi contrarium Deus hominem posuit, cum homo Deum peccando dereliquit. Serpentis quippe persuasionibus captus hostis ejus exstitit, cujus praecepta contempsit. Justus vero conditor hunc sibi contrarium posuit, quia inimicum ex elatione deputavit. Sed haec ipsa contrarietas culpae 268 facta est homini pondus poenae, ut corruptioni suae male liber serviat, qui bene servus de incorruptionis libertate gaudebat. Salubrem quippe humilitatis arcem deserens, ad infirmitatis jugum superbiendo pervenit, et cervicem cordis erigendo supposuit, quia qui subesse divinis jussionibus noluit, sub suis se necessitatibus stravit. Quod melius ostendimus, si ea quae dejectus sustinet, et prius carnis, et post pondera mentis exprimamus.
[Col. 0834C] 53. Quot modis homo sibi gravis sit, propter corpus. Et propter mentem. Mens nostra ampla et angusta. —Ut enim taceamus hoc, quod dolores tolerat, quod febribus anhelat, sua quadam aegritudine constringitur ipsa haec nostri corporis quae salus [Col. 0834D] Additur in Editis aegritudo est, quae redundant, et in nullis Mss. invenimus. vocatur. Nam otio tabescit, opere deficit; inedia deficiens, cibo reficitur ut subsistat; refectione lassescens, abstinentia relevatur ut vigeat; aqua perfunditur, ne arescat; linteis tergitur, ne ipsa nimis perfusione liquefiat; labore vegetatur, ne quiete torpeat; quiete refovetur, ne laboris exercitatione succumbat; fatigata vigiliis, somno reparatur; oppressa somno, vigiliis excutitur, ne sua pejus quiete lassetur; vestibus tegitur, ne frigoris adversitate [Col. 0834D] penetretur; quaesito calore deficiens, aurarum flatu refovetur. [Col. 0834D] Gemet., cumque inediae molestias. Cumque inde molestias invenit, unde vitare molestias quaesivit, male sauciata, ut ita dixerim, de ipso suo medicamine languescit. Remotis ergo febribus, cessantibusque doloribus, ipsa nostra salus aegritudo est, cui [Col. 0834D] Bellovac. et Gemet., cui curanda necessitas. curandi necessitas nunquam deest. Quot enim solatia ad vivendi usum quaerimus, quasi tot nostrae aegritudini medicamentis obviamus. Sed ipsum quoque medicamen in vulnus [Col. 0835A] vertitur, quia exquisito remedio paulo diutius inhaerentes, ex eo gravius deficimus, quod provide ad refectionem paramus. Sic nimirum debuit praesumptio corripi, sic superbia sterni. Quia enim elatum semel sumpsimus spiritum, ecce defluens quotidie portamus lutum.
54. Ipsa quoque mens nostra a secreti interioris securo gaudio exclusa, modo spe decipitur, modo pavore vexatur, [Col. 0835D] Vindoc., Bellovac., unus Reg., Colb. et Gemet., modo despiciendo dolore dejicitur. Turbon., Germ., Ebroic. cum reliquis Norman., modo deficeindo dolore dejicitur. modo dolore dejicitur, modo falsa hilaritate relevatur; transitoria pertinaciter diligit, eorumque amissione incessanter atteritur, quia et incessanter cursu rapiente permutatur. Rebus autem mutabilibus subdita, et a semetipsa variatur. Nam quaerens quod non habet, anxia percipit; cumque hoc habere coeperit, taedet hanc percepisse quod quaesivit. [Col. 0835B] Amat saepe quod despexerat, despicit quod amabat. Cum labore quae aeterna sunt discit, sed horum repente obliviscitur, si laborare desierit. Diu quaerit, ut parum quid de summis inveniat, sed ad consueta citius relabens, nec parum in his quae invenit perseverat. Erudiri appetens, vix suam ignorantiam superat, sed erudita, gravius contra scientiae gloriam pugnat. Vix carnis suae sibi tyrannidem subjicit, sed tamen adhuc intus culpae imagines tolerat, cujus jam foris opera vincendo restrinxit. In auctoris sui inquisitione se erigit, sed reverberatam hanc, corporearum rerum amica caligo confundit. Semetipsam qualiter incorporea corpus regat intueri vult, et non valet. Requirit mire quod sibi respondere non sufficit, et sub eo ignara deficit, quod prudenter [Col. 0835C] requirit. 269 Amplam se simul et angustam considerans, qualem se veraciter aestimet, ignorat, quia si ampla non esset, nequaquam tam investiganda requireret, et rursum si angusta non esset, hoc ipsum saltem quod ipsa requirit inveniret.
55. Homo dum relicto Deo, se sibi sufficere credidit, nihil in se nisi tumultum perturbationis invenit. Hoc pressus Job misericordiam Dei postulat. —Bene ergo dicitur: Posuisti me contrarium tibi, et factus sum mihimetipsi gravis, quia dum repulsus homo, et a carne molestias, et a mente quaestiones tolerat, grave nimirum pondus semetipsum portat. [Col. 0835D] Norm. et Bellovac., undique angoribus vel anguoribus premitur. Undique languoribus premitur, undique infirmitatibus urgetur, ut qui, relicto Deo, se sibi ad requiem sufficere credidit, nihil in se nisi tumultum perturbationis [Col. 0835D] inveniret, inventumque se fugere quaereret, sed, auctore contempto, quo se fugeret non haberet. Cujus infirmitatis pondera bene quidam sapiens contemplatus, ait: Grave jugum super filios Adam, [Col. 0835D] Gemet., ab exitu. a die exitus de ventre matris eorum usque ad diem sepulturae in matrem omnium (Eccli. XL, 1) . Beatus [Col. 0836A] autem Job ista considerans, et quare ita ordinata sint ingemiscens, non justitiam redarguit, sed misericordiam inquirit, ut percunctando ipse humiliter pulset quod parcendo divina pietas immutet. Ac si aperte dicat: Cur quasi contrarium tibi hominem despicis, qui certus scio quia perire vel ipsum quem despicere crederis non vis? Unde bene adhuc et humilitatem confessionis exprimit, et vocem liberae inquisitionis adjungit, dicens:
VERS. 21.— Cur non tollis peccatum meum, et quare non aufers iniquitatem meam?
56. Mediatorem desiderat et resurrectionem. —Quibus profecto verbis quid aliud [Col. 0835D] Bellov. et Gemet., quam desideriorum praestolatio Mediatoris. quam desiderium [Col. 0836B] praestolati Mediatoris innuitur? de quo Joannes ait: Ecce Agnus Dei, qui tollit peccatum mundi (Joan. I, 29) . Vel certe ab humano genere tunc peccatum plene tollitur, cum per incorruptionis gloriam nostra corruptio permutatur. Esse namque a culpa liberi nequaquam possumus, quousque in corpore mortis tenemur. Redemptoris ergo gratiam, vel resurrectionis soliditatem desiderat, qui iniquitatem suam auferri funditus sperat. Unde mox et [Col. 0836D] In Edit., et poenam praevaricationis culpae, quae duo ultima verba nullis in Mss. reperta expungenda duximus. poenam quam ex origine meruit, et judicium quod ex propria actione pertimescit adjungens subdit:
IBID.— Ecce nunc in pulvere dormiam; et si mane me quaesieris, non subsistam.
[Col. 0836C] 57. Dum praesenti poena premitur, de futuris gravius urgetur. Humilitas tegmen a gladio judicis. — Peccanti primo homini dictum est: Pulvis es, et in pulverem reverteris (Genes. III, 19) . Mane autem dicitur illa tunc manifestatio mentium, quae in adventu judicis apertis cogitationibus quasi post noctis tenebras demonstratur. De quo nimirum mane per Psalmistam dicitur: Mane astabo tibi et videbo (Psal. V, 5) . Quaerere autem Dei est hominem subtili interrogatione discutere, et districte discutiendo judicare. Beatus igitur Job humanae dejectionis damna considerans, videat quia et praesenti jam poena premitur, et adhuc de futuris gravius [Col. 0836D] Bellovac., arguetur. urgetur: Et dicat: Ecce nunc in pulvere dormiam; et si mane me quaesieris, non subsistam. Ac si apertius deploret, dicens: [Col. 0836D] in praesenti quidem mortem jam carnis patior, et tamen adhuc de venturo judicio graviorem [Col. 0836D] Ex antiq. Edit. et Mss. restituimus mortem, scil. interiorem illam de qua mox, ubi male Coccius substituerat morte, quem tamen poster. Edit. secuti sunt. mortem, districtionis tuae sententiam, pertimesco: interitum pro culpa sustineo, sed adhuc ad judicium veniens culpas restitui et post interitum formido. 270 Exteriorem ergo mortem considerans, dicat, Ecce nunc [Col. 0837A] in pulvere dormiam; interiorem metuens adjungat: Et si mane me quaesieris, non subsistam. Quantalibet enim justitia polleant, nequaquam sibi ad innocentiam vel electi sufficiunt, si in judicio districte requirantur. Sed hoc nunc ad solatium suae ereptionis inveniunt, quod nequaquam se posse sufficere humiliter sciunt. Sub humilitatis ergo tegmine a gladio se tantae animadversionis abscondunt, et quo terrorem venturi judicis praestolantes continuo timore trepidant, eo indesinenter agitur, ut paratiores fiant. Sequitur.
CAP. VIII, VERS. 1, 2.— Respondens autem Baldad Suhites dixit. Usquequo loqueris talia, et spiritus [Col. 0837B] multiplex [Col. 0837D] In Gemet. et Utic. aliisque Mss. et Edit. sic legimus, praeterquam in Gussanv. ubi sermones pro sermonis; cui favere videtur tum hebr. textus, tum paraphrasis chald. sermonis oris tui?
58. Justorum verba injustis gravia. Loquendi quadruplex vis. Unica crimini subjacet. Injustis semper gravia sunt verba justorum; et quae ad aedificationem prolata audiunt, haec quasi superimpositum pondus ferunt. Quod de se aperte Baldad Suhites indicat, dicens: Usquequo loqueris talia? Qui enim usquequo dicit, quia aedificationis verba jam portare non possit ostendit. Sed cum corrigi iniqui despiciunt, bene prolata criminantur. Unde et protinus adjungit: Et spiritus multiplex sermonis oris tui. Cum multiplicitas in sermone reprehenditur, esse procul dubio intelligentiae gravitas in sensu denegatur. Vis quippe summa loquentium, quadrifaria qualitate distinguitur. Nam sunt nonnulli quos sentiendi [Col. 0837C] simul ac dicendi amplitudo dilatat, et sunt nonnulli quos sentiendi simul et dicendi inopia angustat. Sunt nonnulli qui efficaciam dicendi habent, sed acumen sentiendi non habent; et sunt nonnulli qui acumine sentiendi subnixi sunt, sed ex inopia locutionis obmutescunt. Hoc namque in hominibus cernimus, quod in rebus saepe insensibilibus videmus. Nam plerumque et abundans aqua ab intimis ducitur et largis in superficiem meatibus derivatur. Plerumque angusta in intimis latet, et progrediendi rimas difficulter inveniens, foras angustior [Col. 0837D] Ita Mss.; non exundat, ut legitur in Edit. Coc. et [Col. 0838D] al. poster., quae lectio sensum evertit. exsudat. Plerumque minima in absconditis oritur; cumque patenter qua exeat invenit, ex largo foramine tenuis procedit, magnique se meatus dilatant, sed non est quod fundant. Plerumque vero ampla in absconditis [Col. 0837D] surgit, sed angustis pressa meatibus tenuissime profluit. Sic itaque in aliis os patens emanat, quod largus ingenii fons ministrat. In aliis intellectum nec sensus porrigit, nec lingua fundit. In aliis os quidem ad loquendum patet, sed ad reddendum parata a sensu lingua nihil accipit. In aliis vero largus sentiendi fons a corde exuberat, sed hunc quasi meatus tenuis impar lingua coangustat. In quibus nimirum quatuor dicendi qualitatibus, sola crimini tertia subjacet, quae hoc sibi per locutionem arripit, ad quod [Col. 0838A] per ingenium non assurgit. Nam prima laudanda est, quae utroque valenter pollet. Secunda miseranda, quae utroque humiliter caret. Quarta adjuvanda, quae explere quod sentit non valet. Tertia vero despicienda atque reprimenda, quae, dum sermone se erigit, sensu jacet, quae membris inflatione tumentibus similis, ad aures audientium vasta, sed vacua, procedit. [Col. 0838D] Ita quoque omnes Mss. In Edit., quod nunc Baldad beato Job crimen intorquet. Quod nunc Baldad ad beati Job crimen intorquet, dicens: [ Vet. XXV. ] Spiritus multiplex sermonis oris tui. 271 Qui enim multiplicitatem [Col. 0838D] Pene omnes, sermonis oris tribuit. sermonis ori tribuit, profecto cordis inopiam reprehendit. Ac si aperte dicat: Abundantia spiritus in sermone oris attolleris, sed sensus indigentia coangustaris. [ Vet. XXV. ] Pravi autem, cum recta reprehendunt, ne ipsi quae justa sunt nescire videantur, [Col. 0838B] nota omnibus bona, quae audiendo didicerunt, quasi incognita proferunt. Unde et Baldad protinus adjungit:
VERS. 3.— Nunquid Deus supplantat judicium et Omnipotens subvertit quod justum est?
59. Pravi doctrinae laudem aucupantur. Justitiam Dei laudant ubi eis bene est, ubi male damnant. Haec beatus Job nec loquens negaverat, nec reticens ignorabat. Sed procaces quique, ut diximus, etiam nota jactanter proferunt, ut loquendo docti videantur: contemnunt moderate conticescere, ne credantur ex imperitia tacuisse. Sciendum vero est quia tunc divinae justitiae rectitudinem laudant, cum se ad gaudium incolumitas sublevat, et alios flagella castigant; [Col. 0838C] cum se conspiciunt rerum prosperitate perfrui, alios adversitate fatigari. Nam dum perverse agunt, sed tamen se rectos arbitrantur, hoc quod sibi prospera suppetunt, deberi suis meritis credunt; eoque colligunt quod Deus injuste non judicat, quo quasi justos se adversitas nulla contristat. Sed si eorum vitam quamlibet breviter vis supernae correptionis attigerit, pulsati protinus consilium divini examinis increpant, quod paulo ante incolumes admirando praeferebant, justumque esse judicium, quod suis moribus adversatur, negant, de divina aequitate disputant, ad resultationis verba prosiliunt, et correpti quia deliquerint, gravius delinquunt. Unde bene etiam per Psalmistam contra peccatoris confessionem dicitur: Confitebitur tibi, cum bene feceris [Col. 0838D] ei (Psal. XLVIII, 19) . Despecta quippe vox confessionis est, quam format jucunditas prosperitatis. Sola autem confessio habet magni meritum ponderis, quam [Col. 0838D] Editi, a veritatis rectitudine. a veritate rectitudinis nequaquam separat vis doloris, quam usque ad judicium vocis exacuit adversitas testis cordis. Non ergo mirum quod Baldad divinam justitiam laudat, qui nihil adversi ab eadem justitia tolerat.
60. Haereticorum in Ecclesiam adversis pressam insania. —Sed quia amicos beati Job haereticorum [Col. 0839A] tenere speciem diximus, libet ut paucis quomodo Baldad verba haereticorum subreptionibus congruant demonstremus. Hi quippe dum sanctam Ecclesiam temporali corripi animadversione conspiciunt [Col. 0839D] Expunxit Coccius, in semetipsis, aliis Edit. errantem sequentibus et tum Mss. tum vet. Edit. minus consulentibus. German. habet semetipsos pro semetipsis. in semetipsis, audacius in jactantiam perversae praedicationis intumescunt; et superni examinis rectitudinem praetendentes, prosperari se ex meritis asserunt, illam vero affligi dignis retributionibus attestantur, et verbis blandientibus subreptionis aditum protinus inter dolores quaerunt, atque aliorum vitam, [Col. 0839D] Editi, vitam exprobrantes. Sequimur Mss. Corb. [Col. 0840D] Germ. ac Norm. Apud Barthol. et Rembold. 1518 corrupte legitur morsibus, pro mortibus. exprobratis aliorum mortibus, feriunt, ac si illi jam juste defuncti sint qui de Deo credere digna noluerunt. Unde Baldad Suhites, postquam divinam justitiam protulit, illico adjungit:
VERS. 4, 5, 6.— Etiamsi filii tui peccaverunt ei, et dimisit eos in manu iniquitatis suae, tu tamen si diluculo surrexeris ad Deum, et Omnipotentem fueris deprecatus, si mundus et rectus incesseris, statim evigilabit ad te, et pacatum reddet habitaculum justitiae.
61. Populorum ab Ecclesia discissionem tanquam erroris argumentum exprobrarant. —Ac si afflictis catholicis errorum praedicatores dicant: Vitae vestrae providete, et quam perversa 272 teneatis, ex eorum qui inter vos defuncti sunt damnatione cognoscite, quia conditori omnium nisi perfidia vestra displiceret, nequaquam a vobis tam numerosos populos interitu saeviente subtraheret. Ait enim: Etiam si filii tui peccaverunt ei, et dimisit eos in manu iniquitatis [Col. 0839C] suae. Quasi aperte dicens: In iniquitatis suae manu dimissi sunt, qui vitam nostrae rectitudinis imitari noluerint. Tu tamen si diluculo surrexeris ad Deum, et Omnipotentem fueris deprecatus. [Vet. XXVI. ] Quia enim se haeretici tenere lucem veritatis aestimant, sanctam Ecclesiam quasi in erroris nocte positam, ad diluculum veritatis vocant, quatenus et per cognitionem Dei, quasi per diluculum surgat, et per precem poenitentiae praeterita diluat. Si mundus et rectus incesseris. Mundus videlicet in cogitatione, rectus in opere. Statim evigilabit ad te. Ac si aperte dicat: Quia is qui nunc tribulationibus tuis virtutem suae protectionis non exerit, [Col. 0840D] Gemet., quasi ad adjutorium. quasi ab adjutorio errantis dormit. Et pacatum reddet habitaculum justitiae tuae. Id est, praesentis vitae contrarietates [Col. 0839D] amovet, et tranquillitatis protinus securitatem praebet. Quia enim perversi quique temporale gaudium singulare aestimant divinae remunerationis bonum, quae ipsi anxie ambiunt, haec aliis pro magno pollicentur. Unde plerumque fit, ut aut ami sa recuperari spondeant, aut ad majora adhuc praesentis vitae praemia auditorum suorum animos extendant. Quod patenter Baldad exprimit, cum protinus adjungit:
VERS 7.— In tantum, ut si priora tua fuerint parva, et novissima tua multiplicentur nimis.
62. Quid suis sequacibus promittant —Si vero habitaculum justitiae, consilium mentis vocat, afflictis catholicis errorum magistri pacatum habitaculum justitiae promittunt, quia si eos ad sua pertrahunt, profecto a contentione conticescunt. Namque hi qui trahi ad perversa potuerunt, tanto jam tranquillius temporali pace quieti sunt, quanto longius ab aeterna separantur. Opes quoque intelligentiae se sequentibus crescere spondent. Unde et subditur: In tantum, ut si priora tua fuerunt parva, et novissima tua multiplicentur nimis. Sed quia eorum verbis non facile creditur, quoniam saepe vita contemptibilis demonstratur, [Col. 0840B] antiquorum patrum sententias proferunt, earumque rectitudinem in argumentum sui erroris inflectunt. Unde et subditur:
VERS. 8. Interroga enim generationem pristinam, et diligenter investiga patrum memoriam.
63. Antiquorum patrum auctoritate abutuntur. — Generationem pristinam, ac patrum memoriam nequaquam videri, sed investigari admonent: quia hoc in ea nolunt conspici, quod liquido cunctis patet. Nonnunquam vero, more bonorum, quaedam moraliter docent, et qualiter ex praeteritis praesentia colligantur insinuant, atque ex his quae jam a nostris oculis pertranseundo subtracta sunt quam nulla sint quae videntur demonstrant. Unde et adhuc subditur:
[Col. 0840C] VERS. 9.— Hesterni quippe sumus, et ignoramus quoniam sicut umbrae dies nostri sunt super terram.
64. Quae jam transacta sunt nos docent quam celeriter caetera sint transitura. —Generatio itaque pristina interroganda proponitur, ut transire tempus vitae praesentis sicut umbra monstretur; quia videlicet si ea quae erant, et jam transacta sunt, ad memoriam reducimus, patenter agnoscimus quam celeriter hoc quoque fugiat quod tenemus. Saepe vero haeretici eosdem 273 nobiscum patres, quos veneramur laudant, sed intellectu depravato, ipsis nos eorum laudibus impugnant. Unde et adhuc subditur:
VERS. 10.— Ipsi docebunt te; [Col. 0840D] In Mss. Reg., Germ., Corb. Germ., desideratur loquentur tibi. loquentur, tibi, et de corde suo proferent eloquia.
[Col. 0840D] 65. Pravi bona interdum proferunt, sed non bene. Suo tum se mucrone feriunt. —Notandum quod superius dixerat: Spiritus multiplex sermonis oris tui; nunc vero, reductis ad memoriam patribus, dicit: De corde suo proferent eloquia. Ac si vitam sanctae Ecclesiae haeretici detestantes, dicant: Multiplicitatem spiritus in ore habes, in corde non habes. Sed illi contra te audiendi sunt, qui verba ex corde proferentes, recta vivendo docuerunt. Saepe autem pravi, [Col. 0841A] dum suae vitium fortitudinis ignorant, audenter aliorum rectitudinem lacerant; cumque contra bonos sibi auctoritatem increpationis arripiunt, aut ea bona proferunt, quae non videndo, sed audiendo didicerunt; aut ea aliis mala mentientes ingerunt, quae ipsi committunt. Sed cum ea bona proferunt quae servare contemnunt, sciendum est quia plerumque veritas sic per ora adversariorum sonat, ut eorum linguam movens vitam feriat, quatenus culmen rectitudinis loquentes et ignorantes, ipsi et verbis judices, et factis accusatores fiant. Unde Baldad mira quidem contra hypocritas subdit, sed mucrone verbi se impetit, quia simulator justitiae, nisi ex aliquantulo ipse esset, docere justum nequaquam tanta temeritate praesumeret. Et quidem fortia sunt [Col. 0841B] valde quae dicit; sed haec stultis, non autem sapienti, pravis, non recto, dicere debuit, quia et vecordem se asserit qui, hortis sitientibus, in flumen aquam fundit. Sed interim postponentes cui dicitur, pensemus subtiliter quid dicatur, ut nos prolata instruant, quamvis meritum sui auctoris impugnent. Sequitur:
VERS. 11.— Nunquid [Col. 0841D] Ita Norman. et pene omnes, cui lect. favet iterata viriditatis mentio. In Editis legitur vivere. virescere potest seirpus absque humore, aut crescere carectum sine aqua?
[ Rec. XXIV. ] Cui Baldad scirpum, vel carectum comparet, ipse protinus aperit cum subjungit:
VERS. 12, 13.— Cum adhuc sit in flore, nec carpatur manu, ante omnes herbas arescit; sic [Col. 0841D] Corb. Germ., vitae. viae [Col. 0841C] omnium qui obliviscuntur Deum, et spes hypocritae peribit.
66. Hypocrita bonorum operum speciem, non fructum habet. Dona Dei ad incrementum damnationis habet. —Scirpi ergo vel carecti nomine hypocritae vitam signat, quae speciem quidem viriditatis habet, sed ad humanos usus [Col. 0841D] Nonnulli Mss., fructum humilitatis. fructum utilitatis non habet; quae, sterilitate operis arida permanens, solo sanctitatis colore viridescit. [ Vet. XXVII. ] Sed neque sine humore scirpus, neque sine aqua carectum proficit, quia hypocritarum vita ad bona opera infusionem quidem superni muneris percipit, sed, in cunctis quae agit exteriores laudes appetens, a fructu perceptae infusionis inanescit. Saepe namque mira signorum opera faciunt, ab obsessis corporibus spiritus [Col. 0841D] pellunt, et per prophetiae donum ventura quaeque sciendo praeveniunt, sed tamen a largitore tot munerum cogitationis intentione divisi sunt, quia per ejus dona non ejus gloriam, sed proprios favores quaerunt; cumque per accepta [Col. 0841D] Gemet. et Germ., eumque percepta bona in sua laude levant. Lyr., Bigot., Utic., Vindoc., cumque per [Col. 0842D] accepta bona, etc., se elevant, quos sequimur. bona in sua laude se elevant, ipsis muneribus contra largitorem pugnant. Inde quippe contra dantem superbiunt, unde ei amplius humiles esse debuerunt. Sed eo eos postmodum districtior sententia percutit, quo nunc superna [Col. 0842A] bonitas et ingratos largius infundit. Fitque eis amplitudo muneris 274 incrementum damnationis, quia irrigati fructum non ferunt, sed sub viriditatis colore vacui in altum crescunt. Quos bene per Evangelium Veritas exprimit, dicens: Multi dicent mihi in illa die: Domine, Domine, nonne in nomine tuo prophetavimus, et in nomine tuo daemonia ejecimus, et in nomine tuo virtutes multas fecimus? Et tunc confitebor illis, quia nunquam novi vos, discedite a me qui operamini iniquitatem (Matth. VII, 2) . Scirpus igitur vel carectum sine aqua non vivit, quia nimirum hypocritae non nisi ex superno munere viriditatem bonae operationis accipiunt; sed quia hanc in usum propriae laudis arripiunt, in aqua quidem virides, sed tamen inanes crescunt.
[Col. 0842B] 67. Hypocrita correptionis est impatiens. —Bene autem subditur: Cum adhuc sit in flore, nec carpatur manu, ante omnes herbas arescit. Scirpus in flore est hypocrita in laude. Acutis vero angulis surgens carectum manu non carpitur, quia, exasperatis per arrogantiam sensibus, de pravitate sua hypocrita corripi dedignatur. In flore suo manum carpentis incidit, quia in laude hypocrita positus, [Col. 0842D] Norm. et Germ., si hunc. ne hunc quisquam corripere audeat, asperitate sua protinus vitam corripientis secat. Sanctus namque non esse appetit, [Col. 0842D] Ebroic., sed videri. Utic. utramque lectionem habet. sed vocari; et cum fortasse corripitur, quasi in opinionis gloria detruncatur. Deprehensum se in pravitate irascitur, loqui sibi redarguentem prohibet, quia velut in occulto vulnere tactus dolet. Qualis imperitis innotuit, talis vult ab omnibus aestimari; [Col. 0842C] et, paratior mori quam corripi, redargutione deterior redditur, [Col. 0842D] Vindoc., quia quasi de ira percussionis. Gemet., quia quasi de repercussionis. quia quasi dirae percussionis aestimat jaculum puritatis verbum. Unde exasperatus protinus in contumelias surgit, et quae mala exaggeret contra vitam correptoris inquirit. Demonstrare longe incomparabiliter reum reprehensorem suum desiderat, ut innocentem se non suis actibus, sed alienis criminibus ostendat; ita ut saepe homo redargutionis aliquid se dixisse poeniteat, et quasi a carpentis manu, sic a corripientis animo quidam, ut ita dixerim, sanguis moeroris currat. Unde bene per Salomonem dicitur: Noli arguere derisorem, ne oderit te (Prov. IX, 8) . Neque enim justo timendum est ne derisor cum corripitur contumelias inferat, sed ne tractus ad odium pejor fiat.
[Col. 0842D] 68. Hypocrita in bonis operibus non perseverat. — Inter haec sciendum est quod justorum bona, quia ex corde incipiunt, usque ad praesentis vitae terminum crescunt; hypocritarum vero opera, quia nequaquam sunt in occulto radicata, saepe ante deficiunt quam praesens vita finiatur. Nam plerumque studio sacrae eruditionis insistunt; et quia hanc non praeparandis meritis, sed promerendis favoribus inquirunt, statim ut judicium humanae laudis arripiunt, et per [Col. 0843A] hoc gratiam transitorii profectus assequuntur, tota mente saecularibus curis inserviunt, atque a sacra funditus eruditione vacuantur; et agendo post indicant quantum temporalia diligant, qui sola prius aeterna praedicabant. Plerumque autem assumptae speciem maturitatis ostendunt; quiete silentii, longanimitate patientiae, continentiae virtute decorantur; sed cum per haec quaesiti culmen honoris attigerint, cumque sibi jam reverentia a cunctis impenditur, protinus se in lasciviam voluptatis fundunt, et bona se non 275 ex corde tenuisse ipsi sibi testes sunt qui haec cito dimiserunt. Nonnunquam vero aliqui quae possident tribuunt, atque indigentibus cuncta largiuntur; sed tamen ante vitae terminum, avaritiae prurigine accensi, aliena appetunt, qui sua largiri videbantur, et pertinaci post crudelitate ambiunt [Col. 0843B] quod ficta prius pietate reliquerunt. [ Vet. XXVIII. ] Unde et recte nunc dicitur: Cum adhuc sit in flore, ne carpatur manu, ante omnes herbas arescit. [Col. 0843D] Edit. Rom. et Gussanv., juxta carnalium quippe intellectum. Juxta carnem quippe et justi herba sunt, propheta attestante, qui ait: Omnis caro fenum (Isai. XL, 6) . Sed ante omnes herbas arescere scirpus dicitur, quia, justis in bono suo permanentibus, a viriditate assumptae rectitudinis hypocritarum vita siccatur. Arescunt herbae etiam reliquae, quia justorum opera cum carnis vita deficiunt. Sed herbarum ariditatem scirpus praevenit, quia priusquam de carne hypocrita transeat, ea quae in se ostenderat virtutum facta derelinquit. De quibus bene etiam per Psalmistam dicitur: Fiant sicut fenum aedificiorum, quod prius quam evellatur arescit (Psal. CXXVIII, 6) . Fenum quippe [Col. 0843C] aedificii in alto nascitur, sed nequaquam pingui radice solidatur, quia et hypocrita summa quidem agere cernitur, sed non in eis ex cordis puritate roboratur. Quod nimirum fenum et non evulsum citius arescit, quia videlicet hypocrita et in praesenti adhuc vita subsistit, et jam sanctitatis opera quasi viriditatis speciem amittit. Quia enim sine intentione rectae cogitationis bona studuit agere, haec amittens, indicat se sine radice floruisse.
69. Hypocrita spe sua diu frui non valet. —Sed Baldad, sicut praediximus, cui scirpum vel carectum comparet, illico aperit, cum subjungit: Sic viae omnium qui obliviscuntur Deum, et spes hypocritae peribit. Quid enim cunctis suis operibus hypocrita sperat, nisi honoris reverentiam, gloriam laudis, a melioribus [Col. 0843D] metui, sanctus ab omnibus vocari? Sed permanere spes hypocritae non valet, quia, aeternitatem non quaerens, fugit quod tenet. Nequaquam quippe mentis ejus intentio in illa gloria figitur quae sine fine possidetur, sed cum transitoriis favoribus inhiat, perdit percipiendo quod laborat, Veritate attestante, quae ait: Amen dico vobis quia receperunt mercedem suam (Matth. VI, 2, 5) . Sed haec spes recipiendae mercedis teneri diu non potest, quia pro ostensis operibus honor tribuitur, sed vita ad terminum urgetur; [Col. 0844A] laudes resonant, sed ad finem cum laudibus tempora festinant; et quia nequaquam animus in aeternitatis amore radicatur, cum ipsis profecto rebus quas diligit labitur. Nemo namque valet mobilia diligere et ipse immobilis stare. Qui enim transeuntia amplectitur, eo ipso ad cursum ducitur, quo decurrentibus implicatur. Dicat ergo: Et spes hypocritae peribit, quia humana laus quam magnis laboribus appetit [Col. 0843D] Gemet., impulsa tempora momentis decurrit. impulsa temporum momentis decurrit. Bene autem subditur:
VERS. 14.— Non ei placebit vecordia sua.
70. Rem magni pretii vili vendit hypocrita. Fecundae et neglectae viti similis est. —Magna quippe vecordia est laboriosa agere, et aurae laudis inhiare; [Col. 0844B] forti opere praeceptis coelestibus inservire, sed terrenae retributionis praemium quaerere. Ut enim ita dixerim, qui pro virtute quam agit humanos favores desiderat rem magni meriti vili pretio venalem portat; unde coeli regnum mereri potuit, inde nummum transitorii sermonis quaerit. Vili ergo pretio opus vendit, 276 quia magna impendit, sed minima recipit. [ Vet. XXIX. ] Quibus itaque hypocritae similes, [Col. 0843D] Gemet., nisi foecundis sed neglectis vitibus. nisi fecundis et neglectis vitibus existunt, quae per ubertatem fructum proferunt, sed nequaquam per studium a terra sublevantur? Quod pingues palmites germinant, errantes bestiae conculcant; et quo hoc uberius aspiciunt, projectum in infimis avidius consumunt, quia nimirum hypocritarum opera, [Col. 0844D] Bellovac. et Gemet., dum gloriosa monstrantur. dum clara monstrantur, quasi pinguia prodeunt, sed dum [Col. 0844C] humanas laudes appetunt quasi in terra deseruntur. Quae hujus mundi bestiae, maligni scilicet spiritus comedunt, quia haec ad usum perditionis inflectunt; tantoque ardentius rapiunt, quanto et magna clarius innotescunt. Unde bene per prophetam dicitur: Culmus stans, non est [Col. 0844D] Editi, in eo germen et non faciet farinam; quod et si fecerit, reluctantibus Mss. in eis germen, et non facient farinam; quod etsi fecerint, alieni comedent eam (Osee. VIII, 7) . Culmus quippe germen non habet cum vita meritis virtutum caret. Farinam culmus non facit cum is qui in praesenti saeculo proficit nil subtilitatis intelligit, nullum boni operis fructum reddit.
71. Fructibus suis malignos spiritus satiat hypocrita. Pascitur et ipse modo, secus post mortem. —Sed saepe et cum fecerit, hanc alieni comedunt, quia et [Col. 0844D] cum bona opera hypocritae ostendunt, de his malignorum spirituum vota satiantur. Qui enim per haec Deo placere non appetunt, nequaquam agri dominum, sed alienos pascunt. Fecundo itaque hypocrita et neglecto palmiti similis, servare fructum non valet, quia botrus boni operis in terra jacet. Sed tamen hac ipsa sua vecordia pascitur, quia pro bono opere a cunctis honoratur; caeteris praeeminet, subjectas hominum mentes tenet, majoribus locis attollitur, favoribus nutritur. Haec vero ei sua vecordia placet [Col. 0845A] interim, sed non placebit, quia cum retributionis tempus advenerit, in poena displicet quod vecors fuit. Tunc se stulte egisse intelliget, cum pro delectatione laudis sententiam divinae increpationis acceperit. Tunc se vecordem fuisse considerat, cum se pro temporali quam percepit gloria perpetua tormenta castigant. Tunc veram scientiam supplicia aperiunt, quia per haec profecto colligitur nihil fuisse omnia quae transire potuerunt. Unde et recte subditur:
IBID.— Et sicut tela aranearum fiducia ejus.
72. Hypocritae fiducia vana, bona coram Deo nulla, praedicatio infructuosa, abstinentia inanis. —Bene [Col. 0845B] hypocritarum fiducia aranearum telis similis dicitur, quia omne quod ad obtinendam gloriam exsudant ventus vitae mortalis dissipat. Nam quoniam aeterna non quaerunt, bona temporalia cum tempore amittunt. Pensandum quoque est quod fila araneae per ordinem ducunt, quia sua hypocritae quasi sub discretione opera disponunt. Aranearum tela studiose texitur, sed subito flatu dissipatur, quia quidquid hypocrita cum labore peragit aura humani favoris tollit; et dum in appetitu laudis opus deficit, quasi in ventum labor evanescit. Saepe namque et usque ad praesentis vitae terminum hypocritarum facta perdurant, sed quia per haec auctoris laudem non quaerunt, bona ante Dei oculos nunquam fuerunt. Plerumque enim, ut praediximus, sacrae legis eruditione [Col. 0845C] fulciuntur, doctrinae verba proferunt, omne quod sentiunt testimoniis accingunt, nec tamen per haec vitam audientium, sed proprios favores quaerunt, quia nec proferre alia noverunt, nisi quae auditorum corda ad rependendas laudes [Col. 0845D] Vindoc., ad repetendas laudes excutiant. Vitiose Coc., pro excutiant, auctoritate censoria posuit excitent. excutiant, non autem ad lacrymas accendant. 277 [ Vet. XXX. ] Mens quippe concupiscentiis exterioribus occupata igne divini amoris non calet; et idcirco ad supernum desiderium inflammare auditores suos nequeunt verba quae frigido corde proferuntur. Neque enim res quae in se ipsa non arserit aliud accendit. Unde fit plerumque ut hypocritarum dicta et audientes non erudiant, et eosdem ipsos qui se proferunt elatos laudibus deteriores reddant. Attestante etenim Paulo, Scientia inflat, charitas aedificat (I Cor. VIII, 1) . [Col. 0845D] Ita Turon., Vindoc., Norm., et pene omnes, ubi Editi habent, Quem enim charitas. Cum ergo charitas aedificando non erigit, scientia [Col. 0845D] inflando pervertit. Plerumque se hypocritae mira abstinentia affligunt, omne robur corporis atterunt, et quasi carnis vitam funditus in carne viventes exstinguunt, sicque per abstinentiam morti appropiant, ut pene quotidie morientes vivant. Sed ad haec humanos oculos quaerunt, admirationis gloriam expetunt, Veritate attestante, quae ait: Exterminant facies suas, ut appareant hominibus jejunantes (Matth. VI, 16) . [Col. 0846A] Nam ora pallescunt, corpus debilitate quatitur, pectus interrumpentibus suspiriis urgetur. Sed inter haec, ab ore proximorum sermo admirationis quaeritur, nihilque tanto labore aliud, nisi aestimatio humana cogitatur. Quos nimirum bene Simon ille significat, qui dominicae passionis tempore in angariam crucem portabat, de quo scriptum est: Invenerunt hominem Cyrenaeum, venientem obviam sibi, nomine Simonem; hunc angariaverunt, ut tolleret crucem Jesu (Matth. XXVII, 32; Marc. XV, 21) . Quod enim [Col. 0845D] Vindoc. et Gemet., quod enim angariamur. [Col. 0846D] Ebroic., quod enim angarizamur. Utic. habet angariamur, et angarizamur. per angariam agimus, non hoc ex studio amoris operamur. Crucem ergo Jesu in angaria portare est afflictionem abstinentiae [Col. 0846D] Bellovac. et Norm., pro aliqua necessitatis intentione tolerare. In Utic. prius legebatur pro alio quam necessitatis intentione tolerare. pro alia quam necesse est intentione tolerare. An non Jesu crucem in angaria portat, qui quasi ad praeceptum Domini, carnem domat, [Col. 0846B] sed tamen spiritalem patriam non amat? Unde et Simon isdem crucem portat, sed nequaquam moritur, quia omnis hypocrita corpus quidem per abstinentiam afficit, sed tamen per amorem gloriae mundo vivit.
[ Vet. XXXI.] 73. Crucem carni infert, sed mundo vivit. —Quo contra per Paulum bene de electis dicitur: Qui autem sunt Christi carnem suam crucifixerunt cum vitiis et concupiscentiis. Cum vitiis quippe et concupiscentiis carnem crucifigimus, si sic gulam restringimus, ut jam de mundi gloria nihil quaeramus. Nam qui corpus macerat, sed honoribus anhelat, crucem carni intulit, sed mundo per concupiscentiam pejus vivit, quia et saepe per sanctitatis imaginem locum regiminis indignus assequitur, quem, [Col. 0846C] nisi aliquid in se virtutis ostenderet, nullo percipere labore mereretur. Sed transit quod delectabiliter obtinet, et poenaliter quod sequitur manet. Sanctitatis nunc fiducia in ore hominum ponitur; sed cum internus judex secreta cordis examinat, testes vitae exterius non quaeruntur. Bene ergo dicitur: Sicut tela aranearum fiducia ejus, quia apparente cordis teste, praeterit omne quod exterius de humano favore confidit. Unde et adhuc apte subjungitur:
VERS. 15.— Innititur super domum suam, et non stabit; fulciet eam, et non surget.
74. Hypocritae domus super quam innititur, favor humanus. Stare non valet. —Sicut domus exterioris conversationis est aedificium quod inhabitat corpus, [Col. 0846D] ita domus nostrae cogitationis est res quaelibet quam per dilectionem inhabitat animus. Omne quippe quod diligimus, quasi in hoc quiescentes habitamus. Unde Paulus, quia in supernis [Col. 0846D] Corb. Germ. et Reg., confixus erat. cor fixerat, in terra quidem 278 positus, sed tamen a terra extraneus, dicebat: Nostra conversatio in coelis est (Philip. III, 20) . Mens itaque hypocritae nihil aliud in omne quod agit nisi opinionis suae gloriam cogitat, nec curat [Col. 0847A] quo post per meritum ducitur, sed quid interim dicatur. Domus ergo ejus [Col. 0847D] In eisdem Mss., dilectio favoris. est delectatio favoris, quam quasi quietus inhabitat, quia per cuncta sua opera ad hanc se intra animum reclinat. Sed stare domus haec non valet, quia laus cum vita praeterit, et humanus favor in judicio non subsistit. Unde et fatuae virgines, quae oleum in vasis non sumpserant, quia in alienis scilicet vocibus gloriam et non in suis conscientiis habebant, turbatae per sponsi praesentiam, dicunt: Date nobis de oleo vestro, quia lampades nostrae exstinguuntur (Matth. XXI, 8) . Oleum quippe a proximis petere est gloriam boni operis a testimonio alieni oris implorare. Mens etenim vacua, cum cunctis suis laboribus nihil se intus tenuisse invenerit, testimonium foras quaerit. Ac si aperte [Col. 0847B] fatuae virgines dicant: Cum nos repelli sine retributione conspicitis, dicite in nostro opere quid vidistis.
[ Vet. XXXII.] 75. Nec magis stabit in judicio fiducia sanctitatis hypocritae. —Sed frustra tunc hypocrita in hac domo laudis innititur, quia nihil ei in judicio attestatio humana suffragatur; quia eamdem laudem, quam post in testimonio exigit, prius in munere recepit. Vel certe super domum suam hypocrita innititur, cum, vanis favoribus deceptus, quasi de fiducia sanctitatis elevatur. Multa quippe hypocritae in occulto mala faciunt, quaedam vero bona in publico. Cumque ex bonis patentibus laudes recipiunt, ab occultis malis considerationis oculos avertunt; talesque se aestimant, quales foris audiunt, non quales [Col. 0847C] intus noverunt. Unde fit plerumque ut ad supernum quoque judicium cum fiducia veniant, quia tales se apud internum arbitrum credunt quales ab hominibus foris habebantur. Sed stare domus hypocritae non valet, quia in terrore districti examinis omnis anteacta fiducia sanctitatis cadit. Cumque sibi oris alieni testimonia deesse cognoverit, ad sua se opera enumeranda convertit. Unde et adhuc subditur: Fulciet eam, et non surget. Hoc namque, quod per se stare non valet, fulcitur ut stet, quia cum vitam suam hypocrita labefactari in judicio conspicit, hanc fulciendo statuere operum enumeratione contendit. An non laudis suae habitaculum hinc inde fulciunt, qui facta sua, ut praefati sumus, in judicio enumerantes, dicunt: Domine, Domine, nonne in nomine tuo prophetavimus, [Col. 0847D] et in nomine tuo daemonia ejecimus, et in nomine tuo virtutes multas fecimus (Matth. VII, 22) ? Sed domus laudis tot allegationibus fulta minime consurgit, quia protinus judex dicit, Nunquam novi vos, discedite a me qui operamini iniquitatem (Ibid. 23) . Et sciendum est quia hoc quod surgit ab infimis ad superiora se erigit. Domus ergo hypocritae surgere non valet, quia per omne quod juxta praecepta coelestia agere potuit, a terra animum nunquam levavit. Jure igitur tunc nequaquam ad praemium retributionis erigitur, qui per hoc quod nunc exhibet in appetitu temporalis gloriae jacet. [ Vet. XXXIII, [Col. 0848A] Rec. XXVIII. ] Sed quia vita hypocritae, scirpi appellatione signata, qualiter in judicio reprobetur audivimus, prius quam districtus judex appareat, qualis ab hominibus habeatur audiamus. Sequitur:
VERS. 16.— 279 Humectus videtur antequam veniat sol.
76. Nunc sanctus creditur hypocrita, sed Christo veniente iniquus apparebit. —Saepe in sacro eloquio Dominus solis appellatione figuratur, sicut per prophetam dicitur: Vobis autem qui timetis nomen Domini, orietur sol justitiae (Mal. IV, 2) . Et sicut repulsi in judicio impii dicere Sapientiae libro describuntur: Erravimus a via veritatis, et lumen justitiae non luxit nobis, et sol non est ortus nobis (Sap. V, 6) . Ante solem [Col. 0848B] igitur scirpus humidus cernitur, quia prius quam divina districtio in judicio [Col. 0847D] Ita Anglic. et nostri, non cadat, ut in Edit Gilot. et Vatic., ubi etiam legitur mendose ostendat, pro [Col. 0848D] ostentat. candeat, omnis hypocrita infusum se sanctitatis gratia ostentat; quasi virens aspicitur, quia justus aestimatur, honoris locum obtinet, de gloria sanctitatis pollet, a cunctis ei veneratio defertur, opinio laudis [Col. 0848D] Norman., ostenditur. extenditur. Scirpus itaque iste in nocte humidus est; sole autem veniente siccatur, quia nimirum hypocrita in tenebris vitae praesentis sanctus ab omnibus creditur, sed cum districtus judex venerit, quam sit iniquus apparebit. Dicat ergo: Humectus videtur antequam veniat sol, quia virentem se nunc humanis oculis exhibet, sed in calore tunc divini judicii arescet. Sequitur:
[Col. 0848C] IBID.— Et in ortu suo germen ejus egreditur.
77. Statim ut recte agit, vult laudari hypocrita. Assumpto sanctitatis habitu, interdum pejor fit. —Herba quaelibet nascendo prius a terra producitur, aura et aestibus tangitur, sole ac pluviis nutritur, et tunc demum ad proferendum sui seminis germen aperitur. Scirpus vero cum flore suo nascitur, moxque a terra surgit, sui secum seminis germen producit. Bene ergo per herbas reliquas sancti quilibet, per scirpum vero hypocrita designatur, quia justi viri, prius quam in opere sanctae conversationis oriantur, hujus vitae hiemem tolerant, eosque gravium persecutionum aestus fatigant; sed cum recta faciunt, nequaquam hic suae rectitudinis remunerationem quaerunt; cum vero a praesentis mundi laboribus exeunt, ad aeternam patriam [Col. 0848D] venientes, exspectata retributione perfruuntur. At contra hypocrita, quia mox in bono opere nascitur, praesentis mundi recipere gloriam conatur. Quasi scirpi more cum germine oritur, qui pro eo quod bene vivere incipit, quaerit statim ut a cunctis honoretur. Germen itaque in ortu est remuneratio in inchoatione. Saepe namque nonnulli apertae pravitatis vias deserunt, sanctitatis habitum sumunt; moxque ut prima limina bene vivendi contigerint, obliti qui fuerint, affligi jam per poenitentiam de consummatis nequitiis nolunt; laudari autem de inchoata justitia appetunt, praeesse caeteris etiam melioribus concupiscunt. [Col. 0849A] Quos plerumque dum [Col. 0849D] Norman., juxta voluntatem, etc. juxta votum praesens prosperitas sequitur, multo quam prius fuerant de sanctitatis habitu pejores fiunt. Nam rebus multiplicibus occupati, atque ipsa occupatione [Col. 0849D] Ita Bellov., Vindoc., Norman., Longip., ubi apud Coc. et seq. Ed. legitur confisi. confusi, non solum perpetrata minime deplorant, sed adhuc quae deplorentur exaggerant.
[ Vet. XXXIX. Rec. XXIV.] 78. Recens conversus, ad exteriora officia non est provehendus hypocrita. Bona nostra pereunt si citius retecta. —Qui enim mundum deserunt, ad exteriora officia provehi [Col. 0849D] Gemet., provehi non habent. non debent, nisi per humilitatem diutius in ejusdem mundi contemptu solidentur. Citius namque bona depereunt quae hominibus ante tempus innotescunt, quia et arbusta plantata prius quam fixa radice coalescant, si manus concutiens tangit, arefacit. At si in altum radix [Col. 0849B] figitur, et terrae humoribus conspersa solidatur, 280 haec et manus impellit, sed non laedit; haec et ventorum flatus inflectendo concutiunt, sed non evertunt. Ne ergo eruatur [Col. 0849D] In Gemet. olim legebatur vita concepti operis; sed, prima syllaba deleta recentiori manu, nunc legitur [Col. 0850D] coepti. vita coepti operis, diu ac robuste in alto humilitatis figenda est radix cordis, ut cum ab humano ore detractionis aura vel favoris flaverit, etsi in quamlibet partem utcunque incurvat, animum funditus non evellat; sed ad statum suum protinus post inflexionem redeat, si apud se fortis in radice perdurat. Quid in rebus excrescentibus pariete surgente robustius? Qui tamen si, dum construitur, impellatur, statim sine labore destruitur; si autem per spatium temporis ab humore suo exsiccari permittitur, saepe et arietum ictibus minime quassatur. Sic sic videlicet bona nostra et intempestive manifestata depereunt, et diutius occultata solidantur, [Col. 0849C] quia humanae occupationis manus cum incipientem conversationis nostrae vitam contigerit, quasi recentem parietem impellit, eamque facile destruit, quia adhuc humorem infirmitatis propriae non amisit. Cum vero in longa quietis suae abjectione se animus comprimit, quasi more exsiccati parietis contra ictus obdurescit, et confractum protinus resilit omne quod [Col. 0850D] In Vulgatis, quod solidum impactum ferit. In omnibus Mss. deest impactum. In Germ., quod solidum ferit; sic etiam legitur in Corb. Germ. et Colb., secunda manu. solidum ferit. Hinc est quod vitam inchoantium Moyses humanis occupationibus exerceri prohibuit, dicens: Non operaberis in primogenito bovis, et non tondebis primogenita ovium (Deut. XV, 19) . In primogenito quippe bovis operari est bonae conversationis primordia in exercitio publicae actionis ostendere. Ovium quoque primogenita tondere est ab occultationis suae tegmine humanis oculis inchoantia [Col. 0849D] bona nostra denudare. In primogenito ergo bovis operari prohibemur, atque a primogenitis ovium detondendis compescimur, quia et si quid robustum incipimus, exercere hoc in aperto citius non debemus. Et cum vita nostra simplex quid atque innocuum inchoat, dignum est ut secreti sui velamina non relinquat, ne nudum hoc humanis oculis quasi subducto vellere ostendat.
[Col. 0850A] [ Vet. XXXV.] 79. Bonae vitae initia uni Deo dicanda. Cur innotescere citius non debeant. —Ad sola ergo divina sacrificia boum primogenita oviumque proficiant, ut quidquid forte innocuumque incipimus, hoc ad honorem intimi judicis in ara cordis immolemus. Quod ab illo procul dubio tanto libentius accipitur, quanto et ab hominibus occultatum nulla laudis appetitione maculatur. Saepe autem novae conversationis primordia adhuc ex carnali sunt vita commista; et idcirco innotescere citius non debent, ne cum laudantur bona quae placent, deceptus laude sua animus deprehendere in eis nequeat mala quae latent. Unde recte rursum per Moysen dicitur: Quando ingressi fueritis terram quam ego daturus sum vobis, et plantaveritis in ea ligna pomifera, auferetis [Col. 0850B] praeputia eorum. Poma quae germinant, immunda erunt vobis, nec edetis ex eis (Levit. XIX, 23) . Ligna quippe pomifera sunt opera virtutibus fecunda. Praeputia itaque lignorum auferimus cum, de ipsa inchoationis infirmitate suspecti, primordia nostrorum operum non approbamus. Poma autem quae germinant immunda ducimus, nostrisque esibus non aptamus, quia cum primordia boni laudantur operis, dignum est ut hoc animum non pascat operantis; ne dum accepta laus suaviter 281 carpitur, fructus operis intempestive comedatur. Qui ergo inchoatae virtutis ab humano ore laudem receperit, quasi plantati ligni ante tempus pomum comedit.
80. Hypocrita testes operis sui quaerit; si non adsint, operam se perdidisse putat. —Hinc per Psalmistam Veritas dicit: Vanum est vobis ante lucem surgere, [Col. 0850C] surgite postquam sederitis (Psal. CXXVI, 3) . Ante lucem quippe surgere est prius quam claritas aeternae retributionis appareat, in praesentis vitae nocte gaudere. Sedendum ergo prius est, ut post recte surgamus, quia quisquis nunc sese sponte non humiliat, nequaquam hunc sequens gloria exaltat. Quod ergo illic ante lucem surgere, hoc hic hypocritae in ortu est germen proferre, quia humanas laudes desiderans, ubi ad opus bonum nascitur, ibi mox appetit ut gloriam retributionis assequatur. An non in ortu suo hi germen protulerant, de quibus Veritas dicebat: Amant primos discubitus in conviviis, et primas cathedras in synagogis, et salutationes in foro, et vocari ab hominibus rabbi (Luc. XX, 46; Matth. XXIII, 6) ? Pro eo ergo quod bene agere incipiunt, quia honorem [Col. 0850D] consequi ab hominibus conantur, quasi scirpi more ab ortu suo cum germine exsurgunt. Hi nimirum cum recta operari appetunt, prius mente sollicita ejusdem operis sui testes quaerunt, et tacita cogitatione pertractant, si sunt qui gerenda videant, si digne haec eloqui qui viderint possint. Si vero eorum facta nullum fortasse hominum contingat aspicere, haec se procul dubio aestimant perdidisse; et interni [Col. 0851A] arbitri oculos quasi absentes deputant, quia ab eo vicem sui operis recipere in posterum recusant. Et quoniam cum rectum quid hypocrita egerit, videri a multis quaerit, bene adhuc de hoc scirpo subjungitur:
VERS. 17.— Super acervum petrarum radices ejus densabuntur, et inter lapides commorabitur.
81. Hypocrita admirationem hominum tota sibi intentione procurat. —Quid enim radicum nomine, nisi latentes cogitationes accipimus, quae in occulto prodeunt, sed in ostensione operum per apertum surgunt? sicut et de verbi semine per prophetam dicitur: Et hoc quod salvatum fuerit de domo Juda, et quod reliquum est, mittet radicem deorsum, et faciet [Col. 0851B] fructum sursum (Isai. XXXVII, 31) . Radicem quippe deorsum mittere est cogitationem bonam in abditis multiplicare. Fructum vero sursum facere, est per efficaciam operis recta quae cogitavit ostendere. Lapidum vero nomine in Scriptura sacra homines designantur, sicut sanctae Ecclesiae per Isaiam dicitur: Ponam jaspidem propugnacula tua, et portas tuas in lapides [Col. 0851D] Gemet., in lapides scalptos. sculptos (Isai. LIV, 12) . Qui eosdem lapides quid dixisset aperuit cum subjunxit: Universos filios tuos doctos a Domino (Ibid., 13) : Et sicut admonente Petro dicitur: Et vos tanquam lapides vivi superaedificamini domus [Col. 0851D] Gemet., superaedificamini domus spiritalis. spiritales (I Petr. II, 5) . Hoc itaque loco quia lapides dicti sunt, sed tamen vivi [Col. 0851D] Corb. Germ., qui minime dic. minime dicuntur, nuda appellatione lapidum permisti possunt reprobi et electi figurari. [ Vet. [Col. 0851C] XXXVI, Rec. XXX. ] Scirpus itaque iste qui inter lapides commoratur, super acervum petrarum radices densat, quia omnis hypocrita cogitationes suas in exquirenda hominum admiratione multiplicat. Per omne enim quod hypocritae faciunt, quia occultis cogitationibus laudes hominum requirunt, quasi radices scirpi in acervum petrarum mittunt. Operaturi quippe laudes suas cogitant, laudati autem has secum taciti in cogitationibus versant. 282 Gaudent se praecipuos in humana aestimatione claruisse. Cumque inflati favoribus apud semetipsos intumescunt, saepe mirantur taciti etiam ipsi quod sunt. Videri quotidie semetipsis altiores cupiunt, ac [Col. 0851D] Bellov. et Gemet., ac miseris inventionibus. Lyr. et Utic. utramque lect. habent. miris inventionibus in opere excrescunt, quia sicut virtutes omne vitium enervant, sic arrogantia roborat. Cogit namque mentem juvenescere, et contra vires [Col. 0851D] valere, quia et quod negat vigor valetudinis, imperat amor laudis. Unde et factis suis, ut diximus, [Col. 0851D] Gemet., arbitres. arbitros inquirunt. Si vero eorum operi testes deesse contingat, narrant ipsi quae gesserint. Cumque efferri favoribus coeperint, saepe eisdem suis operibus quae egisse se referunt mentiendo aliquid adjungunt. Cum vero et vera dicunt, haec dicendo aliena faciunt, quia quaesitis [Col. 0851D] Turon., quaesitis remunerationis favoribus. remunerati favoribus, ab eorum intima [Col. 0852A] retributione vacuantur.
82. Hypocrita bona sua dum ostentat, malignis spiritibus prodit. Hostes ad rapinam provocat, dum suas eis divitias detegit. —In eo enim quod bona sua patefaciunt, ostendunt malignis spiritibus, quasi insidiantibus hostibus, quae praedentur. Quorum profecto vitam illa cunctis notissima Ezechiae culpa figuravit, qui postquam una prece, et sub unius noctis spatio, centum octoginta quinque millia hostium angelo feriente prostravit, postquam occasui proximum ad altiora coeli spatia solem reduxit, postquam vitam propinquante jam termino coarctatam in tempora longiora protelavit, susceptis Babylonici regis nuntiis, bona omnia quae possidebat ostendit; sed prophetae voce protinus audivit: Ecce dies venient, et auferentur omnia quae in domo tua sunt, in Babylonem; [Col. 0852B] non relinquetur quidquam, dicit Dominus (IV Reg. XX, 17) . Sic sic nimirum hypocritae, postquam magnis virtutibus excrescunt, quia cavere malignorum spirituum insidias negligunt, et celari in eisdem virtutibus nolunt, bona sua ostendendo, hostium faciunt, et prodentes subito amittunt quidquid diutius studentes operantur. [ Vet. XXXVII. ] Hinc per Psalmistam dicitur: Tradidit in captivitatem virtutes eorum, et pulchritudines eorum in manus inimici (Psal. LXXVII, 61) . Virtus quippe et pulchritudo arrogantium inimici manibus traditur, quia omne bonum quod per concupiscentiam laudis ostenditur occulti adversarii juri mancipatur. Hostes namque ad rapinam provocat, qui suas eorum notitiae divitias denudat. [Col. 0852C] Quousque enim ab aeternae patriae securitate disjungimur, per latronum insidiantium iter ambulamus. Qui ergo in itinere depraedari formidat, abscondat necesse est bona quae portat. O miseri, qui affectantes laudes hominum, in semetipsis dissipant fructus laborum; cumque se ostendere alienis oculis appetunt, damnant quod agunt! Quos nimirum maligni spiritus cum ad jactantiam provocant, eorum, sicut diximus, opera captivantes denudant. Unde sub cujusdam gentis specie antiquorum hostium malitiam signans per prophetam Veritas dicit. Posuit vineam meam in desertum, decorticavit ficum meam, nudans exspoliavit eam, albi facti sunt rami ejus (Joel. I, 7) . Insidiantibus quippe [Col. 0852D] Norm., hostibus; nonnulli tamen utramque lectionem exhibent. spiritibus, Dei vinea in desertum ponitur, cum plena fructibus anima humanae [Col. 0852D] laudis cupiditate dissipatur. Ficum Dei gens ista decorticat, quia seductam mentem in favoris appetitum rapiens, quo hanc ad ostentationem pertrahit, tegmen ei humilitatis tollit; eamque nudans exspoliat, quia 283 quousque in bonis suis absconditur, quasi proprii tegminis cortice vestitur. Cum vero mens hoc quod egerit videri ab aliis concupiscit, quasi spoliata ficus [Col. 0852D] Turon. et al. Mss. pl., ficus qua se texerat corticem amisit. Et paulo post: sed quoniam subducta cortice. Norman. et Corb. Germ., ficus eam quae se texerat corticem amisit. Et infra, subducta cortice. eum qui se texerat corticem amisit. Ubi apte subditur: Albi facti sunt rami ejus, quia [Col. 0853A] ostensa humanis oculis ejus opera candescunt, de sanctitate nomen sumitur, cum recta actio divulgatur. Sed quoniam, subducto cortice, rami fici hujus arefiunt, solerter intuendum est quia facta arrogantium humanis oculis ostensa unde placere appetunt inde siccantur. Mens itaque quae per jactantiam proditur, decorticata recte ficus vocatur, quia et candida est per hoc quod cernitur, et siccitati proxima per hoc quod tegmine corticis nudatur. Intus ergo sunt servanda quae agimus, si ab interno arbitro vicem recipere nostri operis exspectamus. Hinc est enim quod per Evangelium Veritas dicit: Nesciat sinistra tua quid faciat dextera tua; ut sit eleemosyna tua in abscondito, et Pater tuus, qui videt in abscondito, reddet tibi (Matth. VI, 3) . Hinc est quod de electorum Ecclesia [Col. 0853B] per Psalmistam dicitur: Omnis gloria ejus filiae regum ab intus (Psal. XLIV, 14) . Hinc Paulus ait: Gloria nostra haec est, testimonium conscientiae nostrae (II Cor. I, 12) . Filia quippe regum Ecclesia quae in bono est opere spiritalium principum praedicatione generata. Gloriam intus habet, quia hoc quod agit, in ostentationis jactantiam non habet. Gloriam suam Paulus testimonium conscientiae memorat, quia, favores oris alieni non appetens, vitae suae gaudia extra semetipsum ponere ignorat.
[ Vet. XXXVIII.] 83. Occultari debent opera bona, aut propter unam Dei gloriam revelari. —Occultanda sunt ergo quae agimus, ne, haec in hujus vitae itinere incaute portantes, latrocinantium spirituum incursione perdamus. Et tamen Veritas dicit: Videant opera [Col. 0853C] vestra bona, et glorificent Patrem vestrum, qui in coelis est (Matth. V, 16) . Sed aliud est profecto cum in ostensione operis gloria quaeritur largitoris, aliud cum laus privata concupiscitur de dono largientis. Unde et rursum in Evangelio haec eadem Veritas dicit: Attendite, ne justitiam vestram faciatis coram hominibus, ut videamini ab eis (Matth. VI, 1) . Opus ergo nostrum cum hominibus ostenditur, in cordis prius examinatione pensandum est per ejusdem ostensionis studium quid quaeratur. Si enim dantis gloriam quaerimus, etiam [Col. 0853D] Ita cum Mss. Norm. et plerisque vet. Edit., ubi posteriores habent publica. publicata nostra opera, in conspectu illius occulta servamus. Si vero per haec nostram laudem concupiscimus, foras ab ejus conspectu jam fusa sunt, etiamsi a multis ignorentur.
84. Perfectorum est, ostenso opere, Dei gloriam [Col. 0853D] quaerere. —Sed valde perfectorum est, sic ostenso opere, auctoris gloriam quaerere, ut de illata laude, privata nesciant exsultatione gaudere. Tunc solum namque innoxie hominibus laudabile opus ostenditur, cum per despectum mentis veraciter laus impensa calcatur. Quam quia infirmi quique perfecte contemnendo non superant, restat necesse est, ut bonum quod operantur abscondant. Saepe enim ab ipso ostensionis exordio propriam laudem quaerunt. Saepe vero in ostensione operis auctoris patefacere gloriam cupiunt; sed excepti favoribus, in laudis propriae cupiditatem rapiuntur; cumque semetipsos dijudicare [Col. 0854A] interius negligunt, sparsi exterius ignorant quod agunt; eorumque 284 opus suae elationi militat, atque hoc se impendere obsequio largitoris putant. Scirpus ergo inter lapides commoratur, quia ibi hypocrita stat, ubi mentis suae intentionem solidat. Nam cum attestationem percipere multorum ambit, quasi in lapidum collectione subsistit. Sed iste hypocrita scirpi appellatione signatus, cum corpus abstinentia domat, cum largiendo quae possidet studio pietatis exsudat, cum notitia [Col. 0853D] Bigot. et Lyr., sacrae lectionis. Utic. utramque [Col. 0854D] lectionem habet. sacrae legis eruditur, cum verbo praedicationis utitur, quis hunc tanta plenum largitate conspiciens, a gratia aestimet largitoris alienum? Et tamen superna dispensatio largitur huic dona operis, et sortem denegat haereditatis; operandi munera cumulat, et tamen vitam operantis ignorat, [Col. 0854B] quia cum perceptum munus ad laudem propriam trahitur, in conspectu lucis intimae umbra elationis obscuratur. Unde et bene subditur:
VERS. 18.— Si absorbuerit eum de loco suo, negabit eum, et dicet: Non novi te.
85. Hypocritae reprobatio. —De loco suo hypocrita absorbetur, cum a praesentis vitae favoribus, morte interveniente, separatur. Sed hunc absorptum internus arbiter negat, seque eum nescire denuntiat, quia simulatoris vitam juste reprobando Veritas ignorat, nec recognoscit ejus bona quae egit, quia haec ex recta intentione non protulit. Unde et fatuis virginibus in judicium veniens dicet: Amen dico vobis, [Col. 0854C] nescio vos (Matth. XXV, 12) . In quibus dum mentis corruptionem considerat, carnis etiam incorruptionem damnat. Sed utinam hypocritis sua perditio sola sufficeret, et nequaquam perversa eorum studia ardenter alios [Col. 0854D] Gemet., Germ., Longip., ad viam. ad vitam duplicitatis instigarent. Hoc namque uniuscujusque proprium esse solet, ut qualis ipse fuerit, tales sibi conjungi et alios velit, diversitatem vitae refugiat, atque hoc imitandum imprimat quod amat. Unde et apud hypocritarum sensum simplicitas omnis in crimine est. Apertas quippe mentes dijudicant, et puritatem cordis hebetudinem appellant; omnesque quos sibi adhaerere cupiunt a simplicitatis itinere divertunt; et, quasi expulsa insipientia, eos erudisse se aestimant, in quibus puritatem mentis, id est, arcem sapientiae, debellant. [ Vet. XXXIX. ] Quia vero non solum ex sua perversitate [Col. 0854D] hypocrita, sed adjuncta etiam sequacium perditione reprobatur, postquam non cognosci a judice dicitur, recte protinus subinfertur:
VERS. 18, 19.— Haec est enim laetitia [Col. 0854D] Gemet. et Germ., vitae. viae ejus ut rursum de terra alii germinentur.
86. Multiplex hypocritae supplicium. —Ac si aperte diceretur: Veniente judice, nequaquam cognoscitur, sed multipliciter supplicia recipit, quia eo latius in sua iniquitate laetatus est, quo et in aliis mala propagavit. Cui enim hic non sufficit iniquitas propria, [Col. 0855A] torqueatur illic necesse est et merito reatus alieni. Nunc itaque simulatores gaudeant, et humana judicia se obtinuisse glorientur; despiciatur justorum simplicitas, atque a calliditate duplicium fatuitas vocetur; [Col. 0855D] Coc. et poster. Ed., cui et, pro citius, quod legitur tum in Mss. Anglic. et Norm., tum in anterioribus Vulgatis. citius despectus simplicium transit, citius duplicium gloria percurrit. Unde et apte subjungitur:
VERS. 20.— Deus non projiciet simplicem, nec porriget manum malignis:
285 87. Propter bona non bona intentione facta, et propter dolos. —Quia nimirum districtus in judicio apparens, et despectum simplicium glorificando eriget, et malignorum gloriam reprobando confringet. Maligni enim vocantur hypocritae, qui bona non bene faciunt, et recta [Col. 0855D] Gilot., Vatic., Gussanv., post Coc., recta quae agere videntur, sub studio. quaeque sub studio laudis operantur. [Col. 0855B] Manum vero cui porrigimus, hunc videlicet ab imis elevamus. Malignis ergo Deus manum non porrigit, quia quaerentes terrenam gloriam in imo derelinquit, et quamlibet recta videantur esse quae agunt, hos ad gaudia superna non provehit. Vel certe ideo maligni appellantur hypocritae, quia benignitatem erga proximos ostendunt, et dolos suae iniquitatis operiunt. Per omne namque quod vel faciunt, vel loquuntur, simplicitatem exterius exhibent, sed subtilitate interius duplicitatis callent; puritatem superficie simulant, sed semper malitiam sub specie puritatis occultant. Quos contra bene per Moysen dicitur: Non indues vestem ex lana linoque contextam (Deut. XXII, 11, 12) . Per lanam quippe simplicitas, per linum vero subtilitas designatur. Et nimirum vestis, [Col. 0855C] quae ex lana linoque conficitur, linum interius celat, lanam in superficie demonstrat. Vestem ergo ex lana linoque contextam induit, qui in locutione vel actione qua utitur intus subtilitatem malitiae operit, et simplicitatem foras innocentiae ostendit. Quia enim sub puritatis imagine deprehendi calliditas non valet, quasi sub lanae grossitudine linum latet. Bene autem [Col. 0855D] Ita omnes Mss. nostri, non, ut legitur in Editis, post reproborum supplicia. post reprobationem duplicium justorum remuneratio demonstratur, cum protinus subditur:
VERS. 20, 21.— Donec impleatur risu os tuum, et labia tua jubilo.
88. Sanctorum risus post luctum. Jubilum. —Os quippe justorum tunc risu replebitur, cum eorum [Col. 0855D] corda, finitis peregrinationis fletibus, aeternae laetitiae exsultatione satiabuntur. De hoc risu discipulis Veritas dicit: Mundus gaudebit, vos autem contristabimini; sed tristitia vestra vertetur in gaudium (Joan. XVI, 20) . Et rursum: Videbo vos, et gaudebit cor vestrum, et gaudium vestrum nemo auferet a vobis (Ibid., 22) . De hoc risu sanctae Ecclesiae Salomon ait: Ridebit in die novissimo (Prov. XXXI, 25) . De hoc iterum [Col. 0856A] [Col. 0856D] Mss., dicit; qua lectione Ecclesiastici verba Salomoni a Gregorio contra morem tribuuntur. dicitur: Timenti Dominum, bene erit in extremis (Eccli. I, 13) . [Col. 0856D] Corb. Germ., tunc risus erit non corporis. Non autem tunc risus erit corporis, sed risus cordis. Risus enim nunc corporis de lascivia dissolutionis, nam risus cordis tunc de laetitia nascetur securitatis. Cum ergo electi omnes implentur gaudio manifestae contemplationis, quasi ad hilaritatem risus exsiliunt in ore mentis. Jubilum vero dicimus, cum tantam laetitiam corde concipimus, quantam sermonis efficacia non explemus; et tamen mentis exsultatio hoc quod sermone non explicat voce sonat. Bene autem os risu impleri dicitur, labia jubilo, quia in illa aeterna patria, cum justorum mens in exsultationem rapitur, lingua in cantum laudis elevatur. Qui quoniam tantum vident, quantum dicere non valent, in risu jubilant, quia non explendo [Col. 0856B] resonant quod amant.
[ Vet. XL.] 89. Reproborum nunquam finienda supplicia. Vis particulae donec.— Donec autem dicitur, non quo omnipotens Deus eousque malignos non sublevat, quousque electos suos in jubilationis gaudia assumat, ac si post a poena eripiat quos ante in culpa deserens damnat; sed quo hoc nequaquam vel ante 286 judicium faciat, cum dubium hominibus videri possit an fiat. Nam post electorum suorum jubilum, quia malignis manum non porrigat, ex ipsa jam districtione ultimi examinis constat. Sic namque et per Psalmistam dicitur: Dixit Dominus Domino meo: Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum (Psal. CIX, 1, 2) , non quo a dextris Domini nequaquam Dominus sedeat, postquam [Col. 0856C] inimicos illius feriens ejus potestati substernit, sed quo in aeterna cunctis beatitudine praesidet, et prius quam rebellium suorum corda conculcet. In qua nimirum constat quia subjectis hostibus sine fine et posterius regnat. Sic per Evangelium de Mariae sponso dicitur: Et non cognovit eam, donec peperit filium suum primogenitum (Matth. I, 25) ; non quo hanc post nativitatem [Col. 0856D] In pler. Mss., Dei. In Utic. antiqua manus, pro Dei, scripsit Domini. Mox in eod. et in Corb. Germ., in Lyr. et Bigot., sed nequaquam, omisso quo. Domini cognoverit, sed quo nequaquam illam contigit, etiam cum conditoris sui matrem esse nescivit. Nam quia eam nequaquam contingere valuit, postquam redemptionis nostrae ex ejus utero celebrari mysterium agnovit, de illo profecto tempore necesse erat ut evangelista testimonium ferret, de quo propter Joseph ignorantiam dubitari potuisset. Sic itaque nunc dicitur: Deus non projiciet simplicem, nec porriget manum malignis, donec impleatur [Col. 0856D] risu os tuum, et labia tua jubilo. Ac si aperte diceretur: Vitam simplicium nec ante judicium deserit et malitiosorum mentes deserendo percutere, nec prius quam appareat praetermittit. Nam quia sine fine reprobos cruciet, et electi ejus in perpetuum postquam apparuerit regnent, profecto dubium non est. Sequitur:
VERS. 22.— Qui oderunt te induenter confusione.
90. Reprobi unde erubescent in die judicii. —Justorum hostes in extremo examine confusio induit, quia cum transacta mala redundare sibi ante oculos mentis aspexerint, suus eos undique deprimens reatus vestit. Ad poenam quippe tunc factorum suorum memoriam tolerant, qui nunc quasi a sensu rationis extranei gaudentes peccant. Ibi vident quantum debuerint fugere quod amaverunt, ibi conspiciunt quam lugubre fuerit quod nunc in culpa gratulantur. Tunc animum reatus obnubilat, et recordationis suae jaculis ipsa se conscientia impugnat. Quis igitur digne penset iniquorum confusio quanta tunc erit, quando et foris aeternus judex cernitur, et intus ante oculos [Col. 0857B] culpa versatur? Qui ad haec idcirco perveniunt, quia sola hic transeuntia dilexerunt. Unde et apte mox subditur:
IBID.— Et tabernaculum impiorum non subsistet.
91. Quae circa terrena bona reproborum affectio. Quae justorum. —Tabernaculum quippe construitur ut ab aestu corpus et frigore defendatur. Quid itaque hoc loco tabernaculi nomine nisi aedificatio terrenae felicitatis exprimitur, per quam super se reprobi casura multiplicant, ut se a praesentis vitae necessitatibus quasi ab aestu et imbribus defendant? Honoribus namque excrescere ambiunt, ne despecti videantur. Terrena aggregando exaggerant, ne inopiae [Col. 0857C] frigore tabescant. Contemnunt curare quod sequitur, et tota intentione satagunt ne quid in praesentibus desit. Student nomen dilatare, ne lateant; et si cuncta ad desiderium suppetant, munitos se in omnibus et felices putant. Ubi ergo 287 mentis habitationem construunt, ibi procul dubio tabernacula fixerunt. Adversa impatienter perferunt, remisse in prosperis laetantur. Sola quae adsunt cogitant, nec ad affectum coelestis patriae ulla recordatione respirant. Gaudent sibi suppetere bona quae cupiunt; atque ubi carne requiescunt, ibi et mentem exstinguendo sepeliunt, quia, saecularis curae telo trucidati, terrenarum rerum aggerem, quem foras exquirendo multiplicant, hunc semper interius per cogitationem portant.
92. [ Vet. XL. ] At contra justi nec oblata bona hic [Col. 0857D] pro magno suscipiunt, nec illata mala valde pertimescunt. Sed et cum bonis praesentibus utuntur, ventura mala metuunt; et cum de malis praesentibus gemunt, bonorum sequentium amore consolantur. Sicque temporali refoventur subsidio, sicut viator in stabulo utitur lecto: pausat, et recedere festinat; quiescit corpore, sed ad aliud tendit mente. Nonnunquam vero et adversa perpeti appetunt, in transitoriis [Col. 0858A] prosperari refugiunt, ne delectatione itineris a patriae perventione tardentur, ne gressum cordis in via peregrinationis figant, et quandoque ad conspectum coelestis patriae [Col. 0857D] Unus Vindoc. et Edit. Froben., sine mora. sine remuneratione perveniant. Gaudent despici, nec dolent se necessitatibus affligi. Qui ergo contra praesentia se adversa non muniunt, quasi contra aestus et pluvias habere tabernaculum nolunt. Unde et Petrus jure reprehenditur, quia necdum mentis perfectione roboratus, veritatis claritate cognita, in terra figere tabernaculum conatur (Matth. XVII, 4; Marc. IX, 2) . Justi itaque hic se construere negligunt, ubi peregrinos se et hospites noverunt. Quia enim in propriis gaudere desiderant, esse in alieno felices recusant. Injusti autem quanto longius ab aeternae patriae haereditate divisi sunt, [Col. 0858B] tanto in terra altius fundamenta cogitationis figunt. 288 Hinc est quod ab ipso humanae conditionis exordio, in electa prole Enoch septimus nascitur. Hinc est quod Cain primum filium Enoch vocat, atque ex ejus nomine civitatem quam condidit appellat (Genes. IV, 17) . Enoch quippe dedicatio dicitur. Iniqui ergo se in primordiis dedicant, quia in hac vita, quae ante est, cordis radicem plantant, ut hic ad votum floreant, et a sequenti patria funditus arescant. Justis vero Enoch septimus oritur, quia eorum vitae festa [Col. 0857D] Ita omnes Mss. In Editis, festa dedicatione, et paulo superius, ex justis, ubi unanimiter Mss. habent justis. dedicatio in fine servatur. Hinc est quod, attestante Paulo, Abraham in casulis habitat (Hebr. XI, 9) , quia habentem fundamenta civitatem, quam supernus artifex construxit, exspectat. Hinc est quod Jacob greges ovium sequens humiliter, [Col. 0858C] graditur (Genes. XXXIII, 14) , atque huic Esau obviam veniens tumultu multiplicis comitatus elevatur, quia nimirum et electi hic elationem non habent, et in bonis carnis reprobi laeti tument. Hinc ad Israel Dominus dicit: Si elegeris unum de populo terrae, et constitueris principem super te, non faciet sibi equos et equites (Deut. XVII, 16) . Et tamen primus rex ab eodem populo electus, repente ut culmen potestatis attigit, tria millia sibimet equites elegit, in elationem protinus prodiit, ad aedificationem percepti culminis erupit (I Reg. XIII, 2) , quia foras restringere sub aequalitate non poterat quod intus animus super caeteros tumebat. Quasi munitum sibi dives ille tabernaculum construxerat, qui dicebat: Anima, habes [Col. 0858D] multa bona reposita in annos multos: requiesce, comede et bibe, et epulare (Luc. XII, 19) . Sed quia ejus tabernaculum in veritatis fundamento non subsistit, illico audivit: Stulte, hac nocte repetunt animam tuam abs te; quae praeparasti, cujus erunt (Ibid., 20) ? Bene ergo dicitur: Tabernaculum impiorum non subsistet, quia vitae fugientis amatores, dum studiose se in praesentibus construunt, repente [Col. 0858D] Ita Mss. Bellov., Vindoc., Norm., etc., quae in Excusis explicationis gratia sic leguntur, ad aeternam poenam rapiuntur. ad aeterna rapiuntur.
287 1. Perversi recta ut prava adversantium dicta rejiciunt, secus boni. —Perversae mentes si semel ad studium contrarietatis eruperint, sive pravum, seu rectum quid a contradicentibus audiant, adversis hoc responsionibus impugnant, quia cum persona per contrarietatem displicet, nec recta quae protulerit placent. At contra bonorum corda, quibus in odium non venit persona, sed culpa, sic perversa dijudicant, ut recta quae dicuntur assumant. Discernendis quippe contradicentium sensibus aequissimi arbitri resident, et sic male prolata respuunt, ut tamen approbent quae ex veritate cognoscunt. Solet namque inter spinarum multitudinem, etiam de frugis semine spica [Col. 0859B] succrescere. Cauta ergo manu operantis agendum est, ut dum spina tollitur, spica nutriatur, quatenus qui studet eradicare quod pungit, noverit servare quod reficit. Unde et beatus Job, quia Baldad Suhites recte per inquisitionem dixerat: Nunquid Deus supplantat judicium, aut Omnipotens 288 subvertit quod justum est (Job. VIII, 3) ? quia vera in hypocritas robustaque protulerat, bene haec et contra pravos generaliter prolata conspiciens, studium propriae defensionis calcat, atque audita protinus approbat, dicens:
CAP. IX, VERS. 2.— Vere scio quod ita sit, et quod non [Col. 0859D] Editi etiam antiq., justificabitur, contra Mss. fidem. justificatur homo compositus Deo.
2. Deo supponi debemus, non componi. —Homo [Col. 0859C] quippe [Col. 0859D] Vulgati, Deo non compositus. Editio tamen Paris. 1495 convenit cum Mss. Nostram quoque lect. annotavit Gilot. ad marg. Deo suppositus justitiam percipit, compositus amittit, quia quisquis se auctori bonorum comparat, bono se quod acceperat privat. Qui enim accepta bona sibi arrogat, suis contra Deum donis pugnat. Unde ergo despectus erigitur, dignum est ut erectus inde destruatur. Sanctus autem vir, [Col. 0859D] Vindoc., Ebroic., Bajoc., Lyr., Bigot., Utic., quia omnes virtutes nostrae mentis esse vitium conspicit. In Utic. olim legebatur ut in Editis, quia omne, [Col. 0860D] etc. Mox in laud. Mss. judicentur, pro judicetur. quia omne virtutis nostrae meritum esse vitium conspicit, si ab interno arbitro districte judicetur, recte subjungit:
Si voluerit contendere cum eo, non poterit respondere ei unum pro mille.
289 3. Dona Dei amittit qui de eis extollitur. —In Scriptura sacra millenarius numerus pro universitate [Col. 0859D] solet intelligi. Hinc etenim Psalmista ait: Verbi quod mandavit in mille generationes (Psal. CIV, 8) ; cum profecto constet, quod ab ipso mundi exordio usque ad Redemptoris adventum, per evangelistam non amplius quam septuaginta et septem propagines [Col. 0860A] numerentur (Luc. III, 38) . Quid ergo in millenario numero, nisi ad proferendam novam sobolem perfecta universitas praescitae generationis exprimitur? Hinc et per Joannem dicitur: Et regnabunt cum eo mille annis (Apoc. XX, 6) , quia videlicet regnum sanctae Ecclesiae universitatis perfectione solidatur. Quia vero [Col. 0860D] In Turon., Bellovac., Gemet. aliisque Norman., monas multiplicatus. In Vindoc. tamen legitur monas multiplicata. In omnibus autem omittitur decies, quod Coccius primum addidit, deinde alii Edit. ante multiplicata. monas multiplicata in denarium ducitur, denarius per semetipsum ductus in centenarium dilatatur, qui rursus per denarium ductus in millenarium tenditur, cum ab uno incipimus, ut ad millenarium veniamus, quid hoc loco unius appellatione, nisi bene vivendi initium, quid millenarii numeri amplitudine nisi ejusdem bonae vitae perfectio designatur? Cum Deo autem contendere est non ei tribuere, sed sibi gloriam suae virtutis arrogare. Sed [Col. 0860B] sanctus vir conspiciat quia et qui summa jam dona percepit, si de acceptis extollitur, cuncta quae acceperat amittit, et dicat: Si voluerit contendere cum eo, non poterit respondere ei unum pro mille. Qui enim cum auctore contendit, unum pro mille respondere non sufficit, quia qui de perfectione se erigit, habere se bene vivendi nec initium ostendit. Unum namque pro mille respondere non possumus, quia cum de bonae vitae perfectione extollimur, hanc nos nec inchoasse monstramus. Sed tunc de nostra infirmitate verius concutimur, si quam sit immensa potentia judicis, considerando pensamus. Unde et subditur:
[Col. 0860C] VERS. 4.— Sapiens corde est, et fortis robore.
4. Deus ut sapiens falli, ut fortis vitari non potest. —Quid mirum si conditorem sapientium, sapientem dicimus, quem ipsam esse sapientiam scimus? Et quid mirum quod fortem esse memorat, quem hanc ipsam esse fortitudinem nullus ignorat? Sed sanctus vir duobus verbis in laudem auctoris prolatis, aliquid nobis intimat, unde nos ad cognitionem nostram trepidos reducat. Sapiens quippe Deus dicitur, quia occulta nostra subtiliter agnoscit; et esse fortis adjungitur, quia valenter cognita percutit. Nec falli ergo a nobis, quia sapiens; nec vitari, quia fortis est, valet. Nunc ut sapiens omnia invisibilis aspicit, tunc ut fortis sine ullo obstaculo quos reprobat punit. [Col. 0860D] Qui hoc quoque hic forti sapientia ordinat, ut humana mens cum contra auctorem se elevat, ipsa se sua elatione confundat. Unde et subditur:
IBID.— Quis [Col. 0860D] Gemet. et Corb. Germ.: Quis resistit ei, et pacem habuit? restitit ei, et pacem habuit?
5. Qui Deo resistit, pace cadit. Resistere Deo quid [Col. 0861A] sit. —Qui enim cuncta mirabiliter creat, ipse, ut creata sibimet conveniant ordinat. In quo ergo conditori resistitur, pacis conventio dissipatur, quia ordinata esse nequeunt, quae superni moderaminis dispositionem perdunt. Quae enim subjecta Deo in tranquillitate [Col. 0861D] Ita fere omnes Mss. nostri. Longipont. habet, in tranquillitate perstiterunt. Ipsa sibimet dimissa rectitudinis ordinem confundunt. In Veter. Edit. legitur, in tranquillitate persistunt. Vindoc. Mss. addunt negationem, in tranquillitate non persistunt. Recentiores Edit. habent, in tranquillitate persistere nequeunt. persisterent, ipsa se sibimet dimissa confundunt, quia in se pacem 290 non inveniunt, cui venienti desuper in auctore contradicunt. Sic summus ille angelicus spiritus, qui subjectus Deo in culmine stare potuisset, [Col. 0861D] Germ. Corb., Germ., Longip., Turon., Bajoc., a semetipso repulsus patitur. semetipsum repulsus patitur, quia per naturae suae inquietudinem foras vagatur. Sic primus humani generis parens, quia auctoris praecepto restitit, carnis protinus contumeliam sensit; et quia subesse conditori per obedientiam noluit, sub semetipso prostratus, et pacem corporis protinus amisit. Bene ergo dicitur: Quis restitit ei, [Col. 0861B] et pacem habuit? quia perversa mens unde se contra auctorem erigit, inde se in semetipsa confundit. Resistere autem Deo dicimur, cum repugnare ejus dispositionibus conamur. Neque enim nostra infirmitas incommutabili ejus sententiae obviat, sed tamen quod explere non valet tentat. Nam saepe humana infirmitas occulte vim dispositionis agnoscit, et tamen hanc si mutare valeat appetit. Contraire satagit, sed ipso se gladio contradictionis frangit. Ordini interno renititur, sed suis victa conatibus ligatur. Habere ergo pacem resistens non potest, quia dum superbiam confusio sequitur, quod stulte per culpam geritur, [Col. 0861D] Primus Vindoc. et Corb. Germ., hoc in agentis [Col. 0862D] virtute mirabiliter ordinatur; alter Vindoc., hoc in agentis poena, vel ex judicantis vindicta mutabiliter ordinatur. hoc in agentis poenam mirabiliter ordinatur. Sed vir sanctus, virtute prophetici spiritus plenus, cum confusionem generaliter humanae superbiae [Col. 0861C] conspicit, ad speciale malum protinus plebis Israeliticae oculos mentis tendit, et quae poena elatos omnes maneat, ex unius gentis interitu ostendit. Nam repente subjungit, dicens:
VERS. 5.— Qui transtulit montes, et nescierunt hi, quos subvertit in furore suo.
6. Praedicitur verbi Dei praedicatio a Judaeis ad gentes transferenda. —In Scriptura sacra saepe montium nomine praedicantium altitudo signatur de quibus per Psalmistam dicitur: Suscipiant montes pacem populo tuo (Psal. LXXI, 3) . Electi quippe praedicatores aeternae patriae non immerito montes vocantur, quia per vitae suae celsitudinem ima terrarum deserunt, [Col. 0861D] et coelo propinqui fiunt. Sed montes Veritas transtulit, cum praedicatores sanctos a Judaeae obduratione subtraxit. Unde recte etiam per Psalmistam dicitur: Transferentur montes in cor maris (Psal. XLV, 3) . In cor enim maris montes translati sunt cum praedicantes apostoli a Judaeae perfidia repulsi, ad intellectum [Col. 0862A] gentilium venerunt. Unde ipsi quoque in suis Actibus dicunt: Vobis oportebat primum loqui verbum Dei; sed quia repellitis illud, et indignos vos judicastis aeternae vitae, ecce convertimur ad gentes (Act. XIII, 46) . Sed hanc eamdem translationem montium hi ipsi nescierunt, qui in Domini furore subversi sunt, quia cum de suis finibus Hebraei apostolos pellerent, lucrum se fecisse arbitrati sunt, quod praedicationis lumen amiserunt. Exigentibus quippe meritis, justa animadversione percussi, tanto intelligentiae errore caecati sunt, ut quod lucem perderent, hoc esse gaudium putarent. Sed repulsis apostolis, per Romanum protinus principem Titum Judaea destruitur, atque in cunctis gentibus sparsa dissipatur. Unde et translatis montibus recte subjungitur:
VERS. 6.— Qui commovet terram de loco suo, et columnae ejus concutientur.
291 7. Judaeorum dispersio praedicitur. —De loco quippe suo terra commota est cum plebs Israelitica, de Judaeae finibus evulsa, nimirum colla gentibus subdidit, quia subdi auctori recusavit. Quae scilicet terra columnas habuit, quia in sacerdotes et principes, legis doctores atque Pharisaeos, ruitura ejus [Col. 0862D] In Vulgatis, fabricae pro pertinaciae, quod legitur in Vindoc., Turon., Norman., etc. pertinaciae structura surrexit. In ipsis namque litterae aedificium tenuit, et tranquillitatis suae tempore, sacrificiorum carnalium quasi superimpositae fabricae onera portavit. Sed translatis montibus, columnae concussae sunt, quia subductis a Judaea apostolis, nec ipsi vivere in illa permissi sunt, qui ab illa vitae [Col. 0862C] praedicatores expulerunt. Dignum quippe erat ut terrenam patriam subacti perderent, cujus amore nequaquam veriti sunt coelestis patriae milites impugnare. Sed expulsis sanctis doctoribus, Judaea funditus [Col. 0862D] Sic restituimus ex Mss. pene omnibus, pro corruit, quod habent Excusi. torpuit, et justo judicantis examine in erroris sui tenebris mentis oculos clausit. Unde et adhuc subditur:
VERS. 7.— Qui praecipit soli, et non oritur; et stellas claudit quasi sub signaculo.
8. Praedicatoribus expulsis Judaeae lux defuit. —Aliquando namque in sacro eloquio solis nomine, praedicatorum claritas designatur; sicut per Joannem dicitur: Factus est sol ut saccus cilicinus (Apoc. VI, 12) . In extremo quippe tempore sol quasi cilicinus [Col. 0862D] saccus ostenditur, quia fulgens vita praedicantium, ante reproborum oculos aspera et despecta monstratur. Qui stellarum quoque claritate figurantur, quia dum recta peccatoribus praedicant, tenebras nostrae noctis illustrant. Unde et subtractis praedicatoribus, per prophetam dicitur: Prohibitae sunt [Col. 0862D] Vide infra, num. 15, not. [Col. 0861D] Germ. Corb., Germ., Longip., Turon., Bajoc., a semetipso repulsus patitur. . stellae [Col. 0863A] pluviarum (Jerem. III, 3) . Quia vero sol per diem fulget, stellae obscuritatem noctis irradiant; et plerumque in sacro eloquio diei appellatione aeterna patria, noctis autem nomine praesens vita signatur: praedicatores sancti ut sol nostris oculis fiunt cum contemplationem nobis verae lucis aperiunt, et velut stellae in tenebris lucent cum per activam vitam [Col. 0863D] Ex plur. variis lect. seu Mss. seu Excusorum hanc elegimus, quae est Mss. Corb. Germ., Gemet., German., nobilioremque sensum continet. Editi, pro futuris necessitatibus nostris. profuturi nostris necessitatibus terrena disponunt. Quasi in die ut sol coruscant cum ad contemplandam internae claritatis patriam mentis nostrae aciem sublevant; et quasi stellae in nocte resplendent, quia et cum terrena agunt offensurum jamjamque nostri operis pedem exemplo suae rectitudinis dirigunt. Sed quia expulsis praedicatoribus non fuit qui plebi Judaicae in perfidiae suae nocte remanenti vel claritatem [Col. 0863B] contemplationis ostenderet, vel activae vitae lumen aperiret (veritas quippe, quae hanc repulsa deseruit, subtracto praedicationis lumine, merito suae pravitatis excaecavit), recte dicitur: Qui praecipit soli, et non oritur; et stellas claudit quasi sub signaculo. Oriri quippe ei solem noluit, a qua praedicantium animum divertit. Et quasi sub signaculo stellas clausit, qui dum praedicatores suos per silentium intra semetipsos retinuit, caecis iniquorum [Col. 0863D] Ed., mentibus, ubi Corb. Germ., Vindoc., Turon., Norm., habent sensibus, quos religiose sequimur. sensibus coeleste lumen abscondit.
[ Vet. IV.] 9. Judaea ad fidem est revocanda. —Pensandum vero est quia idcirco aliquid sub sigillo claudimus, ut hoc cum tempus congruit ad medium proferamus. Et sacro eloquio attestante didicimus quod Judaea, quae nunc descritur, 292 ad sinum fidei in fiae colligatur. Hinc namque per Isaiam dicitur: [Col. 0863C] Si fuerit numerus filiorum Israel quasi arena maris, reliquiae salvae fient (Isai. X, 22, sec. Sept.) . Hinc Paulus ait: Donec plenitudo gentium [Col. 0863D] Gemet., introierit. In Utic. olim ita legebatur; nunc autem introiret. Sic legitur in Turon. et plurimis. introiret, et sic omnis Israel salvus fieret (Rom. XI, 25) . Qui igitur praedicatores suos nunc Judaeae oculis subtrahit, sed postmodum ostendit, quasi sub signaculo stellas clausit, ut, absconsis prius, et post coruscantibus, astrorum spiritalium radiis, [Col. 0864D] Gemet., nocte perfidiae suae. noctem suae perfidiae et nunc repulsa non videat, et tunc illuminata deprehendat. Hinc est quod duo illi eximii praedicatores dilata morte subtracti sunt, ut ad praedicationis usum in fine revocentur. De quibus per Joannem dicitur: Hi sunt duae olivae, et duo candelabra in conspectu Domini terrae stantes (Apoc. XI, 4) . Quorum unum in Evangelio per semetipsam Veritas [Col. 0863D] pollicetur, dicens: Elias venturus est, et restituet omnia (Matth. XVII, 11) . Quasi ergo sub signaculo stellae clausae sunt, qui et nunc occultantur ne appareant, et post ut prodesse valeant apparebunt. Sed tamen plebs Israelitica, quae ubertim in fine colligetur, in ipsis sanctae Ecclesiae exordiis crudeliter obduratur. [Col. 0864A] Nam praedicatores veritatis renuit, verba adjutorii sprevit. Quod tamen mira auctoris dispensatione agitur, ut nimirum praedicantium gloria, quae recepta in uno populo latere poterat, in cunctis gentibus repulsa dilatetur. Unde et apte mox subditur:
VERS. 8.— Qui extendit coelos solus.
10. Evangelium a Judaeis repelli permisit Deus, ut in omnes gentes diffunderetur. —Quid namque coelorum nomine nisi haec eadem coelestis praedicantium vita designatur? De quibus per Psalmistam dicitur: Coeli enarrant gloriam Dei (Psal. XVIII, 1) . Ipsi igitur coeli, ipsi sol esse memorantur; coeli scilicet, quia intercedendo protegunt; sol autem, quia praedicando vim luminis ostendunt. Commota igitur terra, coeli [Col. 0864B] extensi sunt, quia cum Judaea ad vim persecutionis infremuit, apostolorum vitam Dominus in cunctarum gentium cognitionem dilatavit; [Col. 0864D] In Gemet. et Corb. Germ. deest dum; legiturque: Et illa per judicium . . . . . dispergitur, etc. Abest, captiva. et dum illa per judicium in mundum captiva dispergitur, isti ubique per gratiam in honorem tenduntur. Angusti quippe coeli fuerant, cum una plebs tot egregios praedicatores tenebat. Quis enim gentilium Petrum nosset, si in solius Israelitici populi praedicatione remaneret? Quis Pauli virtutes agnosceret, nisi hunc Judaea ad nostram notitiam persequendo transmisisset? Ecce jam [Col. 0864D] Ita plerique Mss., vel flagellis. Ed. cum Colbert., qui plagis. qui flagris et contumeliis ab Israelitica plebe repulsi sunt per mundi fines honorantur. Solus ergo Dominus coelos tetendit, qui secreti mira dispensatione consilii praedicatores suos unde permisit in una gente opprimi, fecit in mundi cardines inde dilatari. [Col. 0864C] Sed neque ipsa haec praesenti dedita mundo gentilitas, cum culpas ejus apostolorum lingua corripuit, verba vitae libenter accepit. Nam protinus in elationem contradictionis intumuit, atque ad crudelitatem se persecutionis excitavit. Sed quae praedicationis verbis contraire nititur, signorum citius admiratione temperatur. Unde apte quoque in auctoris laudem subjungitur:
IBID.— Et graditur super fluctus maris.
293 11. Gentilium persecutiones miraculorum virtute frangendae. —Quid enim maris nomine nisi in bonorum nece saeviens mundi hujus amaritudo signatur? De quo et per Psalmistam dicitur: Congregans quasi in utre aquas maris (Psal. XXXII, 7) . Aquas etenim maris [Col. 0864D] quasi in utre Dom nus congregat cum, miro moderamine cuncta disponens, [Col. 0864D] In Lyran. et Utic., pro diversa lect., annotatur ad marginem, in suis clausas ordinibus. in suis clausas cordibus carnalium minas frenat. Super fluctus ergo maris Dominus graditur, quia cum se procellae persecutionis erigunt, miraculorum ejus obstupefactione franguntur. Qui enim tumores humanae vesaniae mitigat, quasi erectas [Col. 0865A] in cumulo undas calcat. Nam cum morem suum gentilitas destrui novae conversationis praedicatione conspiceret, cum mundi hujus divites elationi suae contraire viderent facta pauperum, cum sapientes saeculi adversari sibi imperitorum verba pensarent, in persecutionis protinus tempestatem tumuerunt. Sed qui, verborum adversitate commoti, ad persecutionis procellas insiliunt, signorum, ut diximus, admiratione temperantur. Tot ergo in his fluctibus Dominus gressus posuit, quot superbis persecutoribus miracula ostendit. Unde bene rursum per Psalmistam dicitur: Mirabiles elationes maris, mirabilis [Col. 0865D] Vindoc., mirabilis in altis. in excelsis Dominus (Psal. XCII, 4) , quia contra electorum vitam ad persecutionis undas mundus se mirabiliter extulit, sed has supernorum conditor [Col. 0865D] Coc. et sequentes Edit., sub elevata. sublevata virtute praedicantium mirabilius stravit; ministros etenim suos plus [Col. 0865B] ostendit posse per miracula, [Col. 0865D] Antiquae Edit., quam potestates terrenas tumere. Coc. et sequentes, quam potestates terrenas quae tumuerant. Sequimur Mss. quam potestates terrenae tumuerant per iram. Quod bene etiam per Jeremiam Dominus exteriora narrans, interiora denuntians, dicit: Posui arenam terminum mari, praeceptum sempiternum quod non praeteribit; et commovebuntur, et non poterunt, et intumescent fluctus ejus, et non transibunt [Col. 0865D] Plerique Mss., illud, quod ad praeceptum commode referri potest. Retinuimus illum cum Vulgatis [Col. 0866D] et Mss. Corb. Germ., et ad terminum referimus. illum (Jerem. V, 22) . Arenam quippe Dominus mari terminum posuit, quia ad frangendam mundi gloriam abjectos et pauperes elegit. Cujus nimirum maris fluctus intumescunt, cum potestates saeculi ad commotionem persecutionis exsiliunt. Sed transire arenam nequeunt, quia despectorum miraculis et humilitate franguntur. Sed dum mare saevit, dum per insaniae suae fluctus erigitur, quia tamen virtutis intimae ostensione calcatur, sancta Ecclesia proficit, [Col. 0865C] atque ad statum sui ordinis per temporum incrementa consurgit. Unde et apte mox subditur:
VERS. 9.— Qui facit Arcturum, et Orionas, et Hyadas, et interiora Austri.
12. Verbis sapientum mundi cur utatur Scriptura. —Nequaquam sermo veritatis vanas Hesiodi, Arati, et Callimachi fabulas sequitur, ut Arcturum nominans, extremam stellarum septem caudam Ursae suspicetur, et quasi Orion gladium teneat amator insanus. Haec quippe astrorum nomina a cultoribus sapientiae carnalis inventa sunt; sed Scriptura sacra idcirco eisdem vocabulis utitur, ut res quas insinuare appetit notitia usitatae appellationis exprimantur. Nam si astra quae vellet per ignota nobis nomina diceret, [Col. 0865D] homo, pro quo haec eadem Scriptura facta est, nesciret procul dubio quid audiret. Sic igitur in sacro eloquio sapientes Dei sermonem trahunt a sapientibus saeculi, sicut in eo pro utilitate hominis vocem in se humanae passionis ipse conditor hominum sumit Deus, ut videlicet dicat: Poenitet me 294 fecisse hominem super terram (Genes. VI, 6, 7) ; cum profecto [Col. 0866A] constet quia is qui cuncta prius quam veniant conspicit, nequaquam postquam aliquid fecerit poenitendo resipiscat. Quid ergo mirum si spiritales viri utuntur verbis carnalium, quando ipse ineffabilis et creator omnium Spiritus, ut ad intellectum suum carnem pertrahat, in se ipso carnis sermonem format? In Scriptura igitur sacra dum nota astrorum nomina audimus, de quibus astris sermo moveator agnoscimus. Cum vero quae narrentur astra perpendimus, restat ut ex eorum motibus ad spiritualis intelligentiae arcana surgamus. Neque enim juxta litteram mirum aliquid dicitur, quod Deus Arcturum, Orionas, et Hyadas fecit, de quo nimirum constat quia omnino in mundo nihil sit quod ipse non fecerit. Sed sanctus vir haec fecisse Dominum dicit: per quae signari proprie ea quae spiritaliter geruntur [Col. 0866B] intelligit.
13. Arcturus significat Ecclesiam. —Quid namque Arcturi nomine, qui, in coeli axe constitutus, septem stellarum radiis fulget, nisi Ecclesia universalis exprimitur, quae in Joannis Apocalypsi per septem Ecclesias septemque candelabra figuratur (Apoc. I, 12, 20) ? Quae dum dona in se septiformis gratiae Spiritus continet, claritate summae virtutis irradians, quasi ab axe veritatis lucet. [ Vet. VII. ] Pensandum quoque est quod Arcturus semper versatur, et nunquam mergitur, quia et sancta Ecclesia persecutiones iniquorum sine cessatione tolerat, sed tamen usque ad mundi terminum sine defectu perdurat. Saepe namque eam reprobi, quia usque ad internecionem persecuti sunt, quasi hanc se funditus exstinxisse [Col. 0866C] crediderunt; sed eo multiplicius ad statum sui provectus rediit, quo inter manus persequentium moriendo laboravit. Arcturus ergo dum versatur erigitur, quia tunc sancta Ecclesia valentius in veritate reficitur, cum ardentius pro veritate fatigatur.
14. Oriones martyres. —Unde apte quoque post Arcturum protinus Orionas subdit. Oriones quippe in ipso pondere temporis hiemalis oriuntur, suoque ortu tempestates excitant, et maria terrasque perturbant. Quid igitur post Arcturum per Orionas nisi martyres designantur? Quid, dum [Col. 0866D] Coc. et seq. Ed., dum sanctam Eccl . . . . . erigunt, contra fidem Mss. In Corb. Germ. et uno Vindoc. legitur, ad statum perfectionis vel praedicationis erigitur. sancta Ecclesia ad statum praedicationis erigitur, pondus persequentium molestiasque passuri, ad coeli faciem quasi in hieme venerunt. His etenim natis, mare terraque turbata est, quia dum gentilitas mores suos destrui, apparente illorum fortitudine, doluit, in eorum necem [Col. 0866D] non solum iracundos ac turbidos, sed etiam placidos erexit. Ex Orionibus itaque hiems inhorruit, quia, clarescente sanctorum constantia, frigida mens infidelium ad tempestatem se persecutionis excitavit. Orionas ergo coelum edidit, cum sancta Ecclesia martyres misit. Qui dum loqui recta rudibus ausi sunt, omne pondus ex frigoris adversitate pertulerunt.
[Col. 0867A] 15. Hyades doctores. —Bene autem protinus Hyadas subdit, quae juvenescente verno ad coeli faciem prodeunt, et cum jam sol caloris sui vires exerit ostenduntur. Illius quippe signi initiis inhaerent quod sapientes saeculi Taurum vocant, ex quo augeri sol incipit, 295 atque ad extendenda diei spatia ferventior exsurgit. Qui itaque post Orionas Hyadum nomine nisi doctores sanctae Ecclesiae designantur? Qui, subductis martyribus, eo jam tempore ad mundi notitiam venerunt quo fides clarius elucet, et, repressa infidelitatis hieme, altius per corda fidelium sol veritatis calet. Qui, remota tempestate persecutionis, [Col. 0867D] Ita fere omnes Mss. nostri, non, ut legitur in Edit., expletis longis noctibus infidelitatis. In solo Gemet. habetur expletis longis noctis infidelitatibus. expletis noctibus longae infidelitatis, tunc sanctae Ecclesiae exorti sunt, cum ei jam per credulitatis vernum lucidior annus aperitur. [ Vet. VIII. ] Nec immerito doctores sancti Hyadum nuncupatione signantur. [Col. 0867B] Graeco quippe eloquio ὑετὸς pluvia vocatur, et Hyades nomen a pluviis acceperunt, quia ortae procul dubio imbres ferunt. Bene ergo Hyadum appellatione expressi sunt qui, ad statum universalis Ecclesiae quasi in coeli faciem deducti, super arentem terram humani pectoris sanctae praedicationis imbres fuderunt. Si enim praedicationis sermo pluvia non esset, Moyses minime dixisset: Exspectetur sicut pluvia eloquium meum (Deut. XXXII, 2) ; nequaquam per Isaiam Veritas diceret: Mandabo nubibus, ne pluant super eam imbrem (Isai. V, 6) ; atque hoc, quod paulo ante protulimus: Quamobrem prohibitae sunt [Col. 0867D] Non legitur stellae, sed stillae, tum in Hebraico fonte, tum in vulgata translatione, aut in aliis sive versionibus, sive paraphrasibus. In Graeca autem interpretatione, neutra vox occurrit. Manifestum tamen est Gregorium ita legisse. stellae pluviarum (Jerem. III, 3) . Dum ergo Hyades cum pluviis veniunt, ad coeli spatia altiora sol ducitur, quia, apparente doctorum scientia, dum [Col. 0867C] mens nostra imbre praedicationis infunditur, fidei calor augetur. Et perfusa terra ad fructum proficit, cum lumen aetheris ignescit, quia uberius frugem boni operis reddimus, dum per sacrae eruditionis flammam in corde clarius ardemus. Dumque per eos diebus singulis magis magisque scientia coelestis ostenditur, quasi interni nobis luminis vernum tempus aperitur, ut novus sol nostris mentibus rutilet, et eorum verbis nobis cognitus, se ipso quotidie clarior micet. [Col. 0868D] Lyran. et Bigot., vergente. Urgente etenim mundi fine, superna scientia proficit, et largius cum tempore excrescit. Hinc namque per Danielem dicitur: Pertransibunt plurimi, et multiplex erit scientia (Dan. XII, 4) . Hinc Joanni in priori parte revelationis angelus dicit: Signa quae locuta sunt septem tonitrua (Apoc. X, 4) . [Col. 0867D] Cui tamen in ejusdem revelationis termino praecipit, dicens: Ne signaveris verba prophetiae libri hujus (Ibid., XXII, 10) . Pars quippe revelationis anterior signari praecipitur, terminus prohibetur, quia quidquid in sanctae Ecclesiae initiis latuit, finis quotidie ostendit. Nonnulli vero a Graeca [Col. 0868D] In Edit. Gil., Vatic. et Guss., quae ypsilon dicitur. Exprimimus lectionem praecedentium quae est et Mss. littera quae y dicitur [Col. 0868A] Hyadas nuncupatas arbitrantur. Quod si ita est, significationi quam diximus contrarium non est. Doctores enim his stellis non inconvenienter expressi sunt quae a litteris nomen trahunt. Sed quamvis Hyades ab ejusdem litterae visione non discrepent, certum tamen est quia ὑετὸς imber dicitur, [Col. 0868D] Ita meliores Mss. At Editi, eo quod exortae. et ortae pluvias apportant.
16. In Ecclesia fulserunt apostoli, tum martyres, post doctores. —Vir igitur sanctus redemptionis nostrae ordinem contemplatus admiretur, atque admirans exclamet, dicens: Qui extendit coelos solus, et graditur super fluctus maris; qui facit Arcturum, et Orionas, et Hyadas. Extensis etenim coelis, Dominus formavit Arcturum, quia, in honorem deductis apostolis, in coelesti conversatione fundavit Ecclesiam. Formato quoque Arcturo, fecit 296 Orionas, [Col. 0868B] quia, roborata fide universalis Ecclesiae, contra procellas mundi edidit martyres. Editis quoque Orionibus, protulit Hyadas, quia, convalescentibus contra adversa martyribus, ad infundendam ariditatem humanorum cordium doctrinam contulit magistrorum. Isti itaque sunt astrorum spiritalium ordines, qui, dum summis virtutibus eminent, semper ex supernis lucent.
17. Quae sanctis hinc migrantibus gloria praeparata. —Sed post ista quid restat, nisi ut sancta Ecclesia, laboris sui fructum recipiens, ad videnda supernae patriae intima perveniat? Unde apte, quia dixit, Qui facit Arcturum, et Orionas, et Hyadas, protinus addidit: Et interiora Austri. [Vet. IX. ] Quid namque in hoc loco Austri nomine nisi fervor sancti Spiritus [Col. 0868C] designatur? quo dum repletus quisque fuerit, ad amorem patriae spiritalis ignescit. Unde et sponsi voce in Canticorum canticis dicitur: Surge, Aquilo, et veni, Auster, perfla hortum meum, et [Col. 0868D] Mss. Corb. Germ. et German., fluant. fluent aromata illius (Cant. IV, 16) . Austro quippe veniente, Aquilo surgens recedit, cum adventu sancti Spiritus expulsus antiquus hostis, qui in torpore mentem constrinxerat, deserit. Atque hortum sponsi Auster perflat, ut aromata defluant, quia nimirum dum sanctam Ecclesiam donorum suorum virtutibus Spiritus veritatis impleverit, ab ea longe lateque odores boni operis spargit. Interiora ergo Austri sunt occulti illi angelorum ordines, et secretissimi patriae coelestis sinus, quos implet calor Spiritus sancti. Illuc quippe sanctorum animae et nunc corporibus exutae et post [Col. 0868D] corporibus restitutae perveniunt, et [Col. 0868D] Ita vet. Edit. cum Vindoc., Gemet., Lyran., Bigot., Utic., Longip., etc., quorum loco Coc. et al. Edit. posuerunt, quasi in Austri abditis. quasi astra in abditis occultantur. Ibi per diem, quasi in meridiano tempore, ardentius solis ignis accenditur, quia conditoris claritas, mortalitatis nostrae jam pressa caligine, manifestius videtur; et velut sphaerae radius ad spatia altiora se elevat, quia de semetipsa nos veritas [Col. 0869A] subtilius illustrat. Ibi lumen intimae contemplationis sine interveniente cernitur umbra mutabilitatis; ibi calor summi luminis sine ulla obscuritate corporis; ibi invisibiles angelorum chori quasi astra in abditis emicant, quae eo nunc ab hominibus videri nequeunt, quo flamma veri luminis altius perfunduntur. Valde itaque mirum est quod, missis apostolis, Dominus coelos tetendit; quod, temperatis persecutionum tumoribus, maris fluctus gradiens repressit; quod solidata Ecclesia, Arcturum statuit; quod, roboratis contra adversa martyribus, Orionas misit; quod, repletis in tranquillitate doctoribus, Hyadas praebuit; sed post haec valde est admirabile quod sinum nobis coelestis patriae quasi interiora Austri praeparavit.
[Col. 0869B] 18. Sanctorum pulchritudo alia morum, alia praemiorum. —Pulchrum est hoc omne quod quasi in coeli facie de divina dispensatione cernitur, sed longe illud et incomparabiliter pulchrius ad quod invisibiliter pervenitur. Unde bene iterum sponsus in sponsae suae laudibus dicit: Quam pulchra es, amica mea, quam pulchra! oculi tui columbarum, absque eo quod intrinsecus latet (Cant. IV, 1) . Pulchram narrat, et pulchram replicat, quia alia ei est pulchritudo morum in qua nunc cernitur, atque alia pulchritudo praemiorum in qua tunc per conditoris sui speciem sublevabitur. Cujus videlicet membra omnes electi, quia ad cuncta simpliciter incedunt, ejus oculi 297 columbarum vocantur, qui magna luce irradiant, quia et signorum miraculis coruscant. Sed quantum est [Col. 0869C] omne hoc miraculum quod videri potest? Illud de internis miraculum est mirabilius quod videri nunc non potest. De quo illic apte subditur: Absque eo quod intrinsecus latet. Magna quippe gloria aperti operis, sed longe incomparabilis occultae remunerationis. Quod ergo per beatum Job astrorum nomine, hoc Salomonis vocibus oculorum appellatione signatur; et quod per Salomonem dicitur: Absque eo quod intrinsecus latet, hoc nobis beatus Job intimat, cum Austri interiora commendat. Sed ecce vir sanctus exteriora [Col. 0869D] Sic leg. cum Mss. Turon., Vindoc., Corb. Germ., omnibus Norman., ubi Excusi, nominans. mirans, interiora considerans, aperta narrans, occulta penetrans, omne quod interius exteriusque agitur dicere conatur; sed opera summae magnitudinis quando explicet lingua carnis? Unde et [Col. 0869D] apte mox haec eadem opera melius [Col. 0869D] Mss. Anglic., Normam., Corb. Germ., Vindoc., [Col. 0870D] Bellov., etc., ita habent, et quidem melius quam definiendo, quod legitur in Editis. deficiendo comprehendit dicens:
VERS. 10.— Qui facit magna, et inscrutabilia, et mirabilia, quorum non est numerus.
19. Dei opera facundius obstupescendo quam loquendo laudamus. —Divinae fortitudinis facta tunc verius explemus, cum haec nos explere non posse cognoscimus; tunc facundius loquimur, cum ab his obstupescendo reticemus. Ad narranda quippe Dei opera habet defectus noster, quam sufficienter exerat linguam suam, ut quae comprehendere idonee non [Col. 0870A] valet, haec idonee mutus laudet. Unde bene per Psalmistam dicitur: Laudate eum in potentatibus ejus, laudate eum secundum multitudinem magnitudinis ejus (Psal. CL, 2) . Ille quippe Dominum secundum multitudinem magnitudinis ejus laudat, qui se succumbere in ejus laudis expletione considerat. Dicat ergo: Qui facit magna, et inscrutabilia, et mirabilia, quorum non est numerus, videlicet magna virtute, inscrutabilia ratione, innumerabilia multiplicitate. Divina ergo opera, quae explere dicendo non potuit, facundius deficiendo definivit. Sed in consideratione rerum cur longe extra nos ducimur, qui hoc ipsum quoque quod erga nos agitur ignoramus? Unde et apte subjungitur:
[Col. 0870B] VERS. 11.— Si venerit ad me, non videbo eum; et si abierit, non intelligam.
20. Homo ita caecus, ut gratiae donum saepe iram putet, ac vice versa. —Seclusum quippe ab internis gaudiis genus humanum, exigente culpa, mentis oculos perdidit, et quo meritorum suorum passibus graditur nescit. Saepe enim donum gratiae est, quod iram deputat, et saepe divinae districtionis ira est, quod gratiam putat. Nam plerumque gratiam aestimat dona virtutum, et tamen eisdem donis elatus corruit. Plerumque velut iram metuit adversa tentationum; et tamen, eisdem tentationibus pressus, ad virtutum custodiam cautior exsurgit. Quis enim Deo se propinquare non aestimet cum supernis excrescere se muneribus agnoscit, cum vel prophetiae donum; vel [Col. 0870C] doctrinae magisterium percipit, vel ad exercendam curationis gratiam convalescit? Et tamen saepe mens, dum de virtutis suae securitate resolvitur, insidiante adversario, inopinatae culpae telo perforatur; et inde a Deo in aeternum longe fit, unde ei ad tempus sine cautelae custodia propinquavit. [ Vet. XI. ] Et quis se derelictum jam gratia divina non deputet cum post experimentum munditiae lacessiri se carnis tentationibus videt, inhonesta ad animum congeri, et ante cogitationis oculos nonnulla improba et immunda 298 versari? Et tamen cum fatigant ista, nec superant, nequaquam per pollutionem trucidant, sed per humilitatem servant, ut infirmum se animus in tentatione deprehendens, totum se ad Divinitatis adjutorium conferat, et sui fiduciam funditus amittat; sicque [Col. 0870D] fit ut inde altius Deo inhaereat, unde se a Deo profundius cecidisse suspirabat. Accessus igitur recessusque Dei a mente nostra minime cognoscitur, quousque rerum alternantium finis ignoratur, quia et de tentatione incertum est utrum probet an trucidet, et de donis nequaquam deprehenditur utrum hic desertos remunerent, an in via nutriant, ut ad patriam perducant. Homo ergo ab internis gaudiis semel expulsus clausas contra se januas secreti spiritalis aspiciat, atque ad semetipsum foras projectus in carne gemat, et, caecitatis suae damna considerans, dicat: Si venerit ad me, non videbo eum; et si abierit, non intelligam. [Col. 0871A] Ac si aperte deploret, dicens: Postquam semel sponte oculos perdidi, quoniam quaesitae noctis caecitatem patior, nec ortum jam, nec occasum solis agnosco. Et tamen homo qui infirmitatis poena premitur, et caecitatis suae caligine gravatur, ad supernae lucis judicium properat, ut suorum actuum rationem reddat. Unde et mox subditur:
VERS. 12.— Si repente interroget, quis respondebit ei?
21. Deo judicanti aut percutienti respondere homo non sufficit. —Repente Deus interrogat cum nos ad districtionem sui examinis inopinatos vocat. Sed interrogationi illius respondere homo non sufficit, quia si remota tunc pietate discutitur, in illo examine [Col. 0871B] etiam justorum vita succumbit. Vel certe interrogat cum duris nos percussionibus pulsat, ut cum mens nostra magna de se in tranquillitate aestimat, semetipsam veraciter qualis sit in perturbatione deprehendat. Et plerumque quoniam percutitur gemit, sed respondere non sufficit, quia et ipsa ei percussionis suae adversitas displicet; sed tamen semetipsum homo considerans, tacet, et divina judicia discutere metuit, quia esse se pulverem agnoscit. Unde et per Paulum dicitur: O homo, tu quis es qui respondeas Deo (Rom. IX, 20) ? Respondere Deo non posse convincitur qui homo nominatur, quia per hoc quod de humo sumptus est, judicia superna discutere dignus non est. Unde hic quoque apte subjungitur:
[Col. 0871C] IBID.— Vel quis ei dicere potest, cur ita facis?
22. Dei facta non discutienda, sed veneranda. —Auctoris facta semper indiscussa veneranda sunt, quia injusta esse nequaquam possunt. Rationem quippe de occulto ejus [Col. 0871D] Lyran., Utic., Bigot., judicio. consilio quaerere nihil est aliud quam contra ejus consilium superbire. Cum ergo factorum causa non deprehenditur, restat ut sub factis illius cum humilitate taceatur, quia nequaquam sufficit sensus carnis, ut secreta penetret majestatis. Qui ergo in factis Dei rationem non videt, infirmitatem suam considerans, cur non videat rationem videt. Unde et per Paulum quoque subsequenter adjungitur: Nunquid dicet figmentum ei qui se finxit: Quare me fecisti sic (Ibid.) ? Quo enim se cernit figmentum divini operis, eo semetipsum redarguit, [Col. 0871D] ne contra manum resultet operantis, quia qui benigne quod non erat fecit, quod est, injuste non deserit. Ad semetipsam ergo in percussione mens redeat, et quod apprehendere non valet, non requirat, ne si divinae irae causa discutitur, amplius discussa 299 provocetur; et quam placare humilitas poterat, inexstinguibiliter superbia accendat. Unde apte quoque de hac eadem ira protinus subditur:
VERS. 13.— Deus, cujus resistere irae nemo potest, et sub quo curvantur qui portant orbem.
23. Qua ratione irae Dei nemo resistat. Quaestionis solutio. —Mirum valde est quod irae Dei nullum posse resistere dicitur, cum multos indignationi supernae animadversionis obviasse eloquia divina testentur. An non irae Dei Moyses restitit, qui, pro cadente populo erectus, ipsum supernae percussionis impetum mortis suae [Col. 0871D] Longip., objectione restrinxit. Germ., restinxit. oblatione restrinxit, dicens: Dimitte illis hanc noxam; alioqui dele me de libro tuo, quem scripsisti (Exod. XXXII, 31) ? An non irae Dei Aaron restitit, cum inter viventes ac mortuos thuribulum sumpsit, atque animadversionis ignem incensi fumo temperavit (Num. XVI, 47, 48) ? An non Phinees irae Dei restitit, qui, luxuriantes cum alienigenis in [Col. 0872B] ipso coitu trucidans, zelum suum divinae indignationi obtulit, et furorem gladio placavit (Num. XXV, 11) ? An non irae Dei David restitit, qui, angelo ferienti se offerens, placationis gratiam et ante tempus propositum exegit (II Reg. XXIV, 25) ? An non Elias irae Dei restitit, qui longo jam tempore terra arente, subductas de coelo pluvias verbo revocavit (III Reg. XVIII, 44) ? Quomodo ergo divinae irae nullum posse resistere dicitur, cum multos saepe restitisse exemplis existentibus demonstratur? Sed si subtiliter et haec beati Job eloquia, et illorum facta pensamus, et verum cognoscimus quia divinae irae non resistitur, et verum quia multi saepe restiterunt. [ Vet. XII. ] Omnes enim sancti qui irae Dei obviant ab ipso accipiunt ut contra impetum percussionis ejus opponantur, atque, ut ita dixerim, cum ipso se erigunt contra ipsum, [Col. 0872C] eosque divina vis sibi opponit secum, quia in eo quod [Col. 0871D] Gemet., quod adversum se venientis. Plur., adversum se saevientis. adversum saevientis iram foris obtinent, intus eos gratia irascentis fovet; et famulantes interius levat, quos quasi adversantes exterius tolerat. Portat ergo contradictionem deprecantium quam aspirat; et velut nolenti [Col. 0871D] Vindoc., Longip., Corb., Germ., et omnes Norman., [Col. 0872D] sic legendum suadent, non opponitur, quod habent Excusi. imponitur, quod ab ipso ut fiat imperatur. Moysi etenim dicit: Dimitte me, ut irascatur furor meus contra eos, et deleam eos; faciamque te in gentem magnam (Exod. XXXII, 10) . Quid est servo dicere, Dimitte me, nisi deprecandi ausum praebere? Ac si aperte diceretur: Pensa, [Col. 0872D] Vindoc., Gemet. et alii Norman., quanti. quantum apud me valeas, et cognosce quia obtinere poteris quidquid pro populo exoras. Quod quia hac mente agitur, statim venia subjuncta testatur. Cum vero superna indignatio sese, ut ita dixerim, medullitus movet, [Col. 0872D] hanc [Col. 0872D] Apud Gratianum legitur hanc opinio vel oppositio humana. oppositio humana non retinet (23, q. 4, c. Vasis, § unde Grogorius) ; nec se utiliter cujuslibet deprecatio objicit, cum semel Deus aliquid ab intimis irascendo disponit. Hinc est enim quod Moyses, qui reatum totius plebis apud Deum suis precibus tersit, dumque se obicem obtulit, divinae iracundiae vim placavit, ad petram Horeb veniens, et pro aquae exhibitione diffidens, repromissionis terram ingredi, [Col. 0873A] Domino irascente, non potuit (Num. XX, 12) . Et saepe hac de re affligitur, saepe desiderio se excitante turbatur, et dispositae ultionis iracundiam repellere a semetipso non valuit, qui hanc, volente Domino, et a populo amovit. Hinc David, [Col. 0873D] Edit. Barthol. et al. vet., quia prost. Gilot., Vatic., Gussanv., qui prost. Rectius Coc. cum Mss., qui a prostrata. qui a prostrata plebe postmodum angeli gladium prece compescuit (II Reg. XXIV, 10) , prius plorans et ejulans, nudis pedibus filium fugit; et quousque 300 perpetrati facinoris ultionem ad plenum reciperet, iram Dei pro semetipso temperare nequaquam valuit. Hinc Elias, ut sicut homo parum aliquid quasi de divina animadversione sentiret, qui verbo coelos aperuit (III Reg. XVII, 1) , ante indignationem mulieris territus per desertum fugit; et pro semetipso infirmatur in formidine, qui furorem Dei placat aliis per interventionem (Ibid., XIX, 3) . Irae igitur Dei et resisti valet, quando [Col. 0873B] ipse qui irascitur opitulatur; et resisti omnino non valet, quando se et ad ulciscendum excitat, et ipse precem quae ei funditur non aspirat. Hinc ad Jeremiam dicitur: Tu ergo noli orare pro populo hoc, et ne assumas pro eis laudem et orationem, quia non exaudiam in tempore clamoris eorum [Col. 0873D] In Vindoc. deest ad me. ad me (Jerem. VII, 16) . Et rursum: Si steterint Moyses et Samuel coram, me, non est anima mea ad populum istum (Jerem. XV, 1) .
24. Orationis pro inimicis virtus. —Qua in re quaeri utiliter potest cur, relictis tot antiquioribus patribus, ad effundendam precem Moyses et Samuel tantummodo praestantius elegantiusque nominantur? Quod tamen facile agnoscimus, si ejus quae diligere et inimicos praecipitur charitatis merita pensamus. [Col. 0873C] [ Vet. XIII. ] Conditoris namque auribus illa maxime oratio commendatur, quae pro inimicis quoque intercedere nititur. Unde et per semetipsam Veritas dicit: Orate pro persequentibus et calumniantibus vos (Matth. V, 44) . Et rursum: Cum stabitis ad orandum, dimittite si quid habetis adversus alterum (Marc. XI, 25) . Cum vero patrum priorum facta sacro eloquio describente revolvimus, Moysen et Samuelem exorasse pro adversantibus invenimus. Unus quippe eorum saevientis populi persecutionem fugit, et tamen pro vita sui persecutoris intervenit; alter, ex principatu populi dejectus, ipsis suis adversariis dicit: Absit a me hoc peccatum in Domino, quo minus cessem orare pro vobis (I Reg. XII, 23) . Quid est ergo in difficultate deprecandi Moysen et Samuelem deducere, nisi [Col. 0873D] apertius indicare quia ejus irae neque illi si astarent obsisterent, qui idcirco pro amicis intervenire citius possent, quia apud hunc intercedere et pro inimicis solerent? Hinc ad eamdem Judaeam dicitur: Plaga inimici percussi te, castigatione crudeli (Jerem. XXX, 14) . Et rursum: Quid clamas ad me super contritione tua? Insanabilis est dolor tuus (Ibid., 15) . Vir [Col. 0874A] igitur sanctus aspiciat quia nullius interventu divina ira restringitur cum implacabiliter excitatur, et dicat: Deus, cujus resistere irae nemo potest. Quod bene et ad specialem intellectum ducimus, si ejusdem plebis Israeliticae damna pensamus, quam Redemptor per dispensationis suae mysterium ostensus superbientem deseruit, atque ad cognitionis suae gratiam gentes vocavit. Unde et apte mox subditur: Sub quo curvantur qui portant orbem.
[ Rec. X.] 25. Portant orbem qui regunt. —Ipsi etenim orbem portant qui curas praesentis saeculi tolerant. Tantorum quippe pondera unusquisque sustinere compellitur, quantis in hoc mundo principatur. Unde et [Col. 0873D] Vindoc., et recte princeps. terrae princeps non incongrue Graeco eloquio βασιλεὺς dicitur. Λαός enim populus interpretatur. [Col. 0874B] βασιλεὺς igitur βάσις λαοῦ vocatur, quod Latina videlicet lingua basis populi dicitur, quia videlicet ipse super se populum sustinet, qui motus illius potestatis pondere fixus regit. 301 Quo enim subjectorum suorum onera tolerat, eo quasi superpositam columnam basis portat. Beatus igitur Job, virtute prophetici spiritus plenus, aspiciat quod Judaea deseritur, atque ad Divinitatis cultum gentium principes inclinantur, et dicat: Deus cujus irae nemo resistere potest, sub quo curvantur qui portant orbem. Ac si aperte fateatur dicens: [Col. 0873D] Vindoc., Lyran. et Bigot., et subjectas . . . deseris, et erectas potestates, etc. Et subjectos quondam districte deseris, et erectas potestates gentium misericorditer flectis.
[ Vet. XIV.] 26. Tales angeli in ministerium missi. [Col. 0874C] —Quamvisper hoc quod dicitur, sub quo curvantur qui portant orbem, possunt et angelicae virtutes intelligi. Ipsae etenim orbem portant, quae regendi mundi curas administrant, Paulo attestante, qui ait: Nonne omnes sunt administratorii spiritus, in ministerium missi propter eos qui haereditatem capiunt salutis (Heb. I, 14) ? Ait ergo: Deus cujus resistere irae nemo potest, sub quo curvantur qui portant orbem. Ac si humilitatem omnis creaturae conspiciat, et tremefactus dicat: Quis infirmorum hominum tuis nutibus obviat, cujus se [Col. 0874D] Gemet., Turon., Colb., cujus se formidini. Ita quoque veteres Edit. Barthol., Paris. et Basil. fortitudini et virtutes angelicae inclinant? Vel certe, quoniam cum curvamur, superiora non cernimus: Erecti essent illi subtilissimi spiritus, si plene potentiam ejus majestatis attingerent. Sed qui orbem portant, sub Deo curvi sunt, quia divinitatis ejus celsitudinem [Col. 0874D] quamvis [Col. 0874D] Editi, sublevati. At in Mss. omnibus, sublevatae, quod refertur ad virtutes angelicas. sublevatae videant, nec virtutes tamen angelicae comprehendunt. Quam vir justus prae infirmitate non penetrans, sed hanc utcunque [Col. 0874D] Reg., Germ., Corb. Germ., ex subjectissimorum spirituum ministeriis. ex subjectis summorum spirituum ministeriis pensans, ad considerationem se propriam sollicita humilitate recolligit, sibique coram se prae potestate supernae magnitudinis vilescit, dicens:
VERS. 14.— Quantus ergo ego sum, ut respondeam ei, et loquar verbis meis cum eo?
27. De judiciis Dei disputare non possunt, qui pondere corruptionis premuntur. —Ac si aperte dicat: Si creatura illa hunc considerare non sufficit, quae carne non premitur, qua mente de ejus ego judiciis disputo, qui pondere corruptionis angustor? Sicut autem saepe ad nos verba Dei sunt judicia illius, quae nostrorum actuum sententiam loquuntur, ita verba nostra ad Deum sunt opera quae exhibemus. Sed cum Deo loqui verbis suis homo non valet, quia apud subtile ejus judicium nullam de suis actibus fiduciam tenet. Unde et apte subditur:
[Col. 0875B] VERS. 15.— Qui [Col. 0875D] Ita potiores Mss. Excusi habent etiamsi. si habuero quidpiam justum, non respondebo, sed meum judicem deprecabor.
28. Justitia nostra eget veniae deprecatione. —Ut enim saepe diximus, omnis humana justitia injustitia esse convincitur, si districte judicetur. Prece ergo post justitiam indiget, ut quae succumbere discussa poterat, ex sola judicis pietate convalescat. Quae cum plene a perfectioribus habetur, haberi de illa quidpiam dicitur, quia mens humana et comprehensa vix peragit, et valde extrema sunt quae comprehendit. Dicat ergo: Qui si habuero quidpiam justum, non respondebo, sed meum judicem deprecabor. Velut si apertius fateatur, dicens: Et si ad opus virtutis excrevero, ad vitam non meritis, sed ex venia convalesco. Preci [Col. 0875C] itaque innitendum est, cum recta agimus, ut omne quod juste vivimus, ex humilitate condiamus. [ Vet. XV. ] 302 Sed plerumque ipsa nostra deprecatio tam multis tentationibus quatitur, ut pene a conspectu judicis repulsa videatur. Et saepe hanc creator misericors [Col. 0875D] Editi cum aliquot Mss., respicit; magis placet cum Corb. Germ., Colb., uno Reg., Vindoc., Longip., percipit. percipit; sed quia illibatam se ut vult [Col. 0875D] Bellov., exercere. exerere non valet, super se judicium reprobationis pavet. Unde et subditur:
VERS. 16.— Et cum invocantem me exaudierit, non credo quod exaudierit vocem meam.
29. Animi inter orandum alternantes motus. —Plerumque etenim mens divini amoris [Col. 0876D] Utic., Lyr., Bigot., desiderio. igne accenditur, atque ad intuenda coelestia et arcana sublevatur; ad [Col. 0875D] summa jam rapitur, et, perfecto desiderio compuncta, ab infimis alienatur; sed repentina tentatione percussa, quae intentione forti erecta in Deum fuerat, obortis cogitationibus transfixa curvatur; ita ut seipsam discernere nequeat, atque inter vitia virtutesque deprehensa, ex qua parte sit valentior non agnoscat. Nam saepe ad hoc usque perducitur, ut miretur quomodo tam summa comprehendit, quam cogitatio illicita polluit; et rursum quomodo illicitas cogitationes recipit, quam super se valide fervor spiritus [Col. 0876A] Quos alternantes cogitationum motus in animo bene Psalmista intuens, ait: Ascendunt usque ad coelos, et descendunt usque ad abyssos (Psal. CVI, 26) . Usque ad coelos quippe ascendimus cum summa penetramus; sed ad abyssos usque descendimus, cum repente a contemplationis culmine per turpia tentamenta dejicimur. Motus itaque animi dum inter vota et vitia alternant, nimirum sibi certitudinem exauditionis obnubilant. Recte ergo dicitur: Et cum invocantem me exaudierit, non credo quod exaudierit vocem meam, quia mens ex ipsa sua mutabilitate fit trepida; et per hoc quod nolens patitur, repulsam se abjectamque suspicatur.
30. Judicii extremi severitas. Maxime in eos quos diu Dei patientia toleravit. —Libet intueri vir sanctus [Col. 0876B] quanta se subtilitate dijudicat, ne quid in illo divina judicia reprehendant. Infirmitatem namque suam intuens, ait: Quantus ergo sum ego qui respondeam ei, et loquar verbis meis cum eo? [Rec. XII. ] De justitiae suae meritis non confidens, sed ad solam se spem postulationis conferens subdit: Qui etiam si habuero quidpiam justum, non respondebo, sed meum judicem deprecabor. Sed de ipsa quoque postulatione pavidus adjungit: Et cum invocantem me exaudierit, non credo quod exaudierit vocem meam. Cur tanta circumspectione trepidat, cur tanta sollicitudine formidat, nisi quia terrorem judicis in extrema districtione considerat, et, vim discussionis illius non ferens, omne quod gerit esse sibi insufficiens pensat? Unde et protinus subdit:
VERS. 17.— In turbine enim conteret me.
31. Peccator quisque in turbine atteritur, qui erectus in tranquillitate videbatur, quia quem diu superna longanimitas tolerat, extrema judicii severitas necat; quae recte turbo dicitur, [Col. 0876D] Ebroic., Lyr., Big., quia in electorum. Utic. hanc lectionem ad marginem rejecit. quia in elementorum commotione revelatur, Psalmista attestante, qui ait: Deus [Col. 0876D] Ita Mss. In Vulgatis, manifeste. manifestus veniet, Deus noster, et non silebit. Ignis in conspectu ejus ardebit, et in circuitu ejus tempestas valida (Psal. XLIX, 3.) Unde et propheta quoque alius dicit: Dominus in tempestate et turbine viae ejus. (Nah. I, 3) . In quo nimirum turbine 303 idcirco justus nequaquam conteritur, quia semper hic sollicite metuit ne conteratur. Perpendit namque, adhuc in praesentis vitae itinere constitutus, humanis actibus [Col. 0876D] exactor operum quam districtus appareat, qui quosdam tunc reatu culpae originalis astrictos etiam sine operibus damnat. Unde recte vir sanctus ex humani generis voce protinus adjungit:
IBID.— Et multiplicabit vulnera mea etiam sine causa.
32. Damnantur parvuli ex sola culpa originali. —Nonnulli etenim prius a praesenti luce subtrahuntur quam [Col. 0876D] Bellov., Longip., Gemet. et alii. Norman., quam [Col. 0877D] ad promerenda bona malave merita. In Ms. Colb. a Rainerio, uti verisimile est, qui singulos libros in capitula divisit, eisque summarias sententias praefixit, ascriptum est: Nota de occulto Dei judicio, unde infantes mox nati absque opere trudantur in inferno. ad proferenda bona malave merita activae [Col. 0877A] vitae perveniant. Quos quia a culpa originis sacramenta salutis non liberant, et hic ex proprio nihil egerunt, et illuc ad tormenta perveniunt. Quibus unum vulnus est [Col. 0878D] Longip., Gemet., et alii Norman., corruptibilis nasci. corruptibiliter nasci, aliud carnaliter emori. Sed quia post mortem quoque aeterna mors sequitur, occulto eis justoque judicio etiam sine causa vulnera multiplicantur. Perpetua quippe tormenta percipiunt et qui nihil ex propria voluntate peccaverunt. Hinc namque scriptum est: Non est mundus in conspectu ejus nec unius diei infans super terram (Job. XV, 14) . Hinc per semetipsam Veritas dicit: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non potest introire in regnum Dei (Joan. III, 5) . Hinc Paulus ait: Eramus natura filii irae, sicut et caeteri (Ephes. II, 3) . Qui itaque, nullum proprium adjungens, [Col. 0877B] ex solo originis [Col. 0878D] Lyran., Bigot., Utic., reatu premitur. reatu perimitur, quid iste in illo extremo examine, quantum ad humani sensus aestimationem, nisi sine causa vulneratur? Sed tamen sub divina districtione justum est ut propago mortalis, velut infructuosa arbor, et in ramis servet amaritudinem quam traxit ex radice. Ait ergo: In turbine enim conteret me, [Col. 0878D] Gemet. habet et multiplicavit, sicque semper infra. et multiplicabit vulnera mea etiam sine causa. Ac si, aperte humani generis damna considerans, dicat: Districtus judex qua eos animadversione trucidat quos culpa propriae actionis damnat, si et illos in aeternum percutit quos reatus arbitrii non addicit?
33. Job Dei judicium timet. Percussus est ut meritum augeretur, non ut vitium tergeretur. —Quae nimirum dicta nec a beato Job specialiter discrepare cognoscimus, [Col. 0877C] si haec quam vere prolata sunt indagamus. Semetipsum namque subtiliter pensans, atque in omni actione dijudicans, supernae districtionis vim quanta sollicitudine pertimescat insinuat, subdens: In turbine enim conteret me. Ac si aperte dicat: Idcirco hunc semper et in tranquillitate timeo, quia per flagella qualis in turbine veniat non ignoro. Quae flagella scilicet et metuens praevidit, et praevidens pertulit. Unde subjungit: Et multiplicabit vulnera mea etiam sine causa. Ut enim saepe jam diximus, nequaquam beatus Job percussus est ut in eo percussio vitium tergeret, sed ut meritum augeret. Vulneratum se itaque sine causa asserens, hoc de se foris loquitur, quod de illo Veritas in occulto testatur, dicens: Commovisti me adversus eum, ut affligerem eum frustra [Col. 0877D] (Job. II, 3) . Vir ergo sanctus superbe non dicit quod veraciter dicit, nec per haec verba a rectitudine discrepat, per quae a judice non discordat. Qui eorumdem protinus vulnerum continuationem exprimit, cum subjungit:
VERS. 18.— Non concedit quiescere spiritum meum, et implet me amaritudinibus.
34. Job intus et foris affligitur. —Saepe justis exercitium virtutis est sola exterius 304 adversa tolerare. [Col. 0878A] Sed ut eorum vires certamen plenae probationis erudiat, hos nonnunquam et foris tormenta lacerant, et intus tentamenta castigant. Unde vir sanctus impletum se amaritudinibus asserit, quia cum flagella exterius tolerat, illud est gravius quod de tentatione adversarii in intimis portat. Sed inter haec mitigat vim doloris considerata aequitas et potentia ferientis. Unde subjungit:
VERS. 19.— Si fortitudo quaeritur, robustissimus est; si aequitas judicii, nemo pro me audet testimonium dicere.
35. Aequitas judicii Dei. —Ille quippe vitae causas examinat, qui has per alienum testimonium non explorat, quia qui districtus quandoque ostenditur illator [Col. 0878B] poenae, ipse diu tacitus exstitit testis culpae. Hinc etenim per prophetam dicitur: Ego sum judex et testis (Jerem. XXIX, 23) . Hinc rursum ait: Tacui, semper silui, patiens fui, sicut parturiens loquar (Isai. XLII, 14) . Parturiens namque cum dolore ejicit quod diu in abditis cum pondere portavit. Post longum ergo silentium, sicut parturiens, Dominus loquitur, quia quod apud se nunc tacitus tolerat, in ultione quandoque judicii quasi cum dolore manifestat. Sed requirendum nobis est, iste vir justus, si pro eo testimonium dicere quisquam praesumeret, nunquid hunc a reatu liberaret? Et si huic alius testimonium non impendit, nunquid ad proferendum pro se testimonium saltem ipse convalescit? Sequitur.
VERS. 20.— Si justificare me voluero, os meum condemnabit [Col. 0878C] me; si innocentem ostendero, pravum me comprobabit.
36. Nemo se innocentem certo scit. —Ac si aperte dicat: Quid de aliis loquar, qui ipse de me testimonium ferre non valeo? Sed quia innocentiae tuae testificari non sufficis, nunquid hoc ipsum, quia innocentiam habeas, scis? Subdit:
VERS. 21.— Etiam si simplex fuero, hoc ipsum ignoravit anima mea.
37. Utilitas et incommodum ignorantiae nostrae. [Vet. XVIII ]. Saepe vitium peragit quod virtus inchoavit. —Plerumque si scimus bona quae agimus, ad elationem ducimur; si nescimus, minime servamus. Quis [Col. 0878D] enim aut de virtutis suae conscientia non quantulumcunque superbiat? Aut quis rursum bonum in se custodiat quod ignorat; sed contra utraque quid superest, nisi ut recta quae agimus sciendo nesciamus, ut haec et recta aestimemus, et minima, quatenus et ad custodiam sensificet animum scientia rectitudinis, et in tumorem non elevet aestimatio minorationis? Sed sunt nonnulla quae sciri a nobis facile nequeunt, etiam cum geruntur. Nam saepe recto studio contra delinquentium culpas accendimur; et cum ultra aequitatis [Col. 0879A] metas per iram rapimur, hoc zelum justae districtionis aestimamus. Saepe officium praedicationis assumimus, ut per hoc fraternae utilitati serviamus; sed nisi placeamus cui loquimur, nequaquam libenter accipitur quod praedicamus. Cumque placere mens utiliter studet, ad amorem laudis propriae turpiter defluit; et quae a captivitate vitiorum alias curabat eruere, ipsa suis favoribus incipit capta servire. Quasi latrunculus quippe est appetitus laudis humanae, qui recto itinere gradientibus ex latere jungitur, ut ex occultis educto gladio gradientium vita trucidetur. Cumque propositae utilitatis intentio ad studia privata 305 deducitur, horrendo modo unum idemque opus culpa peragit, quod virtus inchoavit. Saepe et ab ipsis exordiis aliud cogitatio expetit, aliud actio [Col. 0879B] ostendit.
[ Vet. XIX.] 38. Alias recta est actio, non animus. —Saepe se fidelem sibi nec ipsa cogitatio exhibet, quia aliud ante oculos mentis versat, et longe ad aliud ex intentione festinat. Nam plerumque nonnulli terrena praemia appetunt, et justitiam defendunt, seque innocentes aestimant, et esse defensores rectitudinis exsultant. Quibus si spes nummi subtrahitur, a defensione protinus justitiae cessatur; et tamen defensores se justitiae cogitant, sibique se rectos asserunt, qui nequaquam rectitudinem, sed nummos quaerunt. Quos contra bene per Moysen dicitur: Juste quod justum est exsequeris (Deut. XVI, 20) . Injuste quippe quod justum est exsequitur, qui ad defensionem justitiae non virtutis aemulatione, sed amore praemii [Col. 0879C] temporalis excitatur. Injuste quod justum est exsequitur, qui ipsam quam praetendit justitiam venundare minime veretur. Juste ergo justum exsequi est in assertionem justitiae eamdem ipsam justitiam quaerere. Saepe recta agimus, et nequaquam praemia, nequaquam laudes ab hominibus exspectamus; sed tamen mens, in sui fiduciam erecta, his a quibus nihil expetit placere contemnit, eorum judicia despicit, seque male liberam per abrupta elationis rapit; et inde sub vitio pejus obruitur, unde, quasi devictis vitiis, nullis se appetitionibus subjacere gloriatur.
39. A nimia aut nulla nostri discussione nobis est discrimen. —Saepe dum nosmetipsos plus justo discutimus, [Col. 0879D] de ipso discretionis studio indiscretius erramus; et mentis nostrae acies quo plus cernere nititur, obscuratur, quia et qui importune solis radios aspicit, tenebrescit; et inde nihil videre compellitur, unde videre amplius conatur. Quia igitur ab inquisitione nostra torpentes nos omnino nescimus, aut si subtili nos discussione requirimus, plerumque inter vitia virtutesque caligamus, recte nunc dicitur: Etiam si simplex fuero, hoc ipsum ignorabit anima [Col. 0880A] mea. Ac si aperte diceretur: Conditoris contra me judicia qua temeritate redarguo, qui ipsum me ex infirmitatis caligine ignoro? Unde bene per prophetam dicitur: Dedit abyssus vocem suam ab altitudine phantasiae suae (Hab. III, 10, sec. LXXX) . Abyssus quippe phantasiae altitudinem portat cum humanus animus, immensa cogitatione [Col. 0879D] Omnes pene vet. Mss. et Editi, caligosus, quod jam alibi notatum. caliginosus, semetipsum etiam discutiendo non penetrat. Sed ab hac altitudine vocem dare est, quia dum se deprehendere non potest, cogitur in admirationem consurgere, ut eo perscrutari non audeat [Col. 0879D] Lyr. et Bigot., quod super seipsum est. Ita quoque nunc legitur in Utic. Olim deerat se. quod super ipsum est, quo, incomprehensibilitatem suam ipse cogitans, non valet invenire quod est. Sed justorum corda, quia ad perfectum se examinare nequeunt, aegre hoc exsilium caecitatis ferunt. Unde et subditur,—IBID.:— Et [Col. 0880B] taedebit me vitae meae. Taedet justum vivere, quia et operando vitam non desinit quaerere, et tamen ejusdem vitae suae meritum non valet invenire. Libram quippe examinis a sinu intimae aequitatis trahit; et inde in se erga [Col. 0879D] Bellovac., affectum inventionis. Germ., intentionis. effectum inventionis deficit, unde super se raptus ad vim inquisitionis excrescit. Sed est consolatio nostrae caliginis reducta ad animum 306 justa et incomprehensibilis potentia conditoris, quae et iniquos sine ultione non deserit, et rectorum justitiam incomprehensibilitatis immensitate transcendit. Unde et apte subjungitur:
VERS. 22.— Unum est quod locutus sum, et innocentem et impium ipse consumit.
[Col. 0880C] 40. Humana puritas divinae comparata evanescit. Impius Dei ultionem non effugit. Mors omnes invadit. —Innocens a Creatore consumitur, quia quantalibet ejus simplicitas fuerit, divinae magnitudinis [Col. 0880D] In vet. Edit., simplicitate superatur. simplicitate devoratur. Quamvis enim simplicitatem studiose servemus, ex consideratione tamen intimae puritatis ostenditur quod haec ipsa quam agimus simplicitas non sit. Impius quoque a conditore consumitur, quia, Deo cuncta mirabiliter ordinante, ipsis suis [Col. 0880D] Vindoc., Corb. Germ. et Colb., a prima manu, ipsis suis virtutibus. versutiis ejus impietas ligatur. Nam inde se suppliciis et nesciens implicat, unde se aliquid facere scienter exsultat. Quia igitur omnipotens Deus et bonorum innocentiam [Col. 0880D] Ita Bellovac. et omnes fere Mss. nostri. At Editi, simplicitatemque superat. simplicitate superat, et malorum astutiam penetrans damnat, recte nunc dicitur: Unum est quod locutus sum, et innocentem [Col. 0880D] et impium ipse consumit. Ac si aperte diceretur: Hoc apud me verbum cogitationis protuli, quia nec innocens, si districte discutior, innocens apparebo; nec impius, si apud me latere voluero, a superni examinis acumine abscondor, quoniam districtus judex, cuncta comprehendens, occulta malitiae mirabiliter penetrat, et suis hanc inventionibus bene ordinans damnat. Vel certe et innocentem et impium ipse consumere dicitur, quia quamvis [Col. 0880D] Editi cum uno Ms. Reg., in meritis vitae. Verius [Col. 0881D] alter Reg. cum Corb., Colb., Gemet., Germ., aliis etiam faventibus, in mentis vita. Quippe hic opponitur vita mentis morti carnis, memoratque Gregorius insontem et impium non ita morte carnis, ut vita [Col. 0882D] mentis, a se invicem separari. in mentis vita divisi [Col. 0881A] sint, primae tamen culpae merito aeque ad carnis interitum pertrahuntur. Unde et per Salomonem dicitur: Moritur doctus similiter ut indoctus (Eccle. II, 16) . Et rursum: Cuncta subjacent vanitati, et omnia pergunt ad unum locum; de terra facta sunt, et in terram pariter revertuntur (Eccle. III, 19) . Sequitur:
VERS. 23.— Si flagellat, occidat semel et non de poenis innocentum rideat.
41. Job mediatorem desiderat qui sua nos morte liberet. —Quis haec non per superbiam prolata crederet, nisi sententiam judicis audiret, qui ait: Non estis locuti coram me rectum, sicut servus meus Job (Job. XLII, 7) ? Restat ergo ut nullus auctoris verba reprehendere audeat, quae constat quia judex laudat. [Col. 0881B] [ Vet. XX. ] Sed tanto in intimis suis cautius subtiliusque rimanda sunt, quanto durius foras sonant. Vir etenim sanctus humani generis damna considerans, unde quo venerint pensans; quod homo, pollicente adversario, boni malique scientiam appetens scire, perdidit etiam semetipsum, ita ut veraciter dicat: Etiam si simplex fuero, hoc ipsum ignorabit anima mea; quod post expulsionis poenam flagella quoque corruptionis sustinet, et adhuc ad carnis, vel certe ad mentis interitum etiam post tormentum tendit, ut recte dicat: Et innocentem et impium ipse consumit; Mediatoris contra haec gratiam requirit, dicens: Si flagellat, occidat semel. Nos enim quia et a Deo mente recessimus, et carne ad pulverem redimus, [Col. 0881C] poena duplae mortis astringimur. Sed venit ad nos qui pro nobis sola carne moreretur, qui simplam suam duplae nostrae conjungeret, et nos ab utraque morte liberaret. De qua per Paulum dicitur: 307 Quod autem mortuus est peccato, mortuus est semel (Rom. VI, 10) . Damna ergo vir sanctus nostrae corruptionis aspiciat, et unam, quae duas nostras destruat, mortem Mediatoris quaerat, atque hanc desiderans dicat: Si flagellat, occidat semel.
42. Desiderium suum non differri appetit. —Sed ecce quasi humilitati renititur, quod protinus subinfertur: Et non de poenis innocentum rideat. Quod tamen valde humillimum sine difficultate cognoscimus, si humili hoc mente pensamus. Cunctis etenim liquet quod omne desiderium poena est cum differtur, Salomone quoque attestante, qui ait: Spes quae differtur [Col. 0881D] affligit animam (Prov. XIII, 12) . Ridere autem Dei est humanae nolle afflictioni misereri. Unde per Salomonem rursum Dominus reprobis in culpa durantibus dicit: Ego quoque in interitu vestro ridebo (Prov. I, 26) ; id est, afflictioni vestrae nulla pietate compatiar. Ante Redemptoris igitur adventum poenam suam electi omnes habuerunt, quia, aestuante desiderio, incarnationis ejus mysterium videre cupierunt, ipso attestante, qui ait: Multi, dico vobis, [Col. 0882A] justi et prophetae voluerunt videre quae videtis, et non viderunt (Luc. X, 24) . Poenae itaque innocentum sunt desideria justorum. Quousque ergo electorum suorum vota Dominus non compatiens distulit, quid aliud quam poenas innocentum risit? Itaque vir sanctus, venturi Redemptoris dona considerans, et votorum suorum dilationem graviter tolerans, dicat: Si flagellat, occidat semel, et non de poenis innocentum rideat. Ac si aperte exoret, dicens: Quia vita nostra quotidie [Col. 0882D] Germ., Utic. et alii Norman., flagello vindice. flagello vindictae pro culpa atteritur, ille jam veniat qui pro nobis semel sine culpa moriatur, ut de innocentum poenis Deus ultra non rideat, si ipse carne passibilis apparet in cujus se desideriis mens nostra castigat.
[ Vet. XXI.] 43. Deus de innocentum poenis ridet, [Col. 0882B] cum eorum lacrymis delectatur. —Vel certe si risum Dei ejus laetitiam appellat, de innocentum poenis ridere Dominus dicitur, quia quo a nobis ardentius quaeritur, eo de nobis suavius laetatur. Quasi quoddam quippe ei ex poena gaudium facimus, cum per sancta desideria pro ejus nos amore castigamus. Hinc Psalmista ait: Constituite diem solemnem in confrequentationibus, usque ad cornu altaris (Psal. CXVII, 27) . Solemnem namque diem Domino in confrequentatione constituit, quisquis se assidue in ejus desiderio affligit. Qui nimirum solemnitatis dies usque ad altaris cornu tendi praecipitur, quia tandiu necesse est ut quisque se afficiat, quousque ad superni sacrificii altitudinem, id est ad aeterna gaudia pertingat. Justus igitur vir, quia impleri desiderium [Col. 0882C] suum appetit, non differri, humiliter dicit: Non de poenis innocentum rideat. Ac si diceret: Vota nostra libenter accipiens, ultra non differat, sed ostendendo exhibeat eum qui nos in sua exspectatione castigat. Quia vero eum specialiter beatus Job occidi semel petivit qui carnis solius mortem in mundi pro nobis fine toleravit, protinus aperit, qui ipsum quoque ordinem ejus passionis adjungit, dicens:
VERS. 24.— Terra data est in manus impii, vultum judicum ejus operit.
44. Christi caro impio diabolo tradita. Christi interfectores a diabolo excaecati. Iniqui et diabolus una persona, qua nihil magis impium. —Quid namque terrae nomine nisi caro exprimitur? Quis appellatione [Col. 0882D] impii nisi diabolus designatur? Hujus impii manus fuerunt hi qui 308 in Redemptoris nostri morte grassati sunt. Terra itaque data est in manus impii, quia antiquus hostis Redemptoris mentem corrumpere per se tentando non valuit (Matth. IV, 10, 11) , sed ejus carnem per suos satellites ad triduum permissus exstinxit (Matth. XXVII, 45) , et [Col. 0882D] Ita Gemet., Longip. et alii. Vet. Edit. ut recentiores habent: et dispensationem . . . nesciens. etc. dispensationi supernae pietatis nesciens ex hac ipsa permissione servivit. Tribus etenim Redemptorem nostrum [Col. 0883A] tentationibus pulsans, [Col. 0883D] Vindoc., Norman., Corb. Germ., cor Dei tentare non valuit. Lyr. et Utic. hanc diversam lect. habent in marg., corde temerare non valuit. Gemet., corde temerari, etc. cor Dei temerare non valuit. Sed cum Judae mentem ad mortem carnis ejus excitavit (Matth. XXVI, 14) , cumque ei cohortem atque a pontificibus et Pharisaeis ministros tradidit, nimirum iste impius manus ad terram tetendit. Hujus terrae judices, sacerdotes et principes, Pilatus atque illusores milites fuerunt. Iste itaque impius vultum judicum ejus operuit, quia corda persequentium, ne auctorem suum cognoscerent, malitiae nubilo velavit. Unde per Paulum dicitur: Usque in hodiernum diem cum legitur Moyses, velamen est [Col. 0883D] Editi, cum uno Reg., est positum. super cor eorum (II Cor. III, 15) . Qui rursus ait: Si enim cognovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent (I Cor. II, 8) . Vultus ergo judicum opertus exstitit, quia mens persequentium eum, quem carne tenere potuit, Deum [Col. 0883B] nec per miracula agnovit. Quia vero antiquus hostis cum iniquis omnibus una persona est, sic plerumque Scriptura sacra de iniquorum capite, id est diabolo, loquitur, ut repente ad ejus corpus, id est ad sequaces illius, derivetur. [ Vet. XXII. ] Potest ergo nomine impii infidelis ac persecutor populus designari, cui et hoc congruit omnino quod subditur:
IBID.— Quod si non ille est, quis ergo est?
45. Ac si aperte diceretur: Quis unquam impius esse putandus est, si ille populus, qui ipsam pietatem persecutus est, impius non est? Sed considerata vir sanctus Judaicae plebis perfidia, ad semetipsum mentis oculos revocat; dolet quod videre nequeat quem [Col. 0883C] amat; moerore afficitur, quia ex praesenti mundo ante subtrahitur quam salus mundi reveletur. Unde et subdit:
VERS. 25.— Dies mei velociores fuerunt cursore; fugerunt, et non viderunt bonum.
46. Antiqui justi dolent se ad Christi tempora non pervenisse. —Cursoris quippe officium est secutura nuntiare. Omnes igitur electi, qui ante adventum Redemptoris orti sunt, quia hunc [Col. 0883D] Ita Turon., Longip., Norman. omnes, etc. Vindoc., mendose, aut videndo. Editi vero, excepto vet. [Col. 0884D] Paris., aut audiendo. aut vivendo tantummodo, aut etiam loquendo nuntiarunt, quasi in mundo quidam cursores fuerunt. Sed quia ante praestolatum redemptionis tempus se subtrahi praevident, transire se cursore velocius dolent; diesque suos esse breves ingemiscunt, quia usque ad videndam [Col. 0883D] Redemptoris lucem minime tenduntur. Unde apte dicitur: Fugerunt, et non viderunt bonum. Omnia quae creata sunt bona sunt, Moyse attestante, qui ait: Vidit Deus cuncta quae fecerat, [Col. 0884D] Utic., Lyr., Big., et erant valde bona. et ecce bona valde (Genes. I, 31) . Sed hoc solum bonum principaliter bonum est, per quod haec omnia bona sunt, quae bona non principaliter existunt. De quo bono Veritas per Evangelium dicit: Nemo bonus [Col. 0884D] Vindoc., nisi unus Deus. Ita etiam plerique Norman. Utic. utramque lect. exhibet. nisi solus Deus (Luc. XVIII, 19) . Quia igitur antiquorum patrum prius dies finiti sunt quam mundo Deus in carne monstraretur, recte de eisdem diebus dicitur: Fugerunt, et non viderunt bonum. Ac si aperte diceretur: Ante exspectatum tempus elapsi sunt, quia ad Redemptoris praesentiam pervenire nequiverunt. Unde adhuc subditur:
VERS. 26.— Pertransierunt quasi naves poma portantes.
47. Quem exspectando odorati sunt, ejus nos visu et fructu satiamur. Opertum nobis detulerunt Spiritus fructum. —Hi qui poma deferentes maria transmeant, ipsi quidem fructuum odore perfruuntur, sed eorumdem fructuum aliis cibos ferunt. Quid igitur [Col. 0884B] antiqui patres nisi naves poma portantes exstiterunt? Qui divinae incarnationis mysterium prophetantes, ipsi quidem spei odore potiti sunt, sed nobis fructum de ejusdem spei perfectione detulerunt. Quod enim illi exspectando odorati sunt, hoc nos cernendo et percipiendo satiamur. Unde et Redemptor [Col. 0884D] Mendose, ut putamus, in aliis Editis legitur: unde et Redemptor iisdem vel hisdem discipulis dicit. In Mss. pro iisdem legitur idem, vel isdem. isdem discipulis dicit: Alii laboraverunt, et vos in labores eorum introistis (Joan. IV, 38) . Quorum videlicet dies comparantur navibus, quia decurrunt; et recte poma portantibus, quia electos omnes quos ante Redemptoris praesentiam gestaverunt, per prophetiae valuerunt spiritum exspectatione refovere, non autem manifesta exhibitione reficere. Vel certe quia naves cum poma portant, haec paleis admiscent, ut ad terras illaesa perducant, recte patrum praecedentium [Col. 0884C] dies describuntur navibus poma portantibus similes, quia antiquorum dicta in eo quod mysteria spiritalis vitae denuntiant, per interfusam haec historiae stipulam servant, et opertum nobis fructum Spiritus deferunt cum carnalia loquuntur. Saepe namque dum quaedam narrant propria, ad Divinitatis elevantur arcana. Qui crebro etiam cum altitudinem Divinitatis aspiciunt, ad incarnationis ejus mysterium repente funduntur. [ Vet. XXIII. ] Unde adhuc apte subjungitur:
IBID.— Sicut aquila volans ad escam.
48. Velut aquilae a summis ad ima descendunt, Christi carne pascendi. —Moris quippe est aquilae ut [Col. 0884D] irreverberata acie radios solis aspiciat; sed cum refectionis indigentia urgetur, eamdem oculorum aciem, quam radiis solis infixerat, ad respectum cadaveris inclinat; et quamvis ad alta evolet, pro sumendis tamen carnibus terram petit. Sic videlicet, sic antiqui patres fuerunt, qui in quantum humanitatis infirmitas admittebat, Creatoris lucem erecta mente contemplati sunt; sed incarnandum hunc in mundi fine [Col. 0885A] praescientes, quasi a solis radiis ad terram oculos deflexerunt. Et quasi de summis ad ima veniunt, dum hunc Deum supra omnia et hominem [Col. 0885D] Cocc., atque ex eo seq. Edit., infra omnia, corrupte; hic intra vel inter omnia idem significat ac in numero, in censu creaturarum. intra omnia agnoscunt. Quem pro humano genere dum passurum moriturumque conspiciunt, qua scilicet morte semetipsos refici atque reformari ad vitam noverunt, quasi more aquilae post contemplatos solis radios in cadavere escam quaerunt. Libet spectare aquilam solis radios intuentem, quae ait: Deus fortis, pater futuri saeculi, princeps pacis (Isai. IX, 6) . [Col. 0885D] Corb. Germ., Vindoc., Turon., sed ablato volatu. Sed ab alto volatu celsitudinis ad terras veniat, escam cadaveris inferius inquirat. Paulo post etenim subdit, dicens: Disciplina pacis nostrae super eum, et livore ejus sanati sumus (Isai. LIII, 5) . Et rursum: Et homo est, et quis [Col. 0885D] Gemet. et plerique, cognovit eum. cognoscet eum (Jer. XVII, 10, sec. LXX) ? Sublevata [Col. 0885B] ergo in divinitatem mens justi, cum dispensationis gratiam ex ejus carne considerat, quasi a summis repente, ut aquila ad escam volat. Sed ecce ille Israeliticus populus immenso dudum prophetiae spiritu infusus ejusdem prophetiae dona perdidit, atque in ea fide quam praevidendo nuntiaverat non permansit; 310 et a se Redemptoris praesentiam negando repulit, quam cunctis se sequentibus praenuntiando declaravit. Unde et apte protinus per compassionem ad eorum quoque duritiam sermo convertitur, atque ab eis quomodo prophetiae gratia subtrahitur, indicatur. Nam subditur:
VERS. 27.— Cum dixero: Nequaquam ita loquar, commuto faciem meam, et dolore torqueor.
[Col. 0885C] 49. Judaeorum perfidia et reprobatio. —Plebs quippe Judaica loqui ut prius noluit, quae eum quem praedixerat negavit. Sed commutata facie dolore torquetur, quia dum interni sui hominis aspectum, quo agnosci a conditore potuerat, foeditate perfidiae polluit, a praesentibus malis incipiens, sub aeterna se ultione damnavit. Quasi enim commutata facie, ab auctore non cognoscitur, quae perdita bonae conscientiae fide reprobatur. Sed nimirum restat ut suppliciorum dolor torqueat, quam [Col. 0885D] Bellov. et Gemet., quam suos non cognoscens. Lyr. et Bigot., quam suam non cognoscens. Utic., quam suus et quam suam non cognoscens. suus non cognoscens conditor ignorat. Quia igitur haec sub Redemptoris nostri significatione transcurrimus, nunc moraliter discutiendo replicemus.
SENSUS MORALIS.—50. CAP. IX, VERS. 25.— Dies mei velociores fuerunt cursore; fugerunt, et non viderunt bonum.—Quibus [Col. 0885D] bonis homo peccando spoliatus, quibus malis obnoxius. —Sicut saepe jam diximus, sic primus homo conditus fuit, ut per augmenta temporum tendi posset ejus vita tantummodo, non evolvi. Sed quia sponte ad culpam decidit, quo attigit vetitum, pertulit [Col. 0886A] decursum, quem nunc homo praesentis vitae desiderio oppressus indesinenter et tolerat et optat. Ne enim finiatur, vivere appetit, sed per augmenta vitae quotidie ad finem tendit. [Col. 0885D] Editi, cum uno Mss. Colb., nec deprehendi valet; lectio nostra est Mss. Norm., Corb. Germ., Reg. Nec deprehendit valde temporum incrementa quam nulla sint, nisi cum repente transacta [Col. 0886D] Ita Turon., Vindoc., Bellovac., Corb. Germ. et omnes Norm., ubi in Editis, transacta finiuntur. fiunt quae venientia longa videbantur. [ Vet. XXIV. ] Vir igitur sanctus statum suae conditionis aspiciat, et ex humani generis voce damna decursus ingemiscat, dicens: Dies mei velociores fuerunt cursore; fugerunt, et non viderunt bonum. Ac si aperte dicat: Ad hoc homo conditus fuit, ut bonum, quod Deus est, videre potuisset; sed qui stare ad lucem noluit, fugiendo oculos amisit, quia quo per culpam coepit ad ima decurrere, [Col. 0886D] Gemet. et Turon., eo se caecitate perculit. eo caecitatem pertulit, ne intimum lumen videret. De quibus adhuc diebus [Col. 0886B] apte subjungitur: Pertransierunt quasi naves poma portantes. Naves cum poma portant, fructus terrae videlicet per fluctus ferunt. Terra vero hominis paradisus exstitit, quae hunc inconcussum tenere potuit, si per innocentiam stare voluisset. Sed quia ad mutabilitatis undas per culpam cecidit, ad praesentis vitae maria post terram venit. Poma etiam terrae hujus fuerunt mandati sermo, concessa possibilitas operis, naturae indita intelligentia conditoris. Sed haec poma quae edere in terra renuimus, per maria portamus, quia concessa bona tot munerum inconcussi custodire in paradiso noluimus, et servare nunc in tentationibus conamur. Tendentes ad terminum, aura vitae praesentis impellimur, mutabilitatis nostrae fluctu fatigamur. Sed quia per crucis mysterium ad ingenita [Col. 0886C] naturae bona restringimur, quasi per lignum poma portamus. Quod tamen intelligi et aliter potest. Naves etenim cum poma portant, suavitatem odoris habent, sed [Col. 0886D] Gemet., sed gravidinem operis non habent. Bellov., sed gravedinem ponderis. Corb. Germ. et Reg., gravitudinem. gravitatem ponderis 311 non habent. Et humanum genus paradisi gaudiis expulsum vim contemplationis [Col. 0886D] Turon., non perdidit, sed robur, etc., corrupte. perdidit, robur conditae fortitudinis amisit; cumque ad superna repetenda se erigit, fragrat quidem odore memoriae, sed digne non exerit pondus vitae. Pomorum ergo odoribus repletur, et tamen huc illucque leviter mentis nostrae navis impellitur, quia et paradisi celsitudinem cum [Col. 0886D] Turon., Corb. Germ., Reg., Germ., cum ardoris recordatione, quos sequuntur Edit. Coc. superiores. odoris recordatione meminimus, et importunos tentationum fluctus ex carne toleramus. Unde et apte subjungitur: Sicut aquila volans ad escam. [Vet. XXV. ] Aquila etenim alto valde volatu suspenditur, et adnisu praepeti [Col. 0886D] ad aethera libratur; sed per appetitum ventris terras expetit, seseque a sublimibus repente deorsum fundit. Sic sic humanum genus in parente primo ad ima de sublimibus corruit, quod nimirum conditionis suae dignitas in rationis celsitudine quasi in aeris libertate suspenderat; sed quia, contra praeceptum, cibum [Col. 0887A] vetitum contigit, per ventris concupiscentiam ad terras venit; et quasi post volatum carnibus pascitur, quia illa libera contemplationis inspiracula perdidit, et deorsum corporeis voluptatibus laetatur. Sicut ergo aquila volans ad escam, dies nostri velociter transeunt, quia quo ima petimus, eo subsistere in vita prohibemur.
51. Quaestiones durae circa hominis lapsum qui refrenandae. Menti etsi justa, tamen dura caecitas. —Sed cum haec ante mentis oculos continua cogitatione revolvimus, duris taciti quaestionibus urgemur, cur omnipotens Deus condidit quem periturum esse praescivit? cur is qui summe potens et summe bonus est nequaquam voluit hominem talem facere qui perire non posset? Cum vero haec tacita mens interrogat, pavet [Col. 0887B] ne ipso interrogationis ausu in superbiam erumpat, seque humiliter comprimit, [Col. 0887D] Turon., Longip., Norman., et cogitationis suae verba restringit. et cogitationes restringit. Sed eo gravius affligitur, quo inter mala quae sustinet etiam de conditionis suae abscondito intellectu cruciatur. Unde hic quoque apte subjungitur: Cum dixero, Nequaquam ita loquar, commuto faciem meam, et dolore torqueor. Nequaquam quippe ita nos debere loqui dicimus cum, nostrae infirmitatis modum ex inquisitione transeuntes, nosmetipsos pavore reprehendimus, et supernae reverentiae consideratione refrenamus. In qua refrenatione scilicet mentis nostrae facies commutatur, quia quae prius non capiens audenter summa requirebat, infirmitatem suam postmodum agnoscens, venerari inchoat quod ignorat. Sed in ipsa commutatione dolor est, quia valde affligitur, [Col. 0887C] quoniam primae culpae merito ad intelligenda ea quae de [Col. 0887D] Lyr., Bigot., Utic., ea quae de seipsa sunt. ipsa sunt caecatur. Quae patitur, justa esse considerat; pavet, ne in dolore per licentiam locutionis excedat; ori silentium indicit, sed excitatus dolor eo ipso quo restringitur augetur. Dicat ergo: Cum dixero, Nequaquam ita loquar, commuto faciem meam, et dolore torqueor, quia tunc gravius plerumque affligimur, cum quasi per consolationis studium afflictionis nostrae nobis conamur mala levigare. Sed quisquis, jam subtiliter parentis primi damnatione propagata, humani generis damna considerat, superest ut his adjungere propria metuat. Unde vir sanctus postquam communia intulit, repente specialia subjungit, dicens:
[Col. 0887D] VERS. 28.— Verebar omnia opera mea, sciens quod non parceres delinquenti.
52. Operibus etiam bonis timendum Job docet. —Quae beatus Job opera exercuit, sacrae hujus historiae textus ostendit. Holocaustis quippe multiplicibus auctorem placare studuit, quia juxta filiorum numerum, ut scriptum est, consurgens diluculo, offerebat holocausta per singulos; eosque non solum ab immundis actibus, sed a prava quoque cogitatione mundabat. [Col. 0888A] De quo, Scriptura teste, perhibetur: Dicebat enim: Ne forte peccaverint filii mei, et benedixerint Deo in cordibus suis (Job. I, 5) . Affectum ergo compassionis exercuit, quia ipse de se amicorum quaestionibus exactus dicit: Flebam quondam super eum qui afflictus erat (Job. XXX, 25) . Ministerium pietatis impendit, qui ait: Oculus fui caeco, et pes claudo (Job. XXIX, 15) . Castitatis munditiam in corde custodivit, qui obtestando se aperit, dicens: Si deceptum est cor meum super mulierem (Job. XXXI, 9) . Humilitatis culmen medullitus tenuit, qui dicit: Si contempsi judicium subire cum servo meo et ancilla mea, cum disceptarent adversum me (Ibid., 13) . Beneficia largitatis impendit, qui ait: Si comedi buccellam meam solus, et non comedit pupillus ex ea (Ibid., 17) . [Col. 0888B] Et rursum: Si non benedixerunt mihi latera ejus, et de velleribus ovium mearum calefactus est (Ibid., 20) . Gratiam hospitalitatis exhibuit, qui dicit: Foris non mansit peregrinus, ostium meum viatori patuit (Ibid., 32) . Et inter haec ad virtutum [Col. 0887D] Turon., Corb., Colb., vir sanctus, etc., quae ergo [Col. 0888D] Norman., etc. cumulum per excellentiorem viam charitatis, et inimicos dilexit, qui ait: Si gavisus sum ad ruinam ejus qui me oderat (Ibid., 29) . Et rursum: Non enim dedi ad peccandum guttur meum, ut expeterem maledicens animam ejus (Ibid., 30) . [Col. 0887D] Utic. et alii Norman., culmen; non Corb. Germ. Quid ergo vir sanctus sua opera verebatur, qui illa semper exhibuit, ex quibus placari Deus erga iniquitates solet? Quid ergo est quod, mira opera faciens, haec ipsa etiam veretur pavens, cum dicit: Verebar omnia opera mea, nisi quod in sancti viri actibus verbisque colligimus, ut si placere Deo veraciter cupimus, postquam perversa subigimus, [Col. 0888C] ipsa in nobis etiam bene gesta timeamus?
[ Vet. XXVI.] 53. In illis metuendae desidia et fraus. —Duo quippe sunt quae in bonis operibus necesse est ut studiose formidentur, desidia videlicet et fraus. Unde et per prophetam apud vetustam translationem dicitur: Maledictus omnis qui facit opus Dei fraudulenter et desidiose (Jerem. XLVIII, 10) . Sed sciendum magnopere est, quia desidia per torporem nascitur, fraus per privatam dilectionem. Illam namque minor Dei amor exaggerat, hanc autem male mentem possidens proprius amor creat. Fraudem quippe in Dei opere perpetrat quisquis, semetipsum inordinate diligens, per hoc quod recte egerit, ad remunerationis transitoria bona festinat. Sciendum [Col. 0888D] quoque est quod tribus modis fraus ipsa committitur, quia per hanc procul dubio aut tacita cordis humani gratia, aut favoris aura, aut res quaelibet exterior desideratur. Quo contra recte de justo per prophetam dicitur: [Col. 0888D] In Utic., Lyr., Reg., Corb. Germ., omittitur beatus. Beatus qui excutit manus suas ab omni munere (Isai. XXXIII, 15) . Quia enim non solum fraus in acceptione pecuniae est, munus procul dubio unum non est. Tres vero sunt acceptiones munerum, ad quas ex fraude festinatur. Munus namque a corde est [Col. 0888D] Utic., Lyr., Big., Corb. Germ., est capta gratia; quod legitur in vet. Editi captata gratia a cogitatione. Munus ab ore est [Col. 0889A] gloria per favorem. Munus ex manu est praemium per dationem. Sed 313 justus quisque ab omni munere manus excutit, quia in eo quod recte agit, nec ab humano corde inanem gloriam, nec ab ore laudem, nec a manu recipere dationem quaerit. Solus ergo in Dei opere fraudem non facit, qui cum ad studia bonae actionis invigilat, nec ad corporalis rei praemia, nec ad laudis verba, nec ad humani judicii gratiam anhelat. Ipsa igitur bona nostra, quia insidiantis culpae evadere gladium nequeunt, nisi sollicito quotidie timore muniantur, per sanctum virum nunc recte dicitur: Verebar omnia opera mea. Ac si humili confessione diceretur: Quae aperte egerim video, sed quid in his latenter pertulerim ignoro. [ Vet. XXVII ]. [Col. 0889D] Turon., saepe etenim nonnulla bona, etc. Saepe enim bona nostra latrocinanti [Col. 0889B] [Col. 0889D] Sic Vindoc. et Gemet., etc., ubi Editi, recordatus est Petrus verbi Jesu quod dixerat, et egressus, etc. fraude depereunt, quia rectis se nostris actibus concupiscentiae terrenae subjungunt. Saepe desidia interveniente deficiunt, quia a fervore quo coepta sunt frigescente amore tabefiunt. Quia ergo culpae subreptio vel in ipso virtutis actu vix vincitur, quid ad securitatem superest, nisi ut studiose semper et in virtute timeatur?
54. Delictum nullum est inultum. —Sed post haec valde scrupulosum cordi se objicit quod subjungit: Sciens quod non parceres delinquenti. Si enim delinquenti non parcitur, quis ab aeterna morte eripitur, cum a delicto mundus nemo reperitur? An poenitenti parcit et delinquenti non parcit? Quia cum delicta plangimus, nequaquam jam delinquentes sumus. Sed quid quod Petrus cum negat respicitur, et Redemptoris [Col. 0889C] negati respectu ad lacrymas vocatur? Quid quod Paulus cum Redemptoris nomen in terra conaretur exstinguere, ejus verba de coelo meruit audire? Sed tamen culpa in utroque punita est, quia et de Petro, teste Evangelio, scriptum est: [Col. 0889D] Sic Vindoc. et Gemet., etc., ubi Editi, recordatus est Petrus verbi Jesu quod dixerat, et egressus, etc. Recordatus Petrus verbi Jesu, egressus foras, flevit amare (Luc. XXII, 61) . Et de Paulo haec eadem, quae hunc vocavit, Veritas dicit: Ego ostendam ei quanta eum oporteat pro nomine meo pati (Act. IX, 16) . Delinquenti ergo Dominus nequaquam parcit, quia delictum sine ultione non deserit. Aut enim ipse hoc homo in se poenitens punit, aut hoc Deus cum homine vindicans percutit. Nequaquam igitur peccato parcitur, quia nullatenus sine vindicta laxatur Sic David ( De poenit. dist. 1, cap. Si peccatum ) audire post confessionem meruit: Dominus transtulit peccatum tuum (II Reg. XII, 13) . [Col. 0889D] Et tamen multis post cruciatibus afflictus ac fugiens, reatum culpae quam perpetraverat exsolvit. Sic nos salutis unda a culpa primi parentis absolvimur; sed tamen, reatum ejusdem culpae diluentes, absoluti quoque adhuc carnaliter obimus. Bene ergo dicitur: Sciens quod non parceres delinquenti, quia delicta nostra sive per nos, sive per semetipsum resecat, etiam [Col. 0890A] cum relaxat. Ab electis enim suis iniquitatum maculas studet temporali afflictione tergere, quas in eis in perpetuum non vult [Col. 0889D] Ita Bellov., Vindoc., Corb., Longip., Norman. omnes. Editi vero non vult vindicare. videre. Sed saepe mens dum plus justo trepidat, dum pavore quatitur, dum sinistris suspicionibus urgetur, taedet hanc vivere, quae se ad vitam vel per labores ambigit pervenire. Unde et subsequenter adjungitur:
VERS. 29.— Si autem et sic impius sum, quare frustra laboravi?
314 55. Sancti ita incerti sunt ut confidant, ita confidunt ut non torpeant. —Si enim remota pietate discutimur, opus nostrum poena dignum est, quod remunerari praemiis praestolamur. Vir igitur sanctus, sub occulta judicia trepidans, dicit: Si autem et sic impius [Col. 0890B] sum, quare frustra laboravi? [Col. 0889D] Sic restituimus ex Mss. Turon., Gemet. aliisque Norm., cum prius legeretur, non quod hunc laborasse [Col. 0890D] poenitet; sed quod incertus esset de praemiis, et inter labores dolet. non quo hunc laborasse poenitet, sed quo incertus esse de praemiis et inter labores dolet. Sciendum vero est quod viri sancti ita incerti sunt ut confidant, atque ita confidunt ut tamen ex securitate non torpeant. Quia ergo plerumque mens [Col. 0890D] Turon., et inter pietatis actus trepidat. et impensa rectis actibus trepidat, restat ut postquam bonum opus agitur lacrymae [Col. 0890D] In Vulgatis, expiationis. Rectius Mss. Germ., Longip., Norm., deprecationis, ex quo corrupte in Corb. Germ., desperationis. deprecationis exquirantur, quatenus ad aeterna praemia meritum recti operis subvehat humilitas postulationis. [ Vet. XXVIII, Rec. XIX. ] Sed tamen sciendum est quia mundos nos ad perfectum reddere, vel vita, vel lacrymae non valent quousque nos mortalitas nostrae corruptionis tenet. Unde et apte subjungitur:
[Col. 0890C] VERS. 30, 31.— Si lotus fuero quasi aquis nivis, et fulserint velut mundissimae manus meae; tamen sordibus intinges me, et abominabuntur me vestimenta mea.
56. Lacrymae mundant, si profluant cum humilitate. Si non propter terrena, sed superna bona. —Aquae enim nivis sunt lamenta humilitatis. Quae profecto humilitas, quia ante districti judicis oculos caeteris virtutibus praeeminet, quasi per magni meriti colorem candet. Sunt namque nonnulli qui lamenta habent, sed humilitatem non habent, quia afflicti plangunt, sed tamen in ipsis fletibus vel contra proximorum vitam superbiunt, vel contra ordinationem conditoris eriguntur. Hi nimirum aquas habent, sed nivis aquas [Col. 0890D] non habent, et mundi esse nequeunt, quia humilitatis fletibus minime lavantur. Aquis autem nivis a culpa se laverat qui confidenter dicebat: Cor contritum et humiliatum Deus non spernit (Psal. L, 19) . Qui enim lamentis affliguntur, sed murmurando rebelles sunt, mentem quidem conterunt, sed humiliari contemnunt. Quamvis aquae nivis intelligi et aliter possunt. Aqua enim fontis et fluminis ex terra oritur, aqua vero [Col. 0891A] nivis ex aere proruit. Et sunt plerique qui per orationum lamenta se cruciant, sed tamen totis lamentorum laboribus ad sola terrena desideria exsudant; compunguntur in precibus, sed felicitatis transitoriae gaudia exquirunt. Hos itaque nivis aqua non abluit, quia eorum fletus ab imis venit. Quasi enim ex terrae aqua perfusi sunt, qui pro terrenis bonis in precibus compunguntur. Qui vero idcirco plorant, quoniam praemia superna desiderant, aqua nivis hos diluit, quia coelestis compunctio infundit. Nam cum perennem patriam per lamenta appetunt, ejusque accensi desideriis plangunt, a summis accipiunt unde mundentur. Per manus autem quid aliud quam opera designantur? Unde quibusdam per prophetam dicitur: Manus vestrae sanguine plenae sunt (Isa. I, 15) ; [Col. 0891D] Coc. et seq. Edit., opere crudelitatis, renitentibus Mss. Norm. et aliis, ubi optimo sensu legitur, id est opera crudelitate, subaudi, plena sunt. id [Col. 0891B] est, opera crudelitate.
57. Perfectam munditiam hic non assequimur. —Notandum vero quod vir sanctus non ait: Fulserunt mundissimae manus meae; sed, velut mundissimae manus meae, quia quousque poena corruptionis astringimur, quamlibet rectis operibus [Col. 0891D] Removimus hinc insudemus, suadentibus Mss. , veram munditiam nequaquam apprehendimus, sed imitamur. Unde et apte subjungitur: Tamen sordibus 315 intinges me. Deus nos sordibus intingere dicitur, intinctos sordibus demonstrare, quia quanto ad illum verius per bona opera surgimus, tanto subtilius vitae nostrae sordes agnoscimus, quibus ab ejus munditia discordamus. Ait ergo: Si lotus fuero quasi aquis nivis, et fulserint velut mundissimae manus meae, tamen sordibus intinges me. Ac si apertius dicat: Quamvis lamentis supernae [Col. 0891C] compunctionis infundar, quamvis per studia rectae operationis exercear, in tua tamen munditia video quia mundus non sum. Intentam quippe Deo animam ipsa adhuc corruptibilis caro diverberat, ejusque amoris pulchritudinem obscenis et illicitis cogitationum motibus foedat.
[ Vet. XXIX.] 58. Animae vestis corpus. —Unde et subditur: Et abominabuntur me vestimenta mea. Quid enim vestimenti nomine nisi hoc terrenum corpus exprimitur, quo induta anima tegitur, ne [Col. 0891D] Ita Corb. Germ., Turon., Vindoc. et potiores Mss. Vulgati vero, subtilitatis suae substantia. in subtilitate suae substantiae nuda videatur? Hinc etenim Salomon ait: Omni tempore sint vestimenta tua candida (Eccle. IX, 8) ; id est, membra corporis a sordidis actibus munda. Hinc Isaias ait: Vestimentum mistum sanguine erit in combustionem (Isai. IX, 5) . Sanguine quippe vestimentum miscere est desideriis [Col. 0891D] carnalibus corpus inquinare. Quibus nimirum se pollui Psalmista formidaverat, cum dicebat: Libera me de sanguinibus Deus, Deus salutis meae (Psal. L, 16) . Hinc voce angeli ad Joannem dicitur: Habes pauca nomina in Sardis, quae non inquinaverunt vestimenta sua (Apoc. III, 4) . More autem sacri eloquii vestimenta nostra nos abominari referuntur, quia abominabiles reddunt; sicut per Petrum quoque de [Col. 0892A] Juda dicitur: Hic possedit agrum de mercede iniquitatis (Act. I, 18) . Neque enim emptum pretio sanguinis agrum Judas possidere figuli potuit, qui, relatis triginta argenteis, traditionis crimen criminosiori in se protinus morte mulctavit; sed possedit dictum est [Col. 0892D] Plerique cum Gemet. et aliis Norm., possideri fecit. Utic. utramque lect. habet. possidere fecit. Ita hoc loco: Abominabuntur me vestimenta mea [Col. 0892D] Mss. Norm., dicitur, ac si dicatur, abominabilem, etc. dicitur abominabilem facient, quia nimirum dum contra mentem membra superbiunt, dum sancti desiderii studia tentationum suarum tumultibus interrumpunt, in ipso suo certamine posita anima agnoscit quantum adhuc a divinitate despicitur, quae correptionem suam plene appetens transire, sed non valens, [Col. 0892D] Sic Turon., Gemet., etc., ubi vet. Ed. habent fede pulvere, Coc. et seq., faedo pulvere. foedae pulvere cogitationis inquinatur. Hanc vestimentorum abominationem senserat qui dicebat: Video aliam legem in membris meis repugnantem [Col. 0892B] legi mentis meae, et captivum me ducentem in lege peccati, quae est in membris meis (Rom. VII, 23) . Haec etiam vestimenta, in quibus perfecte placere non poterat, quandoque melius resumenda, deponere festine cupiebat, dicens: Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus (Rom. VII, 24) ? Dicat ergo vir justus: Si lotus fuero quasi aquis nivis, et fulserint velut mundissimae manus meae; tamen sordibus intinges me, et abominabuntur me vestimenta mea, quia quantumlibet ad summa ex compunctione contemplationis ascenderit, quantumlibet in opere se per exercitium laboris accinxerit, indignum tamen adhuc aliquid de corpore mortis sentit, et abominabilem se esse considerat in multis, quae de pondere corruptionis portat. [ Vet. XXX, Rec. XX. ] Cui hoc [Col. 0892C] quoque fit gravius, quod saepe neque hoc intelligit unde delinquit. Flagella suscipit, sed districto judici quid 316 in se majus, quidve minus displiceat, non agnoscit. Unde et subditur:
VERS. 32.— Neque enim viro, qui similis mei est, respondebo, nec qui mecum in judicio ex aequo possit audiri.
59. Justo quam grave sit ignorare unde delinquit. —Dum cum quolibet in judicio ex aequo contendimus, et quid contra nos dicatur agnoscimus, et in his quae dicimus audimur, et quo objecta patenter apprehendimus, eo audenter ad proposita respondemus. Quia ergo invisibilis judex quae facimus videt, quasi audit quae dicimus; sed quia id quod ei displicet [Col. 0892D] nequaquam plene cognoscimus, quasi quid ipse dicit ignoramus. Vir igitur sanctus vestimentorum suorum abominationem considerans, eo amplius timet, quo audiri ex aequo in judicio non valet, quia quousque corruptionis suae pondere premitur, hoc in poena sua gravius tolerat, quod et sensum sui reprehensoris ignorat. Ac si aperte dicat: In hoc ex aequo non audior, quia et patent cuncta quae facio, [Col. 0893A] et tamen ipse nescio per quanta reprehendor. Sequitur:
VERS. 33.— Non est qui utrumque valeat arguere, et ponere manum suam in ambobus.
60. Arguere Deum quid sit. —Durum sonat ut quaeratur qui Deum arguat; sed durum non erit, si recurrat ad memoriam quod ipse per alium prophetam dicit. Per Isaiam quippe admonet, dicens: Quiescite agere perverse, discite benefacere, quaerite judicium, subvenite oppresso, judicate pupillo, defendite viduam; et venite, et arguite me, dicit Dominus (Isai. I, 16) . Ei namque quem arguimus rationis auctoritate contraimus. Et quid est quod Dominus, agere sancta nos admonens, adjungit: Venite, et arguite [Col. 0893B] me, nisi quod aperte insinuat quantam bonis actibus fiduciam praestat? Ac si patenter dicat: Recta agite, et animadversionis meae motibus non jam per deprecationis gemitum, sed per fiduciam auctoritatis obviate. Hinc etenim Joannes dicit: Si cor nostrum non reprehenderit nos, fiduciam habemus ad Deum (I Joan. III, 21) . Hinc est quod Moyses, quia placet serviens, auditur tacens, cum silenti dicitur: Quid clamas ad me (Exod. XIV, 15) ? Hinc est quod irascentem retinet, cum audit: Dimitte me, ut irascatur furor meus contra populum istum (Exod. XXXII, 10) . Hinc est quod arguentem Dominus non habuisse se queritur, cum per prophetam dicitur: Quaesivi virum qui interponeret sepem, et staret oppositus contra me, ne dissiparem eam, et non inveni (Ezech. XXII, 30) . Hinc [Col. 0893C] est quod graviter Isaias deplorat, dicens: Omnes nos cecidimus quasi folium, et iniquitates nostrae quasi ventus abstulerunt nos; non est qui invocet nomen tuum, qui consurgat et teneat te (Isai. LXIV, 6, 7) .
61. Christus solus potuit nos a morte liberare. Patiendo hominis culpam corripuit, et placavit Dei iram. —Sed possunt recti quilibet per acceptae [Col. 0893D] Ex Mss. Turon., Bellov., Longip., Vindoc., Anglic., Norman., et, Gilotio teste, Parisiensibus, sic restituimus, emendavimusque Edit. pene omnes, ubi legitur poenitentiae, contra Gregorii mentem. innocentiae meritum aliquando praesentis motibus animadversionis obviare, non autem valent virtute propria ab humano genere supplicia secuturae mortis expellere. Vir igitur sanctus humanum genus consideret quo defluxit; aeternae mortis damna conspiciat; cui nimirum constat quia nequaquam justitia humana contradicat, videat quam perverse homo deliquerit; videat quam districte conditor contra hominem irascatur, [Col. 0893D] et mediatorem Dei et hominis, Deum et hominem, requirat. [ Vet. XXXI, Rec. XXI. ] Quem quia longe post venturum considerat, deplorans 317 dicat: Non est qui utrumque valeat arguere, et ponere manum suam in ambobus. Redemptor quippe humani generis, mediator Dei et hominis per carnem factus, quia justus in hominibus solus apparuit, et tamen ad poenam culpae etiam sine culpa pervenit, et hominem [Col. 0894A] arguit ne delinqueret, et Deo obstitit ne feriret, exempla innocentiae praebuit, poenam malitiae suscepit. Patiendo ergo utrumque arguit, qui et culpam hominis, [Col. 0893D] Ita Gemet. et alii Norm. Anglic., ac plerique. In Editis legitur per justitiam. justitiam aspirando, corripuit, et iram judicis moriendo temperavit; atque in utrisque manum posuit, quia et exempla hominibus quae imitarentur praebuit, et Deo in se opera, quibus erga homines placaretur, ostendit. Nullus quippe ante hunc exstitit, qui sic [Col. 0893D] Ebroic., Lyr., Bigot., Utic., Corb. Germ., pro [Col. 0894D] alienis erratibus. pro alienis reatibus intercederet, ut [Col. 0894D] Bellovac., Corb. Germ., Gemet. ac caeteri Norm., ut propria non haberet. proprios non haberet. Aeternae igitur morti tanto quis in aliis obviare non poterat, quanto hunc reatus de propriis astringebat. Venit itaque novus homo ad homines, contradictor ad culpam, amicus ad poenam; mira monstravit, crudelia pertulit. Manum ergo suam in ambobus posuit, quia unde reum [Col. 0894B] recta docuit, inde iratum judicem placavit. Qui hoc quoque ipsis suis miraculis mirabilius praebuit, quia corda delinquentium mansuetudine potius quam terrore correxit. Unde et subditur:
VERS. 34.— Auferat a me virgam suam, et pavor ejus non me terreat.
62. Mansuetudine potius quam terrore nos correxit. —Per legem quippe virgam Deus tenuerat, cum dicebat: Si quis haec vel illa fecerit, morte moriatur. Sed incarnatus virgam abstulit, quia vias vitae per mansuetudinem ostendit. Unde ei per Psalmistam dicitur: Intende, prospere procede, et regna, propter veritatem et mansuetudinem et justitiam (Psal. XLIV, 5) . [ Vet. XXXII. ] Timeri quippe quasi Deus noluit, sed quasi pater ut amaretur inspiravit. Quod liquido Paulus dicit: Non enim accepistis spiritum servitutis iterum in timore, sed accepistis spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus, Abba pater (Rom. VIII, 15) . Unde hic quoque apte subjungitur:
VERS. 35.— Loquar, et non timebo eum [Col. 0894D] Subjiciunt hic Excusi, neque enim possum metuens respondere; quae omittuntur in Mss. Corb. Germ., Reg., Bellov., Norman. et potioribus. Exstant in Colb. .
63. Timor a peccato nos suscitare non valuit. —Vir enim sanctus, quia humani generis Redemptorem venire mitem conspicit, non metum ad Dominum, sed affectum ad patrem sumit; et timorem despicit, quia per adoptionis gratiam ad amorem surgit. Hinc Joannes ait: Timor non est in charitate, sed perfecta charitas foras mittit timorem (I Joan. IV, 18) . Hinc [Col. 0894D] Zacharias dicit: Ut sine timore de manu inimicorum nostrorum liberati serviamus illi (Luc. I, 74) . A peccati igitur morte timor nos suscitare non valuit, sed ad statum vitae aspirata mansuetudinis gratia erexit. Quod bene Elisaeo Sunamitis filium suscitante signatur (IV Reg. IV, 30, 34) , qui cum baculo puerum mittens, exstincto filio vitam minime reddidit; per semetipsum vero veniens, seque super mortuum [Col. 0895A] sternens, atque ad ejus membra se colligens, huc illucque deambulans, et in ore mortui septies aspirans, hunc ad redivivam lucem protinus per ministerium compassionis animavit. Auctor quippe humani generis Deus, quasi mortuum puerum doluit, cum exstinctos nos iniquitatis aculeo miseratus aspexit. Et quia per Moysen terrorem legis protulit, quasi 318 per puerum virgam misit. Sed puer cum baculo mortuum suscitare non valuit, quia, Paulo attestante: Nihil ad perfectum adduxit lex (Hebr. VII, 19) . Ipse autem per semetipsum veniens, et super cadaver se humiliter sternens, ad exaequanda sibi mortui membra se collegit: Quia cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo; sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens, in [Col. 0895B] similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo (Philip. II, 6) . Huc illucque deambulat, quia et Judaeam juxta, et longe positas gentes vocat. Super mortuum septies [Col. 0895D] Sic leg. in Corb. Germ., Reg., Colb., Germ., Vindoc., et in vet. Ed. Coc. aliis sequentibus mutavit inspirat in oscitat, et mox, tribuit in aspirat; ubi, loco verborum illorum per apertionem, legitur in Turon. et Longip. per aspirationem. In uno Vindoc. est utraque lectio, aspirat et tribuit. inspirat, quia per apertionem divini muneris gratiae septiformis spiritum in peccati morte jacentibus tribuit. Moxque vivens erigitur, quia is, quem terroris virga suscitare non potuit, per amoris spiritum puer ad vitam rediit. Dicat itaque ex sua, dicat ex voce humani generis: Auferat a me virgam suam, et pavor ejus non me terreat; loquar, et non timebo eum. Ubi et apte subjungitur:
IBID.— Neque enim possum metuens respondere
64. Timor digna Deo pro ejus donis obsequia non reddit. —Respondere quippe cuilibet dicimur cum [Col. 0895C] factis illius digna opera repensamus. Deo ergo respondere est donis ejus praecedentibus nostra obsequia reddere. Unde et psalmi quidam, in quibus sancta operatio imitanda proponitur, ad respondendum scripti praenotantur. Rectum itaque Deus hominem condidit, eumque ad perversa defluentem cum longanimitate toleravit. Quotidie culpam aspicit, et tamen vivendi spatia non citius abscidit; dona largitur benignitate sua, et erga malos utitur patientia sua. Respondere homo tot beneficiis debet; sed tamen respondere metuens non valet, quia humani generis conditorem qui adhuc serviliter formidat, procul dubio non amat. Nam tunc solum Deo vera obsequia reddimus, cum eum propter amoris fiduciam non timemus; cum nos ad bona opera affectus, non metus [Col. 0895D] dirigit; cum malum nostrae menti jam non placet, etiam si licet. Nam qui a perversitatis opere ex timore restringitur, perversa libenter ageret, si liceret. Nequaquam ergo veraciter rectus est, qui adhuc a pravitatis desiderio liber non est. Bene itaque dicitur: Neque enim possum metuens respondere, quia [Col. 0896A] vera obsequia Deo non reddimus, si ex timore mandatis illius, et non potius ex amore servimus. Sed [Col. 0895D] Ebroic., Utic., Lyr., Bigot., sed cum mens nostra ejus dulcedinis amore accenditur, omni desiderio praesentis vitae levigatur. cum menti nostrae ejus dulcedinis amor accenditur, omne desiderium praesentis vitae levigatur, in taedium dilectio vertitur, atque hanc cum moerore mens tolerat, cui victa prius reprobo amore serviebat. Unde et apte subditur:
CAP. X, VERS. 1.— Taedet animam meam vitae meae.
65. Amor Dei vitae hujus taedium parit, et ad erratorum confessionem adducit. —Sed cum praesens vita vilescere, cum conditoris amor dulcescere coeperit, sese contra se animus accendit, ut accusare se de culpis debeat, in quibus se ante supernorum nescius [Col. 0896B] defendebat. Unde adhuc recte adjungit:
IBID.— Dimittam adversum me eloquium meum.
66. Quasi pro se eloquio suo utitur, qui prava quae gessit defendere excusationibus conatur. Sed adversum se eloquium dimittit, qui accusare in se hoc incipit quod erravit. Saepe vero et cum delinquimus 319 ea quoque quae agimus dijudicamus. Accusat mens ipsa quod perpetrat; sed quia hoc ex desiderio minime deserit, erubescit confiteri quod fecit. Cum vero toto jam judicio carnis delectationem premit, audaci voce in accusationis suae confessionem se erigit. Unde recte nunc dicitur: Dimittam adversum me eloquium meum, quia fortis mens relaxare contra se verba detestationis inchoat, quae apud semetipsam [Col. 0896C] prius infirme verecundata retinebat. Sed sunt nonnulli qui apertis vocibus culpas fatentur, sed tamen in confessione gemere nesciunt, et lugenda gaudentes dicunt. Unde adhuc apte subjungitur:
IBID.— Loquar in amaritudine animae meae.
67. Confessio fiat in amaritudine animae. —Qui culpas suas detestans loquitur, restat [Col. 0896D] Verbum necesse est (quod perinde est ac necessario seu consequenter et ex necessitate) in Vulgatis omissum exhibent omnes Mss. Idem hujus verbi usus est apud Hilarium Pictav., in psal. LXVIII, n. 16, ubi habet: A malis quis eripi se ob id necesse est, ne malis afficiatur optabit. Et in psal. CXVIII, lit. 12, n. 7: Earum necesse est generationum terra fundata et mansura esse credenda est. necesse est ut has in amaritudine animae loquatur, ut haec ipsa amaritudo puniat quidquid lingua per mentis judicium accusat. Sciendum vero est quia ex poena poenitentiae, quam sibi mens irrogat, aliquatenus securitatem percipit, atque ad interrogationem superni judicis fidentior exsurgit, ut semetipsam subtilius inveniat, [Col. 0896D] et erga se quaeque quomodo disponantur agnoscat. Unde et protinus additur:
VERS. 2.— Dicam Deo: Noli me condemnare; indica mihi cur me ita judices.
68. Judicat nos hic et punit Deus duobus modis. —Quia [Col. 0897A] peccatorem se in amaritudine animae asserit, quid Deo aliud quam ne condemnetur dicit? quia amaritudo praesentis poenitentiae exstinguit supplicia sequentis irae. Duobus autem modis in hac vita hominem Deus judicat, quia aut per mala praesentia irrogare jam tormenta sequentia incipit, aut tormenta sequentia flagellis praesentibus exstinguit. Nisi enim delictis exigentibus justus judex et nunc et postmodum quosdam percuteret, Judas [Col. 0897D] Addunt Editi apostolus. At in nullo Mss. invenimus. Iidem Mss., diploidem quippe duplum vestimentum dicimus. Ubi Editi, diplois. minime dixisset, Secundo eos qui non crediderunt perdidit (Judae 5) ; et de iniquis Psalmista non diceret: Induantur sicut diploide confusione sua (Psal. CVIII, 29) . Diploidem quippe duplum vestimentum dicimus. Confusione ergo sicut diploide induti sunt qui juxta reatus sui meritum et temporali et perpetua animadversione feriuntur. Solos quippe poena a supplicio [Col. 0897B] liberat quos immutat. Nam quos praesentia mala non corrigunt, ad sequentia perducunt. Si autem nequaquam quosdam poena praesens a supplicio aeterno defenderet, Paulus minime dixisset: Cum judicamur, a Domino corripimur, ut non cum hoc mundo damnemur (I Cor. XI, 32) . Hinc voce angelica ad Joannem dicitur: Ego quos amo redarguo et castigo (Apoc. III, 19) . Hinc etiam scriptum est: Quem diligit Dominus castigat, flagellat omnem filium quem recipit (Hebr. XII, 6) :
[ Vet. XXXIV.] 69. Mens justi ut secura sit, trepidat. —Saepe ergo mens justi, ut magis secura sit, altius trepidat; et cum flagellis cingitur, superni judicii incertitudine turbatur. Pavet ne initium sequentis [Col. 0897C] damnationis sit omne quod patitur; et per cogitationem interrogat judicem, quia de vitae suae meritis ambigit [Col. 0897D] Gemet., in persecutione. Olim tamen legebatur in percussione. in percussione. Sed cum vitae virtus ad oculos mentis reducitur, quasi consolatio a judice respondetur, quia nequaquam ad perdendum percutit quem in actionis innocentia feriendo 320 custodit. Bene itaque nunc dicitur: Indica mihi cur me ita judices. Ac si aperte diceretur: Quia flagellando me judicas, ostende quod ad judicium per flagella securum reddas. Quod tamen intelligi et aliter potest. Nam plerumque vir justus flagella ad probationem percipit, et vitam suam subtilissima inquisitione discutiens, quamvis se peccatorem et sentiat et fateatur, pro qua tamen specialiter culpa percutitur, minime cognoscit; atque eo magis in percussione [Col. 0897D] trepidat, quo causas suae percussionis ignorat. Petit ut semetipsum sibi judex indicet, quatenus quod ille animadvertendo percutit, hoc in se flendo et ipse castiget. Scit namque quod aequissimus [Col. 0897D] Ita Mss. Corb. Germ., Colb., Germ., Gemet. Alii, quos Editi sequuntur, judex. vindex injuste quempiam nostrum nullo modo affligit, et magno metu concutitur, quia et dolet in verbere, et deprehendere in se perfecte non valet quod deploret. Unde adhuc subditur:
VERS. 3.— Nunquid bonum tibi videtur, si calumnieris et opprimas pauperem, opus manuum tuarum, et consilium impiorum adjuves?
70. Justi propter quid flagelletur ignorantis anxietas. —Hoc nimirum sic per interrogationem dicitur, ut negetur. Ac si aperte diceretur. Tu qui summe bonus es, novi quia bonum non aestimas, ut pauperem per calumniam premas. Et scio ergo quia non est injustum quod patior, et eo magis doleo quo causas justitiae ignoro. Notandum vero quod non ait Ut opprimas innocentem, sed pauperem. Qui enim districtioni judicis nequaquam innocentiam, sed paupertatem suam objicit, non jam de vita audaciam arripit, sed quam se infirmum conspiciat ostendit. Ubi et congrue subjungit: Opus manuum tuarum. Ac si [Col. 0898B] aperte dicat: Impie opprimere non potes, quem te fecisse gratuito recordaris.
71. Deus non sinit nos supra vires tentari. —Bene autem subditur: Et consilium impiorum adjuves? Quos namque hoc loco impios, nisi malignos spiritus vocat? Qui cum redire ipsi ad vitam nequeant, crudeliter socios ad mortem quaerunt. Quorum nimirum consilium fuit ut beatum Job divina correptio tangeret, et qui in tranquillitate justus exstiterat, saltem per flagella peccaret. Sed impiorum consilium Dominus non adjuvit, quia eorum tentationibus carnem justi prodidit, animam negavit. Hoc indesinenter contra bonos consilium maligni spiritus ineunt, ut hi quos servire Deo [Col. 0898D] Deest haec vox in Ebroic. et aliis Norm. Exstat in Corb. Germ., Colb., Reg. innocue in tranquillitate conspiciunt vexati adversitatibus ad voraginem culpae rapiantur. [Col. 0898C] Sed eorum consilii acumen destruitur, quia pius conditor cum viribus flagella moderatur, ne virtutem poena transeat, et per astutiam fortium humana infirmitas [Col. 0898D] Coc. et poster. Ed., cum quibusdam Mss., excedat. Praetulimus excidat, tum quod sit Mss. Corb. Germ., Reg., Vindoc., aliorumque potiorum, tum quod humanae fragilitati magis congruat excidere quam excedere. Proxime sequitur, corruens portet. excidat. Unde et bene per Paulum dicitur: Fidelis autem Deus, qui non patietur vos tentari supra quam potestis, sed faciet cum tentatione etiam proventum, ut possitis sustinere (I Cor. X, 13) . Nisi enim misericors Deus cum viribus tentamenta modificet, nullus profecto est qui malignorum spirituum insidias non corruens portet, quia si mensuram judex tentationibus non praebet, eo ipso protinus stantem dejicit, quo ultra vires onera imponit. Sic autem beatus Job negando 321 requisivit ista quae protulit, sicut et requirendo negat ea quae illico subjungit, dicens:
VERS. 4-7.— Nunquid oculi carnei tibi sunt, aut sicut videt homo et tu videbis? Nunquid sicut dies hominis dies tui, aut anni tui sicut humana sunt tempora, ut quaeras iniquitatem meam, et peccatum meum scruteris? et scias quia nihil impium fecerim.
72. Discrimen visus humani et divini, dierum nostrorum [Col. 0899A] et aeternitatis. —Oculi carnei facta temporum non nisi in tempore agnoscunt, quia et ipsi ad videndum cum tempore prodeunt, cum tempore clauduntur; et humanus visus quodlibet opus sequitur, non praecurrit, quia [Col. 0899D] Ebroic., vix existentia concupiscit. Irrepsit mendose concupiscit, pro conspicit, quod in Mss. legitur. vix existentia aspicit, et ventura nullo modo agnoscit. [ Vet. XXXV. ] Dies quoque et anni hominis a diebus et annis discrepant aeternitatis, quia vitam nostram, quae tempore incipitur, tempore finitur; dum intra sinus sui latitudinem format, aeternitas devorat. Cujus nimirum immensitas, quia ultra citraque super nos tenditur, sine inchoatione et termino ejus aeternum esse dilatatur; eique nec transacta praetereunt, nec adhuc ventura, quasi quae non appareant, desunt, quia is qui semper esse habet, cuncta sibi praesentia conspicit; cumque aspiciendo [Col. 0899B] post et ante non tenditur, nulla intuitus mutatione variatur. Dicat ergo: Nunquid oculi carnei tibi sunt; aut sicut videt homo, et tu videbis? Nunquid sicut dies hominis dies tui, et anni tui sicut humana sunt tempora, ut quaeras iniquitatem meam, et peccatum meum scruteris? et scias quia nihil impium fecerim. Ac si humiliter requirens, diceret: Cur me in tempore per flagella examinas, quem apud te perfecte et ante tempora scisti? Cur culpas meas verberibus interrogas, quem per aeternitatis tuae potentiam nec prius quam conderes ignoras? Cujus nimirum potentiae mox pondus exprimit, cum subjungit:
IBID.— Cum sit nemo qui de manu. tua possit eruere.
73. Humilis deprecatio flagellati. —Ac si aperte [Col. 0899C] dicat: Quid tibi restat, nisi parcere, cujus virtuti nullus valet obviare? Quo enim nemo est qui animadversionem tuam ex merito suae virtutis retineat, eo a se facilius tua pietas exigat ut parcat. Quia autem [Col. 0899D] Ita Mss. Norman., Bellov. et plerique Coc. et seq. Ed., in delictis. nos in delicto concepti, in iniquitatibus editi, aut noxie prava perpetramus, aut incaute etiam recta agendo delinquimus, districtus judex unde nobis fiat placabilis, non habemus. Sed cum nostrum opus ejus obtutibus dignum exhibere non possumus, restat ut ad placationem illius suum ei opus offeramus. Unde et subditur:
VERS. 8.— Manus tuae plasmaverunt me, et fecerunt me totum in circuitu, et sic repente praecipitas me?
74. Manichaei dogma destruitur. —Ac si ei humiliter [Col. 0899D] dicat: Quia sub justo examine dignum non est [Col. 0899D] Barthol. et vet. Ed., tuae plasmationi; cui lectioni nullus ex ms. nostris Cod. favet. tua placatione quod feci, pensa misericorditer, ne pereat quod fecisti. Quibus etiam verbis perversum [Col. 0899D] Gemet., Bellovac., Corb. Germ. et alii antiq. Mss., Manis vel Manes. Manichaei dogma destruitur, qui duo esse principia mentiens, a Deo spiritum, a Satana vero carnem conditam asserere conatur. Sanctus etenim vir prophetici [Col. 0900A] gratia spiritus plenus, longe post ventura considerat, et errorum genimina praevidens calcat, dicens: Manus tuae plasmaverunt me, et fecerunt me totum in circuitu. Qui enim et plasmatum se, et factum totum in circuitu a Deo asserit, tenebrarum genti 322 nec in spiritu suo aliquid nec in carne derelinquit. Nam plasmatum se propter internam [Col. 0900D] In Vulg., non in Mss., additur hominis. Si quid foret supplendum, vox Dei magis congrueret. imaginem retulit; factum vero totum in circuitu, in eo quod ex carnis constat indumento, memoravit.
[ Vet. XXXVI.] 75. Hominis praerogativa in rerum conditione. —Notandum vero est quia per hoc quod se plasmatum Dei manibus asserit; misericordiae judicis dignitatem suae conditionis opponit. Quamvis enim per coaeternum Patri Verbum cuncta creata sunt, in ipsa tamen relatione creationis ostenditur [Col. 0900B] quantum cunctis animalibus, quantum rebus vel coelestibus, sed tamen insensibilibus, homo praeferatur. Cuncta quippe dixit et facta sunt (Psal. CXLVIII, 5) . Cum vero facere hominem decernit, hoc quod reverenter pensandum est praemittit, dicens: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (Genes I, 26) . Neque enim de eo sicut de rebus caeteris scriptum est, Fiat, et factum est (Ibid., 3) ; neque ut aquae volatilia, sic terra hominem protulit; sed prius quam [Col. 0900D] Ita Vindoc., Norm. et alii, cum veterib. Edit. In Edit. Coc. et sequentibus, sed priusquam faceret. fieret faciamus dicitur, ut videlicet quia rationalis [Col. 0900D] Vulgati, Natura, quod Ms. nullus exhibet. creatura condebatur, quasi cum consilio facta videretur. Quasi per studium de terra plasmatur, et inspiratione conditoris in virtute spiritus vitalis erigitur, ut scilicet non per jussionis vocem, sed per dignitatem operationis existeret, qui ad conditoris imaginem fiebat. Quod igitur per conditionem [Col. 0900C] homo elegantius [Col. 0900D] In Mss. Colb., Germ., Utic., Ebroic. et plerisque Norman., inter creaturas caeteras accepit. Corb. Germ. et Reg. ut in Editis. in terra creaturis caeteris accepit, hoc in flagello positus pietati sui opificis opponit, dicens: Manus tuae plasmaverunt me, et fecerunt me totum in circuitu, et sic repente praecipitas me? Ac si aperte dicat: Cur tanta vilitate despicis, quem cum tanta dignitate condidisti? Et quem ratione rebus caeteris praefers, cur ex dolore supponis? Sed tamen haec eadem nostra dignitas fulget per imaginem, et longe distat a beatitudinis perfectione per carnem, quia dum spiritus miscetur pulveri, quodam modo connectitur infirmitati. Quam scilicet infirmitatem beatus Job pietati judicis objicit, cum subjungit:
[Col. 0900D] VERS. 9.— Memento, quaeso, quod sicut lutum feceris me.
76. Quare angelus irremissibiliter peccavit, non homo. —Angelorum spiritus idcirco irremissibiliter peccaverunt, quia tanto robustius stare poterant, quanto eos carnis admistio non tenebat. Homo vero idcirco post culpam veniam meruit, quia per carnale corpus [Col. 0901A] aliquid quo semetipso minor esset accepit. Unde et apud respectum judicis argumentum pietatis est haec eadem infirmitas carnis; sicut per Psalmistam dicitur: Ipse autem est misericors, [Col. 0901D] Lyr., Bigot., Utic., et propitius fuit . . . et non disperdidit eos. et propitius fiet peccatis eorum, et non disperdet eos. Et multiplicavit ut averteret iram suam ab eis, et non accendit omnem iram suam, et rememoratus est quia caro sunt (Psal. LXXVII, 38) . Ut lutum ergo homo factus est, quia de limo est ad conditionem sumptus. Lutum quippe fit, cum se aqua terrae conspergit. Sicut lutum itaque homo est conditus, quia quasi aqua infundit pulverem, cum anima rigat carnem. Quod sanctus vir bene pietati judicis objicit, cum postulans dicit: Memento, quaeso, quod sicut lutum feceris me. Ac si aperte dicat: Infirmitatem carnis considera, et reatum iniquitatis [Col. 0901B] laxa. Ubi aperte quoque mors ejusdem carnis adjungitur, cum protinus subinfertur:
IBID.— 323 Et in pulverem reduces me.
77. Hominem excusat carnis infirmitas. —Ac si patenter postulet, dicens: Memento, quaeso, quod per carnem a terra venio, et per ejus interitum ad terram tendo. Materiam itaque originis, et poenam finis aspice, et culpae citius transeuntis parce. [ Vet. XXXVII, Rec. XXIX. ] Sed quia qualitatem protulit hominis conditi, nunc subjungit ordinem propagati, dicens:
VERS. 10, 11.— Nonne sicut lac mulsisti me, et sicut [Col. 0901C] caseum me coagulasti? Pelle et carnibus vestisti me, ossibus et nervis compegisti me.
78. Hominis ortus descriptio. —Plasmatus quippe homo sicut lutum factus est, propagatus autem et sicut lac mulgetur semine, et sicut caseus coagulatur in carne. Carnibus et pelle induitur, ossibus nervisque solidatur. Per lutum ergo primae conditionis qualitas, per lac vero sequentis ordo conceptionis exprimitur, quia per coagulationis incrementa ducitur, ut paulisper in ossa roboretur. Sed angusta Dei laus est descriptio creati corporis, nisi etiam subsequenter exprimatur mira aspiratio vivificationis. Unde et subditur:
[Col. 0901D] VERS. 12.— Vitam et misericordiam tribuisti mihi.
79. Vitae inspiratio et conservatio. —Sed incassum nobis bona conditor tribuit, si non omne quod tribuit ipse custodit. Sequitur,—IBID:— Et visitatio tua custodivit spiritum meum. Haec autem quae de exteriori homine diximus, [Col. 0901D] Norman., Turon., Corb. Germ., Colb., Vindoc., etc., etiam interiori posse congruere, etc. Germ., quemadmodum possunt. etiam interiori quemadmodum possit congruere libet ut breviter replicando monstremus.
80. Homo lutum, fit pulvis subtracta gratia. Bella carnis patitur, sed gratia roboratur.—Memento, quaeso, [Col. 0902A] quod sicut lutum feceris me. Sicut lutum quippe homo noster interior existit, quia sancti Spiritus gratia terrenae menti infunditur, ut ad intellectum sui conditoris erigatur. Humana namque cogitatio, quae peccati sui sterilitate aruit, per vim sancti Spiritus, quasi irrigata terra viridescit. Sed saepe dum perceptis superni doni virtutibus sine interruptione utimur, ad privatam fiduciam usu continuae prosperitatis elevamur. Unde fit plerumque ut isdem qui sublevaverat parumper Spiritus deserat, quatenus ipsum sibi hominem ostendat. Quod sanctus vir protinus exprimit, cum subjungit: Et in pulverem reduces me. Quia enim per subtractionem Spiritus mens aliquantulum in tentatione deseritur, quasi ab humore pristino terra siccatur, ut infirmitatem suam derelictus sentiat, et [Col. 0902B] sine infusione supernae gratiae quantum homo aruit cognoscat. Qui apte quoque reduci ad pulverem dicitur, quia dimissus sibi cujuslibet tentationis aura raptatur. Sed dum relicti concutimur, ea quae afflati cognovimus subtilius jam dona cogitamus. Unde subjungit: Nonne sicut lac mulsisti me, et sicut caseum me coagulasti? Mens etenim nostra cum per sancti Spiritus gratiam ab usu vetustae conversationis abstrahitur, sicut lac mulgetur, [Col. 0901D] Unus Vindoc. cum Germ. et Corb. Germ., quia [Col. 0902D] in quadam coagulationis nova teneritudine. Alter Vindoc., cui consentiunt Norm., quia in quadam novae coagulationis teneritudine. quia in quadam novae inchoationis teneritudine et subtilitate formatur; et sicut caseus coagulatur, quia in constipatione pinguescentis cogitationis astringitur, ut nequaquam jam per desideria diffluat, sed in uno amore se colligens, ad solidam reformationem surgat. [ Vet. XXXVIII. ] Plerumque vero contra haec eadem rudimenta spiritalia [Col. 0902C] ex usu veteri caro submurmurat, et mens bella tolerat ex homine quem foris portat. Unde subjungit: Pelle et carnibus vestisti me. Pelle quippe 324 et carnibus interior homo vestitur, quia in eo quod ad superna erigitur, carnalium motuum obsidione vallatur. Sed tendentem ad justitiam nequaquam in tentatione conditor deserit, qui per infusionem gratiae etiam [Col. 0902D] Gemet., mendose, ut censemus, precantem. peccantem praevenit; sed sublevatam mentem et ad bella exterius laxat, et interius roborat. Unde adhuc apte subjungitur; Ossibus et nervis compegisti me. Carnibus et pelle vestimur, sed ossibus nervisque compingimur, quia etsi tentatione foras irruente concutimur, intus tamen nos conditoris manus roborat, ne frangamur. Carnis itaque nos motibus humiliat ad dona, sed per ossa virtutum roborat contra tentamenta. [Col. 0902D] Ait ergo: [Col. 0902D] Gemet., carne et pellibus. Utic., Lyr., Bigot., pelle et carnibus. Ita quoque Vindoc. Carne et pelle vestisti me, ossibus et nervis compegisti me. Ac si aperte dicat: Foras me ad probationem deseris, sed tamen intus ne peream virtutibus astringendo custodis. Qui idcirco nobis bene vivendi rectitudinem tribuit, quia benigne praeterita quae deliquimus parcit. Unde et adhuc apte subjungitur: Vitam et misericordiam tribuisti mihi.
81. Vitam ex misericordia Dei praeveniente et subsequente accipit et servat. —Vita quippe tribuitur cum [Col. 0903A] malignis mentibus benignitas aspiratur. Sed vita sine misericordia accipi nequaquam valet, quia ad obtinenda Dominus justitiae bona non adjuvat, si prius misericorditer anteactas nequitias non relaxat. Vel certe vitam nobis et misericordiam tribuit, quia ea qua nos misericordia ad bene vivendum praevenit, etiam subsequente custodit. Nisi enim misericordiam subroget, servari non valet vita quam praebet. Ipso quippe quotidie humanae vitae usu veterascimus, et exterioris hominis impulsu cogitatione lubrica ab interioribus eximus. Et nisi nos superna visitatio vel ad amorem compungendo vivificet, vel ad timorem flagellando restauret, repentino lapsu mens funditus tota destruitur, quae longo virtutis studio innovata videbatur. Unde subjungit: Et visitatio tua custodivit [Col. 0903B] spiritum meum. Humanum quippe spiritum visitatio superna custodit, cum hunc virtutibus ditatum, [Col. 0903D] Turon., Utic., Bigot. et plerique, vel flagellando percutere. vel flagello percutere, vel compungere amore non desinit. Nam si dona praestat, sed hunc continue restaurando non sublevat, citius bonum perditur, quod non a largiente custoditur. Sed ecce vir sanctus dum se humiliter agnoscit, conferenda generaliter divinae misericordiae secreta deprehendit; cumque infirmitatem suam veraciter fatetur, repente ad cognoscendam vocationem gentium sublimiter rapitur. Nam protinus subdit:
VERS. 13.— Licet haec celes in corde tuo, tamen scio quia universorum memineris.
82. Vocatio gentium in consilio Dei abscondita. —Ac [Col. 0903C] si aperte dicat: Cur de me trepido, qui et universas gentes quia colligas scio? Quod tamen in corde celas, quia hoc adhuc aperto sermone non indicas. Sed qui et universorum reminisceris, me procul dubio de venia certum facis. [ Vet. XXXIX. ] Sciendum vero est quia in quibusdam factis et certi de venia reddimur, et post perpetratas culpas ad absolutionis nostrae fiduciam correctione et poenitentia subsequente roboramur; perpetratae tamen nostrae nequitiae adhuc memoria tangimur, et cogitatione illicita aversi nolentesque pulsamur. Unde et apte subjungitur:
VERS. 14.— Si peccavi, et ad horam pepercisti mihi, [Col. 0903D] cur ab 325 iniquitate mea mundum me esse non pateris?
83. Peccata deleta qui memoriam inficiant, et bellum reparent. Quid tum agendum. —Ad horam Dominus peccatum parcit, cum reatum culpae concessis protinus fletibus diluit. Sed ab iniquitate nostra mundos nos esse non patitur, quia volentes quidem culpam [Col. 0904A] fecimus, sed nonnunquam nolentes ejus memoriam cum delectatione toleramus. Saepe namque hoc quod a conspectu jam judicis fletu interveniente deletum est ad animum redit, et devicta culpa ad delectationem rursus inserpere nititur, atque in antiquo certamine rediviva pulsatione reparatur; ita ut quod prius egit in corpore, hoc importuna cogitatione postmodum verset in mente. Quod caute ille conspicere athleta spiritalis noverat, qui dicebat: Computruerunt et deterioraverunt cicatrices meae, [Col. 0903D] Reliqua contextus desunt in Bellov., meae, a facie. a facie insipientiae meae (Psal. XXXVII, 6) . Quid namque cicatrices, nisi sanationes sunt vulnerum? [ Vet. XL. ] Laxatas ergo nequitias ad delectationem memoriae redire conspexerat, qui cicatrices deflebat. Cicatrices quippe computrescere est sanata jam peccatorum [Col. 0904B] vulnera rursus in tentationem serpere, atque ex eorum suggestionibus, post superductam cutem poenitentiae, fetorem culpae iterum doloremque sentire. Qua videlicet in re et nihil foras opere agitur, et sola intus cogitatione peccatur; districtoque se reatu mens obligat, nisi hoc sollicitis lamentis tergat.
84. Unde bene per Moysen dicitur: Si fuerit inter vos homo qui nocturno pollutus sit somnio, egredietur extra castra; et non revertetur prius quam ad vesperam lavetur aqua, et post solis occasum regredietur in castra (Deut. XXIII, 10) . Nocturnum quippe est somnium tentatio occulta, per quam tenebrosa cogitatione turpe aliquid corde concipitur, quod tamen corporis opere non expletur. Sed somnio nocturno pollutus egredi extra castra praecipitur, quia videlicet [Col. 0904C] dignum est ut qui immunda cogitatione polluitur, indignum se cunctorum fidelium societatibus arbitretur, culpae suae meritum ante oculos ponat, et ex bonorum se aestimatione despiciat. [Col. 0903D] Coc. et recent. Ed., pollutum, et mox cum superioribus, laborantem. Sequimur Mss. Vindoc., Bellovac., Norm., etc. Polluto ergo extra castra exire est turpi impugnatione laboranti, sese ex continentium comparatione despicere. Qui ad vesperam lavatur aqua, cum defectum suum conspiciens ad poenitentiae lamenta convertitur, ut fletibus diluat omne [Col. 0903D] Ita Turon., Corb. Germ., Gemet., Ebroic. et alii Norm. In plurimis tamen Norm. legitur, occulta cogitatio. [Col. 0904D] In Utic. prius legebatur occulta inquinatio. Editi cum Cod. Colb., quod in animo occulta inquinatio. quod animum occulta inquinatio accusat. Sed post occasum solis ad castra redeat, quia, defervescente tentationis ardore, necesse est ut iterum fiduciam erga societatem bonorum sumat. [Col. 0904D] Gemet. et alii Norm. cum Corb. Germ., post aquam quippe occumbente sole. Retinemus Excusorum lect., quae est 1 Reg. Post aquae quippe lavationem, occumbente sole ad castra revertitur, qui post lamenta poenitentiae, frigescente flamma cogitationis illicitae, ad fidelium merita [Col. 0904D] praesumenda reparatur; ut jam se a caeteris longe esse non aestimet, qui mundum se per obitum intimi ardoris gaudet. Sed inter haec sciendum est quod idcirco nonnunquam impulsu illicitae cogitationis affligimur, quia in quibusdam terrenae [Col. 0904D] Corb., Vindoc., Germ. et alii, terrenae cogitationis. Vulgata lectio est 1 Reg. et Colbert. conversationis actibus, quamvis licitis, libenter occupamur. Cumque vel in minimis terrena actio per desiderium [Col. 0905A] tangitur, crescente contra nos antiqui hostis fortitudine, mens nostra non minima importunitate tentationis inquinatur. Unde 326 et sacerdos legis, membra hostiae per frusta concisa, caput atque ea quae erga [Col. 0905D] Gemet. et alii vet., jecor; et ita deinceps semper legitur. jecur sunt, jubetur ignibus cremare, pedes vero atque intestina hostiae prius aqua diluere (Levit. I, 7, 12) . Nos quippe ipsos sacrificium Deo offerimus cum vitam nostram cultui divino dedicamus. Qui membra hostiae per frusta concisa super ignem ponimus, cum vitae nostrae opera [Col. 0905D] Supplevimus in ex Mss. Norm., in virtutibus; quae respondent particulis seu frustis in quae hostia concidebatur. in virtutibus distinguentes immolamus. Caput atque ea quae juxta jecur continentur incendimus, cum in sensu nostro, quo omne corpus regitur, atque in occultis desideriis flamma divini amoris ardemus. Et tamen praecipitur ut pedes atque intestina hostiae laventur. Pedibus [Col. 0905B] enim terra tangitur, intestinis vero stercora gestantur, quia plerumque jam ex desiderio in aeternitatem succendimur, jam toto devotionis sensu ad appetitum nostrae mortificationis inhiamus; sed quia adhuc terrenum prae infirmitate aliquid agimus, nonnulla etiam quae jam subegimus illicita in corde toleramus. Cumque cogitationes nostras immunda tentatio inquinat, quid aliud quam intestina hostiae stercus portant? Sed ut comburi debeant, laventur, quia nimirum necesse est, ut immundas cogitationes timoris fletus diluat, quas in acceptione sacrificii supernus amor incendat. Et quidquid mens vel de inexperto certamine, vel de conversationis pristinae memoria patitur, lavetur, ut tanto suavius in conspectu sui [Col. 0905D] Plerique, sui inspectoris, Corb. Germ., exspectatoris. spectatoris ardeat, quanto cum ei assistere coeperit nil terrenum secum, nil lubricum in ara [Col. 0905C] suae orationis imponit. Vir igitur sanctus humanae mentis damna conspiciat, quod plerumque se cogitatione illicita inquinat; et postquam reatum operis judex relaxat, et, sua plorans, nostra quae ploremus aperiat, dicens: Si peccavi, et ad horam pepercisti mihi, cur ab iniquitate mea mundum me esse non pateris? Ac si aperte dicat: Si culpam venia abstulit, cur hanc et a memoria non detergit? [ Vet. XLI, Rec. XXXII.] Saepe autem ita mens in culpae recordatione concutitur, ut ad perpetrationem illius longe gravius quam prius capta fuerat urgeatur; et deprehensa trepidat, seque ipsam variis motibus impulsa perturbat. Metuit quidem ne vincatur tentationibus, sed resistens hoc ipsum quod longo labore certaminis affligitur perhorrescit. Unde et apte subjungitur:
VERS. 15.— Et si impius fuero, vae mihi est; et si justus, non levabo caput, saturatus afflictione et miseria.
85. Vitiis renitentis ac cedentis discrimen. —Impius namque vae habet, justus miseriam, quia et aeterna [Col. 0906A] damnatio reprobum sequitur, et electus quisque doloribus transitoriae adversitatis expiatur. Impius caput levat, sed elatus evadere vae quod sequitur non valet. Justus, labore sui certaminis afflictus, caput levare non sinitur, sed pressus a perpetua afflictione liberatur. Ille se in voluptatibus erigit, sed suppliciis sequentibus mergit. Iste se in dolore deprimit, sed tamen a pondere aeternae animadversionis abscondit. Consideret ergo vir sanctus quod aut renitens homo vitiis praesenti labore afficitur, aut succumbens perpetuae afflictioni mancipatur, et dicat: Et si impius fuero, vae mihi est; et si justus, non levabo caput, saturatus afflictione et miseria. Ac si aperte deploret, 327 dicens: Aut substratus carnis desideriis, supplicio aeterno subjicior; aut repugnans illicitis motibus poena praesenti crucior, quia a labore [Col. 0906B] certaminis liber non sum. Sed superna dispensatio idcirco nos tota sibi intentione servientes carnis nostrae permittit impugnationibus concuti, ne mens nostra in superbiam audeat praesumptione suae securitatis elevari, ut dum pulsata trepidat, in solo auctoris adjutorio spei pedem robustius figat. Unde et adhuc apte subjungitur:
VERS. 16.— Et propter superbiam quasi, leaenam capies me.
86. Leaena qua arte capiatur. Eodem modo et lapsi et reparati sumus. —Leaena cum escam catulis exquirit, inhianter in foveam captionis ruit. Sicut enim ex quibusdam regionibus fertur, fit in ejus itinere fovea, [Col. 0906C] in qua pecus deponitur, ut illuc se ejus appetitu projicere leaena provocetur: quae angusta simul et alta praeparatur, ut in eam ruere ambiendo valeat, sed hanc saliendo nullo modo evadat. Alia quoque fovea, quae priori cohaereat, effoditur, quae tamen ei, in qua pecus est, extremae partis apertione conjungitur. In qua nimirum cavea ponitur, ut leaena corruens, quia desuper terroribus urgetur, cum quasi in secretiori parte foveae occultare, se appetit, caveam volens intret; cujus jam saevitia nequaquam pertimescitur, quia clausa in cavea levatur. Quae enim sua sponte in foveam corruit, ad superiores partes circumsepta vectibus redit. Sic sic nimirum humana mens capta est, quae in libertate arbitrii condita, dum nutrire desideria carnis appetivit, quasi leaena catulis [Col. 0906D] escam quaesivit, atque in deceptionis suae foveam cecidit, quae, suadente hoste, ad cibum prohibitum manum tetendit. Sed in fovea protinus caveam invenit, quia sponte ad mortem veniens corruptionis suae mox carcerem pertulit; [Col. 0906D] Verba atque ad auras liberas gratia interveniente reducitur, quae Coccius primum suo loco moverat, ac post voces vectibus ligatur transtulerat, in eum restituimus statum quem in antiquis Edit. et Mss. obtinent. Ea autem male mota fuisse suadent quae mox sequuntur. atque ad auras liberas, gratia interveniente, reducitur. Sed cum multa agere conatur, et non valet, ejusdem corruptionis suae obstaculis [Col. 0907A] quasi caveae vectibus [Col. 0907D] Ita, cum Vulgatis, Mss. Corb., Colb., Reg. In Anglicanis autem Norm. et pluribus Gallicanis, levatur. ligatur. Jam quidem eam in quam ceciderat damnationis foveam evasit, quia secuturae mortis supplicium, manu [Col. 0907D] Coc. et sequentes Edit., Redemptoris, reluctantibus aliis Editis et scriptis. Nil vetat quominus hic dicatur manu redemptionis, quomodo dicitur infra, num 94, pia manu gratiae; et num. 105, manu sanctae exhortationis. redemptionis adjuta, ad veniam redeundo superavit. Sed tamen coarctata caveam tolerat, quia supernae quoque disciplinae nexibus cingitur, ne per carnis desideria vagetur. Quae ergo sponte sua in foveam cecidit, ad auras liberas clausa redit, quia et per libertatem arbitrii in culpam corruit, et tamen hanc a suis motibus, conditoris gratia coactam nolentemque constringit. Post foveam itaque caveam patitur, quae, [Col. 0907D] Edit. Guss., post Rom., erecta. Mox etiam aliae cum uno Ms. Reg., a pravae voluntatis motibus. erepta ex aeterno supplicio, a pravae libertatis motibus, et sub coelestis artificis dispensatione religatur. Recte igitur dicit: Et propter superbiam, quasi leaenam capies me, quia et liber homo per cibum sibi mortem [Col. 0907B] intulit, et reductus ad veniam sub disciplina melius clausus vivit. Quasi leaena ergo propter superbiam captus est, quia inde nunc eum disciplina suae corruptionis deprimit, unde transgressionem praecepti non timens, audacter in foveam saltum dedit.
[ Vet. XLII.] 87. Sic et elatus de virtute cadere sinitur, ut a superbia sanetur. —Sed si parumper obtutum mentis a culpa primi parentis avertimus, nos adhuc quotidie ut leaenam capi per vitium elationis invenimus. Saepe namque 328 homo acceptis virtutibus in audaciam suae praesumptionis erigitur, sed mira dispensatione pietatis ante ejus oculos res quaelibet, in qua corruat ordinatur. Dumque per culpam aliquid appetit, quid aliud quam praedam in fovea concupiscit? Sua sponte inhians cadit, sed suis surgere viribus [Col. 0907C] non valet. Qui cum se nihil ex se esse considerat, discit procul dubio cujus adjutorium requirat. Quem tamen superna miseratio captum quasi a fovea evehit, quia hunc infirmitate cognita ad veniam reducit. Leaenae itaque more, propter superbiam ad superiores partes [Col. 0908D] Ebroic., in cavea remaneat. in caveam remeat, qui cum de virtute extollitur lapsus ad desideria in humilitate religatur. Quia enim prius propria praesumptione perierat, mira pietate agitur, ut infirmitatis suae jam notitia clausus vivat. Quod quia sanctus vir crebro accidere hominibus conspicit, nostri in se periculi vocem sumit; ut cum nos ejus fletus agnoscimus, quae in nobis sunt flenda discamus. Sed cum mentem nostram elatio erigit, summi a nobis protinus compunctio amoris recedit; cum vero superna nos gratia [Col. 0907D] visitat, statim per lacrymas ad sua desideria instigat. Unde et apte subjungitur:
IBID.— Reversusque mirabiliter me crucias.
88. Mentis a Deo desertae obduratio, visitatae compunctio. —Cum ab auctore relinquimur, nec ipsa ullatenus [Col. 0908A] destitutionis nostrae damna sentimus. Quo enim longe nos conditor deserit, eo mens nostra insensibilius obdurescit, nulla quae Dei sunt diligit, nequaquam superna concupiscit; et quia amoris intimi calorem non habet, frigida deorsum jacet, ac miserando modo fit quotidie tanto securior, quanto pejor; cumque unde sit lapsa non meminit, et [Col. 0908D] Longip., et supplicia secura non metuit. supplicia secutura non metuit, quantum lugenda sit nescit. At si afflatu sancti Spiritus tangitur, ad considerationem protinus suae perditionis evigilat, in coelestium inquisitione se excutit, amoris summi aestibus inardescit, quae se circumprimunt damna considerat, et plorat proficiens quae prius laeta [Col. 0908D] Ita Turon., Corb. Germ., Vindoc., Corb. Norman. Editi cum Colb., torpebat. Longip., perierat. peribat. Bene ergo conditori dicitur: Reversusque mirabiliter me crucias, quia omnipotens Deus unde mentem [Col. 0908B] nostram visitans ad amorem suum erigit, inde hanc per lacrymas gravius affligit. Ac si aperte dicat: Relinquendo me nequaquam afficis, quia insensibilem reddis; sed cum reverteris crucias, quia dum te insinuas mihi me quam sim lugendus demonstras. Unde et nequaquam se poenaliter, sed mirabiliter asserit cruciari, quia dum per fletum mens ad summa rapitur, compunctionis suae poenam gaudens miratur; et libet affici, quia afflictione sua se conspicit ad alta sublevari. [ Vet. XLIII. ] Saepe autem cum nos a sancti desiderii exercitatione torpescere superna pietas cernit, exempla se sequentium nostris obtutibus objicit, ut mens per otium remissa, quo in aliis vigilantium provectus considerat, eo in se [Col. 0908D] Norman., Vindoc., etc., per pigredinem. Colb., Corb. Germ., pigredinem. Germ., pigritudinem, sine per. pigritudinem torporis erubescat. Unde et recte subjungitur:
VERS. 17.— Instauras testes tuos contra me, et multiplicas iram tuam, et poenae militant in me.
89. Exemplis bonorum Deus ad se nos revocat. —Testes enim Dei sunt, qui per exercitium sancti operis testantur quae electos secutura sint 329 praemia veritatis. Unde hos quoque quos pro veritate passos agnoscimus Graeco eloquio martyres, id est testes, vocamus. Et per Joannem voce angelica Dominus dicet: [Col. 0908D] Locus hic corruptissimus est in Editis. Edit. Basil. 1514 et Paris. 1518 sic habent: in diebus Antiphas testes mei fideles, qui. Coc., quem alii recentiores secuti [Col. 0909D] sunt: In diebus meis Antiphas testes meus fidelis, qui. In Mss. Gemet. legitur: In diebus Antiphas testis mei fidelis, qui. Utic. et alii Norman., Corb. Germ.: In diebus Antiphas testis meus fidelis, qui. Lectio nostra concinit cum textu graeco, ut in Mss. legitur; consule Synopsim Crit. In diebus Antipas testis meus fidelis, qui occisus est apud vos (Apoc. II, 13) . Sed testes suos contra nos Dominus instaurat, cum electorum vitam pravitati nostrae contrariam ad arguendos nos instruendosque multiplicat. Contra nos ergo testes illius instaurantur, quia cuncta quae agunt studiis nostrae [Col. 0908D] pravitatis adversa sunt. Unde et sermo veritatis adversarius vocatur, cum Mediatoris voce per Evangelium dicitur: Esto consentiens adversario tuo cito, dum es cum illo in via (Matth. V, 25) . Atque de hoc eodem Redemptore reprobi persequentes dicunt: Contrarius est operibus nostris (Sap. II, 12) ; et paulo [Col. 0909A] post: Et dissimilis est aliis vita illius (Ibid., 15) . Testes itaque suos contra nos Dominus instaurat, quia bona quae facere ipsi negligimus, haec ad correptionem nostram fieri ab aliis demonstrat; ut qui praeceptis non accendimur, saltem exemplis excitemur, atque in appetitu rectitudinis nil sibi mens nostra difficile aestimet quod perfecte peragi ab aliis videt. Et fit plerumque ut cum alienae vitae bona conspicimus, nostrae sollicitius damna timeamus; et eo patescat quantae post pondere animadversionis [Col. 0910D] Vindoc., Germ., Colb., Corb. Germ., a prima manu, impedimur. impatimur, quo nunc a bonorum moribus longe discrepamus.
90. Eorum labor indicat quae reprobos poena maneat. Bona in aliis visa quos animi motus excitare debeant. —Unde et testium instauratione memorata, [Col. 0909B] protinus apte subjungitur: Et multiplicas iram tuam. Eo nobis multiplicari ira Dei dicitur, quo esse multiplex indicatur, quia ex ipsa nunc bonorum vita et labore cognoscimus, si emendari, dum tempus est, nolumus, quanta post animadversione feriamur. Electos quippe Dei cernimus et pia agere, et crudelia multa tolerare. Hinc ergo colligitur districtus judex quanta illic feriat districtione quos reprobat, si hic sic cruciat quos amat; Petro attestante qui ait. Tempus est ut judicium incipiat de domo Dei; si autem primum a nobis, quis finis eorum qui non credunt Dei Evangelio (I Pet. IV, 17) ? Omnipotens igitur Deus cum contra nos testes instaurat, iram multiplicat, quia quo bonorum vitam nostris oculis objicit, eo pravitatis perpetratae duritiam qua districtione in judicio percutiat [Col. 0909C] ostendit. Nam cum solis se sequentibus dona exaggerat, torpentes jam quia reliquerit demonstrat. Cum bona ergo in aliis cernimus, valde necesse est ut et exsultationem nostrae formidini, et formidinem nostrae exsultationi misceamus, quatenus et de alienis provectibus charitas gaudeat, et de suis infirmitatibus conscientia contremiscat. Sed cum fraterno proveatu reficimur, cum districtionem super nos interni judicis ex ipso nostro torpore pensamus, quid restat nisi ut ad discutiendum se animus redeat, [Col. 0910D] Desunt in Lyran. et Bigot. verba haec: et quidquid in se reprobum. et quidquid in se reprobum, quidquid pravum deprehendit, affligat? Unde et apte subjungitur: Et poenae militant in me. Consideratis quippe Dei testibus, poenae in nobis militant, quia dum miranda illorum facta conspicimus, vitam nostram, quae ex eorum nobis comparatione [Col. 0909D] displicet, studiosa afflictione cruciamus; ut quidquid in nobis polluerunt opera, diluant lamenta; et si quid adhuc culpa delectationis inquinat, poena moeroris tergat. Beatus igitur Job, 330 quia vitam patrum praecedentium conspicit, quid in se gemere debeat subtilius agnoscit. Sed magni doloris magisterio, dum sua plangit, ad lamenta nos instruit: ut quo virtutes in aliis cernimus, eo apud districtum judicem nostra sollicite delicta timeamus. Sequitur:
VERS. 18.— Quare de vulva eduxisti me? Qui utinam consumptus essem, ne oculus me videret.
91. Quod nimirum prima oratione jam protulit, dicens: Quare non in vulva mortuus sum? Qui hoc quoque quod hic adjicit, subdens,—VERS. 19.— Fuissem quasi non essem, de utero translatus ad tumulum, illic verbis aliis non aliter adjungit, dicens: Sicut abortivum absconditum non subsisterem, vel qui concepti non viderunt lucem (Job. III, 16) . Quia vero haec superius late digessimus (Lib. IV, n. 48 et seq.) , pro vitando lectoris fastidio, exposita replicare declinamus. Sequitur:
VERS. 20.— Nunquid non paucitas dierum meorum [Col. 0910B] finietur brevi?
92. Vitae terminus, potissimum attendendus. —Cautum se ac sollicitum vivere ostendit, qui brevitatem praesentis vitae considerans, non ejus usum, sed terminum conspicit, ut ex fine colligat nihil esse quod transiens delectat. Hinc namque per Salomonem dicitur: Si annis multis vixerit homo, et in his omnibus laetatus fuerit, meminisse debet tenebrosi temporis et dierum multorum; qui cum venerint, vanitatis arguentur praeterita (Eccle. XI, 8) . Hinc rursum scriptum est: In omnibus operibus tuis memorare novissima tua, et in aeternum non peccabis (Eccli. VII, 40) . Igitur cum culpa animum tentat, mens necesse est ut brevitatem suae delectationis aspiciat, ne [Col. 0910D] Ebroic., ut ad aeternam mortem; consentit Germ. a recentiori manu. ad vivacem mortem iniquitas rapiat, cum constet quod ad terminum citius [Col. 0910C] mortalis vita percurrat. Sed saepe oculus contemplationis nostrae confunditur dum dolor noster flagellis crebrescentibus aggravatur. Libet praesentis vitae exsilium gemere, sed prae ipsa afflictione mens non valet damna suae caecitatis aestimare. Unde protinus subdit:
IBID.— Dimitte ergo me, ut plangam paululum dolorem meum.
93. Lacrymas et doloris sensum tollit nimius moeror. Flere mala nostra nos non sinit vis consuetudinis. —Sicut enim moderata afflictio lacrymas exprimit, ita immoderata subducit, quia moeror ipse quasi sine moerore fit, qui, afflicti mentem devorans, sensum [Col. 0910D] doloris tollit. Vir igitur sanctus feriri plus quam sufficit pertimescit, dicens: Dimitte ergo me, ut plangam paululum dolorem meum. Ac si aperte dicat: Flagella tuae percussionis tempera, ut, moderatis doloribus, aestimare mala quae patior flendo convalescam. Quod tamen intelligi et aliter potest. Saepe namque peccator iniquitatis suae vinculis ita constringitur, ut pondus quidem peccatorum toleret, sed tamen quia tolerat ignoret. Saepe etiamsi cognoscat quanto reatu [Col. 0911A] premitur, erumpere conatur, et non potest, ut hunc in se mente libera, conversione integra, persequatur. Flere ergo dolorem suum non valet, quia et iniquitatis suae reatum considerat, et tamen prae terrenae occupationis pondere hanc ei gemere nequaquam vacat. Flere dolorem suum non valet, qui pravae quidem consuetudini contraire nititur, sed tamen adhuc succrescentibus desideriis carnis gravatur. Hujus doloris praesentia Prophetae mentem 331 cruciaverat, cum dicebat: Dolor meus [Col. 0911D] Ita Gemet. et Corb. Germ., pro contra me et pronuntiabo. Alii quoque Mss. passim habent, pronuntio, non pronuntiabo. ante me est semper, quoniam iniquitatem meam ego pronuntio, et cogitabo pro peccato meo (Psal. XXXVII, 18, 19) . Sed solutis iniquitatis vinculis dimissum se noverat qui exsultabat dicens: Dirupisti vincula mea, tibi sacrificabo hostiam laudis (Psal. CXV, 16) .
[Col. 0911B] 94. Nisi Deus ad id nos adjuvet. —Tunc igitur ad plangendum dolorem nos Dominus dimittit, cum et mala nobis quae fecimus demonstrat, atque ad haec eadem flenda quae cognoscimus adjuvat. Culpas oculis objicit, et pia manu gratiae vincula cordis solvit, ut ad vacationem poenitentiae mens nostra se erigat, et, carnis soluta compedibus, in auctorem suum libera gressum amoris tendat. [ Vet. XLV. ] Plerumque etenim vitam nostram ipsi reprehendimus, sed tamen libenter agimus hoc quod in nobis recte reprobamus. Ad justitiam nos spiritus erigit, ad consuetudinem caro restringit. Amori suo mens renititur, sed protinus delectata captivatur. Bene itaque dicitur: Dimitte ergo me, ut plangam paululum dolorem meum, quia nisi a reatu culpae, quo nos ligavimus, misericorditer [Col. 0911C] dimittamur, perfecte flere non possumus hoc quod in nobis ipsis contra nosmetipsos dolemus. Sed tunc veraciter reatus nostri dolor plangitur, cum tenebrosa illa inferni retributio intento timore praevidetur. Unde apte subjungitur:
VERS. 21.— Antequam vadam, et non revertar, ad terram tenebrosam et opertam mortis caligine.
95. Inferni poenae nec transitoriae nec phantasticae. Infernus cur terra, cur lacus. —Quid enim terrae tenebrosae nomine, nisi tetra tartari claustra signantur? Quae aeternae mortis caligo operit, quia damnatos quosque in perpetuum a vitae luce disjungit. Nec immerito infernus terra dicitur, quia quicunque ab eo capti fuerint, stabiliter tenentur. Scriptum quippe [Col. 0911D] est: Generatio praeterit, et generatio advenit, terra vero in aeternum stat (Eccle. I, 4) . Recte igitur inferni claustra tenebrosa terra nominantur, quia quos puniendos accipiunt, nequaquam poena transitoria, vel phantastica imaginatione cruciant, sed ultione solida perpetuae damnationis servant. Quae aliquando tamen laci appellatione signantur, propheta attestante, qui ait: Portaverunt ignominiam suam cum his qui descendunt in lacum (Ezech. XXXII, 24, 25) . Infernus ergo et terra nominatur, quia susceptos stabiliter tenet; et lacus dicitur, quia hos quos semel ceperit semper [Col. 0912A] fluctuantes et trepidos tormentis circumfluentibus absorbet. Sanctus autem vir sive sua, seu humani generis voce dimitti se postulat, antequam vadat, non quia ad terram tenebrosam qui culpam deflet iturus est, sed quia ad hanc procul dubio qui plangere negligit vadit; sicut debitori suo creditor dicit: Solve debitum prius quam pro debito constringaris; qui tamen non constringitur, si quod debet solvere non moratur. Ubi et recte subditur: Non revertar, quia nequaquam ultra misericordia parcentis liberat quos semel in locis poenalibus justitia judicantis damnat [ Vet. XLVI ]. Quae adhuc subtilius loca describuntur, cum dicitur:
VERS. 22.— Terram miseriae et tenebrarum.
[Col. 0912B] 96. Quos tenet, foris cruciantur, intus caecantur. —Miseria ad dolorem pertinet, tenebrae ad caecitatem. Ea ergo quae a conspectu districti judicis expulsus tenet, miseriae et tenebrarum terra perhibetur, quia foris dolor cruciat quos divisos a vero lumine intus caecitas obscurat. Quamvis miseriae et tenebrarum terra intelligi et aliter potest. 332 Nam haec quoque terra in qua nascimur est quidem miseriae, sed tenebrarum non est, quia multa hic corruptionis nostrae mala patimur, sed tamen adhuc in ea per conversionis gratiam ad lucem redimus, Veritate suadente, quae ait: Ambulate dum lucem habetis, ne vos tenebrae comprehendant (Joan. XII, 35) . Illa vero simul miseriae et tenebrarum terra est, quia quisquis ad toleranda ejus mala descenderit, nequaquam ulterius ad [Col. 0912C] lucem redit. In cujus adhuc descriptione subjungitur:
IBID.— Ubi umbra mortis, et nullus ordo.
97. Ultionem habet, non lucem. Quam justae hae poenae. —Sicut mors exterior ab anima dividit carnem, ita mors interior a Deo separat animam. Umbra ergo mortis est obscuritas divisionis, quia damnatus quisque cum aeterno igne succenditur, ab interno lumine tenebratur. Natura [Col. 0912D] Turon. et plerique Norman., naturae vero ignis est. vero ignis est, ut ex se ipso et lucem exhibeat, et concremationem; sed transactorum illa ultrix flamma vitiorum concremationem habet, et lumen non habet. Hinc est enim quod reprobis Veritas dicit: Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus (Matth. XXV, 41) . Quorum rursus omnium corpus in [Col. 0912D] unius persona significans, dicit: Ligate ei manus et pedes, et mittite eum in tenebras exteriores (Matth. XXII, 13) . Si itaque ignis qui reprobos cruciat lumen habere potuisset, is qui repellitur nequaquam mitti in tenebras diceretur. Hinc etiam Psalmista ait: Super eos cecidit ignis et non viderunt solem (Psal. LVII, 9) . Ignis enim super impios cadit, sed sol igne cadente non cernitur, [Col. 0912D] Sic Turon., Gemet. et alii Norm. Editi vero, quia illos quos gehennae. quia quo illos gehennae flamma devorat, a visione veri luminis caecat; ut et foris eos dolor combustionis cruciet, et intus poena caecitatis obscuret; quatenus qui auctori suo et corpore et corde [Col. 0913A] deliquerunt, simul et corpore et corde puniantur; et utrobique poenas sentiant, qui dum hic viverent pravis suis delectationibus ex utroque serviebant. Unde bene per prophetam dicitur: Descenderunt in [Col. 0913D] Vindoc. Norm., etc., descenderunt ad infernum. infernum cum armis suis (Ezech. XXXII, 27) . Arma quippe peccantium sunt membra corporis, quibus perversa desideria quae concipiunt exsequuntur. Unde recte per Paulum dicitur: Neque exhibeatis membra vestra arma iniquitatis peccato (Rom. VI, 13) . Cum armis ergo ad infernum descendere est cum ipsis quoque membris quibus desideria voluptatis expleverunt aeterni judicii tormenta tolerare, ut tunc eos undique dolor absorbeat, qui nunc, suis delectationibus subditi, undique contra justitiam juste judicantis pugnant.
[ Vet. XLVII. Rec. XXXIX]. 98. Ordinatae sunt, [Col. 0913B] ut ab aequo judice criminibus commensuratae. —Mirum vero est valde quod dicitur: Ubi nullus ordo. Neque enim omnipotens Deus, qui mala bene punit, inordinata esse ullo modo vel tormenta permittit, quia ipsa quoque supplicia quae ex lance justitiae prodeunt inferri sine ordine nequaquam possunt. Quomodo namque in suppliciis ordo non erit, dum damnatum quemque juxta modum criminis et retributio sequitur ultionis? Hinc quippe scriptum est: Potentes potenter tormenta patientur, et fortioribus fortior instat cruciatio (Sap. VI, 7) . Hinc in Babylonis damnatione dicitur: Quantum exsultavit se, et in deliciis fuit, tantum date illi [Col. 0913D] Gemet., Utic., Lyr., Bigot., tantum date ei tormenta et luctum. tormentum et luctum (Apoc. XVIII, 7) . Si igitur juxta modum culpae poena distinguitur, constat nimirum quod in suppliciis ordo servatur. Et nisi tormentorum [Col. 0913C] summam meritorum acta dirimerent, nequaquam judex veniens dicturum se messoribus esse 333 perhiberet: Colligite [Col. 0913D] Bellovac., Gemet. et alii Norm., colligite zizania et ligate ea fasciculis vel in fasciculis. primum zizania, et ligate ea in fasciculos ad comburendum (Matth. XIII, 30) . Si enim nullus in suppliciis ordo servabitur, cur comburenda zizania in fasciculis ligantur? Sed nimirum fasciculos ad comburendum ligare est hos qui aeterno igni tradendi sunt pares paribus sociare, ut quos similis culpa inquinat, par etiam poena constringat, et qui nequaquam dispari iniquitate polluti sunt nequaquam dispari tormento crucientur, quatenus simul damnatio conterat quos simul elatio sublevabat; quosque non dissimiliter dilatavit ambitio, non dissimilis angustet afflictio, et par cruciet flamma supplicii quos in igne luxuriae par succendit flamma [Col. 0913D] peccati. Sicut enim in domo Patris mansiones multae sunt pro diversitate virtutis (Joan. XIV, 2) , sic damnatos diverso supplicio gehennae ignibus subjicit disparilitas criminis. Quae scilicet gehenna quamvis cunctis una sit, non tamen cunctos una eademque qualitate succendit. Nam sicut uno sole omnes tangimur, nec tamen sub eo uno ordine omnes aestuamus, quia juxta qualitatem corporis sentitur etiam pondus caloris, [Col. 0914A] sic [Col. 0913D] Gemet., Bellov. et alii, sic damnatos et una est gehenna quae afficit. damnatis et una est gehenna quae afficit, et tamen non una omnes qualitate comburit, quia quod hic agit dispar valetudo corporum, hoc illic exhibet dispar causa meritorum. Quomodo ergo nullus inesse ordo suppliciis dicitur, in quibus profecto quisque juxta modum culpae cruciatur?
[ Vet. XLVIII.] 99. Ordinatae autem non sunt in corde damnatorum. —Sed sanctus vir postquam umbram mortis intulit, quanta sit confusio in damnatorum mente subjungit, quia ipsa quoque supplicia, quae ordinata per justitiam veniunt ordinata procul dubio in corde morientium non sunt. Ut enim paulo superius diximus, dum damnatus quisque foris flamma succenditur, intus caecitatis igne devoratur, atque in dolore positus, exterius [Col. 0913D] In Bellovac., Gemet. et nonnullis omittitur interiusque. interiusque confunditur, [Col. 0914B] ut sua deterius confusione crucietur. Repulsis ergo ordo in supplicio non erit, quia in eorum morte atrocius ipsa confusio mentis saevit. Quam tamen mira potentia judicantis aequitas ordinat, ut poena animum quasi inordinata confundat. Vel certe abesse ordo suppliciis dicitur, quia quibuslibet rebus in poenam surgentibus propria qualitas non servatur. Unde et protinus subinfertur:
IBID.— Et sempiternus [Col. 0914D] Gemet. et plerique Norm., horror inhabitans. horror inhabitat.
100. Poenarum inferni descriptio. —In hujus vitae tormentis timor dolorem habet, dolor timorem non habet, quia nequaquam mentem metus cruciat, cum pati jam coeperit quod metuebat. Infernum vero et umbra mortis obscurat, et sempiternus horror inhabitat, [Col. 0914C] quia ejus ignibus traditi, et in suppliciis dolorem sentiunt, [Col. 0914D] Iidem, et in doloris angustia pulsantis. Turon., et in doloris angustia pulsati. et in doloris angustia pulsante se semper pavore feriuntur, ut et quod timent tolerent, et rursum quod tolerant sine cessatione pertimescant. De his etenim scriptum est: Vermis eorum non morietur, et ignis eorum non exstinguetur (Isai. LXVI, 24) . Hic flamma quae succendit illuminat; illic, ut superius verbis Psalmistae docuimus, ignis qui cruciat obscurat. Hic metus amittitur, cum tolerari jam coeperit quod timebatur; illic et dolor dilaniat, et pavor angustat. Horrendo igitur modo erit tunc reprobis dolor cum formidine, flamma cum obscuritate. 334 Sic sic videlicet a damnatis sentiri pondus summae aequitatis debet, ut qui a voluntate conditoris nequaquam sunt veriti discrepare dum viverent, in [Col. 0914D] eorum quandoque interitu ipsa a suis qualitatibus etiam tormenta discordent, quatenus quo se impugnant, cruciatus augeant, et cum varie prodeunt multipliciter sentiantur. Quae tamen supplicia in se demersos et ultra vires cruciant, et in eis vitae subsidium exstinguentes servant, ut sic vitam terminus puniat; quatenus semper sine termino [Col. 0914D] Vindoc., cruciatus per tormenta proferat. German., Ebroic. et plerique Norm., cruciatus afficiat. Colb., vivat. cruciatus vivat, quia et ad finem per tormenta properat, et sine [Col. 0915A] fine deficiens durat. Fit ergo miseris mors sine morte, finis sine fine, defectus sine defectu, quia et mors vivit, et finis semper incipit, et deficere defectus nescit. Quia igitur et mors perimit, et non exstinguit, dolor cruciat, sed nullatenus pavorem fugat; flamma comburit, sed nequaquam tenebras discutit; quantum per notitiam praesentis vitae colligitur, supplicia ordinem non habent, quae non suam per omnia qualitatem tenent.
[ Vet. XLIV.] 101. Ignis illic lucem negat ad consolationem, servat ad tormentum. —Quamvis illic ignis et ad consolationem non lucet, et tamen ut magis torqueat ad aliquid lucet. Nam sequaces [Col. 0915D] Ita Gemet. et alii Norm., ubi Coc. et seq., quoque pro quosque. quosque suos secum in tormento reprobi flamma illustrante visuri sunt, quorum amore deliquerunt, quatenus [Col. 0915B] qui eorum vitam carnaliter contra praecepta conditoris amaverant, ipsorum quoque eos interitus in augmentum suae damnationis affligat. Quod profecto Evangelio attestante colligimus (Luc. XVI, 23) , in quo, Veritate nuntiante, dives ille quem contigit ad aeterni incendii tormenta descendere quinque fratrum describitur meminisse, qui ab Abraham petiit ut ad eorum eruditionem mitteret, ne illuc eos quandoque venientes par poena cruciaret. Qui igitur ad doloris sui cumulum propinquorum absentium meminit, constat procul dubio quia eos ad augmentum supplicii paulo post potuit etiam praesentes videre. Quid autem mirum si secum quoque reprobos aspiciat cremari, qui, ad doloris sui cumulum, eum quem despexerat in sinu Abrahae Lazarum vidit? [Col. 0915D] Sic legitur in omnibus pene Mss. nostris. Unus tamen Vindoc. cui concinunt Editi, habet: si ergo ei ut poena cresceret, etc. Is ergo, cui [Col. 0915C] ut poena cresceret et vir electus apparuit, cur non credendum sit quod videre in supplicio eos etiam quos contra Deum dilexerat possit? Qua ex re colligitur quod eos quos inordinate nunc reprobi diligunt miro judicii ordine secum tunc in tormentis videbunt, ut poenam propriae punitionis exaggeret illa auctori praeposita carnalis cognatio pari ante oculos ultione damnata. Ignis itaque qui in obscuritate cruciat credendum est quia lumen ad tormentum servat. Quod si approbare testimoniis in sua expressione non possumus, superest ergo ut e diverso doceamus.
102. Igni lumen et obscuritatem simul esse posse. —Tres quippe Hebraeae gentis pueri, per Chaldaei regis imperium succensis camini ignibus, ligatis manibus pedibusque projecti sunt: quos tamen cum isdem rex [Col. 0915D] in camini incendio [Col. 0916D] Longip. et Corb. Germ., a secunda manu, miralus exploraret. miseratus exploraret, illaesis vestibus deambulantes vidit. Ubi aperte colligitur quia mira dispensatione conditoris ignis qualitas, in diversa virtute temperata, et vestimenta non attigit, et vincula incendit, sanctisque viris et ad inferendum tormentum 335 flamma friguit, et ad solutionis ministerium exarsit. Sicut ergo electis ignis ardere novit ad solatium, et tamen ardere ad supplicium nescit; ita e diverso gehennae flamma reprobis et nequaquam lucet ad consolationis gratiam, et tamen lucet [Col. 0916A] ad poenam; ut damnatorum oculis ignis supplicii et nulla claritate candeat, et, ad doloris cumulum, [Col. 0916D] Corb. Germ. et 1 Vindoc., dejecti qualiter crucientur. Alter Vindoc., delicta qualiter crucientur. dilecti qualiter crucientur ostendat. Quid autem mirum si gehennae ignem credimus habere supplicium simul obscuritatis et luminis, quando experimento novimus quia et taedarum flamma lucet obscura? Tunc edax flamma comburit quos nunc carnalis delectatio polluit, tunc infinite patens inferni barathrum devorat quos nunc inanis elatio exaltat; atque qui quolibet ex vitio hic voluntatem callidi persuasoris expleverunt, tunc cum duce suo reprobi ad tormenta perveniunt.
[ Vet L.] 103. Angelos et homines reprobos una poena implicat. Malus sepulcrum diaboli. —Et quamvis angelorum atque hominum longe sit natura dissimilis, [Col. 0916B] una tamen poena implicat quos unus in crimine reatus ligat. Quod bene ac breviter insinuat propheta, qui ait: Ibi Assur et omnis multitudo ejus, et in circuitu ejus sepulcra illius (Ezech. XXXII, 22) . Quis namque Assur superbi regis nomine nisi ille per elationem cadens antiquus hostis exprimitur, qui pro eo quod multos ad culpam pertrahit, cum cuncta sua multitudine ad inferni claustra descendit? Sepulcra autem mortuos tegunt. Et quis alius mortem acrius pertulit quam is qui, conditorem suum despiciens, vitam reliquit? Quem videlicet mortuum cum humana corda suscipiunt, ejus procul dubio sepulcra fiunt. Sed in circuitu illius sepulcra ejus sunt, quia in quorum se mentibus nunc per desideria sepelit, hos sibi postmodum per tormenta conjungit. Et quoniam nunc in [Col. 0916C] semetipsis reprobi malignos spiritus illicita perpetrando suscipiunt, tunc sepulcra cum mortuis ardebunt.
[ Rec. XL.] 104. Inferni poenas praenosse non prodest, sed evadere. —Ecce quae maneat damnatos poena cognovimus; et instruente nos sacro eloquio, quantus in damnatione ignis, quanta in igne obscuritas, quantusque in obscuritate pavor sit, nullatenus ambigimus. Sed quid prodest ista praenosse, si non contingat evadere? Tota ergo intentione curandum est ut, cum vacationis tempus accipimus, bene vivendi studio, malorum ultricia tormenta fugiamus. Hinc quippe per Salomonem dicitur: Quodcunque potest manus tua facere, instanter operare, quia nec opus, nec ratio, nec scientia, nec sapientia erit apud inferos, quo [Col. 0916D] tu properas (Eccle. IX, 10) . Hinc Isaias ait: Quaerite Dominum dum inveniri potest, invocate eum dum prope est (Isai. LV, 6) . Hinc Paulus ait: Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis (II Cor. VI, 2) . Hinc rursum ait: Dum tempus habemus, operemur bonum ad omnes (Galat. VI, 10) .
[ Vet. LI.] 105. Animo ad id nitenti obstat cura carnis. —Sed plerumque se ad viam rectitudinis animus accingit, torporem discutit; tantoque in coelestibus desiderio rapitur, ut pene nil ex eo inferius remansisse [Col. 0917A] videatur. Et tamen cum ad carnis curam reducitur, sine qua praesentis vitae via nullo modo expletur, ita hunc inferius depressum tenet, ac si adhuc de summis [Col. 0917C] Lyr. et Bigot., nulla tetigisset. nulla contigisset. Auditis verbis coelestis oraculi, in amorem patriae coelestis erigitur; sed resurgente praesentis vitae studio, sub terrenae curae aggere sepelitur; atque in terra cordis nequaquam supernae spei semen proficit, quia cogitationis infimae spina densescit. Quam videlicet 336 spinam per semetipsam Veritas manu sanctae exhortationis eradicat, dicens: Nolite solliciti esse in crastinum (Matth. VI, 34) . Contra hanc quoque per Paulum dicitur: Carnis curam ne feceritis in concupiscentiis (Rom. XIII, 14) . Sed in his nimirum ducis ac militis verbis agnoscimus quia tunc ab ea mortifero vulnere animus [Col. 0917B] pungitur, cum in ea mensurae aequitas non tenetur.
106. Haec non abscidenda prorsus, sed moderanda. —Neque enim mortali adhuc in carne viventibus funditus cura carnis [Col. 0917C] Ita Gemet., Utic. et plurimi. Ubi observandum est in vet. Mss. rarissime verbum abscindo ejusque modos [Col. 0918C] et tempora reperiri, sed ejus loco usurpari abscido. absciditur, sed ut discrete animo serviat temperatur. Nam quia sollicitos nos esse Veritas in crastinum prohibet, habere utcunque curam in praesentibus non negat, quam tendi ad tempus quod sequitur vetat. Et nimirum Paulus cum carnis curam fieri in concupiscentiis non sinit, procul adhuc dubio in necessitate concedit. Discretione ergo magni moderaminis carnis cura frenanda est, ut serviat et minime principetur, ne quasi domina animum vincat, sed, subacta mentis dominio, quasi ancilla famuletur, ut jussa adsit, atque ad nutum cordis repulsa dissiliat, ut vix a tergo sanctae cogitationis appareat, [Col. 0917C] et nunquam contra faciem recta cogitantis obsistat. Quod bene nobis historia sacrae lectionis innuitur, cum Abraham tribus angelis occurrisse memoratur (Genes. XIII, 2, seq.) . Ipse quippe venientibus extra ostium occurrit, Sara vero post ostium stetit, quia videlicet ut vir ac dominus domus spiritalis, noster scilicet intellectus, debet in cognitione Trinitatis claustra [Col. 0918A] carnis excedere, et quasi habitationis infimae januam exire; cura autem carnis, ut femina, foras non appareat, et videri jactanter erubescat, ut quasi post tergum viri sub discretione spiritus, solis necessariis intenta, nequaquam sciat procaciter detegi, sed verecunde moderari. Cui tamen saepe cum dicitur ut de se minime praesumat, sed totam se in divinae spei fiduciam transferat, despicit, et, cessante studio, adesse sibi vitae subsidia posse diffidit. Unde et haec eadem Sara promissiones Dei audiens ridet, sed ridens corripitur, correpta autem protinus fecundatur; et quae juventute vigens fecundari non potuit, annis fracta senilibus, utero marcescente, concepit, quia cum cura carnis sui confidentiam habere desierit, contra spem ex divina promissione accipit quod habituram [Col. 0918B] se ex humana ratione dubitavit. Unde et bene Isaac, id est risus, dicitur qui generatur, quia cum supernae spei fiduciam concipit, quid mens nostra aliud quam gaudium parit? Curandum itaque est ne aut necessitatis metas cura carnis transeat, aut in eo quod moderate exsequitur, de se praesumat. Saepe vero animus fallitur, ut quod voluptuose appetit, necessarium suspicetur, quatenus omne [Col. 0918C] Gemet., Corb. Germ., Reg., quodlibet vitae debitum, utilitatem putet. quod libet vitae debitam utilitatem putet. Et saepe quia effectus providentiam sequitur, in sui fiducia mens levatur. Cumque sibi adest quod deesse caeteris viderit, cogitatione tacita de magnitudine suae provisionis hilarescit; tantoque jam a vera provisione longe fit, quanto ipsam quoque elationem quam patitur nescit. Unde solerti semper custodiae intentione pensandum [Col. 0918C] est vel quid opere agimus, vel quid corde versamus, ne aut mentem praepediens, foras se terrena cura multiplicet, aut saltem de ejus moderamine intus se cogitatio exaltet; ut cum divina judicia temporali circumspectione metuimus, sempiterni supplicia horroris evadamus.
1. Fortitudo Job, qui nec successiva adversantium mutatione superatur. —Quoties in arenae spectaculum fortis athleta descenderit, ii qui impares [Col. 0917D] Vindoc., Corb. Germ., Bajoc., Colb., Reg. et plerique Norm., impares virtutibus. Gemet., imparis [Col. 0918D] virtutis existunt. Germ., impares virtutis. viribus existunt vicissim se ejus expugnationi subjiciunt: et uno victo, contra hunc protinus alter erigitur; atque hoc subacto, alius subrogatur; ut luctantis vires quandoque molliores inveniant quas ipsa sua crebrescens victoria fatigat; quatenus cum novus quisque [Col. 0918D] congreditur, is qui vinci virium qualitate non valet, personarum saltem mutatione superetur. Sic sic in hoc hominum angelorumque spectaculo beatus Job fortis athleta prodiit, quantumque contra mutationes adversantium valeat [Col. 0918D] Bajoc., continuati laboris robore. continuatione indefessi roboris ostendit. Cui primus se Eliphaz, secundus autem Baldad objicit, atque ad extremum se Sophar in ejus expugnatione supponit: qui ad inferendos ictus totis se conatibus erigunt, sed tamen ad feriendam [Col. 0919A] altitudinem robusti pectoris non pertingunt. Ipsa quippe eorum verba patenter insinuant quod ictus in auras jactant, quia cum sanctum virum non recte redarguunt, expressa [Col. 0919D] Turon., Vindoc., Corb. Germ., Norm., verbera percussionis. Ebroic., Bajoc., Lyr., Big., habent reddunt, pro perdunt. In Utic. olim legebatur perdunt, nunc reddunt. Colb. et Reg. nostram lect. exhibent. in vacuum verba percussionis perdunt. Quod liquido ostenditur, cum Sophar Naamathitis responsio a contumeliis inchoatur, qui ait:
CAP. XI, VERS. 2.— Nunquid qui multa loquitur non et ipse audiet? aut vir verbosus justificabitur?
2. Procaces recte dictis semper e diverso respondent. Sophar sententia vera, sed male prolata. —Mos esse procacium solet ut recte dictis semper e diverso respondeant, ne si ad prolata consentiant, inferiores esse videantur. Quibus justorum verba quamlibet [Col. 0919B] pauca sonuerint multa sunt, quia quo eorum vitia resecant, auditum gravant. Unde et ad crimen trahitur hoc quod recta praedicatione contra crimina profertur. Ipsum quippe qui ex veritate fortes sententias dixerat Sophar redarguens, verbosum vocat, quia cum ab ore justorum sapientia culpas increpat, stultorum auribus [Col. 0919D] Corb. Germ., superfluas loquacitates. superfluitas loquacitatis sonat. Pravi namque nil rectum, nisi quod ipsi senserint, putant; et justorum verba eo otiosa aestimant, quo suis haec sensibus inveniunt diversa. Nec fallacem quidem Sophar sententiam protulit, quod vir verbosus justificari nequaquam possit, quia dum quisque per verba diffluit, perdita gravitate silentii, mentis custodiam amittit. Hinc quippe scriptum est: Cultus justitiae, silentium (Isai. XXXII, 17) . Hinc Salomon [Col. 0919C] ait: Sicut urbs patens et absque murorum ambitu, ita vir qui non potest in loquendo cohibere spiritum suum (Prov. XXV, 28) . Hinc rursum dicit: In multiloquio peccatum non deerit (Prov. X, 19) . Hinc Psalmista testatur, dicens: [Col. 0919D] Editi, vir linguosus. Vir verbosus non dirigetur super terram (Psal. CXXXIX, 12) . Sed virtus verae [Col. 0919D] Ita Bellovac., Germ., Colb., Longip., Bajoc., cum caeteris Norm. et plerisque. In Editis etiam vet., sed virtus verae scientiae, ut in Mss. Corb. Germ. et Reg. sententiae perditur, quae sub discretionis custodia non profertur. Certum itaque est quod verbosus justificari vir nequeat. Sed bonum bene non dicitur, quia non intenditur cui dicatur. Vera quippe contra malos 338 sententia, si bonorum rectitudinem [Col. 0920D] Sic restituimus ex Mss. et vetustioribus Edit. In Gilot. et recentioribus legitur, si bonorum rectitudinem impedit, vim suam perdit. impetit, suam perdit, et eo retusa resilit, quo illud est forte quod ferit. [ Vet. et Rec. III. ]? Quia autem pravi audire bona patienter nequeunt, et cum vitae emendationem negligunt, ad verba se responsionis [Col. 0919D] accingunt, aperte Sophar insinuat, qui subjungit:
VERS. 3.— Tibi soli tacebunt homines, et cum caeteros irriseris, a nullo confutaberis?
3. Ad correptionem quam diverse affecti pravi et [Col. 0920A] recti. —Imperita mens, ut diximus, veritatis sententias graviter tolerat, et silentium poenam putat atque omne quod rectum dicitur dedecus suae irrisionis arbitratur, quia cum vera vox pravorum se auribus admovet, memoriam culpa mordet, et in redargutione vitiorum quo intus cognitione mens tangitur, foras ad studium contradictionis excitatur. Ferre vocem non valet, quia tacta in vulnere sui reatus dolet, et per hoc quod generaliter contra perversos dicitur, se impeti specialiter suspicatur. Quod enim intus egisse se meminit, audire foris erubescit. Unde mox se ad defensionem praeparat, ut reatus sui verecundiam per verba pravae refutationis tegat. Sicut enim recti de quibusdam quae ab eis non recte gesta sunt correptionis vocem, ministerium charitatis aestimant, [Col. 0920B] sic perversi contumeliam derisionis putant. Illi se protinus ad obedientiam sternunt, isti ad insaniam suae defensionis eriguntur. Illi correptionis adjutorium vitae suae patrocinium deputant, per quod dum praesentis [Col. 0920D] Ita Corb. Germ., Turon., Vindoc., Reg. Sed Editi, ex Coccio, vitii culpa, quod in uno Colb. offendimus a secunda manu. vitae culpa corripitur, venturi judicis ira temperatur; isti cum se impeti redargutione conspiciunt, gladium percussionis credunt, quia dum per correptionis vocem culpa detegitur, praesentis gloriae opinio foedatur. Hinc quippe in laude justi per Salomonem dicit Veritas: Doce justum, et festinabit accipere (Prov. IX, 10) . Hinc pravorum contumaciam despicit, dicens: Qui erudit derisorem, ipse sibi facit injuriam (Ibid., 7) . Nam fit plerumque ut cum correpta in se mala defendere nequeunt, ex verecundia pejores fiant; ac sic in sua defensione superbiant, ut quaedam vitia contra vitam corripientis exquirant; [Col. 0920D] Gemet., et quo se criminosos non aestimant, ipsi crimina et aliis imponunt; quae cum vera, etc. et eo se criminosos [Col. 0920C] non aestimant, si crimina et aliis imponant. Quae cum vera invenire nequeunt, fingunt, ut ipsi quoque habeant quod non impari justitia increpare videantur. Unde et Sophar, quia quasi irrideri se per increpationem doluit, protinus mentiendo subjungit:
VERS. 4.— Dixisti enim, Purus est sermo meus, et mundus sum in conspectu tuo.
4. Pravi vera in se mala flere renuunt, et aliis falsa impingunt. —Qui beati Job dictorum meminit, quam falso hoc voci illius impingatur agnoscit. Quomodo enim mundum se dicere potuit, qui ait: Si justificare me voluero, os meum condemnabit me (Job. IX, 20) ? Sed habet hoc pravorum malitia, ut cum vera in se [Col. 0920D] 339 flere mala renuit, fingat aliena. Nam quasi solatio facinoris utitur, si falsis vocibus et vita corripientis inquinetur. [ Vet. IV. ] Sciendum vero est quod plerumque perversi verbotenus bona optant, [Col. 0920D] Bellov., ut bona esse quae in praesentibus. ut mala esse quae in praesentibus habentur ostendant; et quasi faventes prospera expetunt, ut benigni [Col. 0921A] videantur. Unde et Sophar protinus subjicit, dicens:
VERS. 5.— Atque utinam Deus loqueretur tecum, et aperiret labia sua tibi!
5. Homini quando Deus loquatur, quando ipse sibi. —Ipse quippe sibi homo loquitur, cum per hoc quod sentit nequaquam Divinitatis spiritu a carnalis prudentiae intellectu separatur; cum caro sensum exerit, et mentem, quasi ad intelligentiam provocans, foras mittit. Unde et adhuc Petro terrena sapienti Veritas dicit: Non enim sapis quae Dei sunt, sed quae hominum (Marc. VIII, 33) . Cui tamen recta confitenti dicitur: Caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus qui in coelis est (Matth. XVI, 17) . Quid autem [Col. 0921B] Dei labia nisi judicia ejus accipimus? Clausis namque labiis vox premitur, et sensus tacentis ignoratur; apertis autem sermo dum promitur, animus loquentis [Col. 0921D] Ita in omnibus nostris Mss. et vet. Edit.; in recentioribus vero innuitur. invenitur. Labia itaque sua Deus aperit cum voluntatem suam hominibus per aperta judicia ostendit. Quasi enim reserato ore loquitur, cum remota obscuritate dispositionis intimae renuit occultare quod vult. Nam velut clausis labiis sensum nobis suum non indicat, cum per occulta judicia cur quid faciat celat. Sophar itaque beatum Job ut de carnali intellectu redarguat, seque ipsum quantae sit benignitatis ostendat, ei bona optat, quae et cum habentur ignorat, dicens: Atque utinam Deus loqueretur tecum et aperiret labia sua tibi! Ac si patenter dicat: Imperitiae tuae potius quam poenae compatior, quia, [Col. 0921C] sola carnis prudentia praeditum, a veritatis te spiritu vacuum agnosco. Si enim Dei judicia occulta cognosceres, tam procaces contra illum sententias non sonares. Et quia omnipotens Deus cum ad consideranda nos sua judicia sublevat, ignorantiae nostrae protinus caecitatem fugat, quae apertis ejus labiis, ad nos eruditio prodeat, protinus adjungendo manifestat, dicens:
VERS. 6.— Ut ostenderet tibi secreta sapientiae, et quod multiplex sit lex ejus.
6. Sapientiae opera quae publica. Quae secreta. —Publica sapientiae supernae sunt opera, cum omnipotens Deus regit quos creat, perficit bona quae inchoat, et aspirando adjuvat quos visitationis suae lumine [Col. 0921D] illustrat. Cunctis etenim liquet quia quos gratis condidit benigne disponit. Et cum spiritalia dona largitur, ipse perficit quod ipse ex munere suae benignitatis inchoavit. Secreta vero sapientiae supernae sunt opera cum Deus quos creavit deserit; cum bona quae praeveniendo coeperat; nequaquam prosequendo consummat; cum claritate nos suae illustrationis illuminat, et tamen, permissis carnis tentationibus, tenebris caecitatis pulsat; cum dona quae contulit minime custodit; cum et mentis nostrae ad se desideria excitat, et tamen occulto judicio difficultate [Col. 0922A] nos nostrae imbecillitatis angustat.
[ Vet. V.] 7. Haec non inveniendo invenit, qui comprehendi non posse didicit. Lex Dei et Christi charitas. —Quae nimirum secreta ejus sapientiae pauci valent inquirere, sed nullus invenire, quia quod super nos de nobis ad immortali sapientia non injuste 340 disponitur, justum profecto est ut a nobis adhuc mortalibus ignoretur. Sed haec ipsa sapientiae illius secreta conspicere utcunque jam incomprehensibilitatis ejus est potentiam videre, quia etsi in ipsa consiliorum ejus inquisitione deficimus, deficiendo tamen verius discimus quem timeamus. Ad haec se Paulus sapientiae illius secreta tetenderat, cum dicebat: O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei, quam incomprehensibilia sunt judicia ejus, et investigabiles [Col. 0922B] viae ejus. Quis enim cognovit sensus Domini? vel quis consiliarius ejus fuit (Rom. XI, 33) ? Qui superius etiam ex ipsa inquisitione lassescens, sed tamen ad cognitionem infirmitatis propriae lassescendo proficiens, praemittit dicens: O homo, tu quis es qui respondeas Deo? Nunquid dicit figmentum ei qui se finxit: Quare me fecisti sic (Rom. IX, 20) ? Qui igitur ad occulta Dei pertingere non valens ad infirmitatis suae cognitionem rediit, atque ad eruditionem se propriam deficiendo revocavit, ut ita dicam, secreta sapientiae non inveniens invenit, quia cum ad superna consilia requirenda lassesceret, didicit ut humilius timeret; et quem sua infirmitas a cognitione intima repulit, hunc ei verius humilitas junxit. Sophar itaque et per scientiae studium peritus, [Col. 0922C] et per audaciam tumidae locutionis ignarus, quia ipse gravitatem non habet, meliori optat quod habet, dicens: Atque utinam Deus loqueretur tecum, et aperiret labia sua tibi, ut ostenderet tibi secreta sapientiae! Qui eam quoque, qua se super amicum pollere aestimat, optando [Col. 0921D] Omnes Norm., scientiam. sapientiam ostentat, cum protinus subdit: Et quod multiplex sit lex ejus. Quid hoc loco Dei lex accipi nisi charitas debet, per quam semper in mente [Col. 0921D] Ita Gemet., Lyr., Bigot., Utic. et pler. Mss. In [Col. 0922D] vet. Edit. legimus. In recent., post Cocc., leguntur. legitur praecepta vitae qualiter in actione teneantur? De hac etenim lege Veritatis voce dicitur: Hoc est praeceptum meum ut diligatis invicem (Joan. XV, 12) . De hac Paulus ait: Plenitudo legis, dilectio (Rom. XIII, 10) . De hac iterum dicit: [Col. 0922D] Editi, alter alterius onera portate. Paremus Mss. Invicem onera vestra portate, et sic adimplebitis legem Christi (Galat. VI, 2) . Lex [Col. 0922D] etenim Christi quid congruentius intelligi quam charitas potest, quam tunc vere perficimus cum fraterna onera ex amore toleramus.
8. Charitas a duobus praeceptis incipit, et ad innumera se extendit. Proximi dilectio cavet nocere, curat benefacere. Haec duo quam multis modis praestantur. —Sed haec eadem lex multiplex dicitur, quia studiosa sollicitudine charitas ad cuncta virtutum facta dilatatur. Quae a duobus quidem praeceptis incipit, sed se ad innumera extendit. Hujus namque legis initium dilectio Dei est ac dilectio proximi. [ Vet. VI. ] [Col. 0923A] Sed Dei dilectio per tria distinguitur, quia ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota [Col. 0923D] In Vulgatis, virtute. fortitudine diligi conditor jubetur. Qua in re notandum est quod divinus sermo cum Deum diligi praecipit, non solum narrat ex quo, sed etiam informat ex quanto, cum subjungit ex toto, ut videlicet qui perfecte Deo placere desiderat sibi de se nihil relinquat. Proximi autem dilectio ad duo praecepta derivatur, cum et per quemdam justum dicitur: Quod ab alio tibi odis fieri, vide ne tu alteri facias (Tob. IV, 16) . Et per semetipsam Veritas dicit: Quae vultis ut faciant vobis homines, [Col. 0923D] Vindoc., Gemet., Corb. Germ., ita et vos facite illis. Bigot., Lyr., Utic., ea et vos facite illis. et vos facite illis (Matth. VII, 12) . Quibus duobus scilicet utriusque Testamenti mandatis, per unum malitia compescitur, per aliud benignitas praerogatur, ut malum quod pati non vult quisque non [Col. 0923B] faciens; cesset a nocendi opere; et rursum bonum quod sibi fieri appetit, 341 impendens, erga utilitatem se proximi exerceat ex benignitate. Sed haec nimirum duo dum sollicita intentione cogitantur, cor ad innumera virtutum ministeria tenditur, ne vel ad inferenda quae non debet desideriis inquieta mens ferveat, vel erga exhibenda quae debet otio resoluta torpescat. Nam cum cavet alteri facere quod nequaquam vult ab altero ipsa tolerare, sollicita se intentione circumspicit, ne superbia elevet, et usque ad despectum proximi animum dejiciens exaltet; ne ambitio cogitationem laniet, cumque hanc ad appetenda aliena dilatat, angustet; ne cor luxuria polluat, et subjectum desideriis per illicita corrumpat; ne ira exasperet, et usque ad proferendam contumeliam [Col. 0923C] inflammet; ne invidia mordeat, et alienis felicitatibus aemula, sua se face consumat; ne immoderate linguam loquacitas pertrahat, eamque usque ad lasciviam obtrectationis extendat; ne odium malitia excitet, et os usque ad jaculum maledictionis irritet. Rursum cum cogitat ut ea alteri faciat quae ipsa sibi fieri ab altero exspectat, pensat nimirum ut malis bona, et bonis meliora respondeat; ut erga procaces mansuetudinem longanimitatis exhibeat; ut malitiae peste languentibus gratiam benignitatis impendat; ut discordes pace uniat, et concordes ad concupiscentiam verae pacis accingat; ut indigentibus necessaria tribuat; ut errantibus viam rectitudinis ostendat; ut afflictos verbo et compassione mulceat; ut accensos in hujus mundi desideriis increpatione [Col. 0923D] Plerique Norm. et Corb. Germ., restringat. restinguat; ut minas potentum ratiocinatione mitiget; [Col. 0923D] ut oppressorum angustias quanta praevalet ope levet; ut foris resistentibus opponat patientiam; ut intus superbientibus exhibeat cum patientia disciplinam; ut erga errata subditorum sic mansuetudo zelum temperet, quatenus a justitiae studio non enervet; sic ad ultionem zelus ferveat, ne tamen pietatis limitem fervendo transcendat; ut ingratos beneficiis [Col. 0924A] ad amorem provocet; ut gratos quosque ministeriis in amore servet; ut proximorum mala cum corrigere non valet, taceat, [Col. 0923D] Corb. Germ., ut quaecunque corrigi. utque cum corrigi loquendo possunt, silentium consensum esse pertimescat; ut sic ea quae tacet toleret, ne tamen in anima virus doloris occultet; ut sic malevolis munus benignitatis exhibeat, ne tamen per gratiam a jure rectitudinis excedat; ut cuncta proximis quae praevalet impendat, sed haec impendendo non tumeat; ut sic in bonis quae exhibet tumoris praecipitium paveat, ne tamen a boni exercitio torpescat; ut sic quae possidet tribuat, quatenus quanta sit largitas remunerantis attendat; ne cum terrena largitur, suam plus quam necesse est inopiam [Col. 0923D] Sic Bellovac., Germ., Longip., Vindoc., Norman., etc. In uno Regio ita totus hic locus legitur: ne cum terrena largitur, si amplius quam necesse est [Col. 0924D] inopiam timet, et in oblatione. In excusis, pro cogitet, habes pertimescat. cogitet, et in oblatione muneris hilaritatis lumen tristitia obscuret.
[Col. 0924B] [ Vet. VII. ] 9. Charitas multiformis exemplis sanctorum ostenditur. —Bene ergo lex Dei multiplex dicitur, quia nimirum cum una eademque sit charitas, si mentem plene coeperit, hanc ad innumera opera multiformiter accendit. Cujus diversitatem breviter exprimimus, si in electis singulis bona illius perstringendo numeremus. Haec namque per Abel et electa Deo munera, obtulit, et fratris gladium non reluctando toleravit (Genes. IV, 4, 8) . Haec Enoch et inter homines vivere spiritaliter docuit, et ad sublimem vitam ab hominibus etiam corporaliter abstraxit (Genes. V, 24) . 342 Haec Noe, despectis omnibus [Col. 0924D] 1 Vindoc., ut Corb. Germ., solum Deum placabilem. Gemet. et alii, solum Deo placabilem. Quibus consentiunt Excusi omnes. solum Deo placabilem ostendit, atque in arcae fabricam studio longi laboris exercuit, et mundo superstitem pio opere exercendo servavit (Genes. VII, 6) . Haec per Sem et Japhet humiliter [Col. 0924D] Plerique Norman., verecunda patris. verenda patris erubuit, et superjecto dorsis pallio, quae non videbat abscondit (Genes. IX, 23) . Haec Abrahae dextram quia ad mortem filii obediendo extulit, hunc prolis innumerae, gentium patrem fecit (Genes. XXII, 10) . Haec Isaac mentem, quia semper ad munditiam tenuit, caligantibus aetate oculis, ad videnda longe post ventura dilatavit (Genes. XXVII, 1) . Haec Jacob compulit et amissum bonum filium medullitus gemere, et pravorum filiorum praesentiam sub aequanimitate tolerare (Genes. XXXVII, 34) . Haec Joseph docuit a fratribus venundatum, et libertate animi infracta servitium perpeti, et eisdem post fratribus mente non elata principari (Genes. XLII, 33) . Haec Moysen, delinquente populo, et usque ad petitionem mortis in precibus stravit, et usque ad interfectionem [Col. 0924D] populi per zeli studium erexit, ut et pro pereunte plebe sese morti objiceret, et contra peccantem protinus vice Domini irascentis saeviret (Exod. XXXII, 33) . Haec Phinees brachium in ultionem peccantium erexit, ut arrepto gladio, coeuntes transfigeret, et iram Domini iratus placaret (Num. XXV, 8, 9) . Haec [Col. 0924D] Editi, Josue. Jesum exploratorem docuit, ut et prius contra [Col. 0925A] falsiloquos cives veritatem verbo defenderet, et hanc postmodum gladio contra hostes allegaret (Josue I, 2, seq.; Num. XIV, 6, 7, seq.) . Haec Samuel et in principatu humilem praebuit, et integrum in dejectione servavit, qui cum persequentem se plebem diligeret, ipse sibi [Col. 0925D] Ita Turon., Vindoc., Gemet. Editi vero, sibi testimonium exstitit. testimonio exstitit, quia culmen ex quo dejectus est non amavit (I Reg. III, 4, seq.) . Haec David ante iniquum regem et humilitate commovit ad fugam, et pietate replevit ad veniam; qui persecutorem suum et timendo fugit ut dominum, et tamen cum potestatem feriendi reperit, non agnovit inimicum (I Reg. XXIV, 6, 18) . Haec Nathan et contra peccantem regem in auctoritatem liberae increpationis sustulit, et cum regis culpa deesset, in petitione humiliter stravit (II Reg. XII, 1, seq.) . [Col. 0925B] Haec per Isaiam nuditatem carnis in praedicatione non erubuit, et subducto carnali velamine, superna mysteria penetravit (Isai. XX, 2) . Haec Eliam, [Col. 0925D] Utic., Lyr., Bigot., quia ferventiori zelo. quia fervoris zelo vivere spiritaliter docuit, ad vitam quoque et corporaliter abstraxit (IV Reg. II, 11) . Haec Elisaeum, quia magistrum diligere simpliciter instituit, magistri spiritu dupliciter implevit (Ibid., 10) . Per hanc Jeremias ne in Aegyptum populus descenderet restitit; sed tamen et inobedientes diligens, quo descendi prohibuit, et ipse descendit (Jerem. XLII, 18) . Haec Ezechielem, quia prius a terrenis desideriis sustulit, post per cincinnum capitis in aere libravit (Ezech. VIII, 3) . Haec in Daniele, quia a regiis dapibus gulam compescuit, ei et esurientium ora leonum clausit (Dan. XIV, 40) , Haec tribus pueris, [Col. 0925C] quia in tranquillitate positis incendia vitiorum subdidit, tribulationis tempore et flammas in fornace temperavit (Dan. III, 50) . Haec in Petro et minis terrentium principum fortiter restitit, et in circumcisione submovenda minorum verba humiliter audivit. Haec in Paulo et manus persequentium humiliter pertulit, et tamen in circumcisionis negotio longe se imparis prioris sensum audenter increpavit (Act. XV) . Multiplex ergo ista lex Dei est, quae singulis rerum articulis non permutata congruit, et causis se variantibus non variata conjungit.
[ Vet. VIII. ] 10. Charitatis officia ex Paulo. —Cujus nimirum legis multiplicitatem bene 343 Paulus enumerat, dicens: Charitas patiens est, benigna est; non aemulatur, non inflatur, non agit perperam, non [Col. 0925D] est ambitiosa, non quaerit quae sua sunt, non irritatur, non cogitat malum, non gaudet super iniquitate, congaudet autem veritati (I Cor. XIII, 4) . Patiens quippe est charitas, quia illata mala aequanimiter tolerat. Benigna vero est, quia pro malis bona largiter ministrat. Non aemulatur, quia per hoc quod in praesenti mundo nil appetit, invidere terrenis successibus nescit. Non inflatur, quia cum praemium internae retributionis anxia desiderat, de bonis se exterioribus non exaltat. Non agit perperam, quia quo se in [Col. 0926A] solum Dei ac proximi amorem dilatat, quidquid a rectitudine discrepat ignorat. Non est ambitiosa, quia quo ardenter intus ad sua satagit, foras nullatenus aliena concupiscit. Non quaerit quae sua sunt, quia cuncta quae hic transitorie possidet velut aliena negligit, cum nihil sibi esse proprium nisi quod secum permaneat agnoscit. Non irritatur, quia et injuriis lacessita ad nullos se ultionis suae motus excitat, dum pro magnis laboribus majora post praemia exspectat. Non cogitat malum, quia in amore munditiae mentem solidans, dum omne odium radicitus eruit, versare in animo quod inquinat nescit. Non gaudet super iniquitate, quia [Col. 0925D] Particulam quo in recent. Edit. omissam revocavimus ex Mss. Norman., Corb., Germ., Longip., [Col. 0926D] Germ., etc. quo sola dilectione erga omnes inhiat, nec de perditione adversantium exsultat. Congaudet autem veritati, quia ut se caeteros [Col. 0926B] diligens, per hoc quod rectum in aliis conspicit, quasi de augmento proprii provectus [Col. 0926D] Utic., crescit. hilarescit. Multiplex ergo ista lex Dei est, quae contra uniuscujusque culpae jaculum, quod perimendam mentem impetit, instructionis suae munimine occurrit, ut quia antiquus hostis varia circumfusione nos obsidet, ipsa hunc de nobis multipliciter expugnet. Quam nimirum legem si sollicita consideratione pensamus, auctori nostro quantum quotidie delinquamus agnoscimus. Si autem culpas perpendimus, profecto aequanimiter flagella toleramus; nec ex dolore [Col. 0926D] In Excusis hic adjicitur charitas, contra fidem Mss. ad impatientiam proruit, cum suo se judicio conscientia addicit. Unde Sophar, quid diceret sciens, sed cui diceret nesciens, postquam praemisit dicens, Ut ostenderet tibi secreta sapientiae, et quod multiplex sit [Col. 0926C] lex ejus, protinus adjungit:
IBID.— Et intelligeres quod multo minora exigaris a Deo quam meretur iniquitas tua.
11. Culparum nostrarum cognitio temperat dolorem flagellorum. —Dolor quippe, ut diximus, flagelli temperatur cum culpa cognoscitur, quia et tanto quisque patientius ferramentum medici tolerat, quanto putridum conspicit esse quod secat. Qui igitur multiplicitatem legis intelligit, cuncta quae patitur quam sint minora perpendit, quia per hoc quod culpae pondus agnoscitur, afflictionis poena levigatur.
[ Vet. IX. ] 12. Venialiter peccant, qui zeli fervore modum correptionis excedunt. —Sed inter haec sciendum est quia sine magna iniquitate non fuerit quod [Col. 0926D] Sophar virum justum usque ad objectionem iniquitatis increpavit. Unde et eorum audaciam Veritas juste redarguit, sed benigne ad gratiam reducit; quia apud misericordem judicem nequaquam sine venia culpa relinquitur, cum per fervorem zeli ex ejus amore peccatur. Saepe namque magnis hoc doctoribus mirandisque contingit, ut quo alta charitate fervent, 344 modum correptionis exaggerent, et lingua aliquid quod non debet dicat, quia mentem dilectio quantum debet inflammat. Sed verbum prolatae [Col. 0927A] contumeliae tanto citius parcitur, quanto et ex qua radice prodeat pensatur. Unde bene per Moysen Dominus praecepit dicens: Si quis abierit cum amico suo simpliciter in silvam ad ligna caedenda, et lignum securis fugerit manu, ferrumque lapsum de manubrio amicum ejus percusserit, et occiderit, hic ad unam supradictarum urbium fugiet, et vivet, ne forte proximus ejus, cujus effusus est sanguis, doloris stimulo persequatur, et apprehendat eum, et percutiat animam ejus (Deut. XIX, 5) . Ad silvam quippe cum amico imus quoties cum quolibet proximo ad intuenda delicta nostra convertimur, et simpliciter ligna succidimus cum delinquentium vitia pia intentione resecamus. Sed securis manu fugit cum sese increpatio plus quam necesse est in asperitatem pertrahit. Ferrumque [Col. 0927B] de manubrio prosilit cum de correptione sermo durior excedit; et amicum percutiens occidit, quia auditorem suum prolata contumelia ab spiritu dilectionis interficit. Correpti namque mens repente ad odium proruit, si hanc immoderata [Col. 0927D] Editi etiam vetustiores, si hanc in moderata increpatione . . . . . addicit. Sed mendose et contra fidem Mss. increpatio plus quam debuit addicit. Sed is qui incaute ligna percutit, et proximum exstinguit, ad tres necesse est urbes fugiat, ut in una earum defensus vivat, quia si, ad poenitentiae lamenta conversus, in unitate sacramenti sub spe, fide et charitate absconditur, reus perpetrati homicidii non tenetur; eumque exstincti proximus et cum invenerit non occidit, quia cum districtus judex venerit, qui sese nobis per naturae nostrae consortium junxit, ab eo procul dubio vindictam de culpae reatu non expetit quem sub ejus [Col. 0927C] venia spes, fides et charitas abscondit. Citius ergo culpa dimittitur quae nequaquam malitiae studio perpetratur. Unde et Sophar iniquum vocat quem superna sententia laudaverat; nec tamen a venia reprobatus excluditur, quia ad verba contumeliae divini amoris zelo [Col. 0927D] Melius forte Germ., Corb. Germ., Gemet., zelo permovetur. promovetur. Qui pro eo quod beati Job merita non agnoscit, ex imperita adhuc irrisione subjungit, dicens:
VERS. 7.— Forsitan vestigia Dei comprehendes, et usque ad perfectum, Omnipotentem reperies.
13. Dei vestigia sunt ejus dona quibus ad superna provocamur. Deus hic non videtur manifeste. Contemplationis vis. Dei essentiam angelica vel humana mens non plene contuetur. —Quid Dei vestigia [Col. 0927D] Turon., Gemet. et plerique Norm., nisi benignas illius visitationes. Ita quoque legitur nunc in Utic., sed prius ut in Edit. nisi [Col. 0927D] benignitatem illius visitationis vocat? Quibus nimirum progredi ad superna provocamur cum ejus Spiritus afflatu tangimur, et, extra carnis angustias sublevati, per amorem agnoscimus auctoris nostri contemplandam speciem, quam sequamur. Nam cum mentem nostram spiritalis patriae amor inflammat, quasi sequentibus iter insinuat, et substrato cordi [Col. 0928A] velut quoddam vestigium Dei gradientis imprimitur, ut ab eo rectis cogitationum gressibus via vitae teneatur. Quem enim necdum cernimus, restat necesse est ut per vestigia sui amoris indagemus, quatenus usque ad contemplationis speciem quandoque [Col. 0928D] Coc. et alii recent., mens veniat quam. Gussanv. tamen lectionem nostram quae est Mss. indicavit, et ad marginem rejecit. mens inveniat quem nunc, quasi a tergo subsequens, per sancta desideria explorat. Haec Psalmista auctoris nostri vestigia bene sequi noverat cum dicebat: Adhaesit anima mea post te (Psal. LXII, 9) . Quem reperire quoque usque ad visionem suae celsitudinis satagebat, dicens: Sitivit anima mea 345 ad Deum vivum; quando veniam, et parebo ante faciem Dei (Psal. XLI, 3) Tunc quippe cogitatione manifesta omnipotens Deus reperitur, cum, mortalitatis nostrae funditus corruptione calcata, ab assumptis [Col. 0928B] nobis in divinitatis suae claritate conspicitur. Nunc autem a carnali cogitatione animum infusi Spiritus gratia sublevat, et in contemptum rerum transeuntium exaltat; totumque mens quod appetebat in infimis despicit, atque ad superna desideria ignescit, et contemplationis suae vi extra carnem tollitur, quae corruptionis suae pondere adhuc in carne retinetur. Incircumscripti luminis jubar intueri conatur, et non valet; quod infirmitate pressus animus et nequaquam penetrat, et tamen repulsus amat. Jam namque de se conditor per quod ametur ostendit, sed visionis suae speciem amantibus subtrahit. Sola ergo ejus vestigia conspicientes [Col. 0928D] Longip., gratulamur. gradimur, qui hunc per donorum suorum signa sequimur, quem necdum videmus. [ Vet. X, Rec. VII. ] Quae nimirum [Col. 0928C] vestigia comprehendi nequeunt, quia unde, ubi, quibusve modis veniant ejus Spiritus dona, nesciuntur, Veritate attestante, quae ait: Spiritus ubi vult spirat, et vocem ejus audis, et nescis unde veniat, [Col. 0928D] Editi, aut quo vadat. et quo vadat (Joann. III, 8) . In retributionis autem culmine reperiri Omnipotens per contemplationis speciem potest, sed tamen ad perfectum non potest, quia etsi hunc in claritate sua quandoque conspicimus, non tamen ejus essentiam plene contuemur. Angelica etenim, vel humana mens cum ad incircumscriptum lumen inhiat, eo ipso se, quo est creatura, coangustat; et super se quidem per provectum tenditur, sed tamen ejus fulgorem comprehendere nec dilatata sufficit, qui et transcendendo et portando omnia et implendo concludit. Unde et adhuc subditur:
VERS. 8, 9.— Excelsior coelo est, et quid facies? profundior inferno, et unde cognosces? Longior [Col. 0928D] Gemet., Germ., Corb. Germ. a prima manu, longior terrae, et postea, terrae longior. Longiorem terrae. terra mensura ejus, et latior mari.
14. Qui Deus omnia transcendat. —Quod Deus coelo excelsior, inferno profundior, terra longior, marique latior esse describitur, tanto spiritaliter debet intelligi, [Col. 0929A] quanto de eo quidquam nefas est juxta corporea lineamenta sentire. Sed coelo est excelsior, quia incircumscriptione sui spiritus cuncta transcendit; inferno profundior, quia transcendendo subvehit; terra longior, quia creaturae modum perennitate suae aeternitatis excedit; mari latior, quia rerum temporalium fluctus sic regens possidet, ut hos sub omnimoda potentiae suae praesentia coangustando circumdet. Quamvis possunt et coeli appellatione angeli, et inferni vocabulo daemonia designari; per terram vero justi homines, per mare autem peccatores intelligi. Excelsior itaque coelo est, quia ipsi quoque electi spiritus visionem tantae celsitudinis perfecte non penetrant. Profundior inferno est, quia malignorum spirituum astutias longe subtilius quam ipsi putaverant judicans [Col. 0929B] damnat. Terra longior, quia longanimitatem nostram patientia divinae longanimitatis exsuperat, quae nos et peccantes tolerat, et conversos ad praemia remunerationis exspectat. Mari latior, quia ubique facta peccantium 346 retributionis suae praesentia occupat, ut et cum non praesens per speciem cernitur, praesens per judicium sentiatur.
15. Qui homo coelum, infernus, terra, mare. Dei latitudo, longitudo, sublimitas et profundum. —Cuncta tamen ad solum referri hominem possunt, ut ipse sit coelum cum jam per desiderium summis inhaereat; ipse infernus, cum, tentationum suarum caligine perturbatus, in infimis jacet; ipse terra, quia in bono opere fixae spei ubertate fructificat; ipse mare, quia in quibusdam trepidus quatitur, et aura suae mutabilitatis [Col. 0929C] agitatur. Sed coelo est excelsior Deus, quia potentiae ejus magnitudine vincimur, etiam cum super nosmetipsos elevamur; inferno profundior, quia nimirum plus [Col. 0929D] Editi, plus indicat; corriguntur ex Mss., quorum lectionem confirmant mox subjecta: Inferno profundiorem noverat, qui semetipsum discutiens, sed ejus subtiliora judicia pertimescens; ac paulo inferius: Profunditatem suam exhibet, occultos et illicitos cogitationum motus districte judicando. judicat quam ipse se humanus animus in tentationibus investigat; terra longior, quia fructus vitae, quos in fine retribuit, nequaquam nunc vel spes nostra comprehendit; mari latior, quia humana mens fluctuans multa de his quae ventura sunt conjicit, sed cum jam cernere quae aestimaverat coeperit, angustam se fuisse in sua aestimatione cognoscit. [ Vet. XI. ] Excelsior igitur coelo fit cum ipsa in eum nostra contemplatio deficit. Unde et cor Psalmista in altum posuerat, sed necdum se eum contigisse sentiebat, dicens: Mirabilis facta est scientia tua ex me, confortata est, nec potero ad eam (Psal. CXXXVIII, 6) . Inferno profundiorem noverat, qui semetipsum discutiens, sed ejus subtiliora judicia pertimescens, dicebat: Nihil mihi conscius sum, sed non in hoc justificatus sum; qui autem judicat me, Dominus est (I Cor. IV, 4) . Longiorem terra viderat, cum [Col. 0929D] In Mss. Utic., Lyr., Big., minor eo; ubi in aliis libris, minor ei. Constructionis hujus exempla jam vidimus lib. V, n. 84. Quanquam et libri IX, n. 76 exstat, [Col. 0930D] semetipso minor. minora ei esse humanae mentis vota pensabat, dicens: Qui potens est omnia facere superabundanter quam [Col. 0930A] petimus aut intelligimus (Ephes. III, 20) . Latiorem mari conspexerat, qui timendo pensabat quia nequaquam mens humana immensitatem districtionis ejus agnosceret, quantumlibet inquirendo fluctuaret, dicens: Quis novit potestatem irae tuae, aut prae timore [Col. 0930D] In aliquot Mss. additur tuo. iram tuam dinumerare (Psal. LXXXIX, 11) ? Cujus bene potentiam egregius nobis doctor insinuat, cum breviter narrat: Ut possitis comprehendere cum omnibus sanctis, quae sit latitudo, longitudo, sublimitas et profundum (Ephes. III, 18) . Habet quippe Deus latitudinem, quia dilectionem suam usque ad collectionem persequentium tendit. Habet longitudinem, quia ad vitae patriam nos longanimiter tolerando perducit. Habet sublimitatem, quia ipsorum quoque intelligentiam qui recepti in supernam fuerint congregationem [Col. 0930B] transcendit. Habet profundum, quia damnatis inferius districtionis suae judicium incomprehensibiliter exerit. Quae scilicet quatuor nobis in hac vita positis singulis exercet, quia et latitudinem amando, et longitudinem tolerando, et celsitudinem, non solum nostram intelligentiam, sed etiam vota superando, et profunditatem suam exhibet, occultos et illicitos cogitationum motus districte judicando. Sed ejus celsitudo et profunditas quam sit investigabilis nullus agnoscit, nisi qui vel contemplatione ad summa provehi, vel, occultis motibus resistens, tentationum coeperit importunitate turbari. Unde et beato Job dicitur: Excelsior coelo est, et quid facies? profundior inferno, et unde cognosces? [Col. 0930D] Ita Germ. et plerique Mss. In Corb. Germ., et in Editis, quod olim in Utic. quoque legebatur, ac si aperte despecto. Ac si ei aperto despectu diceretur: Profunditatem ejus 347 atque excellentiam [Col. 0930C] quando tu cognoscere sufficis, qui vel virtute ad summa evehi, vel temetipsum reprehendere in tentationibus nescis. Sequitur:
VERS. 10.— Si subverterit omnia, vel in unum coarctaverit, quis contradicet ei? [Col. 0930D] Quae sequuntur non sunt in textu Hebr., nec in Vulgata, sed in LXX Edit., ubi, pro quis contradicet ei? legitur quis dicet illi, quid fecisti? vel quis dicere ei potest, Cur ita facis?
16. Quomodo Deus in nobis coelum, infernum, terram, mare subvertat. —Subvertit Dominus coelum cum terribili et occulta dispensatione humanae contemplationis celsitudinem destruit. Subvertit infernum cum cujuslibet mentem in suis tentationibus pavidam cadere etiam ad deteriora permittit. Subvertit terram cum fructificationem boni operis adversis irruentibus [Col. 0930D] intercidit. Subvertit mare cum fluctuationem nostrae titubationis emergente subito pavore confundit. Dubietate quippe sua cor anxium hoc ipsum quia titubat valde formidat, et quasi mare subvertitur cum ipsa in Deum nostra trepidatio, considerato ejus judicii terrore, turbatur. [ Vet. XII. ] Quia igitur quomodo coelum vel infernus, terra vel mare, subvertitur breviter [Col. 0931A] diximus, nunc aliquantulum laboriosius restat ut haec qualiter in unum coarctari valeant, demonstremus.
17. Coelum et infernus simul, in una mente contemplatio et carnis tentatio. —Saepe namque contingit ut ad summa jam mentem spiritus elevet, sed tamen hanc importunis caro tentationibus impugnet. Cumque ad contemplanda coelestia animus ducitur, objectis actionis illicitae imaginibus reverberatur. Nam carnis repente hunc stimulus sauciat quem extra carnem contemplatio sancta rapiebat. Coelum ergo simul infernusque coarctatur cum unam eamdemque mentem et sublevatio contemplationis illuminat, et importunitas tentationis obscurat; ut et videat intendendo quod appetat, et succumbendo in cogitatione [Col. 0931B] toleret quod erubescat. De coelo quippe lux oritur, infernus autem tenebris possidetur. In unum ergo coelum infernusque redigitur cum mens, quae jam lucem patriae supernae considerat, etiam de carnis bello tenebras occultae tentationis portat. Certe jam Paulus tertii coeli culmen ascenderat, jam paradisi secreta cognoverat, et tamen adhuc carnis bella tolerans gemebat, dicens: Video aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae, et captivum me ducentem in lege peccati, quae est in membris meis (Rom. VII, 23) . Quid ergo in hujus tanti praedicatoris pectore nisi coelum Deus infernumque coarctaverat, qui et visionis intimae jam lumen acceperat, et tamen adhuc tenebras de carne tolerabat? Super se viderat quod laetus appeteret, in se cernebat quod [Col. 0931C] metuens doleret. Jam coelestis patriae lux irradiaverat, sed adhuc tentationis obscuritas animum confundebat. Cum coelo ergo infernum pertulit, quia et illuminatum securitas erexit, et tentatum gemitus stravit.
18. Terra et mare simul, fidei certitudo cum aliquantula dubietate. —Et saepe contingit ut fides in mente jam vigeat, sed tamen ex parte aliquantula in dubietate contabescat; quatenus et certa se a visibilibus elevet, et ex quibusdam sese incerta perturbet. Nam plerumque ad aeterna appetenda se erigit, et subortis cogitationum stimulis agitata, sibimet ipsa contradicit. [ Vet. XIII. ] In unum ergo terra mareque coarctatur cum unam eamdemque mentem, et certitudo solidae fidei roborat, et tamen ex aliquantula 348 [Col. 0931D] mutabilitate perfidiae aura dubietatis versat. An non in suo pectore coarctari terram mareque cognoverat, qui et per fidem sperans, et per infidelitatem fluctuans, dicebat: Credo, Domine, adjuva incredulitatem meam (Marc. IX, 23) ? Quid itaque est, quod et se credere asserit, et adjuvari in se incredulitatem quaerit, nisi quod coarctari in suis cogitationibus terram cum mari deprehenderat, qui et exorare certus jam per fidem coeperat, et adhuc incertus undas perfidiae ex incredulitate tolerabat?
19. Cur mentem ad recta surgentem Deus impugnari [Col. 0932A] sinat. —Quod tamen occulta fieri dispensatione permittitur, ut cum mens jam surgere ad rectitudinem coeperit, pravitatis suae reliquiis impugnetur; quatenus haec ipsa impugnatio, aut resistentem exerceat, aut delectationibus seductam frangat. Recte itaque nunc dicitur: Si subverterit omnia, vel in unum coarctaverit, quis contradicet ei? vel quis dicere ei potest: Cur ita facis? quia nimirum divinum judicium nec adversitate valet imminui, nec inquisitione cognosci, cum vel virtutes quas tribuerat subtrahit, vel has omnino non adimens, vitiorum concuti impugnatione permittit. Saepe namque in elationem cor tollitur cum laetis successibus in virtute roboratur, sed dum [Col. 0931D] Longip., laetantes motus. latentes motus audaciae in cogitatione conditor conspicit, se sibi hominem ostendendo derelinquit, [Col. 0932B] ut ejus mens derelicta quid sit inveniat, quae male in se secura gaudebat. Unde cum subverti omnia, vel in unum coarctari, dicerentur, protinus additur:
VERS. 11.— Ipse enim novit hominum vanitatem, et videns iniquitatem, nonne considerat?
20. Vanitatis ab iniquitate discrimen. —Ac si praemissa patefaciendo subjungeret, dicens: Quia tolerando succrescere vitia conspicit, judicando dona confundit. Rectus [Col. 0931D] Ita Bellov., Corb. Germ., Longip., Vindoc., Gemet., aliique Norm.; non, ut legitur in Edit., in discretione. Vetus tamen Editio Paris. habet in [Col. 0932D] descriptione. vero in descriptione ordo servatur, cum prius nosci vanitas, et post considerari iniquitas perhibetur. Omnis quippe iniquitas, vanitas, non tamen omnis vanitas esse iniquitas solet. Vana [Col. 0932C] namque agimus quoties transitoria cogitamus. Unde et evanescere dicitur quod repente ab intuentium oculis aufertur. Hinc Psalmista ait: Universa vanitas omnis homo vivens (Psal. XXXVIII, 6) ; quoniam per hoc quod vivendo ad interitum tendit, recte quidem vanitas dicitur, sed nequaquam recte etiam iniquitas appellatur, quia etsi de poena est culpae quod deficit, non tamen hoc ipsum culpa est, quod a vita percurrit. Vana sunt itaque, quae transeunt. Unde et per Salomonem dicitur: Omnia vanitas (Eccle. I, 2) .
21. Vanitas ducit ad iniquitatem. Vanitas mentem obnubilat, iniquitas caecat. —Apte autem post vanitatem protinus iniquitas subinfertur, quia dum per quaedam transitoria ducimur, in quibusdam noxie ligamur; cumque mens incommutabilitatis statum [Col. 0932D] non tenet, a semetipsa defluens, ad vitia prorumpit. [Col. 0932D] Sic legitur in potioribus Mss. et antiquioribus Edit. In aliis Editis, vanitas ergo ad iniquitatem labitur. Vanitate ergo ad iniquitatem labitur, quae assueta rebus mutabilibus, dum ex aliis ad alia semper impellitur, suborientibus culpis inquinatur. [ Vet. XIV. ] Potest tamen et vanitas culpa intelligi, et iniquia is nomine reatus gravior demonstrari. Si enim aliquando vanitas culpa non esset, Psalmista non diceret: Quanquam in imagine Dei ambulet homo, tamen vane conturbatur; thesaurizat, et ignorat cui congreget ea (Psal. XXXVIII, 8) ; quia quamvis Trinitatis imaginem in natura servemus, vanis tamen delectationis motibus [Col. 0933A] 349 perturbati, in conversatione nostra delinquimus; ut modis nos semper alternantibus cupido concutiat, metus frangat, laetitia mulceat, dolor affligat. Ex vanitate ergo, ut et superius dictum est, ad iniquitatem ducimur cum prius per levia delicta [Col. 0933D] Editi, Coccium secuti, deflectimus, renitentibus Mss. Corb., Bellov., Longip., Vind., Gemet. et aliis Norm., cum vet. Edit. defluimus, ut, usu cuncta levigante, nequaquam post committere etiam graviora timeamus. Nam dum moderari lingua otiosa verba negligit, more inolitae remissionis capta, audax ad noxia prorumpit; dum gulae incumbitur, ad levitatis protinus insaniam proditur; cumque mens subigere delectationem carnis renuit, plerumque et ad perfidiae voraginem ruit. Unde bene Paulus plebis Israeliticae damna conspiciens, ut imminentia ab auditoribus mala compesceret, curavit ex ordine transacta narrare, dicens: [Col. 0933B] Neque [Col. 0933D] Bellov., Corb. Germ., Gemet., etc., idolatrae, et infra, ad idolatriam. In Editis, sicut quidam ex ipsis. idololatrae efficiamini, sicut quidam eorum, quemadmodum scriptum est (I Cor. X, 7) : Sedit populus manducare et bibere, et surrexerunt ludere (Exod. XXXII, 6) . Esus quippe potusque ad lusum impulit, lusus ad idololatriam traxit, quia si vanitatis culpa nequaquam caute compescitur, ab iniquitate protinus mens incauta devoratur, Salomone attestante, qui ait: Qui modica spernit, paulatim decidit (Eccle. XIX, 1) . Si enim curare parva negligimus, insensibiliter seducti, audenter etiam majora perpetramus. Et notandum quod non videri, sed considerari iniquitas dicitur. Studiosius quippe conspicimus quae consideramus. Deus itaque hominum vanitatem novit, iniquitatem considerat, quia nec minora delicta inulta deserit, et ad majora ferienda sese intentius accingit. Quia [Col. 0933C] igitur a levioribus malis incipitur, et ad graviora pervenitur; vanitas mentem obnubilat, iniquitas caecat. Quae nimirum mens, amisso mox lumine, tanto se altius per tumorem erigit, quanto et iniquitatis capta laqueis a veritate longius recedit. Unde et apte quoque quo vanitas cum iniquitate pertrahat, exprimit, cum repente subjungit:
VERS. 12.— Vir vanus in superbiam erigitur.
22. Vanitas audacem ex culpa reddit, et in naturae motibus effrenum. —Vanitatis quippe finis est, ut cum peccato mentem sauciat, hanc ex culpa audacem reddat; quatenus, sui reatus oblita, quae amisisse se innocentiam non dolet, justo excaecata judicio, simul et humilitatem perdat. Et fit plerumque [Col. 0933D] ut, pravis desideriis serviens, a jugo se [Col. 0933D] Ebroic. et plerique Norman., divini amoris. divini timoris excutiat, et, quasi in malorum perpetrationem jam libera, omne quod voluptas suggerit implere contendat. Unde cum vir vanus se erigere in superbiam dicitur, illico subinfertur:
IBID.— Et quasi pullum onagri se liberum natum putat.
23. Per pullum quippe onagri omne agrestium genus [Col. 0934A] exprimitur, quod, naturae dimissum motibus, loris dominantium non tenetur. Agri namque animalia in libertate habent et ire quo appetunt, et quiescere cum lassantur. Et quamvis insensatis animalibus homo longe sit melior; hoc tamen plerumque homini non licet quod brutis animalibus licet. Quae enim ad aliud minime servantur, eorum motus procul dubio nequaquam sub disciplina restringitur. Homo autem qui ad sequentem vitam ducitur, necesse profecto est ut in cunctis suis motibus 350 sub disciplinae dispositione religetur, et quasi domesticum animal loris vinctum serviat, atque aeternis dispositionibus restrictum vivat. Qui ergo implere cuncta quae desiderat per effrenatam libertatem quaerit, quid aliud quam pullo onagri esse similis concupiscit, ut disciplinae [Col. 0934B] hunc lora non teneant, sed audenter vagus per silvam desideriorum currat?
24. Lora quibus nos Deus coercet ac regit. —Saepe autem divina miseratio, quos prodire in effrenationem illicitae libertatis conspicit, objectione [Col. 0934D] Editi, prosperae. Emendantur ex Mss. Corb. Germ., Reg., Colb. properae adversitatis frangit, quatenus elisi discant quam reproba erectione tumuerant; ut jam flagelli experimentis edomiti, quasi jumenta domestica praeceptorum loris mentis colla subjiciant, et vitae praesentis [Col. 0934D] Ita Corb. Germ., Vindoc., Bellov., Norm., a quibus recedentes Coc. et recentiores Ed. legerunt itinere pergant. Vindoc. habent p ragant, cum plurib. vetust. itinera ad nutum praesidentis pergant. Quibus bene loris ligatum se noverat, qui dicebat: Ut jumentum factus sum apud te, et ego semper tecum (Psal. LXXII, 23) . Unde et saevus ille persecutor ab agro perfidae voluptatis ad domum fidei deductus, rectoris sui calcaribus punctus, audiebat: Durum est tibi contra stimulum [Col. 0934C] calcitrare (Act. IX, 5) . Restat ergo ut si esse jam similes pullo onagri nolumus, in cunctis quae appetimus nutum prius intimae dispensationis exquiramus, ut mens nostra in omne quod nititur, superni regiminis loro teneatur; et inde magis vota sua ad vitam impleat, unde vitae suae studia et contra propriam voluntatem calcat. Multa Sophar fortia protulit, sed quod meliori se haec loquitur nescit. Unde adhuc increpando subjungit:
VERS. 13.— Tu autem firmasti cor tuum, et expandisti ad eum manus tuas.
25. Sophar arguit Job animi obdurati et superbi. Illum imitantur mali et haeretici adversus bonos et catholicos. —Firmati cor non hoc loco per virtutem dicitur, [Col. 0934D] sed per insensibilitatem. Omnis namque a intus qui districtionis intimae considerationi se subjicit, ex ejus protinus timore mollescit; eumque sagitta divinae formidinis penetrat, quia infirma viscera per humilitatem gestat. Quisquis autem pertinacia insensibilitatis obdurescit, quasi cor firmat, ne hoc jacula timoris superni confodiant. Unde quibusdam per prophetam Dominus misericorditer dicit: [Col. 0934D] Editi, tollam a vobis. Tollam vobis cor lapideum, et dabo vobis cor carneum (Ezech. XXXVI, 26) . Cor quippe lapideum tollit cum a nobis superbiae duritiam subtrahit, et cor carneum tribuit cum eamdem protinus nostram duritiam ad sensibilitatem vertit. Per manus vero, ut jam crebro docuimus, opera designantur. Cum culpa igitur manus ad Deum expandere est contra largitoris gratiam de virtute operum superbire. Qui enim in conspectu aeterni judicis loquens sibi bona quae facit tribuit, ad Deum manus superbiens tendit. Sic profecto contra electos reprobi, sic contra catholicos haeretici semper effrenantur, ut cum objurgare facta nequeunt, bonos reprehendere de factorum elatione moliantur, quatenus eos quos redarguere ex infirmitate actionis non valent, ex crimine tumoris accusent. Unde et ea bona quae exterius fiunt, nequaquam bona esse [Col. 0935B] jam censent, quae quasi per studium [Col. 0935D] Gemet. et Bellov., pro turgidae, habent turbidae. turgidae cogitationis exhibentur. Qui [Col. 0935D] Hic mirum est Edit rum ac manu exaratorum dissidium Cod. Corb. Germ. habet: qui saepe (a secunda manu de) humilitate mentem. Reg., qui saepe humiliata mente, altero consentiente, nisi quod habet humiliatam. Antiq. Ed., qui saepe humiliatum mente. Recent., qui semper de humilitate tumentes. Sincerios [Col. 0936D] videtur quam suppeditarunt nobis Colb., Germ., Ebroic. et al. Norm. saepe humilia tumentes increpant, et quod dictis suis semetipsos feriunt ignorant. 351 Sed quia justum virum Sophar hactenus reprehendendo corripuit, nunc velut docendo subjungit:
VERS. 14, 15.— Si iniquitatem quae est in manu tua abstuleris a te, et non manserit in tabernaculo tuo injustitia, tunc levare poteris faciem tuam absque macula, et eris stabilis, et non timebis.
26. Ut mens sit munda, prius operis, tum cordis iniquitas resecanda. —Omne peccatum aut sola cogitatione committitur, aut cogitatione simul et opere perpetratur. Iniquitas ergo in manu est culpa in [Col. 0935C] opere, injustitia vero in tabernaculo iniquitas in mente. Mens quippe nostra tabernaculum non incongrue vocatur, in qua apud nosmetipsos abscondimur, cum foris in opere non videmur. Sophar itaque, quia justi viri amicus est, novit quod dicat; sed quia justum increpat, haereticorum tenens speciem, proferre recte etiam quae novit ignorat. Sed nos calcantes hoc, quod ab eo tumide dicitur, pensemus ejus verba quam vera sint, si recte dicerentur. Prius enim a manu iniquitatem subtrahi, et post a tabernaculo admonet injustitiam abscidi, quia quisquis jam prava a se opera exterius resecat, necesse profecto est ut, ad semetipsum rediens, solerter sese in mentis intentione discernat; ne culpa, quam jam in actione non habet, adhuc in cogitatione perduret. Unde bene [Col. 0935D] etiam per Salomonem dicitur: Praepara foris opus tuum, et diligenter exerce agrum tuum, ut postea aedifices domum tuam (Prov. XXIV, 27) . Quid namque est praeparato opere agrum diligenter exterius exercere, nisi evulsis iniquitatis [Col. 0936D] Gemet., sensibus. sentibus, actionem nostram ad frugem retributionis excolere? Et quid est post agri exercitium ad aedificium domus redire, nisi quod plerumque ex bonis operibus discimus quantam vitae munditiam in cogitatione construamus? Pene [Col. 0936A] cuncta namque bona opera ex cogitatione prodeunt, sed sunt nonnulla cogitationis [Col. 0936D] Gemet., argumina. acumina, quae ex operatione nascuntur; nam sicut ab animo opus sumitur, ita rursus ab opere animus eruditur. Mens quippe divini amoris exordia capiens imperat bona quae fiant; sed postquam fieri imperata coeperint, ipsis suis exercitata actionibus discit, cum imperare bona inchoaverat, quantum minus videbat. Foris ergo ager excolitur, ut domus postmodum construatur, quia plerumque ab exteriori opere [Col. 0936D] Sic Vindoc., Corb. Germ., Longip., Norman., German. In Editis, videmus. sumimus, quantam subtilitatem rectitudinis in corde teneamus. Quem bene Sophar servare ordinem studuit, cum prius auferri iniquitatem a manibus, et post a tabernaculo injustitiam dixit, quia nequaquam plene animus in cogitatione erigitur, quando adhuc ab eo extrinsecus [Col. 0936B] in opere erratur.
[ Vet. XVII. ] 27. Haec munditia fiduciam praestat in oratione; secus, si desit. —Quae si perfecte duo haec tergimus, ad Deum statim sine macula faciem levamus. Interna quippe facies hominis mens est, in qua nimirum recognoscimur, ut ab auctore nostro dirigamur. Quam scilicet faciem levare est in Deo animum per studia orationis attollere. Sed elevatam faciem macula inquinat, si intendentem mentem reatus sui conscientia accusat, quia a spei fiducia protinus frangitur, si intenta precibus necdum devictae culpae memoria mordetur. Diffidit namque accipere se posse quod appetit, quae profecto reminiscitur nolle se adhuc facere quod divinitus audivit. 352 Hinc per Joannem dicitur: Si cor nostrum non reprehenderit [Col. 0936C] nos, fiduciam habemus apud Deum, et quidquid petierimus ab eo accipiemus (I Joan. III, 21) . Hinc Salomon ait: Qui avertit aurem suam, ne audiat legem, oratio ejus erit exsecrabilis (Prov. XXVIII, 9) . Cor quippe nos in petitione reprehendit cum resistere se praeceptis ejus quem postulat meminit, et oratio fit exsecrabilis cum a censura avertitur legis, quia dignum profecto est ut ab ejus beneficiis sit quisque extraneus cujus nimirum jussionibus non vult esse subjectus.
28. Cum non adest, quid agendum. —Qua in re hoc est salubre remedium, ut cum se mens ex memoria culpae reprehendit, hoc prius in oratione defleat, quod erravit; quatenus erroris macula cum fletibus tergitur, in petitione sua cordis facies ab auctore [Col. 0936D] munda videatur. Sed curandum nimis est ne ad hoc rursus proruat quod se mundasse fletibus exsultat, ne dum deplorata iterum culpa committitur, in conspectu justi judicis ipsa etiam lamenta levigentur. Solerter quippe debemus meminisse quod dicitur: Ne iteres verbum in oratione tua (Eccli. VII, 15) . Quo videlicet dicto vir sapiens nequaquam nos prohibet saepe veniam petere, sed culpas iterare. Ac si aperte [Col. 0937A] dicat: Cum male gesta defleveris, nequaquam rursus facias, quod in precibus iterum plangas.
29. Ante orationem immundae ac terrenae cogitationes ablegandae. —Ut ergo ad precem facies sine macula levetur, ante orationis semper tempora debet sollicite conspici quidquid potest in oratione reprobari; talemque se mens et cum ab oratione cessat exhibere festinet, qualis apparere judici in ipso orationis tempore exoptat. Saepe namque immunda quaedam vel illicita in animo [Col. 0937D] Gemet., Bellov. et Corb. Germ., ante correctionem, vertimus. versamus, quoties a precibus vacamus. Sed cum se mens ad studia orationis erexerit, earum rerum imagines reverberata patitur, quibus libenter prius otiosa premebatur; et quasi jam faciem anima ad Deum levare non sufficit, quia in se nimirum inquinata mente maculas pollutae cogitationis [Col. 0937B] erubescit. Saepe curis mundi libenter occupamur. Cumque post haec studio orationis intendimus, nequaquam se mens ad coelestia erigit, quia pondus hanc terrenae sollicitudinis in profundum mersit; et in prece facies munda non ostenditur, quia cogitationis infimae luto maculatur.
[ Vet. XVIII. ] 30. Aliena in nos delicta relaxanda. Quis a timore liber. —Nonnunquam vero cor a cunctis [Col. 0937D] Longip., nonnunquam vero cor a cunctis curis excutimus, et illicitis motibus . . . . . . . . . obviamus. Caeteri Mss. nostri habent etiam, illicitis motibus . . . . obviamus; quam lectionem praetulimus aliis librorum editorum. In veter. Paris. et Basil. legitur ut in Mss. Corb. Germ., nonnunquam vero cor a cunctis excuti et illicitis motibus, etiam cum a prece vacat, optamus. In [Col. 0938D] recentioribus, nonnunquam vero cor a cunctis excutimus, et ab illicitis motibus, cum a prece vacat, prohibemus. excutimus, et illicitis motibus, etiam cum a prece vacat, obviamus; sed tamen quia nos culpas rarius committimus, aliena pigrius delicta relaxamus; et quo peccare noster animus sollicitius metuit, eo districtius hoc quod in se ab alio delinquitur abhorrescit. Unde fit ut eo inveniatur quisque tardus ad veniam, [Col. 0937C] quo proficiendo factus est cautus ad culpam; et quo ipse excedere in alterum metuit, hoc quod in se exceditur punire durius exquirit. Sed quid hac doloris macula reperiri deterius potest, quae in conspectu judicis charitatem non inquinat, sed necat? Vitam quippe animae quaelibet culpa polluit, servatus vero contra proximum dolor occidit. Menti namque ut gladius figitur, et mucrone illius ipsa viscerum occulta perforantur. Qui scilicet a transfixo corde, si prius non educitur, nihil in precibus divinae opis obtinetur, quia et vulneratis membris imponi salutis medicamina 353 nequeunt, nisi ferrum a vulnere ante subtrahatur. Hinc est enim quod per semetipsam Veritas dicit: Nisi remiseritis hominibus [Col. 0938D] Non legitur peccata eorum in Gemet. et Germ. peccata eorum, nec Pater vester qui in coelis est remittet vobis peccata vestra (Matth. VI, 15) . Hinc admonet, dicens: [Col. 0937D] Cum stabitis ad orandum, dimittite si quid habetis adversus alterum (Marc. XI, 25) . Hinc rursum ait: Date, et dabitur vobis; dimittite, et dimittetur vobis (Luc. VI, 38) . [Col. 0938D] Ita Mss. Anglic., Norm., Bellov. et Longip. Veteres Edit., huic constitutioni postulationis, etc. Recentiores, hinc contra institutionem postulationis, etc. Hinc constitutioni postulationis conditionem posuit pietatis, dicens: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris [Col. 0938A] (Matth. VI, 12) ; ut profecto bonum quod a Deo compuncti petimus, hoc primum cum proximo conversi faciamus. Tunc igitur vere sine macula faciem levamus, cum nec nos prohibita mala committimus, nec ea quae in nos commissa sunt ex proprio zelo retinemus. Gravi namque mens nostra orationis suae tempore confusione deprimitur, si hanc aut sua adhuc operatio inquinat, aut alienae malitiae servatus dolor accusat. Quae duo quisque dum terserit, ad ea quae subnexa sunt protinus liber exsurgit. Et eris stabilis, et non timebis; quia nimirum tanto minus judicem trepidat, quanto in bonis actibus solidius stat. Timorem quippe superat, qui stabilitatem servat, quia dum sollicitus studet peragere quod mansuete conditor imperat, securus etiam cogitat quod terribiliter [Col. 0938B] intentat.
31. In activa vita facilius perseveratur quam in contemplativa. Quis in contemplatione persistere censeatur. —Sciendum praeterea est quod nonnulla bona sunt ad quae indefessi persistimus, et rursum nonnulla sunt a quibus continue deficientes labimur, atque ad haec magnis conatibus per intervalla temporum reformamur. [ Vet. XIX. ] In activa etenim vita sine defectu mens figitur, a contemplativa autem infirmitatis suae pondere victa lassatur. Illa quippe tanto firmius durat, quanto ad vicina se erga utilitatem proximi dilatat; haec tanto celerius labitur, quanto et carnis claustra transgrediens, super semetipsam ire conatur. Illa per plana se dirigit, et idcirco pedem operis robustius figit; haec autem quo super [Col. 0938C] se alta appetit, ad se citius fessa descendit. Quod bene ac breviter Ezechiel insinuat, cum eorum quae viderat motus animalium narrat, dicens: Non revertebantur cum incederent. Et paulo post subjicit, adjungens: Et animalia ibant, et revertebantur (Ezech. I, 9, 14) . Sancta quippe animalia aliquando vadunt, et minime redeunt; aliquando vadunt, et protinus revertuntur, quia electorum mentes cum per collatam sibi activae vitae gratiam erroris vias deserunt, redire ad mala mundi nesciunt quae reliquerunt; cum vero per contemplationis aciem ab hac se eadem activa vita suspendunt, eunt et redeunt, quia per hoc quod diu persistere minime in contemplatione sufficiunt, sese iterum ad operationem fundunt; ut in his quae sibi juxta sunt se exercendo refoveant, et super se rursum surgere contemplando convalescant. Sed dum haec eadem [Col. 0938D] contemplatio more debito per temporum intervalla repetitur, indeficienter procul dubio et in ejus soliditate persistitur, quia etsi infirmitatis suae pondere superata mens deficit, hanc tamen iterum continuis conatibus reparata comprehendit. Nec stabilitatem suam in ea perdidisse dicenda est, a qua etsi [Col. 0939A] semper deficit, hanc et cum perdiderit semper inquirit. Sequitur:
VERS. 16.— 354 Miseriae quoque oblivisceris, et quasi aquarum quae praeterierint, non recordaberis.
32. Mala vitae hujus gravia non sunt aeterna bona cogitanti. —Mala vitae praesentis tanto durius animus sentit, quanto pensare bonum quod sequitur, negligit; et quo non vult praemia considerare quae restant, gravia aestimat esse quae tolerat. Unde et contra flagelli ictum cogitatio caeca conqueritur, et quasi infinita calamitas creditur, quae diebus cursu labentibus quotidie finitur. At si semel quisque ad aeterna se erigat, atque in his quae incommutabiliter permanent oculum cordis figat, prope nihil esse hic conspicit [Col. 0939B] quidquid ad finem currit. Praesentis vitae adversa tolerat, sed quasi nihil esse omne quod labitur pensat. Quo enim se internis gaudiis robustius inserit, eo minus exterius dolores sentit. Unde Sophar nequaquam veritus ausu temerario docere meliorem, exhortatur ad justitiam, et demonstrat quam nulla justi oculis videatur poena. Ac si aperte dicat: Si degustas gaudium quod intus permanet, leve fit protinus omne quod foris dolet. Bene autem praesentis vitae miserias aquis praetereuntibus comparat, quia calamitas transiens, electi mentem nequaquam vi concussionis obruit, sed [Col. 0939D] Recent. Ed., sed tantum tactum; et mox, sed a suae, reluctantibus aliis libris. tamen tactu moeroris infundit. Nam madet quidem per cruorem vulneris, etsi a suae certitudine non frangitur salutis. [ Vet. XX. ] Saepe autem non solum flagella atterunt, sed in uniuscujusque justi [Col. 0939C] animo malignorum quoque spirituum tentamenta grassantur, ut exterius ex percussione doleat, et intus aliquatenus ex tentatione frigescat. Sed nequaquam gratia deserit, quae quo nos durius ex dispensatione percutit, eo amplius ex pietate custodit. Nam cum tenebrescere per tentationem coeperit, sese iterum lux interna succendit. Unde et subditur:
VERS. 17.— Et quasi meridianus fulgor consurget tibi ad vesperum.
33. Virtus renovatur in tentatione. —Fulgor quippe meridianus in vespere est virtutis renovatio in tentatione, ut repentino charitatis fervore mens vigeat, quae jamjamque lumen sibi gratiae occubuisse formidabat. [Col. 0939D] Quod adhuc Sophar subtilius aperit, cum subjungit:
IBID.— Et cum te consumptum putaveris, orieris ut lucifer.
34. Tristitia ex tentatione, Dei misericordiam pro nobis exorat. Justus, lucifer. —Saepe namque tot tentamenta nos obsident, ut ipsa nos eorum numerositas pene ad lapsum desperationis inclinet. Unde plerumque cum mens in taedium vertitur, vix ipsa [Col. 0940A] virtutis suae damna considerat; et tota dolens, sed quasi jam et a sensu doloris aliena, frangitur, et enumerare non valet quanto cogitationum tumultu vastatur. Ruituram se per momenta conspicit, eique ne arma repugnationis arripiat gravius moeror ipse contradicit. Circumductos quolibet oculos obscuritas obsidet, et cum visum tenebrae semper impediant, moesta mens nihil aliud quam tenebras videt. Sed apud misericordem judicem saepe haec ipsa, quae [Col. 0939D] In Vulgatis ad nisum duobus verbis, sed mendose. adnisum quoque orationis aggravat, pro nobis subtilius tristitia exorat. Nam tunc moeroris nostri caliginem conditor conspicit, et subtracti luminis radios refundit, ita ut erecta protinus per dona mens vigeat, quam paulo ante decertantia vitia superbiae calce deprimebant. Mox torporis pondus discutit, atque ad [Col. 0940D] Bigot., contemplationis culmen. contemplationis lumen post turbationis suae tenebras [Col. 0940B] erumpit. Mox in gaudium profectus 355 attollitur, quae inter tentamenta pejus cadere ex desperatione cogebatur. Sine cogitationis certamine praesentia despicit, sine dubitationis obstaculo de ventura retributione confidit. Justus ergo cum se consumptum putaverit, ut lucifer oritur, quia mox ut tenebrescere tentationum caligine coeperit, ad lucem gratiae reformatur, et in se ipso monstrat diem justitiae, qui casurus paulo ante [Col. 0940D] Lyr., Utic., Big., tenuit noctem culpae. timuit noctem culpae. Recte autem lucifero justi vita comparatur. [ Vet. XXI. ] Solem quippe praecurrens lucifer, diem nuntiat. Et quid nobis sanctorum innocentia nisi sequentis judicis claritatem clamat? In eorum namque admiratione conspicimus quid de majestate veri luminis aestimemus. Necdum Redemptoris nostri potentiam [Col. 0940C] videmus, sed tamen virtutem illius in electorum suorum moribus admiramur. Quia igitur bonorum vita in consideratione sua oculis nostris vim veritatis objicit, clarus ad nos lucifer ante solem venit.
35. Justus dura hic patitur, sed bene ei erit in extremis. Jam ab hinc foris cadens, intus innovatur. —Sciendum vero est quod haec quae ex tentationum spiritalium adversitate discussimus, juxta exteriora quoque mala nil obstat intelligi. Sancti etenim viri quia summa medullitus diligunt, in infimis dura patiuntur; sed in fine gaudii lumen inveniunt, quod habere in hoc spatio percurrentis vitae contemnunt. Unde nunc per Sophar dicitur: Et quasi meridianus fulgor consurget tibi ad vesperum. Peccatoris enim [Col. 0940D] lumen in die est obscuritas in vespere, quia [Col. 0940D] Ita Gemet. ac alii Norm. In Editis, quia in praesentis vitae felicitate attollitur. in praesenti vita felicitate attollitur, sed adversitatis tenebris in fine devoratur. Justo autem meridianus fulgor ad vesperum surgit, quia quanta sibi claritas maneat cum jam occumbere coeperit agnoscit. Hinc namque scriptum est: Timenti Deum bene erit in extremis (Eccli. I, 13) . Hinc per Psalmistam dicitur: Cum dederit dilectis suis somnum, haec est haereditas Domini (Psal. CXXVI, 2) . Qui in hujus quoque vitae adhuc certamine positus, cum se consumptum putaverit, [Col. 0941A] ut lucifer oritur, quia foris cadens, intus innovatur; et quo magis exterius adversa tolerat, eo uberius virtutum lumine interius coruscat, Paulo attestante, qui ait: Sed licet is qui foris est noster homo corrumpitur, tamen is qui intus est renovatur de die in diem. Id enim quod in praesenti est momentaneum et leve tribulationis nostrae supra modum in sublimitate aeternum gloriae pondus operatur in nobis (II Cor. IV, 16) . Et notandum quod nequaquam cum consumptus fueris, sed cum te consumptum putaveris dicit, quia et quod videmus in dubietate est, et quod speramus in certitudine. Unde et isdem Paulus non se consumptum noverat, sed putabat, qui et in adversa tribulationum corruens ut lucifer resplendebat, dicens: Quasi morientes, et ecce vivimus; quasi tristes, [Col. 0941B] semper autem gaudentes; sicut egentes, multos autem locupletantes (II Cor. VI, 9) . [ Vet. XXII. ] Sciendum quoque est quod bonorum mens quo duriora pro veritate tolerat, eo aeternitatis praemia certius sperat. Unde et apte subditur:
VERS. 18.— Et habebis fiduciam, proposita tibi spe.
36. Eo certius in Deum sperat, quo duriora pro illo patitur. —Tanto namque spes in Deum solidior surgit, quanto pro illo quisque graviora pertulerit, quia nequaquam retributionis gaudium de aeternitate colligitur, quod non hic prius pia tribulatione seminatur. 356 Hinc enim per Psalmistam dicitur: Euntes, ibant et flebant, mittentes semina sua; venientes autem [Col. 0941C] venient in exsultatione, portantes manipulos suos (Psal. CXXV, 6) . Hinc Paulus ait: Si commorimur, et convivemus; si sustinemus, et conregnabimus (II Tim. II, 11) . Hinc discipulos admonet, dicens: Per multas tribulationes oportet nos introire in regnum Dei (Act. XIV, 21) . Hinc sanctorum gloriam Joanni angelus indicans, ait: Hi sunt qui venerunt de tribulatione magna, et laverunt stolas suas, et [Col. 0941D] Ita Corb. Germ., Gemet. et caeteri Norm., aliique Mss. At Editi, dealbaverunt eas. candidas eas fecerunt in sanguine Agni (Apoc. VII, 14) . Quia igitur nunc per tribulationem seritur, ut post gaudii fructus metatur, tanto major fiducia mentem roborat, quanto hanc fortior pro veritate afflictio [Col. 0941D] Unus Vindoc., tentat. angustat. Unde apte protinus adjungitur:
IBID.— Et defossus securus dormies.
[Col. 0941D] 37. Malis praesens securitas laborem, bonis praesens labor securitatem parit. —Sicut enim malis praesens securitas [Col. 0941D] Vulgati, labor est. Melius Gemet., Utic., aliique Norman. et pler. Mss., laborem, scil. parit. laborem, ita bonis praesens labor perpetuam securitatem parit. Unde et defossum se securum dormire jam noverat, qui dicebat: Ego enim jam delibor, et tempus meae resolutionis instat; bonum certamen certavi, cursum consummavi, fidem servavi; de reliquo reposita mihi est corona justitiae, quam reddet [Col. 0942A] mihi Dominus in die illa justus judex (II Tim. IV, 6) . Quia enim contra mala transeuntia sine defectu certaverat, de mansuris nimirum gaudiis sine dubietate praesumebat.
38. A terrenis curis liberi quies et opus. —Quamvis defossus intelligi et aliter potest. Saepe namque, rebus transitoriis occupati, pensare negligimus per quanta peccamus; sed si, reducto considerationis oculo, a sinu cordis terrenae cogitationis [Col. 0941D] Ita Turon., Vind., Norm., Anglic., cum vet. Ed. In Gilot. 1571, cogitationis aper. In Gussanv., praeeunte [Col. 0942D] Ms. Germ., cog. ager. agger excutitur, quidquid in mente latebat invenitur. Unde sancti viri animorum latebras perscrutari non desinunt, sese subtiliter indagantes, terrenarum rerum curas [Col. 0942D] Corb. Germ., subjiciunt. abjiciunt, et, effossis plene cogitationibus, cum nullo se reatu criminis morderi deprehendunt, velut in strato cordis apud se securi requiescunt. Latere [Col. 0942B] quoque ab hujus mundi actibus appetunt, semper sua considerant, et cum [Col. 0942D] Turon., Longip., Norm., duo Reg, Colb., Cerb. Germ., Germ., loco regiminis. loro regiminis minime constringuntur, judicare quae aliena sunt recusant. Effossi ergo securi dormiunt, quia dum sua intima vigilanter penetrant, a laboriosis se hujus mundi oneribus sub quietis otio occultant. Unde et adhuc subditur:
VERS. 19.— Requiesces, et non erit qui te exterreat.
39. Aeternis inhians nihil timet a mundo. —Quisquis praesentem gloriam quaerit, profecto despectum metuit. Qui semper ad lucra inhiat, semper videlicet damna formidat. Cujus enim perceptione reficitur, ejus rei procul dubio et amissione sauciatur; et quo [Col. 0942C] obligatus mutabilibus ac perituris inhaeret, eo longe in infimis ab arce securitatis jacet. At contra quisquis in solo aeternitatis desiderio figitur, nec prosperitate attollitur, nec adversitate quassatur; dum nil habet in mundo quod appetat, nihil est quod de mundo pertimescat. Hinc etenim Salomon ait: Non contristabit justum quidquid ei acciderit (Prov. XII, 21) . Hinc iterum dicit: Justus quasi leo confidens absque terrore erit (Prov. XXVIII, 1) . Bene itaque nunc dicitur: Requiesces, et non erit qui te exterreat (Job. XI, 19) , quia tanto quisque a se plenius pavorem qui ex mundo est abjicit, quanto in semetipso verius mundi concupiscentiam vincit. An non 357 absque terrore [Col. 0942D] Deest qui in mundo est, in Corb. Germ, Utic. et Norm. Paulus in corde requieverat, qui dicebat: Certus sum enim quia neque mors, neque vita, neque angeli, neque [Col. 0942D] principatus, neque instantia, neque futura, neque fortitudo, neque altitudo, neque profundum, neque creatura alia poterit nos separare a charitate Dei, quae est in Christo Jesu Domino nostro (Rom. VIII, 38) ? Cujus videlicet fortitudo charitatis, vera sanctae Ecclesiae voce laudatur, cum [Col. 0942D] Editi, Cantica cant., secus Mss. per canticorum Canticum dicitur (Cant. VIII, 6) : Valida est ut mors dilectio (De poenit., dist. 2, cap. 4) . Virtuti etenim mortis dilectio [Col. 0943A] comparatur, quia nimirum mentem, quam semel ceperit, a [Col. 0943D] Longip. et Corb. Germ., a dilectione mundi. delectatione mundi funditus occidit; et tanto hanc valentius in auctoritatem erigit, quanto et insensibilem contra terrores reddit. [ Vet. XXIII. ] Sed inter haec sciendum est quod pravi cum recta praedicant, valde difficile est ut ad hoc quod taciti ambiunt non erumpant. Unde et Sophar protinus adjungit:
IBID.— Et deprecabuntur faciem tuam plurimi.
40. Recti non ambiunt intercessores pro aliis videri. —Neque enim justi viri idcirco se per innocentiae itinera arcta custodiunt, ut ab aliis exorentur. Sed sive haeretici, seu perversi quilibet, per hoc quod inter homines quasi innocenter vivunt, videri intercessores [Col. 0943B] pro hominibus volunt; et cum sancta loquentes insinuant, quod ipsi appetunt, hoc aliis pro magno pollicentur; dumque coelestia praedicant, in suis repente sponsionibus ostendunt quod amant. Sed ne diu terrena pollicendo patescant quod sunt, ad verba rectitudinis citius recurrunt. Unde mox subditur.
VERS. 20.— Oculi autem impiorum deficient, et effugium peribit ab eis.
41. Impiis a miseria hic aliquod effugium; post mortem nullum. —Quod oculorum nomine [Col. 0943D] Ita Vindoc., Longip., Norm., Anglic. et vet. Edit. Aliae habent vera intentio exprimatur. vis intentionis exprimitur, per Evangelium Veritas attestatur, dicens: Si oculus tuus simplex fuerit, totum corpus tuum lucidum erit (Matth. VI, 22) ; quia videlicet [Col. 0943C] si operationem nostram intentio munda praevenerit, quamlibet aliter hominibus videatur, interni tamen judicis oculis mundum subsequentis actionis corpus ostenditur. Oculi ergo impiorum sunt intentiones in eis carnalium desideriorum. Qui idcirco deficiunt, quia aeterna negligunt, et sola semper transitoria praestolantur. Adipisci quippe terrenam gloriam cogitant, multiplicari rebus temporalibus exoptant, ad mortem quotidie cursu rerum labentium tendunt; sed cogitare mortalia mortaliter nesciunt. Carnis vita per momenta deficit, et tamen carnale desiderium crescit. Res habita instanti fine [Col. 0943D] Utic., Lyr., Bigot., Longip., corrumpitur. corripitur, et habendi anxietas non finitur. Sed cum mors impios subtrahit, eorum profecto desideria cum vita terminantur. Quorum scilicet oculi tunc superna ultione [Col. 0943D] deficiunt, quia suo hic judicio a terrena deficere delectatione noluerunt. Hos illorum oculos a [Col. 0944D] Gemet., a jocunditate pristina. jucunditate pristina claudi Psalmista conspexerat, cum dicebat: In illa die peribunt omnes cogitationes eorum (Psal. CXLV, 4) ; quia et aeterna mala nunquam cogitata reperiunt, et subito amittunt bona temporalia quae diu [Col. 0944D] Ita Norm. et plerique, prius legebatur tractando. tractata tenuerunt. A quibus et omne effugium perit, quia eorum malitia ab animadversione districti judicis quo se valeat occultare non invenit. Nam nunc iniqui cum tristitia aliqua, vel adversa patiuntur, [Col. 0944A] effugii latebras inveniunt, quia ad voluptatem protinus desideriorum carnalium recurrunt. Ne enim 358 paupertas cruciet, divitiis animum demulcent. Ne despectus proximorum deprimat, sese dignitatibus exaltant. Si fastidio corpus atteritur, antepositis epularum diversitatibus nutritur. Si quo animus moestitiae impulsu dejicitur, mox per interposita jocorum blandimenta relevatur. Tot ergo hic habent effugia, quot sibi praeparant delectamenta. Sed quandoque eis effugium perit, quia eorum mens, amissis omnibus, se solummodo et judicem conspicit. Tunc voluptas subtrahitur, sed voluptatis culpa servatur, et repente miseri pereundo discunt quia peritura tenuerunt. Qui tamen quousque corporaliter vivunt quaerere nocitura non desinunt. Unde adhuc subditur:
IBID.— Et spes illorum abominatio animae.
42. Quod iniquo voluptas, hoc poena est justo. Unde reficitur caro, inde deficit spiritus. —Quid hic peccator totis cogitationibus sperat, nisi ut potestate caeteros transeat, cunctos rerum multiplicitate transcendat, adversantes dominando subjiciat, obsequentibus mirandus innotescat, irae ad votum satisfaciat, benignum se, cum laudatur, ostendat; quidquid gula appetit, offerat; ad hoc quod voluptas imperat, operis expletione concurrat? Bene ergo spes illorum abominatio animae dicitur, quia et ea quae carnales ambiunt spiritales quique judicio rectitudinis aversantur. Nam quod peccatores voluptatem aestimant, hoc justi [Col. 0944C] procul dubio poenam putant. [ Vet. XXIV. ] Abominatio igitur est animae, spes pravorum, quia nimirum spiritus deficit, ubi caro requiescit. Ut enim caro mollibus, sic anima duris nutritur: illam blanda refovent, hanc aspera exercent; illa delectationibus pascitur, haec amaritudinibus vegetatur. Et sicut carnem dura sauciant, sic spiritum mollia necant; [Col. 0944D] In Mss. Corb. Germ., Utic., Big., Lyr., omittitur sicut cum seq. particula ita. sicut illam laboriosa interimunt, ita hunc delectabilia exstinguunt. Spes itaque carnalium, abominatio animae dicitur, quia inde in perpetuum spiritus interit, unde ad tempus caro suaviter vivit.
43. Recte dicta saepe corrumpit loquentis indiscretio. —Sed haec Sophar recte diceret, nisi beatus Job cuncta largius etiam vivendo praedicasset. At postquam sanctiorem monere de vita nititur, doctioremque se erudire sapientiae magisterio conatur, ipse [Col. 0944D] dictorum suorum pondus levigat, qui, indiscretione interposita, omne quod loquitur destruit, quia liquorem scientiae pleno vasculo superfundit. Sic namque ab indiscretis opes scientiae, sicut a stultis saepe opes corporalis substantiae possidentur. Nonnulli enim, qui rerum terrenarum multiplicitate subnixi sunt, aliquando multa et habentibus tribuunt, ut ipsi haec cunctis largius habere videantur. Ita perversi, cum vera sapiunt, recta quaedam etiam rectioribus loquuntur; non ut alios audientes doceant, sed ut ipsi quanta [Col. 0945A] doctrina polleant, innotescant. Praeire se quippe sapientia cunctos existimant, et idcirco nihil se cuilibet dicere ultra mensuras suae magnitudinis putant. Sic pravi quilibet, sic omnes haeretici superba voce meliores docere non metuunt, quia omnes se inferiores arbitrantur. [ Vet. XXIV. ] Sed sancta Ecclesia elatos quosque ab aestimationis suae culmine revocat, et discretionis manu ad aequalitatis compagem reformat. Unde beatus Job, qui ejusdem sanctae Ecclesiae membrum est, videns quod amicorum mens per verba prolatae eruditionis intumuit, illico respondit, dicens:
CAP. XII, VERS. 2.— 359 Ergo vos estis soli homines, et vobiscum [Col. 0945D] Ita omnes Mss. Norm., Anglic. et plerique. In Colb., moratur. In Corb. Germ. ac vet. Edit., orietur. In caeteris oritur. Ex textu Hebr. et vulgata legendum morietur. morietur sapientia.
[Col. 0945B] 44. Superbe sapientis fatuitas. —Quisquis se praeire omnes ratione existimat, quid iste aliud quam solum se esse hominem exsultat? Et saepe contingit ut cum per tumorem mens in altum ducitur, in despectum omnium et sui admirationem sublevetur. In cogitatione etenim proprii favores oriuntur, sibique de singularitate sapientiae [Col. 0945D] Editi ac plur. Mss., blandiuntur. Ipsa fatuitas. Emendantur subsidio Mss. Gemet., Germ., Colb. Aliunde vero quo sensu dici potest favores sibi blandiri? At recte opponitur sapientiae fatuitas in lectione quam elegimus. blanditur ipsa fatuitas. Pensat ea quae audierit, ac verba quae profert; et miratur sua, ridet aliena. Qui ergo solum se sapere aestimat, quid aliud quam hanc eamdem secum [Col. 0945D] Sic legitur in Mss. Anglici et in Norm. plerisque. [Col. 0946D] In Ebroic. tamen et Colb., a secunda manu habetur, secum morari. In Corb. Germ., oriri. mori sapientiam putat? [Col. 0946D] 1 Vindoc., nunquam adesse aliis annuit. Alter, quam adesse alienis abnuit. Nam quam adesse aliis abnuit, soli sibi hanc tribuens, profecto intra tempora suae brevitatis claudit. Pensandum vero est vir sanctus quanta discretione utitur, ut amicorum superbientium arrogantia comprimatur, cum protinus adjungit:
VERS. 3.— Et mihi est cor, sicut et vobis, nec inferior vestri sum.
45. Hujus arrogantia modeste comprimenda. —Quis etenim nesciat quantum beati Job vita atque scientia amicorum ejus scientiam excedat? Sed ut eorum superbiam corrigat, esse se inferiorem negat; et ne suae humilitatis limitem transeat, esse se superiorem tacet: nec preferendo se, sed conferendo, indicat quod de se hi qui sibi longe sunt impares discant, ut dum sponte inflectitur sapientia quae eminet, nequaquam se contra vires erigat scientia quae jacet. Quos bene mox ad aequalitatis sensum revocat, quia tumere valde quasi de singularitate magnitudinis pensat, cum subsequenter [Col. 0945D] adjungit:
IBID.— Quis enim haec quae nostis ignorat?
46. Ostendendo ea quae scire se gloriatur, a nemine ignorari. —Ac si aperte dicat: Cum cunctis sint [Col. 0946A] nota quae dicitis, de dictorum scientia singulariter cur tumetis? Quia igitur elationem arrogantium ad aequalitatis communionem revocans, perfecta correptione redarguit, ad doctrinae nunc sententias erumpit, ut amici ejus humiliati, prius discerent veritatis pondera, quam reverenter audirent. Sequitur:
VERS. 4.— Qui deridetur ab amico suo sicut ego, invocabit Deum, et exaudiet eum.
74. Recte agenti quid noceat laus, quid prosit irrisio hominum. Irrisio prodest ubi non est culpae meritum. —Saepe infirma mens, cum de bonis actibus aura humani favoris excipitur, ad gaudia exteriora derivatur, ut postponat quod intus appetit, et in hoc libenter resoluta jaceat, [Col. 0946B] quod foris audit; ita ut beatam non tam fieri quam dici se gaudeat. Cumque laudis suae vocibus inhiat, quod esse coeperat relinquit. Inde ergo a Deo disjungitur, unde in Deo laudanda videbatur. Nonnunquam vero recto operi animus constanter innititur, et tamen humanis irrisionibus urgetur: miranda agit, et opprobria recipit; et qui exire foras per laudes potuit, repulsus contumeliis, ad semetipsum redit; et eo se intus robustius in Deo solidat, quo foris non invenit [Col. 0946D] Particulam in a Coccio hic additam expunximus auctoritate Mss. Vind., Norm., etc.; nec non vet. Edit. quo requiescat. Tota etenim spes in auctore figitur, et inter irrisionum convicia solus interior testis imploratur; atque afflicti animus fit Deo tanto proximus, quanto 360 et a gratia humani favoris alienus: in precem protinus funditur, et pressus exterius, ad penetranda quae intus sunt mundius liquatur. Bene [Col. 0946C] itaque nunc dicitur: Qui deridetur ab amico suo sicut ego, invocabit Deum, et exaudiet eum, quia bonorum menti dum pravi exprobrant, ostendunt quem suorum actuum testem quaerant. Quae dum compuncta sese in precibus accingit, inde intra se supernae exauditioni jungitur, unde extra se ab humana laude separatur. [ Vet. XXVII. ] Notandum vero quam provide interponitur Sicut ego, quia sunt nonnulli quos et humanae irrisiones deprimunt, et tamen divinis auribus exaudibiles non sunt. Nam cum derisio contra culpam nascitur, profecto nullum virtutis meritum in derisione generatur. Baal etenim sacerdotes clamosis hunc vocibus implorantes, derisi ab Elia fuerant, cum dicebat: Clamate voce majori, Deus enim [Col. 0946D] Etiam hic Coc. addidit vester, reluctantibus Mss. et superioribus Edit. Mox cum caeteris Vulgatis, haec ejus irrisio, pro haec eis irrisio. est, et forsitan loquitur, aut in diversorio est (III Reg. XVIII, 27) . Sed haec eis irrisio ad virtutis usum non [Col. 0946D] fuit, quia per culpae meritum venit. Provide ergo nunc dicitur: Qui deridetur ab amico suo, sicut ego, invocabit Deum, et exaudiet eum, quia illum facit humana derisio Deo proximum, quem ab humanis pravitatibus vitae innocentia servat alienum. Sequitur:
IBID.— Deridetur enim justi simplicitas.
48. Quid sapientia hujus mundi. Quid sapientia justorum. Cur a mundo rideatur. —Hujus mundi sapientia est, cor machinationibus tegere, sensum verbis velare, quae falsa sunt vera ostendere, quae vera sunt [Col. 0947D] Plurimi tum Mss., tum Excusi, falsa. fallacia demonstrare. Haec nimirum [Col. 0947D] Lyr., Big., Utic., sapientia. prudentia usu a juvenibus scitur, haec a pueris pretio discitur, hanc qui sciunt caeteros despiciendo superbiunt; hanc qui nesciunt, subjecti et timidi in aliis mirantur, quia ab eis haec eadem [Col. 0947D] Gemet., Germ., Colb., duplicitatis iniquitas. duplicitas iniquitatis, nomine palliata, diligitur, dum mentis perversitas urbanitas vocatur. Haec sibi obsequentibus praecipit honorum culmina quaerere, adepta temporalis gloriae vanitate gaudere, irrogata ab aliis mala multiplicius [Col. 0947B] reddere, cum vires suppetunt nullis resistentibus cedere, cum virtutis possibilitas deest, quidquid explere per malitiam non [Col. 0947D] Coc. et poster. Edit., valent. In Mss. valet, quod refertur ad mundanam prudentiam. valet, hoc in pacifica bonitate simulare. At contra sapientia justorum est nil per ostensionem fingere, sensum verbis aperire, vera ut sunt diligere, falsa devitare, bona gratis exhibere, mala libentius tolerare quam facere; nullam injuriae ultionem quaerere, pro veritate contumeliam [Col. 0947D] In Utic., Lyr., Bigot., Vindoc., contumeliam pati. lucrum putare. Sed haec justorum simplicitas deridetur, quia ab hujus mundi sapientibus puritatis virtus, fatuitas creditur. Omne enim quod innocenter agitur, ab eis procul dubio stultum putatur; et quidquid in opere veritas approbat, carnali sapientiae fatuum sonat. Quid namque stultius videtur mundo quam mentem verbis ostendere, nil callida machinatione [Col. 0947C] simulare, nullas injuriis contumelias reddere, pro maledicentibus orare, paupertatem quaerere, possessa relinquere, rapienti non resistere, percutienti alteram maxillam praebere? Unde bene hujus mundi dilectoribus ille egregius Dei sapiens dicit: Abominationes Aegyptiorum immolabimus Domino Deo nostro (Exod. VIII, 26) . 361 Oves quippe Aegyptii edere dedignantur; sed quod abominantur Aegyptii, hoc Israelitae Deo offerunt, quia simplicitatem conscientiae, quam injusti quique velut infimam abjectamque despiciunt, hanc justi in virtutis sacrificium vertunt; et excolentes recti puritatem ac mansuetudinem Deo immolant, quam abominantes reprobi fatuitatem putant. Quae nimirum justi simplicitas breviter, sed sufficienter exprimitur, cum protinus subinfertur.
VERS. 5.— Lampas contempta apud cogitationes divitum.
49. Divitiarum possessionem non esse in crimine, sed cupiditatem. —Quid hoc loco signatur nomine divitum, nisi elatio superborum, qui venturi judicis respectum non habent, dum superbis apud se cogitationibus [Col. 0948A] tument? Nam sunt nonnulli quos census per tumorem non elevat, sed [Col. 0947D] Haec desunt in Bellov. Exstant in Mss. Vindoc., Turon., Corb. Germ., Colb., Germ. et plerisque, ex [Col. 0948D] quibus emendavimus Coc. et poster. Edit., apud quos legitur sed misericordiae opera exaltant. per misericordiae opera exaltat. Et sunt nonnulli qui, dum se terrenis opibus abundare conspiciunt, veras Dei divitias non requirunt, atque aeternam patriam non amant, quia hoc sibi sufficere, quod rebus temporalibus fulciuntur, putant. Non est ergo census in crimine, sed affectus. Cuncta enim quae Deus condidit bona sunt; sed qui bonis male utitur profecto agit ut, quasi per edacitatis ingluviem, eo per quem vivere debuit pane moriatur. Pauper ad requiem Lazarus venerat, superbum vero divitem tormenta cruciabant (Luc. XVI, 26) . Sed tamen dives Abraham fuerat, qui in sinu Lazarum tenebat; qui tamen auctori suo colloquens, dicit: Loquar ad Dominum meum, cum sim pulvis et cinis [Col. 0948B] (Genes. XVIII, 27) . Quid itaque iste divitias suas aestimare noverat, qui semetipsum pulverem cineremque pensabat? Aut quando hunc res possessae extollerent, qui de se quoque, earum videlicet possessore, tam abjecta sentiret?
50. Divites censeri qui egent, et fastu tument. His despectui sunt mundi contemptores. —Atque iterum sunt nonnulli quibus et res terrenae non suppetunt, et tamen apud se per fastum tumoris eriguntur. Hos et census ad ostensionem potentiae minime subvehit, et tamen morum protervia inter reprobos divites addicit. Quoscunque ergo sequentis vitae amor non humiliat, hoc in loco sacer sermo divites appellat, quia [Col. 0948D] Ebroic. et alii Norm., quia in judicii quique ultione. Ita etiam Vindoc., Germ. et Corb. Germ., antequam castigaretur. in judicii quoque ultione non discrepant utrum rebus an solis moribus intumescant. [Col. 0948C] Qui cum vitam simplicium in hoc mundo humilem abjectamque conspiciunt; elatis protinus despectibus irrident. Nequaquam quippe eis hoc exterius adesse considerant, ad quod ipsi totis conatibus anhelant. Quasi stultos ergo despiciunt qui scilicet ea non habent quae ipsi utique vel habendo, vel solummodo amando, [Col. 0948D] Ita Turon., Vindoc., Longip., Corb., Norm., cum vetust. Editionibus. In posterioribus Edit., amando mirantur. moriuntur; et quasi mortuos deputant, quos nequaquam secum vivere carnaliter pensant. Qui enim ab hujus mundi appetitu moritur, a terrenis mentibus profecto omni modo exstinctus aestimatur. Quod bene nostri miraculum Redemptoris signat, cum ab immundo spiritu hominem liberat, de quo nimirum scriptum est: Clamans, et multum discerpens eum, exiit ab eo; et factus est sicut mortuus, ita ut multi dicerent quia mortuus est. Jesus [Col. 0948D] autem tenens manum ejus, elevavit eum, et surrexit (Marc. IX, 25) . Velut mortuus quippe ostenditur qui a maligni spiritus potestate liberatur, 362 quia quisquis jam terrena desideria subigit, vitam in se carnalis conversationis exstinguit; et mundo mortuus apparet, quia possessore pravo, qui per immunda desideria se agitabat, caret. Quem multi mortuum dicunt, quia qui spiritaliter vivere nesciunt eum qui [Col. 0949A] carnalia bona non sequitur exstinctum funditus arbitrantur.
[ Vet. XXIX. ] 51. Justi, carnalium oculis sine luce, coram Deo ardent et lucent. —Sed quia ipsi quoque derisores simplicium Christianitatis nomine censentur, reverentia religionis pressi, exhibere malum publicae irrisionis erubescunt. Unde fit ut apud se tumidi tacentesque derideant, quos abjectos valde atque infimos per simplicitatem putant. Bene ergo dicitur: Lampas contempta apud cogitationes divitum, quia superbi quique, dum pensare bona sequentia, ut superius diximus, [Col. 0949D] Vindoc., Norm. et plurimi, nolunt. In Utic. tamen olim legebatur nesciunt. nesciunt, pene nihil aestimant, quem non vident habere quod amant. Saepe namque contingit ut electus quisque, qui ad aeternam felicitatem ducitur, continua hic adversitate deprimatur, [Col. 0949B] non hunc rerum abundantia fulciat, non dignitatum gloria honorabilem ostendat, nulla ei obsequentum frequentia suppetat, nulla hunc humanis oculis vestium pompa componat; a cunctis vero despicabilis cernitur, et hujus mundi [Col. 0949D] Ita Bellov., Vindoc., Gemet., etc., cum antiquioribus Edit. Posterioribus Editoribus magis placuit, mundi gloria. gratia indignus aestimatur. Sed tamen ante occulti judicis oculos virtutibus emicat, vitae meritis coruscat, honorari metuit, despici non refugit; corpus continentia afficit, sola in animo dilectione pinguescit, mentem semper ad patientiam praeparat, et erectus pro justitia, de perceptis contumeliis exsultat, afflictis ex corde compatitur, de bonorum prosperitatibus quasi de propriis laetatur, sacri verbi pabula in mente [Col. 0949D] Utic., Ebroic., Corb. et alii Norm., sollicitius ruminat. sollicitus ruminat, et inquisitus quodlibet eloqui dupliciter ignorat. Bene itaque justi simplicitas et lampas esse dicitur, et [Col. 0949C] contempta. Lampas, quia interius lucet; contempta, quia exterius non lucet. Intus ardet flamma charitatis, foris nulla gloria resplendet decoris. Lucet ergo et despicitur [Col. 0949D] Gemet., qui fragrans virtutibus. qui flagrans virtutibus abjectus aestimatur. Mentes quippe carnalium pensare bona non valent, nisi quae carnaliter vident. Hinc est quod David sanctum pater ipse despexerat, quem prophetae Samuelis oculis praesentare recusabat. Qui ad unctionis gratiam dum septem filios deduxisset, a propheta requisitus an numerum sobolis explesset, cum magna [Col. 0950D] Sic Turon., Vindoc., Longip., Norm., Corb. Germ. Poster. Ed. habent despectione. Et mox est adhuc puer, addito, adhuc. desperatione respondit: Est puer parvulus qui pascit oves (I Reg. XVI, 10, 11) . Quo deducto et electo, protinus audivit: Homo videt in facie, Deus autem [Col. 0950D] Sequimur Mss., relictis Editis, ubi legitur intuetur. perscrutatur cor (Ibid., 7) . Lampas ergo David per innocentiam fuerat; sed tamen valde contempta, [Col. 0949D] quia exteriora cernentibus non lucebat. Sciendum vero est quod justus quisque aut temporalem gloriam non habet, aut hanc sub semetipso frangit, si habet, ut honori suo liber emineat, ne ei victus delectatione succumbat. Hinc enim est quod ille praedicator egregius ante humanos oculos apostolatus sui gloriam humiliaverat, qui dicebat: Non usi sumus hac potestate, cum possimus oneri esse ut Christi apostoli, sed [Col. 0950A] facti sumus parvuli in medio vestrum (I Thess. II, 7) . Ejus vero auditoribus nimirum tumor divitum adhuc in corde remanserat, cum dicebant: Epistolae graves sunt et fortes, 363 praesentia autem corporis infirma, et sermo contemptibilis (II Cor. X, 10) . Quem enim talia dicere posse cognoverant, secum communiter vivere non posse judicabant. Cumque eum et humilem vivendo cernerent, et altum sermone pensarent, sua eos elatio compulit ut quem per scripta timuerant per praesentiae verba despicerent. Quid igitur Paulus, nisi contempta lampas apud cogitationes divitum fuit, qui unde magisterium humilitatis exhibuit, inde a rudibus discipulis superbiae contumelias recepit? Horrendo etenim modo languor superbientium unde detumescere debuit excrevit, dum mens elata carnalium [Col. 0950B] hoc quasi dedignabile repulit, quod magister imitabile ostendit. An contempta lampas non erat, qui, tot virtutibus emicans, tanta a persecutoribus adversa tolerabat (Ephes. VI, 20) ? Legatione in catena fungitur, ejusque vincula in omni praetorio manifestantur, virgis caeditur, multisque ex genere, ex gentibus, periculis urgetur (Philip. I, 13) , lapidibus Lystris tunditur, pedibus extra urbem trahitur, quia exstinctus aestimatur (II Cor. XI, 26) . Sed usquequo lampas ista contemnitur? Usquequo despicabilis habetur? [Col. 0950D] Prius legebatur: nunquid non fulgorem suum nullatenus exerit. Ubi duplex negatio non et nullatenus contrarium prorsus sensum reddebat. Nunquidnam fulgorem suum nullatenus exerit, et nunquam quanta claritate candeat ostendit? Ostendit plane. Nam cum lampas contempta apud cogitationes divitum diceretur, protinus additur:
IBID.— Parata ad tempus statutum.
52. Justi hic spreti fulgebunt in die judicii. —Statutum quippe contemptae lampadis tempus est extremi judicii praedestinatus dies, quo justus quisque, qui nunc despicitur, quanta potestate fulgeat demonstratur. [ Vet. XXX. ] Tunc enim cum Deo judices veniunt, qui nunc pro Deo injuste judicantur. Tunc eorum lux tanto latius emicat, quanto eos nunc manus persequentium durius angustat. Tunc reproborum oculis patescet quod coelesti potestate subnixi sunt qui terrena omnia sponte reliquerunt. Unde electis suis Veritas dicit: Vos qui secuti estis me, in regeneratione, cum sederit Filius hominis in sede majestatis suae, sedebitis et vos super duodecim sedes, judicantes [Col. 0950D] duodecim tribus Israel (Matth. XIX, 28) . Neque enim plus quam duodecim judices illa interni consessus curia non habebit; sed nimirum duodenario numero quantitas universitatis exprimitur, quia quisquis, stimulo divini amoris excitatus, hic possessa reliquerit, illic procul dubio culmen judiciariae potestatis obtinebit, ut simul tunc judex cum judice veniat, qui nunc consideratione judicii sese spontanea paupertate [Col. 0951A] castigat. Hinc est enim quod de sanctae Ecclesiae sponso per Salomonem dicitur: Nobilis in portis vir ejus, quando sederit cum senatoribus terrae (Prov. XXXI, 23) . Hinc Isaias ait: Dominus ad judicium veniet cum senioribus populi sui (Isai. III, 14) . Hinc eosdem [Col. 0951D] Gemet., hinc eosdem senatores. seniores Veritas non jam famulos, sed amicos denuntiat, dicens: Non jam dicam vos servos, sed amicos meos (Joan. XV, 15) . Quos nimirum Psalmista intuens, ait: Mihi autem nimis honorificati sunt amici tui, Deus (Psal. CXXXVIII, 17) . Quorum dum celsitudinem cordis aspiceret, mundi gloriam qua calce calcarent protinus addidit: Nimis confortatus est principatus eorum. Ac ne paucos esse crederemus, quos proficere usque ad summam tantae perfectionis agnoscimus, illico adjunxit: 364 Dinumerabo eos, et super arenam multiplicabuntur. Quot [Col. 0951B] itaque nunc pro amore veritatis sese libenter humiliant, tot tunc in judicio lampades coruscant. Dicatur igitur recte: Lampas contempta apud cogitationes divitum, parata ad tempus statutum, quia uniuscujusque justi anima velut abjecta contemnitur cum degens inferius gloriam non habet, sed admirabilis cernitur dum desuper fulget.
53. Christus lampas hic contempta. —Libet inter haec ad Redemptoris vias mentis oculos attollere, sensimque a membris ad caput venire. Ipse enim nobis lampas veraciter exstitit, qui, pro redemptione nostra in cruce moriens, tenebrosis nostris mentibus lucem per lignum fudit. Hac nos lampade Joannes illuminari conspexerat, cum dicebat: Erat lux vera [Col. 0951C] quae illuminat omnem [Col. 0951D] Verba venientem in hunc mundum cum Mss. exprimimus; horum loco in antiquioribus exstat nota etc. In recentioribus vero etiam haec nota suppressa est. hominem venientem in hunc mundum (Joan. I, 9) . Quam tamen apud cogitationes divitum contemptam vidit, cum paulo post subdidit: In propria venit et sui eum non receperunt (Ibid., 11) . Hujus lampadis flammas Herodes explorare voluit, cum ejus miracula videre concupivit, sicut scriptum est: Erat enim ex multo tempore cupiens videre eum, eo quod audisset multa de illo, et sperabat signum aliquod videre ab eo fieri (Luc. XXIII, 8) . Sed lampas haec ante ejus oculos nullo radio lucis emicuit, quia ei qui se non pie sed curiose quaesierat nil de se mirabile ostendit. Inquisitus quippe Redemptor tacuit, exspectatus miracula exhibere contempsit, seseque apud se in occultis retinens, eos quos exteriora quaerere comperit, ingratos foris reliquit: magis [Col. 0951D] eligens aperte a superbientibus despici, quam a [Col. 0952A] non credentibus vacua voce laudari. Unde et protinus lampas ista contempta est, sicut illic subditur: Sprevit autem illum Herodes cum exercitu suo, et illusit indutum veste alba (Ibid. 11) .
[ Vet. XXXI. ] 54. In die novissimo coruscabit. —Sed contempta lampas, quae in terra irrisiones tolerat, [Col. 0951D] Ita primus Vindoc., German., Corb. Omnes Norm., alter Vind., de coelo per judicium coruscat, quem secuti sunt Ed., addita voce lucidius. Hic verbum coruscat usurpatur active, quemadmodum apud purioris latinitatis scriptores dicitur coruscare mucronem, telum, etc., hoc est, vibrare, aut crispare. de coelo judicium coruscat. Unde hic apte subjungitur: Parata ad tempus statutum. De quo videlicet tempore per Psalmistam dicit: Cum accepero tempus, ego justitias judicabo (Psal. LXXIV, 3) . Hinc in Evangelio per semetipsam Veritas denuntiat, dicens: Tempus meum nondum advenit (Joan. VII, 6) . Hinc Petrus ait: Quem oportet coelum suscipere, usque ad tempora restitutionis (Act. III, 21) . Lampas ergo quae nunc contemnitur ad statutum tempus ventura praeparatur, [Col. 0952B] quia ipse peccata in die ultimo judicat, qui nunc peccantium derisiones portat. Et tanto tunc [Col. 0951D] Vindoc., cum Corb. Germ., clarius. durius districtionem exerit, quanto nunc vocandis peccatoribus suam lenius patientiam sternit. Qui enim diu convertendos exspectat, non conversos sine retractatione cruciat. Quod per prophetam scilicet breviter insinuat, dicens: Tacui, semper silui, patiens fui, sicut parturiens loquar (Isai. XLII, 14) . Ut enim jam praediximus, parturiens cum dolore ejicit hoc quod in intimis tempore longo gestavit. Qui ergo semper siluit sicut parturiens loquitur, quia venturus judex, qui sine ultione diu facta hominum pertulit, quandoque cum fervore examinis, quasi cum dolore mentis, quantae animadversionis sententiam intus servaverit ostendit. Nemo igitur hanc lampadem, cum latet, despiciat, ne contemptores, suos, cum de [Col. 0952C] coelo fulserit, 365 exurat. Cui enim nunc non ardet ad veniam, tunc procul dubio ardebit ad poenam. Quia ergo per supernam gratiam vocationis tempus accipimus, dum adhuc licentia superest, ejus iram, qui ubique est, mores in melius commutando, fugiamus. Solum quippe animadversio illa non invenit quem correctio abscondit.
55. Haec nos, largiente Domino, in duobus jam [Col. 0952D] Corpus hic et initio libri seq. Gregorio est Codex, plurium scilicet voluminum seu librorum in unum compactorum complexio. Supra vidimus, in epist. ad Leandrum, opus hoc . . . . . in sex Codicibus explevi. Idem significat nomine partis in prooemio libri subsequentis: causam reddidi cur tertiam hujus operis partem, etc. corporibus 366 transcurrisse sufficiat. Quia enim sacri libri sequentia mysteriorum virtutibus extensa complecti breviter exponendo non possumus, ea necesse est ut aliis voluminibus reservemus, quatenus lector tanto ferventior ad legendi studium redeat, quanto ex lectionis quoque [Col. 0952D] Corb. et Germ., incisione. Corb. Germ., intercessione, quod fortasse significat cessationem, cessionem. intercisione [Col. 0952D] respirat.
1. Quae sint tota hac tertia parte exponenda et quo stylo. —Quamvis in prolixo opere esse culpabilis styli mutabilitas non debeat, ne quis tamen me ex locutionis meae immutatione reprehendat, in epistola libris praemissa [Col. 0953D] Turon., Ebroic., Utic., etc., causas reddidi. Codex Sagiensis, Epistola libris praemissa rationem reddidit. In caeteris Norm. legitur: in epistola libri quam praemisi causas reddidi. Loquitur de sua ad Leandrum epist. Moralibus praemissa. causam reddidi cur tertiam hujus operis partem ad aliarum usque similitudinem minime emendando perduxi. Quibus scilicet exclusis, hoc quoque additur, quod ab eo versu, quo dicitur: Abundant tabernacula praedonum, ejusdem partis expositio [Col. 0953B] incipit, et usque ad hoc, quod scriptum est: [Col. 0953D] Bajoc., Ebroic., Lyr., Bigot., etc., dulcedo illius vermis. Dulcedo eorum vermis; disserendo pertingit. Quae nimirum tam multa sunt, ut in uno corpore comprehendi non possent, nisi sub magna brevitate dicerentur. Qui ergo ab aliis actibus vacat, legat caetera multipliciter dicta. [Col. 0953D] Ita Anglic. Mss. et nostri, non, ut in Excusis, qui . . . vocat. Cui vero ad studiose legendum non vacat, hujus partis ei brevitas placeat, in qua non tam quae sentimus dicimus quam ea quae sunt dicenda signamus. Igitur quoniam in ea multa, sicut me loquente [Col. 0953C] excepta sunt, ita dereliqui, immutationem styli lector meus aequanimiter accipe, quia et saepe eosdem cibos edentibus, diversitas placet coctionis. Sed quoties partes singulas ad legendum sumis, reducere semper ad memoriam eam, [Col. 0953D] Plurimi, quam praepositi. quam proposui causae originem, stude, quia et per beatum Job, qui dolens dicitur, passiones Domini ejusque corporis, id est sanctae Ecclesiae designantur, et amici ejus haereticorum tenent speciem, qui, ut saepe jam diximus (Maxime praefat., c. 6, n. 15) , Deum dum defendere [Col. 0953D] nituntur, offendunt. Qui dum ficte consulunt, sanctorum mentem fortiter affligunt; nec tamen per cuncta quae loquuntur a veritatis cognitione desipiunt, sed plerumque [Col. 0954D] Sic restituimus ex Mss. nostris; prius legebatur, et stultis prudentiam. et stultis prudentia, et fictis vera permiscent, ut dum ex veritate aliquid praerogant, facile ad falsitatem trahant. Unde amici quoque beati Job modo despicabilia, modo autem mira sunt quae loquuntur; quae tamen sanctus vir aliquando reprobando convincit, aliquando vero approbando suscipit, [Col. 0954A] atque ad usum rectitudinis pertrahit etiam quae ab eis recta, sed non recte proferuntur. Itaque inopiam suam despicientes despicit, atque in sterquilinio corpore positus, in quanto virtutum culmine apud se sedeat ostendit, cum nil esse praesentis vitae divitias memorat, quos abundare et reprobis narrat, dicens:
CAP. 12, VERS. 6.— Abundant tabernacula praedonum, et audacter provocant Deum, cum ipse dederit [Col. 0954B] omnia [Col. 0954D] Norm. et plerique, omnia in manus eorum. in manibus eorum.
2. Quantus in Job divitiarum contemptus eluceat. —Facile est hominem tunc divitias despicere, cum habet; difficile vero est eas, cum non habet, viles aestimare. Unde patenter ostenditur quantus contemptus terrenarum rerum in beati Job cogitatione fuerit, qui tunc dicit nulla esse quae abundant reprobis, 367 quando omnia amisit. Ait ergo: Abundant tabernacula praedonum, et audacter provocant Deum, [Col. 0954C] quia plerumque mali eo magis contra Deum superbiunt, quo ab ejus largitate et contra meritum ditantur; et qui provocari bonis ad meliora debuerant, donis pejores fiunt.
3. Quae injuste faciunt mali, Deus fieri juste permittit —Sed intelligendum nobis est quomodo praedones appellentur, dum protinus additur: Cum ipse dederit omnia in manibus eorum. Si enim praedones sunt, violenter abstulerunt, et dubium non est quia violentorum non sit adjutor Deus. Quomodo igitur ipse dat [Col. 0954D] quod hi qui praedones sunt nequiter tollunt? Sed sciendum est quia aliud est quod omnipotens Deus misericorditer tribuit, aliud quod omnipotens Deus misericorditer tribuit, aliud quod iratus haberi sinit. Nam quod praedones perverse faciunt, hoc dispensator aequissimus fieri non nisi juste permittit; ut et is qui rapere sinitur caecatus mente culpam augeat, et is qui rapinam patitur jam in ejusdem rapinae damno pro alia quam ante perpetravit culpa feriatur. Ecce enim quidam [Col. 0954D] Bajoc., Sag. et pene omnes Norm., in montis vertice. Utic. utramque lectionem repraesentat; montis autem vertex aliquando non significat apicem seu altiorem montis partem; vide libri Num. caput XXI, vers. 20, ad quem locum consule interpretes. in montis fauce constitutus insidiatur [Col. 0955A] itinerantibus; sed is qui iter agit iniqua fortasse quaedam aliquando perpetravit, eique omnipotens Deus malum suum in praesenti vita retribuens, atque hunc insidiatoris manibus tradens, vel spoliari rebus, vel etiam interimi permittit. Quod ergo praedo injuste appetiit, hoc aequissimus judex juste fieri permisit; ut et ille reciperet quod injuste fecerat, et iste gravius quandoque feriatur, per cujus nequissimam voluntatem culpam omnipotens Deus in alterum juste vindicavit. Ille purgatur qui opprimitur; in isto reatus augetur, qui opprimit, ut vel de profundo nequitiae quandoque ad poenitentiam redeat, vel non revertens tanto gravius aeterna damnatione feriatur, quanto diu est in sua iniquitate toleratus. Cum illo ergo misericorditer agitur ut peccatum finiat, cum isto districte [Col. 0955B] ut multiplicet, nisi ad poenitentiam recurrat. In illo mala purgantur dum vim sustinet, in isto cumulantur dum facit. Omnipotens itaque Deus quod fieri prohibet justum est ut fieri sinat, ut unde nunc exspectat, et non conversos diu tolerat, quandoque inde plus feriat. Bene ergo dicitur: Abundant tabernacula praedonum, et audacter provocant Deum, cum ipse dederit omnia in manibus eorum, quia quod iniqui tollunt, eis hoc ipse dat, qui illis ad rapinam posset obsistere, si misereri voluisset.
[ Vet. II. ] 4. Praedones sunt qui de donis a Deo sibi collatis superbiunt. —Quod tamen intelligi de rebus quoque spiritalibus potest. Nam plerumque nonnulli doctrinae dona percipiunt, sed ex eisdem donis intumescunt, et magni prae caeteris videri volunt. Atque [Col. 0955C] omnipotentem Deum provocare est de ejus donis inter proximos superbire. Qui etiam praedones non immerito vocantur, quia dum loquuntur quae non faciunt, in usum locutionis suae verba justorum tollunt. Sed quia haec ipsa verba superna eis gratia tribuit, quorum tamen vitam in pravis moribus relinquit, per semetipsos quidem praedones sunt, sed tamen bona quae habent divinitus acceperunt. Sequitur:
VERS. 7 et 8.—Nimirum interroga jumenta, et docebunt te; volatilia coeli et indicabunt tibi. Loquere terrae, et respondebit tibi, et narrabunt pisces maris.
368 5. Quid per jumenta et coeli volatilia, quid per terram et pisces maris significetur. —Quid per [Col. 0955D] jumenta, nisi sensu pigriores, quid per coeli volatilia nisi summa atque sublimia sapientes intelligere debemus? De jumentis quippe, id est sensu pigrioribus, scriptum est: Animalia tua habitabunt in ea (Psal. LXVII, 11) . Et quia sublimia sapientes, in verbis nostri Redemptoris evolant, scriptum est: Ita ut volucres coeli veniant, et habitent in ramis ejus (Matth. XIII, 32) . Quid vero per terram, nisi terrena sapientes? Unde et primo homini coelestia deserenti dictum est, Terra es, et in terram ibis (Genes. III, 19) . Quid per pisces maris nisi curiosos hujus saeculi debemus [Col. 0956A] accipere? [Col. 0955D] Pler. Norm., de quibus Psalmista ait: qui perambulant, etc. Deest pisces maris. De quibus Psalmista ait: Pisces maris, qui perambulant semitas maris (Psal. VIII, 9) . Qui in magnis rerum inquisitionibus quasi in abditis fluctibus latent. Quid autem cuncta haec inquisita doceant, adjungit, dicens:
VERS. 9.— Quis ignorat quod omnia haec manus Domini fecerit?
6. Deum omnium creatorem cuncta praedicant. —Ac si aperte dicat: Sive sensu tardiores, seu sublimia sapientes, sive terrenis actibus deditos, seu hujus mundi occupatos inquisitionibus requiras, cuncta haec creatorem omnium Deum fatentur, et de potestate ejus concorditer sentiunt, [Col. 0955D] Sagiensis, quamvis sub eo non concorditer, etc. quamvis sub ea non concorditer vivant. Quod enim justus quisque etiam [Col. 0956B] vivendo loquitur, hoc injustus plerumque de Deo vel sola voce compellitur fateri; fitque ut mali, auctori omnium, cui operibus resistunt, [Col. 0956D] Idem Codex, ad testationem famulentur. attestatione famulentur, quia quem impugnare moribus ausi sunt, creatorem omnium negare non possunt. Quod tamen intelligi etiam juxta solam speciem litterae utiliter potest, quia omnis respecta creatura quasi dat vocem attestationis propriae, ipsam quam habet speciem suam. Jumenta, vel volatilia, terram, vel pisces requirimus, dum consideramus quae nobis concorditer respondent, quod cuncta Dominus fecerit; quia dum nostris oculis suas species ingerunt, se a semetipsis non esse testantur. [Col. 0956D] Omnes Norm., eo enim ipso quo creatura sunt. Eo ipso enim quod creata sunt, per ostensam speciem creatori suo quasi vocem confessionis reddunt, qui quia omnia condidit, qualiter [Col. 0956C] etiam debeant administrari disposuit. Unde subditur:
VERS. 10.— In cujus manu anima omnis viventis, et spiritus universae carnis hominis.
7. Qui praestitit esse quod non erat, providit qualiter sit quod jam existit. Spiritus hominis duobus modis intelligitur. —Per manum quippe potestas exprimitur. Anima igitur omnis viventis, et spiritus universae carnis hominis, in ejus potestate est a quo est; ut ipse provideat qualiter sit, qui praestitit esse quod non fuit. Potest vero per animam omnis viventis jumentorum vita signari. Omnipotens autem Deus jumentorum animam usque ad corporeos sensus vivificat, hominum vero spiritum usque ad spiritalem [Col. 0956D] intellectum tendit. In ejus ergo manu est anima omnis viventis, et spiritus universae carnis hominis, dum et in illo hoc praestat animae ut vivificet carnem, et in isto ad hoc vivificat animam, ut ad intelligendam perveniat aeternitatem. Sciendum vero est quia in sacro eloquio spiritus hominis duobus modis poni consuevit. Aliquando namque spiritus pro anima, aliquando pro effectu spiritali ponitur. Pro anima namque spiritus dicitur, sicut de nostro ipso capite scriptum est: Inclinato capite tradidit spiritum (Joan. XIX, 30) . Si enim aliud spiritum quam animam [Col. 0957A] evangelista diceret, exeunte utique spiritu, 369 anima remansisset. Pro effectu quoque spiritali spiritus dicitur, sicut scriptum est: Qui facit angelos suos spiritus, et ministros suos ignem urentem (Psal. CIII, 4) . Angeli quippe, id est nuntii, in sacro eloquio nonnunquam praedicatores vocantur, sicut per prophetam dicitur: Labia sacerdotis custodiunt scientiam, et legem requirunt ex ore ejus, quia angelus Domini exercituum est (Mal. II, 7) . Omnipotens ergo Deus angelos suos spiritus facit, quia praedicatores suos spiritales efficit. Hoc autem loco si anima omnis viventis ipsa corporis vita signatur, spiritu universae carnis hominis effectus intelligentiae spiritalis exprimitur. Sequitur:
[Col. 0957B] VERS. 11.— Nonne auris verba dijudicat, et fauces comedentis saporem?
8. Unius ejusdemque sapientiae quam diversa dona diversique inhabitationis modi. —Pene nullum latet quod quinque sensus corporis nostri, videlicet visus, auditus, gustus, odoratus et tactus, in omne quod sentiunt atque discernunt, virtutem discretionis et sensus a cerebro trahunt. Et cum unus sit judex sensus cerebri qui intrinsecus praesidet, per meatus tamen proprios sensus quinque discernit, Deo mira operante, ut neque oculus audiat, neque auris videat, neque os olfaciat, [Col. 0957D] Ita Bellov., Norm. et vet. Edit. In Gussanv., neque naris operetur, neque manus gustet. neque nares gustent, neque manus odorentur. Et cum per unum sensum cerebri omnia disponantur, quilibet tamen horum sensus aliud facere non potest, praeter id quod ex dispositione [Col. 0957C] conditoris accepit. Ex istis ergo corporalibus et exterioribus, interiora et spiritalia colligenda sunt, ut per id quod in nobis publicum est transire debeamus ad secretum quod in nobis est et nosmetipsos latet. [ Vet. IV. ] Intuendum quippe est quia cum una sit sapientia, alium minus, alium magis inhabitat; alii hoc, alii illud praestat, et, quasi cerebri more, nobismetipsis velut quibusdam sensibus utitur, ut quamvis ipsa sibimet nunquam sit dissimilis, per nos tamen diversa et dissimilia semper operetur, quatenus iste sapientiae, ille scientiae donum percipiat; iste genera linguarum, ille gratiam curationum habeat.
9. Verba sapientiae reprobi solum audiunt, electi etiam gustant. —Sed in his verbis beatus Job, quibus [Col. 0957D] ait: Auris verba dijudicat, et fauces comedentis, saporem, etiam de electis ac reprobis aliquid videtur innuere, quia verba sapientiae, quae reprobi audiunt, electi non solum audiunt, sed etiam gustant, ut eis in corde sapiat quod reproborum non mentibus, sed solummodo auribus sonat. Aliud namque est nominatum cibum audire solummodo, aliud vero etiam gustare. Electi itaque cibum sapientiae sic audiunt, ut degustent, quia hoc quod audiunt eis per amorem medullitus sapit. Reproborum vero scientia usque ad cognitionem sonitus tenditur, ut quidem virtutes audiant, [Col. 0958A] sed tamen corde frigido qualiter sapiant ignorent. Quibus videlicet verbis beatus Job amicorum suorum imperitiam, et eorum qui de doctrina sapientiae inflantur arrogantiam reprobat, quia aliud est de Deo aliquid scire, aliud vero hoc quod cognoscitur [Col. 0957D] Idem, fauces intelligentiae gustare. fauce intelligentiae gustare. Recte ergo dicitur: Nonne auris verba dijudicat, et fauces comedentis, saporem? Ac si aperte arrogantibus diceretur: Doctrinae verba, quae vobis usque ad aurem veniunt, mihi etiam per saporem intimum intelligentiae fauces tangunt. Quia vero infirma aetas, etiam cum recte sapit, ad praedicandum non debet incaute prosilire, recte subditur:
VERS. 12.— 370 In antiquis est sapientia, et in [Col. 0958B] multo tempore prudentia.
10. Sapientia per vivendi usum et experientiam confirmatur. —Illa enim dicta in sapientiae radice solidata sunt, quae per vivendi usum etiam actuum experimento convalescunt. Sed quia multis et longior vita tribuitur, et sapientiae gratia non confertur, recte adhuc in cujus judicio ipsa dona pendeant demonstratur, dum subditur:
VERS. 13.— Apud ipsum est sapientia et fortitudo; ipse habet consilium et intelligentiam.
11. Christus Dei sapientia et fortitudo. —Haec non incongrue de Unigenito summi Patris accipimus, ut ipsum esse Dei sapientiam et fortitudinem sentiamus. Nam Paulus quoque nostro intellectui attestatur, [Col. 0958C] dicens: Christum Dei virtutem et Dei sapientiam (I Cor. I, 24) ; qui apud ipsum semper est, quia in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan. I, 1) . Habet autem Deus consilium et intelligentiam: consilium videlicet, quia disponit sua; intelligentiam, quia cognoscit nostra. [ Vet. V. ] Potest quoque consilii nomine [Col. 0958D] Turon., ipsa occulta judicii mora signari. ipsa occulti judicii mora signari, ut quod aliquando tardius delinquentes percutit, non quia iniquorum culpa non conspicitur, sed ut damnationis eorum sententia, quae pro agenda poenitentia differtur, [Col. 0958D] Idem Codex, quasi tarde. Bellov. pro prodire, habet prodere. quasi tarda ex consilio prodire videatur. Quod ergo foris quandoque aperta sententia indicat, hoc apud omnipotentem Dominum ante saecula in consilio latebat. Sequitur:
VERS. 14.— Si destruxerit, nemo est qui aedificet; si incluserit hominem, nullus est qui aperiat.
12. Deus humanam mentem destruit ab ea recedendo. Qui male agit conscientiam sibi carcerem facit. —Omnipotens Deus humanum cor destruit cum relinquit, aedificat dum replet. Neque enim humanam mentem debellando destruit, sed recedendo, quia ad perditionem suam sufficit sibi dimissa. Unde plerumque fit ut cum audientis cor exigentibus culpis omnipotentis Dei gratia non repletur, incassum exterius a praedicatore [Col. 0959A] moneatur, quia mutum est os omne quod loquitur, si ille interius in corde non clamet, qui aspirat verba quae audiuntur. Hinc Propheta ait: Nisi Dominus aedificaverit domum, in vanum laborant qui aedificant eam (Psal. CXXVI, 1) . Hinc Salomon dicit: Considera opera Dei quod nemo possit corrigere quem ille despexerit (Eccle. VII, 14) . Nec mirum si a corde reprobo praedicator minime auditur, dum nonnunquam ipse quoque Dominus in his quae loquitur resistentium moribus impugnatur. Hinc est enim quod Cain et divina voce admoneri potuit, et mutari non potuit, quia exigente culpa malitiae, jam intus Deus cor reliquerat, cui foris ad testimonium verba faciebat. Bene autem subditur: Si incluserit hominem, nullus est qui aperiat. Quia omnis homo per id quod [Col. 0959B] male agit, quid sibi aliud quam conscientiae suae carcerem facit, ut hunc animi reatus premat, etiamsi nemo exterius accuset? Qui cum, judicante Deo, in malitiae suae caecitate relinquitur, quasi intra semetipsum clauditur, ne evadendi locum inveniat, quem invenire minime meretur. Nam saepe nonnulli a pravis actibus exire cupiunt; sed quia eorumdem actuum pondere premuntur, in malae consuetudinis carcere inclusi, a semetipsis exire non possunt. Et quidam culpas proprias punire cupientes, hoc quod recte se agere aestimant, [Col. 0959D] Vindoc., Norm. et plerique, in graviora peccata. Turon., in gravioribus peccatis vertunt. in graviores culpas vertunt; fitque modo miserabili ut quod exitum putant, hoc inclusionem inveniant. Sic videlicet reprobus Judas (Matth. XXVII, 5) , cum mortem sibi contra peccatum intulit. 371 ad aeternae mortis supplicia pervenit, [Col. 0959C] et pejus de peccato poenituit quam peccavit.
13. Vocanti Deo nemo resistit, relinquenti obviat nemo. —Dicatur ergo: Si incluserit hominem, nullus est qui aperiat, quia sicut nemo obsistit largitati vocantis, ita nullus obviat justitiae relinquentis. Includere itaque Dei est clausis non aperire. Unde et ad Moysen dicitur de Pharaone: Ego obdurabo cor ejus (Exod. IV, 21; VII, 3) . Obdurare quippe per justitiam dicitur Deus, quando cor reprobum per gratiam non emollit. Recludit itaque hominem quem in suorum operum tenebris relinquit. [ Vet. VI. ] [Col. 0959D] Ita restituimus ex Mss. et vet. Edit. In posterioribus, quasi enim aperire hanc inclusionem cum Isaac primogenito filio voluit; hic vitiose redundat cum. Quasi enim aperire hanc inclusionem Isaac primogenito filio voluit, cum hunc fratri praeponere benedicendo conatus est (Genes. XXVII, 5) . Sed filium quem pater voluit Dominus reprobavit, et quem Dominus voluit pater [Col. 0959D] etiam nolendo benedixit (Ibid., XXV, 34) , ut qui jam primogenita fratri pro esca vendiderat primogenitorum benedictionem non acciperet, quam ex cupidine gulae reliquisset: qui terrena ambiens, fugitiva sequens, haereditare cupiens benedictionem, reprobatus est. Non enim invenit [Col. 0959D] Turon., patientiae locum. poenitentiae locum, quanquam cum lacrymis inquisisset eam, quia videlicet fructum non habent lamenta, quae student cum gemitu desiderare peritura. Aperire itaque Isaac nec filio potuit, [Col. 0960A] quem Deus omnipotens justo judicio in suae carcere malitiae inclusit. Sequitur:
VERS. 15.— Si continuerit aquas, omnia siccabuntur; si emiserit eas, subvertent terram.
14. Subtracta praedicatione aut gratia, cor arescit. — [Col. 0960D] Turon., si aquas scientiam praedicationis accipimus. Sag. et plur. Norm., si aqua scientiam praedicationis accipimus. Si aqua scientia praedicationis accipitur, sicut scriptum est: Aqua profunda, verba ex ore viri [Col. 0960D] Al., torrens inundans. et torrens redundans fons sapientiae (Prov. XVIII, 4) , cum aqua continetur, cuncta siccantur; quia si scientia praedicatorum subtrahitur, eorum qui viridescere in spe aeterna poterant, corda protinus arefiunt; ut in desperata siccitate remaneant, dum, fugitiva diligentes, nesciunt sperare mansura. Sin vero aquae nomine sancti Spiritus gratia designatur, sicut Veritatis [Col. 0960B] voce in Evangelio dicitur: Qui credit in me, sicut dicit Scriptura, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae (Joan. VII, 38, 39) ; ubi statim evangelista subjunxit: Hoc autem dixit de Spiritu, quem accepturi erant credentes in eum; congruus in his sermonibus intellectus patet, quibus ait: Si continuerit aquas, omnia siccabuntur, quia si sancti Spiritus gratia ab audientis mente subtrahitur, arescit protinus intellectus, qui jam per spem [Col. 0960D] Vindoc., virescere. viridescere in audiente videbatur. Quod autem non aquam, sed aquas memorat, pluralitatis appellatione, ad septiformem donorum spiritalium gratiam recurrit, quia quasi tot aquis unusquisque infunditur, quot donis repletur. De quibus apte subjungitur: Si emiserit eas, subvertent [Col. 0960C] terram.
15. Afflante gratia, cor terrena sapiens subvertitur et mutatur. —Quid enim terra, nisi peccator accipitur, cui per sententiam dictum est: Terra es, et in terram ibis (Genes. III, 19) ? Manet itaque terra immobilis, cum praeceptis dominicis peccator obedire contemnit; cum cervicem superbiae erigit, atque a veritatis lumine oculos mentis claudit. Sed quia scriptum est: Pedes ejus steterunt, et mota est terra (Habac. III, 6, sec. LXX) , quia cum veritas in corde figitur, mentis immobilitas agitatur, si sancti Spiritus gratia superno munere juxta vocem praedicantis infunditur, statim terra subvertitur, quia peccatricis mentis duritia ab immobilitatis suae obstinatione 372 permutatur, ut tantum se postmodum praeceptis dominicis flendo [Col. 0960D] subjiciat, quantum superbiendo prius contra Dominum cervicem cordis erigebat. Videas namque quod terra cordis humani, aqua divini muneris infusa, post libenter injurias toleret, quas prius [Col. 0960D] Norman., dementer. vehementer irrogabat; post etiam sua tribuat, quae prius et aliena rapiebat; post carnem abstinendo cruciet, quae prius satietate carnis per mortifera turpitudinum oblectamenta defluebat; post etiam persecutores diligat, quae prius diligere etiam se amantes nolebat. [Col. 0961A] [ Vet. VII. ] Cum igitur mens humana, divino munere infusa, contra hoc quod consueverat agere coeperit, terra subversa est, quia deorsum missa est, quae prius eminebat, et sursum elevata est facies, quae prius in profunda premebatur.
16. Quod in Paulo converso mire elucet. —Libet in hujus rei exemplo unum e multis ad medium Paulum vocare; qui cum, acceptis contra Christum epistolis, Damascum pergeret, sancti Spiritus gratia in itinere infusus, ab illa sua protinus crudelitate mutatus est; et postmodum plagas pro Christo accepit, quas veniebat inferre Christianis; et qui prius carnaliter vivens, in mortem conabatur sanctos Domini tradere, gaudet postmodum pro vita sanctorum [Col. 0961] Iidem Cod. et Vindoc., vitam suae carnis immolare. suae carnis sacrificium immolare (I Tim. I, 13) . Illae crudelitatis [Col. 0961B] ejus frigidae cogitationes versae sunt in ardorem pietatis; et qui prius fuit blasphemus et persecutor, humilis post factus est piusque praedicator (Act. IX, 1) . Qui lucrum maximum putavit, se in discipulis Christum occidere, jam vitam suam Christum aestimat, et mori lucrum (Philip. I, 21) . Emissa ergo aqua terra subversa est, quia Pauli mens, mox ut sancti Spiritus gratiam accepit, statum suae immobilitatis atque crudelitatis immutavit. Quod contra per prophetam Dominus contra Ephraim queritur, dicens: Ephraim factus est subcinericius panis, qui non reversatur (Osee VII, 8) . Panis namque subcinericius super se cinerem portans, partem mundiorem deorsum premit, partemque superiorem tanto sordidiorem habet, quanto in ea cinerem tolerat. Mens [Col. 0961C] itaque quae terrena cogitat quid super se aliud quam cineris molem portat? Sed si reversari voluerit, mundam faciem quam deorsum presserat superius reducit, cum cinerem quem portabat excusserit. Si igitur terrenarum cogitationum cinerem a mente excutimus, quasi panem subcinericium reversamus, ut illa nostra intentio jam postponi debeat, quam prius cogitationis infimae cinis premebat; et munda facies ad superiora veniat, ut recta nostra intentio mole jam terreni desiderii non prematur. Quod nequaquam agere possumus, nisi sancti Spiritus gratia perfundamur, quia videlicet omnipotens Deus si aquas emiserit, subvertent terram. Sequitur:
VERS. 16.— Apud ipsum est fortitudo et sapientia.
[Col. 0961D] 17. In judicio reprobi prius condemnabuntur, quam electi gloria donentur. —Paulo superius dictum fuerat: Apud ipsum est sapientia et fortitudo; nunc autem dicitur: Apud ipsum est fortitudo et sapientia. Quia enim omnipotens Deus, cum pietatis suae mysterio homo factus est, prius mansuetudinis doctrinam protulit, et postmodum in judicio quantae sit fortitudinis ostendit, recte superius sapientia ante fortitudinem memoratur, cum de Patris Unigenito 373 dicitur: Apud ipsum est sapientia et fortitudo. Quia vero ad judicandum veniens in terrore suae virtutis apparebit, et repulsis reprobis, electis suis in regno perpetuo, qualiter sit sapientia Patris indicabit, recte in [Col. 0962A] subsequenti sententia apud ipsum esse prius fortitudo, et post sapientia dicitur. In verbis itaque prioribus, quibus ait: Apud ipsum est sapientia et fortitudo, aperte indicat, quia hoc quod mansuetus edocuit qualiter credendum fuerit, in judicii virtute terribilis ostendet. In verbis vero subsequentibus, quibus ait: Apud ipsum est fortitudo et sapientia, luce clarius demonstrat, quod prius in judicio per virtutem reprobos destruit, et postmodum electorum mentibus aeterni regni perfecto lumine infulget. Sed quia ante extremi diem judicii judicare quotidie occultis dispositionibus facta mortalium non desistit, ad hoc quod nunc agitur reditur, cum subditur:
VERS. 16, 17.— Ipse novit et decipientem, et eum [Col. 0962B] qui decipitur. Adducit consiliarios in stultum finem et judices in stuporem.
18. Deus iniquorum dolos et scit in examine, et nescit in amore. —Cum omnis qui proximum suum decipere conatur iniquus sit, et iniquis Veritas dicat: Non novi vos, discedite a me omnes qui operamini iniquitatem (Matth. VII, 23) , qualiter hoc in loco dicitur, quia Dominus decipientem novit? Sed quia scire Dei aliquando cognoscere dicitur, aliquando approbare, et scit iniquum, quia cognoscendo judicat (neque enim iniquum quempiam judicasset si nequaquam cognosceret), et tamen iniquum nescit, quia ejus facta non approbat. Et novit ergo quia deprehendit; et non novit, quia hunc in suae sapientiae specie non recognoscit: sicut de veraci quolibet viro dicitur quia [Col. 0962C] falsitatem nesciat, non quia cum vel ab aliis falsum dicitur, hoc reprehendere ignorat, sed eamdem ipsam fallaciam et scit in examine, et nescit in amore, ut videlicet ipse hanc non agat, quam actam ab aliis damnat. Et fit plerumque ut nonnulli insidiis vacantes alienae vitae perversitatis suae laqueos tendant; et cum quis nesciens eisdem laqueis capi conspicitur, utrum haec divinitus videantur fortasse dubitatur; miranturque homines si haec Deus videat, cur fieri permittat; sed ipse novit decipientem et eum qui decipitur. Novit enim decipientem, quia plerumque anteriora ejus conspicit, et hunc justo judicio cadere etiam in alia peccata permittit. Novit decipientem, quia in manu suorum operum dimissum hunc ut ad pejora proruat deserit, sicut scriptum est: Qui nocet, [Col. 0962D] noceat adhuc; et qui in sordibus est, sordescat adhuc (Apoc. XXII, 11) . Novit quoque et eum qui decipitur, quia saepe committunt homines mala quae sciunt, et idcirco permittuntur decipi, ut cadant in mala etiam quae nesciunt. Quod tamen deceptis aliquando ad purgationem, aliquando vero ad ultionis initium fieri solet.
19. Stultus finis eorum qui bonum non bona intentione faciunt.—Adducit autem consiliarios in stultum finem, cum etiam bonum quodlibet non bona intentione faciunt, sed ad temporalis muneris retributionem tendunt. Si enim ipse summi Patris Unigenitus, quia per hoc quod factus est homo aeterna [Col. 0963A] nuntiavit, magni consilii angelus est vocatus, recte consiliarios praedicatores accipimus, qui suis auditoribus consilium vitae praebent. Sed cum praedicator quisque ideo aeterna praedicat, ut temporalia lucra consequatur, profecto in stultum finem 374 deducitur, quia illo per laborem tendit, unde per mentis rectitudinem fugere debuit.
[ Vet. IX, rec. VIII. ] 20. Eorum qui aliis praesunt nec invigilant, stupor. —Bene autem subditur: Et judices in stuporem. Omnes enim qui examinandis aliorum moribus praesunt recte judices vocantur. Sed cum is qui [Col. 0963D] Turon., qui potest. praeest, subjectorum vitam nequaquam sollicite discutit, nec quem qualiter corrigat agnoscit, in stuporem judex deductus est, quia qui judicare male acta debuit, nequaquam ea quae judicanda sunt [Col. 0963B] deprehendit. Sequitur:
VERS. 18.— Balteum regum dissolvit, et praecingit fune renes eorum.
21. Deus mentis elationem peccatis carnalibus punit. —Qui membrorum suorum motus bene regere sciunt, non immerito reges vocantur. Sed cum de ipsa continentia elatione mens tangitur, plerumque omnipotens Deus ejus superbiam deserens, hanc in immunditiam operis cadere permittit. Regum itaque balteum dissolvit, quando in his qui bene regere sua membra videbantur, propter elationis culpam, castitatis in eis cingulum destruit. Quid vero in fune accipitur, nisi peccatum? Sicut per Salomonem dicitur: Iniquitates suae capiunt impium, et funibus peccatorum [Col. 0963C] suorum constringitur (Prov. V, 22) . Et quia in renibus carnis delectatio principatur, districtus conscientiarum judex, qui regum balteum dissolvit, fune praecingit renes eorum, quatenus dissoluto castitatis cingulo, scilicet eorum membris delectatio peccati dominetur, ut quos in occulto superbia inquinat, quam sint detestabiles etiam in publico ostendat. Sequitur:
VERS. 19.— Ducit sacerdotes inglorios, et optimates supplantat.
22. Qui aut curam sibi subditorum negligunt, aut aliud quam aeterna praemia requirunt, inglorii. —Magna sacerdotis gloria est rectitudo subditorum. Unde bene egregius praedicator discipulis dicit: Quae enim est [Col. 0963D] nostra spes, aut gaudium, aut corona gloriae? nonne vos ante Dominum (I Thess. II, 19) ? Sed cum sacerdotes vitam discipulorum negligunt, et nullum de eorum provectibus ante Dominum fructum ferunt, quid aliud quam inglorii dicuntur? quia ante districtum judicem nimirum gloriam tunc non inveniunt, quam modo in subditorum suorum moribus praedicationis studio non exquirunt. Bene autem dicitur: Et optimates supplantat, quia cum mentem regentium [Col. 0964A] justo judicio deserit, haec [Col. 0963D] Vindoc., in aeternum retributionis praemium non requiritur. internum retributionis praemium non requirit; et in eo supplantatur quo fallitur, ut pro aeterna gloria de principatu temporali gratuletur. Supplantantur igitur optimates, [Col. 0963D] Turon., Norm. et plerique, quia dum futura coelestis patriae praemia. quia dum vera coelestis patriae praemia negligunt, in suis hic voluptatibus cadunt. Sequitur:
VERS. 20.— Commutans labium veracium, et doctrinam senum auferens.
23. Deus veritatis verbum facientibus tribuit, non facientibus tollit. —Cum sacerdos non agit bona quae loquitur, ei etiam sermo subtrahitur, ne loqui audeat quod non operatur, sicut per Prophetam dicitur: Peccatori autem dixit Deus: Quare tu enarras justitias meas, et assumis testamentum meum per os [Col. 0964B] tuum (Psal. XLIX, 16) ? [Col. 0963D] Corrupte, ut credimus, in Vindoc., unde etiam [Col. 0964D] praedicator dicit. Unde etiam deprecatur, dicens: Et ne auferas de ore meo verbum veritatis usquequaque (Psal. CXVIII, 43) . Perpendit namque quod omnipotens Deus veritatis verbum facientibus tribuit, et non facientibus tollit. Qui ergo hoc [Col. 0964D] Iidem Vindoc., mendose, de corde suo. de ore suo non auferri petiit, quid aliud quam gratiam bonae operationis quaesivit? Ac si aperte diceret: A bono opere errare me non sinas, ne dum amitto ordinem bene vivendi, rectitudinem perdam loquendi. [ Vet. X. ] Et plerumque doctor qui docere audet 375 quod negligit agere, cum desierit bona loqui quae operari contempsit, docere subjectos incipit prava quae agit, ut justo omnipotentis Dei judicio, in bono jam nec linguam habeat, qui habere bonam vitam recusat, [Col. 0964D] In iisdem Vindoc., terrenarum rerum amaritudini intendit. Ebroic., amori intendit. quatenus cum mens ejus terrenarum rerum amore incenditur, de terrenis rebus semper loquatur. Unde [Col. 0964C] in Evangelio Veritas dicit: Ex abundantia cordis os loquitur: Bonus homo de bono thesauro profert bona, et malus homo de malo thesauro profert mala (Matth. XII, 34; Luc. VI, 45) . Hinc etiam Joannes ait: Ipsi de mundo sunt, ideo de mundo loquuntur. Bene ergo dicitur: Commutans labium veracium, et doctrinam senum auferens (I Joan. IV, 5) , quia hi qui prius coelestia praedicando veraces erant, dum temporalia diligentes, [Col. 0964D] Turon., ad terrena currunt. ad terrena corruunt, labium veracium commutatur, et senum doctrina tollitur, quia diligentes temporalia priorum suorum praecepta minime sequuntur, ut locum regiminis quasi ad fructum voluptatis teneant, non ad usum laboris.
24. Judaei Christum quem venturum dixerant, negarunt praesentem. —Quod tamen apertius de Judaeis [Col. 0964D] valet intelligi, qui ante incarnationem Domini veraces fuerunt, quia hunc venturum esse crediderunt, atque nuntiaverunt; sed postquam in carne apparuit, hunc esse negaverunt. Labium itaque veracium mutatum est, quia quem venturum dixerant negaverunt praesentem. Et doctrina senum ablata est, quia nequaquam [Col. 0964D] Vindoc., ea credenda seculi sunt. ea credendo secuti sunt quae patres suos praedixisse meminerunt. Unde etiam Elia veniente promittitur quod reducat corda filiorum ad patres eorum [Col. 0965A] (Malac. IV, 6) , ut doctrina senum quae nunc a Judaeorum corde ablata est tunc miserante Domino redeat, quando hoc intelligere de Domino coeperint filii quod praedicaverunt patres. Sin vero senes eosdem quoque Judaeos accipimus, qui, suadente perfidia, Veritatis verbo contraire conati sunt, doctrina senum ablata est postquam hanc Ecclesia ex gentibus videlicet juvencula accepit, quae per Psalmistam dicit: [Col. 0965D] Bigot., Sag. et alii Norm. cum Vindoc., super senes intellexi. Super seniores intellexi (Psal. CXVIII, 100) . Quam quia operando tenuit, qualiter super seniores intellexerit ostendit, dum protinus subdit, dicens: Quia mandata tua exquisivi. Quia enim studuit operando implere quod didicit, accepit intelligere quod doceret. Unde adhuc apte subditur:
[Col. 0965B] VERS. 21.— Effundit despectionem super principes, [Col. 0965D] Lyr. et Big., relevat. Ita quoque nunc in Utic. antiqua manu castigato. Turon., Effundet despect . . . et eos qui oppressi sunt elevans. et eos qui oppressi fuerant relevans.
25. Judaei propter infidelitatem despecti. Gentiles ob fidem a casu erecti. —Cum enim Judaeorum populus in legis mandato permaneret, et cuncta gentilitas nulla Dei praecepta cognosceret, et illi per fidem principari videbantur, et isti in profundo pressi jacuerunt per infidelitatem. Sed cum incarnationis Dominicae mysterium Judaea negavit, gentilitas credidit, et principes in despectionem ceciderunt, et hi qui oppressi in culpa perfidiae fuerant in verae fidei libertatem levati sunt. Hunc vero Israelitarum casum longe ante Jeremias intuens ait: Factus est Dominus velut inimicus, praecipitavit Israel, [Col. 0965D] Bellovac., Utic. et alii Norm., praecipitavit moenia ejus; deest omnia. praecipitavit omnia moenia ejus, dissipavit munitiones ejus (Thren. II, 5) . Moenia [Col. 0965C] autem in urbibus [Col. 0966D] Vindoc., in ornamento sunt. pro ornamento sunt, munitiones vero in defensionem. [ Vet. XI. ] Et alia sunt dona quae nos muniunt, alia quae ornant. Prophetica quippe doctrina, genera linguarum, curationum virtus, quasi quaedam moenia mentis sunt. [Col. 0966D] Plurimi, quae etsi quis non habeat. Quae etsi quisque non habeat, stare munitus per fidem et justitiam 376 potest, quamvis ornatus virtutum altitudine minime esse videatur. Spes vero, fides, et charitas, non nostra moenia, sed munitiones sunt; quae si habere negligimus, hostilibus insidiis patemus. De Judaea ergo, quia prophetiam atque doctrinam, vel miraculorum signa abstulit, moenia praecipitavit. Quia vero spem, fidem atque charitatem propter ejus duritiam auferri permisit, munitiones ejus dissipare studuit. Rectus vero ordo servatus est, ut prius moenia, [Col. 0965D] et post munitiones dissipatae dicerentur, quia cum peccatrix anima relinquitur, prius ab ea virtutum dona, quae ad manifestationem spiritus data sunt, et postmodum spei, fidei atque charitatis fundamenta destruuntur. Quae cuncta Dominus a perfidis ablata, gentilitati tribuit, atque ex his quae infidelibus abstulit mentes fidelium ornavit. [Col. 0966D] Utic. et alii Norm., unde et scriptum est: species domus dividere spolia. Unde scriptum est: Et speciei domus dividere spolia (Psal. LXVII, 13) . Cum enim virtutum spolia a Judaeis abstulit, domui cordis gentilium, quam per fidem inhabitare dignatus est, speciem donorum dedit. Quod videlicet gestum est, cum verba Dei, et Judaeorum populus ad solam litteram quae occidit acciperet, et conversa gentilitas per spiritum qui vivificat penetraret. Unde mox subditur:
VERS. 22.— Qui revelat profunda de tenebris, et producit in lucem umbram mortis.
26. Christus occulta revelavit, et in lucem umbram mortis mutavit. —Cum enim quaeque mystica de occultis prophetarum verbis a credentibus agnoscuntur, quid aliud quam profunda de tenebris revelantur? Unde ipsa quoque Veritas discipulis in parabolis loquens, [Col. 0966B] ait: Quod dico vobis in tenebris, dicite in lumine (Matth. X, 27) . Cum enim mysticos allegoriarum [Col. 0966D] Gussanv., modos. nodos per explanationem solvimus, in lumine dicimus quod in tenebris audivimus. Umbra autem mortis erat legis duritia, quae unumquemque peccantem morte corporis [Col. 0966D] Vindoc., puniri sentiebat, sed minime probantur. puniri sanciebat. Sed postquam Redemptor noster asperitatem legalis sanctionis per mansuetudinem temperavit, nec jam pro culpa mortem carnis inferri constituit, sed mors spiritus quantum timenda esset indicavit, in lucem procul dubio umbram mortis produxit. [ Vet. XXII. ] Ista enim mors in qua caro separatur ab anima umbra illius mortis est in qua anima separatur a Deo. In lucem ergo umbra mortis producitur, cum, intellecta morte spiritus, mors carnis minime timetur. [Col. 0966C] Quod tamen et aliter intelligi potest. Principes etenim non immerito vocantur qui magno consilii judicio suis cogitationibus semper principantur, omnesque stultos motus potestate sapientiae comprimunt. Sed saepe contingit ut in occulto animus de ipsa sua sapientia in elationis fastum sublevetur, et sub eis vitiis corruat, de quibus se victorem fuisse gaudebat. Recte ergo dicitur: Effundit despectionem super principes. Sed quia nonnunquam hi qui in vitiis jacere videntur ad poenitentiae lamenta currunt, seque contra culpas quibus subjacebant erigunt, apte subjungitur: Et eos qui oppressi fuerant, relevans. Nonnulli enim superno illustrati munere, aspiciunt in quanta peccatorum suorum turpitudine jacent, factorum maculas lacrymis lavant, et sub se postmodum carnis suae [Col. 0966D] motus deprimunt, a quibus ante premebantur.
377 27. Magna Dei dispensatione omnia hic habentur incerta. —Quod nimirum magna omnipotentis Dei dispensatione agitur, ut videlicet in hac vita omnia habeantur incerta, et nullus ex habita castitate superbiat, quia effundit despectionem super principes. Nullus ex vitiorum suorum depressione desperet, quia eos qui oppressi fuerant relevat. Et quoniam cum [Col. 0967A] haec aguntur ex occultis Dei consiliis super unumquemque sententia aperta producitur, recte subjungitur: Et revelat profunda de tenebris.
28. Deus in occultis suis judiciis omnia videt nec videtur. —Profunda enim de tenebris Dominus revelat quando apertam sententiam ex occultis suis consiliis indicat, ut de unoquoque quae sentiat ostendat. Quia enim videt nunc Creator omnia, et ipse in consiliis non videtur, recte de illo per Psalmistam dicitur: Posuit tenebras latibulum suum (Psal. XVII, 12) . Sed quasi de istis tenebris ad lumen exit, quando quid de uniuscujusque actibus sentiat ostendit. Et quia cum is qui peccatorum suorum pondere premebatur ad rectitudinis statum ducitur, prius ipsam mortem conspicit, in qua et deficere consueverat, et [Col. 0967B] hanc considerare nesciebat, recte additur: Et producit in lucem umbram mortis. Umbra enim mortis est prava operatio, quae de imitatione antiqui hostis, quasi de corporis lineamentis exprimitur. De quo etiam sub cujusdam significatione dicitur: Et nomen illi mors (Apoc. VI, 8) . Et plerumque ejus maligna cogitatio mentes hominum latet, atque per hoc quod nescitur amplius praevalet. Umbra ergo mortis in lucem producitur dum sanctorum mentibus maligna operatio antiqui hostis, ut destrui possit, aperitur. Sequitur:
VERS. 23.— Qui multiplicat gentes, et perdit eas, et subversas in integrum restituit.
29. Occultis Dei judiciis alii cadunt, alii resurgunt. —Intelligi fortasse valet quoniam gentes Dominus [Col. 0967C] multiplicat et perdit, quia nascuntur [Col. 0967D] Norm. et plur., quia nascuntur quotidie et moriuntur, etc. quotidie morituri; et subversas in integrum restituit, quia resurgent qui fuerint mortui. Quod tamen melius accipimus si hoc qualiter in earum mente agitur sentiamus. Multiplicat enim gentes et perdit, quia eas et per fecunditatem sobolis extendit, et tamen in propria infidelitate derelinquit. Sed subversas in integrum restituit, quia quas in infidelitatis casu reliquerat quandoque ad fidei statum reducit. Quibus videlicet in mentis integritate restitutis, antiquus ille populus, qui fidelis Deo esse videbatur, reprobatus, corde repulsus est, ut sua perfidia deceptus contra ipsum post insurgeret quem ante praedicavit. Sequitur:
[Col. 0967D] VERS. 24, 25.— Qui immutat cor principum populi terrae, et decipit eos, ut frustra incedant per invium. Palpabunt quasi in tenebris, et non in luce, et errare eos faciet quasi ebrios.
30. Judaeorum obcaecatio erga Christum humana quidem patientem, sed divina ostendentem. —Cor enim principum terrae immutatum est cum in Judaea summi sacerdotes et seniores populi illi conabantur suo consilio obsistere quem prius venturum esse praedicabant. [Col. 0968A] Cumque ejus nomen persequendo molirentur exstinguere, decepti sua malitia, incedere per invium frustra conabantur, quia crudelitati eorum patere via non poterat contra auctorem omnium, miracula cernebant, [Col. 0967D] Bellov. et Norm., virtutes mirabantur, terrebantur, sed credere renuentes adhuc signa requirebant. virtute terrebantur; sed, credere renuentes, adhuc signa quaerebant, cum dicerent: Quod ergo 378 tu facis signum, ut videamus et credamus tibi? quid operaris (Joan. VI, 30) ? Bene itaque dicitur: Palpabunt quasi in tenebris, et non in luce. Qui enim inter tot aperta miracula trepidat, quasi in tenebris palpat, quia quod tangit non videt. Omnis vero qui errat, nunc huc, nunc illuc ducitur. Et quia aliquando ostendebantur credere, cum dicerent: Nisi esset hic a Deo, non poterat facere quidquam (Joan. IX, 33) ; aliquando vero hunc a Deo esse negabant, [Col. 0968B] cum despicientes dicerent: Nonne hic est fabri filius? nonne [Col. 0967D] Vindoc., mater ejus Maria, et fratres ejus Jacobus et Joannes, Simon et Judas, et sorores, etc. Vel, [Col. 0968D] nonne hic est faber filius Mariae, frater Jacobi et Joseph, et Judae et Simonis, et sorores ejus hic nobiscum sunt? In Norm., fratres ejus Jacob, etc. mater ejus dicitur Maria, et fratres ejus Jacobus, et Joseph, et Simon, et Judas, et sorores ejus nonne omnes apud nos sunt (Matth. XIII, 55) ? recte subjungitur: Et errare eos faciet quasi ebrios. [ Vet. XIV. ] Videbant quippe eum et suscitare mortuos, et tamen esse mortalem. Quis non crederet Deum, quem conspiciebant suscitare mortuum? Sed rursum cum hunc mortalem conspicerent, despiciebant credere hunc esse immortalem Deum. Per hoc ergo quod omnipotens Deus talem se eorum oculis exhibuit, qui posset et divina ostendere, et humana pati, errare eos quasi ebrios fecit, ut eorum superbia, quae incarnationis ejus mysterium despicere maluit quam sequi, et contra humanitatem ejus se [Col. 0968C] extolleret, [Col. 0968D] Bellov. et Norm., et inter lucentem Deitatis ejus potentiam, etc. et intus lucentem Deitatis ejus potentiam miraretur. Quae cuncta quia beati Job oculis praesentia per prophetiae spiritum facta sunt, recte subjungitur:
CAP. XIII. VERS. 1.— Ecce omnia.
31. Job prophetiae spiritu pollebat. —In illo enim quae secutura erant videbat assistentia, cui nec futura veniunt, nec praeterita discedunt, sed cuncta simul ante ejus oculos assistunt. Et quia ea ipsa quae ventura erant, alia esse vidit in operibus, alia in dictis, recte subjungitur,—IBID.:— Et vidit oculus meus, et audivit auris mea. Sed utilitatem dicta non habent, si intellectu carent. Unde apte subditur,—IBID.:— Et intellexi singula. Cum enim aliquid ostenditur, [Col. 0968D] vel auditur, si intellectus non tribuitur, prophetia minime est. Vidit namque Pharao per somnium quae erant Aegypto ventura (Genes. XLI, 2, seq.) ; sed quia nequivit intelligere quod vidit, propheta non fuit. Aspexit Balthasar rex [Col. 0968D] Vindoc., Sag. et alii Norm., articulum manus. articulos manus scribentis in pariete (Dan. V, 5) ; sed propheta non fuit, quia intellectum rei quam viderat non accepit. Ut igitur beatus Job prophetiae spiritum se habere testetur, non solum vidisse se et audisse sed [Col. 0969A] etiam intellexisse omnia asserit. De quo intellectu quia non extollitur, subjuncta ejus verba testantur cum ait:
VERS. 2.— Secundum scientiam vestram et ego novi, [Col. 0969D] Sag., Big., Lyr., nec inferior vobis sum. Ita quoque nunc exstat in Utic. antiqua manu correcto. nec inferior vestri sum.
32. Hoc accepto dono non intumuit. —Quibus videlicet dictis innotuit quantae humilitatis fuit qui se eis inferiorem [Col. 0969D] Vindoc., non negat. Lectio haec repugnat textui Job, nec inferior vestri sum. negat, quorum longe vitam sancte vivendo transcenderat. Nam et secundum eorum scientiam se nosse confirmat, qui, sciendo coelestia, eorum terrenas cogitationes per prophetiae quoque spiritum transibat. Sequitur:
[Col. 0969B] VERS. 3.— Sed tamen ad Omnipotentem loquar, et disputare cum Deo cupio.
33. Qui Deo in prece nunc familiaris est, cum ipso postmodum judicabit. —Cum Omnipotente loquimur dum ejus misericordiam deprecamur; cum eo vero disputamus dum, nos illius justitiae conjungentes, facta nostra subtili indagatione discutimus. Vel certe 379 cum Deo disputare est eum qui hic ejus praeceptis paruit cum illo postmodum ad judicandos populos judicem venire, sicut cuncta relinquentibus praedicatoribus dicitur: Vos qui secuti estis me, in regeneratione cum sederit Filius hominis in sede majestatis suae, sedebitis et vos [Col. 0969D] In Mss. Norm., super sedes duodecim, verum correctionis [Col. 0970D] factae in Utic. certa sunt argumenta. super duodecim thronos, judicantes duodecim tribus Israel (Matth. XIX, 28) . Unde et per Isaiam Dominus dicit: Eripite injuriam accipientem, [Col. 0969C] judicate pupillo, et justificate viduam, et venite, disputemus (Isai. I, 17) . Rectum quippe est ut cum Deo [Col. 0970D] Ita legendum esse vix dubitari potest; et tamen in Utic. aliisque Norm., Bellov., Turon. et al. Gussanv. visis, unanimiter legitur de populi: de pupillis in judicio disputent qui ad verba Dei praesens saeculum perfecte derelinquunt. Loqui ergo ad orationem, disputare ad judicium pertinet. Vir igitur sanctus, modo ad Omnipotentem loquitur, ut cum Omnipotente postmodum disputet, quia ille cum Deo postmodum judex venit, qui hic ei modo in prece familiaris exstiterit. Sed sancta Ecclesia, cujus saepe jam beatum Job speciem tenere praediximus (Maxime in praefat., c. 6 et seq.) , non solum tunc de iniquis judicat, cum ultimi judicii dies advenerit, sed nunc etiam de cunctis prave agentibus, vel stulte sentientibus judicare non cessat. Unde et subditur:
[Col. 0969D] VERS. 4.— Prius vos ostendens fabricatores mendacii, et cultores perversorum dogmatum.
34. Haeretici fabricatores mendacii. —Quibus videlicet verbis aperte ostenditur quod amici ejus quasi ex haereticorum specie sancti viri judiciis adversantur. Liquet enim quia catholicorum figuram non teneant qui cultores perversorum dogmatum vocantur. Qua in re hoc quoque oportet intendi quod mendacii fabricatores dicuntur. Sicut enim aedificium lapidibus, [Col. 0970A] ita mendacium sermonibus fabricatur. Ubi enim non dolosa locutio, sed sensus veritatis est, quasi munita moles non ex fabrica, sed ex natura consurgit. Sequitur:
VERS. 5.— Atque utinam taceretis, ut putaremini esse sapientes.
35. Occultandae stultitiae utile silentium. —Sicut clausa janua in domo quae intus membra lateant ignoratur, sic plerumque stultus, si tacuerit, utrum sapiens sit, an stultus, absconditur, si tamen nulla alia opera prodeant quae sensum etiam tacentis loquantur. Sanctus igitur vir amicos suos aspiciens velle apparere quod non erant, eos ad tacendum admonuit, ne possent apparere quod erant. Unde et [Col. 0970B] per Salomonem dicitur: Stultus, si tacuerit, sapiens putabitur (Prov. XVII, 28) . Sed quia stultus, cum loquitur, per hoc quod sua infert sapientium verba pensare non sufficit, recte adhuc, postquam silentium indixit, adjungit:
VERS. 6.— Audite ergo correptiones meas, et judicium labiorum meorum attendite.
36. Stultis correptio necessaria. —Bene autem prius correptionem, et postmodum judicium intulit, quia nisi per correptionem prius tumor stulti deprimatur, nequaquam per intelligentiam judicium justi cognoscitur. Sequitur:
[Col. 0970C] VERS. 7.— Nunquid Deus indiget vestro mendacio, ut pro illo loquamini dolos?
37. Veritas fulciri non quaerit auxilio falsitatis. —Deus mendacio non eget, quia veritas fulciri non quaerit auxilio falsitatis. Haeretici autem, quia ea quae prave de Deo intelligunt ex veritate tueri non possunt, quasi ad probandum radium luminis umbram falsitatis requirunt. Et pro eo 380 dolos loquuntur, dum infirmas mentes in intellectu illius stulta seductione decipiunt. Sequitur:
VERS. 8.— Nunquid faciem ejus accipitis, et pro Deo judicare nitimini?
38. Stulti tanto severius de alienis judicant, quanto sua profundius ignorant. —Stulti cum prudentium [Col. 0970D] facta conspiciunt, haec eis omnia reprehensibilia esse videntur; qui, suae imperitiae atque infirmitatis obliti, tanto intentius de alienis judicant, quanto sua profundius ignorant. [ Vet. VXI. ] At contra justi cum pravorum facta redarguunt, semper suae infirmitatis conscii, eos etsi exterius saeviendo, tamen interius compatiendo reprehendunt, quia illius solius est peccata hominum sine compassione discutere, qui ex naturae suae omnipotentia ignorat peccare. Quia igitur [Col. 0971A] amici beati Job ita ejus facta reprehenderant ac si in se ipsi reprehensibile nihil haberent, recte nunc dicitur: Nunquid faciem ejus accipitis, et pro Deo judicare nitimini? Faciem quippe ejus accipere [Col. 0971D] Big. et Lyr., est auctoritatis illius judicium sumere. est auctoritatem illius in judicio sumere; et quasi pro Deo judicare nititur, qui, cum infirma quaeque in altero reprehendit, apud se introrsus per compassionem non infirmatur. Sequitur:
VERS. 9.— Aut placebit ei quem [Col. 0971D] Turon., celari. celare nihil potest; aut decipietur, ut homo, vestris fraudulentiis?
39. Haeretici Deum, dum defendere fingunt, offendunt. —Fraudem Deo haeretici exhibent, quia ea astruunt quae nequaquam ipsi pro quo loquuntur placent; eumque dum quasi defendere nituntur offendunt, [Col. 0971B] dum [Col. 0971D] Id est in adversando ei. Sensum hujus vocis jam non semel explicuimus. Erui facile potest ex seq., ubi haereticus dicitur simul inimicus, seu adversarius, et defensor Dei, quia, inquit Gregorius, unde hunc [Col. 0972D] quasi defendere nititur, inde veritati illius adversatur. in adversitate ejus corruunt cui videntur ex praedicatione famulari. Unde et per Psalmistam dicitur: Ut destruas inimicum et defensorem (Psal. VIII, 3) . Omnis quippe haereticus omnipotenti Deo inimicus et defensor est, quia unde hunc quasi defendere nititur, inde veritati illius adversatur. Quia autem latere Deum nihil potest, [Col. 0972D] Vindoc., Utic., aliique Norm., ita legendum esse nobis persuadent, non hoc in eis indicat, ut habetur in Edit. tum vetust. tum recentioribus. hoc in eis judicat quod intus sentiunt, non quod famulari foris videntur. Quia igitur eorum fraudulentiis Deus ut homo non fallitur, recte subjungitur:
VERS. 10, 11.— Ipse vos arguet, quoniam in abscondito faciem ejus accipitis. Statim ut se commoverit, turbabit vos, et terror ejus irruet super vos.
[Col. 0971C] 40. Qua poena digni qui veritatem agnitam impugnant. —Hoc, quod in abscondito accipi asserit faciem Dei, duobus modis valet intelligi. Sunt namque nonnulli qui et veritatem in corde sentiunt, et tamen quae falsa sunt de Deo foris loquuntur. Ne enim vinci videantur, et cognoscunt veritatem interius, et tamen hanc exterius impugnant. Unde et nunc bene dicitur: Ipse vos arguet, quoniam in abscondito faciem ejus accipitis. Ac si aperte diceretur: Tanto magis de falsitate apud eum estis reprehensibiles, quanto et apud vosmetipsos quod verum est videtis. Et sunt nonnulli qui quando ad mentem redeunt, Dei justitiam et rectitudinem contemplantur, et orando ac flendo contremiscunt; sed postquam contemplationis hora transierit, sic audaces ad iniquitates redeunt ac [Col. 0971D] si, post dorsum ejus positi, a justitiae ejus lumine minime videantur. Hi itaque apud se in abscondito quasi corporaliter videntem accipiunt faciem Dei, quia ei et cum praesentes fiunt blandiuntur fletibus, et cum quasi a conspectu illius recedunt moribus detrahunt. Qui tanto amplius de malis suis 381 feriendi sunt, quanto et in occulto cogitationis recta Dei judicia cognoscunt. [ Vet. XVII. ] Unde et subditur: [Col. 0972A] Statim ut se commoverit, turbabit vos; et terror ejus irruet super vos.
41. Justi Deum metuunt antequam iratum experiantur. —Cum sit naturae incommutabilis omnipotens Deus, in ira judicii perturbabilis non est. Sed humano verbo motus Dei dicitur ipsa rectitudinis ejus districtio, qua humana pravitas feritur. Justi autem viri ante Deum metuunt quam ejus contra eos ira moveatur; et ne commotum sentiant, tranquillum timent. At contra perversi, tunc jam feriri pertimescunt, cum feriuntur; eosque tunc terror ejus a somno sui torporis exsuscitat, cum vindicta perturbat. Unde et per prophetam dicitur: Et tantum sola vexatio intellectum dabit auditui (Isai. XXVIII, 19) . Cum enim de praeceptis Dei contemptis atque despectis [Col. 0972B] verberari per vindictam coeperint, tunc intelligunt quod audierunt. Et Psalmista ait: Cum occideret eos, tunc inquirebant eum (Psal. LXXVII, 34) . Bene itaque dicitur: Statim ut se commoverit, turbabit vos; et terror ejus irruet super vos, quia reproborum cordibus non timor requiem, sed poena timorem parit. Sequitur:
VERS. 12.— Memoria [Col. 0972D] Norm., Memoria vestri. vestra comparabitur cineri.
42. Superborum memoria cineri a vento rapto comparatur, et luto. —Omnes qui cogitatione terrena huic saeculo conformantur per omne quod agunt huic mundo relinquere sui memoriam conantur. Alii bellorum titulis, alii altis aedificiorum moenibus, alii disertis [Col. 0972C] doctrinarum saecularium libris instanter elaborant, sibique memoriae nomen aedificant. Sed cum ipsa ad finem celerius vita percurrat, quid in ea fixum stabit, quando et ipsa celeriter mobilis pertransit? Aura etenim cinerem rapit, sicut scriptum est: Non sic impii, non sic, sed tanquam pulvis, quem projicit ventus a facie terrae (Psal. I, 4) . Recte ergo stultorum memoria cineri comparatur, [Col. 0972D] Vindoc., quia illic punitur. quia illic ponitur, ubi ab aura rapiatur. Quantumlibet etenim quisque pro perficienda gloria sui nominis elaboret, memoriam suam quasi cinerem posuit, quia hanc citius ventus mortalitatis rapit. Quo contra de justo scriptum est: In memoria aeterna erit justus (Psal. CXI, 4) . Eo ipso enim, quo facta sua solius Dei oculis imprimit, nomen suae memoriae in aeternitate figit. Sequitur:
IBID.— Et redigentur in lutum cervices vestrae.
43. Sicut per oculum visus, sic per cervicem solet superbia designari. Cervix itaque in lutum redigitur, cum superbus quisque humiliatur in morte, et elata caro tabescit in putredine. Intueamur enim qualia in sepulcris jaceant divitum cadavera, quae illa in exstincta [Col. 0973A] carne sit imago mortis, [Col. 0973D] Vindoc., quae tubescit in corruptione; fortasse legendum quae tabes sit, etc. quae tabes corruptionis. Et certe ipsi erant qui extollebantur honoribus, habitis rebus tumebant, despiciebant caeteros, et quasi solos se esse gaudebant; et dum non perpenderent quo tendebant, nesciebant quid erant. Sed in lutum cervix redacta est, quia despecti jacent in putredine, qui tumebant in vanitate. In lutum cervix redigitur, quia quantum carnis potentia valeat, tabes corruptionis probat. Sequitur:
VERS. 13.— Tacete paulisper, ut loquar quodcunque mihi mens suggesserit.
44. Qui carnaliter loquuntur, ad silentium sunt revocandi. —Sensu carnis locutos indicat, quos idcirco ad silentium restringit, ut ea quae illi mens suggesserit [Col. 0973B] dicat. Ac si aperte dicat: Non ego carnaliter, sed spiritaliter loquor, quia per sensum [Col. 0973D] Bigot., semper audio. spiritus 382 audio quae per ministerium corporis profero. Unde mox ad alta conscendit, [Col. 0973D] Omnes Norm., seque in mysteria elevat. Olim in Utic. legebatur, in mysteriis. seque in mysteriis elevat, et increpationem quam protulerat ad mystica verba permutat, dicens:
VERS. 14.— Quare lacero carnes meas dentibus meis, et animam meam porto in manibus meis?
45. Justi leviora delicta magnis cruciatibus in se puniunt. —In Scriptura sacra dentes aliquando sancti praedicatores, aliquando vero interni accipi sensus solent. De sanctis enim praedicatoribus, sponsae dictum est: Dentes tui sicut greges tonsarum, quae ascenderunt de lavacro (Cant. IV, 2) . Unde et uni [Col. 0973C] eorum ostensis in figura gentibus dicitur: Macta et manduca (Act. X, 13) ; id est, [Col. 0973D] Sag., Lyr., Big., Ebroic., vetustatem earum dente contere, et in corpus sanctae Ecclesiae, etc. In Utic [Col. 0974D] quoque sic modo legitur; sed additae sunt manu recentiori voces, dente, et sanctae. vetustatem earum contere, et in corpus Ecclesiae, videlicet in tua membra, converte. Rursum quia dentes interiores sensus accipi solent Jeremias propheta testatur, dicens: Fregit ad numerum dentes meos (Thren. III, 10) . Per dentes etenim cibus frangitur, ut glutiatur. Unde non immerito in dentibus internos sensus accipimus, qui singula quae cogitant quasi mandunt et comminuunt, atque ad ventrem memoriae transmittunt. Quos propheta ad numerum fractos dicit, quia juxta mensuram uniuscujusque peccati intelligentiae caecitas generatur in sensibus, et secundum quod quisque egit exterius, in eo obstupescit quod de internis atque invisibilibus intelligere potuit. Unde recte etiam scriptum est: [Col. 0973D] Omnis homo qui comederit uvam acerbam, obstupescent dentes ejus (Ezech. XVIII, 2; Jerem. XXX, 30) . Quid namque uva acerba nisi peccatum est? Uva quippe acerba est fructus ante tempus. Quisquis enim praesentis vitae delectationibus satiari desiderat quasi fructus ante tempus comedere festinat. Qui igitur uvam acerbam comedit, dentes ejus obstupescunt, quia qui praesentis mundi delectatione pascitur, interni [Col. 0974A] ejus sensus ligantur, ut jam spiritalia mandere, id est intelligere nequeant, quia unde in exterioribus delectati sunt, inde in intimis obstupescunt. Et dum peccato anima pascitur, panem justitiae edere non valet, quoniam ligati dentes, ex peccati consuetudine, justum quod intus sapit edere nequaquam possunt. Hoc igitur loco, quia dentes, ut diximus, internos sensus accipimus, considerare magnopere quid agere justi soleant debemus. Qui plerumque, si qua in se quamlibet leviter carnalia esse deprehendunt, haec, in internis sensibus retractantes, vehementer in semetipsis insequuntur, afflictione se conterunt, magnisque cruciatibus vel minima in se prava dijudicant, atque haec per poenitentiam damnant. Quod idcirco agunt, ut in conspectu aeterni judicis et ipsi inveniri, in quantum est possibile, irreprehensibiles [Col. 0974B] debeant, et hi qui eos sic se judicare conspiciunt emendare semetipsos a culpis culpis gravioribus inardescant. Quod videlicet beatus Job coram amicis suis temporalem gloriam tenentibus, et transeuntia bona laudantibus, fecerat; sed tamen eorum sensum ad cognoscendam utilitatem flagelli sui perducere non valebat, ut scilicet pensare possent quod non solum prospera omnipotens Deus tribueret, sed nonnunquam etiam adversa propitius irrogaret. Unde bene nunc dicit: Quare lacero carnes meas dentibus meis? Ac si aperte dicat: Cur internis sensibus carnalia, si qua fuerint in me facta, discutio, si meis spectatoribus prodesse non possum? Ubi et apte subditur: Et animam meam porto in manibus meis.
[Col. 0974C] 383 [ Vet. XIX, Rec. XVI. ] 46. Non solum profectum suum, sed aedificationem proximi in omnibus quaerunt. —Animam in manibus portare est intentionem cordis in operatione ostendere. Habent namque hoc justi proprium ut in omne quod dicunt atque omne quod agunt, non solum provectum suum, sed etiam proximorum aedificationem quaerant. Et aliquando in quibusdam semetipsos dijudicant, ut pigros auditores ad considerandos semetipsos revocent. Aliquando bona opera ostendunt, ut spectatores eorum erubescant non imitari quod vident. Nam scriptum est: Videant vestra bona opera, et glorificent Patrem vestrum, qui est in coelis (Matth. V, 16) . Qui igitur intentionem suam per opera insinuat, animam suam in manibus portat. Sed cum justus quisque nec se dijudicando, nec bona opera ostendendo, utilitati proximorum [Col. 0974D] proficit, per hoc quod egerit, ad verba doloris redit. Unde recte nunc dicitur: Quare lacero carnes meas dentibus meis, et animam meam porto in manibus meis? Id est, cur me vel districte coram hominibus dijudico, vel quid appetam in opere ostendo, si utilitati proximorum nec mala dijudicando, nec bona ostendendo proficio? Sed tamen justi etiam, cum haec dicunt, nunquam [Col. 0974D] Norm., ad praebenda proximis bona exempla deficiunt. In Utic., antequam castigaretur, legebatur a praebendo . . . exemplo, etc. Turon., a praebendo . . . bona exempla, etc. a praebendo proximis bono [Col. 0975A] exemplo deficiunt. Unde adhuc coram amicis suis beatus Job virtutem patientiae exhibens et ostendens ait:
VERS. 15.— Etiamsi occiderit me, in ipso sperabo.
47. Justus Deum etiam in adversis laudat. —Nunquam est patientiae virtus in prosperis. Ille autem vere est patiens, qui et adversis atteritur, [Col. 0975D] Turon., et tamen ab spe suae rectitudinis non curvatur. et tamen a spei suae rectitudine non curvatur. [Col. 0975D] Sex Anglic., omnes Norm. et Gilot. ita habent. Ex Editis alii, de reprobo namque sensu, alii, de reprobis namque sensu. De reprobi namque sensu scriptum est: Et confitebitur tibi cum benefeceris ei (Psal. XLVIII, 19) . In hoc itaque mens justa ab injusta discernitur, quod omnipotentis Dei laudem et inter adversa confitetur, quod non cum rebus frangitur, non cum casu gloriae exterioris cadit, sed in hoc magis qualis cum rebus fuerit demonstrat, quae et sine rebus robustior stat. Sequitur:
VERS. 15, 16.— Verumtamen vias meas in conspectu ejus arguam, et ipse erit salvator meus.
48. Culpis suis nescit parcere, ut Deus parcat. —Cum Paulus apostolus dicat: Si nosmetipsos dijudicaremus, non utique judicaremur (I Cor. XI, 31) , eo tunc Dominus salvator invenitur, quo nunc pro timore Dei peccatum nostrum a nobismetipsis redarguitur. Unde electi quique culpis suis nunquam sciunt parcere, ut possint culparum judicem placatum invenire. Et vere eum postmodum invenire salvatorem credunt, quem districte modo judicem metuunt. Nam qui sibi nunc in culpa parcit, ei postmodum in poena non parcitur. Dicat ergo: Verumtamen vias meas in conspectu ejus arguam. Quae vero utilitas [Col. 0975C] de hac argutione sequatur adjungat: Et ipse erit salvator meus. Sequitur:
IBID.— Non enim veniet in conspectu ejus omnis hypocrita.
49. Hypocrita Dei conspectum fugit, dum humanis oculis placere cupit. —Cum constet quod judex veniens agnos ad dexteram, haedos vero ad sinistram ponat (Matth. XXV, 33) , qua nunc ratione dicitur in conspectu ejus hypocritam non esse venturum, qui scilicet si inter haedos erit, ad sinistram judicis apparebit? [ Vet. XX. ] Sed sciendum est quod duobus modis in conspectu Domini venimus. Uno quidem, quo hic, peccata nostra subtiliter perpendentes, in [Col. 0975D] ejus non conspectu punimus, et flendo dijudicamus. Nam quoties conditoris nostri 384 potentiam ad sensum reducimus, toties in conspectu illius stamus. Unde recte quoque per virum Dei Eliam dicitur: Vivit Dominus Deus Israel, in cujus conspectu sto (III Reg. XVII, 1) . Alio quoque modo in conspectu Domini venimus, cum in extremo judicio ante tribunal ejus assistimus. Hypocrita igitur per examen ultimum ante conspectum judicis venit; sed quia [Col. 0976A] modo culpas suas considerare ac deflere dissimulat, in conspectu Domini venire recusat. Sicut enim justi viri, cum districtionem venturi judicis contemplantur, peccata sua ad memoriam reducunt, deflent quae commiserunt, et districte se judicant, ne judicentur; ita hypocritae quo exterius hominibus placent, eo se interius aspicere negligunt; totosque se in verbis proximorum fundunt, et sanctos se esse aestimant, quia sic se haberi ab hominibus pensant. Cumque mentem per verba suae laudis sparserint, [Col. 0976D] Bellov., nunquam ad cognitionem reducunt culpam. nunquam hanc ad cognitionem reducunt culpae, nunquam considerant ubi internum judicem offendant, nihil de ejus districtione metuunt, quia sic se placuisse ei sicut hominibus credunt. Qui si terrorem ejus ad mentem reducerent, hoc ipsum quod in mala intentione positi placent hominibus plus timerent. Bene itaque [Col. 0976B] dicitur: Non enim veniet in conspectu ejus omnis hypocrita, quia districtionem Dei ante oculos non ponit, dum placere humanis oculis concupiscit. Qui si, mentem suam discutiens, semetipsum [Col. 0976D] Vindoc., in conspectu Dei puniret. in conspectu Dei poneret, profecto jam hypocrita non esset. Sequitur:
VERS. 17.— Audite sermonem meum, et aenigmata percipite auribus vestris.
50. Job figurata locutio. —Per hoc quod aenigmata nominat, figuratas se habere locutiones demonstrat. Unde apte quoque voce fidelis populi subditur:
VERS. 18.— Si fuero judicatus, scio quia justus [Col. 0976C] inveniar.
51. Job etiam se laudantis humilitas. Sibi iniquitatem, Deo vero purgationem suam tribuit. —Quod ab ejusdem etiam beati Job persona non discrepat, quando hoc ipse foris de se ipso loquitur, quod de illo Veritas hosti ejus interius dixerat: Vidisti servum meum Job, quod non sit ei similis super terram (Job. I, 8) . Et quidem idem vir valde inferius est quod de se memorat quam quod de illo Dominus dixit. Aliud est enim justum esse, aliud est ei similem non esse. Humiliter igitur de semetipso sensit, qui dum justus sine comparatione exstitit, non se prae caeteris, sed justum tantummodo inveniri posse memoravit. [ Vet. XXI. ] Hoc tamen in ejus verbis videtur habere quaestionis, quod qui superius dixit: [Col. 0976D] Vias meas in conspectu ejus arguam (Vers. 15) ; et inferius dicit: Consumere me vis peccatis adolescentiae meae; et peccata sua subtiliter agnoscens, adhuc longe inferius adjungit: Signasti quasi in sacculo delicta mea; nunc ait: Si fuero judicatus, scio quia justus inveniar. Neque enim simul convenire queunt peccatum et justitia. Sed sanctus vir sibi iniquitatem tribuens, et omnipotenti Domino purgationem suam, et peccatorem se cognoscit [Col. 0976D] Vindoc., se cognoscit esse ex se, et justum se [Col. 0977A] factum non ignorat ex munere. Qui in recto quoque opere positus ex abundanti gratia meruit flagella sustinere. Jamque se in judicio [Col. 0977D] Ita Bellovac., Utic. et alii plur. In Excusis etiam antiq., justum invenire gaudet. justum inveniri gaudet, qui se ante judicium percussum vidit. Unde et cum longe post dicat: Signasti quasi in sacculo delicta mea, statim subdit:
IBID.— 385 Sed curasti iniquitatem meam. Qui ergo justum inveniri se in judicio memorat, nequaquam se juste flagellatum negat; quamvis flagello ejus Dominus non peccata studuit tergere, sed merita augere. Sequitur:
VERS. 19.— Quis est qui judicetur mecum? veniat.
52. Nullus peccati cogitationis expers esse potest. —Sancti viri ita se in operibus suis, Deo auctore, custodiunt, ut omnino unde accusentur exterius non inveniatur; [Col. 0977B] [Col. 0977D] Bellov. et Norm., in cogitationibus vero suis, etc.; deest interius. interius vero in cogitationibus suis tanta se cautela circumspiciunt, ut, si fieri valeat, semper irreprehensibiles interni judicis oculis assistant. Sed quantum agere possunt, ne exterius labantur in opere, tantum interius agere nequaquam possunt, ut nunquam labantur in cogitatione. Humana enim conscientia eo ipso quo ab intimis [Col. 0977D] Turon., Vindoc., Ebroic., etc., eo ipso quo ab intimis cecidit. Ita nunc in Utic., sed per correctionem. recedit, semper in lubrico est. Unde fit ut etiam sancti viri frequenter labantur in corde. Beatus ergo Job, tam ex voce sua quam ex voce electorum loquens, dicat: Quis est qui judicetur mecum? veniat. Quia enim in exterioribus actibus unde reprehendatur non habet, libere accusatorem quaerit. Quia vero etiam justorum corda semetipsa nonnunquam de stulta cogitatione reprehendunt. propter hoc fortasse subditur:
IBID.— Quare tacens consumor?
53. Cujus in occulto agenda est poenitentia. —Tacens enim consumitur qui, de stulta se cogitatione reprehendens, apud semetipsum dente conscientiae mordetur. Ac si aperte dicat: [Col. 0977D] Ita Turon., Bellov., Utic. et alii. In vet. Ed. et Gilot., si vixi. Gussanv., sic vixi. Sicut vixi ut accusatorem exterius nullum timerem, utinam sic vixissem ut intra memetipsum accusatricem conscientiam non haberem! Tacens enim consumitur, qui intus in se invenit [Col. 0977D] Sag. Ebroic., Lyr., Big., unde mordeatur; sic [Col. 0978D] etiam nunc legitur in Utic., sed a secunda manu. unde uratur. Sequitur:
VERS. 20.— Duo tantum ne facias mihi, et tunc a facie tua non abscondar.
54. A Dei animadversione nemo tutus. —Hoc loco quid Dei faciem nisi animadversionem debemus accipere, in qua dum peccata respicit punit? A qua videlicet [Col. 0977D] nullus etiam justus absconditur, si duo quae postulat non amoveantur; de quibus subdit:
VERS. 24.— Manum tuam longe fac a me, et formido tua non me terreat.
55. Sancti ante Christum illam legem cupiebant, in [Col. 0978A] qua non timore servirent, sed amore. —In quibus videlicet duobus, quid aliud per prophetiae vocem quam tempus gratiae et redemptionis inquirit? Lex namque [Col. 0978D] Turon., sub persecutione. Lyr. et Big., sub percussionis ultione. sub percussione ultionis populum tenuit, ut quisquis sub illa peccaret protinus morte puniretur. Nec plebs Israelitica ex amore Domino, sed ex timore, serviebat. Nunquam vero impleri justitia per timorem potest, quia, juxta Joannis vocem: Perfecta charitas foras mittit timorem (I Joan. IV, 18) . Et Paulus quoque [Col. 0978D] Omnes Norm. et Vindoc., adoptivos filios. adoptionis filios consolatur, dicens: Non accepistis spiritum servitutis iterum in timore, sed accepistis spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus, Abba, pater (Rom. VIII, 15) . Ex voce igitur generis humani, legalis percussionis duritiam transire concupiscens, atque a formidine pervenire ad dilectionem appetens, quae duo a se omnipotens Deus longe faciat [Col. 0978B] exorat, dicens: Manum tuam longe fac a me, et formido tua non me terreat; id est, percussionis duritiam remove a me, formidinis pondus tolle, sed irradiante gratia dilectionis, spiritum securitatis infunde, quia si 386 longe a percussione et formidine non fuero, scio quia a districtione tui examinis non abscondar, quoniam in conspectu tuo justus esse non valet qui tibi non per dilectionem, sed per timorem servit. Unde et ipsam conditoris sui praesentiam [Col. 0978D] In Edit. Rom. Sixti V et Gilot. an. 1571 mendose legitur, qua familiariter. Mss. Anglic., Gallicam et alii, cum vetustiorib. Editionibus, habent quasi. quasi familiariter ac corporaliter quaerit, ut per hanc et audiat quod ignorat, et in his audiatur quae novit. Nam protinus adjungit:
VERS. 22.— Voca me, et respondebo tibi; aut certe loquar, et tu responde mihi.
56. Christus peccata quae latebant manifestavit. —Qui [Col. 0978C] dum humanis oculis per assumptam carnem apparuit, sua hominibus peccata aperuit, quae et perpetrabant, et nesciebant. Unde subditur.
VERS. 23.— Quantas habeo iniquitates et peccata, scelera mea et delicta ostende mihi.
57. Vocat Deus cum nos amando eligit. Ei parendo respondemus. Quid distet inter peccatum et iniquitatem, inter scelera et delicta. Quamvis vocare ac respondere intelligi et aliter possit. Vocare enim Dei est nos amando et eligendo respicere. Respondere autem nostrum est amori illius bonis operibus parere. Ubi apte additur: Aut certe loquar, et tu responde mihi. Loquimur namque cum ejus faciem per desiderium postulamus. Respondet vero Deus loquentibus [Col. 0978D] cum nobis se amantibus apparet. Sed quia quisquis aeternitatis desiderio anhelat, semetipsum subtiliter reprehendens, facta sua discutit, et ne quid in illo sit in quo [Col. 0978D] Vindoc., Actoris sui, etc. auctoris sui faciem offendat quaerit, recte subjungit: Quantas habeo iniquitates et peccata, scelera mea et delicta ostende mihi. Iste in hac vita [Col. 0979A] justorum labor est ut semetipsos inveniant, et invenientes flendo atque corrigendo ad meliora [Col. 0979D] Iidem Mss., ad meliora reducant. perducant. Et quamvis inter iniquitatem atque peccatum nihil distare perhibeat Joannes apostolus, qui ait: Iniquitas peccatum est (I Joan. III, 4) , ipso tamen usu loquendi plus iniquitas quam peccatum sonat, et omnis se homo libere peccatorem fatetur, iniquum vero dicere nonnunquam erubescit. [ Vet. XXIII. ] Inter scelera vero et delicta hoc distat, quod scelus etiam pondus peccati transit, delictum vero pondus peccati non transit, quia et cum offerri sacrificium per legem jubetur, nimirum praecipitur sicut pro peccato, ita etiam pro delicto. [Col. 0979D] Sic restituimus ex Mss. Anglic., Norm. et aliis. In aliquibus tamen legitur non unquum, quod idem sonat. In vet. Edit. ac recent., et nonnunquam scelus in opere est. Olim ita lectum in Utic. suspicamur, sed mendose. Et nunquam scelus nisi in opere est, delictum vero plerumque in sola cogitatione. Unde et per Psalmistam dicitur: Delicta [Col. 0979B] quis intelligit (Psal. XVIII, 13) ? Quia videlicet peccata operis tanto citius cognoscuntur, quanto exterius videntur; peccata vero cogitationis eo ad intelligendum difficilia sunt, quo invisibiliter perpetrantur. Quisquis igitur aeternitatis desiderio anxius apparere venturo judici desiderat mundus, tanto se subtilius nunc examinat, quanto nimirum cogitat, ut tunc terrori illius liber assistat, et ostendi sibi exorat ubi displicet, ut hoc in se per poenitentiam puniat, seque hic dijudicans injudicabilis fiat.
58. In eam caecitatem venimus per peccatum, ut nosmetipsos ignoremus. —Sed inter haec intueri necesse est quanta peregrinationis nostrae poena nos perculit, qui in eam caecitatem venimus, ut nos ipsos ignoremus. Perpetramus mala, nec tamen haec celerius deprehendimus [Col. 0979C] vel perpetrata. Exclusa quippe mens a luce veritatis nil in se nisi tenebras invenit, et plerumque in peccati foveam pedem porrigit, et nescit. 387 Quod nimirum de sola exsilii sui caecitate patitur, quia, ab illuminatione Domini repulsa, et semetipsam videre perdidit, quae auctoris sui faciem non amavit. Unde et subditur:
VERS. 24.— Cur faciem tuam abscondis, et arbitraris me inimicum tuum?
59. Ex poenali timore ad amorem est redeundum. —Humanum genus contemplationem lucis intimae habuit in paradiso; sed sibimetipsi placens, [Col. 0979D] Bellovac., fortasse melius, quo ad se recessit; [Col. 0980D] homo enim Deum deseruit ut ad se accederet sibique adhaereret. quo a se recessit, lumen conditoris perdidit, ejusque faciem; [Col. 0980D] In recent. Ed. additur declinando, reclamantibus Mss. ad ligna paradisi fugit, quia post culpam videre [Col. 0979D] metuebat quem amare consueverat. Sed ecce post culpam venit in poenam, ex poena autem ad amorem redit, quia quis fuerit culpae fructus invenit; atque illam faciem quam timuit in culpa excitatus requirit ex poena, ut jam caliginem caecitatis suae fugiat, atque hoc ipsum, quod auctorem suum non videt graviter perhorrescat. Quo videlicet desiderio compunctus [Col. 0980A] sanctus vir clamat: Cur faciem tuam abscondis, et arbitraris me inimicum tuum? quia si ut amicum aspiceres, tuae me visionis lumine non privares. Qui mobilitatem quoque cordis humani subsequens adjungit:
VERS. 25.— Contra folium, quod vento rapitur, ostendis potentiam tuam, et stipulam siccam persequeris?
60. Homo quasi folium et stipula, tentationis vento movetur. —Quid est enim homo, nisi folium, qui videlicet in paradiso ab arbore cecidit? Quid est nisi folium, qui tentationis vento rapitur, et desideriorum flatibus levatur? [ Vet. XXIV. ] Mens quippe humana quot tentationes patitur, quasi tot flatibus movetur. Hanc enim plerumque ira perturbat; cum recedit [Col. 0980B] ira, succedit inepta laetitia. Luxuriae stimulis urgetur, aestu avaritiae longe lateque ad ambienda quae terrena sunt tenditur. Aliquando hanc superbia elevat; aliquando vero inordinatus timor in infimis deponit. Quia ergo tot tentationum flatibus elevatur et ducitur, recte folio homo comparatur. Unde bene quoque per Isaiam dicitur: Cecidimus quasi folium universi, et iniquitates nostrae quasi ventus abstulerunt nos (Isai. LXIV, 6) . Quasi ventus quippe nos iniquitas abstulit, quia [Col. 0980D] Bellov., quia nullo fixo virtutis pondere. nullo fixos virtutis pondere in vanam elationem levavit. Bene autem post folium etiam stipula appellatur homo. Qui enim arbor fuit in conditione, folium a semetipso factus est in tentatione, sed post stipula apparuit in dejectione. Quia enim de alto cecidit, folium; quia vero per carnem [Col. 0980C] terrae proximus fuit, etiam cum stare videbatur, stipula esse memoratur. Sed quia viriditatem intimi amoris perdidit, jam stipula sicca est. Consideret itaque vir sanctus, et homo quantae vilitatis sit, et Deus quantae districtionis, et dicat: Contra folium, quod vento rapitur, ostendis potentiam tuam, et stipulam siccam persequeris? [Col. 0980D] Plerique Norm., ac si aperte dicat. In Utic. nunc legitur dicat, olim, ut conjicimus, deplorat. Ac si aperte deploret, dicens: Cur tanta rectitudine impetis eum quem sic infirmum esse in tentatione cognoscis? Sequitur:
VERS. 26.— Scribis enim contra me amaritudines.
61. Scripta de morte hominis peccatoris sententia mutari non potest. —Quia omne quod loquimur transit, quod vero scribimus manet, Deus non loqui, sed scribere amaritudines dicitur, cum diu super nos ejus [Col. 0980D] flagella perdurant. Semel quippe peccanti homini dictum est: Terra es, et in terram ibis (Genes. III, 19) . Et saepe apparentes angeli hominibus praecepta dederunt. Moyses legislator per districtionem peccata coercuit. 388 Ipse Unigenitus summi Patris ad nos redimendos venit, moriendo mortem absorbuit; vitam perpetuam denuntiavit nobis, quam ostendit in [Col. 0981A] se. Sed tamen illa quae in paradiso data est de morte carnis nostrae sententia ab ipso initio generis humani usque ad finem saeculi non mutatur. Quis est enim homo qui vivit, et non videbit mortem (Psal. LXXXVIII, 49) ? Quod bene rursum Psalmista intuens ait: Tu terribilis es, [Col. 0981D] Vindoc., et quis resistet tibi ab ira tua? et quis resistet tibi? ex tunc ira tua (Psal. LXXV, 8) . Qui videlicet peccanti in paradiso homini iratus semel de mortalitate carnis nostrae sententiam fixit, quae nunc et usque ad ultimum mutari nullo modo valebit. Dicat ergo: Scribis contra me amaritudines. Unde adhuc subditur:
IBID.— Et consumere me vis peccatis adolescentiae meae.
62. Sicut corporis, ita mentis aetates sunt variae. —Ecce [Col. 0981B] vir justus, quia in juventute sua se peccasse non invenit, adolescentiae facta pertimescit. Sed sciendum est quia sicut in corpore, ita sunt etiam incrementa aetatis in mente. Prima quippe hominis aetas infantia est, cum etsi innocenter vivit, nescit tamen fari innocentiam quam habet. Ac deinde pueritia sequitur, in qua jam valet dicere quod vult; cui succedit adolescentia, quae videlicet prima est aetas in operatione; quam juventus sequitur, scilicet apta fortitudini; ac postmodum senectus, etiam per tempus jam congrua maturitati. Quia igitur primam aetatem aptam bonis actibus adolescentiam diximus, et justi viri, cum in magna mentis maturitate proficiunt, nonnunquam ad memoriam actionum suarum initium reducunt, seque tantum de suis primordiis reprehendunt, [Col. 0981C] quantum ex gravitate mentis altius profecerunt, quia eo indiscretos se fuisse inveniunt, [Col. 0981D] Sic legendum ex Mss. Vindoc., Norm., etc., non, ut habent Excusi, etiam antiq., quo discretionis [Col. 0982D] artem. quo discretionis arcem postmodum plenius consequuntur, recte nunc per sancti viri vocem adolescentiae peccata formidantur. Quod si ad ipsam litteram est tenendum, hinc considerandum est quantum sint gravia peccata juvenum et senum, si et illud sic justi metuunt quod in infirma aetate deliquerunt. Sequitur:
VERS. 27.— Posuisti in nervo pedem meum, et observasti omnes semitas meas, et vestigia pedum meorum considerasti.
63. Divini judicii in puniendis etiam pravis cogitationibus, severitas. —In nervo Deus pedem hominis posuit, quia pravitatem illius forti districtionis suae [Col. 0981D] sententia ligavit. Cujus omnes semitas observat, quia subtiliter singula ejus quaeque dijudicat. Semita etenim angustior solet esse quam via. Quia autem vias actiones, non immerito semitas ipsas actionum cogitationes accipimus. Deus itaque omnes semitas observat, quia in singulis quibusque nostris actibus etiam cogitationes pensat. Et vestigia pedum considerat, quia intentiones nostrorum operum quam recte ponantur examinat, ne et hoc quod bonum agitur non recto desiderio agatur. Possunt quoque per pedum vestigia quaedam male acta signari. Nam pes in [Col. 0982A] corpore est vestigium in via. Et plerumque dum quaedam prava agimus, intuentibus hoc fratribus, exemplum malum praebemus; et, quasi inflexo extra viam pede, sequentibus vestigia distorta relinquimus, dum per nostra opera ad scandalum aliena corda provocamus. Valde autem laboriosum est custodire ne mala homo facere audeat, ne in bonis actibus per intentionem titubet, 389 et inter recta opera sinistra eum cogitatio illudat. Quae tamen cuncta omnipotens Deus subtiliter examinat, atque in judicio singula repensat. Sed quando homo, qui carnis suae infirmitate constringitur, contra cuncta valeat subtiliter assurgere, atque inconcussa cogitatione rectitudinem tenere? Unde apte subditur:
VERS. 28.— Qui quasi putredo consumendus sum, et quasi vestimentum quod comeditur a tinea.
64. Homo putredine sibi innata consumitur. —Sicut enim vestimentum a tinea de se exorta comeditur, ita homo in semetipso habet putredinem, de qua consumatur; atque hoc est quod est unde consumatur ut non sit. Quod intelligi et aliter potest, si ex voce tentati hominis dicitur: Qui quasi putredo consumendus sum, et quasi vestimentum quod comeditur a tinea. Homo enim quasi putredo consumitur, dum carnis suae corruptione conteritur. Cui quia immunda tentatio non aliunde, sed a semetipso nascitur, more tineae carnem tentatio, quasi vestem de qua exit, consumit. In semetipso quippe habet homo unde [Col. 0982C] tentetur. Quasi ergo tinea vestem consumit, quae ex veste eadem processit. Sciendum quoque quod tinea sine sonitu perforat vestimentum; et plerumque cogitatio ita transfigit mentem, ut mens ipsa non sentiat, nisi postquam fuerit ejus aculeo transfixa. Bene ergo dicitur, quod homo tanquam vestimentum a tinea consumitur, quia nonnunquam tentationum nostrarum vulnera non cognoscimus, nisi postquam ab eis confossi in mente fuerimus. Quam videlicet infirmitatem nostram bene adhuc sanctus vir considerans, adjungit:
CAP. XIV, VERS. 1.— Homo natus de muliere, brevi vivens tempore, repletur multis miseriis.
65. Homo natus ex infirmitate, quia de muliere ortus. —In [Col. 0982D] sacro eloquio mulier aut pro sexu ponitur, aut pro infirmitate. Pro sexu quippe sicut scriptum est: Misit Deus filium suum, [Col. 0982D] Vindoc., natum ex muliere. factum ex muliere, factum sub lege (Gal. IV, 4) . Pro infirmitate vero, sicut per quemdam sapientem dicitur: Melior est iniquitas viri, quam benefaciens mulier (Eccli. XLII, 14) . Vir etenim fortis quilibet et discretus vocatur, mulier vero mens infirma vel indiscreta accipitur. Et saepe contingit ut etiam discretus quisque subito labatur in culpam, atque indiscretus alius et infirmus bonam exhibeat operationem. Sed is qui indiscretus atque [Col. 0983A] infirmus est nonnunquam de eo quod bene egerit amplius elevatur, atque gravius in culpam cadit; discretus vero quisque etiam ex eo quod male se egisse intelligit, ad districtionis regulam arctius se reducit; et inde altius ad justitiam proficit, unde ad tempus a justitia cecidisse videbatur. Qua in re recte dicitur: Melior est iniquitas viri, quam benefaciens mulier, quia nonnunquam etiam culpa fortium occasio virtutis fit, et virtus infirmorum occasio peccati. Hoc igitur loco mulieris nomine quid nisi [Col. 0983D] Sag., Utic. et alii, infirmitas mentis designatur? infirmitas designatur, cum dicitur: Homo natus de muliere? Ac si apertius dicatur: Quid in se habebit fortitudinis, qui natus est ex infirmitate?
66. Angustatur ad vitam, dilatatur ad miseriam.—Brevi vivens tempore, [Col. 0983D] Pl. Norm., repletus multis miseriis. In Utic. olim ita legebatur, sed censorius stylus mutavit s in r. repletur multis miseriis. Ecce [Col. 0983B] viri sancti vocibus [Col. 0983D] Vindoc., Utic., Big., Lyr., poena hominibus. poena hominis breviter est expressa, quia et angustatur ad vitam, et 390 dilatatur ad miseriam. Si enim subtiliter consideretur omne quod hic agitur, poena et miseria est. Ipsi etenim corruptioni carnis servire ad necessaria atque concessa miseria est, ut contra frigus vestimenta, contra famem alimenta, contra aestum frigora requirantur. Quod multa cautela custoditur salus corporis; quod etiam custodita amittitur, amissa cum gravi labore reparatur, et tamen reparata in dubio semper est; quid hoc aliud quam mortalis vitae miseria est? Quod amamus amicos, [Col. 0983D] Vindoc., qui suspectione offendi valeant. suspecti ne offendi valeant; formidamus inimicos, atque securi de eis non sumus utique quos formidamus; quod plerumque inimicis sic confidenter quasi amicis loquimur, et nonnunquam [Col. 0983C] pura verba proximorum, et multum nos fortasse diligentium, quasi verba suscipimus inimicorum, et qui falli nunquam vel fallere volumus, ex cautela nostra gravius erramus; quid itaque hoc nisi humanae vitae miseria est? Quod, amissa coelesti patria, repulsus homo delectatur exsilio, gravatur curis, et tamen cogitare dissimulat quam grave sit [Col. 0983D] Haec verba, quia multa cogitantur, desunt in Vindoc. quia multa cogitantur; quod privatus est interno lumine, et tamen in hac vita diu vult perpeti caecitatem suam; quid hoc aliud quam de poena nostra nata miseria est? [Col. 0983D] Omnes fere Norm., sed quia quamvis diu hic stare [Col. 0984D] desideret, ipso tamen cursu mortalis vitae compellitur ut egrediatur, vir sanctus, etc. Eo in loco Utic. est interpolatus. Sed quamvis diu hic stare desideret, ipso tamen cursu mortalis vitae impellitur ut egrediatur. Unde vir sanctus recte subjungit:
VERS. 2.— Qui quasi flos egreditur et conteritur, [Col. 0983D] et fugit velut umbra, et nunquam in eodem statu permanet.
67. Mundus tot floribus brevi siccandis repletur, quot nominibus. —Quasi flos etenim egreditur, quia nitet in carne; sed conteritur, quia redigitur in putredinem. Quid enim sunt nati homines in mundo, nisi quidam flores in campo? Tendamus oculos cordis in [Col. 0984A] hanc latitudinem mundi praesentis, et ecce quasi tot floribus quot hominibus plenus est. Vita itaque in carne, flos in feno est. Unde bene per Psalmistam dicitur: Homo, sicut fenum dies ejus; et sicut flos agri, ita florebit (Psal. CII, 15) . Isaias quoque ait: Omnis caro fenum, et omnis gloria ejus sicut flos agri (Isa. XL, 6) . Homo etenim more floris procedit ex occulto, et subito apparet in publico, qui statim ex publico per mortem retrahitur ad occultum. Carnis nos viriditas ostendit, sed ariditas pulveris ab aspectibus retrahit. Quasi flos apparuimus, qui non eramus; [Col. 0984D] Melius fortasse Vindoc., quasi fenum arescimus, idque melius alteri membro respondet quasi flos apparuimus. quasi flos arescimus, qui temporaliter apparebamus.
68. Homo singulis vitae momentis ad mortem pergit. Inde deficit unde proficit. —Et quia per momenta [Col. 0984B] homo quotidie compellitur ad mortem, recte adjungitur: Et fugit velut umbra, et nunquam in eodem statu permanet. Sed cum sol quoque indesinenter cursum suum peragat, et nunquam se in stabilitate figat; cur cursus vitae hominis umbrae potius quam soli comparatur, nisi quia, amisso amore conditoris, calorem cordis perdidit, et in solo iniquitatis suae frigore remansit? Quia juxta Veritatis vocem: [Col. 0984D] Aliqui, cum Sag., abundavit iniquitas. Abundabit iniquitas, et refrigescet charitas multorum (Matth. XXIV, 12) . Qui igitur in amore Dei cordis calorem non habet, nec tamen vitam quam diligit tenet, scilicet velut umbra fugit. Unde recte quoque de illo scriptum est: Quia secutus est umbram (Eccli. XXXIV) . Bene autem dicitur: 391 Et nunquam in eodem statu permanet, quia dum infantia ad pueritiam, pueritia [Col. 0984C] ad adolescentiam, adolescentia ad juventutem, juventus ad senectutem, senectus transit ad mortem, in cursu vitae praesentis ipsis suis augmentis ad detrimenta impellitur; et inde semper deficit, unde se proficere in spatium vitae credit. Fixum etenim statum hic habere non possumus, ubi transituri venimus: atque hoc ipsum nostrum vivere, quotidie a vita transire est. Quem videlicet lapsum primus homo ante culpam habere non potuit, quia tempora, eo stante, transibant. Sed postquam deliquit, in quodam se quasi lubrico temporalitatis posuit; et quia cibum comedit vetitum, status sui protinus invenit defectum. Quam tamen mutabilitatem non solum exterius, sed interius quoque homo patitur, dum ad meliora opera exsurgere conatur. Mens etenim mutabilitatis [Col. 0984D] suae pondere ad aliud semper impellitur quam est, et nisi in statu suo arcta custodiae disciplina teneatur, semper in deteriora dilabitur. [Col. 0984D] Plerique Norm., quia etenim semper, etc. Quae enim semper stantem deseruit, statum quem habere potuit amisit. Unde nunc cum ad meliora nititur, quasi contra ictum fluminis conatur. Cum vero ab intentione ascendendi resolvitur, sine labore ad ima reducitur. [ Vet. XXVIII. ] Quia enim in ascensu [Col. 0985A] labor est, in descensu otium, intraturos per angustam portam Dominus admonet, dicens: Contendite intrare per angustam portam (Luc. XIII, 24) . Dicturus quippe angustae portae introitum, praemisit, contendite, quia nisi mentis [Col. 0985C] Ebroic. et alii Norm., quia nisi mentis intentio fervet. contentio ferveat, unda mundi non vincitur, per quam anima semper ad ima revocatur. Quia igitur homo velut flos nascitur et conteritur, quia sicut umbra fugit, atque in statu suo nunquam permanet, quid in hac consideratione subjungat audiamus. Sequitur:
VERS. 3.— Et dignum ducis super hujuscemodi aperire oculos tuos, et adducere eum tecum in judicium?
69. Duo extrema nomo et creator, pulvis et Deus. —Consideravit [Col. 0985B] quippe superius et omnipotentis Dei potentiam, et infirmitatem suam; deduxit ante oculos se et Deum, pensavit quis cum quo ad judicium veniat. Vidit hinc hominem, inde conditorem, id est pulverem, et Deum; et recte ait: Et dignum ducis super hujuscemodi aperire oculos tuos? Omnipotenti Deo oculos aperire 392 [Col. 0986C] Ebroic., est judicia exerere. est judicia exercere, quem feriat videre. Nam quasi clausis oculis non vult aspicere quem non vult ferire. Unde mox de ipso quoque judicio adjungitur: Et adducere eum tecum in judicium? Sed quia contemplatus est ad judicium venientem Deum, rursum considerat infirmitatem suam. Videt quia mundus per semetipsum esse non possit, qui ut esse possit, de immunditia processit, atque subjungit:
VERS. 4.— Quis potest facere mundum de immundo [Col. 0986A] conceptum semine? Nonne tu, qui solus es?
70. Homo propter vitiatam originem immunda patitur etiam nolens. —Is qui per se solus est mundus mundare praevalet immunda. Homo enim in corruptibili carne vivens habet tentationum immunditias impressas in semetipso, quia nimirum eas traxit ab origine. Ipsa quippe propter delectationem carnis ejus conceptio immunditia est. Unde et Psalmista ait: Ecce enim in iniquitatibus conceptus sum, et in delictis peperit me mater mea (Psal. L, 7) . Hinc est ergo quod plerumque tentatur et nolens. Hinc est quod immunda quaedam in mente patitur, quamvis ex judicio reluctetur, quia conceptus de immunditia, dum ad munditiam tendit, hoc conatur vincere quod est. Quisquis autem occultae tentationis motus atque [Col. 0986B] immunditiam cogitationis evicerit, nequaquam sibi suam munditiam tribuat, quia de immundo conceptum semine nullus facere mundum potest, nisi is qui mundus per semetipsum solus est. Qui ergo jam ad locum munditiae mente pervenit, conceptionis suae viam respiciat, per quam venit, atque inde colligat quia ex sua virtute non habet munditiam vivendi, cui de immunditia factum est initium subsistendi. Potest vero hoc in loco intelligi, quia beatus Job incarnationem Redemptoris intuitus, solum vidit in mundo hominem de immundo semine non esse conceptum, qui sic in mundum venit ex Virgine, ut nihil haberet de immunda conceptione. Neque enim ex viro et femina, sed ex sancto Spiritu et Maria virgine processit. Solus ergo in carne sua vere mundus exstitit, [Col. 0986C] qui delectatione carnis tangi non potuit, quia nec per carnalem huc delectationem venit.
[Col. 0985C] [ Vet. et Rec. I. ] Mos justorum est tanto sollicitius praesentem vitam quam sit fugitiva cogitare, quanto [Col. 0985D] studiosius noverint coelestis patriae bona aeterna perpendere. Ex his enim quae manentia intus aspiciunt, foris fugam rerum labentium subtilius attendunt. Unde beatus Job, cum de lapsu humani temporis sententiam protulisset, dicens: Homo natus de muliere, brevi vivens tempore. Et rursum: Et fugit velut umbra, et nunquam in eodem statu permanet, adhuc de brevitate vitae ejus adjungit:
CAP. XIV, VERS. 5.— Breves dies hominis sunt, numerus mensium ejus apud te est.
1. Quod tanta velocitate transcurrit velut non est. —Hoc etenim apud nos velut non esse considerat, quod tanta velocitate transcurrit. Quia vero apud omnipotentem Deum etiam labentia stant, apud eum esse numerum nostrorum mensium perhibet. Vel [Col. 0986C] certe in diebus brevitas temporis, in mensibus vero quasi multiplicata dierum spatia designantur. Nobis [Col. 0986D] ergo breves dies sunt. Sed quia vita nostra post tenditur, apud Deum numerus nostrorum mensium esse memoratur. Unde et per Salomonem dicitur: Longitudo dierum in dextera ejus. Sequitur:
IBID.— Constituisti terminos ejus, qui praeteriri non poterunt.
393 2. Nulla fiunt hominibus sine Dei consilio, etsi occulto. Nulla quae in hoc mundo hominibus fiunt absque omnipotentis Dei occulto consilio veniunt. Nam cuncta Deus [Col. 0985] Bigot. et Lyr., futura praesciens. Utic. futura secuturae. secutura praesciens, ante saecula decrevit qualiter per saecula disponantur. Statutum quippe jam homini est, vel quantum hunc mundi prosperitas sequatur, vel quantum adversitas feriat, ne electos ejus aut immoderata prosperitas elevet, aut nimia adversitas gravet. Statutum quoque est [Col. 0987A] quantum in ipsa vita mortali temporaliter vivat. Nam etsi annos quindecim Ezechiae regi ad vitam addidit omnipotens Deus (IV Reg. XX, 1) , cum eum mori permisit, tunc eum praescivit esse moriturum. Qua in re quaestio oritur, quomodo ei per prophetam dicatur: Dispone domui tuae, quia morieris tu, et non vives; cui cum mortis sententia dicta est, protinus ad ejus lacrymas est vita addita. Sed per prophetam Dominus dixit quo tempore mori ipse merebatur; per largitatem vero misericordiae illo eum tempore ad mortem distulit, quod ante saecula ipse praescivit. Nec propheta igitur fallax, quia tempus mortis innotuit, quo vir ille mori merebatur; nec dominica statuta convulsa sunt, quia ut ex largitate Dei anni vitae crescerent, hoc quoque ante saecula praefixum [Col. 0987B] fuit; atque spatium vitae quod inopinate foris est additum, [Col. 0987D] Sic Bellov., Turon., Norman. et vet. Edit. At recent. habent sine augmento in praescientia. sine augmento praescientiae fuit intus statutum. Bene ergo dicitur: [ Vet. II. ] Constituisti terminos ejus, qui praeteriri non poterunt.
3. Deus profectibus spiritualibus modum ponit. —Quod tamen intelligi etiam juxta spiritum valet, quia nonnunquam in virtutibus proficere conamur, et quaedam dona percipimus, a quibusdam vero repulsi in imis jacemus. Nemo enim est qui tantum [Col. 0987D] Ebroic., Bajoc., Sag., Utic., etc., virtutes apprehendat. virtutis apprehendat quantum desiderat, quia omnipotens Deus, interiora discernens, ipsis spiritalibus provectibus modum ponit, [Col. 0987D] Norman., ut ex hoc bono quod, etc. Olim tamen in Utic. legebatur, sicut in vet. et rec. Editis [Col. 0988D] ut ex hoc homo. ut ex hoc homo quod apprehendere conatur, et non valet, in illis se non elevet quae valet. Unde ille quoque egregius praedicator, qui raptus ad tertium coelum fuerat, paradisi arcana penetraverat, esse post revelationem tranquillus atque intentatus [Col. 0987C] non [Col. 0988D] Norm. et Bellov., volebat. Vindoc., pro volebat, habet nolebat valebat (II Cor. XII, 3) . Sed quia omnipotens Deus terminos constituit homini, qui praeteriri non poterunt, et elevavit hunc ad cognoscenda sublimia, et reduxit iterum ad infirma toleranda, ut modi sui mensuram aspiciens, dum securitatem comprehendere conaretur, et non posset, ne per elationem extra se iret, per humilitatem cogeretur intra suos semper terminos redire. Sequitur:
VERS. 6.— Recede paululum ab eo, ut quiescat, donec optata veniat, sicut mercenarii dies ejus.
4. Sancti vitae praesentis taedio ad aeternam requiem semper anhelant. —Hoc loco recede dicitur vim flagelli amove. Quis enim valet Deo recedente quiescere, [Col. 0987D] cum solus ipse sit requies, et a quo quisque quanto longe fuerit, fit tanto et inquietus? Itaque sic recede ab eo, dicitur, ut intelligas feriendo. Apte enim subjungitur: Donec optata veniat, sicut mercenarii dies ejus. Mercenarius quanto longe est a fine operis, tanto et retributione mercedis. Ita vir quisque sanctus in hac vita positus, dum longe se esse ab exitu vitae praesentis conspicit, longe se esse ab aeternis [Col. 0988A] gaudiis gemit. Quid est ergo dicere: Recede paululum ab eo, ut quiescat, nisi: jam flagella vitae praesentis subtrahe, et bona aeternae quietis ostende? Unde etiam de ipsa quiete additur: Donec 394 optata veniat, sicut mercenarii dies ejus. Tunc namque homini optata sicut mercenarii dies venit, quando aeternam requiem pro recompensatione sui laboris acceperit. Quantum vero ad praesentis vitae speciem spectat, adhuc beatus Job humanum genus multis miseriis repletum quam sit despectum insinuat, quantumque ipsa insensibilia ipsum praeire videantur narrat, cum dicit:
VERS. 7-10.— Lignum habet spem; si praecisum fuerit, rursum virescit, et rami ejus pullulant. Si senuerit [Col. 0988B] radix ejus in terra, et in pulvere emortuus fuerit truncus illius, ad odorem aquae germinabit, et faciet comam quasi cum primum plantatum est. Homo vero cum mortuus fuerit, et nudatus atque consumptus, ubi, quaeso, est?
5. Ligni nomine multa significantur: Crux, vir justus, incarnata Dei Sapientia. Ex percussione justi ad amorem coelestis patriae accenduntur. —Sed quia hoc juxta litteram patet, debemus sensum ad interiora reducere, et qualiter haec juxta spiritum intelligi debeant perscrutari. In Scriptura etenim sacra ligni nomine aliquando crux, aliquando vir justus, aut etiam injustus, aliquando vero incarnata Dei sapientia figuratur. Crux etenim ligno signatur, cum dicitur: Mittamus lignum in panem ejus (Jerem. XI, 19) . [Col. 0988C] Lignum quippe in panem mittere est Dominico corpori crucem adhibere. Rursum ligni nomine vir justus aut etiam injustus exprimitur, sicut per prophetam Dominus dicit: Ego Dominus humiliavi lignum sublime, et exaltavi lignum humile (Ezech. XVII, 24) . Quia juxta ejusdem Veritatis vocem: Omnis qui se exaltat humiliabitur, et qui se humiliat exaltabitur (Luc. XIV, 11) . Salomon quoque ait: Si ceciderit lignum ad Austrum, aut ad Aquilonem, in quocunque loco ceciderit, ibi erit (Eccle. XI, 3) . In die etenim mortis suae justus ad Austrum cadit, peccator ad Aquilonem, quia et justus per fervorem spiritus ad gaudia ducitur, et peccator cum apostata angelo, qui dixit: Sedebo in monte testamenti, in lateribus Aquilonis (Isai. XIV, 13) , in frigido suo corde reprobatur. [Col. 0988D] Rursum per lignum incarnata Dei Sapientia figuratur, sicut de ea scriptum est: Lignum vitae est his qui apprehenderint eam (Prov. III, 18) ; [Col. 0988D] Norm. plerique, et sicut ipse ait. Utic., olim, ipsa. et sicut ipsa ait: Si in viridi ligno haec faciunt, in arido quid fiet (Luc. XXIII, 31) ? Hoc itaque loco cum lignum praefertur homini, quid homo nisi carnalis quisque accipitur? Et quid ligni nomine nisi justi uniuscujusque vita designatur: Lignum etenim habet spem; si praecisum [Col. 0989A] fuerit, rursum virescit, quia cum [Col. 0989D] Abest in, et legitur morte.. afficitur, in Utic. et in aliis. in morte passionis pro veritate justus afficitur, in aeternae vitae viriditate recuperatur. Et qui hic virebat per fidem, illic virescit per speciem. Et rami ejus pullulant, quia plerumque ex passione justi fideles quique ad amorem coelestis patriae multiplicantur, et viriditatem vitae spiritalis accipiunt, dum [Col. 0989D] Lyr., Sag., Bigot., etc., hunc pro Deo. hic pro Deo fortiter egisse gratulantur. Sequitur:
VERS. 8, 9.— Si senuerit in terra radix ejus, et in pulvere emortuus fuerit truncus illius, ad odorem aquae germinabit, et faciet comam quasi cum primum plantatum est.
6. Sua morte uberes in nobis fructus gignunt justi. —Quid radix justi nisi sancta praedicatio, quia ab ipsa [Col. 0989B] oritur, et in ipsa subsistit? et quid terrae vel pulveris nomine nisi peccator accipitur? cui voce conditoris dicitur: Terra es, et in terram ibis, vel certe, sicut habet nostra translatio: Pulvis es, et in pulverem reverteris (Genes. III, 19) . Justi igitur radix in terra senescit, [Col. 0989D] Deest et in pulvere truncus emoritur in Lyr. et Big. et in pulvere truncus emoritur, 395 quia apud corda pravorum ejus praedicatio despecta cunctisque viribus [Col. 0989D] Plurimi, effetata. effeta creditur. Et in pulvere truncus emoritur, quia inter manus persequentium corpus illius exanimatur. Juxta Sapientiae etenim vocem: Visi sunt oculis insipientium mori, et aestimata est afflictio exitus illorum (Sap. III, 2) . Sed iste cujus radix in terra senuit, et in pulvere truncus emortuus est, ad odorem aquae germinat, quia per afflatum sancti Spiritus in electorum cordibus [Col. 0989D] Turon. et Norm., exemplum sui operis germen virtutis facit. exemplo sui operis germen [Col. 0989C] virtutis facit. Aquae etenim appellatione nonnunquam sancti Spiritus irrigatio designari solet, sicut scriptum est: Si quis sitit, veniat ad me, et bibat. Qui autem biberit ex aqua, quam ego dabo ei, non sitiet in aeternum (Joan. VII, 37; IV, 13) . Sequitur: Et faciet comam quasi cum primum plantatum est. Succiso trunco comam facere, est exstincto corporaliter justo, ipso suae passionis exemplo multorum corda suscitare, et ex fide recta viriditatem veritatis ostendere. Bene autem dicitur: Quasi cum primum plantatum est. Omne quod hic a justis agitur secunda plantatio est, quia prima videlicet plantatio non in opere justorum, sed in praescientia conditoris est. Et quia cuncta quae agunt electi, sicut prius interius conspiciuntur atque disponuntur, ita postmodum [Col. 0989D] exterius perficiuntur, bene dicitur: Faciet comam quasi cum primum plantatum est; id est, viriditatem suam ostendit in effectu operis, quam prius habuit [Col. 0989D] Vindoc. et Norm., in praesentia conditoris. in praescientia conditoris.
[ Vet. IV.] 7. Homo ex se deficit, sed adveniente Spiritu sancto renovatur. —Potest etiam radix justi ipsa natura humanitatis intelligi, ex qua subsistit. [Col. 0990A] Quae videlicet radix senescit in terra cum natura carnis deficit in pulverem redacta. Cujus in pulvere truncus emoritur, quia exstinctum corpus a sua specie dissipatur. Sed ad odorem aquae germinat, quia per adventum sancti Spiritus resurgit: Et faciet comam quasi cum primum plantatum est, quia ad illam speciem redit ad quam percipiendam creatus fuerat, si in paradiso positus peccare noluisset.
8. Christus arbor in passione succisa, in resurrectione multiplicata. —Quod fortasse etiam de Domino ipso, scilicet bonorum omnium capite, valet intelligi; [Col. 0989D] Sic restituimus ex Mss. Norm., Vindoc., Bellov., [Col. 0990D] etc., et ex vet. Edit. Recentius Vulgati habent: juxta hoc utique quod praedix . . . se enim lignum viride, etc. juxta hoc namque quod praediximus, quia de semetipso ait: Si in viridi ligno haec faciunt, in arido quid fiet (Luc. XXIII, 31) ? Se esse lignum viride, et nos lignum aridum dixit, quia ipse in se [Col. 0990D] In Utic. prius legebatur lumen divinitatis. vim divinitatis [Col. 0990B] habuit; nos vero, qui puri homines sumus, lignum aridum appellamur. Habet ergo lignum spem, si praecisum fuerit, quia rursum virescit, quoniam [Col. 0990D] Utic., et si cecidit per passionem, potuit per resurrectionis gloriam rursus venire ad viriditatem vitae. Vindoc., per resurrectionem gratiae. et si occidi per passionem potuit, per resurrectionis gloriam rursus ad vitae viriditatem venit. Hujus rami pullulant, quia, resurrectione illius multiplicati, longe lateque fideles creverunt. Hujus radix in terra quasi senuit, quia ejus praedicatio Judaeorum perfidiae despecta fuit. Et in pulvere truncus emortuus est, quia in corde persequentium, [Col. 0990D] Turon., quo perfidiae suae vento levabantur. quod perfidiae suae vento levabatur, contemptibilis et despectus est habitus, quia carne potuit occidi. Sed ad odorem aquae germinavit, quia per virtutem Dei exstincta caro illius ad vitam rediit, juxta quod scriptum est: Quem Deus suscitavit a mortuis (Act. III, 15) . Quia enim Deus [Col. 0990C] Trinitas est, exstinctam carnem unigeniti Filii sancta Trinitas, 396 id est Pater, et idem Filius, et Spiritus sanctus resuscitavit. Et fecit comam quasi cum primum plantatum est, quia illa apostolorum debilitas, quae in morte illius expavit, et negavit, et negando aruit, per resurrectionis ejus gloriam rursus ad fidem viruit. In cujus ligni comparatione quid omnis homo, nisi pulvis est? Unde et subditur:
VERS. 10.— Homo vero cum mortuus fuerit, et nudatus atque consumptus, ubi, quaeso, est?
9. Homo peccator moritur in culpa, nudatur a justitia, consumitur in poena. —Nullus homo sine peccato est, nisi ille qui in [Col. 0990D] Norm., Turon., Bellov., Vindoc., etc., in hoc mundo non venit. hunc mundum non venit [Col. 0990D] ex peccato. Et quia omnes in culpa ligamur, ipsa amissione justitiae morimur; concessa prius in paradiso veste innocentiae nudamur, interitu etiam carnis subsequente consumimur. Homo itaque peccator moritur in culpa, nudatur a justitia, consumitur in poena. Hanc nuditatem peccatoris filii tegere dignatus est pater, qui eo redeunte dixit: Cito proferte stolam [Col. 0991A] primam (Luc. XV, 22) . Prima quippe stola est vestis innocentiae, quam homo bene conditus accepit, sed male a serpente persuasus perdidit. Contra hanc rursum nuditatem dicitur: Beatus qui vigilat, et custodit vestimenta sua, ne nudus ambulet (Apoc. XVI, 15) . Vestimenta quippe custodimus cum praecepta innocentiae servamus in mente, ut cum nos [Col. 0991D] Plerique Norm. et Turon., judicii culpa. judici culpa nudat, ad amissam redeuntes innocentiam poenitentia operiat. Bene autem dicitur: Ubi, quaeso, est? quia peccator homo illic stare noluit, ubi conditus fuit; hic vero, ubi cecidit, diu esse prohibetur. Patriam volens perdidit, a peregrinatione vero sua quam diligit invitus expellitur. Ubi ergo est, qui in ejus amore non est ubi verum esse est? Sequitur:
[Col. 0991B] VERS. 11, 12.— Quomodo si recedant aquae de mari, et fluvius vacuefactus arescat, sic homo, cum dormierit, non resurget.
10. Mens humana aestuanti mari similis. —Mare mens hominis, et quasi fluctus maris sunt cogitationes mentis, quae aliquando per iram tumescunt, per gratiam tranquillae fiunt, [Col. 0991D] Utic., per amaritudinem cum odio defluunt. Secunda manus expunxit cum odio. per odium cum amaritudine defluunt. Sed cum homo moritur, aquae maris recedunt, quia, juxta Psamistae vocem: In illa die peribunt omnes cogitationes eorum (Psal. CXLV, 4) . Et rursum de moriente scriptum est: Amor quoque et odium simul peribunt (Eccle. IX, 6) . Arescit ergo fluvius vacuefactus, quia, subducta anima, vacuum remanet corpus. [Col. 0991D] Vindoc., quasi enim alveus fluminis vacuus est, cujus corpus exanime est. Quasi enim alveus fluminis vacuus [Col. 0991C] est corpus exanime. Qua in re vigilanter intuendum est quia vita praesens, videlicet quousque anima moratur in corpore, mari comparatur et fluvio. Aqua enim maris amara est, fluminis dulcis. Et quia hic viventes modo quibusdam amaritudinibus [Col. 0992D] In sola Edit. Gussanv. additur turbati. afficimur, modo autem dulcedine tranquilli ac mites invenimur, praesentis vitae decursus comparatione exprimitur maris et fluminis.
11. ( Vet. VI, Rec. V. ] Job resurrectionem non absolute negat, sed tantum futuram ante mundi finem. —Sed in his durum valde videtur esse quod subditur: Sic homo, cum dormierit, [Col. 0992D] Norm., non resurgit. non resurget. Cur itaque laboramus, si in resurrectionis retributionem non tendimus? Quomodo autem dicitur: Non resurget, [Col. 0991D] cum scriptum sit: Omnes quidem resurgemus, sed non omnes immutabimur (I Cor. XV, 51) . Et rursum: Si in 397 hac vita tantum in Christo sperantes sumus, miserabiliores sumus omnibus hominibus (I Cor. XV, 19) . Et per semetipsam Veritas dicat: Omnes qui in monumentis sunt audient vocem ejus, et procedent qui bona fecerunt in resurrectionem vitae (Joan. V, 28) . Sed subjuncta sententia indicat quae discretio in praemissa lateat. Nam subditur:
VERS. 12.— Donec atteratur coelum, non evigilabit, nec consurget de somno suo.
12. Liquet enim quia non resurget, scilicet donec atteratur coelum, quia nisi mundi hujus finis advenerit, humanum genus a somno mortis ad vitam non evigilabit. Non ergo quia omnino non resurgat, sed quia ante contritionem coeli, humanum genus minime resurgat, insinuat. Notandum quoque est cur postquam superius hominem mortuum dixit, inferius non mortuum, sed dormientem nominat, eumque de somno suo minime consurgere, donec coelum atteratur narrat, nisi quod patenter datur intelligi quia in comparatione ligni revirentis hominem mortuum peccatorem nominat, a vita scilicet justitiae exstinctum. [Col. 0992B] Ubi autem de morte carnis loquitur, non hanc mortem, sed somnum maluit vocare, spem procul dubio resurrectionis insinuans, quia sicut citius homo a somno evigilat, ita concite ad conditoris nutum a morte corporis resurgat. Vehementer enim ab infirmis mentibus nomen mortis pertimescitur, somni autem vocabulum non timetur. Unde et Paulus [Col. 0992D] Deest in Turon. discipulos. discipulos admonens, dicit: Nolumus autem ignorare vos, fratres, de dormientibus, ut non contristemini sicut et caeteri qui spem non habent. Si enim credimus quod Jesus mortuus est et resurrexit, ita et Deus eos qui dormierunt per Jesum adducet cum eo (I Thess. IV, 12) . Quid est quod praedicator egregius mortem Domini mortem vocat, mortem vero servorum Domini, non mortem, sed somnum nominat, nisi quia, infirma [Col. 0992C] corda audientium respiciens, medicamentum praedicationis suae mira arte componit, et illum quem jam resurrexisse noverant, eis mortuum insinuare non dubitat; eos vero qui necdum resurrexerant, ut spem resurrectionis insinuet, non mortuos, sed dormientes vocat? Non enim verebatur dicere mortuum quem auditores jam resurrexisse cognoverant, et verebatur dicere mortuos [Col. 0992D] Turon., quos resurgere visuri erant. quos resurgere vix credebant. Beatus igitur Job, quia carne mortuos ad vitam rursus evigilare non dubitat, eos dormientes potius quam mortuos appellat. Sequitur:
VERS. 13.— Quis mihi tribuat ut in inferno protegas me?
[Col. 0992D] 13. Duplex infernus, alius inferior malis cruciandis, alius superior justis usque ad adventum Christi recipiendis destinatus. —Quia ante adventum mediatoris Dei et hominis omnis homo, quamvis mundae probataeque vitae fuerit, ad inferni claustra descenderit, dubium non est, quoniam homo, qui per se cecidit, per se ad paradisi requiem redire non potuit, nisi veniret ille qui suae incarnationis mysterio ejusdem nobis paradisi iter aperiret. Unde et post culpam [Col. 0993A] primi hominis ad paradisi aditum romphaea flammea posita esse memoratur (Genes. III, 24) , quae et versati lis dicitur, pro eo quod quandoque veniret tempus ut etiam removeri potuisset Nec tamen ita justorum animas ad infernum dicimus descendisse, ut in locis poenalibus tenerentur. Sed esse superiora inferni loca, esse alia inferiora credenda sunt, ut et in superioribus justi requiescerent, et in inferioribus 398 injusti cruciarentur. Unde et Psalmista propter praevenientem se Dei gratiam dicit: Eripuisti animam meam ex inferno inferiori (Psal. LXXXV, 13) . Beatus igitur Job ante Mediatoris adventum ad infernum se descendere sciens, conditoris sui [Col. 0993D] Deest illic in Turon. illic protectionem postulat, ut a locis poenalibus alienus existat, ubi, dum ad requiem ducitur, a suppliciis abscondatur. Unde subjungit:
IBID.— Et abscondas me donec pertransent furor tuus.
14. Dei furor perturbationis expers, in fine mundi consummatur. —Furor etiam omnipotentis Dei [Col. 0993D] Turon., in hoc quotidie cursu. in hoc quotidie vim suae districtionis peragit, quod viventes indigne dignis suppliciis demergit. Qui furor nunc equidem transit, sed in fine pertransit, quia modo agitur, sed in mundi termino consummatur. Qui tamen iste furor, quantum ad electorum animas, in Redemptoris nostri adventu pertransiit, quia eas ab inferni claustris ad paradisi gaudia mediator Dei et hominum, dum ipse illuc pie descenderet, reduxit. Inter haec vero sciendum est quod furoris nomen [Col. 0993C] Divinitati non congruit, quia naturam Dei simplicem perturbatio nulla confundit. Unde ei dicitur: Tu autem dominator virtutis cum tranquillitate judicas, et cum magna reverentia disponis nos (Sap. XII, 18) . Sed quia justorum animae per Mediatoris adventum erant quandoque ab inferni locis, quamvis non poenalibus, liberandae, hoc quoque justus vir praevidet, et petendo subjungit:
IBID.— Et constituas mihi tempus, in quo recorderis mei?
15. Christus ab inferno eduxit tantum quos sibi inhaesisse praescivit.—At ubi venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum, factum ex muliere, factum sub lege, ut eos qui sub lege erant redimeret (Gal. IV, 4) . [Col. 0993D] Hanc itaque redemptionem vir Domini praesciens, in qua erant multi etiam ex gentilitate liberandi, sicut ipse ait: Licet haec celes in cordo tuo, tamen scio quia universorum memineris (Job. X, 13) , apud omnipotentem Deum tempus sibi constitui suae recordationis petit. Hinc est enim quod in Evangelio Dominus dicit: Et ego si exaltatus fuero a terra, omnia traham ad me ipsum (Joan. XII, 32) , omnia videlicet electa. Non enim ab inferno rediens Dominus electos simul et reprobos traxit, sed illa exinde omnia sustulit quae sibi inhaesisse praescivit. Unde etiam [Col. 0994A] per Osee prophetam dicit: Ero mors tua, o mors, ero morsus tuus, inferne (Osee XIII, 14) . Quod enim occidimus, agimus ut penitus non sit. Ex eo enim quod mordemus, partem abstrahimus, partemque relinquimus. Quia ergo in electis suis funditus Dominus occidit mortem, mors mortis exstitit. Quia vero ex inferno partem abstulit, partemque reliquit, non occidit funditus, sed momordit infernum. Dicit ergo: Ero mors tua, a mors; id est, in electis meis [Col. 0993D] In Vindoc., te funditus premo. te funditus perimo. Ero morsus tuus, inferne, quia, sublatis eis, te ex parte transfigo. Sciens igitur beatus Job hunc adventum ad inferos Redemptoris nostri, petat quod futurum [Col. 0994D] Bellovac., providet. praevidit, et dicat: Et constituas mihi tempus in quo recorderis mei. Sequitur:
[Col. 0994B] VERS. 14.— Putasne mortuus homo rursum vivet?
16. Nonnunquam a fortibus infirmitatis verba suscipienda. —Solent justi viri in eo quod ipsi certum ac solidum sentiunt quasi ex dubietate aliquid proferre, ut infirmorum in se verba transferant. Sed rursum per [Col. 0994D] Turon., per fortem sententiam infirmantes fortem sententiam infirmanti dubietate omnimodo contradicunt, quatenus per hoc quod dubie proferre cernuntur infirmis aliquatenus condescendant, et per hoc quod certam sententiam proferunt, 399 infirmorum mentes dubias ad soliditatem trahant. Quod nimirum dum faciunt exemplum nostri capitis sequuntur. Passioni quippe Dominus propinquans infirmantium in se vocem sumpsit, dicens: Pater mi, si possibile est, transeat a me calix [Col. 0994C] iste (Matth. XXVI, 39) , eorumque timorem, ut abstraheret, suscepit; et rursus per obedientiam vim fortitudinis ostendens ait: Verumtamen non sicut ego volo, sed sicut tu (Ibid., 39) ut cum hoc imminet quod fieri nolumus, sic per infirmitatem petamus ut non fiat, quatenus per fortitudinem parati simus ut voluntas conditoris nostri etiam contra voluntatem nostram fiat. Hoc igitur exemplo nonnunquam a fortibus infirmitatis verba suscipienda sunt, ut per eorum post praedicamenta fortia infirmorum corda gratius roborentur. Unde beatus Job, cum quasi dubitantis verba protulit, dicens: Putasne mortuus homo rursum vivet? illico sententiam suae certitudinis adjunxit, qua ait:
[Col. 0994D] IBID.— Cunctis diebus, quibus nunc milito, exspecto donec veniat immutatio mea.
17. Job, hujus vitae cursu despecto, immutabilitatis statum requirit. —Qui itaque immutationem suam tanto desiderio exspectat, quam sit de resurrectione certus insinuat; et cursum vitae praesentis quantum despiciat innotescit, qui hunc militiam appellat. Per militiam quippe semper ad finem tenditur, et quotidie conclusionis terminus exspectatur. Cursum itaque vitae hujus despicit, et statum soliditatis requirit, qui per hoc quod mutabiliter militat, ad immutationem [Col. 0995A] suam pervenire festinat. [Col. 0995D] In Mss., vulgo, justis quippe. Justo quippe in hac vita ipsa sarcina suae corruptionis onerosa est. Quod vigiliae defatigant, somnus quaeritur, ut vigiliarum labor atque anxietas temperetur. Sed nonnunquam etiam somnus occidit. Fames corpus atterit, atque, ut ejus necessitas repellatur, cibi requiruntur; sed saepe et cibi gravant, qui ad repellendum debilitatis gravamen quaesiti fuerant. Gravis itaque est sarcina corruptionis, quae nisi ita gravis esset, Paulus nequaquam diceret: Vanitati creatura subjecta est, non volens, sed propter eum qui subjecit eam in spe, quia et ipsa creatura liberabitur a servitute corruptionis, in libertatem gloriae filiorum Dei. Scimus enim quod omnis creatura ingemiscit, et parturit usque adhuc (Rom. VIII, 20) . Sanctus ergo vir incorruptionis statum desiderans, dicat: Cunctis diebus, quibus [Col. 0995B] nunc milito, exspecto donec veniat immutatio mea. In qua immutatione quid agatur adjungit:
VERS. 15.— Vocabis me, et ego respondebo tibi.
18. Vocanti Deo respondebimus, cum ad ejus jussum incorruptibiles resurgemus. —Respondere cuilibet dicimur cum ejus factis congrua [Col. 0995D] Turon., ad invicem. ad vicem opera reddimus. In illa igitur commutatione vocat Dominus, et respondet homo, quia ante incorrupti claritatem, incorruptus homo ostenditur post corruptionem. Nunc etenim quousque subditi corruptioni sumus, auctori nostro minime respondemus, quia dum corruptio ab incorruptione longe est, similitudo apta nostrae responsioni non est. De illa vero immutatione [Col. 0995C] scriptum est: Cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est (Joan. III, 2) . Tunc ergo vocanti Deo veraciter respondebimus, quando ad summae incorruptionis jussum incorruptibiles surgemus. [ Vet. X. ] Et quia hoc percipere creatura ex semetipsa non valet, sed solius 400 omnipotentis Dei dono agitur ut ad tantam incorruptionis gloriam permutetur, recte subjungitur:
IBID.— Operi manuum tuarum porriges dexteram.
19. Quod ex seipso homo consequi non valet. —Ac si patenter dicat: Idcirco creatura tua corruptibilis persistere ad incorruptionem potest, quia tuae potestatis manu erigitur, et tui respectus gratia, ut persistat, tenetur. Humana namque creatura, eo ipso quod creatura [Col. 0995D] est, in semetipsa habet sub se defluere, sed a conditore suo homo accepit, [Col. 0995D] Turon., ut et ad superna. Bellov., ut et super se per contemplationem rapiatur. ut et super se contemplatione rapiatur, et in seipso incorruptione teneatur. Creatura ergo ne sub se defluat, sed in incorruptione persistat, [Col. 0995D] Ita habent Mss. Bellov., Turon., Norm., non ad incorruptibilitatis, quod minus sonat quam ad incommutab. In Vindoc. legitur ad immutabilitatis. ad incommutabilitatis statum auctoris sui dextera levatur. Potest quoque dexterae nomine Filius designari: Quia omnia per ipsum facta sunt (Joan. I, 3) . Operi igitur manuum suarum porrexit omnipotens [Col. 0996A] Deus dexteram suam, quia ut abjectum atque in infimis jacens ad summa erigeret genus humanum, incarnatum ad hoc unigenitum misit. Ex cujus nobis incarnatione datum est ut qui ex voluntate propria in corruptionem cecidimus, vocanti nos Deo quandoque ad incorruptionis gloriam respondere valeamus. Qua in re largitatem divinae misericordiae pensare quis valeat, quod ad tantam perducit gloriam hominem post culpam? Pensat Deus mala quae facimus, et tamen per benignitatis suae gratiam ea misericorditer relaxat. Unde et subditur:
VERS. 16.— Tu quidem gressus meos dinumerasti, [Col. 0996D] Utic. et Bigot., sed parce. Lyr., sed parces. sed parcis peccatis meis.
[Col. 0996B] 20. Culpae nostrae, ne Deus eas puniat, poenitentia castigandae. —Gressus Deus dinumerat, cum singula quaeque nostra opera propter retributionem signat. Quid enim in gressibus, nisi unaquaeque nostra actio designatur? Omnipotens itaque Deus et gressus dinumerat, et peccatis parcit, quia et subtiliter acta nostra considerat, et tamen haec poenitentibus misericorditer relaxat. Qui et duritiam in peccantibus conspicit, sed tamen hanc, praeveniente gratia, ad poenitentiam emollit. Culpas ergo dinumerat, cum nos ipsos ad singula quae fecimus, deflenda convertit. [Col. 0996D] Norm. et Bellov., quasi misericorditer. Quas misericorditer relaxat, quia eas dum nos ipsi punimus, ipse nequaquam in extremo examine judicat, Paulo attestante, qui ait: Si nosmetipsos dijudicaremus, non utique judicaremur (I Cor. XI, 31) . Unde adhuc subditur:
VERS. 17.— Signasti quasi in sacculo delicta mea, sed curasti iniquitatem meam.
21. Peccata, nisi poenitentia diluantur, de sacculo secreti, exibunt ad publicum judicii. —Signantur quasi in sacculo delicta nostra, quia hoc quod nos exterius agimus, nisi poenitentia interveniente diluamus, in secreto judiciorum Dei sub quadam occultatione servatur, ut quandoque etiam [Col. 0996D] Ita Ebroic., Bigot., Lyr. et Anglic. In Utic., olim, de secreto sigilli, nunc de sacculo secreti. In Excusis vet. et recent., de sigillo secreti. Ex contextu pene constat legendum ut in laudatis Mss. de sacculo secreti exeat ad publicum judicii. Unde etiam per Moysen dicitur: Nonne haec congregata sunt apud me, et signata in thesauris meis? In die ultionis reddam illis (Deut. XXXII, 34, 35) . Cum vero pro malis quae fecimus disciplinae flagello atterimur, et haec per poenitentiam deflemus, [Col. 0996D] iniquitatem nostram signat et curat, quia nec inulta hic deserit, nec in judicio punienda reservat. Signat igitur delicta, quia ea hic subtiliter attendit ut feriat; curat vero, quia haec per flagellum funditus relaxat. Unde iniquitatem [Col. 0996D] Ebroic., quousque illius. quoque illius persecutoris sui, quem in terra 401 prostraverat, signando curavit, cum de illo ad Ananiam dixit: Vas electionis mihi est iste, ut portet nomen meum coram gentibus, et regibus, [Col. 0997A] et filiis Israel. Ego enim ostendam illi, quanta eum oporteat pro nomine meo pati (Act. IX, 15) . Cui enim adhuc pro transactis excessibus venturas passiones minatur, profecto hoc quod deliquerat in corde signatum tenebat. Sed procul dubio delicta ejus signando curaverat, quem Vas electionis vocabat. Vel certe peccata nostra signantur in sacculo cum mala quae fecimus sollicito semper corde pensamus. Quid namque est cor hominis, nisi sacculus Dei? Ubi dum studiose conspicimus per quanta delinquimus, peccata nostra quasi in Dei sacculo signata portamus. An non peccatum suum David signatum tenebat in sacculo, qui dicebat: Iniquitatem meam [Col. 0997D] Utic. et plurimi, ego cognosco. ego agnosco, et delictum meum coram me est semper (Psal. L, 5) ? Et quia culpas, quas non intuendo et poenitendo cognoscimus, [Col. 0997B] pius nobis conditor relaxat, recte post signata in sacculo delicta subjungitur: Sed curasti iniquitatem meam. Ac si aperte dicat: Quae modo signas ut poenitendo videam, agis procul dubio ne in retributione videantur. Sequitur:
VERS. 18, 19.— Mons cadens defluit, et saxum transfertur de loco suo. Lapides excavant aquae, et alluvione paulatim terra consumitur, et homines ergo similiter perdes.
22. Alii subitis, alii lentis ac blandis tentationibus evertuntur. —Hoc crebro agitur ut, cadentibus [Col. 0997D] In Sag., montibus. Ita quoque nunc in Utic., expuncto rupibus. rupibus, saxum ad loca alia transferatur; ut aquae lapides excavent, et paulatim terra alluvionibus consumatur. Sed magna nobis intentione discutiendum [Col. 0997C] est quod infertur: Et homines ergo similiter perdes. Quid est enim hoc, quod cadenti monti et saxo translato, quod excavato lapidi et per alluvionem terrae consumptae perditio humana comparatur, nisi hoc, quod patenter datur intelligi, quia duo sunt genera tentationum? Unum, quod in mente etiam justi hominis per repentinum eventum agitur, quatenus sic subito tentetur, ut hunc inopinato proventu concutiat et prosternat, casumque suum nonnisi postquam ceciderit videat. Aliud vero, quod paulatim venit in mentem, et resistentem animum lenibus suggestionibus inficit, et omnes in eo vires justitiae non nimietate sua, sed assiduitate consumit. Quia ergo alia est tentatio quae justos plerumque subita invasione prosternit, dicatur: Mons cadens [Col. 0997D] defluit, et saxum transfertur de loco suo; id est, mens sancta, cujus locus justitia fuerat, impulsu subito transfertur ad culpam. Rursum quia alia est tentatio, quae se cordi hominis leniter infundit, omnemque duritiam fortitudinis corrumpit atque consumit, dicatur: Lapides excavant aquae, quia videlicet duritiam mentis absorbent assidua et mollia blandimenta libidinis, et lentum atque subtile vitium corrumpit durum et forte propositum mentis. Unde subditur: Et alluvione paulatim terra consumitur. [Vet. XII. ] Sicut enim influente aqua paulatim [Col. 0998A] terra consumitur, sic leniter subrepente vitio mens etiam fortis absorbetur. Unde bene subjungitur Et homines ergo similiter perdes. [Col. 0998D] Redundare videtur quia, et abest a Mss. Sag. et Utic. Olim tamen legebatur in Utic., estque in German. Id est, quia cum tentationem justo judicio ejus menti qui stare in alto cernitur repente dominari permittis, cadere ac defluere montem facis; et cum voluntas ad vitium commutatur, quasi ad locum alium transfertur saxum; 402 cum vero tentationem lentam atque subtilem, sed tamen assiduam, eorum qui fortes esse creduntur praevalere mentibus sinis, quasi lapides excavant aquae, et alluvione paulatim terra consumitur, quia nimirum suggestione leni subacta mentis duritia mollitur.
23. David mons altus repentino casu cecidit. Salomon subrepente paulisper peccati lenocinio. —Videamus [Col. 0998B] David ille quantum mons altus fuerit, qui tanta Dei mysteria prophetico spiritu valuit contemplari; sed aspiciamus quam subito casu defluxit, qui dum, in solario deambulans, alienam conjugem concupivit et abstulit, ejusque virum cum damno sui exercitus interemit (II Reg. XI, 4, seq.) , repentino casu mons cecidit, cum mens illa mysteriis coelestibus assueta, inopinata tentatione devicta est, tamque immanissimae turpitudini subacta. Saxum itaque de loco suo translatum est, cum prophetae animus, a prophetiae mysteriis exclusus, ad cogitandas turpitudines venit. Videamus etiam qualiter lapides excavant aquae, et alluvione paulatim terra consumitur. Salomon quippe (32, q. 4, c. Salomon) immoderato usu atque assiduitate mulierum ad hoc [Col. 0998C] usque perductus est, ut templum idolis fabricaret (III Reg. XI, 7) ; et qui prius Deo templum construxerat, assiduitate libidinis, etiam perfidiae substratus, idolis construere templa non timuit. Sicque factum est ut ab assidua carnis petulantia usque ad mentis perfidiam perveniret. Quid itaque aliud quam aquae excavarunt lapidem, et alluvione paulatim terra consumpta est, quia subripiente paulisper infusione peccati, terra cordis illius ad consumptionem defluxit? Consideret ergo beatus Job utrasque tentationes, vel subitam et immensam, vel lentam atque longiorem; consideret casus hominum, et ex his quae exterius [Col. 0998D] Vindoc., accedunt. accidunt rapiat interius contemplationem, dicens: Mons cadens defluit, et saxum transfertur de loco suo. Lapides excavant aquae, et alluvione paulatim terra consumitur; et homines ergo [Col. 0998D] similiter perdes; id est, sicut haec insensibilia modo subito corruunt, modo paulisper infusa aquarum mollitie consumuntur, ita etiam eum quem rationabilem condidisti, vel subita tentatione dejicis, vel longa ac lenta consumi permittis. Atque mox eamdem rationabilem creaturam verbis sequentibus explicat, dicens:
VERS. 20.— Roborasti eum paululum, ut in perpetuum transiret.
[Col. 0999A] 24. Vitae brevi succedit aeternitas. —Paululum roboratus est homo, quia hic vivendi vires ad modicum accepit ut in perpetuum transeat ubi ejus vitam terminus non concludat. Sed in hac brevitate ubi roboratus est [Col. 0999D] Turon, et Norm., colligat; sed retinendum esse colligit sensus contextus demonstrat. colligit unde [Col. 0999D] Sag. et Utic., in perpetuitatem veniat. in perpetuitate inveniat, vel ut semper gaudeat, vel ut suscepta supplicia non evadat. Qui pro eo quod paululum roboratus est ut in perpetuum transeat, apte mox subditur:
IBID.— Immutabis faciem ejus, et emittes eum.
25. Hominis in morte quanta mutatio. —Facies hominis immutatur cum ejus species morte atteritur. Emittitur vero, quia ab his quae volens tenuit transire ad aeterna cogitur nolens; dumque ad illa perducitur, haec quae diu cogitata tenuit qualiter sese [Col. 0999B] habitura sint relicta nescit. Unde et additur.
VERS. 21. Sive nobiles fuerint filii ejus, sive ignobiles, [Col. 1000D] Lyr. et Bigot., non intelliget. non intelligit.
26. Animae sanctorum Deum videntes, nihil eorum quae extra se sunt ignorant; secus aliae. —Sicut enim hi qui adhuc viventes sunt 403 mortuorum animae quo loco habeantur ignorant, ita mortui vita in carne viventium post eos qualiter disponatur nesciunt, quia et vita spiritus longe est a vita carnis; et sicut corporea atque incorporea diversa sunt genere, ita etiam distincta cognitione. Quod tamen de animabus sanctis sentiendum non est, quia quae intus omnipotentis Dei claritatem vident nullo modo credendum est [Col. 0999C] quia foris sit aliquid quod ignorent. Sed carnales quique, quia amorem praecipuum filiis impendunt, hoc eos beatus Job nescire postmodum asserit quod hic vehementer amaverunt, ut sive nobiles, sive ignobiles sint filii nesciant, quorum eos semper cura fatigabat. Quod tamen si intelligi spiritaliter debet, non incongrue filiorum nomine opera designantur; sicut de muliere Paulus dicit: Quia salva erit per filiorum generationem (I Tim. II, 15) . Neque enim mulier quae, continentiae studens, nequaquam filios generat salva non erit, sed per generationem filiorum salvari dicitur, [Col. 1000D] Norm., per profectum, olim in Utic., per effectum. quia per effectum bonorum operum perpetuae saluti sociatur. Nobiles ergo sunt filii recta opera, ignobiles autem facta perversa. Et saepe homo agere quaelibet bona intentione nititur; [Col. 0999D] sed tamen pro multis, quae subrepunt, ejus acta apud omnipotentem Deum qualiter habeantur, incertum est. Sive itaque nobiles fuerint filii ejus, sive ignobiles, non intelligit, quia, subtili examine discussa, utrum approbentur ejus opera an reprobentur ignorat. Et hic ergo homo in dolore laboris est positus, et illuc ducitur in timore suspicionis. Unde adhuc de ipso praesentis vitae labore subjungitur:
VERS. 22.— Attamen caro ejus, dum vivit, dolebit, et anima ejus super semetipso lugebit.
[Col. 1000A] 27. Qui carnis voluptatibus delectantur, majores ex carne tribulationes experiuntur. —De conjugibus Paulus dicit: Tribulationem tamen carnis habebunt hujusmodi (I Cor. VII, 28) . Sed tribulationem carnis hic pati possunt, etiam jam qui spiritaliter vivunt. Cur ergo inesse conjugibus carnis tribulatio quasi specialiter dicitur, quae etiam a vita spiritalium longe non est, nisi quod hi frequenter majores tribulationes ex carne suscipiunt qui carnis voluptatibus delectantur? Bene autem dicitur: Et anima ejus super semetipso lugebit, quia quisquis gaudere in se appetit, eo ipso jam in luctu est quo a vera laetitia recessit. Vera quippe laetitia mentis creator est Dignum itaque est ut in se semper homo moerores inveniat, qui, derelicto creatore, in se gaudium quaerebat. Sequitur.
CAP. XV, VERS. 1, 2.— Respondens autem Eliphaz Themanites, dixit: Nunquid sapiens respondebit quasi in ventum loquens, et implebit ardore stomachum suum?
28. Mali bonorum verba non rationis sententias, sed furoris stimulos censent. —Crebro jam diximus beatum Job typum sanctae universalis Ecclesiae, amicos vero illius haereticorum speciem tenere, qui, quasi ex defensione Domini, occasionem stultae locutionis inveniunt, et contumeliosa contra bonos verba jaculantur. Quibus cuncta quae a fidelibus sentiuntur quasi in ventum prolata displicent. Unde nunc dicitur: Nunquid sapiens respondebit quasi in ventum loquens? Nec bonorum verba dicta rationis, sed stimulos furoris existimant. Unde et subditur. Et implebit [Col. 1000C] ardore stomachum suum. Quia ea etiam quae se sciunt contumeliose dicere, student semper, ut dictum est, ex Domini defensione palliare. Unde 404 Eliphaz subdit:
VERS. 3.— Arguis verbis eum qui non est aequalis tibi, et loqueris quod tibi non expedit.
29. Dum vera quae exprobrent non inveniunt, falsa fingunt haeretici. —Nullum vero existimant timorem Domini habere, nisi eum quem potuerint ad suae confessionis [Col. 1000D] Vindoc., fiduciam. stultitiam trahere. Unde adjungit:—VERS. 4— Quantum in te est, evacuasti timorem, et tulisti preces coram Deo. Tulisti dicitur abstulisti, ac si aperte dicat: De tua justitia praesumens, Creatoris [Col. 1000D] tui gratiam despicis deprecari. Cum enim vera mala haeretici contra bonos non inveniunt, fingunt quae redarguant, ut justi esse videantur, et fit plerumque ut ad aperta contumeliarum verba perveniant. Unde adhuc subditur:
VERS. 5.— Docuit enim iniquitas tua os tuum, et imitaris linguam blasphemantium.
30. Dei honori specie caventes, bonitati detrahunt. —Iniquitas os docet quando ex mala vita concipitur quod pejus dicatur. Quia autem beatus Job [Col. 1001A] [Col. 1001D] Iidem, tanto timore liber fuerat. tanto in ore liber fuerat quanto justus in opere, ab amicis suis haereticorum typum tenentibus, et de iniqua vita, et de audaci ore reprehenditur, ut dicatur: Docuit enim iniquitas tua os tuum. Ac si aperte ei diceretur: Quod perverse loqueris, [Col. 1001D] Vindoc., et perversiori. ex perversiore didicisti vita. Saepe vero haeretici dum quasi venerantur Deum, ejus mysteriis contradicunt, et humilitatem putant si veritatem denegant. Sunt namque nonnulli qui Deo [Col. 1001D] Turon., Deo se irrogare. Deest injuriam. se injuriam irrogare existimant si eum veram carnem assumpsisse fateantur, aut si hunc veraciter pro nobis carne mori potuisse crediderint. Cumque Deo quasi plus [Col. 1001D] Deest honoris in Vindoc. honoris conantur tribuere, coguntur laudes veras bonitatis illius negare. Quid enim est in charitatis suae laude potentius quam ut illa sibi pro nobis digna ad susceptionem [Col. 1001D] Irrepsit in recent. edit. assumptione, post susceptionem. Quam vocem in Mss. Turon., Vindoc., Bellovac., [Col. 1002D] Norman., minime repertam, tanquam peregrinam abjiciendam curavimus. faceret, quae ei videntur indigna? [Col. 1001B] Sancta autem Ecclesia veram carnem, veram mortem illius confitetur; sed haec dicens, ab haereticis irrogare Deo contumeliam creditur. Unde nunc dicitur: Et imitaris linguam blasphemantium. Cui si quid in hoc mundo adversitatis evenerit, hoc ei contingere ex ipsa hac injuria suae confessionis dicunt. Unde adhuc subditur:
VERS. 6.— Condemnabit te os tuum et non ego, et labia tua respondebunt tibi.
31. Rectae fidei confessionem adversitatis flagellis puniri delirant. —Quia enim [Col. 1002D] Utic., ex ore confessionis. ex errore confessionis existimant mala adversitatis erumpere, labia sua ei asserunt respondere, ut culpa eloquii sit causa flagelli. [Col. 1001C] Aliquando vero eam comprimere quasi ratiocinantes volunt. [ Vet. XV. ] Unde Eliphaz beatum Job reprehendere quasi ex ratione conatur, dicens:
VERS. 7, 8.— Nunquid primus homo tu natus es, et ante colles formatus? Nunquid consilium Dei audisti, et inferior te erit ejus sapientia?
32. Dum divinam gloriam defendere videntur, suae prospiciunt. —Ac si verbis apertioribus dicat: [Col. 1002D] Vindoc., quid aeterno loqueris? Qui de aeterno loqueris pensa quia temporalis es, qui de ejus sapientia disputas, pensa quia ejus consilium ignoras. Sed quia ad hoc haeretici verba dominicae defensionis assumunt, ut docti esse videantur, et dum divinam gloriam defendere videntur, suam [Col. 1001D] scientiam hominibus innotescant, ipsa hoc Eliphaz subjuncta verba testantur, qui loqui quidem de sapientia Dei coepit, sed statim ad suam elationem cecidit, dicens:
VERS. 9.— Quid nosti quod ignoremus? quid intelligis quod nesciamus?
405 Quae videlicet dicta patenter ostendunt ex qua mentis elatione prodeat quidquid quasi ad Dominicam defensionem sonat. Sequitur:
VERS. 10.— Et senes et antiqui sunt in nobis multo vetustiores quam patres tui.
33. De antiquorum patrum magisterio et consensu falso sibi blandiuntur. —Quia omnes haeretici a sancta universali Ecclesia sunt egressi, testatur Joannes, qui ait: Ex nobis prodierunt, sed non erant ex nobis (I Joan. II, 19) . Sed ut ea quae asserunt commendare stultis mentibus hominum quasi de antiquitate possint, antiquos patres se habere testantur, atque ipsos doctores Ecclesiae suae professionis magistros dicunt. Cumque praesentes praedicatores despiciunt de antiquorum Patrum magisterio falsa praesumptione gloriantur, ut ea quae ipsi dicunt, etiam antiquos patres tenuisse fateantur, quatenus hoc quod rectitudine [Col. 1002B] astruere non valent quasi ex illorum auctoritate confirment. Quia vero scriptum est: Quem diligit Dominus castigat, flagellat autem omnem filium quem recipit (Hebr. XII, 6) . Saepe sancta Ecclesia multis in hac vita adversitatibus laborat, et reproborum vita tanto sine flagello dimittitur, quanto ad nulla praemia servatur. Sed afflictiones sanctae Ecclesiae videntes haeretici, eam despiciunt, et tot illam flagellis atteri ex pravae [Col. 1002D] Ebroic., Lyr., Bigot., etc., confessionis. professionis merito suspicantur. Unde adhuc subditur:
VERS. 11.— Nunquid grande est ut consoletur te Deus? sed verba tua prava hoc prohibent.
34. Afflictam Ecclesiam despiciunt. —Ac si ei patenter dicat: Si professionem fidei corrigeres, jamdudum [Col. 1002C] consolationem a flagellis habere potuisses. Sequitur:
VERS. 12.— Quid te elevat cor tuum, et, quasi magna cogitans, attonitos habes oculos?
35. Sanctorum contemplationem irrident nunquam experti. —Saepe justorum mens ita ad altiora contemplanda suspenditur, ut exterius eorum facies obstupuisse videatur. Sed quia hanc contemplationis vim in occulto agere haeretici ignorant, hoc a justis et recta sapientibus fieri magis per hypocrisim quam per veritatem putant, quia hoc quod ipsi habere nequeunt inesse veraciter aliis non suspicantur. Sequitur:
VERS. 13.— Quid tumet contra Deum spiritus tuus, [Col. 1002D] ut proferas de ore tuo hujuscemodi sermones?
36. Justorum et iniquorum verba saepe similia, sed cor dissimile. Haeretici falsis quaedam vera permiscent, non rejicienda. —Plerumque justi aliquibus necessitatibus afflicti sua opera coguntur fateri, quod beatus Job fecerat, quem post justitiam flagella deprimebant; sed cum eorum dicta injusti audiunt, haec per elationem potius quam per veritatem existimant prolata. Ex suis enim cordibus verba justorum pensant, [Col. 1003A] et dici humiliter posse verba bona non existimant. Sicut enim gravis culpa est sibi hoc hominem arrogare quod non est, sic plerumque culpa nulla est, si humiliter bonum dicat quod est. Unde saepe contingit ut justi et injusti habeant verba similia, sed tamen semper cor longe dissimile, et ex quibus dictis Dominus ab injustis offenditur, in eisdem quoque a justis placatur. Nam Pharisaeus ingressus templum, dicebat: Jejuno bis in Sabbato, decimas do omnium quae possideo (Luc. XVIII, 12) ; sed justificatus magis publicanus, quam ille exiit. Ezechias quoque rex cum, molestia corporis afflictus, ad extremitatem pervenisset vitae, in oratione compunctus dixit: Obsecro, Domine, memento, quaeso, quomodo ambulaverim coram te in veritate et in corde perfecto (Isai. XXXVIII, 3) . Nec tamen Dominus 406 hanc [Col. 1003B] confessionem perfectionis ejus despexit, aut renuit, quem mox in suis precibus exaudivit. Ecce Pharisaeus se justificavit in opere, et Ezechias justum se esse asseruit etiam in cogitatione, atque unde ille offendit, inde iste Dominum placavit. Cur itaque hoc, nisi quia omnipotens Deus singulorum verba a cogitationibus pensat, et in ejus auribus superba non sunt quae humili corde proferuntur? Unde beatus Job, cum sua opera protulit, contra Deum nullo modo tumuit, quia ea quae veraciter fecerat humiliter dixit. Sed solent haeretici errorum suorum dictis vera aliqua permiscere, et amici beati Job quamvis in reprehensione ejus omnimodo fallantur, possunt tamen et quaedam vera dicere, quae ex illius assiduitate didicerunt. Quorum dicta si omnia refutanda essent, Eliphaz [Col. 1003C] sententiam Paulus apostolus minime protulisset, dicens: [Col. 1003D] Behov. et Norm., apprehendam sapientes. Apprehendit sapientes in astutia eorum (I Cor. III, 19) . Quia igitur et ea quae recta dicunt contra beatum Job recte non dicunt, nos in eorum dictis et calcemus vitium indiscretionis, et discutiamus vires rectitudinis. [Col. 1003D] Quae sequuntur, usque ad ecce inter sanctos, desiderantur in Turon. Sequitur:
VERS. 14.— Quid est homo, ut immaculatus sit?
37. Homo ex humo et ex muliere ortus, qui possit esse sine macula? —Eo enim ipso quo dicitur homo, terrenus exprimitur et infirmus: homo enim ab humo appellatus est. Et quomodo esse valet sine macula, qui sponte sua ad infirmitatem concidit factus de terra? Ubi et additur,—IBID.— Et ut justus appareat natus de [Col. 1003D] muliere. Primam quippe viro injustitiam mulier propinavit in paradiso. Quomodo ergo justus apparebit, qui de illa natus est quae injustitiae propinatrix exstitit? Sequitur:
VERS. 15.— Ecce inter sanctos ejus nemo immutabilis, et coeli non sunt mundi in conspectu ejus.
38. Solus Deus mutabilitatis expers. —Hoc coelorum [Col. 1004A] nomine repetiit quod sanctorum prius appellatione signavit. Nam de eisdem sanctis scriptum est: Coeli enarrant gloriam Dei (Psal. XVIII, 1) . Qui per naturam omnes in semetipsis propriam mutabilitatem habent; sed dum [Col. 1003D] Legitur in Mss. Turon. et omnib. Norman., sed dum immutabilitati, etc. In Utic. tamen olim scriptum erat: sed dum immutabili veritati. Ita etiam legitur [Col. 1004D] in Editis vetust. et recent. immutabili veritati studiose semper inhaerere desiderant, inhaerendo agunt, ut immutabiles fiant. Cumque ad hanc toto affectu se tenent, quandoque accipiunt ut super semetipsos ducti vincant hoc quod in semetipsis mutabiles exstiterunt. Quid enim mutabilitas nisi mors quaedam est? Quae dum rem quamlibet in aliam immutat, quasi occidit quod fuerat, ut incipiat esse quod non erat. Et de auctore omnium scriptum est: Qui solus habet [Col. 1004D] Bellov., immortalitatem. Sic olim legebatur in Utic. immutabilitatem (I Tim. VI, 16) , quia videlicet in semetipso solus immutabilis est. De quo per Jacobum [Col. 1004B] dicitur: Apud quem non est transmutatio, nec vicissitudinis obumbratio (Jac. I, 17) . Ipsa enim mutabilitas umbra est, quae quasi obscuraret lucem, si hanc per aliquas vicissitudines permutaret. Sed quia in Deo mutabilitas non venit, nulla ejus lumen umbra vicissitudinis intercidit. Bene autem dicitur: Coeli non sunt mundi in conspectu ejus, quia per semetipsos ante districtum Dei judicium nec ipsi esse mundi ad perfectum possunt qui munditiae praedicatores fiunt, Joanne attestante, qui ait: Si dixerimus quia peccatum non habemus, ipsi nos seducimus (I Joan. I, 3) . Si igitur inter sanctos illius nemo immutabilis est, et coeli in conspectu ejus non sunt mundi, quis apud se de justitiae opere praesumat? Unde et subditur:
VERS. 16.— Quanto magis abominabilis et inutilis homo, qui bibit quasi aquas iniquitatem?
39. Mala opera nostra nequissima esse, sed bona imperfecta et inutilia. —Qui immaculatum prius hominem et justum per se posse esse negaverat, hunc abominabilem et inutilem appellat: abominabilem scilicet propter immunditiam maculae, inutilem vero propter injustitiam imperfectae vitae. Qui tamen abominabilis et inutilis intelligi et aliter potest. Aliquando enim homo perversus quaedam recte agere videtur, sed per ea quae iniqua sunt etiam ea quae ejus recta sunt destruuntur. Et quia multum Deo displicent mala, neque illa placent quae videntur [Col. 1004D] bona. Qui ergo in malis suis Deo abominabilis est, in bonis est inutilis, quia dum se per prava opera Deo exsecrabilem exhibet, nec illud de eo quod rectum videtur placet. [Col. 1004D] In Norm., bene autem additur: qui bibit iniquitatem quasi aquas. Bene autem dicitur: Qui bibit quasi aquas iniquitatem. Hoc namque quod comeditur cum mora glutitur, quia manditur ut glutiatur. Quod autem bibitur, tanto ad glutiendum moram non habet, quanto nullam et ad mandendum necessitatem habet. Culpa ergo, quia a stulto homine sine ulla retractatione [Col. 1005A] perpetratur, quasi aqua iniquitas bibitur. Quia enim illicita sine timore facit, quasi potum injustitiae sine obstaculo glutit. Sequitur:
VERS. 17.— Ostendam tibi, audi me, quod vidi narrabo tibi.
40. Superbi quo altius per intelligentiam assurgunt, per elationem gravius cadunt. —Habent hoc omnes arrogantes proprium, ut cum rectum quid vel [Col. 1005D] Ita Mss. Et fere semper ubi legitur parum in Edit., Mss. habent parvum. parvum senserint, in usum hoc elationis inflectant; atque unde per intellectum sibimetipsis altiores fiant, inde per tumorem in foveam elationis cadant, seque doctis doctiores existiment, reverentiam sibi a melioribus exigant, et docere sanctiores quasi ex auctoritate contendant. Unde nunc dicitur: Ostendam tibi, audi [Col. 1005B] me. Et quia cum minore auctoritate docet is qui audita quam is qui ea quae viderit loquitur, ut fortiorem sibimet auctoritatem Eliphaz [Col. 1005D] Bigot. et Lyr., proroget. Ita quoque nunc in Utic. arroget, dicit: Quod vidi narrabo tibi. Quia vero nonnunquam haeretici de damnatis suis patribus confunduntur, et tamen eorum sententias quasi cum auctoritate ad medium proferunt, ex quorum stultitia jure reprobantur, recte ipsa haereticorum audacia subinfertur, cum dicitur:
VERS. 18.— Sapientes confitentur, et non abscondunt patres suos.
41. Quos erroris magistros habuerunt haeretici, quam insulse jactitent sapientes. —In quorum et laudem prosiliunt, [Col. 1005C] et eos velut solos Ecclesiae [Col. 1005D] In Mss. Norm., praeter hanc lectionem, additur profuisse. praefuisse gloriantur. Unde adhuc subditur:—VERS. 19:— Quibus solis data est terra, et non transivit alienus per eos. Solis suis patribus datam terram existimant, quia solos errorum suorum magistros rexisse veraciter Ecclesiam putant. Quis vero alienus nisi apostata angelus vocatur? Unde et per Psalmistam de cunctis simul malignis spiritibus dicitur: Quoniam alieni insurrexerunt in me, et fortes quaesierunt animam meam (Psal. LIII, 5) . Haeretici igitur, quia doctorum suorum corda apostatae angelo existimant non fuisse subjecta, transisse per eos alienum denegant. Cui videlicet alieno per unumquemque transire est iniquas in corde ejus cogitationes immittere. Unde et per prophetae vocem de malignis spiritibus contra stantem [Col. 1005D] animam dicitur: [Col. 1005D] Norm., qui dixerunt. Et dixerunt animae tuae: Incurvare 408 ut transeamus (Isai. LI, 23) . Sed Eliphaz Themanites quia quaedam narraturus audiri vult, quamvis multa quae dicenda sunt sciat, sed quia beato Job dicenda non erant nesciat, audiamus sententias quas contra beatum Job protulit. Nec enim debemus cui, sed solum pensare quid dixit. Sequitur:
VERS. 20.— Cunctis diebus suis impius superbit.
42. Electi in humilitate, reprobi in superbia vitam finiunt. —Solent etiam electi in quibusdam suis [Col. 1006D] In Bellovac., Ebroic. et aliis Norm. sic legitur In recent. Edit., pro cogitationibus, habetur tentationibus, invitis tum Mss. tum vet. Excusis. cogitationibus atque actibus superbire. Sed quia electi sunt, cunctis diebus suis superbire non possunt, quia priusquam vitam finiant, ad humilitatis metum ab elatione corda commutant. Impius vero diebus suis omnibus superbit, quia sic vitam terminat, ut ab elatione minime recedat. Circumspicit quod temporaliter floret, et pensare negligit quo in aeternum ducitur. In vita carnis fiduciam ponit, eaque diu permanere existimat quae ad praesens tenet. Solidatur in elatione animus, in despectum adducitur omnis propinquus; quam repentina mors subrepat nunquam considerat; quam sit ejus incerta felicitas nunquam [Col. 1006B] pensat. Qui si incertitudinem fugacis vitae conspiceret, incerta pro certo nequaquam teneret. Unde et bene subditur:
IBID.— Et numerus annorum incertus est tyrannidis ejus.
43. Mors timeri debet, quod praevideri nequeat. —
Superbire enim minime debuisset, etiam si annorum suorum numerum certum habere potuisset, ut sciens quantum viveret, praesciret quando se ab elatione removeret. At postquam praesens vita semper incerta est, tanto semper mors subrepens timeri debet, quanto nunquam praevideri valet. Bene autem superbiam impii tyrannidem vocat. Proprie enim [Col. 1006C] tyrannus dicitur qui in communi republica non jure principatur. [ Vet. XIX. ] Sed sciendum est quia omnis superbus juxta modum proprium tyrannidem exercet. Nam quod nonnunquam alius in republica, hoc est, per acceptam dignitatis potentiam, alius in provincia, alius in civitate, alius in domo propria, alius per latentem nequitiam hoc exercet apud se in cogitatione sua. Nec intuetur Dominus quantum quisque mali valeat facere, sed quantum velit. Et cum deest potestas foris, apud se tyrannus est, cui iniquitas dominatur intus, quia etsi exterius non affligit proximos, intrinsecus tamen habere potestatem appetit, ut affligat. Et quia omnipotens Deus corda pensat, jam in ejus oculis impius egit quod cogitavit. Ad hoc autem conditor noster latere nos voluit finem [Col. 1006D] nostrum, ut dum incerti sumus quando moriamur, semper [Col. 1006D] Turon., Bigot. et Lyr., ad mortem parati venire debeamus. Vindoc., parati inveniri debemus. Bellov., parati inveniri debeamus. Ita quoque vet. Edit. Paris. ad mortem parati inveniamur. Unde recte postquam dictum est: Cunctis diebus suis impius superbit, adjungit: Et numerus annorum incertus est tyrannidis ejus. Ac si aperte diceretur: Cur quasi de certo extollitur, cujus vita sub poena incertitudinis tenetur? Sed omnipotens Deus prave agentibus non solum ventura supplicia reservat, sed eorum corda [Col. 1007A] hic etiam ubi delinquunt poenis implicat, ut eo ipso quo peccant semetipsos feriant, ut semper trepidi semperque suspecti mala ab aliis pati metuant, quae se aliis fecisse meminerunt. Unde adhuc de hoc impio subditur:
VERS. 21.— Sonitus terroris semper in auribus illius; et cum pax sit, [Col. 1007D] In Norm., ille semper insidias. ille insidias suspicatur.
44. Simplicitas cordis arx munitissima. —Nil autem simplici corde felicius, quia quo 409 innocentiam erga alios exhibet, nihil est quod pati ab aliis formidet. Habet enim quasi arcem quamdam fortitudinis simplicitatem suam. Nec suspectus est pati quod se fecisse non meminit. Unde bene per Salomonem dicitur: In timore Domini fiducia fortitudinis (Prov. XIV, 26) . Qui et rursum ait: Secura mens, quasi juge convivium (Prov. XV, 15) . Quasi enim continuatio refectionis est ipsa tranquillitas securitatis. At contra mens prava semper est in laboribus, quia aut molitur mala quae inferat, aut metuit ne haec sibi ab aliis inferantur. Et quidquid contra proximos excogitat, hoc contra se excogitari a proximis formidat. Fit undique suspecta, undique trepida. Omnis qui ad memoriam venit exquirere contraria creditur. Cui ergo tranquillitas securitatis deest, huic procul dubio terroris sonitus semper in auribus est. Et saepe contingit [Col. 1007D] Turon. et Vindoc., ut talia cuilibet proximo suo simpliciter loquatur. Bellov., ut tali cuilibet proximus suus, etc. Bigot. et Lyr., ut alia quilibet proximus sibi loquatur, nil adversum cogitans. Sed, etc. Utic., ut alia quilibet proximus suus simpliciter loquitur. ut illi quilibet proximus suus simpliciter loquatur, nil adversum cogitet. Sed cum pax sit, ille insidias suspicatur, quia qui semper dolose agit, simpliciter erga se agi non aestimat. Et quia scriptum [Col. 1007C] est: Impius cum in profundum venerit peccatorum, contemnit (Prov. XVIII, 3) , involutus iniquitatis suae tenebris jam de luce desperat. Unde et sequitur:
VERS. 22.— Non credit quod reverti possit de tenebris [Col. 1007D] Deest ad lucem in Norm. et Bellov., abest etiam a textu Hebr. Ita tamen Hieron. legit. ad lucem, circumspectans undique gladium.
45. Impius desperata salute, ad nequitiam semper excrescit. —Quia dum feriri se undique insidiis credit, salute desperata, semper ad nequitiam excrescit. Aliquando vero iste perversus etiam superna judicia attendit, et super se haec venire metuit. Sed cum stipendium vitae praesentis quaerit, haec eadem judicia quae metuere coeperat avaritiae devictus insania contemnit. Et quidem mori se posse in peccato [Col. 1007D] existimat, sed tamen a peccato non cessat. Unde et subditur:
VERS. 23.— Cum se moverit ad quaerendum panem, novit quod paratus sit in manu ejus tenebrarum dies.
46. Etsi feriri metuat, semper auget quo feriatur. —Panis [Col. 1008A] etenim, stipendium vitae praesentis; tenebrarum vero dies tempus ultionis accipitur. In actu itaque suo aliquando iste perversus iram superni judicis perpendit praesentem; sed a malo non avertitur, ut etiam ipsa quoque ab ejus interitu valeat averti. Accusante se autem conscientia feriri metuit, sed tamen semper auget quo feriatur. [Col. 1008D] In Sag., contemnit enim. Contemnit reditum suum, desperat veniam, superbit in culpa; sed tamen testem suae nequitiae intus habet timorem. Et quamvis prava videatur foris audacter agere, de his tamen apud semetipsum cogitur trepidare. Unde scriptum est: Cum enim sit timida nequitia, dat testimonium condemnationi (Sap. XVII, 10) , quia cum illicita quisquis perpetrat, pavet quod facit; et apertus damnationis testis est ipse timor iniquitatis, quia et timetur [Col. 1008B] quod agitur, et tamen malum non vincitur quod timetur. De quo et adhuc subditur:
VERS. 24.— Terrebit eum tribulatio, et angustia vallabit eum, sicut regem qui praeparatur ad praelium.
47. Quot angustiis vallatur, qui securitatis sociam, viam veritatis relinquit. Plana est veritatis via; asperum iter mendacii. —In omne quod iniquus agit tribulatione et angustia vallatur, quia cor ejus anxietate [Col. 1008D] Utic., olim, et tribulatione, nunc et suspicione. et suspicione confunditur. Alius occulte appetit [Col. 1008D] Deest vi in Bellov. et Norm. vi aliena diripere, qui laborat in cogitationibus, ne 410 deprehendi valeat. Alius, relicta veritate, mentiri deliberat, ut audientium animum fallat. Sed quantus labor est sollicite custodire ne ipsa ejus fallacia deprehendi queat? Ponit quippe ante oculos [Col. 1008C] quid sibi a veritatem scientibus responderi possit, et cum magno cogitatu pertractat quomodo per argumenta falsitatis documenta veritatis exsuperet. Hinc inde se circumtegit, et contra hoc, ubi deprehendi potuerit, veritati similem responsionem quaerit, qui si vellet verum dicere, utique sine labore potuisset. Plana quippe veritatis via, et grave est iter mendacii. Unde et per prophetam dicitur: Docuerunt enim linguam suam loqui mendacium, ut inique agerent laboraverunt (Jerem. IX, 5) . Bene ergo dicitur: Terrebit eum tribulatio, et angustia vallabit eum, quia apud semetipsum [Col. 1008D] Norm., in labore mentis; in Utic. prius scriptum erat in labore timoris. in labore timoris deficit, qui securitatis sociam viam veritatis relinquit. Qui bene regi praeparato ad praelium comparatur, quia in eo ipso malo quod agit, et terretur, et festinat, et ex conscientia trepidat, [Col. 1008D] et ex desiderio anhelat, metuit et superbit, pavescit suspicionibus, et mentem per audaciam erigit. [ Vet. XXI. ] Sciendum quoque est quia rex qui praeparatur ad praelium sic de hoste suspectus est, [Col. 1008D] Sic Mss. nostri et Anglic. At Editi etiam antiquiores, ut eumdem quoque quem ducit exercitum metuat. Quod olim in Utic. lectum. ut eidem quoque quem ducit exercitui metuat, ne labefactetur, ne per destitutionem militum jaculis pateat inimicorum. Iniquus ergo angustia vallatur, sicut rex [Col. 1009A] qui praeparatur [Col. 1009D] Utic., ad bellum, sed habet ad praelium in margine. ad praelium, quia videlicet falsa agens, falsa loquens, formidat ne suos amittat milites, id est, argumenta falsitatis, et veritatis jaculis pateat, si ei fortasse defuerit quod ex fallacia opponat. Sed quamvis animus trepidet, quamvis conscientia accuset, cupiditate tamen sua iniquus vincitur, et suppresso pavore audaciam de iniquitatibus sumit. Et saepe etiam ultione menti proposita, se contra Deum erigit, quaelibet ab eo adversa perpeti deliberat, dummodo hic, dum valet, omne quod placet agat. Unde et subditur:
VERS. 25, 26.— Tetendit enim adversus Deum manum suam, et contra Omnipotentem roboratus est. Cucurrit adversus eum erecto collo, et pingui cervice armatus [Col. 1009B] est.
48. Pravorum voluntati quandoque Deus per misericordiam obsistit, quam iratus aliquando sinit impleri. —Haec de ipso iniquorum capite, scilicet Antichristo, apertius sentiuntur qui contra Deum manum erigens, roborari dicitur, quia parvo tempore permittitur exaltari, [Col. 1009D] Ita Bellov., Norm. et alii. Prius in Utic. lectum ut cum, quemadmodum in Excusis. ut quo ad modicum gloriari sinitur, eo in perpetuum atrocius puniatur. Sed quia ejus membra sunt omnes iniqui, hoc quod in fine mundi ille tunc singulariter acturus est unus, videamus modo qualiter a malis agatur singulis. Sunt namque nonnulli qui et si qua aliquando agere contra omnipotentis Dei judicium nituntur, ipsa impossibilitate explendae suae voluntatis fracti, ad semetipsos respiciunt, atque ad eum quem contemnere voluerant convertuntur; [Col. 1009C] et qui discedere longe potuerant, si quod vellent implere valuissent, per hoc aliquando salvantur, quia quod nequiter voluerunt, implere nequiverunt. Unde ad se reducti, cujus sint conditionis aspiciunt, et plangunt se [Col. 1009D] Vindoc., contraire veritati voluisse. Ebroic., contraria voluntati voluisse. contraria veritati voluisse. Et sunt nonnulli 411 qui hoc quod perverse contra Deum appetunt justo Dei judicio implere nequius permittuntur. Et cum eos malitia accendit, potentia roborat, tanto jam semetipsos in errore cognoscere nequeunt, quanto in rebus affluentibus extra se semper per potentiam trahuntur. De quorum nunc intentione dicitur: Tetendit enim adversus Deum manum suam, et contra Omnipotentem roboratus est. Contra Deum quippe manum tendere est in operatione prava, despectis Dei judiciis, perseverare. Et quia tunc magis irascitur Deus, quando permittit impleri quod saltem concipi [Col. 1009D] in cogitatione non debuit, contra Omnipotentem iniquus iste roboratur, quia prosperari in mala sua actione permittitur, quatenus et perversa faciat, et tamen feliciter vivat. De quo adhuc subditur: Cucurrit adversus eum erecto collo.
49. Opulentorum superborum quanta in pravis operibus audacia. —Erecto collo contra Deum currere est ea quae Creatori displicent cum audacia perpetrare. [Col. 1010A] De quo recte dicitur: Cucurrit, id est, in malo opere obstaculum de adversitate non habuit. [ Vet. XXII. ] De quo adhuc, additur: Et pingui cervice armatus est. Pinguis cervix est opulenta superbia, affluentibus videlicet rebus [Col. 1010D] Turon., quasi multis carnalibus protecta, quod olim repraesentavit Utic. quasi multis carnibus fulta. Potens igitur iniquus pingui cervice contra Deum armatur, qui, rebus temporalibus tumens contra praecepta veritatis, quasi de magnitudine carnis erigitur. Quid enim paupertas nisi quaedam macies, et quid rerum abundantia nisi pinguedo est vitae praesentis? Pingui ergo cervice se contra Deum erigit qui temporalem abundantiam in superbiam assumit. Habent enim hoc potentes et iniqui proprium, ut, fallacibus divitiis occupati, veras Dei opes negligant; et quanto minus quod verum est inquirunt, tanto amplius falsis divitiis extollantur. [Col. 1010B] Cura etenim multiplex terrenarum rerum, quia [Col. 1010D] Turon., Lyr., Bigot., occupat et excaecat, omisso quia, quod expunctum fuit in Utic. occupat, excaecat. Unde adhuc apte subjungitur:
VERS. 27.— Operuit faciem ejus crassitudo.
50. Terrenarum rerum abundantia oculos claudente. —Visus quippe in facie est, in qua et prima corporis honorabilior pars est. Non ergo immerito mentis intentio per faciem designatur, quam quolibet vertimus, illuc videmus. Faciem ergo crassitudo operit, quia desiderata terrenarum rerum abundantia oculos mentis premit, et hoc quod in eis esse honorabile debuit, ante Dei oculos foedat, quia curis multiplicibus aggravat. Quibus tamen nec solum sufficit ut ipsi [Col. 1010C] superbiant, nisi et hi qui eis conjuncti sunt de eorum pinguedine etiam ipsi glorientur. Nam sunt nonnulli qui patronis majoribus [Col. 1010D] Omnes Norm., adjuncti. adjuti superbiunt, et de eorum potentia contra inopes extolluntur. Unde et adhuc subditur:
IBID.— Et de lateribus ejus arvina dependet.
51. Qui iniquo potenti adhaerent, de ejus potentia tument. —Quia arvina pinguedo carnis est, et latera dicere divitum solemus hos quos eis conjunctos cernimus, arvina de ejus lateribus dependet, quia quisquis potenti et iniquo adhaeret, ipse quoque de ejus potentia, velut ex pinguedine rerum, tumet, ut, patroni perversi iniquitatem sequens, Deum non timeat, quos valet, et quantum valet, 412 pauperes [Col. 1010D] affligat, de gloria temporali cor elevet. Cum ergo talis est qui iniquo potenti adhaeret, de ejus profecto latere arvina dependet. De quibus adhuc subditur:
VERS. 28.— Habitabit in civitatibus desolatis, et in domibus desertis, quae in tumulos sunt redactae.
52. Ille vicissim dum sibi conjunctorum laudibus [Col. 1011A] extollitur, ad prava opera vehementius rapitur. —Quia enim a conversatione conviventium civitas appellatur, civitates desolatae sunt ipsi obsequentium cunei perversorum, quorum clamoribus perversus iste laudatur cum ad prava opera per nequitiam rapiatur. Unde scriptum est: Laudatur peccator [Col. 1011D] Vindoc. et omnes Norm., in desideriis. in desiderio animae suae, et qui iniqua agit benedicitur (Psal. X, 3, sec. Hebr.) . Domus vero desertae sunt cogitationes pravae, quas iniquus iste inhabitat, quia per omne quod agit iniquorum hominum placere cogitationibus appetit. Quae civitates desolatae, et domus desertae recte nominantur, quia nisi omnipotens Deus, talium conversationes cogitationesque, praecedentibus eorum culpis, relinqueret, ad graviora perpetranda minime pervenirent. Bene autem dicitur: [Col. 1011B] Quae in tumulos sunt redactae. Ruentia namque domorum atque civitatum aedificia tumulos faciunt, quoniam dum pravi quique confusis actionibus sibimetipsis ad perversa opera junguntur, ostendunt procul dubio quia de aedificio vitae ceciderunt. Sequitur:
VERS. 29.— Non habitabitur, nec perseverabit substantia ejus, nec mittet in terram radicem suam.
53. Virtutibus non ditatur nisi cujus mentem Deus inhabitat. Sine radice stat superbus, leni flatu statim prostrandus. —Quod hic Non habitabitur dictum est [Col. 1011D] Imo in fonte Hebr., Vulgata, aliisque versionibus et paraphrasibus, legitur non ditabitur, aut aliquid simile, non ditetur, etc. in quibusdam Codicibus reperi Non ditabitur; sed sensus non discrepat, quamvis a se sermo discordet. Ille enim virtutibus ditatur, cujus mentem inhabitat [Col. 1011C] omnipotens Deus. Sed quia superbi cogitatio ab auctoris sui gratia non inhabitatur, profecto per hoc virtutibus non ditatur. [Col. 1011D] Corruptus hic locus est in Edit. Gilot. et in Rom. Sixti V. Longe enim abest a sensu quod ibi legitur: propter hoc ergo quod interius est vacuus, ditatur, non inhabitatur. Imo non ditatur, quia non inhabitatur, et interius vacuus remanet. Favent nostrae lect. Mss. tam Anglic. quam nostr. ac vet. Edit. Propter hoc ergo quod interius est vacuus, dicatur: Non inhabitabitur; propter hoc vero quod transitorium foris tumet, recte subjungit: Nec perseverabit substantia ejus. Ac si aperte dicatur: Hoc quod habere videtur exterius transit, et illud quod transire non poterat interius non habet. Unde et apte subjungitur: Nec mittet in terra radicem suam. Quod si de hac terra dictum accipimus, liquet procul dubio quia arbor quae in terra radicem non habet, vel tenuissimis commota flatibus cadit. Et superbus quisque dum contra omnipotentem Dominum roboratur, dum currit erecto collo, et pingui cervice contra auctorem erigitur, stare quasi arbor [Col. 1011D] videtur. Sed status ejus sine radice est, quia velut ad lenem flatum, sic ad motum occultae sententiae vita ejus [Col. 1011D] Vindoc., servatur. eruitur. [Col. 1012D] Ita Mss. et veter. Edit., non, ut legitur in Gussanv. et aliis recent., sic vero hoc loco. Sin vero hoc loco terram aeternae vitae retributionem accipimus, de qua Propheta ait: [Col. 1012D] Norm., portio mea sit. Portio mea in terra viventium (Psal. CXLI, 6) , iniquus [Col. 1012A] iste in terra radicem suam non mittit, quia nunquam ad aeternae vitae desiderium cordis sui cogitationes plantat. [ Vet. XXIV. ] Quod enim radix arbori, hoc unicuique hominum cogitatio sua est, quia in hoc quod exterius videtur, per illud tenetur [Col. 1012D] Haec verba, quod exterius non vid., desunt in Vindoc., qui mendis scatent. In Turon., pro exterius, legitur interius. quod exterius non videtur. Unde et per prophetam dicitur: Mittet radicem deorsum, et faciet fructum sursum (Isai. XXXVII, 31) . Cum enim [Col. 1012D] Lyr., Bigot., Sag., mentem nostram. cogitationem nostram ad compatiendum indigenti proximo tendimus, 413 quasi radicem deorsum mittimus, ut retributionis fructum superius faciamus. Sequitur:
VERS. 30.— Non recedet de tenebris.
54. Quia lucem justitiae non quaerit, de tenebris non recedit. —Si superbus iste a culpa ad justitiam redire [Col. 1012B] voluisset, de tenebris recederet. Sed quia lucem justitiae non quaerit, de tenebris non recedit. Cujus etiam exemplo hi qui ei adhaerent in terrenis profectibus anhelant, avaritiae facibus accenduntur, desideriorum carnalium ignibus uruntur. Unde et subditur:
IBID— Ramos ejus arefaciet flamma.
55. Desideriorum carnalium facibus cum sibi conjunctis uritur. —Si enim sibi quosdam aeternam patriam quaerentes adjungeret, ramos in se virides haberet. Sed quia ipsi quoque qui ei conjuncti sunt terrenis desideriis aestuant, et dum desideriorum flamma clientium ejus animos accendit, scilicet ramos ejus arefacit, ut fructum boni operis non ferant, [Col. 1012C] quia ad appetenda infima per nequitiam anhelant. Bene autem subditur:
IBID.— Et auferetur spiritu oris sui.
56. Propter laxata linguae frena gravissime torquendus. —Superbus etenim quisque quo in hac vita plus valet, eo sibi linguae frena audacius relaxat, ut loquatur perversa quaelibet, nullum de verbis suis metuat, istos contumeliis feriat, illos maledictionibus jaculetur. Nonnunquam vero in blasphemiam contra conditorem rapitur, sicut de talibus per Psalmistam dicitur: Posuerunt in coelum os suum, et lingua eorum [Col. 1012D] Norm., transivit in terra. Vindoc., transivit in terram. transivit super terram (Psal. LXXII, 9) : [Col. 1012D] Quamplures, unde et divis ille. Unde et dives in igne positus, stillari sibi aquam ex digito Lazari in linguam postulat (Luc. XVI, 24) . Qua ex re [Col. 1012D] intelligitur quia ubi amplius peccaverat, ibi atrocius ardebat. Recte ergo nunc dicitur: Et auferetur Spiritu oris sui, quia eo percussionis sententiam accepit, quo oris sui spiritum sub divina formidine non restrinxit. Sequitur:
VERS. 31.— [Col. 1013D] Norm. et alii cum vet. Edit., non credit. Ita semper deinceps. Non credat frustra deceptus, quod alio pretio redimendus sit.
57. Tunc solum eleemosynae nobis prosunt cum peccata plangimus et abdicamus. —Quoties [Col. 1013D] Vindoc., pro culpa. post culpam eleemosynas facimus, quasi pro pravis actibus pretium damus. Unde et per Prophetam de eo qui haec non agit dicitur: Non dabit Deo propitiationem suam, nec pretium redemptionis animae suae (Psal. XLVIII, 8, 9) . Nonnunquam vero divites elati inferiores opprimunt, aliena rapiunt, et tamen quasi quaedam aliis largiuntur; et cum multos deprimant, aliquando quibusdam opem defensionis ferunt, et pro iniquitatibus quas nunquam deserunt dare pretium videntur. Sed tunc eleemosynae pretium nos a [Col. 1013B] culpis liberat, cum perpetrata plangimus, et abdicamus. Nam qui et semper peccare vult, et quasi semper eleemosynam largiri, frustra pretium tribuit, quia non redimit animam, quam a vitiis non compescit. Unde nunc dicitur: Non credat frustra errore deceptus, quod aliquo pretio redimendus sit. Quia eleemosyna superbi divitis eum redimere non valet, quam perpetrata simul rapina pauperis ante Dei oculos ascendere non permittit. [ Vet. XXV. ] Quod fortasse intelligi aliter potest, quia saepe superbi divites cum eleemosynam tribuunt, non hanc pro aeternae vitae desiderio, sed pro extendenda vita temporali largiuntur, mortem se posse differre donationibus credunt, sed non credat frustra errore deceptus quod aliquo pretio redimendus sit, quia obtinere ex impenso [Col. 1013C] munere non valet ut finem debitum evadat, 414 cujus etiam nequitia intercidit vitam. Unde et subditur:
VERS. 32.— Antequam dies ejus impleantur peribit, et manus ejus arescent.
58. Praefixi dies singulis, nec augeri possunt nec minui. Qui longiores sperat, antequam impleantur, perit. —Praefixi dies singulis ab interna Dei praescientia nec augeri possunt, nec minui, nisi contingat ut ita praesciantur, ut aut cum optimis operibus longiores sint, aut cum pessimis breviores, sicut Ezechias augmentum dierum meruit impensione lacrymarum; et sicut de perversis scriptum est: [Col. 1013D] Alludit fortasse ad hunc locum Ecclesiastici XX, 9: Est processio in malum viro indisciplinato, et est inventio in detrimentum. Indisciplinatis obviat mors. Sed saepe iniquus, quamvis in occulta Dei praescientia longa vitae ejus tempora [Col. 1013D] non sint praedestinata, ipse tamen quia carnaliter vivere appetit, longo animo dies proponit. Et quia ad illud tempus pervenire non valet quod exspectat, quasi antequam dies illius impleantur perit. Quod tamen intelligere et aliter possumus. Plerumque enim quosdam cernimus et perverse agere, et usque ad senectutem ultimam pervenire. Quomodo ergo dicitur: Antequam dies ejus impleantur peribit, cum [Col. 1014A] in quibusdam saepe videamus quia aetate longa jam membra deficiunt, et tamen pravitatem suam eorum desideria exsequi non desistunt?
59. Post conversionem exteriora repetens ab omni boni operis statu eradicatur. —Sunt namque nonnulli qui post vitam perditam ad semetipsos redeunt, et, accusante se conscientia, perversa itinera relinquunt, commutant opera, antiquae suae pravitati contradicunt, terrenas actiones fugiunt, desideria superna sectantur; sed priusquam in eisdem sanctis desideriis solidentur, per torporem mentis ad ea quae dijudicare coeperant redeunt, atque ad mala quae fugere disposuerant recurrunt. Quia enim saepe contingit ut pro utilitate multorum etiam sancti viri exterioribus actibus serviant, et populorum gubernationibus [Col. 1014B] occupentur, hoc infirmi aspicientes, et per vetustam adhuc superbiam quaerentes imitari, exterioribus se actionibus [Col. 1014D] Norm. et alii, inferunt. inserunt; sed quanto ad eas non eruditi spiritalibus veniunt, tanto eas carnaliter exsequuntur. Nisi enim prius cor longo studio et diutina conversatione in desideriis coelestibus convalescat, [Col. 1014D] Ebroic., ad exter. agenda relabitur. cum ad exteriora agenda refunditur, ab omni statu boni operis eradicatur. Unde recte quoque de hoc iniquo dicitur: Antequam dies ejus impleantur peribit. Quia et si quid boni fortasse coeperit agere, priusquam in eo per longitudinem temporis convalescat, ad exteriora relabitur, et perverse deserit quae recte inchoasse videbatur. Unde et apte subditur: Et manus ejus arescent. Quia dum exterioribus actibus intempestive involvitur, ab omni nimirum bona operatione siccatur. Unde adhuc bene subditur:
VERS. 33, 34.— Laedetur quasi vinea in primo flore botrus ejus, et quasi oliva projiciens florem suum. Congregatio enim hypocritae sterilis.
60. Hypocritae bona opera cur arefiant. Quam periculose qui in virtute infirmi sunt, praesint. —Notandum quod sic de hoc iniquo generaliter loquitur, ut tamen divinus sermo ad specialem ejus nequitiam derivetur. Qui enim dicens: Laedetur quasi vinea in primo flore botrus ejus, et quasi oliva projiciens [Col. 1014D] Utic. et Bellov., germen suum. In priori tamen hujus contextus citatione Utic. habet, florem suum. florem suum, protinus subdit: Congregatio enim hypocritae sterilis, patenter indicat quia [Col. 1014D] Ebroic., Lyr., Big., in hunc iniquum. in hoc iniquo reprobationis sententiam contra ejus hypocrisim ferat. [Col. 1014D] [ Vet. XXVI. ] Sed 415 nunc pensandum nobis est qualiter hypocrita sicut vinea in primo flore, vel sicut oliva florem projiciens laedatur. Si florentem vineam per inaequalitatem aeris immoderatum frigus attigerit, protinus ab omni humore viriditatis arefacit. Et sunt nonnulli qui post perversa itinera sanctas vias sectari appetunt, sed priusquam in eis, ut diximus, desideria bona roborentur, quaedam illos praesentis saeculi prosperitas accipit, quae eos rebus [Col. 1015A] exterioribus implicat, et eorum mentem dum a calore intimi amoris retrahit, quasi ex frigore exstinguit, et quidquid in eis de virtutum flore apparere videbatur, interficit. In terrenis quippe actibus valde frigescit animus, si necdum fuerit per intima dona solidatus. Unde necesse est ut loca majora vel exteriora [Col. 1015D] Deest opera in Ebroic. opera, quae humanis sunt necessitatibus profutura, illi exercenda suscipiant, qui haec dijudicare, atque sub semetipsis premere ex virtute intima noverunt. Nam cum infirmus quisque vel ad locum regiminis, vel ad exteriora agenda retrahitur, quo quasi extra se ducitur, eradicatur, quia et arbor quae radices in altum prius non mittit, citius ventorum impetu sternitur, si se ad altum vertice extollit; eoque citius ad ima corruit, quo altius in aere sine radicibus excrevit. Nonnunquam vero florentem vineam [Col. 1015B] non frigus, sed aestus arefacit. Cumque immoderato calore tangitur, discusso flore botrus tabescit. Et plerumque contingit ut hi qui ad bona opera recta intentione non veniunt, cum placere se hominibus vident, ad exercenda haec eadem opera vehementius accendantur, [Col. 1015D] In Vindoc. deest humanis placit. oculis agere anxie studeant. humanis placitura oculis agere anxie studeant, et quasi in sancto studio fervescant. Quis itaque istos [Col. 1015D] Vindoc., mendose, nisi in flore aestas. nisi in flore aestus contigit, quos humanae laudis appetitio a fructu alienos fecit? Unde et bene subditur: Et quasi oliva projiciens florem suum. Oliva quippe cum in flore est, si immoderata nebula tangitur, a plenitudine fructuum vacuatur. Et quoties inchoantes quique bona opera laudari ab aspicientibus coeperint, atque in suis laudibus delectari, fit caligo intelligentiae in cogitatione, ut jam discernere [Col. 1015C] nequeant qua intentione quid faciant, et fructum perdant operis, [Col. 1015D] In Vindoc., velut foris ex nebula favoris. velut ex nebula favoris. Unde bene per Salomonem dicitur: Mane surgamus ad vineas, videamus [Col. 1015D] Utic., si floruerunt vineae, vel, si floruit vinea. si floruit vinea, si flores fructus parturiunt (Cant. II, 12) . Florent quippe vineae cum mentes fidelium bona opera proponunt. Sed fructus non pariunt, si ab eo quod proposuerint aliquibus victi erroribus infirmantur.
[ Vet. XXVII.] 61. In bonis operibus attendi non debet initium, sed finis. —Non ergo intuendum est si vineae floreant, sed si flores ad partum fructuum convalescant, quia mirum non est si quis bona inchoet, sed valde mirabile est si intentione recta in bono opere perduret. Unde fit plerumque ut si in bono opere recta intentio [Col. 1016D] Bigot. et Lyr., non tenet. non tenetur, etiam ipsum [Col. 1015D] hoc opus quod bonum creditur amittatur. Nam quosdam saepe vidimus terrena quae possederant reliquisse, et nil jam transitorium quaerere, nullis pro hac vita jurgiis immisceri. Cum itaque hoc in se fidelis anima ostendit, quasi oliva florem protulit. Sed cum quidam ex talibus rursus coeperint mundi gloriam quam contempserant quaerere, et terrenis rebus quas sprevisse videbantur insatiabiliter inhiare, vacare [Col. 1016A] jurgiis, proximorum laesiones exquirere, nimirum projecit 416 oliva florem quem proposuit, quia rudimenta boni studii ad perfecta opera non perduxit. Sed sciendum est quia haec semper eis eveniunt qui Deum puro ac simplici studio non sequuntur. Unde recte subditur: Congregatio enim hypocritae sterilis. [Col. 1016D] Verba haec, usque ad congregant, desunt in Turon. Coepta enim bona non amitteret, si hypocrita non fuisset. Congregant vero et hypocritae bona opera, sed eorum sterilis est ipsa congregatio, quia per hoc quod agunt fructum recipere in aeterna retributione non appetunt. Fecundi ac virides in suis operibus humanis oculis videntur, sed in conspectu occulti judicis infecundi et aridi apparent. Saepe vero, aestu avaritiae accensi, eo majora de se opera humanis oculis ostendunt, quo ampliora sibi ab hominibus [Col. 1016B] offerri munera appetunt. Unde adhuc subditur:
VERS. 34.— Et ignis devorabit tabernacula eorum, qui munera libenter accipiunt.
62. Parum est munus a manu non recipere nisi munus ab ore respuamus. —Sicut enim corpus in tabernaculo, sic mens habitat in cogitatione. [Col. 1016D] Omittitur periodus haec in Vindoc., usque ad et fit plerumque. Sed ignis tabernacula devorat cum aestus avaritiae cogitationes devastat. Et fit plerumque ut hypocrita aurum vel quaeque bona corporalia ab hominibus accipere contemnat, sed quia haec non accipit, majores ab eis recipere laudes quaerat; et fortasse munus se accepisse non aestimat, quia bona corporalia recipere recusat. Unde sciendum est quia aliquando munus a [Col. 1016C] manu, aliquando vero ab ore porrigitur. Nam qui nummum tribuit, munus ex manu dedit; qui autem verbum laudis impendit, munus ab ore protulit. Hypocrita itaque etsi exteriora dona, quae terrenae forsitan necessitati congruunt, accipere recusat, plus est quod sibi retribui appetit, cum, ultra meritum laudari desiderans, munus ab ore quaerit. Et quia in ipso laudis appetitu nimio cor ardore succenditur, dicatur recte: Et ignis devorabit tabernacula eorum qui munera libenter accipiunt.
[ Vet. XXVIII.] 63. His muneribus delectantes ignis devorabit. —Sin vero eorum tabernacula corpora debemus accipere, in quibus illorum animae habitant, ignis eorum tabernacula devorat, quia qui hic in mente ardent igne avaritiae, illic etiam in carne [Col. 1016D] concremantur ignibus gehennae, et quia mens hypocritae nunquam vacat a malitiae cogitatione; nam sive terrena quaeque, seu laudem appetat, haec aliis invidet quae sibi tribui anhelat; et tanto caeteros ostendere perversos molitur, quanto videri sanctior omnibus appetit, ut ex eo quod alii despicabiles fiunt, ipse reverentior semper appareat. Unde fit ut de opinione proximi ante humana judicia, linguae suae laqueos [Col. 1017A] praetendat, ut eorum quibus placere appetit solus aestimationem capiat. Unde et sequitur:
VERS. 35.— Concepit dolorem, et peperit iniquitatem, et uterus ejus praeparat dolos.
64. Dolorem concipit qui perversa cogitat, iniquitatem pariturus. —Dolorem quippe concipit cum perversa cogitat. Iniquitatem parit cum explere coeperit quod cogitavit. Invidendo dolorem concipit, derogando iniquitatem parit. Gravis quippe est iniquitas quando is qui perversus est ostendere alios perversos molitur, ut inde ipse quasi sanctus appareat, quod alios sanctos non esse docuerit. Sciendum vero quod in sacro eloquio ventris vel uteri nomine mens solet intelligi. Hinc est enim quod per Salomonem dicitur: [Col. 1017B] Lucerna Domini 417 spiraculum hominis, quae investigat omnia secreta ventris (Prov. XX, 27) . Lux enim gratiae, quae desuper venit, spiraculum homini praestat ad vitam. Quae videlicet lux omnia secreta [Col. 1018A] ventris investigare dicitur, quia occulta mentis penetrat, ut ea quae de seipsa latebant animam, [Col. 1017B] Ita Mss. plerique. Vet. Edit. Paris., ante ejus flenda oculos reducat. Vetus Basil., ante ejus oculos reducant. ante ejus oculos flendo reducat. Hinc Jeremias ait: [Col. 1018B] In Bellovac. et Germ. simpliciter legitur, ventrem meum doleo. Sic olim legebatur in Utic. sine repetitione. Ventrem meum, ventrem meum doleo (Jerem. IV, 19) . Qui ut ventrem suum quid dixisset ostenderet, adjunxit: Sensus cordis mei turbati sunt. Uteri itaque nomine recte mens accipitur, quia sicut proles in utero concipitur, sic cogitatio 418 in mente generatur; et sicut in ventre cibi, ita continentur in mente cogitationes. Uterus itaque hypocritae praeparat dolos, quia tanto semper majorem malitiam contra proximos in mente concipit, quanto solus prae omnibus videri innocentior quaerit. Haec idcirco Eliphaz protulit, quia beatum Job tanto percussum verbere propter hypocrisim putavit. Sed ejus verba etsi multis congruunt, ab ipso solo aliena sunt pro [Col. 1018B] quo solo dicebantur, quia sanctus vir nihil in suis actibus duplicitatis habuit, quem testis veritas de cordis simplicitate laudavit.
417 1. Sancti quos admonendo corrigere non possunt, patiendo tolerant. —Esse hoc perversorum [Col. 1017C] proprium solet, quod sua mala per convicium bonis ingerant, priusquam de eis ipsi veraciter accusentur; et dum metuunt increpari de his quae faciunt, adversantes suis pravitatibus justos haec facere testantur. Sancti autem viri patienter audiunt etiam quae se nunquam fecisse meminerunt, quamvis ea mala quae sibi ingeri conspiciunt ab ipsis suis criminatoribus noverint perpetrata; et cum eos praedicando corrigere non possunt, patiendo tolerant, quatenus si fructum conversionis eorum [Col. 1017D] In aliis Excussis, consequi non valent. Expunximus consequi, quod in Mss. non reperitur, aliasque redundat. non valent, ex ipsis tamen praemium longanimitatis acquirant. Unde et sancta Ecclesia David prophetae vocibus dicit: Supra dorsum meum fabricaverunt peccatores (Psal. CXXVIII, 3) , quia videlicet dum haereticos vel quoslibet reprobos, quos corrigere non valet, tolerat, facta peccantium [Col. 1017D] supra dorsum portat. Beatus itaque Job videns Eliphaz amicum suum multa contra se de hypocrisi conquerentem, qui ex consolationis verbis ad amaritudinem increpationis eruperat, et simulatus consolator apparebat, per patientiam suam typum servat Ecclesiae, quae novit talia audiendo tolerare, et, cum ejus sermo admittitur, ratiocinando destruere, et dicit:
CAP. XVI, VERS. 2.— Audivi frequenter talia.
[Col. 1018B] 2. Job typus Ecclesiae a fictis amicis oppressae, consolatores simulantibus. A consolatoriis verbis ad increpatoria amici Job eruperant. —Electi quippe frequenter [Col. 1018C] aliena mala quasi sua audiunt, et ab his eis crimen impingitur [Col. 1017D] In vet. Ed. Paris. et Basil., a quibus crimina impicta. [Col. 1018D] In Gussanv., impincta, uti in Edit. Rom. Sixti V. Legitur impacta, in Mss. Anglic. et nostris. a quibus crimina impacta perpetrantur. Hac autem responsione beatus Job illud Ecclesiae tempus significat quo, oppressa ab adversariis, temporali eorum potentia quasi dejecta creditur. Unde sequitur:—IBID.— Consolatores onerosi omnes [Col. 1018D] In quamplur. Mss. deest estis, hic et infra. vos estis. Sive enim haeretici, seu pravi quilibet, cum laborare bonos in adversitate conspiciunt, in eo quod illos consolari appetunt, mala eis persuadere conantur. Unde non immerito bonorum mentibus onerosa fit eorum consolatio, quia inter verba dulcedinis virus propinare cupiunt erroris; et dum dictis lenibus dolores quasi levigant, peccati [Col. 1018D] Turon., opus. onus imponere festinant. Sed electi viri etiam cum temporali gloria privantur, interni vigorem judicii non [Col. 1018D] amittunt. Nam sciunt et foris adversa perpeti, et tamen interius infracti recta sine pavore defendere, 418 Unde subjungitur:
VERS. 3.— Nunquid habebunt finem verba ventosa?
3. Verba sana, propter elationem eorum a quibus proferuntur aliquando ventosa. Lugens non increpandus. —Ventosa enim verba sunt quae inflationi temporali [Col. 1019A] potius quam rectitudini serviunt. Saepe autem mali etiam bona dicunt; sed quia bene non dicunt, ventosa verba proferunt. Nam dicta eorum et si quando [Col. 1019D] Sag. et Utic. addunt aliam lect. sunt bona. sana sunt per sententiam, inflata tamen sunt per elationem. [ Vet. II. ] In hoc vero quod dictum est: Consolatores onerosi omnes vos estis, quid aliud beati Job magisterio docemur, nisi ut quisque perpendere sollicite sciat ne luctus tempore verba increpationis inferat? Si enim sunt quaedam quae increpari jure debeant, in afflictione postponenda sunt, ne consolator increpando dolorem augeat, quem lenire proposuerat. Sequitur:
IBID.— Aut aliquid tibi molestum est, si loquaris?
4. Justi convicia non reddunt. —Mali viri cum aliis [Col. 1019B] sibi similibus conviciosa verba proferunt, eo citius obmutescunt, quo de se talia mox audiunt qualia suis auditoribus dicunt. Cum autem bonos viros per conviciosa verba jaculantur, nil eis molestiae ex convicio nascitur, quia contra tacentes loquuntur, nec compelluntur audire quod sunt, quia justi convicia non reddunt, etiam dum coguntur audire quod non sunt. Bene ergo dicitur: Aut aliquid tibi molestum est, si loquaris? Ac si ei aperte diceretur: Eo plus loqueris quo a me molestum aliquid de tua actione non audis. Unde et subditur,—VERS. 4.— Poteram et ego similia vestri loqui. [Rec III. ] Narrat justus quid facere potuit; sed ne justitiam deserat, quod facere potuit declinat. Sequitur:
[Col. 1019C] VERS. 4-6.— Atque utinam esset anima vestra pro anima mea! consolarer et ego vos sermonibus, et moverem caput meum super vos. Roborarem vos ore meo, et moverem labia mea, quasi parcens vobis.
5. Malis divina flagella quandoque debent optari. —Aliquando necesse est ut pravis mentibus quae humana praedicatione corrigi nequeunt divina flagella optari benigne debeant. Quod cum magno fit amoris studio, videlicet non errantis poena, sed correptio quaeritur, et oratio potius quam maledictio esse monstratur. In his autem verbis hoc beatus Job monstratur intendere, ut amici, qui dolori illius per charitatem compati nesciebant, ab experimento 419 discerent alienae afflictioni qualiter misereri debuissent; atque, edomiti doloribus, a sua passione traherent [Col. 1019D] consolationem aliis qualiter inferrent; et tunc salubrius intrinsecus viverent, cum aliquid extrinsecus de infirmitate sentirent. Notandum, quod non ait: [Col. 1019D] Deest utinam in Bellov. et Norm. Utinam esset anima mea pro anima vestra! sed Utinam esset anima vestra pro anima mea! quia profecto sibi malediceret, si se illis fieri similem optaret. Illis vero meliora voluit quos sibi fieri similes quaesivit. Consolamur vero pravos in flagellis constitutos [Col. 1020A] cum de exteriore percussione interiorem in eis convalescere salutem [Col. 1019D] Edit. Gilot. et Rom. Sixti V habent inducamus, contra sensum et Mss. tam Anglic. quam nostrorum fidem. indicamus. [ Vet. III. ] Caput etiam movemus cum mentem, [Col. 1019D] Hinc apud Graecos tum philosophos tum theologos τὸ ἠγεμονικὸν dicitur animi praestantia mentisque principatus. quae principale nostrum est, ad compassionem inflectimus. Eosque inter flagella roboramus cum doloris eorum vim verbis mitibus lenimus. Sunt namque nonnulli qui dum interna nesciunt de malis exterioribus desperabiliter affliguntur, de quibus per Psalmistam dicitur: In miseriis non subsistent (Psal. CXXXIX, 11) . Ille etenim bene novit in exterioribus miseriis subsistere, qui scit semper de spe interna gaudere.
6. Aliquando malis quasi parcens non parcit, et quasi non parcens parcit Ecclesia. —Quod vero non ait Parcens, sed Quasi parcens vobis, nequaquam hoc negligenter praetereundum puto, quia sancta Ecclesia [Col. 1020B] disciplinae vigorem cum permistione mansuetudinis servans, aliquando malis et quasi parcens non parcit, aliquando vero et quasi non parcens parcit. Quod melius ostendimus, si ipsa quae plerumque accidunt proferamus. Ponamus itaque ante oculos mentis duos pravos in sancta Ecclesia esse constitutos, quorum sit unus potens et protervus, alter mitis et subditus. Si qua miti et subdito culpa subripuerit, hanc protinus increpando praedicator insequitur et corripit, eumque corripiendo, a culpa liberat, atque [Col. 1020D] Turon. et Norm., ad viam rectitudinis. In Utic., olim, ad vitam rect.; vet. Edit. Paris., ad vitam. ad viam rectitudinis reformat. Quid itaque huic nisi non parcens pepercit, quia dum correptionis verbum non distulit, citius hunc a culpa liberavit? Libere enim arguens non pepercit, sed in eo quod correxit pepercit. At contra potens et protervus, cum [Col. 1020C] aliquid perpetrasse cognoscitur, tempus quaeritur ut de malo quod fecit increpetur. Nisi enim praedicator sustineat [Col. 1020D] Sic Turon., Vindoc., Norm., etc. In vet. Edit. Basil. 1514, quando conferre. Aliae recent., Gilot., Vatic., Gussanv., quando proferre. Melius cum Mss., quando ferre possit, sc. potens et protervus. quando ferre congrue correptionem possit, auget in eo malum quod insequitur. Saepe enim contingit ut talis sit qui nulla increpationis verba suspiciat. Quid itaque in hujus culpa praedicatori agendum est, nisi ut in sermone admonitionis, quem pro communi salute omnium auditorum facit, tales culpas ad medium deducat quales eum perpetrasse considerat qui et praesto est, et de se solo adhuc argui non potest, ne deterior fiat? Et cum generaliter contra culpam invectio intenditur, correptionis verbum libenter ad mentem ducitur, quia potens pravus ignorat quod sibi hoc specialiter dicatur. Quid itaque isti praedicator suus nisi parcens minime pepercit, [Col. 1020D] cui et specialiter correptionis verba non intulit, et tamen vulnus illius sub communi admonitione percussit? Unde fit plerumque ut eo vehementius perpetratam culpam lugeat, quo reatum suum et cum se percussum sentiat nesciri putat.
[ Vet. IV.] 7. Protervi qua discretione corripiendi. —Magna itaque praedicationis arte agendum est 420 ut qui ex aperta correptione deteriores fiunt quodam [Col. 1021A] temperamento correptionis ad salutem redeant. Unde etiam Paulus dicit: Quae putamus ignobiliora membra esse corporis, his honorem abundantiorem circumdamus; et quae inhonesta sunt nostra, abundantiorem honestatem habent; honesta autem nostra nullius egent (I Cor. XII, 23) . Sicut enim inhonesta membra in corpore, ita quidam, sunt intra sanctam Ecclesiam potentes et protervi, qui dum aperta invectione feriri nequeunt, quasi honore tegminis velantur. Sed haec de occultis potentium delictis loquimur. Nam quando et aliis cognoscentibus peccant, aliis etiam cognoscentibus increpandi sunt, ne si praedicator taceat, culpam approbasse videatur, atque haec crescens in exemplum veniat, quam pastoris lingua non secat. Sancta ergo Ecclesia, cum per praedicatores suos [Col. 1021B] quaedam facta malorum sub dispensatione invectionis increpat, labia quasi parcens movet; sed tamen parcendo non parcit, quia ab invectione culpae generaliter non tacet, quam specialiter tacet. Sequitur:
VERS. 7.— Sed quid agam? Si locutus fuero non quiescet dolor meus; et si tacuero, non recedet a me.
8. Dolor Ecclesiae cum pravos frustra corripi conspicit. —Hoc personae beati Job qualiter congruat nullus ignorat. Sed si ad sanctae Ecclesiae typum trahatur, haec et cum loquitur, dolor minime quiescit, quando locutione sua perversos minime corrigi conspicit. Et cum tacet, dolor minime recedit, [Col. 1021D] Ita Mss. et vet. Edit. In aliis, quia etsi adversa quia etsi aversata conticuerit, hoc ipsum amplius quod tacet gemit, quia se tacente perversorum culpas excrescere [Col. 1021C] conspicit. Sequitur:
VERS. 8.— Nunc autem oppressit me dolor meus, et in nihilum redacti sunt omnes artus mei.
9. Dolor Ecclesiae dum ad malorum exempla infirmos pertrahi conspicit. —Dolore suo sancta Ecclesia premitur quando in malitia sua crescere perversos intuetur. Et quia dum pravi crescunt etiam infirmi qui in ea sunt ad sequenda studia pravitatis irritantur, recte additur: Et in nihilum redacti sunt omnes artus mei. Sicut enim per ossa fortes, sic per artus infirmi quique designari solent. Membra ergo Ecclesiae ad nihilum rediguntur quando ex imitatione pravorum in hoc mundo crescentium infirmi quique deterius infirmantur. [Col. 1021D] Videntes etenim felicitatem malorum, saepe ab ipso fidei statu dilabuntur, bona temporalia appetunt, et veluti in nihilum rediguntur, quia [Col. 1021D] Turon., dum manentem Dei sententiam. dum manentem Dei essentiam deserunt, diligentes transitoria, quasi ad non esse tendunt. Bene autem dicitur: Nunc autem oppressit me dolor meus, quia videlicet tempus doloris Ecclesiae modo est, et tempus gaudii postmodum [Col. 1021D] Norm., sequitur. sequetur. Saepe vero contingit ut sancta Ecclesia non solum infideles atque extra positos adversarios toleret, sed eorum quoque insidias [Col. 1022A] [Col. 1021D] Plerique, atque adversitates. atque adversitatem vix ferat, quos intus habet. Unde beati viri voce apte mox subditur:
VERS. 9.— Rugae meae testimonium dicunt contra me.
10. Rugae Ecclesiae sunt mali Christiani. —Quid per rugas nisi duplicitas designatur? Rugae itaque sunt sanctae Ecclesiae omnes qui in ea dupliciter vivunt, qui fidem vocibus clamant, operibus denegant. Hi nimirum pacis tempore, quia hujus mundi potestatibus eamdem fidem honori esse conspiciunt, fideles se esse mentiuntur. Sed cum 421 sanctam Ecclesiam subita adversitatis procella turbaverit, illico ostendunt [Col. 1021D] Ebroic., quid in perfida mente conspiciunt et moliuntur. quid in perfida mente moliuntur. Has autem [Col. 1022B] rugas in electis suis sancta Ecclesia non habet, quia videlicet nesciunt aliud de se foris ostendere, et intus aliud habere. Unde recte egregius praedicator dicit: Ut exhiberet ipse sibi gloriosam Ecclesiam, non habentem maculam aut rugam (Ephes. V, 27) . Maculam quippe et rugam non habet, quae et turpitudine operis et duplicitate sermonis caret. Sed quia nunc intra sinum fidei multos etiam reprobos tenet, cum tempus persecutionis exarserit, ipsos hostes patitur quos praedicationis verbis alere ante videbatur. Dicat itaque quia: Rugae meae testimonium dicunt contra me, id est ipsi me insequendo increpant, qui nunc, in meo corpore positi, duplicitatis suae in se malitiam [Col. 1022D] Norm., non emundant. non mendant. Unde bene adhuc subditur:
IBID.— Et suscitatur falsiloquus adversus faciem [Col. 1022C] meam, contradicens mihi.
11. Per malos saevit diabolus. —Etiam pacis suae tempore sancta Ecclesia falsiloquium patitur, dum sunt in ea multi qui de aeternitatis promissione diffidunt, et tamen se fideles esse mentiuntur. Qui dum praedicationi ejus aperte contradicere non praesumunt, falsiloquium non contra faciem, sed quasi post dorsum patitur. Sed cum malitiae tempus eruperit, is qui nunc metuens derogat, ad contradicendum ante faciem venit, quia verbis verae fidei apertis vocibus obsistit. Sciendum vero est quia cum haec a carnalibus patimur, non tam ipsi sunt qui in nostra morte saeviunt quam malignus spiritus qui eorum mentibus principatur, sicut per Paulum dicitur: Non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, [Col. 1022D] sed adversus principes et potestates, adversus mundi rectores tenebrarum harum (Ephes. VI, 12) . Unde cum hic quoque de falsiloquio loqueretur, apte mox ad describendum ejus [Col. 1022D] Vindoc., Fasiloqui feritatem. Germ., falsiloqui princip., ut et supra, bis, falsiloquum patitur. falsiloquii principem verba convertit dicens:
VERS. 10.— Collegit furorem suum in me, et, comminans mihi, infremuit contra me dentibus suis; hostis meus terribilibus oculis me intuitus est.
[Col. 1023A] 12. Per malos saevit diabolus, modo occulta, modo aperta persecutione. —Quid aliud omnes iniqui quam membra sunt diaboli? Ipse itaque per eos agit [Col. 1023D] Lyr. et Bigot., quidquid eorum mentibus. quidquid in eorum cordibus [Col. 1023D] Vindoc., ut agere non debeant. ut agere debeant immittit. [ Vet. VI ]. Habet autem etiam nunc diabolus contra sanctam Ecclesiam furorem, sed sparsus ejus furor est, quia occultas tentationes per singulos movet. Cum vero contra eam in aperta persecutione proruperit, furorem sum in eam colligit, quia in afflictione illius tota se intentione constringit. Membra autem ejus hoc pacis tempore [Col. 1023D] Ita Mss. et vet. Edit. Paris. et Basil. At recent., circa electos. idcirco contra electos collectum furorem non habent, quia malilitiam suam minus se sentiunt posse implere quam volunt. Cum vero sibi suppetere [Col. 1023D] Plurimi, licentiam suae pravitatis. Vind, licentiam pravit. appetunt licentiam pravitatis aspexerint, tanto hanc audacius feriunt, quanto [Col. 1023B] et contra illam [Col. 1023D] Turon., ex vanitate glomerentur. ex unanimitate glomerantur. Recte itaque nunc dicitur: Collegit furorem suum in me. Cujus adhuc furor [Col. 1023D] Utic., ut altius, superscriptum tamen legitur ut latius. ut latius exponatur dicitur: Et comminans mihi, infremuit contra me dentibus suis. De quo et subditur: Hostis meus terribilibus oculis me intuitus est. Ille quippe antiquus hostis Ecclesiae contra hanc dentibus fremit, 422 eamque terribilibus oculis intuetur, quia per alios crudelia exercet, et per alios quae exerceat providet.
13. Diaboli dentes, persecutores; oculi, qui eos consiliis suis regunt. —Dentes namque hujus hostis sunt bonorum persecutores atque carnifices, qui ejus membra laniant, dum electos illius suis persecutionibus affligunt. Oculi vero hujus hostis sunt hi qui contra eam provident mala [Col. 1024D] Sag. et alii Norm., quae fiant. quae faciant, suisque [Col. 1023C] consiliis persecutorum ejus crudelitates inflammant. Antiquus ergo ejus adversarius fremit contra eam dentibus suis, dum per crudeles reprobos in ea insequitur vitam bonorum. Intuetur hanc terribilibus oculis, qui pravorum consiliis non cessat mala exquirere, in quibus hanc semper deterius affligat. Nam sicut incarnata Veritas in praedicatione sua pauperes idiotas et simplices elegit, sic e contrario [Col. 1024D] Vide infra, l. XXXII, n. 22, et l. XXXIII, n. 42 et 57. damnatus ille homo, quem in fine mundi apostata angelus assumet, ad praedicandam falsitatem suam, astutos ac duplices atque hujus mundi scientiam habentes electurus est. [ Vet. VII ]. Unde et per Isaiam dicitur: Vae terrae cymbalo alarum, quae est trans flumina Aethiopiae, quae mittit in mari legatos, et in vasis papyri super aquas (Isai. XVIII, 1) . Terra quippe [Col. 1023D] cui vae dicitur ille principaliter homo damnatus est, qui alarum cymbalum vocatur, quia hi qui per superbiam in altitudinem cogitationis evolant, eumdem perversum hominem praedicando sonant. Quae scilicet terra recte trans flumina Aethiopiae esse perhibetur. Aethiopia etenim nigrum populum mittit, et omnem [Col. 1024A] hominem mundus iste, quia peccatorem profert, quasi nigrum Aethiopia populum parit. Sed terra cui vae dicitur trans flumina Aethiopiae esse perhibetur, quia damnatus ille homo tanta immensitate iniquus est, ut omnium peccantium peccata transcendat. Qui mittit in mari legatos, quia praedicatores suos in saeculum spargit. De quibus recte subditur qualiter mittantur, dum dicitur: In vasis papyri super aquas. Ex papyro quippe charta est. Quid itaque per papyrum nisi saecularis scientia designatur? Vasa ergo papyri sunt corda doctorum saecularium. In vasis igitur papyri super aquas legatos mittere est praedicationem suam in sapientum carnalium sensibus ponere, et defluentes ad culpam populos vocare. Qui ergo illic per vasa papyri, ipsi hic, quia carnaliter [Col. 1024B] vident, per oculos designantur. De quibus et adhuc subditur:
VERS. 11.— Aperuerunt super me ora sua, exprobrantes.
14. Os diaboli qui errores praedicant. —Ora sua reprobi exprobrantes aperiunt cum et erroris sui mala praedicare non metuunt, et praedicamenta rectae fidei irrident. De quibus sciendum est quia illos praecipue in sancta Ecclesia persequuntur quos multis conspiciunt esse profuturos, qui vitam carnalium verbo correptionis conterunt, [Col. 1024D] Turon., Utic. et Norm., eosque in Ecclesiae corpus. Ebroic.; eosque in Ecclesiae corpus specialiter vertunt. eosque in Ecclesiae corpore spiritaliter vertunt. Unde et subditur.
IBID.— Percusserunt maxillam meam, satiati sunt [Col. 1024C] poenis meis.
15. Maxilla Ecclesiae sancti praedicatores. —Maxilla quippe Ecclesiae sancti praedicatores sunt, sicut sub Judaeae specie per Jeremiam dicitur: Plorans ploravit in nocte, et lacrymae ejus in maxillis ejus (Thren. I, 2) , quia in adversitatibus Ecclesiae illi amplius plangunt [Col. 1024D] Quidam Editi, qui vitam carnalium constringere; Mss. Anglic. et nostri habent confringere. qui vitam carnalium confringere 423 praedicando noverunt. Per ipsos quippe sancta Ecclesia iniquos a vitiis conterit, et quasi glutiens in sua membra convertit. Unde ipsi quoque [Col. 1024D] Norm., primo pastori. Vindoc., primo praedicatorum. primo praedicatori velut maxillae Ecclesiae dicitur: Occide et manduca (Act. X, 13) . ( Vet. VIII ). Hinc est etiam quod Samson maxillam asini tenuit, et hostes peremit (Judic. XV, 16) , quia Redemptor noster simplicitatem atque patientiam praedicantium suae manu virtutis tenens, a vitiis [Col. 1024D] suis carnales interfecit. Et maxilla in terram projecta postmodum aquas fudit, quia data morti praedicatorum corpora magna populis monstravere miracula. Maxillam ergo Ecclesiae perversi feriunt, cum bonos praedicatores insequuntur. Et quia tunc reprobi grande se aliquid fecisse aestimant cum vitam [Col. 1025A] praedicatorum necant, post percussionem maxillae apte subjungitur:—IBID.— Satiati sunt poenis meis. Illa quippe eos poena satiat quae mentem Ecclesiae praecipue castigat. Sequitur:
VERS. 12. Conclusit me Deus apud iniquum, et manibus impiorum me tradidit.
16. Electi persecutionibus antiqui hostis temporaliter permissi. —Electorum populus apud iniquum concluditur cum ejus caro antiqui hostis persecutionibus temporaliter datur. Qui non spiritui, sed manibus impiorum traditur, quia quo hunc in mente capere nequeunt, eo contra carnem illius crudelius inardescunt. Sed sanctae Ecclesiae populus cum adversa perpeti graviter coeperit, et infirmos suos conspexerit ad deteriora delabi, pacis suae tempora [Col. 1025B] ad mentem revocat, quando fideles suos praedicationis suae opulentia pascebat. Unde apte subjungitur:
VERS. 13.— Ego ille quondam opulentus reponte contritus sum.
17.— Firmis mentibus nulla adversa repente adveniunt. —In eo quod se repente contritum asseruit infirmorum mentem improvidam designavit. Qui dum mala quae ventura sunt praevidere nesciunt; tanto eis graviora fiunt quanto et ab eis inopinata tolerantur. Firmis autem mentibus repente adversa non veniunt, quia priusquam veniant praevidentur. Quod tamen nunc quoque sancta Ecclesia in quibusdam retro labentibus patitur, qui post doctrinae opulentiam subitis aliquando vitiis conteruntur, [Col. 1025C] ut sic in quibusdam malis corruant, ac si verbi pabulum nunquam habuissent. Sequitur:
IBID.— Tenuit cervicem meam, confregit me, posuit [Col. 1025D] Deest me in plur. Mss. hic et in conseq. me sibi quasi in signum.
18. Infirmi, urgente persecutione, veritatem praedicare trepidant. —Sicut in malis cervix superbiam, sic in bonis libertatis erectionem signat. Unde nonnunquam ipsa quoque superbia pro erectionis auctoritate ponitur, sicut per prophetam Dominus sanctae Ecclesiae pollicens dicit: Ponam te in superbiam saeculorum (Isai. LX, 15) . Et quia persecutionis tempore infirmi quidam vera quae sentiunt praedicare libere non praesumunt, recte de hoc hoste dicitur: Tenuit cervicem meam, confregit me. [Vet. IX. ] Fortasse autem [Col. 1025D] hi cervicis appellatione signati sunt qui pacis ejus tempore plusquam decet eriguntur, et sub occasione defendendae rectitudinis vitio deserviunt elationis. Qui persecutionis tempore idcirco adversa plus sentiunt, quia de prosperis extolluntur. De quibus bene dicitur: Tenuit cervicem meam, confregit me. Id est, elationem quam in infirmis habuit, districtione suae percussionis inclinavit. Et posuit me sibi quasi in signum. Constat nimirum quia idcirco signum ponitur, ut sagittarum emissione feriatur. Fidelis itaque populus in signum hosti suo est positus, quia 424 eum semper suis ictibus impetit, eumque [Col. 1026A] suis persecutionibus affligit. Qui enim in hac vita assidua mala tolerat, velut in signum positus, ictus excipit ferientis. Unde et praedicator egregius cum persecutionum mala toleraret, atque sub persecutione adversariorum gemeret, teneram discipulorum mentem de suis afflictionibus consolans, ait: Ipsi enim scitis quod in hoc positi sumus (I Thess. III, 3) . Ac si eis aperte dicat: Quid in hoc tempore vulnera nostra miramini, qui si aeterna gaudia quaerimus, huc ad hoc venimus, ut feriamur? Sequitur:
VERS. 14.— Circumdedit me lanceis suis, convulneravit lumbos meos, non pepercit, et effudit in terram viscera mea.
19. Hostis tentationum jaculis ab omni parte nos impetit. —Haec juxta litteram beato Job congruere [Col. 1026B] posse videbantur, per hoc quod dicitur: Circumdedit me lanceis suis, convulneravit lumbos meos, non pepercit, nisi subderetur quod de eo minime scriptum legitur: Effudit in terram viscera mea. Ex qua re necesse est ut dum hoc juxta litteram invenire non possumus, ea quae in verbis ejus secundum historiam sonant juxta spiritum inquiramus. Sancta Ecclesia lanceis ab hoste suo circumdatur quando in membris suis ab impugnatore callido tentationum jaculis impetitur. Bene autem circumdari lanceis dicimur, quia antiquus hostis tentationis suae vulnere ab omni parte nos impetit. Saepe enim dum gula restringitur, ut libido subigatur, inanis gloriae aculeus mentem pulsat. Si autem corpus abstinentiae afflictione non atteritur, contra mentem libidinis flamma se excitat. [Col. 1026C] Saepe dum servare parcimoniam nitimur, ad tenaciam labimur. Et saepe dum possessa effuse tribuimus, ad avaritiam ducimur, quia rursum colligere quaerimus quod tribuamus. Dum ergo antiqui hostis jacula ubique nos [Col. 1026D] Turon., nos impediunt. impetunt, recte non dicitur: Circumdedit me lanceis suis. Et quia omne peccatum hostis quidem callidus suadet, sed nos ejus suasionibus consentiendo perpetramus, apte subjungitur: Convulneravit lumbos meos. In lumbis quippe luxuria est. Unde et is qui cupiebat voluptatem libidinis a corde exstinguere, praedicavit dicens: Succincti lumbos mentis vestrae (I Pet. I, 13) . Cum ergo antiquus hostis fidelem populum ad luxuriam pertrahit, hunc procul dubio in lumbis ferit. Ubi notandum quoque [Col. 1026D] est quod non ait: Vulneravit, sed Convulneravit lumbos meos. Sicut enim loqui aliquando unius est, colloqui vero duorum, vel fortasse multorum, sic antiquus hostis, quia nos ad culpam sine nostra voluntate non rapit, nequaquam lumbos nostros vulnerare, sed convulnerare dicitur, quia hoc quod nobis ille male suggerit, nos sequentes ex voluntate propria implemus, et quasi cum ipso nos pariter vulneramus, quia ad perpetrandum malum ex libero simul arbitrio ducimur. Sequitur: Non pepercit. Ac si dicat Non destitit [ Vet. X]. Et effudit in terram viscera mea. Quid aliud sanctae Ecclesiae viscera debemus accipere, nisi eorum mentes qui ejus quaedam [Col. 1027A] in se mysteria continent, qui ad intima sacramenta deserviunt? Sed antiquus adversarius cum fideles quosdam, qui interioribus sacramentis deservire videbantur, ad saecularia negotia pertrahit, ejus procul dubio viscera in terram fundit, quia illos in rebus infimis conculcat qui prius in occultis ac spiritalibus actibus latebant. Sequitur:
VERS. 15.— Concidit me vulnere super vulnus.
425 20. Ut vulnere super vulnus nos concidat. —In infirmis suis sancta Ecclesia vulnere super vulnus conciditur quando peccatum peccato additur, ut culpa vehementius exaggeretur. Quem enim avaritia pertrahit ad rapinam, rapina ducit ad fallaciam, ut, perpetrata culpa, ex falsitate etiam defendatur, quid [Col. 1027B] iste nisi super vulnus concisus est vulnere? Unde bene quoque per prophetam dicitur: Maledictum, et mendacium, et homicidium, et furtum, et adulterium inundaverunt, et sanguis sanguinem letigit (Osee. IV, 2) . Solet enim sanguinis nomine signari peccatum. Unde is qui a peccatis liberari desiderat per poenitentiam clamat: Libera me de sanguinibus (Psal. L, 16) . Sanguis ergo sanguinem tangit [Col. 1027D] Turon., cum culpae culpam copulaverit. Lyr. et Bigot., cum culpa culpae copulatur. Utic. hanc lectionem habet et alteram quae est Excusorum, quamque retinuimus. cum culpa culpam cumulaverit. Et quia cum vulnus vulneri additur vires contra nos antiqui hostis vehementius excrescunt, recte subjungitur:
IBID. Irruit in me quasi gigas.
21. Qui non reluctantur, eum ut gigantem secum pugnantem [Col. 1027C] experiuntur. —Facile quippe inimico resistitur si non ei vel in multis lapsibus, vel in uno, diutius consentiatur. Sin vero ejus suasionibus anima subesse consueverit, quanto se ei crebrius subjicit, tanto eum sibi intolerabiliorem facit, ut ei reluctari non valeat, quia nimirum malignus adversarius contra hanc ex prava consuetudine devictam quasi more gigantis pugnat. Sed tamen plerumque sancta Ecclesia etiam post perpetratas culpas mentes fidelium ad poenitentiam revocat, et peccata operis virtute spontaneae afflictionis mundat. Unde bene subditur:
VERS. 16.— Saccum consui super cutem meam, et [Col. 1027D] operui cinere carnem meam.
22. Afflictione spontanea peccata mundare docet Ecclesia. Quid in sacco et cinere nisi poenitentia, quid in cute et carne nisi peccatum carnis debet intelligi? Cum ergo quidam post lapsum carnis, ad poenitentiam redeunt, quasi saccus super cutem consuitur, et cinere caro operitur, quia culpa carnis per poenitentiam tegitur, ne in districti judicis examine ad ultionem videatur. Infirma autem membra [Col. 1028A] sua sancta Ecclesia cum a peccatis retrahit, atque ad poenitentiae remedium ducit, haec procul dubio fletibus adjuvat, ut ad recipiendam auctoris sui gratiam convalescant, et per fortes plangit quod non fecit, quod in membris suis debilibus quasi ipsa fecit. Unde bene adhuc subditur:
VERS. 17.— Facies mea intumuit [Col. 1027D] Deest a id Bellovac., Norm. et aliis. legitur in [Col. 1028D] Turon. a fletu.
23. Filios suos poenitentes fletibus suis adjuvat. Praelati de alienis tanquam de propriis lapsibus se affligant. Facies quippe sanctae Ecclesiae sunt hi qui, in locis regiminum positi, apparent primi, ut ex eorum specie sit honor fidelis populi, etiam si quid in corpore latet deforme. Qui nimirum praelati plebibus plangunt culpas infirmantium, seque sic de alienis [Col. 1028B] lapsibus ac si de propriis affligunt. Et saepe dum quosdam vident ad veniam post culpas redire, quosdam vero in iniquitate persistere, occulta omnipotentis Dei judicia mirantur, sed penetrare nequeunt. Obstupescunt enim [Col. 1028D] Vindoc., quia non intelligunt. quae non intelligunt. Unde et apte subditur:
IBID.— Et palpebrae meae caligaverunt.
24. Subditorum vias vice oculorum dirigant. —Palpebrae enim recte appellati sunt qui ad praevidenda pedum itinera vigilant. Sed cum occulta Dei judicia nec praepositi vigilantes intelligunt, palpebrae sanctae Ecclesiae caligant. Sed ut saepe jam me dixisse memini, beatus Job sanctae Ecclesiae 426 typum tenens, [Col. 1028C] modo voce corporis, modo autem voce capitis utitur; et dum de membris ejus loquitur, repente ad verba capitis levatur. Unde hic quoque subjungitur:
VERS. 18.— Haec passus sum absque iniquitate manus meae, cum haberem mundas ad Deum preces.
25. Solus prae omnibus mundas ad Deum preces Christus habuit. —Absque iniquitate enim manus suae pertulit, qui peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus (I Pet. II, 22, seq.) , et tamen dolorem crucis pro nostra redemptione toleravit. Qui solus prae omnibus mundas ad Deum preces habuit, quia et in ipso dolore passionis pro persecutoribus [Col. 1028D] oravit, dicens: Pater, dimitte illis, non enim sciunt quid faciunt (Luc. XXIII, 34) . Quid enim dici, quid cogitari in prece mundius potest quam cum et illis misericordia intercessionis tribuitur a quibus toleratur dolor? Unde factum est ut Redemptoris nostri sanguinem, quem persecutores saevientes fuderant, postmodum credentes [Col. 1028D] Turon., lamberent. biberent, eumque esse Dei Filium praedicarent. [Col. 1028D] Vindoc., de quo videlicet optatur, terra, etc. De quo videlicet sanguine apte subjungitur:
VERS. 19.— Terra, ne operias sanguinem meum, neque inveniat in te latendi locum clamor meus.
26. Sanguis ejus Abelis sanguine melius loquitur; hic enim ultionem, ille veniam exorat. —Peccanti homini dictum est: Terra es, et in terram ibis (Genes. III, 19) . Quae scilicet terra Redemptoris nostri sanguinem non abscondit, quia unusquisque peccator redemptionis suae pretium sumens, confitetur ac laudat, et quibus valet proximis innotescit. Terra etiam sanguinem ejus non operuit, quia sancta Ecclesia redemptionis suae mysterium in cunctis jam mundi partibus praedicavit. [ Vet. XII. ] Notandum quod subditur: Neque inveniat in te latendi locum clamor meus (Genes. III, 19) . Ipse enim sanguis redemptionis [Col. 1029B] qui sumitur clamor nostri Redemptoris est. Unde etiam Paulus dicit: [Col. 1029D] Bigot. et Lyr., et sanguis aspersionis melius loquens. Turon., et sanguinis aspersione melius loquentem. In Utic. olim legebatur ut in Editis, nunc consentit Lyr. et Bigot. In Bellov., melius loquentem quam et Abel. Et sanguinis aspersionem melius loquentem quam Abel (Heb. XII, 24) . De sanguine Abel dictum fuerat: Vox sanguinis fratris tui clamat ad me de terra (Genes. IV, 10) . Sed sanguis Jesu melius loquitur quam Abel, quia sanguis Abel mortem fratricidae fratris petiit, sanguis autem Domini vitam persecutoribus impetravit. Ut ergo in nobis sacramentum dominicae passionis non sit otiosum, debemus imitari quod sumimus, et praedicare caeteris quod veneramur. Locum enim latendi clamor ejus in nobis invenit, si hoc quod mens credidit lingua tacet. Sed ne in nobis clamor ejus lateat, restat ut unusquisque juxta modulum suum vivificationis suae mysterium proximis innotescat. Libet mentis oculos [Col. 1029C] ad dominicae passionis [Col. 1029D] Vindoc., ora reducere. horam reducere, cum Judaei persequentes saevirent, discipuli timentes fugerent. Qui enim carne mori videbatur nequaquam Deus esse credebatur. Unde hic apte subditur:
VERS. 20.— Ecce enim in coelo testis meus, et conscius meus in excelsis.
27. Hominibus Christum nescientibus, conscium et testem habuit Patrem in coelo. —Cum enim [Col. 1029D] Turon., fidelis. Vindoc., fides laberetur in terra. Filius labefactaretur in terra, erat ei testis in coelo. Testis quippe Filii Pater est, de quo ipse in Evangelio dicit: Et qui misit me Pater, ipse testimonium perhibuit de me (Joan. V, 37) . Qui recte etiam conscius dicitur, quia una voluntate, uno consilio Pater cum Filio semper operatur. Cujus etiam testis est, quia nemo [Col. 1029D] novit Filium nisi Pater (Matth. XI, 27) . Tunc ergo in coelo testem et conscium in excelsis habuit, quando hi qui eum morientem in carne cernebant divinitatis ejus 427 potentiam considerare [Col. 1029D] Turon., non poterant. nesciebant. Et cum ignorarent homines, [Col. 1030D] Locum hunc ita restituimus ex Mss. Turon., Vindoc., Norm. septem, Anglic. et vet. Edit. In Gilot., Rom. Sixti V et aliis recentioribus, obscurissime, ne dicam, corruptissime, legitur: et cum ignorarent homines, in morte tamen Mediatoris Dei et hominum noverat qui cum ipso operabatur Pater. Ita tamen olim legebatur in Utic. in morte tamen Mediator Dei et hominum noverat quod cum ipso operabatur Pater. Quod fortasse etiam ad vocem ejus corporis [Col. 1030A] referri valet. [ Vet. XIII. ] Sancta namque Ecclesia idcirco adversa vitae praesentis tolerat, ut hanc superna gratia ad praemia aeterna perducat. Carnis suae mortem despicit, quia resurrectionis intendit gloriae. Et transitoria sunt quae patitur, perpetua quae praestolatur. De quibus nimirum bonis perpetuis dubietatem non habet, quia fidele jam testimonium Redemptoris sui gloriam tenet. Carnis quippe ejus resurrectionem mente conspicit, atque ad spem fortiter convalescit quia, quod in suo videt jam factum capite, sperat in ejus quoque corpore, quod videlicet ipsa est absque dubietate secuturum. Quam scilicet Ecclesiam Psalmista conspiciens in perpetua perfectione mansuram, sub appellatione lunae describit, dicens: Luna perfecta in aeternum (Psal. LXXXVIII, 38) . Quam quia ad resurrectionis spem dominica resurrectio roborat, recte subjunxit: Et testis in coelo fidelis, quia ut de sua resurrectione non trepidet, jam eum in coelo, qui resurrexit a mortuis, testem habet. Fidelis itaque populus cum adversa patitur, cum duris tribulationibus fatigatur, ad spem sequentis gloriae mentem erigat, et, de Redemptoris sui resurrectione confidens, dicat: Ecce enim in coelo testis meus, et conscius meus in excelsis. Qui recte conscius dicitur, quia naturam nostram non solum creando novit, sed etiam assumendo. Scire enim ejus est nostra suscepisse. Unde etiam per Psalmistam dicitur: Ipse enim scit figmentum nostrum (Psal. CII, 13) . Quid enim mirum si figmentum nostrum dicatur specialiter scire, dum constet nihil [Col. 1030C] esse quod nesciat? Sed figmentum nostrum scire ejus est hoc in seipso ex pietate suscepisse.
28. Idem testis nobis quaerendus. Quae tamen vox cum beato Job congruere nobis etiam singulis potest. Omnis enim qui ex eo quod agit humanas laudes appetit, testem in terra quaerit. Qui autem de actibus suis omnipotenti Deo placere festinat, [Col. 1030D] Turon., testem se in coelo habere desiderat. testem se in coelo habere considerat. Et saepe contingit ut ipsa quoque in nobis bona opera ab incautis hominibus reprehendantur. Sed qui testem in coelo habet, reprehensiones hominum metuere non debet. Unde adhuc subditur:
VERS. 21.— Verbosi amici mei, ad Deum stillat oculus meus.
[Col. 1030D] 29. Non ab hominibus quaerendum testimonium. —Quid enim per oculum nisi cordis intentio designatur? sicut scriptum est: Si fuerit oculus tuus simplex, totum corpus tuum lucidum erit (Matth. VI, 22) . Quia cum bona intentione quid agitur, ejus intentionis actio apud Deum minime fuscatur. Cum ergo verbosi amici sunt, id est cum et ipsi derogant qui [Col. 1031A] in fide sociantur, ad Deum necesse est ut oculus stillet, quatenus nostra intentio tota in amoris intimi compunctione defluat, et tanto subtilius se ad interiora erigat, quanto et per exteriora opprobria repulsa intus redire cogitur, ne foras evanescat. Sequitur.
VERS. 22.— Atque utinam sic judicaretur vir cum Deo, quomodo judicatur filius hominis cum collega suo!
30. Quoa peccatum in nobis flagellis suis puniat Deus incertum. —Peccatores quidem nos esse semper agnoscimus; sed tamen saepe in flagello positi, pro quo magis peccato flagellemur ignoramus; et nos ipsos 428 subtili inquisitione discutimus, ut, si [Col. 1031B] quo modo possimus, causam percussionis nostrae investigare valeamus. Quae dum plerumque nos latet, fit nobis oneri caecitas nostra, et de eo quod patimur plus dolemus. Quisquis vero cum collega suo ad judicium accedit, et quod sentit dicit, et quidquid contradicitur agnoscit, et quo voluerit pulsat, et novit unde pulsatur. Qui autem divina animadversione percutitur, dum novit quidem quia vapulat, sed cur vapulet ignorat, quasi dicit ipse quod sentit, sed quid contra se dicatur nescit, quia ipse quidem ingemiscit in verbere, sed Deus aperte non declarat pro qua eum feriat ultione. Itaque nunc dicitur: Atque utinam sic judicaretur vir cum Deo, quomodo judicatur filius hominis cum collega suo! Ac si aperte diceretur: Sicut in omni quod dico audior, sic [Col. 1031C] omne quod de me dicitur audirem. Quod tamen in hac vita fieri nullatenus potest, quia magna est interpositio oculis cordis nostri ad contemplandam subtilitatem Dei, ipsa videlicet infirmitas nostra. Sed tunc ad purum intuebimur eum a quo nunc subtiliter intuemur, cum, hac infirmitate deposita, ad contemplationis internae gratiam venerimus, de qua Paulus dicit: Tunc cognoscam sicut et cognitus sum (I Cor. XIII, 12) . Unde beatus Job videns eamdem cognitionem plenissime hic perfici nullatenus posse, de caecitate quidem vitae praesentis gemit, sed tamen se de ejus brevitate consolatur, dicens:
VERS. 23.— Ecce enim breves anni transeunt, et semitam per quam non revertar ambulo.
[Col. 1031D] 31. Vitae miserias ejus brevitas mitigat et sotatur. —Omne quod transit breve est, etiam si tardius terminari videatur. In mortis autem semita, per quam non revertimur, ambulamus, non quod ad vitam carnis minime resurgendo reducimur, sed quod ad labores hujus vitae mortalis, vel ad conquirenda laboribus praemia, iterum non venimus.
CAP. XVII, VERS. 1.— Spiritus meus attenuabitur.
32. Boni brevem vitam, longam vero mali sibi pollicentur. —Attenuatur spiritus timore judicii, quia electorum mentes quo amplius extremo judicio propinquare se sentiunt, eo ad discutiendas semetipsas terribilius contremiscunt, et si quas in se carnales [Col. 1032A] unquam cogitationes inveniunt, poenitentiae ardore consumunt, nec cogitationes suas dilatari carnali voluptate permittunt, quia eo semetipsos dijudicantes subtilius feriunt, quo districtum judicem praestolantur vicinum. Unde fit ut propinquum sibi semper exitum suspicentur. Nam reproborum mentes idcirco multa nequiter agunt, quia hic se vivere diutius arbitrantur. Justorum ergo attenuatur spiritus, sed crassescit iniquorum. Quo enim per elationem tument, eo attenuationem spiritus non habent. Justi vero dum brevitatem suae vitae considerant, elationis et immunditiae culpas declinant. Unde et subditur:
IBID.— Dies mei breviabuntur, et solum mihi superest [Col. 1032B] sepulcrum.
33. Hinc elationis et immunditiae culpas declinant illi, isti multiplicant. Perfecta vita est mortis imitatio. —Qui enim considerat qualis erit in morte, semper fit timidus in operatione; atque unde in oculis suis jam quasi non vivit, inde veraciter in oculis sui conditoris vivit. Nil quod transeat appetit, cunctis praesentis vitae desideriis contradicit; et pene mortuum se considerat, quia moriturum 429 minime ignorat. Perfecta enim vita est mortis imitatio, quam dum justi sollicite peragunt, culparum laqueos evadunt. Unde scriptum est: In omnibus operibus tuis memorare novissima tua, et in aeternum non peccabis (Eccli. VII, 40) . Unde et beatus Job, quia dies suos considerat breviari, et solum sibi superesse sepulcrum [Col. 1032C] pensat, apte subjungit:
VERS. 2.— Non peccavi, et in amaritudinibus moratur oculus meus.
34. Non pro corrigenda culpa, sed pro augenda gratia Job percussus. —Ac si aperte dicat: Culpam non feci, et flagella suscepi. Sed hac in re animum movet, quia in multis se hujus historiae locis peccasse confitetur, qua ratione peccasse se nunc abneget? Sed ad haec ratio celeriter occurrit, quia nec tantum peccavit ut flagella mereretur, nec tamen esse sine peccato potuit. Nam quia non pro corrigenda culpa, sed pro gratia augenda percussus est, judex ipse testatur, qui laudat et ferit. Et rursum quia sine peccato non fuerit, nec ipse negat qui a judice laudatur, [Col. 1032D] atque ideo laudatur, quia non negat. Sed credo quod melius haec verba discutimus, si dicta ex voce capitis sentiamus. [ Vet. XVI. ] Redemptor etenim noster ad redemptionem nostram veniens, et non peccavit, et amaritudinem pertulit, quia poenam culpae nostrae sine culpa suscepit, de cujus voce subditur:
VERS. 3.— Libera me, et pone me juxta te, et cujusvis manus pugnet contra me.
35. Christus in amaritudine fuit per passionem, liberatus est per resurrectionem. —Ipse etenim non peccavit in cogitatione, vel opere, ipse in amaritudine moratus est per passionem, ipse liberatus est per [Col. 1033A] resurrectionem, ipse juxta Patrem positus est per ascensionem, quia profectus in coelum sedet a dextris Dei. Et quia post ascensionis ejus gloriam Judaea in discipulorum ejus persecutione commota est, recte nunc dicitur: Et cujusvis manus pugnet contra me. Tunc quippe in membris illius furor persequentium saeviit, tunc contra fidelium vitam flamma crudelitatis exarsit. Sed quo irent iniqui, aut quid agerent, dum is quem persequebantur in terra jam sedebat in coelo? De quibus adhuc subditur:
VERS. 4.— Cor eorum longe fecisti a disciplina.
36. Pravorum cor longe esse a disciplina Deus tantum permittendo facit. —Si enim disciplinae custodiam nossent, et nequaquam Redemptoris nostri [Col. 1033B] praecepta contemnerent, ipsa eos carnis suae mortalitas ad amorem vitae immortalis excitasset. Hoc ipsum namque in hac vita corruptioni nos esse subjectos, jam de flagello disciplinae est. Aestu enim et frigore, fame sitique turbari, morbis affici, quandoque etiam exstingui, quid sunt haec aliud quam flagella peccati? Sed sunt nonnulli qui et flagella tolerant, et tamen mentem ad flagellantis metum minime reformant. Unde recte nunc dicitur: Cor eorum longe fecisti a disciplina. Quia etsi corpus sub disciplina est, cor sub disciplina non est, dum et flagellatur quisque, et tamen ad humilitatem mentis non reducitur. Neque ita hoc dicitur ac si omnipotens et misericors Deus longe cor hominis a disciplina faciat, sed quod sponte delapsum ibi remanere ubi cecidit judicando permittat, [Col. 1033C] sicut ei in oratione quoque dicimus. Et ne nos inducas in tentationem (Matth. VI, 13) ; id est, induci minime permittas. Sequitur:
IBID.— Propterea non exaltabuntur.
430 37. Disciplinae expertes ab infimis ad coelestia nunquam sublevantur. —Cor enim si sub disciplina esset, superiora appeteret, adipiscendis bonis transeuntibus non inhiaret. Quorum igitur cor sub disciplina non est, recte de illis dicitur: Propterea non exaltabuntur, quia dum in infimis voluptatibus dimissi terrena bona semper desiderant, cor ad superna gaudia nunquam levant. Exaltarentur quippe si mentem ad spem patriae coelestis erigerent. Sed [Col. 1033D] Corruptum hunc locum reformavimus ope Mss. Germ., Anglic., Turon., Vindoc., Bellov., Norman., etc., et vet. Edit. Barbarum sonat quod legitur in recentioribus: sed qui per disciplinam custodire vitam minime student, sed ex desiderio in imis jacent, et, quod est gravius, jacendo se erigunt, quia de rebus transitoriis extolluntur: extolli possunt sed exaltari [Col. 1034D] nequeunt . . . unde se apud se nequiores fiunt. qui per disciplinam custodire vitam minime student, [Col. 1033D] semper per desideria in imis jacent, et, quod est gravius, jacendo se erigunt, quia de rebus transitoriis extolluntur. Extolli autem possunt, sed exaltari nequeunt, quia inde profundius in imo sunt, unde apud se altiores fiunt. Cor itaque, quod sine disciplina est, exaltari non valet, quia humana mens sicut male elevata in infimis premitur, sic bene pressa in sublimibus levatur. Sequitur:
VERS. 5.— Praedam pollicetur sociis, et oculi filiorum ejus deficient.
38. Unum corpus sunt diabolus et iniqui. Ejus socii, angeli apostatae; filii, perversi homines. —Postquam de multitudine iniquorum, id est de antiqui hostis corpore, beatus Job sententiam protulit, mox ad ipsum eorum principem, id est caput omnium perditorum, sententiam vertit, atque a plurali numero ad singularem redit. [ Vet. XVII. ] Ita quippe unum corpus sunt diabolus et omnes iniqui, ut plerumque nomine capitis censeatur corpus, et nomine corporis appelletur caput. Nam capitis nomine censetur corpus cum de perverso homine dicitur: Ex vobis unus diabolus est (Joan. VI, 71) . Et rursum nomine corporis [Col. 1034B] appellatur caput cum de ipso apostata angelo dicitur: Inimicus homo hoc fecit (Matth. XIII, 28) . Iste igitur princeps omnium perversorum alios socios habet atque alios filios. Qui namque sunt ejus socii, nisi illi apostatae angeli qui cum eo de coelestis patriae sede ceciderunt? Vel quos alios filios habet, nisi perversos homines, qui de ejus prava persuasione in malitiae operatione generantur? Unde etiam Veritatis voce infidelibus dicitur: Vos ex patre diabolo estis (Joann. VIII, 44) .
39. Quam praedam sociis polliceatur diabolus. —Perversus itaque iste auctor erroris praedam sociis pollicetur, quia malignis spiritibus pravorum promittit animas in eorum fine rapiendas. Et oculi filiorum ejus deficient, quia dum intentiones hominum [Col. 1034C] ad sola terrena speranda excitat, hoc illos amare facit quod diu tenere non possunt. Neque enim valet amoris pravi intentio permanere, quando et hoc quod amat ipsumque qui amat constat sub celeritate deficere. Possunt quoque et per socios fortasse intelligi crudelissimi quique et omni malitia jam repleti; per filios vero hi qui adhuc deceptoriis promissionibus illusi, [Col. 1034D] Vindoc., Bellov., Norm., Germ., etc., augenda pravitate. augendae pravitati nutriuntur, ut illos jam velut ex merito malitiae diabolus quasi socios habeat qui jam non habent in perditione quo crescant, istos autem quasi filios quos promissionibus lactat ut ad pejora [Col. 1034D] Germ., Bellovac., Sag. et alii Norm., addunt opera. proficiant. Sed oculi filiorum ejus deficient, quia pravorum intentiones cadunt cum omne quod hic appetunt deserunt, et illic quod doleant sine fine patiuntur. Sequitur:
VERS. 6.— Posuit me quasi in proverbium vulgi: [Col. 1034D] Utic. et alii Norm., et exemplum suum coram eis. Hujus lect. nullum est fundamentum in textu Hebr. et exemplum sum coram eis.
40. De electorum flagellis stulta vulgi opinio. —Haec beatus Job dicat ex se, dicat ex vocibus omnium electorum. Omnis quippe qui flagello percutitur quasi in proverbium ponitur vulgi, quia 431 stultus quisque dum cuiquam maledicere appetit, ex illius similitudine [Col. 1035A] maledictionem sumit, quem percussum temporaliter videt, eamque poenam suo optat adversario quam evenisse conspicit justo. Sicque fit ut non recte sapientibus in exemplum deducatur rectus, dum et poena justi esse damnatio creditur, et quae illi maneat gloria nulla spe fidei praevidetur. Sequitur:
VERS. 7.— Caligavit [Col. 1035D] In Norm., praeter hanc lectionem alia in margine notatur, sc., ab indignatione, quam etiam observavit Gussanv. ad indignationem oculus meus, et membra mea quasi in nihilum redacta sunt.
41. Ad flagella sanctis obstupescentibus et caligantibus, infirmi aliquando corruunt. —Ad indignationem oculus caligat quando ipsi quoque qui in dominico corpore, id est in Ecclesia, lumen veritatis habent, dum se diutius a pravis despici ac dedignari conspiciunt, de occulti judicii admiratione turbantur, et secretum [Col. 1035B] Dei penetrare nequeunt, cur praevalere perversi contra bonorum innocentiam permittuntur. Quis etenim non obstupescat cum Herodias apud temulentum regem saltatu filiae obtinet ut caput amici Sponsi, prophetae et plusquam prophetae, ante ora convivantium in disco deferatur (Marc. VI, 27) ? Sed cum [Col. 1035D] Bellov., sed cum isti. justi ad indignationem caligant, infirmi plerumque usque ad infidelitatem corruunt. Unde subditur: Et membra mea quasi in nihilum sunt redacta. Membrorum quippe nomine teneritudo exprimitur infirmorum, qui dum perversos prospiciunt florere justosque cruciari, ad hoc nonnunquam perveniunt, ut se bona vel inchoasse poeniteant; atque ita ad agenda mala [Col. 1036D] Bellov., Norm., etc., citius redeunt. citius recedunt, ac si eorum vitae nocuerit bonum quod inchoaverunt. Hoc autem quod [Col. 1035C] ait: Caligavit ad indignationem oculus meus, verbis planioribus aperit, adjungens:
VERS. 8. Stupebunt justi super hoc, et innocens contra hypocritam suscitabitur.
42. Imperfectorum est gloriae perversorum invidere. —Hoc loco innocens necdum perfectus justus accipitur, qui bona adhuc inchoans, etsi nocere aliis non novit, perfecta tamen ipse agere nequaquam valet. Et quia corda parvulorum, dum perversos florere in praesenti vita conspiciunt, invidiae facibus succenduntur; tanto enim quisque plus invidet aliis bona praesentia, quanto ea ipse minus contempserit. Nam quod haberi ab omnibus non valet simul totum, [Col. 1036D] In Utic. legitur, huic defit. In Mss. Germ., Corb., Germ., aliisque exstat lectio Editorum, licet aliquid deesse videatur. huic [Col. 1035D] desit quod alter habuerit. Succenditur vero contra hypocritam innocens, dum gloriae simulatoris invidet etiam qui nulli nocere solet. Sin vero hoc in loco innocens quilibet in bono perfectus accipitur, contra hypocritam innocens suscitatur quando hunc et florere conspicit, et tamen cum suo eum flore contemnit; et praedicando quae recta sunt, tanto eum despiciendum caeteris esse denuntiat, quanto eum conspicit illa anxie quaerere quae cum eo diu non valeant permanere. In quo adhuc sensu subjungitur:
VERS. 9.— Et tenebit justus viam suam, et mundis manibus addet fortitudinem.
43. Deus qui malis temporalia bona concedit, justis aeterna non denegabit. —Considerato quippe hypocrita, justus viam suam tenet, quia dum illum ex perversa voluntate obtinere ea quae mundi sunt intuetur, ipse ad amorem coelestium robustius stringitur, sciens quia bonis desideriis praemia aeterna non deerunt, dum et pravis et duplicibus cordibus bona temporalia non negantur. Qua ex re mundis quoque manibus addit fortitudinem, quia conspiciens perversos obtinere terrenam gloriam, bona sua opera provehit 432 ad perfectionem; et tanto altius temporalia despicit, quanto haec abundare etiam malis cernit. [Col. 1036B] Quam enim sint despicienda considerat quae Deus omnipotens etiam perversis praestat. Si enim principaliter magna essent, nequaquam haec conditor adversariis suis tribueret. Unde et indignum sibi esse perpendit ut illa bona appetat quae abundare conspicit et malis, sed ad percipienda coelestia mentem suam dirigit, quae sibi cum reprobis communia esse non possunt. Igitur postquam exteriores profectus malorum, bonorum vero interiores intulit, exhortationis verba protulit, dicens:
VERS. 10.— Igitur omnes vos convertimini, et venite.
44. Ad Deum converti fide, et venire opere debemus. [Col. 1036C] —Quae videlicet exhortationis verba proprie ad electos format, quos ad aeternitatem vocat. Qui duobus modis invitantur, scilicet ut convertantur, et veniant: convertantur nimirum fide, veniant opere. Vel certe convertantur deserendo mala, et veniant bona faciendo, sicut scriptum est: Declina a malo, et fac bonum (Psal. XXXVI, 27) . Mirandum vero quod subditur:
IBID.— Et non inveniam in vobis ullum sapientem.
45. Apud semetipsos sapientes, ad veram sapientiam pervenire nequeunt. —Quid est enim quod eos ad sapientiam vocat, et tamen optat ne illos sapientes inveniat, nisi quod ad veram sapientiam venire non possunt qui falsae suae sapientiae fiducia decipiuntur? [Col. 1036D] de quibus scriptum est: Vae qui sapientes estis in oculis vestris, et coram vobismetipsis prudentes (Isai. V, 21) . Et quibus rursum dicitur: Nolite esse prudentes apud vosmetipsos (Rom. XII, 16) . Unde idem praedicator egregius hos quos carnaliter sapientes invenerat, ut sapientiam veram perciperent, prius fieri stultos quaerebat, dicens: Si quis videtur inter vos sapiens esse in hoc saeculo, stultus fiat, ut sit sapiens (I, Cor. III, 18) . Et per semetipsam Veritas dicit: Confiteor tibi, Pater Domine coeli et terrae, quia abscondisti [Col. 1037A] haec a sapientibus et prudentibus, et revelasti ea parvulis (Matth. XI, 25) . Quia ergo hi qui apud semetipsos sapientes sunt ad veram sapientiam pervenire non possunt, recte beatus Job, conversionem auditorum desiderans, exoptat ne in eis ullum sapientem inveniat. Ac si eis aperte dicat: Stulti esse apud vosmetipsos discite, ut in Deo vere sapientes esse valeatis. Sequitur:
VERS. 11.— Dies mei transierunt, cogitationes meae dissipatae sunt, torquentes cor meum.
46. Dies Ecclesiae prosperitas, noctes adversitas. Sancti ad terrena dispensanda coacti torqueri se sentiunt. —Sancta electorum Ecclesia per diurna et nocturna tempora conspicit vitae suae spatia transire, [Col. 1037B] quia noctem in adversitatibus, diem vero in prosperitatibus habere consuevit. Quasi enim lux ei oritur ex tranquillitate pacis, et nox ex dolore persecutionis. Sed cum post quietis otia ad excrescentis contra se persecutionis laborem redit, dies suos transisse testatur. In quibus tamen diebus solet tanto gravioribus curis premi, quanto a se de ipsa tranquillitate pacis subtiliores a judice rationes cogitat exquiri. In tranquillitate enim pacis modo animarum lucra cogitat, modo terrenarum rerum dispensationes curat. Quae videlicet terrenorum actuum dispensationes tanto bonis mentibus graviores sunt, quanto earum intuitu ab intuendis coelestibus vel ad modicum avelluntur. Unde bene beatus Job sive sua, sive voce universalis Ecclesiae, postquam dies suos transisse testatur, [Col. 1037C] illico subjunxit: Cogitationes meae dissipatae sunt, 433 torquentes cor meum. Quia dum bonis mentibus temporalis felicitas transit, etiam cura eis terrenae dispensationis subtrahitur, quae eas in cogitationibus torquere videbatur. [Col. 1037D] Norm, Dum enim rectae. Turon, dum enim recti. Dum enim erectae semper esse ad percipienda coelestia appetunt, eo ipso quo aliquando ex dispensatione terrena ad ima cogitanda descendunt, torqueri se sentiunt. Unde fit ut ipsa quoque adversitas persecutionis vertatur in magnam exsultationem laetitiae, propter adeptam quietem cordis. Unde et apte subditur:
VERS. 12.— Noctem verterunt in diem.
47. Sancti malunt perpeti mala, quam bonorum cura fatigari. —Dissipatae etenim cogitationes noctem in [Col. 1037D] diem vertunt, quia nonnunquam justis amplius placet ex adversitate mala perpeti quam ex prosperitate terrenae dispensationis cura fatigari. Sed quia noverunt cautius, et adversa transire, et prospera rursus illucescere, apte subjungitur:
IBID.— Et rursum post tenebras spero lucem.
48. Sancti post mortem statim coelestibus praemiis donantur. —Lux enim post tenebras speratur, quia vel post noctem vitae praesentis aeternum lumen percipitur, vel ita hic adversitas atque prosperitas alternant, ut sibi succedere vicissim non desinant. Unde [Col. 1038A] fit ut et in luce nox in suspicione sit, et in nocte lux in praesumptione, sicut scriptum est: In die bonorum ne immemor sis malarum, et in die malorum ne immemor sis bonorum (Eccl. XI, 27) . Sed ecce quia auctoris nostri gratia redempti sumus, hoc jam coelestis muneris habemus, ut cum a carnis nostrae inhabitatione subtrahimur, mox ad coelestia praemia deducamur, quia dum conditor ac Redemptor noster, claustra inferni penetrans, electorum exinde animas eduxit, nos illo ire non patitur, unde jam alios descendendo liberavit. Hi vero, qui ante ejus adventum in hunc mundum venerunt, [Col. 1037D] Turon, quantam libertatem justitiae haberent . . . in [Col. 1038D] sinum, etc. quantamlibet justitiae virtutem haberent, ex corporibus educti in sinu coelestis patriae statim recipi nullo modo poterant, quia necdum ille venerat qui inferni claustra sua descensione [Col. 1038B] solveret, et justorum animas in perpetua jam sede collocaret. Unde beatus Job et afflictionem sentiens, et adhuc differri retributionem justorum sciens, apte subjungit:
VERS. 13.— Si sustinuero, infernus domus mea est, et in tenebris stravi lectulum meum.
49. Ante Christum justorum animae in inferno tormentorum expertes tenebantur. —Priores etenim sancti et sustinere adversa poterant, et tamen, e corporibus educti, adhuc ab inferni locis liberari non poterant, quia necdum venerat qui illuc sine culpa descenderet, ut eos qui ibi tenebantur ex culpa liberaret. Tunc vero homo suum lectulum in tenebris stravit, quando lucem justitiae persuasori callido consentiendo deseruit. [Col. 1038C] Et quia in ipsis quoque inferni locis justorum animae sine tormento tenebantur, ut et pro originali culpa adhuc illuc descenderent, et tamen ex propriis actibus supplicium non haberent, quasi in tenebris lectulum stravisse est in inferno sibi requiem praeparasse. Grave etenim taedium electis fuit post solutionem carnis adhuc speciem non videre Creatoris. Quod taedium non immerito beatus Job tenebras vocat. Sed quia hoc ex poena infirmitatis venit, recte eamdem mox infirmitatem subdit dicens:
434 VERS. 14.— Putredini dixi: Pater meus es; mater mea, et soror mea, vermibus.
50. Ex origine vitiata concupiscentiae curarumque [Col. 1038D] vermes trahimus. —Quid est hoc quod dixit putredini: Pater meus es, nisi quod omnis homo ab origine jam vitiata descendit? Unde et additur: Mater mea, et soror mea, vermibus, quia videlicet et ab ipsa putredine et cum ipsa in hunc mundum venimus. Quantum enim ad materiam corruptibilis carnis, mater nostra ac soror vermes sunt, quia et de putredine processimus, et cum putredine venimus, quam portamus. Quod si intelligi spiritaliter potest, et mater natura, et consuetudo non immerito soror vocatur, quia ab illa cum ista sumus. Quae videlicet mater et soror vermes sunt, quia ex natura corruptibili et [Col. 1039A] consuetudine perversa cogimur, ut quasi quibusdam vermibus, sic inquietis cogitationibus in mente fatigemur. Carnis enim natura vitiata et consuetudo perversa, [Col. 1039D] Ebroic, quia per innumeras curas. quia innumeras curas in corde infirmitatis nostrae generant, bene mater et soror vermes vocantur. Mordent enim animum curae, dum inquietant. Non enim cessant justi viri vel sollicite cogitare et pertractare quid agant, vel provide inspicere quo post praesentem vitam ducendi sint. Quia ergo tunc electi ante adventum Domini et in labore vitae praesentis se esse cernebant, et tamen post praesentem vitam necdum coelestia bona percipere, [Col. 1039D] Mendose in Gussanv., post Vaticanam, verebantur. Legitur enim urebantur in omnibus Mss. Anglic., Norm., Bellov., Turon., Germ., etc., nec non in veteribus Excusis. multis cogitationibus urebantur. Exspectabant enim gratiam Redemptoris sui, nec tamen ad eam poterant in carne vivendo pervenire. Unde et apte subditur:
VERS 15.— Ubi est ergo nunc praestolatio mea?
51. Justorum tot in malis, sola spes Christus. —Quae esse potuit praestolatio justorum, [Col. 1039D] Sic Norm. et Turon. At Editi, nisi justus et justificans. nisi justos justificans Deus, [Col. 1039D] Vindoc., qui propter tollendas poenas hum. generis. qui ad poenas humani generis sponte descenderet, et captivos mortis justitiae suae virtute liberaret? Hujus enim praesentiam minime cessabant intenta cogitatione praestolari: esse [Col. 1039D] Vindoc., venturum. venturam noverant, sed venire citius quaerebant. Unde non ait: Ubi est ergo praestolatio mea? sed ait: Ubi est ergo nunc praestolatio mea? [Vet. XXII. ] Dum enim addit nunc, ostendit quia quod quandoque venturum erat venire citius desiderabat. Sequitur:
IBID.— Et patientiam meam quis considerat?
52. Ardentibus desideriis ab illis expetitus. —Expressit [Col. 1039C] desiderium quo festinat in carne positus redimi et ab inferis ad superna revocari. Et quidem paucorum hominum ista fuit perpendere, ut scirent de praesentis vitae laboribus [Col. 1040D] Vindoc., vel de subsequentis vitae post mortem dilatione cogitare. vel de subsequenti post mortem dilatione cogitare. Quod utrumque justi ante adventum Redemptoris nostri se perpeti dolebant. Unde et recte dicitur: Et patientiam meam quis considerat? [Col. 1040D] Norm., et quidem. Equidem non deest qui patientiam consideret; sed cum citius non exaudit, quasi minus considerare Deus dicitur. Ipsa enim humani generis quae venit in mundi fine redemptio ab his qui a mundi initio praecesserunt tarda credebatur, quia longo temporis spatio a coelestium remuneratione disjuncti sunt, Veritate attestante, quae ait: Multi prophetae [Col. 1040D] Turon., Lyr., Bigot., et justi. Utic. utramque lectionem suppeditat. et reges [Col. 1039D] voluerunt vos videre quae vos videtis, et non viderunt (Luc. X, 24) . Itaque quod nunc dicitur: Patientiam meam quis considerat? ardentis desiderii vota panduntur. Neque enim, ut praediximus, justorum patientiam 435 non considerat Deus, sed quasi non considerare dicitur ad votum desiderii minus citius apparere, et per prolixiora tempora dispensationis [Col. 1040A] suae gratiam differre. Dicat ergo: Patientiam meam quis considerat? quia quod disponenti breve est, longum est amanti. Unde adhuc dilationis suae damna considerans, hoc quod jam praedixerat repetit, et, descensurus ad ima, vocem doloris ingeminat, dicens:
VERS. 16.— In profundissimum infernum descendent omnia mea.
53. Qui profundissimus infernus, dicantur eorum receptacula. —Cum constet, quod apud inferos justi non in locis poenalibus, sed in superiori quietis sinu, tenerentur, magna nobis oboritur quaestio, quidnam sit quod beatus Job asserit, dicens: In profundissimum infernum descendent omnia mea. Qui et si ante adventum mediatoris Dei et hominum in infernum descensurus [Col. 1040B] erat, liquet tamen quia in profundissimum infernum descensurus non erat. An ipsa superiora [Col. 1040D] Norm., loca inferni. Utic., super. loca inferni profundissimum infernum vocantur? loca inferi profundissimum infernum vocat? Quia videlicet, quantum ad sublimitatem coeli, jam hujus aeris spatium non immerito dici infernus potest. Unde cum apostatae angeli a coelestibus sedibus [Col. 1040D] Bellov. et plur., in hoc caligoso. in hoc caliginoso aere sint demersi, Petrus apostolus dicit: Angelis peccantibus non pepercit, sed rudentibus inferni detractos, in tartarum tradidit in judicio cruciandos reservari (II Petr. II, 4) . Si itaque, quantum ad celsitudinem coeli, aer iste caliginosus infernus est, quantum ad ejusdem aeris altitudinem, terra quae inferius jacet, et infernus intelligi et profundus potest; quantum vero ad ejusdem terrae altitudinem, et illa loca inferi quae superiora sunt aliis receptaculis [Col. 1040C] inferni, hoc loco non incongrue inferni profundissimi appellatione signantur, quia quod aer ad coelum, terra ad aerem, hoc ille est superior infernorum sinus ad terram.
[ Vet. XXIII. ] 436 54. Job solam animam totum hominem esse sentit. —Sed mirum valde est quod adjungit: Descendent omnia mea. Cum enim sola anima descensura esset ad inferni loca, quid est quod sanctus vir illuc perhibet omnia sua descendere, nisi quod ibi se esse totum vidit, ubi pondus suae remunerationis intelligit? Quia hoc quod ex se insensibile in terra deserit, quousque ad incorruptionem resurrectionis redeat, se esse non sentit. Omnia itaque sua in infernum profundissimum descensura perhibet, quo solam suam animam descensuram [Col. 1040D] videt, quia ibi totus est, ubi sentire possit quod receperit. Vel certe in infernum omnia ejus descendunt, quia laborum omnium retributio adhuc in sola inferni quiete recipi praestolabatur. Et quasi illuc descendit omne quod egit, quia ibi quietem retributionis suae ex omnibus invenit. Unde etiam ipsa quies praestolata subjungitur, cum illico subinfertur:
IBID.— Putasne saltem ibi erit requies mihi?
55. Job de sua salute trepidante, nemo securus sit. —
In quibus nimirum verbis et innotescit quod desiderat, et tamen esse se adhuc de suscipienda requie dubium designat, ne cujus sancta opera tot flagella secuta sunt, occulto judicio superni judicis, post flagella temporalia etiam mansura tormenta sequerentur. Qua in re cum magno nobis timore pensandum est quis nostrum jam de requie aeterna securus sit, [Col. 1041B] si de ea adhuc et ille trepidat cujus virtutis praeconia [Col. 1042A] et ipse judex qui percutit [Col. 1041B] Lyr. et Bigot., laudat. clamat: Si enim justus vix salvabitur, impius et peccator [Col. 1041B] Iidem, ubi parebit? ubi parebunt (I Pet. IV, 18) ? Beatus etenim Job ad requiem se post flagella perventurum noverat; sed ut nostra timore corda concuteret, ipse visus est de aeternae quietis retributione dubitare cum dicit Putasne? ut nos videlicet perpendamus quanta debemus formidine venturum judicium semper expavescere, quando et ille [Col. 1042B] Turon., Vindoc., Norm., Germ., qui judice teste laudatus. qui a judice laudatus est adhuc de retributione judicii in suis vocibus securus non est.
1. Superius dictorum anacephalaeosis. —Superiori hujus operis parte (Maxime praefat., c. 2) tractavimus quod omnipotens Deus, ut mentes corrigeret sub lege positorum, beati Job vitam ad testimonium adduxit, [Col. 1041C] qui legem non novit, et tamen tenuit, qui praecepta vitae quae scripto non acceperat custodivit. Hujus prius actio Deo attestante laudatur, et probari postmodum diabolo insidiante permittitur, ut per tentamenta tribulationis ostenderet quantum prius in tranquillitate profecisset. Hujus vitam inimicus generis humani more suo improbus, et laudari Deo attestante cognovit, et tamen ad tentandum expetiit. Quem cum tot damnis rerum, tot orbitatibus percussum sternere nequivisset, uxorem ei in stimulum [Col. 1041D] Bajoc. et alii Norm., malae persuasionis. malae suasionis excitavit, ut saltem per familiaria verba corrumperet quem per tot sternere nuntiorum tormenta minime valeret. Sed cum adjutorio feminae, quod contra Adam prius in paradiso obtinuit, [Col. 1041D] Vindoc., quod contra hunc secundum in sterquilinio positum superare non potuit. contra hunc secundum in sterquilinio positum roborari [Col. 1041D] non potuit, ad alia se tentandi argumenta convertit, ut amicos ejus quasi consolantes adduceret, et tamen eorum mentes in asperitatem increpationis excitaret; [Col. 1041D] Vindoc., quatenus per impatientiam quem flagella non vicerant. quatenus eum, cujus patientiam flagella non vicerant, inter flagella saltem aspera verba superarent. Sed inimicus callide insidians fraudem quam contra sanctum virum paraverat pertulit, quia sancto viro quot occasiones perditionis intulit, tot causas victoriae ministravit. Contra tormenta quippe patientiam, contra verba sapientiam tenuit, quia et [Col. 1041D] Utic., olim, dolores verborum, nunc, mutato o in e, dolores verberum. dolores verberum aequanimiter sustinuit, et stultitiam male suadentium sapienter frenavit. Sed quia in [Col. 1042B] ipsis passionibus doctisque 437 locutionibus sanctae Ecclesiae typum tenet, amicis ejus, ut saepe jam diximus, quaedam recta, et quaedam stulta loquentibus, non immerito haeretici figurantur, qui pro eo quod sancto viro amici sunt, multa de reprobis recta dicunt; [Col. 1042C] sed pro eo quod speciem haereticorum tenent, plerumque in oris sui excessu dilabuntur, et verborum suorum jaculis sancti viri [Col. 1041D] Bajoc., Ebroic. et alii Norm., mentem feriunt. pectus feriunt, sed contra mentem inexpugnabilem ipsa sua percussione fatigantur. Nos igitur subtili debemus discretione distinguere, et quid sit in eorum verbis quod vere de reprobis sentiunt, et quid quod contra beatum Job fatuum sonant.
CAP. XVIII, VERS. 1, 2.— Respondens autem Balda: Suhites, dixit: Usque ad quem finem verba jactabis? Intellige prius, et sic loquamur.
2. Haeretici Ecclesiam superbiae et ignorantiae insimulant. —Omnes haeretici sanctam Ecclesiam [Col. 1042D] In aliis Excusis legitur: in quibusdam incognitis. Legendum cognitis persuadent tum exemplaria mss. Anglic., Norman., Vindoc., Turon., Germ., etc., quibus concinit vet. Edit. Paris., tum sensus; is enim est: haeretici Ecclesiam aut multa ignorare, aut de his quae non ignorat, superbire putant. in quibusdam cognitis superbire putant, quaedam vero [Col. 1042D] nec intelligere suspicantur. Unde Baldad Suhites beatum Job quasi in superbiam astruit erupisse, quem fatetur verba jactare. Sed signat ipse quanta elatione tumuerat, qui beatum Job loqui [Col. 1042D] Bajoc. et alii, quod non intelligeret. quae non intelligeret putabat. Et quia omnes haeretici in aestimatione sua a sancta Ecclesia [Col. 1042D] Norm., se despici. despici conqueruntur, apte subjungitur:
VERS. 3.— Quare reputati sumus ut jumenta, et sorduimus coram te?
3. Haereticorum in Ecclesiam suspiciones et contumeliae. —Humanae mentis est proprium hoc sibi fieri [Col. 1043A] suspicari quod facit. Arbitrantur enim se despici, qui bonorum mores despicere consueverunt. Et quia in his quae comprehendi valent ratione contra haereticos ostendit Ecclesia rationabile non esse quod astruunt, aestimari se ab ejus judicio velut jumenta suspicantur. [Col. 1043D] Vindoc., ex qua despectus sui suspectione. Ex qua despectus sui suspicione protinus ad dedignationem prosiliunt, atque ad ejusdem Ecclesiae contumelias excitantur. Unde subditur:
VERS. 4.— Quid perdis animam tuam in furore tuo?
4. Ecclesiae zelum, furorem et insaniam vocant haeretici. —Haeretici vel zelum rectitudinis, vel spiritalem gratiam sanctae praedicationis, non virtutis pondus, sed insaniam furoris aestimant. Quo furore videlicet perire fidelium animas arbitrantur quia [Col. 1043B] inde interire Ecclesiae vitam credunt, unde eam contra [Col. 1043D] Ita praestantiores Mss. Gilot., inservire; alii, in fervore, vel in furore. se infervere conspiciunt. Sequitur:
IBID.— Nunquid propter te derelinquetur terra?
5. Deus extra veram Ecclesiam vere non colitur. —Se enim ubique Deum colere, se totum mundum [Col. 1043D] Locus hic in Mss. Norm. sic legitur: si enim ubique se Deum colere, se totum mundum existimant occupa se; quid est ergo dicere, nunquid propter te derelinquetur terra, nisi hoc., et. existimant occupasse. Quid est ergo dicere: Nunquid propter te derelinquetur terra, nisi hoc quod saepe fidelibus dicunt, quia si hoc est verum quod vos dicitis, omnis a Deo terra derelicta est, quam jam prae multitudine nos tenemus; [Col. 1043D] Turon., Vindoc., Norm., et vet. Edit., sic habent. [Col. 1044D] Alii vero Excusi: sancta autem universalis Ecclesia praedicat salvari veraciter nisi intra se non posse. Verum si ita legendum foret, quae sequuntur vitiosam repetitionem continerent: asserens quod omnes qui extra ipsam sunt minime salvabuntur. sancta autem universalis Ecclesia praedicat Deum veraciter nisi intra se coli non posse, asserens quod omnes qui extra ipsam sunt minime salvabuntur. At contra haeretici, qui etiam extra ipsam salvari se posse confidunt, [Col. 1043C] in quolibet loco sibi divinum adjutorium adesse profitentur. Unde dicunt: Nunquid propter te derelinquetur terra? id est, ut quisquis extra te fuerit minime salvetur? Unde etiam subditur:
IBID.— Et transferentur rupes de loco suo.
6. 438 Haeretici doctores suos rupes vocant. —Haeretici rupes vocant eos quos sublimibus in humano genere excedere sensibus aestimant, quos profecto doctores se habere gloriantur. Cum vero sancta Ecclesia perversos quosque praedicatores intra sinum rectae fidei colligere studet, quid aliud quam de locis propriis rupes movet, ut intra eam recta sentientes humiliter jaceant, qui in perversis suis sensibus prius rigidi stabant? Sed hoc fieri haeretici omnino contradicunt, [Col. 1043D] et propter ejus vocem rupes de loco proprio transferri renituntur, quia videlicet nolunt ut ad eam venientes vera humiliter sentiant hi qui apud eos elati sensibus falsa sapiebant.
[ Vet. et Rec. III.] 7. Contra Ecclesiam propter flagella quae patitur, insaniunt. —Plerumque vero haeretici, cum quosdam intra sanctam Ecclesiam vel [Col. 1044A] inopia, vel flagellis laborantes aspiciunt, semetipsos mox in arrogantiam justitiae extollunt; et quidquid adversum fidelibus evenisse considerant, hoc factum pro eorum iniquitatibus putant, nescientes nimirum quia actionum meritum praesentis vitae qualitas nullatenus probat. Nam plerumque et bona malis, et mala bonis eveniunt, pro eo quod et vera bona bonis, et vera mala malis in aeterna retributione servantur. Baldad itaque typum haereticorum de prosperitate vitae praesentis sese extollentium tenens, adversus beati Job flagella quasi ex eorum voce contra justorum opprobria inflatur, ac diserte quidem contra impios disputat; sed quam perverse contra justum talia dicat ignorat, nam subjecit, dicens:
VERS. 5.— Nonne lux impii exstinguetur, nec splendebit flamma ignis ejus?
8. Saepe mala bonis, et bona malis in vita eveniunt. —Haec si in praesentis vitae definitione denuntiat, fallitur; quia plerumque et impiis inesse lumen prosperitatis cernitur, et pios tenebrae ignobilitatis ac paupertatis abscondunt. Sin vero ad hoc ejus sermo dirigitur, ut ostendat quid impii in suo fine patiantur, veraciter dicitur: Nonne lux impii exstinguetur, nec splendebit flamma ignis ejus? Quod si dici de impio recte potuit, contra sanctum tamen virum in flagellis constitutum dici non debuit. Sed nos vires brachiorum illius in suis sententiis perpendentes, pensemus quam valide jacula intorquet, et desinamus [Col. 1044C] aspicere intorquendo quem impetit, nimirum scientes, quia frustratis ictibus lapidem feriat. Dicat ergo: Nonne lux impii exstinguetur? [Rec. IV. ] Quia habent et impii lucem suam, prosperitatem scilicet vitae praesentis. Sed lux impii exstinguetur; quia fugitivae vitae prosperitas cum ipsa citius vita terminatur. Unde apte subditur: Nec splendebit flamma ignis ejus?
9. Mali quod appetunt, plerumque ad cumulum perditionis obtinent. —Omnis namque impius habet flammam ignis proprii, quem in corde suo ex fervore desideriorum temporalium accendit, dum modo istis, modo illis cupiditatibus aestuat, et cogitationes suas per multiplicia blandimenta saeculi amplius inflammat. Ignis autem si flammam non habet, nequaquam [Col. 1044D] fuso lumine splendet. Flamma itaque ignis ejus est decor, vel potestas exterior, quae de interno ejus ardore procedit, quia quod anxie in hoc mundo 439 adipisci desiderat, plerumque ad cumulum perditionis suae obtinet, et sive in potestate culminis, sive [Col. 1044D] Hic Editi dissentiunt. Edit. Basil. 1514 habet in divitiis multiplicandis, quod etiam legitur in Paris. 1518. Gilot., Vatic., Gussanv., in divitiis multiplicatur. [Col. 1045D] Edit. Paris. 1495, mss. Cod. Bellov., Vindoc., Utic. et aliis Norm. concinit, quorum lectionem sequimur. in divitiis multiplicationis, quasi per exteriorem gloriam lucet. Sed non splendebit flamma [Col. 1045A] ignis ejus; cum in die exitus, omnis exterior decor subtrahitur, et solo suo intrinsecus ardore concrematur. Flamma ergo ab igne subtrahitur cum gloria exterior ab interno ejus ardore separatur. Habent etiam et justi flammam ignis sui, sed nimirum quae resplendeat, quia videlicet eorum desideria in bonis operibus lucent. Iniquorum vero flamma minime splendet, quia per hoc quod mala appetunt; ad tenebras pertrahuntur. Unde et sequitur:
VERS. 6.— Lux obtenebrescet in tabernaculo illius.
10. Iniquorum gaudium cito deficit. Supra ipsos est gaudium; justorum infra. —Si plerumque tristitiam tenebras accipimus, non immerito lucem accipere gaudium debemus. Lux ergo in tabernaculo [Col. 1045B] illius tenebrescit, quia in ejus conscientia, quam male inhabitat, gaudium quod de temporalibus rebus fuerat deficit. Unde et apte subjungitur:
IBID.— Et lucerna quae super eum est exstinguetur.
[ Vet. IV. ] Ut enim de usu multorum loquar, lucerna lumen in testa est, lumen vero in testa est gaudium in carne. Lucerna ergo quae super eum est exstinguitur, quia cum malorum suorum retributio impium sequitur, in ejus mente gaudium carnale dissipatur. Bene autem de lucerna hac non dicitur quae apud eum est, sed quae super eum est, quia iniquorum mentem terrena gaudia possident, sicque eam in voluptatibus absorbent, ut super ipsam sint, non apud ipsam. Justi autem etiam cum prosperitatem vitae praesentis habent, eam sub semetipsis premere [Col. 1045C] noverunt, ut hoc quod apud se in bonis hilarescunt, gravitatis consilio transeant, et virtutis regimine excedant. Lucerna ergo impii quae super eum est exstinguitur, quia citius ejus gaudium deficit, quod eum totum in hac vita possedit. Et qui nunc male se in voluptatibus dilatat, eum post in suppliciis poena coangustat. Unde adhuc subditur:
VERS. 7.— Arctabuntur gressus virtutis ejus.
11. Qui nunc in deliciis vagantur, in suppliciis arctabuntur. —Nunc enim quasi toties virtutis suae gressus exerit, quoties [Col. 1045D] Vindoc., voluntatis suae. potestatis suae violentias exercet. Sed gressus virtutis ejus arctabuntur, quia vires malitiae illius, quas nunc in voluptate sua exhibet, postmodum poena constringit. Sequitur:
IBID.— Et praecipitabit eum consilium suum.
12. Suo unusquisque impius consilio in praeceps ruit. —Habet nunc consilium suum omnis iniquus praesentia appetere, [Col. 1045D] Norm., aeterna despicere. Turon., aeterna desperare. Vindoc., aeterna injuste agere. Codex Vindoc., [Col. 1046D] quo nunc unico utimur, aliis deficientibus, mendosissimus est. aeterna deserere, injusta agere, justa deridere; sed cum judex justorum injustorumque venerit, suo unusquisque impius consilio praecipitatur, quia per hoc quod hic appetere pravis cogitationibus elegit, in aeterni supplicii tenebras mergitur. [Col. 1046A] Quem enim hic gloria temporalis extollit, illic sine termino poena premit. Qui hic in voluptate laetatus est, illic perpetua ultione cruciatur. Et fit plerumque ut ipsa hujus mundi prosperitas, quae ab impiis inhianter appetitur, eorum gressus ita obliget, ut etiam cum ad bona opera voluerint redire, vix possint, quia recta agere non valent cum mundi hujus amatoribus 440 displicere timent. Unde agitur ut per gloriam quam impius ex peccato assequitur ejus adhuc peccata amplius multiplicentur, quod bene Baldad exprimit cum subjungit:
VERS. 8.— Immisit enim in rete [Col. 1046D] Vind., pedes suos. Ita nunc in Utic. pedem suum, et in maculis ejus ambulat.
13. Peccator cum a peccati laqueis expediri nititur, [Col. 1046B] cognoscit quam duris nexibus teneatur, maxime in fine vitae. —Qui pedes in rete mittit, non cum voluerit ejicit, sic qui in peccata se dejicit non mox ut voluerit surgit; et qui in maculis retis ambulat, gressus suos ambulando implicat, et cum expedire ad ambulandum nititur, ne ambulet obligatur. Saepe namque contingit ut quis, hujus mundi delectatione persuasus, in eo ad honoris gloriam pertingat, ut ad desideriorum suorum effectum perveniat, et pervenisse se ad hoc quod expetiit laetetur. Sed quia bona mundi non habita in amore sunt, et plerumque habita vilescunt, percipiendo discit quam sit vile [Col. 1046D] Utic., quod expetit, etc., quod expetitur, utramque enim lectionem proponit. quod expetiit. Unde revocatus ad mentem exquirit qualiter sine culpa fugiat, quod se cum culpa conspicit [Col. 1046C] adeptum; sed ipsa eum dignitas quae implicavit tenet, et sine culpis aliis fugere non valet hoc ubi non sine culpa pervenit. Immisit ergo in rete pedes suos, et in maculis ejus ambulat, quia cum expediri nititur, tunc veraciter conspicit quam duris nexibus tenetur. Neque enim vere obligationem nostram cognoscimus, nisi cum evadere nitentes, quasi levare pedes conamur. Unde et hanc eamdem obligationem aperit subjungens:
VERS. 9.— Tenebitur planta illius laqueo.
[ Vet. V. ] Quia videlicet stringetur finis in peccato. Et quia hostis generis humani, cum uniuscujusque vitam in culpa obligat, ad ejus mortem anxius anhelat, recte subjungitur:
[Col. 1046D] IBID.— Et exardescet contra eum sitis.
14. Cum se obligatum experitur, concupiscentia acrius aestuat peccator. —Antiquus quippe noster inimicus, cum in peccato vitam illaqueat, sitit, ut mortem peccatoris bibat. Quod tamen et aliter intelligi potest. Nam perversa mens, cum in peccatum se venisse conspicit, quadam cogitationis superficie evadere peccati laqueos quaerit; sed vel terrores, vel opprobria hominum timens, eligit in aeternum [Col. 1047A] mori, quam ad tempus aliquid adversitatis perpeti. Unde totum [Col. 1047D] Hanc lectionem, quam exhibent Mss. Vindoc., Bellovac., Utic. et Norm. omnes, necnon vet. Edit., praetulimus alteri recent. Ed., se vitiis inserit. se vitiis deserit, quibus jam se semel obligatum sentit. Cujus ergo usque ad finem vita in culpa constringitur, ejus planta laqueo tenetur. Sed quia se quo malis obligatum pensat, eo de suo reditu desperat, ipsa jam desperatione acrius ad hujus mundi concupiscentias aestuat, fit desideriorum fervor in mente, et peccatis praecedentibus irretitus animus ad majora etiam delicta succenditur. Unde et subditur: Et exardescet contra eum sitis. In ejus quippe animo contra eum sitis exardescit, quia quo agere perversa consuevit, eo ad ebibenda mala vehementer accenditur. Impio quippe sitire est hujus mundi bona concupiscere. Unde et Redemptor noster ante Pharisaei domum hydropicum curat, et cum [Col. 1047B] contra avaritiam disputaret, scriptum est: Audiebant autem omnia haec Pharisaei, qui erant avari, et deridebant illum (Luc. XIV, 12; XVI, 4) . Quid est ergo quod ante Pharisaei domum hydropicus curatur, nisi quod per alterius aegritudinem corporis, in altero exprimitur aegritudo cordis? Hydropicus quippe 441 quo amplius biberit, amplius sitit, et omnis avarus ex potu sitim multiplicat, quia cum ea quae appetit adeptus fuerit, ad appetenda alia amplius anhelat. Qui enim adipiscendo plus appetit, hujus sitis ex potu crescit. Sequitur:
VERS. 10.— Abscondita est in terra pedica ejus, et decipula illius super semitam.
[Col. 1047C] 15. Diaboli quanta in decipiendo astutia. Qualitates morum certis vitiis affines. —In terra pedica absconditur cum culpa sub terrenis commodis occultatur. Inimicus quippe insidians ostendit humanae menti in terreno lucro quid appetat, et occultat peccati laqueum, ut ejus animam stringat, quatenus videat quidem quod concupiscere valeat, et tamen nequaquam videat in quo culpae laqueo pedem ponat. Decipula vero a decipiendo vocata est. Et tunc ab antiquo hoste super semitam decipula ponitur, quando in actione hujus mundi, quam mens appetit, peccati laqueus paratur; quae videlicet non facile deciperet, si videri potuisset. Sic quippe decipula ponitur, ut dum esca ostenditur, nequaquam ipsa a transeunte videatur. Quasi esca quippe in laqueo est lucrum cum culpa, et hujus mundi prosperitas cum iniquitate. [Col. 1047D] Dum itaque a concupiscente lucrum appetitur, quasi pedem mentis apprehendit decipula, quae non videtur. Saepe ergo proponuntur animo cum culpa honores, divitiae, salus, et vita temporalis; quae mens infirma dum quasi escam videt, et decipulam non videt, per escam quam videns appetit, in culpa constringitur quae non videtur. Existunt etenim qualitates morum, quae certis vitiis sunt vicinae. Nam mores asperi, aut crudelitati, aut superbiae solent esse conjuncti; [Col. 1048A] mores autem blandi, et quam decet paulo amplius laetiores, nonnunquam luxuriae et dissolutioni. Intuetur ergo inimicus generis humani uniuscujusque mores cui vitio sint propinqui, et illa opponit ante faciem ad quae cognoscit facilius inclinari mentem, ut blandis ac laetis moribus saepe luxuriam, nonnunquam vanam gloriam; asperis vero mentibus iram, superbiam, vel crudelitatem proponat. Ibi ergo decipulam ponit, ubi esse semitam mentis conspicit, quia illic periculum deceptionis inserit, ubi viam esse invenerit propinquae cogitationis. Et quia perversus homo omne quod facit etiam pati metuit, atque hoc sibi ab omnibus fieri aestimat quod ipse omnibus quibus valet parat, recte sequitur:
[Col. 1048B] VERS. 11.— Undique terrebunt eum formidines.
16. Peccator pravis desideriis ad malam actionem tractus timore irretitur. —Tales enim contra se omnes esse suspicatur, qualis ipse esse contra omnes nititur. Quae nimirum formidines quid in ejus actione faciant, subinfertur cum dicitur:
IBID.— Et involvent pedes ejus.
[ Vet. VII. ] Pedes quippe si involuti fuerint, gressus liberos habere non possunt, et nullum carpere iter valent, quia sua eos involumenta retinent. Prava itaque desideria ad pessimam actionem trahunt, sed pessima actio restringit in formidine. [Col. 1047D] Verba haec, quae videlicet formido, etc., usque ad [Col. 1048D] et saepe contingit, exclusive, desunt, in Vindoc. ex amanuensis, ut conjicimus, incuria et oscitantia. Quae videlicet formido involvit pedes, ne in rectam exire valeant actionem. Et saepe contingit ut idcirco quisque bonus esse metuat, ne hoc a pravis ipse patiatur [Col. 1048C] quod se bonis fecisse reminiscitur; dumque hoc pati quod fecit metuit, undique territus, undique suspectus, quasi pedes involutos habet, qui timore irretitur, nil libere agere praevalet, quia in bono opere quasi inde gressum perdidit, unde ad mala 442 quae concupierat excessit. Sequitur:
VERS. 12.— Attenuetur fame robur ejus, et inedia invadat costas illius.
17. Iniquus fame tabescit, quia nulla cibi interni refectione pascitur. —Scripturae sacrae more, optare videtur quod futurum praevidet, scilicet non maledicentis animo, sed praedicentis. Omnis itaque homo, quia ex anima et carne [Col. 1048D] Sagiensis, constat, et, consistit. consistit, quasi ex robore [Col. 1048D] et infirmitate compositus est. Ex ea enim parte qua spiritus rationalis est conditus, non incongrue dicitur robustus; ex ea vero qua carnalis, infirmus est. Robur ergo est hominis anima rationalis, quae impugnantibus vitiis resistere per rationem valet. Unde et superius per beatum Job dictum est: Roborasti eum paululum, ut in perpetuum pertransiret (Job. XIV, 20) . Ex rationali quippe anima habet homo ut in perpetuum vivat. Hujus ergo iniqui robur fame attenuatur, quia ejus anima nulla interni cibi refectione [Col. 1049A] pascitur. De qua scilicet fame Deus per prophetam loquitur: Emittam famem in terram, non famem panis neque sitim aquae, sed audiendi verbum Domini (Amos VIII, 11) .
18. Hinc sensus mentis deficiunt. —Bene autem subditur: Et inedia invadat costas illius. Costae enim viscera constringunt, ut latentia intrinsecus earum soliditate muniantur. Costae ergo uniuscujusque sunt sensus animi, qui latentes cogitationes muniunt. Inedia igitur invadit costas, quando, omni spiritali refectione subtracta, sensus mentis deficiunt, et cogitationes suas regere vel tueri non possunt. Inedia invadit iniqui costas, quia fames interna sensus mentis extenuat, ut cogitationes suas nullatenus regant. Nam dum sensus mentis obtusi fuerint, cogitationes [Col. 1049B] ad exteriora prodeunt, et, quasi costis infirmantibus, ea quae in occulto sana latere potuerant foras viscera funduntur. Unde fit ut, cogitationibus exterius sparsis, exterioris gloriae [Col. 1049D] Recent. Ed. specie deceptus, reluctantibus Mss. et vet. Excusis. speciem deceptus appetat animus, nihilque diligat, nisi quod pulchrum foris viderit. Contra quem adhuc apte subjungitur:
VERS. 13.— Devoret pulchritudinem cutis ejus, et consumat brachia illius primogenita mors.
19. Primogenita mors est superbia quam cavere vix possunt divites. —Pulchritudo cutis est gloria temporalis, quae dum foris concupiscitur, quasi species in cute retinetur. Brachiorum vero nomine non incongrue opera designantur, quia corporale opus [Col. 1049C] brachiis agitur. Quid autem mors nisi peccatum est, quod ab interiore vita animam occidit? unde scriptum est: Beatus et sanctus qui habet partem in resurrectione prima (Apoc. XX, 6) , quia ille post in carne feliciter resurget, qui, in hac vita positus, a mentis suae morte resurrexerit. Si igitur peccatum mors, non incongrue primogenita mors superbia valet intelligi, quia scriptum est: Initium omnis peccati superbia (Eccli. X, 15) . Pulchritudinem igitur cutis ejus et brachia illius primogenita mors devorat, quia iniqui gloriam vel operationem superbia supplantat. Potuit enim etiam in hac vita sine culpa gloriosus existere, si superbus minime fuisset; potuit auctoris sui judicio quibusdam suis operibus commendari, nisi haec ipsa opera ante ejus oculos [Col. 1049D] elatio supplantaret. Saepe enim quosdam divites videmus, qui opes et gloriam habere sine culpa potuissent, si haec habere cum humilitate voluissent. Sed extolluntur rebus, [Col. 1049D] Vindoc., inflammantur honoribus. Ita olim lectum in Utic. inflantur honoribus, dedignantur caeteros, omnemque vitae suae fiduciam in ipsa abundantia [Col. 1050A] rerum ponunt. Unde et quidam dives dicebat: 443 Anima, habes multa bona [Col. 1049D] Deest reposita in Vindoc. reposita in annos plurimos; requiesce, comede, bibe, epulare (Luc. XII, 19) . [Col. 1049D] Supplevimus eorum ex Mss. Vindoc., Norm., etc., et ex vet. Edit. In recent., quas cogitationes dum supernus judex aspicit, de hac ipsa eum sua fiducia evellit. Laudata exempl. mss. et excusa habent eos. Quas eorum cogitationes dum supernus judex aspicit, de hac ipsa eos sua fiducia evellit. Unde hic quoque apte subditur:
VERS. 14.— Evellatur de tabernaculo suo fiducia ejus, et calcet super eum quasi rex interitus.
20. Quos diabolus blandis persuasionibus decipit, violentis nexibus ad supplicium rapit. —Hoc loco interitus nomine ipse hostis generis humani, qui interitum intulit, designatur; qui per suum quemdam satellitem exprimitur, de quo ad Joannem dicitur: Nomen illi mors (Apoc. VI, 8) . Iste itaque interitus [Col. 1050B] in die exitus quasi rex super impium calcat, quia quem prius blandis persuasionibus decepit, [Col. 1049D] Vindoc., ad extremum rectitudinis violentis nisibus . . . [Col. 1050D] rapit. ad extremum violentis nexibus ad supplicium rapit, tantoque eum [Col. 1050D] Utic., durius perimit, et deprimit. durius deprimit, quanto in pravis actibus vehementius astringit. Qui hic quoque reprobi mentem dum possidet calcat, quia quoties eam delectationibus pressit, quasi toties super eam pedes suae tyrannicae dominationis posuit.
[ Vet. IX.] 21. Non peccati tentationem, sed dominationem effugere possumus. —Si vero interitus nomine non aperte diabolus, sed peccatum debet intelligi, ex quo contingit reprobos ad interitum trahi, talis nimirum interitus quasi rex calcat mentem, cum eam non resistentem possidet. Non enim potest in hac vita homini posito tentatio deesse peccati, [Col. 1050C] sed aliud est peccato tentanti resistere, aliud dominanti servire. Iniquus autem quisque, quia resistere peccati suasionibus nescit, subjugari autem ejus dominio non pertimescit, recte de eo dicitur: Calcet super eum quasi rex interitus. Hujus quippe interitus regnum a discipulorum cordibus repellebat. Apostolus cum dicebat: Non regnet peccatum in vestro mortali corpore (Rom. VI, 12) . Non enim ait: Non sit, sed Non regnet, quia non esse non potest, non autem regnare in cordibus bonorum potest. Quia ergo cum quaelibet culpa cor iniqui pulsaverit, resistens illud non invenit, sed suo dominio substernit, dicatur recte: Evellatur de tabernaculo suo fiducia ejus, et calcet super eum quasi rex interitus. [Col. 1050D] Ita Mss. Bellov., Utic., et caet., Norm., quam genuinam esse lectionem existimamus. Verum editores observantes prius factam esse mentionem tabernaculi, mutaverunt de terra in de tabernaculo, ut habent omnes Editi. Si autem primitus scriptum fuisset de tabernaculo, nunquam antiquariis venisset in mentem hanc lectionem mutare, et scribere de terra. De terra ergo fiducia ejus evellitur, quando perversus quisque, qui [Col. 1050D] multa sibi ad votum in hac vita paraverat, repentina morte dissipatur. Et calcat super eum quasi rex interitus, quia vel hic vitiis premitur, vel mortis suae tempore per hoc quod ad supplicia rapitur potestati daemoniacae subjugatur. Quod idcirco ita in reproborum [Col. 1051A] mentibus agitur, quia et cum occasio perpetrandi peccati deest, desideriorum cogitationes eorum cordibus nullatenus desunt. Et cum semper diabolum sequantur in opere, valde tamen se illi obligant in cogitatione. Prius ergo culpa in cogitatione est, postmodum vero in opere. Unde filiae Babylon dicitur: Descende in pulvere, virgo filia Babylon, sede in terra (Isai. XLVII, 1) . Cum enim semper pulvis terra sit, non tamen terra semper est pulvis. Quid ergo per pulverem nisi cogitationes debemus accipere, quae dum importune ac silenter in mente evolant, ejus oculos excaecant? Et quid per terram nisi terrena actio designatur? Et quia reproborum mens prius ad prava cogitanda [Col. 1051D] Vindoc., ducitur. dejicitur, et postmodum ad facienda, recte filiae Babylon, quae ab internae rectitudinis judicio descendit, per ferientem sententiam [Col. 1051B] 444 dicitur ut prius in pulvere, et post in terra sedeat, quia nisi se in cogitatione prosterneret, in malo opere non inhaesisset. Sequitur:
VERS. 15.— Habitent in tabernaculo illius socii ejus, quia non est.
22. Satan non esse dicitur, quia bene esse amisit. —Id est, in mente ejus apostatae angeli per cogitationes nequissimas conversentur, ejus videlicet socii, qui idcirco jam non est, quia a summa essentia recessit, et per hoc, quotidie excrescente defectu, quasi ad non esse tendit, quo semel ab eo qui vere est cecidit; qui recte quoque non esse dicitur, quia bene esse perdidit, quamvis naturae essentiam non amisit. [Col. 1051C] [ Vet. X. ] Adhuc tamen easdem iniqui cogitationes subtilius exprimens subjungit, dicens:
IBID.— Aspergatur in tabernaculo ejus sulphur.
23. Peccata carnis sulphuri fetenti et ardenti recte comparantur. —Sulphur quid aliud quam fomentum ignis est? Quod tamen sic ignem nutrit, ut fetorem gravissimum exhalet. Quid itaque in sulphure, nisi peccatum carnis accipimus? Quod dum perversis cogitationibus quasi quibusdam fetoribus mentem replet, aeterna ei incendia praeparat; et dum fetoris sui nebulam in mente reproba dilatat, contra eam flammis subsequentibus quasi nutrimenta subministrat. Nam quia per sulphur fetor carnis accipitur, ipsa sacri eloquii historia testatur, quae contra Sodomam [Col. 1051D] ignem ac sulphur pluisse Dominum narrat (Genes. XIX, 24) . Qui cum carnis ejus scelera punire decrevisset, in ipsa qualitate ultionis [Col. 1051D] Bigot. et Lyr., novit maculam; quae lectio rejicienda. notavit maculam criminis. Sulphur quippe fetorem habet, ignis ardorem. Quia itaque ad perversa desideria ex carnis fetore arserant, dignum fuit ut simul igne et sulphure perirent, quatenus ex justa poena discerent ex injusto desiderio quid fecissent. Hoc ergo in tabernaculo [Col. 1052A] iniqui sulphur aspergitur, quoties perversa carnis delectatio in ejus mente dominatur. Quem quia indesinenter pravae cogitationes possident, eumque ferre boni operis fructum vetant, recte subjungitur:
VERS. 16.— Deorsum radices ejus siccentur, sursum autem atteratur messis ejus.
24. Iniquorum ariditas et streilitas. —Quid namque radicum nomine, quae in occulto sitae sunt, et germen in apertum ferunt, nisi cogitationes accipimus, quae dum non videntur in corde, visibilia opera producunt? Unde et messis nomine eadem aperta operatio signatur quae videlicet ex latenti radice producitur. Et quia omnis iniquus prius [Col. 1051D] Deest tentationum in Vindoc. et Norm. in cogitationibus [Col. 1052B] tentationum arescit, et postea a bonis actibus deficit, recte per Baldad dicitur: Deorsum radices ejus siccentur, sursum autem atteratur messis ejus. [Col. 1051D] Ita legendum suadent nostri Mss. et omnes vet. Edit. In Gussanv., quisque pravas cogitationes suas in infirmis; consentit Vatic. Ed., quae tamen habet in [Col. 1052D] infimis. Quia dum pravus quisque cogitationes suas in infimis rebus ponit et sempiternae viriditatis gaudia appetere negligit, quid aliud quam radices suas deorsum siccari permittit? Cujus sursum messis atteritur, quia omnis ejus operatio a superno judicio quasi nihilum deputatur, etiam si ante humanos oculos bona videatur. In imo itaque radices sunt, et superius messis, quia hic prius bonas cogitationes mittimus, ut quandoque bonorum operum fructum percipere in aeterna retributione mereamur. Sed iniquus quisque, cum 445 bonas cogitationes deserit, et ad ea quae sunt exterius semetipsum fundit, [Col. 1052C] deorsum siccantur radices ejus. Sursum vero messis ejus atteritur, quia qui hic sterilis persistit, post hanc vitam ad nulla praemia vocatur. Sequitur:
VERS. 17.— Memoria illius pereat de terra, et non celebretur nomen ejus in plateis.
25. Antichristi et iniquorum omnium quam brevis gloria. —Intuendum est nobis quia sic Baldad Suhites de unoquoque iniquo loquitur ut latenter ad caput omnium iniquorum ejus verba vertantur. Caput quippe iniquorum diabolus est. Ipse quippe, in ultimis temporibus, illud vas perditionis ingressus, [Col. 1052D] In Editis, quod Antichristus. At sensus abest, quem restituimus ex Mss.; solet Gregorius Antichristum appellare vas perditionis, aut simpliciter, illud vas diaboli. Vide l. XV, num. 69 et 71, necnon l. XXVII, n. 49, vas quippe illud diaboli. Antichristus vocabitur, qui nomen suum longe lateque diffundere conabitur, quod nunc unusquisque imitatur cum de memoria terreni nominis gloriam laudis suae [Col. 1052D] extendere nititur, atque opinione transitoria laetatur. Sic ergo haec verba intelligantur de unoquoque iniquo, ut referri [Col. 1052D] In Utic., olim, quandoque. quoque debeant ad ipsum specialiter caput iniquorum. Dicat itaque: Memoria illius pereat de terra, et non celebretur nomen ejus in plateis. Plateae quippe appellatione graeca a latitudine sunt vocatae. Memoriam vero suam in terra statuere Antichristus conatur, cum in terrena gloria appetit, si [Col. 1053A] esset possibile, in perpetuum permanere. Nomen suum in plateis celebrari gaudet, cum longe lateque operationem suae iniquitatis extendit. Sed quia diu haec ejus iniquitas non sinitur extolli, dicatur: Memoria illius pereat de terra, et non celebretur nomen ejus in plateis; id est, et citius laudem terrenae potestatis amittat, et omne gaudium sui nominis perdat, quod longe lateque in brevi temporis prosperitate diffuderat. Sequitur:
VERS. 18.— Expellet eum de luce in tenebras.
26. Iniquorum gloriam supplicium aeternum excipit. —De luce ad tenebras ducitur cum de honore vitae praesentis ad supplicia aeterna damnatur. Unde et apertius subditur:
IBID.— Et de orbe transferet eum.
[Col. 1053B] De orbe quippe transfertur cum, superno apparente judice, de hoc mundo tollitur, in quo perverse gloriatur. Qui pro eo quod cum omnibus sequacibus suis, fine mundi interveniente, damnatur, recte subjungitur:
VERS. 19.— Non erit semen ejus, neque progenies in populo suo, nec ullae reliquiae in regionibus ejus.
Scriptum quippe est, [Col. 1053D] Vindoc., quem Dom. Jesus interficiet spiritu, etc. quia Dominus Jesus interficiet eum spiritu oris sui, et destruet illustratione adventus sui (II Thess. II, 8) . Dum ergo ejus iniquitas cum mundi statu terminatur, progenies ejus in populo suo non relinquetur, quia et ipse et ejus populus cum ea ad supplicium pariter urgetur, et omnes iniqui, qui de ejus perversa persuasione in pravis actionibus nati sunt, illustratione adventus Domini aeterno interitu [Col. 1053C] cum eodem suo capite ferientur. Ac nulla ejus progenies in mundo remanet, quia districtus judex iniquitates illius cum ipso mundi fine concludit. Quod vero haec aperte de Antichristo intelligi debeant, demonstratur cum subditur:
VERS. 20.— In diebus ejus stupebunt novissimi, et primos invadet horror.
27. Antichristi saeva persecutio. Tunc sanctis aderit et constantia ex virtute, et pavor ex carne. —Tanta enim tunc contra justos iniquitate effrenabitur, ut etiam electorum corda non parvo pavore 446 feriantur. Unde scriptum est: Ita ut in errorem inducantur, si fieri potest, etiam electi (Matth. XXIV, 24) . Quod [Col. 1053D] videlicet dicitur, non quia electi casuri sunt, sed magnis terroribus trepidaturi. Tunc vero contra eum certamen justitiae, et novissimi electi habere narrantur et primi, quia scilicet et hi qui in fine mundi electi reperientur in morte carnis prosternendi sunt, et illi etiam qui a prioribus mundi partibus [Col. 1053D] Bellov., praecesserunt. processerunt, Enoch scilicet et Elias, ad medium revocabuntur, et crudelitatis ejus saevitiam in sua adhuc mortali carne passuri sunt. Hujus vires in tanta potestate [Col. 1054A] laxatas novissimi obstupescunt, et primi metuunt, quia licet juxta hoc quod spiritu superbiae sublevatur, omnem temporalem ejus potestatem despiciunt, juxta hoc tamen quod ipsi adhuc in carne mortali sunt, in qua cruciari temporaliter possunt, ipsa quae fortiter tolerant supplicia perhorrescunt; ita ut in eis uno eodemque tempore et constantia ex virtute sit, et pavor ex carne, quia etsi electi sunt, [Col. 1053D] Vindoc, ut tormenta vincere queant. ut tormentis vinci nequeant, per hoc tamen quod homines sunt, et ipsa metuunt tormenta quae vincunt. Dicatur ergo: In diebus ejus stupebunt novissimi, et primos invadet horror, quia videlicet tanta tunc signa monstraturus, et crudelia ac dura facturus est, ut ad stuporem perducat quos in fine mundi invenerit, et priores patres qui in ejus expugnationem servati sunt carnalis mortis dolore transfigat. Igitur quia de iniquis [Col. 1054B] omnibus, vel de ipso iniquorum capite multa narravit, generali mox definitione subjungit:
VERS. 21.— Haec sunt ergo tabernacula iniqui, et iste locus ejus qui ignorat Deum.
28. Antichristi locus tenebrae sunt, in quas cum iniquis omnibus detrudetur. —Superius enim dixerat: Expellet eum de luce ad tenebras, et de orbe transferet eum. Cujus cum mala subjungeret, adjunxit: Haec sunt tabernacula iniqui, et iste locus ejus qui ignorat Deum, videlicet indicans quia is qui nunc Deum ignorando extollitur, tunc ad propria tabernacula pervenit, quando eum sua iniquitas in supplicia demergit; et locum suum quandoque invenit tenebras, qui dum hic de falsa gauderet luce justitiae, locum tenebat [Col. 1054C] alienum. Perversi enim in omne quod per simulationem faciunt [Col. 1053D] Bellov., nonnunquam gloriam just rum, etc. Sic olim scriptum in Utic., quibus verbis expunctis, nunc [Col. 1054D] legitur ut in Edit. In Vindoc., nomen gloriae justorum tenent, quasi ad locum suum tunc perveniunt. Ubi mutilus est hic locus. nomen gloriae justorum quasi locum occupare alienum nituntur. Sed ad locum suum tunc perveniunt, cum iniquitatis suae merito perpetuo igne cruciantur. Hic namque per omne quod agunt percipiendae laudis desiderio serviunt, et per imaginem bonorum operum sinum mentis ad avaritiam extendunt. Eat igitur nunc iniquus, et, multis apparatibus tumidus, sua hic habitacula construat, nomen gloriae extendat, rura multiplicet, seque abundantibus opibus [Col. 1054D] Tur., dilatet, sic quoque nunc legitur in Utic. delectet; cum vero ad supplicia aeterna pervenerit, profecto cognoscet quia haec sunt tabernacula iniqui, et iste locus ejus qui ignorat Deum. Recte vero haec Baldad dixerat, sed cui diceret ignorabat. [Col. 1054D] Vehementer autem justi cor affligitur, quando contra illum sententiae ex injusta [Col. 1054D] Vindoc., existimatione. aestimatione proferuntur. Unde beatus Job protinus respondit, dicens:
CAP. XIX, VERS. 2.— Usquequo affligitis animam meam, et atteritis me sermonibus?
447 29. Quid a malis patiantur justi. —Sancti viri eloquia, ut saepe jam diximus, aliquando ex persona propria, aliquando vero ex voce capitis, aliquando [Col. 1055A] autem ex typo sunt universalis Ecclesiae sentienda. Valde vero affligitur anima justorum quando illi contra bonos districtas sententias intorquent, qui bene vivere ignorant; et ex voce sibi justitiam vindicant, quam moribus impugnant. Unde amicis beati Job, ut saepe jam diximus, haereticorum typum tenentibus, recte ab eodem respondetur: Usquequo affligitis animam meam, et atteritis me sermonibus? Atteruntur enim boni sermonibus iniquorum, quando contra eos illi in verbis tument, qui aut in perversa fide, aut in pravis moribus jacent. Sequitur:
VERS. 3.— En, decies [Col. 1055D] Norm., Confudistis me. confunditis me.
30. Sive sileant justi, sive loquantur, malos semper experiuntur adversarios. —Numeratis vicibus locutionum [Col. 1055B] amicorum Job, adhuc [Col. 1055D] Deest nisi in Norm. et Vindoc. nisi quinquies locutos eos cognoscimus. Sed propter hoc quod ab eis quinquies increpationes audierat, quorum increpationibus quinquies ipse respondit, decies se perhibet esse confusum, quia et in eo graviter laboravit quod frustra increpatus est, et in eo confusionem pertulit quod verba doctrinae non audientibus dixit. Itaque et cum [Col. 1055D] In Vindoc. omittitur audiens. audiens taceret, et cum loquens non audiretur, ipse laborem pertulit, qui et tacendo patienter, et eis loquendo inutiliter, cordis dolorem sensit. Unde et superius dicit: Quid agam? Si locutus fuero, non quiescet dolor meus; et si tacuero, non recedet a me (Job. XVI, 7) . Sin vero ad typum sanctae Ecclesiae haec verba referimus, liquet quod magnum ejus est gaudium servare Decalogi praecepta. Sed hanc perversi decies [Col. 1055C] confundunt, quia per omne quod peccant pravis suis moribus Decalogi praecepta relinquunt, et toties bonis confusionem faciunt, quoties in suis actibus divinis vocibus obsistunt. Sequitur:
IBID.— Et non erubescitis opprimentes me.
31. Hostes Ecclesiae nec timore Dei, nec hominum pudore refrenantur. —Sunt nonnulli quos ad perpetrandam nequitiam oborta subito malitia invitat, sed tamen humana verecundia revocat. Et plerumque per hoc quod exterius erubescunt, ad interiora sua redeunt, et contra se internum judicium sumunt, quia si propter hominem mala facere metuunt, quanto magis propter Deum, qui cuncta inspicit, nec appetere [Col. 1055D] mala debuerunt? In quibus fit ut mala majora corrigant per bona minima, scilicet per exteriorem verecundiam interiorem culpam. Et sunt quidam qui postquam Deum in mente contempserint, multo magis humana judicia spernunt, atque omne malum quod appetunt, audacter peragere non erubescunt. Quos ad perpetrandum malum occulta iniquitas invitat, et nulla aperta verecundia retardat; sicut et de quodam iniquo judice dicitur: Deum non timebat, et hominem non verebatur (Luc. XVIII, 2) . Hinc est etiam [Col. 1056A] quod de quibusdam impudenti fronte peccantibus dictum est: Et peccatum suum quasi Sodoma praedicaverunt (Isai. III, 9) . Plerumque ergo tales sunt adversarii sanctae Ecclesiae, qui a perpetrandis malis nec timore Domini, nec hominum pudore refrenantur. Quibus bene per beatum Job dicitur: Et non erubescitis opprimentes me, [Col. 1055D] Sag. et alii Norm., quia et pravum fuit mala voluisse, [Col. 1056D] et pejus, etc. quia etsi pravum fuit mala voluisse, pejus est male appetita non erubescere. Sequitur:
VERS. 4.— Nempe et si ignoravi, mecum erit ignorantia mea.
448 32. Ecclesiae humilitati haeretici arrogantiam opponunt. —Habent hoc haeretici proprium, ut de inani scientiae suae arrogantia inflentur, et recte credentium [Col. 1056B] simplicitatem saepe derideant, et nullius esse meriti vitam humilium [Col. 1056D] Vindoc., decantant. ducant. [ Vet. XIV. ] At contra sancta Ecclesia in omne quod veraciter sapit sensum suum humiliter deprimit, ne scientia infletur, ne in requisitione occultorum tumeat, et perscrutari aliqua quae ultra vires sunt illius praesumat. Utilius etenim studet nescire quae perscrutari non valet quam audacter definire quae nescit. Scriptum quippe est: Sicut qui mel multum comedit, non est ei bonum; sic qui scrutator est majestatis opprimetur a gloria (Prov. XXV, 27) . Dulcedo etenim mellis, si plus quam necesse est sumitur, unde delectatur os, inde vita comedentis necatur. [Col. 1056D] Utic., dulcis quippe. Dulcis quoque est requisitio majestatis; sed qui plus hanc scrutari appetit quam humanitatis cognitio permittit, ipsa hunc ejus gloria [Col. 1056C] opprimit, quia velut immoderate mel sumptum, perscrutantis sensum, dum non capitur, rumpit. Nobiscum vero esse dicitur, quod pro nobis est; et rursum non nobiscum esse dicitur quod contra nos est (Luc. XI, 13) . Quia ergo scientia sua haeretici cor inflat, fideles autem cognitio ignorantiae suae humiliat, dicat beatus Job voce sua, dicat etiam confessione universalis Ecclesiae: Nempe et si ignoravi, mecum erit ignorantia mea. Ac si aperte haereticis dicatur: Omnis vestra scientia vobiscum non est, quia contra vos est, dum stulta elatione vos erigit. Mea vero ignorantia mecum est, quia pro me est; quoniam dum perscrutari de Deo aliquid superbe non audeo, [Col. 1056D] Turon., veritatem humiliter servo. in veritate me humiliter servo. Et quia haec ipsa haeretici quae scire quaerunt ad usum solius elationis arripiunt, [Col. 1056D] ut contra fideles et humiles docti videantur, recte subjungitur:
VERS. 5.— At vos contra me erigimini.
33. Ordo postulat ut primum contra nos, et postmodum contra malos erigamur. Hanc correctionis rationem ignorant mali. —Sed haec fortasse melius verba perpendimus, si ipsis specialiter amicis beati Job quemadmodum congruant demonstremus. Ipsi etenim percussum justum videntes, ad sua intima redire debuerunt, [Col. 1057A] et nequaquam beatum Job verbis increpationis premere, sed se deflere, quia si sic percussus fuerat qui ita serviebat, qua ultione feriri merebantur qui non ita servierant? Quibus bene dicitur: At vos contra me erigimini. Ac si eis apertius dicatur: Qui erigi contra vosmetipsos ex mea percussione debuistis [ Vet. XV ]. Ordo quippe erectionis in bono iste est, ut primum contra nos et postmodum contra malos erigamur. Nam qui contra bonos erigitur per superbiam inflatur. Contra nosmetipsos enim erigimur quando, mala propria recognoscentes, districta nosmetipsos poenitentiae ultione ferimus, quando nequaquam nobis in peccatis parcimus, et nullis erga nos cogitationum blandimentis inclinamur. Qui si districte prius nostra in nobis mala insequimur, justum quoque [Col. 1057B] est ut etiam contra aliena mala utiliter erigamur; et ea quae in nobis punimus, etiam in aliis redarguendo superemus.
34. Sed hanc erectionem mali nesciunt, quia se relinquunt, et bonos impetunt. Sibi se intra conscientiam suam mollitie blandae adulationis inclinant, et contra bonorum vitam districtione asperitatis eriguntur. Unde amicis beati Job in ejus flagello tumentibus recte nunc dicitur: At vos contra me 449 erigimini; id est, vosmetipsos redarguendos relinquitis, et me districtis sententiis increpatis. Qui enim semetipsum prius non judicat, quid in alio rectum judicet ignorat. Et si novit fortasse per auditum quod rectum judicare debeat, recte tamen judicare aliena merita non valet, cui conscientia innocentiae propriae nullam judicii [Col. 1057C] regulam praebet. Hinc est enim quod insidiantibus quibusquam, et puniendam adulteram deducentibus dicitur (Joan. VIII, 7) . Qui sine peccato est vestrum, primus in illam lapidem mittat (3, q. 7, cap. 3) . Ad aliena quippe punienda peccata ibant, et sua reliquerant. Revocantur itaque intus ad conscientiam, ut prius propria corrigant, et tunc aliena reprehendant. Hinc est quod cum tribus Benjamin in carnis scelere fuisset obruta, collectus omnis Israel ulcisci iniquitatem voluit, sed tamen semel et iterum in belli certamine ipse prostratus est. Consulto autem Domino si ad ulciscendum [Col. 1057D] Gratianus, in decreto, loco assignato, ire debuisset. ire debuissent, jussum est. Qui juxta divinae vocis imperium perrexit, et semel et secundo cecidit, et tunc demum peccatricem tribum [Col. 1058D] Lyr. et Bigot., valide. Ita nunc Utic. valde feriens pene funditus exstinxit. Quid [Col. 1057D] est quod in ultionem sceleris inflammatur, et tamen prius ipse prosternitur, nisi quod prius ipsi purgandi sunt per quos aliorum culpae feriuntur, ut ipsi jam mundi per ultionem veniant, qui aliorum vitia corrigere festinant? Unde necesse est ut cum contra nos ultio divini examinis cessat, nostra se conscientia ipsa reprehendat, atque ad lamenta poenitentiae ipsa se contra semetipsam erigat, nec contra bonos elata et sibi humilis, sed contra se rigida sit, bonis vero omnibus submissa [ Vet. XVI ]. Superbis ergo corripientibus recte nunc dicitur: At vos contra me erigimini, et arguitis me opprobriis meis. Omnes elati grave [Col. 1058A] esse opprobrium deputant mala temporalia; et tanto unumquemque esse a Deo despectum credunt, quanto hunc afflictum percussionis flagello conspiciunt. Nil etenim in moribus, nil in actibus quaerunt; sed quoslibet in hac vita percussos viderint, esse jam divino judicio damnatos arbitrantur. Unde bene nunc beati Job voce dicitur:
IBID.— Et arguitis me opprobriis meis.
35. Falsa reproborum de justorum flagellis judicia. —Quia hi qui eum justum ante flagella noverant, injustum esse ex ipsa jam sua percussione judicabant. Unde et saepe haeretici, quia affligi quosdam intra sanctam Ecclesiam vident, scriptum quippe de Deo [Col. 1058B] est: Flagellat omnem filium [Col. 1058D] Vindoc., omnem filium quem diligit. quem recipit (Hebr. XII, 6) , tribulationes fidelium non nisi ex peccato esse suspicantur, seque ideo justos credunt, quia, in pravitatis suae sensu dimissi, sine flagello duruerunt. Sequitur:
VERS. 6.— Saltem nunc intelligite quia Deus non aequo judicio afflixerit me.
36. Quaedam Scripturae sacrae verba prava censentur, quia ad interiorem sui intelligentiam non exiguntur. —O quam durum sonat vox justi verberibus afflicti; quam tamen non elatio, sed dolor expressit! Sed justus non est qui justitiam in dolore deserit. Beatus autem Job, quia mite cor habuit, nec in dura [Col. 1058C] voce peccavit. Nam si hunc peccasse in hac voce dicimus, implesse diabolum astruimus quod proposuit, dicens: Tange os ejus et carnem, si non in faciem benedixerit tibi (Job. II, 5) . Gravis itaque quaestio oritur. Si etenim non peccavit in eo quod dicit: Saltem nunc intelligite, quia Deus non aequo judicio afflixerit me, Deum (quod dici nefas est) injuste aliquid egisse consentimus. Si vero 450 peccavit, diabolus de illo quod promisit exhibuit. Astruendum est igitur quia et Deus recte circa beatum Job egerit, et tamen beatus Job ex eo quod dicit se non justo Dei judicio afflictum mentitus non sit, et antiquus hostis in eo quod de beati viri promiserat culpa mentitus sit. Nonnunquam namque ideo prava creduntur verba bonorum, quia interiori sua intelligentia minime pensantur. [Col. 1058D] Beatus enim Job vitam suam attenderat, et ea quae patiebatur flagella pensabat, et videbat aequum non esse ut ad talem vitam talia flagella reciperet. Et cum dicit non aequo se judicio afflictum, hoc libera voce locutus est, quod in secreto suo Dominus de illo adversario ejus dixerat: Commovisti me adversus eum, ut affligerem eum frustra (Ibid., 3) . Quod enim dicit Deus, quia frustra beatum Job afflixerit, hoc rursum beatus Job asserit, quia non aequo judicio a Domino sit afflictus. In quo itaque peccavit qui a sententia auctoris sui in nullo discrepavit.
[Col. 1059A] [ Vet. XVII.] 37. Bona de se dicere, modo vera sint, aliquando licet. Quod exemplo Pauli et Job confirmatur. —Sed fortasse aliquis dicat id nos de nobis bonum dicere quod de nobis in occulto judex dixerit sine peccato esse non posse. Nam quem justus judex laudat, esse hunc jure laudabilem non dubitatur. Ad vero si se ipse laudaverit, jam ejus justitia laude digna esse non creditur. Quod videlicet recte dicitur, si quod judex justus per aequam sententiam perhibet, hoc de se is de quo agitur, praesumat post dicere per elatam mentem. Nam si ipse quoque in humili cogitatione permanens, exigente causa vel dolore, bona de se veracia dixerit, in tantum à justitia non recessit, in quantum à veritate nullo modo discrepavit.
[Col. 1059B] 38. Unde Paulus quoque apostolus multa de se fortia pro discipulorum suorum aedificatione narravit; sed haec narrando minime deliquit, quia a veritatis tramite et attestatione certa et corde humili non recessit. Justam itaque beatus Job vitam suam sentiens, dicat non se esse justo judicio afflictum. Nec peccat in hac voce in qua non discrepat ab auctore, quia is quem Deus frustra percussit, ipse quoque semetipsum asserit non justo judicio afflictum. Sed rursus alia quaestio oritur quam jam in hujus operis memini exordio solutam (Lib. III, cap. et num. 3) , cum omnipotens Deus frustra nil faciat, cur beatum Job frustra se afflixisse testetur? Justus enim conditor noster tot verberibus in beatum Job, non vitia illius curavit exstinguere, sed merita augere. Aequum [Col. 1059C] ergo fuit quod fecit per augmentum boni meriti; non tamen videbatur aequum, quod causas [Col. 1059D] Turon., credebatur causa puniri peccati. credebatur punire peccati. Beatus autem Job peccata sua illis flagellis deleri credidit, non merita augeri; et idcirco non aequum judicium vocat, quia vitam suam cum flagellis examinat. Ergo si vita et flagella pensantur, non aequum fuit quod beatus Job, sicut dixi, [Col. 1059D] Norm., Turon., etc., per disciplinam. per iram districtionis sibi fieri credidit. Si vero misericordia judicis attenditur, quia per poenam justi viri vitae ejus merita cumulantur, aequum vel potius misericors judicium fuit. Igitur et vera Job dixit, dum vitam cum flagello pensavit; et Deus non injusto judicio Job afflixit, quia merita ex flagello cumulavit; et diabolus quod promiserat non implevit, quia beatus Job inter verba quae durum sonant et a vera sententia [Col. 1059D] et a mente humili non recessit. Sed haec afflicti verba minus fortasse intelligimus, nisi sententiam judicis cognoscamus. Qui 451 cum inter utrasque partes sententiam daret, dicit amicis Job: Non estis locuti coram me [Col. 1059D] Turon., recte. rectum, sicut servus meus Job (Job. XLII, 8) . Quis ergo stulta mente beatum Job in locutione sua peccasse fateatur, dum ipsa voce judicis recte locutus asseritur? Quam quidem vocem si ad personam sanctae Ecclesiae referamus, infirmis ejus [Col. 1060A] membris non incongrue aptamus quae, persecutionis ejus tempore, dum et merita illius et flagella considerant, quia injustos florere conspiciunt, et justos interire, hoc justum esse nullatenus suspicantur. Bene autem beati viri voce subditur:
IBID.— Et flagellis suis me cinxerit.
39. Infirma Ecclesiae membra ex assiduis flagellis turbantur. —Aliud quippe est flagellis percuti, aliud cingi. Flagellis namque percutimur cum consolationem et in doloribus ex rebus aliis habemus. Nam cum tanta nos afflictio depremit, ut ex nullius rei consolatione respirare animus possit, non jam flagellis solummodo ferimur, sed etiam cingimur, quia tribulationum verbere ex omni parte circumdamur. Cinctus [Col. 1060B] enim flagellis Paulus fuerat, cum dicebat: Foris pugnae, intus timores (II Cor. VII, 5) . Cinctus flagellis fuerat, cum dicebat: [Col. 1059D] Utic., periculis fluminum, periculis ex genere. Periculis ex genere, periculis ex gentibus, periculis in civitate, periculis in solitudine (II Cor. XI, 26) , et caetera, quae ita enumerat, ut nusquam se habuisse requiem ostendat. [Col. 1059D] Norm.: Quia vero sancta Eccl. cum . . . flag. cingitur, in ea infirmi quique in pusillanim. casu rediguntur . . . [Col. 1060D] recte adhuc, etc. Lectio quam retinemus ex aliis Mss. et omnibus Vulgatis, olim erat in Utic. Sancta vero Ecclesia cum tribulationum suarum flagellis cingitur, in ea infirmi quique in pusillanimitatis casu rediguntur, ita ut se eo [Col. 1060D] In Ms. Germ. et in Excusis, jam desperatos, quod etiam suspicamur olim lectum in Utic. jam despectos existiment, quo exaudiri se tardius vident. Recte adhuc etiam ex eorum typo sancti viri voce subjungitur:
VERS. 7.— Ecce clamabo vim patiens, et nemo exaudiet; vociferabor, et non est qui judicet.
[Col. 1060C] 40. Dolentium querelas dissimulat Deus, ut utilitatem augeat. —Omnipotens Deus quid nobis profuturum esse valeat sciens, dissimulat exaudire dolentium vocem, ut augeat utilitatem, [Col. 1060D] Ebroic., ut purgentur vitia. ut purgetur vita per poenam, et quietis tranquillitas, quae hic inveniri non valet, alibi quaeratur. Sed hanc dispensationis gratiam nonnulli etiam fidelium ignorant. Ex quorum etiam persona nunc dicitur: Ecce clamabo vim patiens, et nemo exaudiet; vociferabor, et non est qui judicet. Non est enim qui judicet dicitur quando judicare dissumulat ipse qui est, quia causam nostram contra adversarium, praeter eum, qui judicet non est. Nec tamen hoc sine judicio est, quod judicium differtur, quia cum haec beatus Job diceret, et sancti viri merita, et adversarii poena crescebat. Hoc ipsum [Col. 1060D] ergo judicium [Col. 1060D] Sag. et alii Norm., differre judicii est. differre judicis est. Sed aliud est quod juste intrinsecus disponit Deus, aliud quod foris flagellis attritus expetit animus. Unde adhuc de ipsa verberum depressione subjungit:
VERS. 8.— Semitam meam circumsepsit, et transire non possum, et in calle meo tenebras posuit.
41. Ex ignorantia et infirmitate peccantibus adest Deus illuminatio et salus nostra. —Circumseptam [Col. 1061A] [Col. 1061D] In quibusd. Edit., vepribus. verberibus semitam suam vidit cum, transire ad securitatem cupiens, evadere flagella non potuit. Et quia se percuti aspexit, nec tamen percussione dignam vitam in semetipso reperit, quasi in calle cordis ignorantiae suae tenebras invenit, qui cur ita flagellaretur penetrare non potuit. Quod ad infirma quoque membra sanctae Ecclesiae non incongrue refertur, quando per hoc quod prave se egisse meminerunt, a 452 bono quoque opere retardantur; et ex infirmitate propria timidi, bona contra haec fortia aggredi non praesumunt. Timent enim magna bona incipere, qui se in suis actibus infirmos esse meminerunt. Et cum plerumque etiam bonum quod eligant nesciunt, quasi in calle suo positas tenebras perhorrescunt. Nam saepe ita de suo opere fit animus [Col. 1061B] incertus, ut ignoret omnino quid virtus, quid culpa sit. In calle ergo suo tenebras invenit, qui in his quae agere appetit quid eligere debeat nescit. [ Vet. XIX. ] Quia igitur saepe infirmitate, nonnunquam vero ignorantia peccatur, ex infirmantibus membris dicitur: Semitam meam circumsepsit, et transire non possum. Ex eis vero quid ad ipsum opus bonum quod eligant caligant subditur: Et in calle meo tenebras posuit. Ex poena etenim culpae est videre bonum quod agere debeat, et tamen implere non posse, et rursum [Col. 1061D] Norm., ex gravioris culpae poena. ex graviori poena culpae est quod agere debeat nec videre. Unde et contra haec utraque Psalmistae voce dicitur: Dominus illuminatio mea, et salus mea, quem timebo (Psal. XXVI, 1) ? Contra ignorantiae enim tenebras illuminatio, contra infirmitatem vero salus est [Col. 1061C] Dominus, quando et ostendit quid debeat ad agendum appeti, et vires praebet ut quod ostenderit possit impleri. Sequitur:
VERS. 9.— Spoliavit me gloria mea, et abstulit coronam de capite meo.
42. Infirma Ecclesiae membra aliquando justitia spoliantur ad tempus. —Quod cuncta haec beati viri in afflictione positi personae conveniant, dubium non est. Sed quia historiae verba patent, juxta litteram expositione non indigent. Oportet ergo ut per sensus debeant mysticos investigari. Ait namque: Spoliavit me gloria mea. Gloria quippe uniuscujusque justitia est. Sicut vero vestimentum tegit a frigore, [Col. 1061D] ita justitia munit a morte. Unde non immerito justitia vestimento comparatur, cum per Prophetam dicitur: Sacerdotes tui induantur justitia (Psal. CXXXI, 9) . Quia vero afflictionis suae tempore hoc justitiae vestimentum, quod apud Deum protegit, sancta Ecclesia in membris suis infirmantibus amittit, dicatur recte: Spoliavit me gloria mea; id est, justitia ab infirmis ablata est, quae ab eis auferri non posset si medullitus inhaesisset; sed idcirco tolli potuit, quia more vestimenti exterius adhaesit. Qua in re quaerendum est quomodo sanctae Ecclesiae membra dici valeant [Col. 1062A] qui potuerunt justitiam perdere, quam tenere videbantur. Sed sciendum est quod plerumque a membris ejus infirmantibus justitia ad tempus amittitur; [Col. 1061D] Sag. et alii Norm., sed per cognit. culpae post . . . [Col. 1062D] redeunt seseque ad, etc., olim in Utic., sed cum per cognit., etc., ut in Edit. sed cum per cognitionem culpae postmodum ad poenitentiam redeunt, sese ad eamdem justitiam quam perdiderant fortius quam credebatur astringunt. Ubi adhuc subditur: Et abstulit coronam de capite meo. Sicut caput corporis prima pars est, ita principale interioris hominis mens est. Corona vero victoriae praemium est, quod desuper potitur, ut qui certaverit remuneretur. Quia ergo multi [Col. 1062D] Bigot. et Lyr., adversitatibus saeculi pressi. adversitatibus pressi minime in certamine perdurant, in eis sancta Ecclesia quasi coronam de capite amittit. Corona quippe in capite est superna remuneratio in mente. Et sunt plerique qui, dum adversitatibus affliguntur, superna praemia cogitare negligunt, et ad perfectionem victoriae [Col. 1062B] pervenire non possunt. In his itaque corona de capite aufertur, quia 453 supernum et spiritale praemium de mentis cogitatione tollitur, ut exteriora jam tranquilla appetant, et aeterna praemia, quia cogitare consueverant, non requirant.
43. Corona de capite Ecclesiae aufertur, cum praelati bona spiritualia negligunt. —Vel certe caput fidelium non immerito sacerdotes accipiuntur, quia pars membrorum Domini prima sunt. Unde et per prophetam caput et cauda exterminari dicitur, ubi videlicet et capitis nomine sacerdotes, et caudae appellatione prophetae reprobi designantur. Corona ergo de capite aufertur cum supernae remunerationis praemia etiam ipsi deserunt qui in hoc Ecclesiae corpore praeesse [Col. 1062C] videbantur. Et plerumque ducibus cadentibus, latius succumbit exercitus qui sequebatur. Unde mox post damna majorum de multimoda labefactione Ecclesiae subsecutus adjunxit:
VERS. 10.— Destruxit me undique, et pereo, et quasi avulsae arbori abstulit spem meam.
44. Praepositis corruentibus infirmi cadunt. —Quasi undique enim Ecclesia destruitur, atque in infirmis membris deperit, quando ipsa quae videbantur fortia corruunt, quando corona de capite abstrahitur, id est quando aeterna praemia etiam a praepositis negliguntur. Bene autem de infirmis cadentibus subditur: Et quasi avulsae arbori abstulit spem meam. Arbor quippe [Col. 1062D] vento impellitur ut cadat. Et quem minae terrent, ut ad injustitiam corruat, quid aliud quam arbor flatum venti pertulit, et statum suae rectitudinis amisit? Quasi enim ex vento spem perdidit, qui, pravorum minis ac persuasionibus devictus, aeterna quae sperabat praemia reliquit. Et quia plerumque contingit ut poenas quis metuens justitiam deserat, fit, judicante Deo, ut etiam justitiam deserens poenas quas timuit non evadat, et qui mentis interitum minime timuit, etiam carnis mala toleret, quae timebat. Unde adhuc subditur:
VERS. 11.— Iratus est contra me furor ejus, et sic me habuit quasi hostem suum.
45. Quosdam ferit Deus tanquam filios, alios tanquam hostes. —Praedicatore quippe egregio attestante dicimus quia fidelis est Deus, et non patietur nos tentari supra id quod possumus ferre, sed faciet cum tentatione proventum, ut possimus sustinere (I Cor. X, 13) . Per prophetam quoque Dominus dicit: Plaga inimici percussi te, castigatione crudeli (Jerem. XXX, 14) . Qui ergo ita percutitur, ut vires illius a percussione superentur, non hunc Dominus jam quasi filium per disciplinam, sed quasi hostem per iram ferit. Cum ergo virtutem nostrae patientiae flagella transeunt, valde metuendum est ne, peccatis [Col. 1063B] nostris exigentibus, non jam quasi filii a patre, sed quasi hostes a Domino feriamur. Et quia fit plerumque ut etiam maligni spiritus afflictorum cordibus multa suadeant, atque inter flagella quae exterius feriunt cogitationes noxias in mentibus fundant, post furorem Domini recte subjungitur:
VERS. 12.— Simul venerunt latrones ejus, et fecerunt sibi viam per me.
46. Afflictos maligni spiritus irrumpentes obsident. In eis voluntas injuste est, et potestas justa. —Latrones namque ejus maligni sunt spiritus, qui exquirendis hominum [Col. 1063D] In Germ., motibus, olim lectum in Utic. ex r superscripto conjicimus. mortibus occupantur. Quia viam sibi in afflictorum cordibus faciunt, quando inter adversa quae exterius tolerantur cogitationes quoque pravas [Col. 1063C] immittere non desistunt. De quibus adhuc dicitur:
Et obsederunt in gyro tabernaculum meum.
In gyro enim tabernaculum obsident [Col. 1063D] Ebroic., quasi ex. quando 454 ex omni latere suis tentationibus mentem cingunt. Quam modo lugere de temporalibus, modo desperare de aeternis, modo in impatientiam ruere, atque in Deum blasphemiae verba jaculari, pessima suggestione persuadent. Quae tamen verba, ut jam praediximus, beato Job etiam juxta historiam congruunt, qui dum mala quae pertulit ante oculos congessit, non quasi corrigendum filium, sed quasi hostem percussum se esse judicavit. Per quem sibi etiam latrones ejus viam fecerunt, quia maligni contra eum spiritus licentiam percussionis acceperunt. Cujus in gyro tabernaculum obsederunt, quia, sublatis rebus [Col. 1063D] et filiis, etiam corpus ejus omne vulneribus attriverunt. [ Vet. XXI. ] Sed mirum valde est, cum latrones diceret, cur addidit ejus? ut videlicet eosdem latrones Dei esse monstraret. Qua in re si voluntas ac potestas malignorum spirituum discernatur, cur latrones Dei dicantur aperitur. Maligni quippe spiritus ad nocendum nos incessabiliter anhelant; sed cum pravam voluntatem ex semetipsis habeant, potestatem tamen nocendi non habent, nisi eos voluntas [Col. 1064A] summa permittat. Et cum ipsi quidem injuste nos laedere appetunt, [Col. 1063D] Sag. et alii Norm., quemlibet tamen laedere non valent, nisi juste a Dom. permit. quemlibet tamen laedere, non nisi juste a Domino permittuntur. Quia ergo in eis voluntas injusta est, et potestas justa, et latrones dicuntur, et Dei, ut ex ipsis sit quod inferre mala injuste desiderant, et ex Deo, quod desiderata juste consummant. Sed quia, ut saepe jam diximus, sanctus vir positus in dolore poenarum, modo suis, modo Ecclesiae, modo Redemptoris nostri vocibus utitur, et plerumque sic sua narrat, ut tamen per typum ea quae sunt sanctae Ecclesiae ac Redemptoris nostri proferat, postposita paulisper cura historiae, in his quae subjungit qualiter Redemptoris nostri vocibus congruat demonstremus. Sequitur:
[Col. 1064B] VERS. 13, 14.— Fratres meos longe fecit a me, et noti mei quasi alieni recesserunt a me. Dereliquerunt me propinqui mei, et qui me noverant obliti sunt mei.
ALLEGORICUS SENSUS.—47. Judaei Christi fratres, noti et propinqui, quem incarnandum praedixerant, incarnatum negarunt. —Hoc melius ostendimus, si Joannis ad medium testimonium proferamus, qui ait: In propria venit, et sui eum non receperunt (Joan. I, 11) . Ab eo quippe fratres longe facti sunt, et noti recesserunt, quem tenentes legem [Col. 1064D] Sag., prophetari Hebraei noverant; ita etiam nunc legitur in Utic., prius vero prophetare, quod retinuimus, quia paulo infra de iisdem Hebraeis legitur, obliti sunt quem prophetaverant. prophetare Hebraei noverunt, et praesentem minime recognoscebant. Unde recte dicitur: Dereliquerunt me propinqui mei, et qui me noverant obliti sunt mei. Judaei etenim propinqui per carnem, noti per legis instructionem, quasi obliti sunt quem prophetaverant, dum eum et [Col. 1064C] incarnandum verbis legis canerent, et incarnatum verbis perfidiae negarent. Sequitur:
VERS. 15.— Inquilini domus meae et ancillae sicut alienum habuerunt me.
48. A sacerdotibus et levitis pro alieno habitus fuit Christus. —Inquilini domus Dei fuerunt sacerdotes, quorum origo in Dei servitio deputata jam per officium in conditione tenebatur. Ancillae autem non immerito intelliguntur Levitarum animae, ad secreta tabernaculi, quasi ad interiora cubiculi, familiarius servientes. Dicat ergo de sacerdotibus sedula cura servientibus, dicat de Levitis ad interiora domus Dei obsequentibus: Inquilini domus meae [Col. 1064D] Vindoc., et ancillae meae. et ancillae [Col. 1064D] sicut alienum habuerunt me, quia incarnatum Dominum, quem dudum per legis verba praedixerant, cognoscere ac venerari noluerunt. 455 Qui adhuc apertius quod ab eorum perversa voluntate non sit cognitus manifestat cum subdit:
IBID.— Et quasi peregrinus fui in oculis eorum.
49. Christus in propria domo peregrinus. —Redemptor etenim noster, dum a synagoga cognitus [Col. 1065A] non est, in domo sua quasi peregrinus exstitit. Quod aperte propheta testatur, dicens: [Col. 1065D] Bellov. et Norm., quasi colonus futurus, etc. In Utic., futurus est. Deest quare. Quare sicut colonus futurus es in terra, et quasi viator declinans ad manendum (Jerem. XIV, 8) ? Quia enim ut Dominus auditus non est, non possessor agri, sed colonus est creditus. Qui quasi viator ad manendum tantummodo declinavit, quia paucos ex Judaea abstulit, et ad vocationem gentium pergens, iter coeptum peregit. Peregrinus ergo in eorum oculis fuit, quia dum sola quae videre poterant cogitabant, non valuerunt intelligere in Domino quod videre non poterant. Dum enim despiciunt carnem visibilem, non pervenerunt ad invisibilem majestatem. Dicatur igitur recte: Et quasi peregrinus fui in oculis eorum. De quo adhuc populo apte subjungitur:
VERS. 16.— Servum meum vocavi, et non respondit.
50. Christus a suo servo, nimirum a Judaico populo contemptus. —Quid enim Judaicus populus nisi servus fuit, qui non amore filii obsequebatur Domino, sed timore servili? Quo contra nobis per Paulum dicitur: Non accepistis spiritum servitutis iterum in timore, [Col. 1065D] Vindoc. et Norm., sed accepistis spiritum. In Utic. additum est accepistis. sed spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus, Abba, pater (Rom. VIII, 15) . Hunc igitur servum vocavit Dominus, quia, collatis muneribus, quasi emissis eum vocibus ad se ducere studuit. Sed non respondit, quia digna opera donis ejus reddere contempsit. Vocat enim nos Deus cum muneribus praevenit, respondemus vero vocationi ejus cum digne juxta percepta munera deservimus. Quia ergo tot [Col. 1065C] muneribus Judaicum populum praevenit, dicat: Servum meum vocavi. Sed quia etiam post tot munera eum contempsit, subjungat: Et non respondit. Sequitur:
IBID.— Ore proprio deprecabar illum.
51. Christus jussis reluctantem deprecatus est, nec exauditus. —Ac si apertius diceret: Ego ille qui ante incarnationem meam tot ei praecepta facienda per prophetarum ora mandaveram, incarnatus ad eum veniens, ore eum proprio deprecabar. Unde et Matthaeus, cum praecepta ab eo dari in monte describeret, ait: Aperiens os suum, dixit (Matth. V, 2) . Ac si patenter dicat: Tunc os suum aperuit, qui prius aperuerat ora prophetarum. Hinc est etiam [Col. 1065D] quod de illo a sponsa praesentiam ejus desiderante dicitur: Osculetur me osculis oris sui (Cant. I, 1) . Sancta quippe Ecclesia quot praecepta ex ejus praedicatione cognovit, quasi tot oris ejus oscula accepit. Bene autem dicitur: Deprecabar, quia in carne monstratus, dum mandata vitae humiliter dixit, quasi superbientem servum, [Col. 1065D] Ex mss. et editis exemplaribus alia habent ut viveret, ut Germ., Turon. et Norm., pleraque; alia, ut [Col. 1066D] veniret, quod olim scriptum in Utic. Hanc praeferendam esse lectionem nobis constat ex integri contextus serie, ubi explicatur quot modis Deus Judaeos ad se reducere conatus sit, prius jubendo et praecepta dando, postmodum deprecando. ut veniret, rogavit. Ubi et apte subditur:
VERS. 17.— Halitum meum exhorruit uxor mea.
52. Christum exhorruit sponsa synagoga. —Quid uxor Domini nisi Synagoga accipitur, in legis foedere carnali ei intelligentia subjecta? Halitus vero ex carne est. Sed infidelis populus carnem Domini carnaliter intellexit, quia purum hunc hominem credidit. Halitum ergo ejus uxor exhorruit, quia Synagoga eum quem videbat hominem Deum credere expavit. Cumque ab ejus ore verba corporaliter audiret, in eo intelligere divinitatis arcana 456 recusavit, et Creatorem esse non credidit quem creatum vidit. Carnis ergo halitum carnalis uxor exhorruit, quia, carnalibus sensibus dedita, incarnationis ejus mysterium non agnovit. Sequitur:
IBID.— Et orabam filios uteri mei.
53. Qui Deus membra corporea habere dicatur. —In Deo, qui corporis forma non circumscribitur, membra corporis, id est manus, oculus, uterus ita nominantur, ut ex membrorum vocabulis effectus ejus potentiae designentur. Oculos quippe habere dicitur, quia cuncta videt; manus habere describitur, quia cuncta operatur; in utero autem proles concipitur, quae in hac vita profertur. Quid ergo uterum Dei nisi ejus consilium debemus accipere, in quo ante saecula per praedestinationem concepti sumus, ut creati per saecula producamur? Deus ergo qui manet ante saecula uteri sui filios oravit, quia eos [Col. 1066C] quos potenter per divinitatem condidit, incarnatus veniens humiliter rogavit. Sed quia in ipsa carne qua apparuit ab eorum aestimatione despectus est, subjungitur:
VERS. 18.— Stulti quoque despiciebant me.
54. Sapientibus a veritate cadentibus, etiam stulti defecerunt. —Sapientibus a veritatis fide cadentibus, recte de stultis quoque additur, quia dum Dominum Pharisaei ac legisperiti despicerent, eorum incredulitatem etiam populi turba secuta est, quae in eo quod hominem vidit, Redemptoris mundi praedicamenta despexit. Nam saepe stultorum nomine hi qui sunt in plebe pauperes designantur. Unde et per Jeremiam [Col. 1066D] dicitur: Dixi, forsitan pauperes sunt et stulti, ignorantes viam Domini, et judicium Dei sui (Jerem. V, 4) . Relictis autem mundi sapientibus atque divitibus, Redemptor noster quaerere pauperes et stultos venerat. Unde nunc quasi in augmentum doloris dicitur: Stulti quoque despiciebant me. Ac si aperte diceretur: Ipsi etiam me despexerunt, pro quibus sanandis stultitiam praedicationis assumpsi. Scriptum quippe est: Quia in Dei sapientia non cognovit mundus [Col. 1066D] Bellov., per sapientiam Dei. per sapientiam [Col. 1067A] Deum, placuit Deo per stultitiam praedicationis salvos facere credentes (I Cor. I, 21) . Verbum quippe Dei sapientia est, sed stultitia hujus sapientiae dicta est caro Verbi; ut quia carnales quique per carnis suae prudentiam pertingere non valebant ad sapientiam Dei, per stultitiam [Col. 1067D] Norm. et Germ., per stultitiam praedicationis. In Utic. olim, et fortasse melius, per stultitiam carnis, quae opponitur carnis prudentiae de qua paulo antea. praedicationis, id est [Col. 1067D] Ita Germ., Turon., Bellov., Norm. Vulgati, per incarnationem Verbi. per carnem Verbi sanarentur. Ait ergo: Stulti quoque despiciebant me. Ac si aperte diceretur: et ab ipsis despectus sum pro quibus stultus aestimari veritus non sum. Et quia Judaeorum plebs cum miracula nostri Redemptoris cerneret, hunc ex signis honorabat, dicens: Hic est Christus (Marc. XIII, 21) ; cum vero humanitatis ejus infirma conspiceret, eum creatorem credere dedignabatur, dicens: Non, sed seducit turbas (Joan. VII, 12) ; recte subjungitur:
IBID.— Et cum ab eis recessissem, detrahebant mihi.
55. Christo a miraculis quiescenti detraxerunt. —Quasi accedebat quippe ad corda populorum Dominus cum eis miracula demonstraret, et quasi recedebat cum nulla signa ostenderet. Sed recedenti Domino detrahebant cum a miraculis quiescenti praebere fidem nolebant. Sed quid mirum eum perpeti ista a plebibus, cum ipsi quoque qui legis doctores esse videbantur, qui eum 457 verbis propheticis incarnandum esse perhibebant, et incarnatum viderunt, et ab eo tamen perfidiae interruptione divisi sunt? De quibus subditur:
[Col. 1067C] VERS. 19.— Abominati sunt me quondam consiliarii mei et quem maxime diligebam aversatus est me.
56. Abominati sunt eum legis doctores et Pharisaei. —Cunctis liquet quia Deus consiliariis non eget, qui ipsis quoque consiliariis hominum sapientiae consilium praebet. De quo etiam scriptum est: [Col. 1067D] Big. et Lyr., quis novit sensum Domini. Quis cognovit sensum Domini, aut quis ejus consiliarius fuit (Rom. XI, 34, ex Isai. XL, 13) . Sed quemadmodum cum panis vel vestimentum egenti tribuitur, hoc se Dominus accepisse testatur (Matth. XXV, 40) , ita cum nescienti cuilibet rectum consilium datur, hoc ipse accipit, cujus ille membrum est qui eruditur. Omnes etenim fideles membra nostri Redemptoris sumus; et sicut ipse in nobis per misericordiam largitatis pascitur, ita ipse in nobis per doctrinae consilium juvatur. [Col. 1067D] Scribae itaque et legis doctores, qui erudire populos ad vitam consueverant, quid aliud quam venturi Redemptoris consiliarii fuerunt? Qui tamen dum incarnatum Dominum conspicerent, consiliis suis multos ab ejus fide [Col. 1067D] Vindoc., dimiserunt. diviserunt, quamvis prius ad credendum incarnationis ejus mysterium per prophetarum verba multos docuisse viderentur. Et quia [Col. 1068A] ille apud Deum magis in amore est, qui ad ejus amorem plurimos trahit, adhuc de eodem legis doctorum atque Pharisaeorum ordine subditur: Et quem maxime diligebam aversatus est me. Ipse enim ordo, [Col. 1067D] Norm. et Germ., succedente perfidia. Ita nunc [Col. 1068D] in Utic., expuncto suadente. suadente perfidia, a fide veritatis aversus est, qui prius in labore praedicationis serviens, maxime diligebatur; quem non solum ad non credendum, sed usque ad persequendum quoque Dominum populorum turba secuta est, et usque ad passionem illius saevitiae facibus accensa. In qua videlicet passione discipulorum corda turbata sunt. Unde et nunc subditur:
VERS. 20.— Pelli meae, consumptis carnibus, adhaesit os meum.
[Col. 1068B] 57. Christo patienti, fugientibus apostolis, sanctae mulieres tanquam pellis adhaeserunt. —In osse fortitudo, in carnibus vero infirmitas corporis designatur. Quia igitur Christus et Ecclesia una persona est, quid per os nisi ipse Dominus designatur? Quid per carnem nisi discipuli, qui passionis ejus tempore infirma sapuerunt? Per pellem vero, quae exterior carne manet in corpore, quid nisi illae sanctae feminae figurantur, quae ad praeparanda subsidia corporis exterioribus Domino ministeriis serviebant? Nam cum ejus discipuli quamvis necdum firmi veritatis fidem populis praedicarent, ossi suo inhaerebant carnes. Et cum sanctae mulieres [Col. 1068D] Iidem Mss., ea quae necesse erant. ea quae necessaria erant exteriora praepararent, [Col. 1068D] Iidem, manebat in corpore. In Utic. tamen a prima manu, manebant; nunc manebat. quasi pellis exterius manebant in corpore. Sed cum ad crucis horam ventum est, [Col. 1068C] ejus discipulos gravis ex persecutione Judaeorum timor invasit: fugerunt singuli, [Col. 1068D] Vindoc., Ebroic. et alii Norm., mulieres astiterunt. In Utic. prius legebatur, adhaeserunt. mulieres adhaeserunt. Quasi ergo consumpta carne, os Domini pelli suae adhaesit, quia fortitudo ejus, passionis tempore, fugientibus discipulis, juxta se mulieres invenit. Stetit equidem aliquandiu Petrus, sed tamen [Col. 1068D] Vindoc., postremus negavit. post territus negavit (Matth. XXVI, 70) . Stetit etiam Joannes, cui ipso crucis tempore dictum est: Ecce mater tua (Joan. XIX, 27.) Sed perseverare minime potuit, quia de ipso quoque scriptum est, quod adolescens quidam sequebatur illum 458 amictus sindone super nudo, et tenuerunt eum; at ille [Col. 1068D] Vindoc., relicta sindone. rejecta sindone, nudus profugit ab eis (Marc. XIV, 51) . Qui etsi post, ut verba Redemptoris sui audiret, ad horam crucis rediit, prius tamen territus fugit. Mulieres [Col. 1068D] autem non solum non timuisse, neque fugisse, sed etiam usque ad sepulcrum stetisse memorantur. Dicat ergo: Pelli mea, consumptis carnibus, adhaesit os meum. Hoc est, hi qui meae fortitudini propinquius inhaerere debuerant, passionis meae tempore timore consumpti sunt, et eas, quas ad exteriora ministeria posui, in passione mea sine formidine inhaerere [Col. 1069A] mihi fideliter inveni. [Col. 1069D] Norm., ubi et aperte subditur. Ubi et aperte subintelligitur, quod haec verba per mysterium dicantur, dum sequitur:
IBID.— Et derelicta sunt tantummodo labia circa dentes meos.
58. Christi dentes apostoli, eo patiente virtutem omnem amiserant. —Quid enim circa dentes aliud quam labia habemus, etiam si nulla flagella patiamur? Sed quid per labia nisi locutio, quid per dentes, nisi sancti apostoli designantur? Qui in hoc Ecclesiae corpore idcirco sunt positi, ut vitam carnalium correptione mordeant, eamque a suae pertinaciae duritia confringant. Unde et eidem primo apostolorum quasi denti in ejus corpore posito dicitur: Macta, et manduca [Col. 1069B] (Act. X, 13) . Sed quia passionis ejus tempore isti dentes prae timore mortis amiserunt morsum correptionis, amiserunt fiduciam roboris, amiserunt efficaciam omnimodae operationis, ita ut duo ex illis ambulantes, post ejus mortem ac resurrectionem, in via loquerentur et dicerent: Nos [Col. 1069D] Utic., nos autem sperabamus. sperabamus quia ipse esset redempturus Israel (Luc. XXIV, 21) , recte nunc dicitur: Et derelicta sunt tantummodo labia circa dentes meos. Confabulabantur adhuc de illo, sed jam in illum minime credebant. Tantummodo ergo labia circa dentes ejus remanserant, quia virtutem bonae operationis amiserant, et sola de illo confabulationis verba retinebant. Perdiderant morsum correptionis, et habebant motum locutionis. Labia itaque tantummodo circa dentes relicta sunt, quia adhuc [Col. 1069C] quidem confabulari noverant, sed praedicare jam eum, aut mordere infidelium vitia formidabant. Peractis itaque his quae in voce capitis dixit, ad propria beatus Job verba revertitur, dicens:
VERS. 21.— Miseremini mei, miseremini mei, saltem vos amici mei, quia manus Domini tetigit me.
59. Piorum mens in adversis, ad preces, non ad iram movetur. —Hoc habere solet proprium mens piorum, quod cum injusta ab adversariis patitur, non tam ad iram quam ad preces moveatur, [Col. 1069D] Norm., et ut se moderari eorum pravitas placide [Col. 1070D] valeat, plus deprecari eligunt. ut si moderari eorum pravitas placide valeat, plus deprecari eligant quam irasci. Unde recte nunc dicitur: Miseremini mei, miseremini mei, saltem vos amici mei, quia manus Domini tetigit me. Ecce eos [Col. 1070D] Sag., Bigot., Lyr., Utic., etc., cum vet. Edit. Paris. et Basil., a quibus se per contumelias affligi. a quibus [Col. 1069D] semper contumeliis se affligi considerat amicos vocat, quia bonis mentibus etiam ipsa fiunt prospera, quae videntur adversa. Nam perversi quique bonorum dulcedine aut convertuntur, ut redeat, et eo ipso amici sunt quo boni fiunt; aut in malitia perseverant, et in hoc quoque etiam nolentes amici sunt, quia si qua bonorum delicta sunt, ea suis persecutionibus etiam nescientes purgant. Notandum quoque, quod eis 459 quae secreto apud Deum gesta sunt, beati viri in publico verba concordant. A Satan quippe percussus fuerat, nec tamen percussionem suam [Col. 1070A] Satanae tribuit, sed tactum se manu Domini appellat, sicut ipse quoque Satan dixerat: Mitte manum tuam et tange os ejus et carnem, si non in faciem benedixerit tibi (Job. II, 5) . Sciebat quippe vir sanctus quia et per hoc ipsum quod perversa voluntate contra se Satan egerat, potestatem non a semetipso, sed a Domino habebat. Sequitur:
VERS. 22.— Quare persequimini me sicut Deus, et carnibus meis saturamini?
60. Deus non saeviendo nos persequitur. —Non abhorret a locutione pietatis quod a Deo se perhibet persequi. Est namque persecutor bonus, sicut de semetipso ore prophetico Dominus dicit: Detrahentem occulte adversus proximum suum, hunc persequebar. [Col. 1070B] Cum vero sanctus quisque flagellari permittitur, scit quod persecutionem contra commissa vitia ex interna dispensatione patiatur. Crudeles autem persecutorum mentes cum potestatem feriendi appetunt, contra bonorum vitam non studio purgationis, sed livoris facibus accenduntur. Et quidem hoc faciunt quod Deus omnipotens fieri permittit. Sed dum una causa cum Deo etiam per eos agitur, non tamen voluntas una in eadem causa servatur, quia cum omnipotens Deus amando purgationem exhibet, injustorum pravitas saeviendo malitiam exercet. Quod ergo dicitur, quare persequimini me sicut Deus? ad exteriorem hoc percussionem retulit, non ad intimam intentionem, quia etsi hoc agunt exterius quod Deus agi disposuit, non tamen hoc quod Deus in sua actione appetunt, [Col. 1070C] ut boni ex afflictione purgentur. Quod intelligi et aliter potest. Tanto enim omnipotens Deus justius aliena vitia percutit, quanto in semetipso nihil habet vitiorum. Homines vero cum per disciplinam alios feriunt, sic alienam infirmitatem debent percutere, ut etiam ad suam noverint oculos revocare, ut ex semetipsis considerent quantum aliis feriendo parcant, cum se quoque ipsos dignos percussionibus non ignorant. Itaque nunc dicitur: Quare persequimini me sicut Deus? Ac si aperte diceretur: Ita me ex infirmitatibus meis affligitis, ac si ipsi more Dei de infirmitate nihil habeatis. Unde considerandum est quod si qui fortasse sint qui asperitate correptionis indigeant, tunc eis dura correptio a nobis admovenda est, cum Dei manus cessat a verbere. Cum vero superna [Col. 1070D] flagella insunt, non a nobis jam correptio, sed consolatio debetur, ne dum in dolore increpationem jungimus, percussionem percussioni sociemus.
61. Detractores belluarum more, homines devorant. —Bene autem subditur: Et carnibus meis saturamini? Quorum mens proximorum poenas esurit, saturari procul dubio alienis carnibus quaerit. Sciendum quoque est quia hi etiam qui alienae vitae detractione pascuntur, alienis procul dubio carnibus satiantur. Unde per Salomonem dicitur: Noli esse in [Col. 1071A] conviviis potatorum, neque comedas cum eis qui carnes ad vescendum conferunt (Prov. XXIII, 20) . Carnes quippe ad vescendum conferre est in collocutione derogationis vicissim proximorum vitia dicere. De quorum illic poena mox subditur: Quia vacantes potibus [Col. 1071D] Vindoc., et dantes symbola cons. et vestietur pannis dormitio. Est etiam in Bellov. dormitio, priusque legebatur in Utic. et dantes symbolum consumentur, 460 et vestietur pannis dormitatio (Ibid.) . Potibus vacant, qui de opprobrio alienae vitae se debriant. Symbolum vero dare est, sicut unusquisque solet pro parte sua cibos ad vescendum, ita in confabulatione detractionis verba conferre. Sed vacantes potibus et dantes symbolum consumentur, quia sicut scriptum est (Fortasse, Proverb. XV, 5) : Omnis detractor eradicabitur. Vestietur autem pannis dormitatio, quia despectum et inopem a cunctis bonis operibus mors [Col. 1071B] sua invenit, quem hic ad alienae vitae exquirenda crimina detractionis suae languor occupavit. [ Vet. XXVI. ] Sed tot dura quae beatus. Job sustinet, dignum non est ut per silentium transeant, eaque a notitia hominum ignorantiae obscuritas tegat. Tanti quippe aedificari ad servandam patientiam valent, quanti, implente se superna gratia, [Col. 1071D] Turon., ejus patientiam facti cognoverint. ejus patientiae facta cognoverint. Unde et idem beatus Job in exemplum vult pertrahi flagella quae sentit, qui statim subjungit dicens:
VERS. 23, 24.— Quis mihi tribuat ut scribantur sermones mei? Quis mihi det ut exarentur in libro stylo ferreo, et plumbi lamina, [Col. 1071D] Alii Editi, vel celte. In Germ. septem Mss. Anglic., Norm. et aliis, legitur hic et infra, vel certe, quod etiam Hebraico textui magis convenit. E codicibus [Col. 1072D] libri Job manu exaratis alii habent vel certe, alii, nec numero impares, vel celte. Ita legitur apud Hieronymum. Gregorius, qui explicat plumbi laminam, silicem, stylum ferreum, silet de celte, quod non obscure innuit illum non legisse vel celte. vel certe sculpantur in silice?
62. Per plumbi laminam Judaeorum, per silicem [Col. 1071C] gentilium corda designantur. —Cuncta quae beatus Job pertulit, quia forti patrum sententia edoctus gravis ille Judaeorum populus agnovit, stylo ferreo et plumbi lamina scripta sunt. Quia vero haec etiam dura gentilium corda cognoverunt, quid ea nisi in silice sculpta videmus? Et notandum quia in plumbo quod scribitur ipsa metalli mollitie citius deletur; in silice vero tardius quidem valent litterae imprimi, sed difficilius deleri. Non ergo immerito per plumbi laminam Judaea exprimitur, quae praecepta Dei et sine labore percepit, et cum celeritate perdidit. Recte per silicem gentilitas figuratur, quae verba sacri eloquii vix custodienda suscipere potuit; sed tamen fortiter suscepta servavit. Per stylum vero ferreum quid aliud quam fortis Dei sententia designatur? [Col. 1071D] Unde et per prophetam dicitur: Peccatum Judae scriptum est stylo ferreo in unque adamantino (Jerem. XVII, 1) . In ungue finis est corporis. Ita vero lapis durus est adamas, ut ferro non valeat secari. Per stylum vero ferreum fortis sententia, per unguem vero adamantinum finis signatur aeternus. Peccatum itaque Judae stylo ferreo in ungue adamantino scriptum [Col. 1072A] dicitur, quia culpa Judaeorum per fortem Dei sententiam in finem servatur infinitum.
63. Plumbum avaritiam significat. —Recte quoque per plumbi laminam eos accipimus quos avaritiae pondus gravat, quibus per increpantem Prophetam dicitur: Filii hominum, usquequo [Col. 1072D] Omnes Norm., gravi corde. graves corde (Psal. IV, 3) ? Per plumbum namque, cujus natura gravis est ponderis, peccatum avaritiae specialiter designatur, quod mentem quam infecerit ita gravem reddit, ut ad appetenda sublimia attolli nequaquam possit. [ Rec. XXVI. ] Hinc enim in Zacharia scriptum est: Leva oculos tuos, et vide. Quid est hoc quod egreditur? Et dixi: Quidnam est? Et ait: Haec est amphora egrediens, et dixit: Haec est oculus eorum in universa terra. (Vet. XXVII.) Et ecce talentum [Col. 1072B] plumbi portabatur, et ecce mulier una sedens in medio amphorae, et dixit: Haec est impietas. Et projecit eam in medio amphorae, et misit massam plumbeam in os ejus (Zach. V, 5, seq.) . Qui de hac visione amphorae, et mulieris, et plumbi, ut latius quid cognovisset ostenderet, 461 adhuc secutus adjunxit: Et levavi oculos meos, et vidi; et ecce duae mulieres egredientes, et spiritus in alis earum, et habebant alas quasi alas milvi, et levaverunt amphoram inter terram et coelum. Et dixi ad angelum qui loquebatur in me: Quo istae deferunt amphoram? Et dixit ad me: Ut aedificetur ei domus in terra Sennaar (Ibid., 9, seq.) . Quod prophetae testimonium inutiliter pro documento plumbi protulimus, si non etiam repetentes exponamus. Ait enim: Leva oculos, et vide. Quid est hoc quod [Col. 1072C] egreditur? Et dixi: Quidnam est? Et ait: Haec est amphora egrediens (Ibid.) . Volens Deus prophetae ostendere humanum genus, ex qua ab eo maxime culpa dilabatur, per imaginem amphorae quasi patens os avaritiae designavit. Avaritia quippe velut amphora est, quae os cordis in ambitu apertum tenet. Et dixit: Haec est oculus eorum in universa terra (Ibid.) . Multos obtusi sensus homines cernimus, et tamen eos in malis actibus astutos videmus; propheta quoque attestante, qui ait: Sapientes sunt ut faciant mala, bene autem facere [Col. 1072D] Plurimi Mss., nescierunt. nesciunt (Jerem. IV, 22) . Hi itaque sensu torpent, sed in his quae appetunt avaritiae stimulis excitantur; et qui ad bona videnda caeci sunt, excitantibus praemiis, ad peragenda mala vigilantes fiunt. Unde recte de hac eadem avaritia [Col. 1072D] dicitur: Haec est oculus eorum in universa terra. Et ecce talentum plumbi portabatur (Ibid.) . Quid est talentum plumbi, nisi ex eadem avaritia pondus peccati? Et ecce mulier una sedens in medio amphorae. Quam mulierem, ne fortassis quae esset dubitare possemus, illico angelus innotuit. Nam illic mox sequitur: Et dixit: Haec est impietas. Et projecit eam in [Col. 1073A] medio amphorae. Impietas in medio amphorae projicitur, quia nimirum in avaritia semper impietas tenetur. Et misit massam plumbi in os ejus. Massa plumbi in os mulieris mittitur, quia scilicet impietas avaritiae peccati sui pondere gravatur. Si enim ad ea quae deorsum sunt non ambiret, erga Deum ac proximum impia nequaquam existeret.
[ Vet. XXVIII.] 64. Superbia et inanis gloria duo principalia vitia. His sublevatur avaritia.—Et levavi oculos meos, et vidi; et ecce duae mulieres egredientes, et spiritus in alis earum. Quid aliud in his duabus mulieribus accipimus, nisi duo principalia vitia, superbiam videlicet, et gloriam inanem, quae impietati absque ulla dubitatione conjuncta sunt? Quae et in alis suis spiritum habere narrantur, quia in actionibus [Col. 1073B] suis Satanae voluntati deserviunt. Ipsum quippe propheta spiritum appellat, de quo Salomon ait: Si spiritus potestatem habentis ascenderit super te, locum tuum ne dimiseris (Eccle. X, 4) . Et de quo in Evangelio Dominus dicit: Cum immundus spiritus exierit ab homine, ambulat per loca arida et inaquosa (Matth. XII, 43) . Spiritus in alis earum est, quia superbia et inanis gloria per omne quod agunt Satanae voluntati famulantur. [Col. 1073D] Vindoc., et habebant alas milvi. Et habebant alas, quasi alas milvi. Milvus semper naturae studet insidiari pullorum. Istae ergo mulieres alas habent, quasi alas milvi, quia actiones earum diabolo sunt procul dubio similes, qui insidiatur semper vitae parvulorum. Et levaverunt amphoram [Col. 1073D] Norm., inter terram et coelum. inter coelum et terram. Superbia et vana gloria habent hoc proprium, ut eum quem infecerint [Col. 1073C] in cogitatione sua super caeteros homines extollant, et modo per ambitum rerum, modo per desiderium dignitatum quem semel [Col. 1073D] Vindoc. habet tactum. captum tenuerint [Col. 1073D] Deest quasi in Lyr. et Bigot. quasi in honoris altitudinem 462 elevent. Qui autem inter coelum et terram est, et ima deserit, et superiora minime attingit.
65. Levant ergo istae mulieres amphoram inter coelum et terram, quia superbia et inanis gloria mentem per avaritiam honoris captam ita elevant, ut quoslibet proximos despicientes [Col. 1074D] In Norm. et Vindoc. deest ima, et legitur quasi deserant. quasi ima deserant, et alta gloriantes petant. Sed tales quique dum superbiunt, et eos mente transeunt cum quibus sunt, et superioribus civibus minime junguntur. Amphora ergo levata inter terram et coelum dicitur, quia avari quique per superbiam atque inanem gloriam et [Col. 1073D] proximos juxta se despiciunt, et superiora quae ultra ipsos sunt nullatenus apprehendunt. Inter terram itaque et coelum feruntur, quia nec aequalitatem fraternitatis in infimis per charitatem tenent, nec tamen summa pertingere sese extollendo praevalent. Et dixi ad angelum qui loquebatur in me: Quo istae deferunt amphoram? Et dixit ad me: Ut aedificetur ei domus in terra Sennaar. Eidem amphorae aedificatur domus in terra Sennaar. Sennaar quippe fetor eorum dicitur. Et sicut bonus odor ex virtute est, Paulo attestante, [Col. 1074A] qui ait: Odorem notitiae suae manifestat per nos in omni loco, quia Christi bonus odor sumus Deo (II Cor. II, 14) . Ita e contrario fetor ex vitio. Radix enim est omnium malorum cupiditas (I Tim. VI, 10) . Et quia quodlibet malum per avaritiam gignitur, dignum est ut domus avaritiae in fetore construatur. Sciendum quoque est quod Sennaar latissima vallis est, in qua turris a superbientibus aedificari coeperat, quae, linguarum facta diversitate, destructa est. Quae scilicet turris Babylon dicta est, pro ipsa videlicet confusione mentium atque linguarum. Nec immerito ibi avaritiae amphora ponitur, ubi Babylon, id est confusio aedificatur, quia dum per avaritiam et impietatem certum est omnia mala exsurgere, recte haec ipsa avaritia atque impietas in confusione perhibentur [Col. 1074B] habitare.
66. Ecclesia sermones suos cordibus avaritia gravibus, et duris insculpi postulat. —Haec paucis per excessum diximus, ut peccati pondus exprimi per plumbi laminam monstraremus. Quae tamen beati Job verba sanctae quoque Ecclesiae congruunt, quae duo sacri eloquii Testamenta custodiens, quasi secundo sermones suos scribi expetit, dicens: Quis mihi tribuat, ut scribantur sermones mei? quis mihi det, ut exarentur in libro? Quae quia forti sententia modo per pondus avaritiae gravibus, modo autem duris cordibus loquitur, stylo ferreo in plumbi lamina vel certe in silice scribit. Sed jure beatum Job Redemptoris nostri ejusque Ecclesiae uti vocibus dicimus si quid de eodem Redemptore nostro quod aperte [Col. 1074C] loquitur invenimus. [ Vet. XXIX. ] Quo etenim pacto credendum est quia ex eo aliquid per figuram insinuat, si eum nobis apertis vocibus non demonstrat? Sed jam quid de eo sentit aperiat, omnesque nobis ambages cogitationum tollat. Sequitur:
VERS. 25.— Scio enim quod Redemptor meus vivit.
67. Job Christum Redemptorem aperte praenuntiavit. —Qui enim non ait conditor, sed Redemptor, aperte eum denuntiat qui, postquam omnia creavit, ut nos de captivitate redimeret, inter nos incarnatus apparuit, suaque passione nos a perpetua morte liberavit. Et notandum quanta fide se in virtute ejus divinitatis [Col. 1074D] astringat, de quo per Paulum dicitur: Quia etsi crucifixus est ex infirmitate, sed 463 vivit ex virtute Dei (II Cor. XIII, 4) . Ait namque: Scio enim quod Redemptor meus vivit. Ac si apertis vocibus dicat: Infidelis quisque illum flagellatum, derisum, palmis caesum, corona spinea coronatum, sputis illitum, crucifixum, mortuum noverit; ego illum post mortem vivere [Col. 1074D] Sic Mss. et Editi pene omnes. In Gussanv. post Vatic., certa fide credendo. certa fide credo, libera voce profiteor, quia Redemptor meus vivit, qui inter impiorum manus occubuit. Sed quid, beate Job, per resurrectionem [Col. 1075A] illius etiam de tuae carnis resurrectione confidis, aperta, quaeso, voce profitere. Sequitur:
IBID.— Et in novissimo die de terra surrecturus sum.
68. Christus mortuus est ut mori non timeremus; resurrexit ut nos resurgere posse confidamus. —Quia videlicet resurrectionem quam in se ostendit in nobis etiam quandoque facturus est. Resurrectionem quippe quam in se ostendit nobis promisit, quia sui capitis gloriam sequuntur membra. Redemptor ergo noster suscepit mortem, ne mori timeremus. Ostendit resurrectionem, ut nos resurgere posse confidamus. Unde et eamdem mortem non plusquam triduanam esse voluit, ne si in illo resurrectio differretur, [Col. 1075B] in nobis omnimodo desperaretur. Quod bene de illo per Prophetam dicitur: De torrente [Col. 1075D] Lyr. German. et Bigot.; in via bibit, quod etiam nunc habet Utic., mutato e in i. in via bibet, propterea exaltabit caput (Psal. CIX, 7) . Quasi enim de quodam flumine nostrae passionis non in mansione bibere, sed in via dignatus est, quia mortem transitorie, id est ad triduum contigit, atque in ea morte quam contigit, nequaquam sicut nos usque ad finem saeculi remansit. [ Rec. XXVIII. ] Dum ergo die tertio resurrexit, quid in ejus corpore, id est Ecclesia, sequatur ostendit. Exemplo quippe monstravit quod promisit in praemio, ut sicut ipsum resurrexisse fideles agnoscerent, ita in seipsis in fine mundi resurrectionis praemia sperarent. Ecce nos per mortem carnis usque ad finem mundi remanemus in pulvere, ille autem die tertia ab ariditate [Col. 1075C] mortis viruit; ut divinitatis suae nobis potentiam ipsa innovatione suae carnis ostenderet. Quod bene per Moysen virgis duodecim in tabernaculo positis demonstratur (Num. XVII, 2) . Nam cum Aaron sacerdotium, qui de tribu Levi fuerat, despiceretur, nec digna tribus quae offerret holocausta crederetur, duodecim virgae, juxta duodecim tribus, in tabernaculo poni praeceptae sunt; et ecce virga Levi viruit, et quid virtutis in munere Aaron haberet, ostendit (Ibid., 8) . Quo videlicet signo quid innuitur, nisi quod omnes qui usque ad finem mundi jacemus in morte, quasi virgae reliquae in ariditate remanemus? Sed cunctis virgis in ariditate remanentibus, virga Levi ad florem redit, quia corpus Domini, veri scilicet sacerdotis nostri in mortis ariditate positum, in [Col. 1075D] florem resurrectionis erupit. [Col. 1075D] Multa hic omissa in Edit. Gussanv. supplevimus ex Mss. et Excusis. Sic enim in illa Edit. legitur: Quo flore Aaron resurrectionis gloria Redemptor noster qui de tribu Juda, etc. Quo flore recte Aaron sacerdos esse cognoscitur, quia hac resurrectionis gloria Redemptor noster, qui de tribu Juda ac Levi ortus est, intercessor pro nobis esse monstratur. Ecce ergo jam virga Aaron post ariditatem floret; sed virgae duodecim tribuum in ariditate remanent, quia jam quidem corpus Domini post mortem vivit, sed nostra adhuc corpora usque ad finem mundi a [Col. 1076A] resurrectionis gloria differuntur. Unde caute hanc eamdem dilationem intulit, dicens: Et in novissimo die de terra surrecturus sum.
[ Vet. XXX. ] 464 69. Fiduciam nostram roborat multorum mortuorum resurrectio. —Habemus ergo spem resurrectionis nostrae, considerata gloria capitis nostri. Sed ne quis vel cogitatione tacita forsitan dicat quod idcirco ille resurrexit a morte, quia unus idemque Deus et homo mortem, quam ex humanitate pertulit, ex divinitate superavit, nos vero, qui puri homines sumus, a mortis surgere damnatione non possumus, recte in resurrectionis ejus tempore etiam multorum sanctorum corpora resurrexerunt, ut et in se nobis exemplum ostenderet, et de aliorum qui nobis per puram humanitatem similes [Col. 1076B] fuerunt nos resurrectione roboraret, quatenus cum se homo desperaret percipere quod in se ostenderat Deus homo, hoc in se fieri posse praesumeret, quod in ipsis factum cognosceret quos puros fuisse homines non dubitaret.
70. Fides resurrectionis astruitur. —Sunt vero nonnulli qui, considerantes quod spiritus a carne solvitur, quod caro in putredinem vertitur, quod putredo in pulverem redigitur, quod pulvis ita [Col. 1075D] Turon. et Germ., pro in elementa, habent in [Col. 1076D] elementis. Utic. utramque lect. exhibet. Similia de resurrectione leguntur hom. olim 20, in Ezech., nunc 8 libri II. in elementa solvitur, ut nequaquam ab humanis oculis videatur, resurrectionem fieri posse desperant; et dum arida ossa inspiciunt, haec vestiri carnibus rursumque ad vitam viridescere posse diffidunt. Qui si resurrectionis fidem ex obedientia non tenent, certe hanc tenere ex ratione debuerant. Quid enim quotidie [Col. 1076C] nisi resurrectionem nostram in elementis suis mundus imitatur? Per quotidiana quippe momenta lux ipsa temporalis quasi moritur, dum, supervenientibus noctis tenebris, ea quae aspiciebatur subtrahitur, et quasi quotidie resurgit, dum lux ablata oculis, suppressa iterum nocte reparatur. Per momenta quoque temporum cernimus arbusta viriditatem foliorum amittere, [Col. 1076D] Turon., a fructuum prolatione post largitionem cessare. a fructuum prolatione cessare; et ecce subito quasi ex arescenti ligno velut quadam resurrectione veniente videmus folia erumpere, fructus grandescere, et totam arborem redivivo decore vestiri. Indesinenter cernimus parva arborum semina terrae humoribus commendari, ex quibus non longe post aspicimus magna arbusta surgere, folia pomaque proferre. Consideremus ergo parvum cujuslibet arboris semen, quod in terram jacitur, ut arbor [Col. 1076D] ex illo producatur, et comprehendamus, si possumus, ubi in illa tanta [Col. 1076D] Turon. et Norm., parvitate seminis. Utic. utramque lect. habet. brevitate seminis tam immensa arbor latuit, quae ex illo processit, ubi lignum ubi cortex, ubi viriditas foliorum, ubi ubertas fructuum. Nunquidnam in semine tale aliquid cernebatur cum in terram jaceretur? Et tamen occulto rerum omnium opifice cuncta mirabiliter ordinante, et in [Col. 1077A] mollitie seminis latuit asperitas corticis, et in teneritudine illius absconsa est fortitudo roboris, et in siccitate ejus ubertas fructificationis. Quid ergo mirum, si tenuissimum pulverem, [Col. 1077D] In quibusdam Editis legitur, vel a nostris oculis. Olim ita legebatur in Utic. Expunximus, vel a, ad fidem Mss., Norm., ratione praeterea id suadente. nostris oculis in elementis redactum, cum vult, in hominem roformat, qui ex tenuissimis seminibus immensa arbusta redintegrat? Quia ergo rationales sumus conditi, spem resurrectionis nostrae ex ipsa debemus rerum specie et contemplatione colligere, Sed quia in nobis sensus torpuit rationis, accessit in exemplum gratia Redemptoris. Venit namque [Col. 1077D] Norm., Redemptor noster. In Utic. utraque lectio notatur. conditor noster, suscepit mortem, ostendit resurrectionem, ut qui resurrectionis spem ex ratione tenere 465 noluimus, hanc ex ejus adjutorio et exemplo teneremus. Dicat igitur beatus Job: Scio quod Redemptor meus vivit, et [Col. 1077B] in novissimo die de terra surrecturus sum. Et quisquis resurrectionis in se virtutem fieri posse desperat, verba in gentilitate positi viri fidelis erubescat, et penset quanto poenae sit pondere feriendus, si adhuc non credit suam, qui jam resurrectionem Domini cognovit factam, si et ille suam credidit, qui adhuc Domini Jesu sperabat esse faciendam.
[ Vet. XXXI.] 1. Qualitas corporum post resurrectionem. —Sed ecce resurrectionem audio, effectum tamen ejusdem resurrectionis exquiro. Credo namque quia resurrecturus sim, sed volo ut audiam qualis. Sciendum quippe mihi est utrum in quodam alio subtili fortasse, vel aereo, an in eo quo moriar corpore resurgam. Sed si in aereo corpore surrexero, jam ego non ero qui resurgo. Nam quomodo est vera resurrectio, [Col. 1077C] si vera esse non poterit caro? Aperta ergo ratio suggerit quia si vera caro non fuerit, procul dubio resurrectio vera non erit. Nec enim recte resurrectio dici potest, ubi non resurgit quod cecidit. Sed has nobis beate Job dubietatis nebulas tolle, et quia per acceptam sancti Spiritus gratiam de spe nobis loqui nostrae resurrectionis coepisti, aperte indica, si caro nostra veraciter [Col. 1077D] Plurimi, surgat. resurgat. Sequitur:
VERS. 26.— Et rursum circumdabor pelle mea.
72. Error Eutychii, corpus impalpabile aereque subtilius futurum asserentis refellitur. —Dum aperte pellis dicitur, omnis dubitatio verae resurrectionis aufertur, quia non, sicut Eutychius Constantinopolitanae urbis episcopus scripsit, corpus nostrum in illa [Col. 1077D] resurrectionis gloria erit impalpabile, ventis aereque subtilius. In illa enim resurrectionis gloria erit corpus nostrum subtile quidem per effectum spiritalis potentiae, sed palpabile per veritatem naturae. Unde etiam redemptor noster dubitantibus de sua resurrectione discipulis, ostendit manus et latus, palpanda ossa carnemque praebuit, dicens: Palpate et videte, quia spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videtis habere (Luc. XXIV, 39) . Qui cum eidem Eutychio in [Col. 1078A] Constantinopolitana urbe positus, hoc evangelicae veritatis testimonium protulissem, ait: Idcirco Dominus hoc fecit, ut dubitationem resurrectionis suae de discipulorum cordibus amoveret. Cui inquam: Mira est res valde quam astruis, ut inde nobis dubietas surgat, unde discipulorum corda a dubietate sanata sunt. Quid enim deterius dici potest quam ut hoc nobis de ejus vera carne dubium fiat, per quod discipuli ejus ad fidem [Col. 1077D] Sic Vindoc., Norm., etc., veteresque Edit. Aliae [Col. 1078D] cum German. habent, ab omni sunt dubietate separati. Nostrae lectioni suffragatur contextus series. Optime enim dicitur, ad fidem sunt . . . reparati; minime autem, ad finem . . . separati. ab omni sunt dubietate reparati? [Col. 1078D] Vindoc., si enim hoc non habuisset, destruitur quod ostendit. Si enim non hoc habuisse astruitur quod ostendit, unde fides discipulis ejus confirmata est, inde nostra destruitur. Qui adjungebat etiam, dicens: Corpus palpabile habuit quod ostendit; sed post confirmata corda palpantium, omne illud in Domino quod palpari potuit in subtilitatem est aliquam redactum. [Col. 1078B] Ad haec ipsa respondi, dicens: Scriptum est: Christus resurgens [Col. 1078D] Turon., ex mortuis. a mortuis, jam non moritur, mors illi ultra non dominabitur (Rom. VI, 9) . Si quid ergo in ejus corpore post resurrectionem potuit immutari, contra veridicam Pauli sententiam, post resurrectionem Dominus rediit in mortem. 466 Quod quis dicere vel stultus praesumat, nisi qui veram carnis ejus resurrectionem denegat? Tunc mihi objecit, dicens: Cum scriptum sit: Caro et sanguis regnum Dei possidere non possunt (I Cor. XV, 50) , qua ratione credendum est resurgere veraciter carnem? Cui inquam: in sacro eloquio aliter caro dicitur juxta naturam, atque aliter juxta culpam, vel corruptionem. Caro quippe juxta naturam, sicut scriptum est: Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea (Genes. II, 23) ; [Col. 1078C] et Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14) . Caro vero juxta culpam, sicut scriptum est: Non permanebit in hominibus istis spiritus meus, eo quod sunt caro (Genes. VI, 3) . Et sicut Psalmista ait: Memoratus est quia caro sunt: spiritus vadens, et non rediens (Psal. LXXVII, 39) . Unde et discipulis Paulus dicebat: Vos autem in carne non estis, sed in spiritu (Rom. VIII, 9) . Neque enim in carne non erant, quibus epistolas transmittebat, sed quia passiones carnalium desideriorum vicerant, jam liberi per virtutem spiritus in carne non erant. Quod ergo Paulus apostolus dicit: Quia caro et sanguis regnum Dei possidere non possunt, carnem vult secundum culpam intelligi, non carnem secundum naturam. Unde et mox, quia carnem secundum culpam diceret ostendit [Col. 1078D] subdens: Neque corruptio incorruptelam possidebit. In illa ergo coelestis regni gloria caro secundum naturam erit, sed secundum passionum desideria non erit, quia devicto mortis aculeo, in aeterna incorruptione regnabit.
[ Vet. XXXII.] 73. Eutychii responsiones et effugia diluuntur. —Quibus dictis idem Eutychius consentire se protinus respondit, sed tamen adhuc corpus palpabile resurgere posse denegabat. Qui etiam in [Col. 1079A] libello quem de resurrectione scripserat Pauli quoque apostoli testimonium indiderat dicentis: Tu quod seminas, non vivificatur, nisi prius moriatur; et quod seminas, non corpus quod futurum est seminas, sed nudum granum (I Cor. XV, 36) . Hoc nimirum ostendere festinans, [Col. 1079D] In omnibus Mss. Anglic. et nostris, si Germanensem excipias, legitur caro palpabilis. In Vita sancti Gregorii, auctore Joan. Diacono, l. I, cap. 28, ubi integra haec disputatio refertur, eadem est lectio, tam in Mss. quam in excusis exemplaribus. In Codice tamen Utic. manu exarato libros Moral. continente non obscure videtur olim scriptum fuisse caro impalpabilis. Ita vero legendum demonstrat totius disputationis series. quia caro vel impalpabilis, vel ipsa non erit, dum sanctus Apostolus de resurrectionis agens gloria, non corpus quod futurum est seminari dixerit. Sed ad haec [Col. 1079D] Utic., citius respondi: Paulus apostolus dicens, etc. citius respondetur. Nam Paulus apostolus dicens: Non corpus quod futurum est seminas, sed nudum granum, hoc insinuat quod videmus, quia granum cum culmo et foliis nascitur, quod sine culmo et foliis seminatur. Ille itaque in augmento gloriae resurrectionis non dixit grano seminis deesse quod erat, sed adesse quod non erat. Iste autem dum verum corpus resurgere denegat, nequaquam [Col. 1079B] dicit adesse quod deerat, sed deesse quod erat.
74. Eutychii librum flammis addicere cogitat imperator. Moritur Eutychius, abjurato errore. —Tunc itaque de hac re in longa contentione perducti, gravissima a nobis coepimus [Col. 1079D] Ita legitur in Mss. tum Moral, tum Vitae sancti Gregorii a Joan. Diac. scriptae, l. I, c. 28, quod idem sonat ac simultate; male legitur in Excusis simulatione. Ita vox Gregorio non insolens, legitur praesertim [Col. 1080D] lib. I, epist. 2. simultatione resilire, cum piae memoriae Tiberius Constantinus imperator secreto me et illum suscipiens, quid inter nos discordiae versaretur agnovit, et utriusque partis allegationem pensans, eumdem librum, quem de resurrectione scripserat, suis quoque allegationibus destruens, deliberavit ut flammis cremari debuisset. A quo ut egressi sumus, me aegritudo valida, eumdem vero Eutychium [Col. 1080D] Ebroic., aegritudo valida et mors. aegritudo et mors protinus est secuta. Quo mortuo, 467 quia pene nullus erat qui ejus dicta sequeretur, dissimulavi coepta persequi, ne in favillas viderer [Col. 1079C] verba jaculari. Dum tamen adhuc viveret, et ego validissimis febribus aegrotarem, quicunque noti mei ad eum salutationis gratia pergebant, ut eorum relatione cognovi, ante eorum oculos pellem manus suae tenebat, dicens: Confiteor quia omnes in hac carne resurgemus. Quod, [Col. 1080D] Vindoc., quod sicut ipse fatebatur. sicut ipsi fatebantur, omnino prius negare consueverat.
75. Ex verbis Job resurrectio probatur. —Sed nos ista postponentes in beati Job sermonibus subtiliter exquiramus si vera erit resurrectio verumque corpus in resurrectione. [ Vet. XXXIII. ] Ecce enim jam de spe resurrectionis dubitare non possumus, dum ait: Et in novissimo die de terra [Col. 1080D] Norm. et Germ., surrecturus sum. resurrecturus sum. Dubietatem quoque de reparatione vera corporis abstulit, qui ait: Et rursum circumdabor pelle mea. [Col. 1079D] Qui adhuc ad auferendas ambages nostrae cogitationis subdit:
[Col. 1080A] VERS. 26.— Et in carne mea videbo Deum.
76. Reducendam carnem in integrum statum credidit Job. —Ecce resurrectionem, ecce pellem, ecce carnem apertis fatetur vocibus. Quid ergo remanet unde possit mens nostra dubitare? Si itaque iste vir sanctus ante effectum resurrectionis dominicae reducendam carnem in integrum statum credidit, quis erit reatus nostrae dubitationis, si vera carnis resurrectio nec post exemplum creditur Redemptoris? Si enim post resurrectionem corpus palpabile non erit, profecto [Col. 1080D] Iidem, aliud surget. alius surgit quam moritur, quod dictu nefas est credere, quia ego morior, et alius resurgat. Unde quaeso te, beate Job, subjunge quae sentis, et hujus nobis questionis scrupulum tolle. Sequitur:
VERS. 27.— Quem visurus sum ego ipse, et oculi [Col. 1080B] mei conspecturi sunt, et non alius.
77. Caro nostra post resurrectionem eadem futura est per naturam, et diversa per gloriam. —Si enim, sicut quidam errorum sequaces arbitrantur, [Col. 1080D] Germ., Bellovac., Ebroic. et alii Norm., quia post resurrectionem. post resurrectionem corpus palpabile non erit, [Col. 1080D] Bellov., sed invisibilis corpus subtilitas. sed invisibilis corporis subtilitas caro vocabitur, quamvis substantia carnis non sit, profecto alius est qui moritur, et alius qui resurgit. Sed beatus Job [Col. 1080D] Plerique, hanc eorum sententiam; quidam Editi, hanc ejus. hanc eis sententiam veridica voce destruit, qui ait: Quem visurus sum ego ipse, et oculi mei conspecturi sunt, et non alius. Nos autem beati Job fidem sequentes, et Redemptoris nostri post resurrectionem corpus palpabile veraciter credentes, fatemur carnem nostram post resurrectionem futuram et eamdem, et diversam: eamdem per naturam, diversam per gloriam; eamdem [Col. 1080C] per veritatem, diversam per potentiam. Erit itaque [Col. 1080D] Ita Vindoc., Bellov., Turon., Norm. In Germ. et in Editis recent., erit itaque spiritalis. subtilis, quia et incorruptibilis. Erit palpabilis, quia non amittet essentiam veracis naturae. Sed sanctus vir eamdem resurrectionis fiduciam qua spe teneat, quanta certitudine praestoletur, 468 adjungit. Sequitur:
IBID.— Reposita est haec spes mea in sinu meo.
78. Job de resurrectione sua certissimus. —Nil nos habere certius credimus quam hoc quod in sinu tenemus. In sinu ergo suo spem repositam tenuit, [Col. 1080D] Editi cum Germ., quia vera certitudine. quia veram certitudinem de spe resurrectionis praesumpsit. Sed quia venturum diem resurrectionis innotuit, jam nunc seu voce sua, seu typo sanctae et universalis Ecclesiae pravorum facta redarguit, et [Col. 1080D] judicium quod in resurrectionis die sequitur praedicit. Nam protinus subdit:
VERS. 28, 29.— Quare ergo nunc dicitis: Persequamur eum, et radicem verbi inveniamus contra eum? Fugite ergo a facie gladii, quoniam ultor iniquitatum gladius est, et scitote esse judicium.
79. Ex judicio quod resurrectionem excepturum est, urget iniquos ad poenitentiam. —Priori quippe sententia iniquorum facta reprehendit, sequenti autem ex divino judicio poenas innotuit. Ait enim: Quare ergo nunc dicitis: Persequamur eum, et radicem verbi inveniamus contra eum? Perversi quilibet quia malo studio bene prolata audiunt, et in lingua justi accusationis aditum invenire appetunt, quid aliud quam contra eum verbi radicem quaerunt, ex qua videlicet loquendi originem sumant, et ramos pravae loquacitatis [Col. 1081B] in accusatione dilatent? Sed vir sanctus cum a pravis talia sustinet, non contra eos, sed magis pro ipsis dolet, et male cogitata redarguit, ac mala eis quae fugiant ostendit, dicens: Fugite ergo a facie gladii, quia ultor iniquitatum gladius est, et scitote esse judicium. Omnis qui perversa agit, eo ipso [Col. 1081B] Supplevimus ex Mss. Anglic. et nostris, timere. Prius legebatur simpliciter quo hoc despicit. Addendum fuisse timere probant quae sequuntur: si enim [Col. 1082B] hoc timendum sciret. In Norm., legitur si enim hoc timendo. quo hoc [Col. 1082A] timere despicit, esse Dei judicium nescit. Si enim hoc timendum sciret, quae in illo sunt punienda non ageret. Nam sunt plerique qui extremum esse judicium verbo tenus sciunt, sed perverse agendo testantur quia nesciunt. Quia enim hoc non formidat ut debet, necdum cognovit cum quanto turbine terroris adveniat. Si enim pensare pondus tremendi examinis nosset, irae diem utique timendo praecaveret. Faciem quoque gladii fugere est animadversionis districtae sententiam prius quam appareat placare. Vitari namque terror judicis non nisi ante judicium potest. Modo non cernitur, sed precibus placatur. Cum vero in illo tremendo examine sederit, et videri potest, et placari jam non potest, quia facta pravorum, quae diu sustinuit tacitus, simul omnia reddet [Col. 1082B] iratus. Unde necesse est nunc timere judicem, cum necdum judicium exercet, cum diu sustinet, cum mala adhuc tolerat quae videt, ne cum semel manum in retributione ultionis excusserit, tanto in judicio districtius feriat, quanto ante judicium diutius exspectavit.
[Col. 1081C] 469 [ Vet. et Rec. I. ] Quia amici beati Job nequaquam perversi esse potuerunt, Sophar Naamathitis verba testantur, qui de ore ejus terrorem venturi judicii audiens, protinus adjungit:
CAP. XX, VERS. 2.— Idcirco cogitationes meae varie succedunt sibi, et mens in diversa rapitur.
1. Quanto terrore ex assidua ejus consideratione affici debeamus. —Ac si apertis vocibus dicat: Quia extremi judicii terrorem considero, idcirco cogitationum tumultibus in timore [Col. 1081D] Vindoc., confido. confundor. Tanto se quippe animus amplius, in cogitatione [Col. 1081D] Turon. et Vindoc., dilaniat. dilatat, quanto illud esse terribile, quod imminet, pensat. Et in diversa mens rapitur, quando modo mala quae egit, modo bona quae agere neglexit, modo reprehensibilia [Col. 1081D] in quibus est, modo recta quae sibi adhuc deesse conspicit, sollicito pavore perpendit. Sed amici beati Job cum assiduitate vitae illius edocti bene vivere noverint, pensare tamen subtiliter Dei judicia nescientes, mala hic justorum quempiam posse recipere non credebant. Unde et eumdem sanctum virum iniquum esse suspicati sunt, quem flagellatum viderunt, atque ex hac suspicione agebatur ut in ejus quoque increpationem dilaberentur; ad quam tamen increpationem quasi sub quadam reverentia descendunt. Unde Sophar subjicit dicens:
VERS. 3.— Doctrinam qua me arguis audiam, et spiritus intelligentiae meae respondebit mihi.
2. Multi monita audiunt, ut judicent, non ut sequantur. —Ac si aperte dicat: Tua quidem verba audio, sed an recte prolata sint, spiritu meae intelligentiae discerno. [Col. 1082D] Sic Mss. Anglic. et nostri. Vet. et recentiores Cusi: nam qui dicentis verba. Nam qui docentis verba despiciunt, doctrinam ejus non ad adjutorium, sed ad occasionem certaminis sumunt, ut audita potius judicent quam sequantur. His itaque sub quodam moderamine praemissis, in apertam jam beati viri exprobrationem prosilit, cum subjungit:
VERS. 4, 5.— Hoc scio a principio, ex quo positus est homo super terram, quod laus impiorum brevis sit, [Col. 1082D] et gaudium hypocritae ad instar puncti.
3. Breve est quidquid finitur. —Liquet nunc quia, suae intelligentiae spiritu inflatus, eas quas contra impios sententias profert in beati Job redargutionibus inflectit. Quem enim prius justa agere et postmodum poenas tolerare conspexit, omne in illo hypocrisim aestimat fuisse quod vidit, quia videlicet a justo Deo justum famulum affligi posse non credidit. Sed nos easdem ejusdem sententias, quas non recte rectas protulit, sollicita intentione pensantes exsequamur; et contemnentes quod falsum contra beatum [Col. 1083A] Job loquitur, intueamur quam vera dicat si haec contra impios loqueretur. Ait itaque: Hoc scio a principio, ex quo positus est homo super terram, quod laus impiorum brevis sit. [Vet. II. ] Dicturus brevitatem vitae praesentis, cordis oculum ad exordium reduxit originis, ut ex anteactis colligat quam nulla sint quae videntur aliqua esse dum sunt. Si enim ab ipso humani generis exortu usque ad hoc tempus in quo sumus mentis oculos ducimus, omne quod finiri potuit 470 quam breve fuerit videmus. Ponamus enim quemlibet hominem [Col. 1083D] Germ., Bellov. et Norm., a primo die mundi conditum. a primo die mundi conditi usque ad hodiernum diem vitam ducere, hodie tamen eamdem vitam [Col. 1083D] Quatuor Mss. Anglic. et omnes Norm. ita habent. In Germ. tamen et in Utic. legitur, quam quasi longam, ut in Vulgatis; sed alia simul exhibetur lectio in Utic., quam sic longam. quam sic longam ducere videbatur finire, ecce finis adest, praeterita jam nulla sunt, quia cuncta transierunt. Futurum in hoc mundo nihil est, [Col. 1083B] quia nullum ad vitam vel brevissimum restat momentum. Ubi est ergo longum tempus quod inter initium finemque deprehensum ita consumitur, ac si nec breve unquam fuisset?
4. Multi non esse, sed dici boni curant. Hypocritae gaudium transit, poena manet. Impii itaque, quia praesentem vitam diligunt, in ea procul dubio elati percipere laudem quaerunt. Linguae favoribus extolluntur, nec esse boni, sed dici appetunt. Quam videlicet laudem longam esse existimant dum assequuntur, sed brevem intelligunt fuisse dum amittunt. In fine quippe eis ostenditur quam nihil fuerit quod amaverunt. Unde recte contra eosdem impios dicitur: Hoc scio a principio, ex quo positus est homo super terram, quod laus impiorum brevis sit. Ubi apte subjungitur: [Col. 1083C] Et gaudium hypocritae ad instar puncti. Saepe hypocrita dum sanctum se simulat, et iniquum exhibere minime formidat, [Col. 1084D] Ebroic., ab hominibus honoratur. ab omnibus honoratur, eique sanctitatis gloria defertur ab iis qui exteriora cernunt, sed interiora perspicere nequeunt. Unde fit ut gaudeat in prima sessione, hilarescat in primo recubitu, infletur in prima salutatione, elevetur in reverenti voce obsequentium, et superba cogitatione tumeat in famulatu subditorum, sicut voce quoque Veritatis de talibus dicitur: Omnia vero opera sua faciunt, ut videantur ab hominibus. Dilatant enim phylacteria sua, et magnificant fimbrias suas. Amant [Col. 1084D] Deest autem in Norm. et Germ. autem primos recubitus in coenis, et primas cathedras in synagogis, et salutationes in foro, et vocari ab hominibus, Rabbi (Matth. XXIII, 5) . Sed hoc eorum gaudium aeternitati comparatum quid erit, quando, [Col. 1083D] irruente mortis articulo, ita consumitur ac si omnino non fuerit? Cujus nimirum gaudii laetitia pertransiit, et poena permanet, et cum res amittitur, causa durat. Bene autem dicitur: Gaudium hypocritae ad instar puncti. In puncto enim stylus mox ut ponitur levatur, nec mora ulla agitur ut per exprimendam lineam trahatur. Gaudium ergo hypocritae ad similitudinem puncti est, quia apparet ad momentum, sed disparet in perpetuum; et sicut stylus in puncto dum [Col. 1084A] ponitur levatur, sic hypocrita praesentis vitae gaudia dum tangit amittit. De quo et subditur:
VERS. 6, 7.— Si ascenderit usque ad coelum superbia ejus, et caput ejus nubes tetigerit, quasi sterquilinium in fine perdetur.
5. Gaudia vitae praesentis, quae iniqui tanti faciunt, justi arbitrantur stercora. —Superbia hypocritae usque ad coelum ascendere dicitur, quando ejus elatio coelestem agere vitam videtur. Cujus etiam caput quasi nubes tangit 471 quando principalis pars, videlicet intellectus illius, sanctorum praecedentium coaequari meritis creditur. Sed quasi sterquilinium in fine perditur, quia in morte sua cum ad tormenta ducitur, stercoribus vitiorum plenus, a malignis spiritibus [Col. 1084B] conculcatur. [ Vet. III. ] Gaudia etenim vitae praesentis, quae injusti aestimant magna bona, justi stercora deputant. Unde scriptum est: De stercore bonum lapidatus est piger (Eccli. XXII, 2) . Is ergo qui Deum sequi noluerit, ab amore aeternae vitae pigrescit. Et quoties rerum temporalium damno percutitur ex his nimirum affligitur, quae justi viri velut stercora contemnunt. Qui ergo ex terrenarum rerum percussione atteritur, quid aliud quam de boum stercore [Col. 1084D] Germ. flagellatur. In Utic. olim scriptum flagellatur; quo expuncto nunc legitur lapidatur. lapidatur? Et recte hypocrita sterquilinio similis dicitur, quia dum temporalem gloriam habere appetit, modo per cogitationem apud semetipsum tumet, modo eamdem gloriam aliis invidet, eamque alios veraciter habentes irridet. Quot ergo vitiis plenus est, quasi tot stercoribus in conspectu aeterni judicis illius pectus fetet. Dicatur igitur: Si ascenderit usque ad [Col. 1084C] coelum superbia ejus, et caput ejus nubes tetigerit, quasi sterquilinium in fine perdetur. Qui etsi coelestem vitam se agere simulat, etsi intellectum suum esse similem veris praedicatoribus ostentat, quasi sterquilinium tamen in fine perditur, quia mens illius pro vitiorum suorum fetore damnatur. Sequitur:
VERS. 7.— Et qui eum viderant dicent: Ubi est?
6. Hypocritarum vita in fine detegitur. —Plerumque hypocritarum vita etiam ab omnibus reproba in fine cognoscitur, ut signis jam apertioribus qui fuerint ostendatur. Qui ergo nunc elatum viderunt, de exstincto dicent: Ubi est? Quia neque hic ubi elatus fuerat apparet, neque in aeternitatis requie, de qua esse putabatur. De cujus brevitate vitae adhuc apte [Col. 1084D] subjungitur:
VERS. 8.— Velut somnium avolans non invenietur, [Col. 1084D] Norm., transibit. In Utic. olim, transiet. transiet sicut visio nocturna.
7. Vita hypocritae phantasmati similis. —Quid est vita hypocritae, nisi quaedam visio phantasmatis, quae hoc ostendit in imagine, quod non habet ex veritate? Unde recte quoque somnio comparatur, quia ab eo omnis laus et gloria quasi dum tenetur amittitur. [Col. 1085A] Saepe namque in nocturna visione nonnulli pauperes factos se divites admirantur, deferri sibi honores aspiciunt, divitiarum moles, obsequentium multitudinem, pulchritudinem vestium, abundantiam ciborum sibimet adesse considerant; gaudent se evasisse penuriam, quam cum gemitu tolerabant; sed repente, cum evigilant, inveniunt quam falsum fuerit quod gaudebant, eosque evigilasse poenitet, quia vigilantes inopia vera tenet. Sic hypocritarum mentes, dum aliud est quod agunt, atque aliud quod hominibus ostendunt, laudes de ipsa sanctitatis ostentatione recipiunt, in aestimatione hominum multis melioribus praeferuntur, et cum intus apud se tacita cogitatione superbiant, foris se humiles demonstrant. Cumque ab hominibus immoderate laudantur, tales esse se quoque apud Deum existimant, quales se gaudent [Col. 1085B] hominibus innotuisse. Unde fit ut etiam aeternae vitae percepturos se praemia praesumant, et qui hic de humanis favoribus exsultant, illic se habituros requiem omnino non dubitent. Sed 472 inter haec occulta vocationis hora subrepit, et cum carnis oculos claudunt, mentis aperiunt, moxque ut supplicia aeterna receperint, ibi vident quia virtutum aestimatione divites in somnis fuerunt. Bene ergo de hoc hypocrita dicitur: [Col. 1085D] Lyr. et Bigot., transibit quasi. Transiet velut visio nocturna. Quia hoc quod se ad momentum divitem humanis aestimationibus videt, de ostensione est phantasmatis, non de soliditate [Col. 1085D] Ebroic., veritatis. virtutis. Nam cum mens ejus in morte carnis evigilat, cognoscit procul dubio quia favores circa se hominum dormiens videbat. Sequitur:
VERS. 9.— Oculus qui eum viderat, non videbit, neque ultra intuebitur eum [Col. 1085D] Norm., locus ejus. Quid est locus hypoc. In Bellov. etiam, quid est locus, etc. locus suus.
8. Linguae adulantium ei nihil prosunt in judicic. —Quis est locus hypocritae, nisi cor adulantium? Ibi quippe requiescit, ubi favores invenerit. Oculus ergo qui eum viderat, non videbit, quia, subtractus [Col. 1085D] Norm., in morte. morte, stultis amatoribus suis absconditur, qui eum consueverant admirando conspicere. Nec ultra eum locus suus intuebitur, quia linguae adulantium hunc ad judicium favoribus non sequuntur. Sed tamen quousque vivit, ea quae ipse agit etiam sequaces suos docere non desinit, et per erroris sui pravitatem alios quoque ad eam quam exhibet generat simulationem. [Col. 1085D] De quibus hic apte subditur:
VERS. 10.— Filii ejus atterentur egestate.
9. Exterius multiplicati hypocritae, interius inanes fiunt. —Scriptum est: In malevolam animam non introibit sapientia (Sap. I, 4) . Et per Psalmistam dicitur: Divites eguerunt, et esurierunt (Psal. XXXIII, 11) . Si enim de exteriori fame egestas eorum et esuries diceretur, profecto divites non essent, qui pane corporis indigerent. Sed quia dum exterius multiplicantur, [Col. 1086A] interius inanes fiunt, et divites pariter et egentes esse memorantur, quia videlicet pane sapientiae satiari minime merentur. Filii itaque hujus hypocritae [Col. 1086D] Bellovac., atterentur. Ita etiam prius Utic. atteruntur egestate, quia hi qui in hypocrisi ex ejus imitatione nascuntur, dum veritatis soliditatem [Col. 1086D] Vindoc., in corde non tenent, egestate deficiunt. non tenent, in cordis egestate deficiunt.
IBID.— Et manus illius reddent ei dolorem suum.
10. Aeternum hypocritis supplicium quasi quoddam debitum solvetur. —Quid per manus nisi opera designantur? Manus itaque illius ei dolorem reddent, quia damnationem justam ex iniqua recipiet operatione. Bene autem non dabunt, sed reddent, dicitur, quia perversae ejus actiones aeternum ei supplicium [Col. 1086B] quasi quoddam debitum solvent. Sed priusquam ad aeterna supplicia perveniat, qualem se hic exhibeat plenius adjungat. Sequitur:
VERS. 11.— Ossa ejus implebuntur vitiis adolescentiae ejus, et cum eo in pulvere dormient.
11. Hypocritas vitia nunquam deserunt. —Origo pravae inchoationis causas culpae etiam praesumendo multiplicat. Dum enim mala agere quisque coeperit, usu jam deterius in hoc quod inchoaverat excrescit. Quid itaque adolescentia hujus hypocritae nisi inchoatio pravitatis est? In adolescentia quippe jam libido fervescere inchoat. Et tunc adolescentiam hypocrita habet, cum appetere et amplecti libidinem gloriae coeperit. Quam in eo dum adulantium blanda fomenta multiplicant, robustiorem reddunt, et quasi [Col. 1086C] in ossa convertunt. Hoc enim quod male coepit, pejus quotidie per consuetudinem roborat. Dicatur itaque: Ossa ejus implebuntur vitiis adolescentiae ejus, quia durae in eo pravitatum consuetudines a vitio sumptae sunt pessimae inchoationis. [Col. 1086D] Lyr., Big., Utic., unde scriptum est, proverbium est, adolescens . . . non recedit, etc. Olim in Utic. legebatur ut in Edit. Unde 473 scriptum est in Proverbiis: Adolescens juxta viam suam, etiam cum senuerit, non recedet ab ea (Prov. XXII, 6) . Quae nimirum ossa cum eo in pulvere dormient, quia eousque in illo iniquae consuetudines perdurant, quo hunc ad mortis pulverem pertrahant. Cum eo enim in pulvere ossa vel vitia dormire est usque ad pulverem eum non deserere, id est usque ad mortem ab iniquitate minime cessare. Tenent igitur illum pravae consuetudines, quae semel coeperunt, atque quotidie [Col. 1086D] duriores existunt. Et cum illo in pulvere dormiunt, quia non nisi cum ejus vita finiuntur. Sed haec intelligi et aliter possunt.
[ Vet. V.] 12. Multa simulantes habere quae non habent, perdunt etiam quae habent hypocritae. —Habet namque hypocrita nonnunquam forte ac validum aliquid in operatione; sed dum multa bona se simulat habere quae non habet, perdit etiam ea quae habet. Unde bene nunc dicitur: Ossa ejus implebuntur vitiis adolescentiae ejus. Quia cum levis ac mobilis [Col. 1087A] multa pueriliter facit, etiam in iis quae fortia egerit in vitio mollescit. Quae videlicet ejus ossa cum eo in pulvere dormient, quia scilicet sicut pulvis est omnis simulatio illa, quam agit, ita et in illo si quid habet validum, omni soliditate vacuatur, ut per virtutis arrogantiam hoc quoque perdat, quod in eo potuit esse virtutis. Ossa ergo cum eo in pulvere dormire est cum pravis ejus actibus etiam si qua sunt bene acta deperire. Sequitur:
VERS. 12.— Cum enim dulce fuerit in ore ejus malum [Col. 1087D] Norm. et Germ., abscondit illud. abscondet illud sub lingua sua.
13. Hypocritae est sermonibus dulcia praetendere, cogitationibus perversa moliri. —In ore hypocritae malum dulce est, quia ei est iniquitas suavis in [Col. 1087B] mente. Os quippe cordis cogitatio est, de qua scriptum est: Labia dolosa in corde, [Col. 1087D] Bellovac. et Germ., et corde locuti sunt mala. Ita olim in Utic. et corde locuta sunt mala (Psal. XI, 3) . Sed hoc malum, quod in ore hypocritae dulce est, sub lingua ejus absconditur, quia asperitas malitiae quae latet in mente, sub tegmine blandae locutionis operitur. Malum namque in lingua, et non sub lingua esset, si loquens hypocrita malitiam suae pravitatis aperiret. Sed sicut plerique justorum, cum quosdam agere perverse conspiciunt, qui duris sunt increpationibus feriendi, in lingua asperitatem sumunt, sed sub lingua mentis suae benignitatem contegunt. Unde et sanctae Ecclesiae sponsi voce dicitur: Mel et lac sub lingua tua (Cant. IV, 11) . Qui enim mentis suae dulcedinem aperire infirmis nolunt, sed loquentes quadam eos asperitate feriunt, [Col. 1087C] et tamen inter verba aspera quasi latenter [Col. 1087D] Turon., quasdam dulcedines. Utic., quaedam dulcedines. quiddam dulcedinis intermittunt, hi videlicet non in lingua, sed sub lingua habent dulcedinem, quia inter dura quae proferunt emittunt quaedam blanda et dulcia, quibus contristati mens possit ex benignitate refoveri. Ita perversi quique, [Col. 1088D] In Utic. deest quia, et in Germ., in quo mox ante sermonibus legitur qui. quia malum non in lingua, sed sub lingua habent, sermonibus dulcia praetendunt, et cogitationibus perversa moliuntur. Hinc est enim quod Joab Amasae mentum dextera tenuit, sed sinistram ad gladium latenter mittens, ejus viscera effudit (II Reg. XX, 9) . Dextera quippe mentum tenere est quasi ex benignitate blandiri. Sed sinistram ad gladium mittit, qui latenter ex malitia percutit. Hinc de ipso quoque eorum capite scriptum est: Sub lingua ejus labor et dolor (Psal. X, 7) . Qui enim non [Col. 1087D] aperte mala quae cogitat ostendit, laborem ac dolorem eorum quorum mortem appetit, non in lingua exerit, sed sub lingua premit. Bene autem de hoc hypocrita subditur:
VERS. 13.— Parcet illi, et non derelinquet illud, et celabit 474 in gutture suo.
14. Hypocritae est perpetrata nunquam confiteri. —Malo enim quod diligit, parcit, quia non hoc in semetipsum [Col. 1088A] poenitendo persequitur. Unde et additur: Non derelinquet illud. Si enim vellet relinquere, nequaquam parceret, quia persequeretur. Sed hoc celat in gutture, quia sic servat in cogitatione, ut nunquam proferat in voce. Sequitur:
VERS. 14.— Panis ejus in utero illius vertetur in fel aspidum intrinsecus.
15. Hypocritae qua delectatur gloria, convertitur in fel aspidum. —Quod panis in utero, hoc est satietas temporalis delectationis in mente. Satietur ergo nunc hypocrita illata laude, delectetur honoribus; panis ejus in utero illius vertetur in fel aspidum intrinsecus, quia satietas transitoriae delectationis in retributionis fine ad amaritudinem vertetur; et fel aspidum, [Col. 1088B] id est malignorum, spirituum, persuasio fuisse cognoscitur, quod hic laus gloriae esse credebatur. Tunc enim iniqui vident quod antiqui serpentis veneno infecti sunt, dum, flammis ultricibus traditi, cum eodem suo persuasore cruciantur. Panis itaque iste aliud in ore sapit, sed aliud in utero, quia transitoriae delectationis laetitia dulcis est, cum hic quasi mandendo agitur; sed amarescit in utero, quia peracta laetitia deglutitur ad poenam.
[ Vet. VI.] 16. Scripturae sacrae mysteriis erudiri cupit hypocrita, non ut ex eis vivat, sed ut extollatur. —Vel certe, quia panis, Scripturae sacrae intelligentia non inconvenienter accipitur, quae mentem reficit eique boni operis vires praebet, et plerumque hypocrita etiam sacri eloquii erudiri mysteriis studet; non [Col. 1088C] tamen ut ex eisdem vivat, sed ut caeteris hominibus quam sit doctus appareat; panis ejus utero illius in fel aspidum intrinsecus vertetur, quia dum de sacrae legis scientia gloriatur, vitae potum convertit sibi in veneni poculum; et inde reprobus moritur, unde ad vitam erudiri videbatur. Neque hoc autem inconvenienter accipitur, quod nonnunquam hypocrita, dum doctrinae verbo ad ostensionem studet, divino judicio caecatus, hoc ipsum verbum prave intelligit quod male quaerit. Cum vero in errorem haereseos labitur, contingit ei ut sicut de felle aspidum, sic infelix de pane moriatur; et in doctrina sua mortem invenit, quia in verbis vitae vitam minime quaesivit. Saepe vero evenit ut divinae admonitionis eloquia, etiamsi recte hypocrita intelligat, quia in opere nequaquam servat, [Col. 1088D] haec etiam prius quam praesentis vitae cursum finiat amittat, ut perdat scire quod sciendo noluit agere. Unde et subditur:
VERS. 15.— Divitias quas devoravit evomet, et de ventre illius extrahet eas Deus.
17. Contempto bono opere, saepe etiam scientiam perdit hypocrita. —Vult hypocrita scire divina eloquia, nec tamen facere. Vult docte loqui, nec vivere. [Col. 1089A] Pro eo ergo quod non agit quae novit, etiam hoc quod novit amittit, ut quia scientiae suae puram operationem non sociat, contempta puritate boni operis et scientiam perdat. Divitias igitur sacrae legis, quas legendo devoravit, obliviscendo [Col. 1089D] Norm., evomet . . . . . extrahet, quia quod servare noluit . . . quae non servat. evomit, easque de ventre illius Deus extrahit, quia quod observare noluit, justo judicio de ejus memoria evellit, ne praecepta Dei saltem in lingua teneat, quae non servavit in vita. Unde per Prophetam dicitur: Peccatori autem dixit Deus: Quare tu enarras justitias meas, et assumis testamentum meum per os tuum (Psal. XLIX, 16) ? Quae etiam verba doctrinae, si quando contingit, ut hypocrita usque ad finem videatur in ore retinere, 475 inde magis damnabitur, unde bono Dei munere etiam malus minime privatur. Scriptum quippe [Col. 1089B] est: Memoria retinentibus mandata ejus, ut faciant ea (Psal. CII, 18) . Qui ergo mandata illius memoria retinet, sed nequaquam facit, hic in doctrinae verbis sententias, quibus damnetur, tenet.
[ Rec. VIII.] 18. Sacra eloquia ad aeternam damnationem sunt eis qui ea aut scire nolunt, aut sciendo contemnunt. —Hinc quippe in Zacharia scriptum est: Quid tu vides, Zacharia? Et dixi: Ego video volumen volans, longitudo ejus viginti cubitorum, et latitudo ejus decem cubitorum. Et dixit ad me: Haec est maledictio [Col. 1089D] Plurimi Mss., quae egreditur, et sic rursus infra. quae egredietur super faciem universae terrae, quia omnis fur, sicut ibi scriptum est, judicabitur (Zach. V, 2) . Quid namque est volumen volans, nisi Scriptura sacra? Quae dum de coelestibus loquitur, ad superiora mentis nostrae levat intentionem, quia dum [Col. 1089C] illam super nos esse aspicimus, ima attendere, id est concupiscere devitamus [ Vet. VII. ] Quae latitudinem decem cubitorum, longitudinem vero viginti habere perhibetur, quia latitudo operationis nostrae simpla est, et longanimitas spei in duplum tenditur, quoniam pro bono nostro opere et hic nobis mentis requies, et illic gaudia aeterna praeparantur, Veritate attestante, quae ait: Si quis reliquerit [Col. 1089D] In Norm., domos aut agros. domum, aut agros, et caetera, centuplum in hoc saeculo recipiet, et in futuro vitam aeternam possidebit (Matth. XIX, 29; Luc. XVIII, 30) . Centenarius quippe numerus decemplicato denario fit perfectus. Hic itaque centuplum recipit, qui etsi nihil habuerit, ipsa tamen perfectione mentis jam in hoc saeculo habere nihil quaerit. Quia ergo per hanc duplum nobis pro simplo redditur, recte hoc volumen per viginti cubitos in longum tenditur, [Col. 1089D] quod per decem dilatatur. Sed quia haec ipsa sacra eloquia ad aeternam damnationem sunt eis qui illa vel scire nolunt, vel certe sciendo contemnunt, recte de hoc volumine dicitur: Haec est maledictio, quae egredietur super faciem universae terrae (Zach. V, 3) . Et cur maledictio dicatur, adjungit: Quia omnis fur sicut ibi scriptum est, judicabitur. Hypocrita igitur, quia secundum verba legis quae novit vivere contemnit, et de doctrina favores quaerit, fur judicabitur, quia per hoc quod justa loquitur, laudem sibi vitae [Col. 1090A] justorum rapit. De quo adhuc bene subditur:
VERS. 16.— Caput aspidum suget, et occidet eum lingua viperae.
19. Diabolus in tentatione prius leniter subrepit, postea violenter trahit. —Aspis parvus est serpens, vipera vero prolixioris est corporis; et aspides ova gignunt, atque [Col. 1090D] Norman., ex ovis earum. Utic. habet eorum et earum. ex ovis eorum filii procreantur, viperae autem cum conceperint, filii earum in ventre saeviunt, qui ruptis lateribus matrum ex earum ventribus procedunt. Unde et vipera, eo quod vi pariat, nominatur. Vipera itaque sic nascitur ut violenter exeat, et cum matris suae exstinctione producatur. Quid ergo per aspides parvos nisi latentes suggestiones [Col. 1090B] immundorum spirituum figurantur, qui cordibus hominum parva prius persuasione subripiunt? Quid vero per linguam viperae, nisi violenta diaboli tentatio designatur? Prius enim leniter subripit, postmodum vero etiam violenter trahit. Caput itaque aspidum sugit, quia initium suggestionis occultae parvum prius in corde nascitur, sed occidit eum lingua viperae, quia postmodum capta mens veneno violentae tentationis necatur. Primum subtilibus consiliis ad cor hominis immundi spiritus loquuntur, qui dum leniter persuadent, quasi venenum aspidum 476 fundunt. Unde scriptum est: Ova aspidum ruperunt et telas araneae texuerunt. Qui comederit de ovis eorum morietur, et quod confotum est erumpet in regulum (Isai. LIX, 5) . [ Vet. VIII. ] Ova quippe aspidum [Col. 1090C] pravis hominibus rumpere est malignorum spirituum consilia, quae in eorum cordibus latent, perversis operibus aperire. Telas quoque araneae texere est pro hujus mundi concupiscentia temporalia quaelibet operari. Quae dum nulla stabilitate solidata sunt, ea procul dubio ventus vitae mortalis rapit. Bene autem additur: Qui comederit de ovis eorum morietur (Ibid.) , quia qui immundorum spirituum consilia recipit, vitam in se animae occidit. Et quod confotum est erumpet in regulum, quia consilium maligni spiritus quod corde tegitur ad plenam iniquitatem nutritur. Regulus namque serpentum rex dicitur. Quis vero reproborum caput est, nisi Antichristus? Quod ergo confotum fuerit, erumpet in regulum, quia is qui in se enutrienda aspidis consilia recipit, membrum iniqui capitis factus in corpus Antichristi accrescit. De hoc [Col. 1090D] itaque hypocrita dicitur: Caput aspidum suget, et occidet eum lingua viperae, quia cum iniquam suggestionem antiqui hostis libenter suscipit, violentis se postmodum ejus tentationibus devictus tradit. Unde et in paradiso quoque, stanti homini verba blandae persuasionis intulit (Genes. III, 5 seq.) ; sed quem semel rapuit ad consensum, jam nunc etiam renitentem trahit, et corruptionis suae delectationibus devictum [Col. 1090D] Lyr., Sag., Germ., Bigot., pene evidenter. Utic. utramque praefert lectionem. pene violenter interficit. Sed fortasse haec ipsa intelligere etiam per contrariam interpretationem [Col. 1091A] valemus. Nam quia veneno suo aspis concite, vipera autem tardius occidit, per aspidem violenta et subita, per viperam vero lenis et diuturna tentatio designatur. Unde et illi mors in suctione capitis, viperae autem in lingua esse perhibetur, quia repentina tentatio saepe inopinatam mentem mox [Col. 1091D] Ita Anglic. sex, Utic. et plur. In aliis, ut suggerit, quod legitur in omnibus Norm., si excipias Utic., in quo tamen prius exstitit. Omnes autem Editi, ut sugit, quod legitur in Germ. ut surgit interficit; longa vero tentatio, quia prava diutius persuadendo suggerit, velut ex lingua vipera occidit. Et quia omnis hypocrita, immundorum suggestione spirituum, quasi serpentum veneno, penetratus, quae sint superna sancti spiritus dona nequaquam considerat, dum intentionem cordis in exterioribus favoribus divulgat, recte subjungitur:
VERS. 17.— Non videat rivulos fluminis torrentis [Col. 1091B] mellis et butyri.
20. Hypocrita fidei, spei, et charitatis exors. —In Evangelio Dominus dicit: Qui credit in me, sicut dicit Scriptura, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae (Joan. VII, 38) . Ubi Evangelista subjungit, dicens: Hoc autem dixit de spiritu quem accepturi erant credentes in eum. Rivuli ergo sunt fluminis dona Spiritus sancti. Rivulus est fluminis charitas, rivulus fluminis fides, rivulus fluminis spes. Sed quoniam omnis hypocrita nec Deum, nec proximum diligit, cum transitoriam mundi gloriam quaerit, rivulos fluminis non videt, quia irrigatione non infunditur charitatis. Hypocrita, dum praesentia lucra quaerit, munera futura despicit, et fidem non habens, rivulum fluminis mente non videt, quia est fides rerum [Col. 1091C] argumentum non apparentium (Hebr. XI, 1) . Et dum retinet hypocrita quae videntur, spem negligit eorum quae non videntur. Rivulum ergo fluminis per desiderium non videt, quia solis visibilibus intendit. Et scriptum est: Quod enim videt quis, quid sperat (Rom. VIII, 24) ? Rivulos ergo fluminis vidisset, si a 477 praesentis [Col. 1091D] Norman. et Germ., vitae. mundi gloria oculos clauderet, eosque ad coelestis patriae amorem aperiret. Et notandum quod non rivos, sed rivulos dicit. Accipi enim rivuli fluminis possunt ea dona spiritualia, quae in amantis mentem ita de coelestibus subtiliter currunt, ut per os carnis expleri non possint. Saepe namque amantis animus tanto contemplationis munere repletur, ut videre valeat, quod loqui non valet. [Col. 1091D] Ita Bellov., Ebroic. et alii Norman. Hanc lect. annotavit in marg. Gussanv. In Germ. et in Edit. Paris. 1495, fluvius autem torrentis, quod reperitur in [Col. 1092D] Cod. Utic., a prima manu. Edit. Basil. et Paris. 1518, fluminis autem torrentis. In Vulgata et textu Hebr. legitur torrentes. Fluvius autem torrens est ipsa inundatio Spiritus sancti, quae in [Col. 1091D] contemplantis animum exuberanti infusione colligitur, cum mens plus quam intelligere sufficit, repletur. [ Vet. IX. ] Et sciendum quia cum nos Spiritus sancti gratia infundit, melle nos pariter et butyro replet. Mel enim desuper cadit, butyrum vero ex animalium lacte colligitur. Mel itaque ex aere, butyrum vero ex carne est. Summi autem Patris Unigenitus, [Col. 1092A] cum sit Deus super omnia, homo est factus inter omnia. Qui cum nos dulcedine divinitatis suae et mysterio incarnationis replevit, melle nos pariter et butyro satiavit. Quia ergo spiritus Christi mentem quam repleverit, et divinitatis ejus dulcedine, et incarnationis fide laetificat, isti rivuli torrentis fluminis mellis simul et butyri esse memorantur, quia et de cognitione Dei alta mentem suavitate reficiunt, et de incarnationis [Col. 1092D] Bellov., gratia chrismatis, quod pro varia lect. annotatum a Gussanv. gratia charismatis hanc mysterio perungunt. Sed iste hypocrita quia, in exterioribus favoribus fusus, haec interna dona non percipit, ad quae post supplicia tendat adjungit, cum subditur:
VERS. 18.— Luet quae fecit omnia, nec tamen consumetur.
[Col. 1092B] 21. Damnati semper moriuntur nunquam morte consumendi. —Persolvit enim [Col. 1092D] Turon., tormenta. Norm., in tormentis. Lyr. et Bigot., in tormentis illa quae illicita servavit desideria. Germ., in tormenta ea quae hic inlicita servavit. in tormento ea quae hic illicite servavit desideria; et, flammis ultricibus traditus, semper moritur, quia semper in morte servatur. Non enim in morte consumitur, quia si consumeretur vita morientis, cum vita etiam poena finiretur. Sed ut sine fine crucietur, vivere sine fine in poena compellitur, ut cujus vita hic mortua fuit in culpa, illic ejus mors vivat in poena. Dicat ergo: Luet quae fecit omnia, nec tamen consumetur, quia cruciatur, et non exstinguitur; moritur, et vivit; deficit, et subsistit; finitur semper, et sine fine est. Haec solo auditu valde sunt terribilia, quanto magis passione! Sed quia multitudo iniquitatis ejus exigit ut carere suppliciis nunquam possit, apte subjungitur:
IBID.— Juxta multitudinem adinventionum suarum, sic et sustinebit.
22. Novis inventis cruciantur ad poenam, qui multa invenerunt ad culpam. —Quia enim multa invenit ad culpam, novis inventionibus cruciatur in poena. Nam quod hic suspicari non potuit, hoc illic ultioni traditus sentit. Sicut enim exercitati in bonis operibus electi nonnunquam plus student agere quam eis dignatus est Dominus jubere (carnis enim virginitas nequaquam jussa est, sed tantummodo laudata; nam si illa juberetur, nimirum conjugium jam culpa crederetur, et tamen multi virtute virginitatis pollent, ut videlicet plus impendant obsequio quam acceperunt [Col. 1092D] praecepto), sic plerumque perversi quique in pravis actibus exercentur, ut plus inveniant in perversa operatione quod faciant, quam ex usu reproborum iniquitatis accipere exempla 478 potuerunt. Unde et amplioris retributionis tormento feriuntur, quia et ipsi ex semetipsis amplius actiones pravas, de quibus feriri debeant, invenerunt. [ Vet. X, Rec. [Col. 1093A] XII. ] Bene itaque dicitur: Juxta multitudinem adinventicnum suarum, sic et sustinebit. Non enim inveniret iniquitatem novam, nisi et quaereret; et non quaereret, nisi ex studio perpetrare festinaret. Pensatur ergo in tormento ejus nimietas malae cogitationis, et dolorem recipit dignae retributionis. Et quamvis damnatorum omnium sit dolor infinitus, graviora tamen tormenta recipiunt, qui multa in iniquitatibus ex suis quoque desideriis invenerunt. Sed quia Sophar hujus hypocritae intulit poenam, protinus adjungit culpam, nec unam quamlibet narrat, sed eam de qua omnes oriuntur. Scriptum quippe est: Radix omnium malorum est cupiditas (I Tim. VI, 10) . Cui ergo cupiditas dominari dicitur, subjectus procul dubio malis omnibus demonstratur. Nam subjungit:
VERS. 19, 20.— Quoniam confringens nudavit pauperis domum, [Col. 1093D] Sag. Bigot. et Lyr., rapuit eam; et paulo post, insuper et rapuit. rapuit, et non aedificavit eam, nec est satiatus venter ejus.
23. Aeterna poena multatur qui sua non erogavit; quanto magis qui rapuit aliena. Avaritia obtentis bonis desideratis crescit, non exstinguitur. —Domum pauperis confringit et nudat, qui eum quem per potentiam conterit spoliare quoque per avaritiam non erubescit. Rapit eam, et non aedificat. Ac si aperte diceretur: Qui hanc aedificare debuit insuper rapit. Venturus namque in judicio Dominus dicturus est reprobis: Esurivi, et non dedistis mihi manducare; sitivi, [Col. 1093D] Turon., et non dedistis mihi bibere. et non dedistis mihi potum; hospes eram, et non collegistis me; nudus, et non operuistis me, et caetera (Matth. XXV, 42) . Ex qua culpa subjungitur: Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus (Ibid.) . Si igitur tanta poena multatur, qui non dedisse sua convincitur, qua poena feriendus est, qui redarguitur aliena abstulisse? Rapuit ergo, et non aedificavit eam, quia non solum de suo nil tribuit, sed etiam quod erat alienum tulit. Bene autem subditur: Nec est satiatus venter ejus. Venter quippe iniqui avaritia est, [Col. 1093D] Ita Norm. et Turon. At Editi cum Germ., quia in ipso. quia in ipsa colligitur quidquid perverso desiderio glutitur. Liquet vero quia avaritia desideratis rebus non exstinguitur, sed augetur. Nam more ignis cum ligna quae consumat acceperit, accrescit; et unde videtur ad momentum flamma comprimi, inde paulo post cernitur dilatari. Et saepe omnipotens Deus cum avarae menti vehementer [Col. 1093D] irascitur, prius ei permittit ad votum cuncta suppetere, [Col. 1093D] Sic ex Germ., Bellov., Turon. et Norm. restituimus. In Basil. 1514 et Paris. 1518, et post hanc adulationem subito trahit. Paris, 1495, et post ad ultionem subito trahit. Recent. Ed., et postea per ultionem subtrahit. et post hanc per ultionem subtrahit, ut pro eis debeat supplicia aeterna tolerare. Unde et subditur:
VERS. 20.— Et cum habuerit quae concupierat, possidere non poterit.
24. Majoris irae signum est, cum hoc tribuitur quod male desideratur. —Majoris quippe iracundiae est cum hoc tribuitur quod male desideratur, atque inde repentina ultio sequitur, quia hoc quoque obtinuit quod Deo irascente concupivit. Unde et per Psalmistam dicitur, cum [Col. 1094D] Norm., escas. Et infra, adhuc escae. escam carnis male populus desiderasse perhibetur: Adhuc esca eorum erat in ore ipsorum, et ira Dei ascendit super eos, et occidit plurimos eorum (Psal. LXXVII, 31) . Solent namque tardius apparere divina judicia, cum praepediuntur, ne impleri 479 debeant mala vota. [Col. 1094D] Ebroic. et Germ., nam quantocius. Edit. Rom. Sixti V et Gilot. habent non, sed mendose, reclamantibus Mss. tam Anglic. quam nostris. Nam quanto citius malum votum impleri permittitur, plerumque [Col. 1094B] tanto celerius punitur. Unde ergo hypocrita festine multiplicatur ut potens sit, inde agitur cum celeritate ne sit, quia et arbusta quae tardius crescunt [Col. 1094D] Norm., annos perdurant plurimos, et, etc. In Utic. tamen olim legebatur annosa perdurant, et. annosa perdurant; et quae in temporis brevitate proficiunt celerius arescunt, et quasi cum festinant esse [Col. 1094D] Germ. et Bellov., tendunt non esse. tendunt ad non esse. Sequitur:
VERS. 21.— [Col. 1094D] Norm., non remansit. In Utic. olim, nec remansit. Nec remansit de cibo ejus.
25. Cibus ejus est omne hoc quod perverso desiderio concupivit. Sed percusso hypocrita, de cibo suo nil remanet, quia cum ipse ad aeterna supplicia ducitur, a cunctis bonis quae hic possederat alienatur. Unde et adhuc subditur:
IBID.— Propterea nihil permanebit de bonis ejus.
Si enim de bonis suis ei aliquid permaneret, secum [Col. 1094C] quae habuerat tolleret. Sed quia omnia ambiens timere judicem noluit, [Col. 1094D] Turon. et Norm., ex hac luce. ex hac vita subtractus, ad judicem nudus vadit. Cui tamen iniquo ad retributionem minus est quod in subsequenti poena cruciatur, si in hac saltem vita liber esse permittitur. Sed nulla est libertas in culpa, quia scriptum est: Ubi spiritus Domini, ibi libertas (II Cor. III, 17) . Et plerumque perversae menti ipsa sua culpa fit poena. Unde et recte subjungitur:
VERS. 22.— Cum satiatus fuerit, arctabitur.
26. Divitum ex satietate angustia. —Prius quippe anhelat per avaritiam concupita congregare; et cum quasi in quodam ventre avaritiae multa congesserit, [Col. 1094D] satiatus arctatur, quia dum anxiatur qualiter acquisita custodiat, ipsa eum sua satietas augustat. Divitis enim cujusdam uberes fructus ager attulerat, sed quia ubi eos tantos reponeret non habebat, dixit: [Col. 1095A] Quid faciam, quia non habeo quo congregem fructus meos? Et dixit: Hoc faciam, destruam horrea mea, et majora aedificabo (Luc. XII, 17) . Qui ergo ex abundantia coangustatus dicebat: Quid faciam? quasi multo cibo pressus aestuabat. Pensemus quot votis appetiit ut uberes fructus ager illius afferret. Ecce autem vota completa sunt, quia fructus uberes ager attulerat. Sed quia ad recondendum loca non sufficiunt, multiplicatus dives quid faciat ignorat. O angustia ex satietate nata! De ubertate agri angustatur animus avari. Dicens namque: Quid faciam? profecto indicat quia, votorum suorum affectibus pressus, sub quodam rerum fasce laborabat. Bene ergo dicitur: Cum satiatus fuerit, arctabitur. Quia mens avari, quae prius ex abundantia requiem quaesierat, [Col. 1095B] post ad custodiam gravius laborabat. Unde hic quoque adhuc subditur:
IBID.— Aestuabit, et omnis dolor irruet in eum.
27. In acquirendis et custodiendis divitiis anxietas aeternis suppliciis praeludit. —Prius namque dolorem habuit in ipsa suae concupiscentiae fatigatione, qualiter concupita raperet, quomodo alia blandimentis, alia terroribus auferret; at postquam acquisitis rebus pervenit ad desiderium, alius hunc dolor fatigat, ut cum sollicito timore custodiat quod cum gravi labore meminit acquisitum. Hinc inde insidiatores metuit, atque se hoc perpeti quod ipse fecit aliis pertimescit. [Col. 1095D] Germ., Ebroic. et alii Norm., formidat potiorem, quam lectionem sequuntur vet. Edit. Paris. et Basil. Formidat potentiorem alterum, ne hunc sustineat violentum; pauperem vero cum conspicit, [Col. 1095C] suspicatur furem. Ipsa quoque quae congesta sunt curat magnopere, ne ex naturae propriae defectu 480 per negligentiam consumantur. In his itaque omnibus [Col. 1095D] Norm., quia timor ipsi poena est. Utic. utramque lectionem admittit, ipsi et ipse. quia timor ipse poena est, tanta infelix patitur, quanta pati timet. Post hoc quoque ad gehennam ducitur, et aeternis cruciatibus mancipatur. Omnis ergo dolor super eum irruit, quem et hic prius poena concupiscentiae, postmodum vero cura custodiae, et illic quandoque poena ultionis cremat.
[ Vet. XII.] 28. Mira cordis, avaritiae non expositis securitas. —Mira autem est securitas cordis, aliena non quaerere, [Col. 1096D] Germ., Bellov. et Turon., necnon vet. Ed., sed uniuscujusque diei contentum. In Norm., sed uniuscujusque diei sufficientia contentum. sed uniuscujusque diei victu contentum manere. Ex qua videlicet securitate etiam perennis requies nascitur, quia a bona et tranquilla cogitatione ad gaudia aeterna transitur. Quo contra reprobi [Col. 1095D] et hic fatigantur in desideriis, et illic in tormentis; eisque de labore cogitationis labor doloris nascitur, dum ab aestu avaritiae trahuntur ad ignem gehennae. Et quia, ut supra jam diximus, saepe perversus quisque quanto citius pervenit ad desiderium, tanto facilius rapitur ad tormentum, optando subjungitur:
VERS. 23.— Utinam impleatur venter ejus, ut [Col. 1096A] emittat in eum iram furoris sui, et pluat super illum bellum suum!
29. Super divitem avarum pluunt Dei jacula. —Super hunc hypocritam bellum suum Dominus pluit cum judiciorum suorum gladiis ejus opera percutit. Bellum namque Deo pluere [Col. 1096D] Turon., est iniquitatem districtis, etc. est iniqui vitam districtis sententiis desuper ad interitum urgere. Bellum Deo pluere est superbientia contra se corda percutere, et mentem aridam, quasi quibusdam guttis pluviae densescentibus, judiciorum suorum jaculis ferire, ut cum jam ad judicium rapitur, modo meminerit quia male concupivit, et concupita pejus congregare studuit, modo doleat quod congregata deserit, quandoque autem et ultionis ignem sentiat, quem, ne bene viveret, praevidere contempsit. Sequitur:
VERS. 24.— Fugiet arma ferrea, et irruet in arcum aereum.
30. Temporalem inopiam cavens, perpetuae, simulque aeternis suppliciis addicitur avaritia. —Sciendum quod avaritia aliquando per elationem subrepit, aliquando vero per timorem. Sunt namque nonnulli qui dum potentiores videri appetunt, ad alienarum rerum ambitum succenduntur. Et sunt nonnulli qui dum sibi subsidiorum necessaria deesse timent, mentem ad avaritiam relaxant, et aliena ambiunt, cum sua sibi sufficere non posse suspicantur. Omnis vero necessitas non incongrue ferrum vocatur, quia vitam [Col. 1096C] inopis moeroris vulnere cruciat, sicut de ejus quoque necessitatibus scriptum est qui a fratribus venditus afflictam vitam ducebat: Ferrum pertransivit animam ejus (Psal. CIV, 18) . Quid ergo sunt arma ferrea, nisi necessitates vitae praesentis, quae dure premunt, et vitam inopis insequuntur? Ferrum quippe aerugo consumit, aes autem consumere difficilius solet. Ferro ergo necessitas praesens, quae transitoria est, aere autem sententia aeterna figuratur. Et quia judicium supernum ab iniqui mente non attenditur, juste arcui comparatur, quoniam velut ex insidiis percutit, dum illud is qui percutitur non attendit. Fugiet ergo arma ferrea, et irruet in arcum aereum, quia dum, praesentes necessitates metuens, multa per avaritiam rapit, extremi judicii districtis se percussionibus [Col. 1096D] anteponit. Et cum fugit arma ferrea, ab arcus aerei sagittis invenitur, quia, mala temporalia stulte praecavens, sententia aeterna 481 percutitur. Qui enim hic inopiae duritiam cum culpa fugit, illic perpetuitatem justae ultionis invenit. [ Vet. XIII. ] Sed priusquam ad judicium rapiatur, adhuc quae iniquus iste hic operetur insinuat. Sequitur:
VERS. 25.— Eductus, et egrediens de vagina sua, et fulgurans [Col. 1097D] Bigot., Utic. et Lyr., in amaritudinem suam; et sic deinceps. In Germ. nunc et in Utic. legebatur olim fulgorans, fulgorare et similia. in amaritudine sua.
31. Ad peccatum a diabolo tracti, propria voluntate egredimur. —Iniquus iste insidiatur depraedationibus proximorum; sed dum prava in cogitationibus machinatur, quasi adhuc gladius in vagina est; dum vero malum quod cogitavit inique perficit, de vagina sua egreditur, quia de occultatione cogitationis suae per iniquitatem malae operationis aperitur. Ostenditur in opere qualis latuit in cogitatione. Et notandum quod ait: Eductus, et egrediens de vagina sua; eductus scilicet per seductorem, egrediens vero per propriam voluntatem. Nam is qui ducitur ducentem procul dubio sequitur; qui autem egreditur, secundum [Col. 1097B] suam pergere voluntatem videtur. Qui ergo ad mala quaeque opera et ab antiquo hoste trahitur, et tamen suo libero arbitrio in eorum [Col. 1097D] Sag., desideriis alligatur. desideriis obligatur, de vagina sua eductus et egrediens dicitur, quoniam hoc quod ex prava cogitatione exit ad pessimam operationem, et illius est spiritus qui suggessit, et ejus nequitiae qui ex propria voluntate consensit.
32. Iniqui quo magis splendent, eo acrius punientur. Cujus adhuc potentiae terror ostenditur cum protinus subinfertur: Et fulgurans in amaritudine sua. —Fulgur quippe cum repente desuper venit, cum terrore ante oculos clarescit, claritatem ostendit, et anteposita percutit. Sic sic videlicet iniquus cum gloriam vitae praesentis assumpserit, unde in hoc mundo per potentiam clarus ostenditur, inde [Col. 1097C] agitur [Col. 1097D] Turon., ut multi feriantur. ut in ultimo feriatur. Quasi enim fulgurare iniqui est in hujus vitae honore clarescere. Sed quia [Col. 1097D] Turon., sed quia splendore splendor gloriae illius aeternis gehennae suppliciis mancipatur, recte nunc dicitur: Fulgurans in amaritudine sua. Qui enim modo quasi ex terrore et claritate feriens gaudet, inde post supplicia in perpetuum sustinet. Et quidem de quodam divite scriptum est (Luc. XVI, 19) quia epulabatur quotidie splendide. Sed aliud est [Col. 1097D] Germ., Bellov. et Norm., splendidare. splendere, atque aliud fulgurare. Nonnunquam quippe splendor sine percussione est, fulguris vero nomine splendor exprimitur cum percussione. Qui itaque in potestate positus aliis nocet, non incongrue fulgurans dicitur, quia unde ipse contra bonos quasi ex luce gloriae extollitur, inde bonorum vita cruciatur. Sequitur:
IBID.— Vadent, et venient super eum horribiles.
33. Quot vitiis sibi succedentibus premitur peccator, tot malignis spiritibus euntibus ac redeuntibus devastatur. —Qui hoc loco horribiles, nisi maligni spiritus appellantur, bonis videlicet mentibus pavendi atque fugiendi? Et quia iidem maligni spiritus [Col. 1098A] certis quibusque vitiis singuli obsequi sunt credendi, cum perversus iste alia quidem vitia ad momentum deserere videtur, sed alia agere incipit, super hunc profecto horribiles vadunt et veniunt, quia perversi mentem, etsi alia mala deserunt, alia occupant. Saepe namque videas iniquum in terrena potestate constitutum, gravi furore commoveri, quidquid ira suggesserit exsequi; et cum furor abscesserit, mox 482 ejus mentem luxuria devastat; cum luxuria ad tempus intermittitur, elatio protinus quasi de continentia in ejus cogitatione subrogatur, atque ut a caeteris timeatur, appetit videri terribilis. Sed cum res exigit [Col. 1097D] Ita Germ., Anglic., Vindoc., Bellov., Turon., Norm. In Edit., ut loqui quid humiliter. ut loqui quid dupliciter debeat, quasi postposito terrore superbiae, remissa locutione blanditur; et cum superbus videri desierit, duplex effici non [Col. 1098B] pertimescit. In cujus ergo mentem vitia vitiis succedunt, recte de eo dicitur: Vadent, et venient super eum horribiles, quia quot vitiis [Col. 1098D] Bellov., quia quot vitiis derelinquentibus et succedentibus. decedentibus et succedentibus premitur, tot malignis spiritibus ejus animus quasi euntibus ac redeuntibus devastatur. Sed haec quae agit extrinsecus per partes prodeunt; nam menti ejus simul omnia mala colligantur. Unde et subditur:
VERS. 26.— Omnes tenebrae absconditae sunt in occultis ejus.
34. Omnia vitia in hypocritae mente sunt colligata. —Quamvis enim hypocrita actiones bonas in superficie ostendat, quaedam tamen in eo malorum operum tenebrae apparent; sed tamen minus prodit in [Col. 1098C] opere quam in ejus latet cogitatione. Nam qui cuncta simul in effectu non explet, cuncta quae noceant in mente tacitus tenet. Omnes ergo tenebrae in occultis ejus absconditae dicuntur, quia etsi in se mala omnia non ostendit, omnia tamen inferre proximis appetit. [ Vet. XIV, Rec. XVII. ] Sed mens ista sic reproba qua ultione sit ferienda subjungat. Sequitur:
IBID.— Devorabit eum ignis, qui non succenditur.
35. Ignis gehennae mire fovetur, et animam et corpus cruciat. —Miro valde modo paucis verbis expressus est ignis gehennae. Ignis namque corporeus, ut esse ignis valeat, corporeis indiget fomentis. Qui cum necesse est ut servetur, per congesta ligna procul dubio nutritur; nec valet nisi succensus esse, [Col. 1098D] et nisi refotus subsistere. At contra gehennae ignis, [Col. 1098D] Ita quinque Codices Vatic. mss., antiquissimus Codex bibliothecae Barberinae, duo biblioth. Chisiae, Anglicani et Gallicani plerique. Olim tamen in exempl. Utic. legebatur, cum sit incorporeus. Ita etiam in Germ. et in duob. Mss. Vaticanis, num. 576 et 580; sed additionis factae syllabae in manifesta sunt argumenta. Legerunt quoque corporeus, qui Moralia sancti [Col. 1099D] Gregorii contraxerunt. Aliunde constat ex l. IV Dialog., c. 29, Gregorium docere ignem inferni esse corporeum. cum sit corporeus, et in se missos reprobos corporaliter exurat, nec studio humano succenditur, nec lignis nutritur, sed creatus semel durat inexstinguibilis, et succensione non indiget, et ardore non caret. Bene ergo de hoc iniquo dicitur: Devorabit eum ignis, qui non succenditur, quia Omnipotentis [Col. 1099A] justitia, futurorum praescia, ab ipsa mundi origine gehennae ignem creavit, qui in poena reproborum esse semel inciperet, sed ardorem suum etiam sine lignis nunquam finiret. Sciendum vero est quod omnes reprobi, quia ex anima simul et carne peccaverunt, illic in anima pariter et carne cruciantur. Unde per Psalmistam dicitur: Pones eos ut clibanum ignis, in tempore vultus tui; Dominus in ira sua conturbabit eos, et devorabit eos ignis (Psal. XX, 10) . Clibanus namque intrinsecus ardet, is vero qui ab igne devoratur, ab exteriori incipit parte concremari. Ut ergo sacra eloquia ardere et exterius et interius reprobos demonstrarent, eos et ab igne devorari, et sicut clibanum poni testantur, ut per ignem crucientur in corpore, et per dolorem ardeant in [Col. 1099B] mente. Unde hic quoque cum de hoc impio diceretur: Devorabit eum ignis, qui non succenditur, protinus de ejus spiritu additur:
IBID. Affligetur relictus in tabernaculo suo.
36. Mali qui de corpore nunc nolentes educuntur, in corpore tenebuntur inviti. —Iniqui enim tabernaculum caro est, quia ipsam laetus inhabitat, et si sit possibile, optat ut eam nunquam relinquat. Justi vero, quia gaudium suum in spe coelestium 483 ponunt, eorumque conversatio in coelis est (Philip. III, 26) , cum adhuc in carne sint quasi in carne jam non sunt, quia nulla carnis delectatione pascuntur. Unde et quibusdam dicitur: Vos autem non estis in carne, sed in spiritu (Rom. VIII, 9) . Neque enim in [Col. 1099C] carne non erant qui per magistri epistolas exhortationis eloquia suscipiebant; sed quasi jam non in carne esse est de amore carnalium nihil habere. At contra iniquus iste, quia omne gaudium suum in carnali vita posuit, in tabernaculo carnis habitavit. Quam videlicet carnem cum in resurrectione receperit, cum ea gehennae igni traditus ardebit. Tunc ab ea educi appetit, tunc ejus tormenta evadere, si valeat, quaerit; tunc incipit velle vitare quod amavit. Sed quia eamdem carnem Deo praeposuit, judicante Deo agitur, ut ex ea amplius in igne crucietur. Hic itaque eam relinquere non vult, et tamen ab ea abstrahitur; illic eam relinquere appetit, et tamen in ea propter supplicia servatur. Ad augmentum itaque tormenti et hic de corpore nolens educitur, [Col. 1099D] et illic in corpore tenetur invitus. Quia ergo ejus spiritus carnem quam sibi male amando praeposuit evadere in tormento volet et non valet, recte nunc dicitur: Affligetur relictus in tabernaculo suo. De cujus accusatione mox dicitur:
VERS. 27.— Revelabunt coeli iniquitatem ejus, et terra consurget adversus eum.
37. Iniqui in judicio accusatores experientur justos [Col. 1100A] et injustos. —Quid per coelos nisi justos, et quid per terram nisi peccatores accipimus? Unde et in Dominica oratione petimus: Fiat voluntas tua sicut in coelo et in terra (Matth. VI, 10) , ut videlicet voluntas nostri conditoris sicut in omnibus justis perficitur, ita et in omnibus quoque peccatoribus impleatur. De justis quoque scriptum est: Coeli enarrant gloriam Dei (Psal. XVIII, 1) . Et peccanti homini sententia infertur, qua dicitur: Terra es, et in terram ibis (Genes. III, 19) . Hujus itaque impii ad illud terribile judicium deducti revelant coeli iniquitatem, et terra consurgit adversus eum, ut qui hic nec bonis unquam nec malis pepercit, in illo eum tremendo examine et justorum vita et peccatorum pariter accuset. Et gravius quidem est si quis justis [Col. 1100B] potius quam peccatoribus noceat. Unde et per prophetam dicitur: Sanguis ejus in medio ejus est, super limpidissimam petram effudit illum; non effudit illum super terram, ut possit operiri pulvere (Ezech. XXIV, 7) . Per terram videlicet et pulverem peccatores, per petram vero limpidissimam justum signans, qui gravibus peccatorum contagiis non exasperatur. Sanguis ergo super limpidissimam petram effunditur, quando malitia cruentae mentis in afflictione justae animae grassatur. Cum ergo sit gravius justos quam injustos injuste affligere, multo tamen est gravius et justis pariter et injustis nocere. Quia ergo hic iniquus et justis pariter nocuit et injustis, in accusatione condemnationis revelabunt coeli iniquitatem ejus, et terra consurget adversus eum, quia et [Col. 1100C] illis obstitit qui coelestia, et eos pressit qui ima sapuerunt. Possunt vero per terram [Col. 1100D] Ita Anglic. Mss. et nostri. In Editis legitur: non solum peccatores et reprobi, sed et hi etc. non peccatores et reprobi, sed hi qui, terrenis actibus occupati, eleemosynarum et lacrymarum ope ad aeternam vitam perveniunt designari, de quibus per Psalmistam dicitur, cum venire Dominus ad judicium nuntiaretur: Advocavit coelos sursum 484 et terram, ut discerneret populum suum (Psal. XLIX, 4) . Coelos quippe sursum advocat cum hi qui, sua omnia relinquentes, conversationem coelestis vitae tenuerunt ad consedendum in judicio vocantur, atque cum eo judices veniunt. Terra etiam sursum vocatur cum hi qui terrenis actibus obligati fuerant, in eis tamen plus coelestia quam terrena lucra quaesierunt, quibus dicitur: Hospes eram et collegitis me; nudus, [Col. 1100D] [Col. 1100D] Utic., et cooperuistis me. et operuistis me (Matth. XXV, 43) . Hypocritae itaque hujus coeli iniquitatem revelant, atque adversus eum terra consurgit, dum et hi qui cum Deo judices veniunt, et hi qui per judicium liberantur pravitatis illius testes existunt. Nihil ergo de his quae egit in tempore damnationis ejus absconditur, et si quidem acta illius modo hominibus per duplicitatem multa celantur, sed in damnationis die quidquid in eo intrinsecus latebat ostenditur. Unde apte subjungitur:
VERS. 28.— Apertum erit germen domus illius, detrahetur in die furoris Dei.
38. In judicio mala intus latentia revelabuntur. —Tunc germen domus illius aperitur, cum omne malum quod in conscientia illius [Col. 1101D] Turon., nesciebatur. nascebatur ostenditur. Modo quippe germen domus hypocritae [Col. 1101D] Bellov. et Norm., manet in occulto. manet occultum, quia etsi bona in imagine apparet ejus operatio, sed latet intentio. Aliud est namque quod agit, aliud [Col. 1101D] Bigot. et Lyr., quo intendit. quod intendit. Sed cum, adveniente judice, uniuscujusque conscientia ad testimonium fuerit deducta, unde scriptum est: Cogitationibus accusantibus, aut etiam defendentibus (Rom. II, 15) , [Col. 1101D] Norm., in hoc hypocrita. in hoc hypocritae germen domus aperitur, quia in ejus mente cogitatio perversa detegitur. Et in die furoris Dei detrahitur, quia, ostensa ira judicis, flammis ultricibus [Col. 1101B] traditus, ab ejus conspectu separatur. Qui enim summa cogitare dum viveret noluit, peccatorum suorum pondere depressus, a facie judicis in ima suppliciorum cadet. Nunc autem et peccantem considerat judex et tolerat, atque ad conversionem singulos, quia dies patientiae, et necdum est dies furoris, exspectat. Sed in hoc die patientiae quasi immobilis manet hypocrita, dum et multa mala perpetrat, et hunc flagella nulla castigant. Sed in furoris die detrahetur, quia, vindictae tempore raptus ad supplicia, [Col. 1101D] Mss. Anglic. et nostri ut plurimum habent aeterni jud., non interni. ab aeterni judicis vultu separatur. Sequitur:
Haec est pars hominis impii a Deo, et haereditas verborum ejus a Domino.
[Col. 1101C] 39. In judicio vel minima mala punientur. —Si enim bene agere in hac positus vita voluisset, partem apud Dominum coelestis regni consortium haberet. Sed quia pravis subdi desideriis elegit, partem suam a Domino in tormentis invenit, quia ejusdem Domini participare gratiam non quaesivit. Bene autem dicitur: Et haereditas verborum ejus a Domino. Qui enim pro magnis malis in supplicium mergitur, fortasse credebatur quod pro verbis quae male dixerat minime judicaretur. Sed cum districta Dei omnipotentis justitia supplicium a reprobis pro perversis actibus exigit, eis mala usque ad verborum retributionem reddit, ut qui de magnis malis debitores sunt, suppliciis traditi, etiam novissimum quadrantem solvant. Illis enim minima parcuntur qui majora in se districte [Col. 1101D] male defleverunt. Nam quos magna premunt, etiam mala minima in gehenna pariter affligunt. 485 Sancti autem viri non partem a Domino accipere, sed partem suam ipsum Dominum habere desiderant. Unde Propheta deprecatur, dicens: Portio mea Dominus (Psal. LXXII, 26) Iniquus vero quia portionem suam habere ipsum Dominum non quaesivit, partem [Col. 1102A] suam extra Dominum ignem invenit, ut ab ejus facie exclusus, quia gaudere in ipso non appetiit, sub ipso crucietur. Haec Sophar ita intulit, ut per ea quae contra hypocritam dixerat beati Job vitam feriret, existimans quod is qui a Domino percussus esset cuncta bona quae egerat mente simplici non egisset. Quem enim percussum vidit, Deo displicuisse credidit. Sed amici beati Job etiam in hac re haereticorum speciem tenent, qui in sancta Ecclesia dum quosdam bene agentes aspiciunt sub flagellis gemere, eos existimant bona merita in bonis actibus non habere, et malos credunt [Col. 1101D] Germ., Bellov., Norm., etc., habent quos, non quod, ut in Editis legitur. quos affligi verbere divino conspiciunt, videlicet nescientes quia multae tribulationes justorum (Psal. XXXIII, 20) ; et flagellat omnem filium quem recipit (Hebr. XII, 6) . Sed beatus Job more sanctae et universalis Ecclesiae, quae a perversis verborum [Col. 1102B] jacula aequanimiter tolerat, et cum superborum dicta audit, humilitatis suae tramitem non relinquit, cum magna cordis humilitate subjunxit, dicens:
CAP. XXI, VERS. 2.— Audite quaeso sermones meos, [Col. 1102D] In Utic. olim, et agetis poenitentiam; sic legitur hic textus infra quoties repetitur in recent. Ed. Veteres autem manuscriptis consentiunt, ubi nunc habetur semper agite. et agite poenitentiam.
40. Sancti dum recte docent, irrideri non metuunt. —Qui enim cum diceret Audite, addidit Quaeso, cum quanta humilitate loquatur insinuat, dum contra se superbientes rogat, ut eorum sensum ad salutis doctrinam [Col. 1102D] Vindoc., deducat. reducat. Sancti autem viri dum intra universalem Ecclesiam non solum docere recta, sed etiam perversa tolerare parati sunt, irrideri non metuunt. Unde et subditur:
VERS. 3.— Sustinete me, [Col. 1102D] Deest, ut in Utic. ut et ego loquar, et post mea, si [Col. 1102D] Deest, ut in Utic. videbitur, verba ridete.
41. Sancti in verbis suis quaerunt auditoribus suis, et sibi prodesse. Superbis auditoribus grave onus est doctrina humilitatis. —Boni etenim, cum loquuntur, duo sunt quae in suis locutionibus attendunt, ut videlicet aut sibi et auditoribus suis, aut sibimet solis prosint, si auditoribus prodesse non possunt. Cum enim bene audiuntur bona quae dicunt, sibi simul et auditoribus prosunt. Cum vero ab auditoribus deridentur, sibi procul dubio [Col. 1102D] Germ., Turon. et Norm., praestiterunt. profuerunt, quos a culpa silentii liberos fecerunt. Beatus itaque Job ut sibi et suis auditoribus prosit, dicat: Audite quaeso sermones meos, et agite poenitentiam. Ut autem ipse quod debet [Col. 1102D] exsolvat, etiam si auditoribus prodesse non valeat, adjungit: Sustinete me, ut et ego loquar, et post, mea, si videbitur, verba ridete. Et notandum quia dum subjungeret Agite poenitentiam, praemisit Audite; cum vero subderet: Post mea, si videbitur, verba ridete, praemisit Sustinete me. Audire quippe volentis est, sustinere nolentis. Amici ergo ejus si doceri appetunt, [Col. 1103A] audiant; si autem irridere parati sunt, sustineant quae dicuntur, quia videlicet superbis mentibus pondus grave est oneris doctrina humilitatis. Sequitur:
VERS. 4.— Nunquid contra hominem disputatio mea est, ut merito non debeam contristari?
42. Job ex flagellis humilior, Deo displicuisse tantum timuit. —Omnis qui Deo placens hominibus displicet, causas tristitiae nullas habet. Qui autem aut hominibus placens Deo displicet, aut simul Deo et hominibus 486 displicere se credit, si hunc tristitia non afficit, a virtute sapientiae alienus existit. Beatus autem Job displicuisse Deo inter flagella se credidit, et idcirco animum ad tristitiam revocavit, quia despiciendus non erat cui se displicuisse formidabat. Si [Col. 1103B] autem de vitae suae meritis contra hominem disputaret, nequaquam contristari debuisset; sed quia per flagella praesentia anceps factus de anteacta vita fuerat, in flagello tristitiam jure requirebat. Unde etiam subdit:
VERS. 5.— Attendite me, et obstupescite.
43. Ex Job percussionibus discendum quid formidare debeamus. —Id est, considerate quae egi, et admiramini in hac percussione quae patior. Qui adhuc recte subinfert, dicens:
IBID.— Et superponite digitum ori vestro.
Ac si aperte dicat: Scientes bona quae egi, et considerantes mala quae patior, vosmetipsos etiam a verborum culpa compescite, atque in meis percussionibus [Col. 1103C] vestra damna formidate. Vel certe quia digitis quaeque discernimus, non incongrue per digitum discretio designatur. Unde et per Psalmistam dicitur: Benedictus dominus Deus meus, qui docet manus meas ad praelium, et digitos meos ad bellum (Psal. CXLIII, 1) . Per manus videlicet operationem, per digitos vero discretionem designans. [ Vet. XVIII. ] Digitus ergo ori superponitur cum per discretionem lingua refrenatur, ne per hoc quod loquitur in stultitiae culpam delabatur. Ait ergo: Superponite digitum ori vestro, id est, locutioni vestrae discretionis virtutem adjungite, ut per haec quae recta contra hypocritam dicitis quibus sint dicenda videatis. Sequitur:
[Col. 1103D] VERS. 6.— Et ego quando recordatus fuero, pertimesco, et concutit carnem meam tremor.
44. Quaedam ironice et per irrisionem a sanctis dicuntur. —Quia beatus Job actuum suorum oblitus non fuerit, extrema locutio ejus ostendit. Qua ex re hoc quod ab eo nunc amicis dicitur: Et ego quando recordatus fuero, pertimesco, et concutit carnem meam tremor, constat nimirum quod per irrisionem dicatur. Ac si aperte diceretur: Si me aliquid hypocritae habuisse meminero, in poenitentiae mox fletu contremisco. [Col. 1104A] Carmen vero suam, si recordatus fuerit, tremore perhibet concuti, id est infirmitatem operis ultionis pavore fatigari. Sed quia multa Sophar de subita damnatione impii, [Col. 1103D] Ita Mss. Germ., Turon., Norm., etc., necnon vet. omnes Edit. Quam vocem recentioribus Editoribus placuit mutare in patientiam, fortasse quia patientia Job notior quam potentia. in quibus beati Job potentiam momordit, asseruit, sanctus vir contra ejus dicta subjungit, dicens:
VERS. 7.— Quare ergo impii vivunt, sublevati sunt, confortatique divitiis?
45. Expenditur hujus vitae felicitas, in dignitatibus et divitiis, in liberis et propinquis; in pacata domo; in armentorum fecunditate; in familiae multitudine et exsultatione. —Nisi enim eos patientia divina toleraret, nequaquam diu vitam in peccatis ducerent. Sublevantur namque divitiis cum esse potentes incipiunt, [Col. 1104B] confortantur vero cum diu in hac vita subsistere permittuntur. Quos enim substantia elevat, in suae fastu potentiae dierum longitudo confortat. Vel certe sublevati et confortati referuntur, quia sublevantur honoribus, confortantur rebus. Sed sunt plerique qui et honoribus sublevati, et divitiis confortati, ea quae in hac concupiscunt vita accipiunt, successione autem sobolis privantur. Istis nimirum ipsa sua potentia poena est, cum et magnam se habere haereditatem considerant, et haeredes non habent quibus relinquant. Quid itaque prodest 487 si adsint omnia, et desint filii qui successores fiant? Sequitur:
VERS. 8.— Semen eorum permanet coram eis.
46. In augmentum magnae felicitatis, cum magno [Col. 1104C] patrimonio dantur et haeredes; ac ne qua necessitas saltem temporalis ab oculis subtrahat eos in quibus animus exsultat, de hoc eorum semine dicitur: Permanet coram eis. Quid autem si filii dati sunt, sed ipsi sterilitate feriuntur? Sic in eis genus exstinguitur, sicut parentum sterilitate exstingui timebatur. Sequitur:
IBID.— Propinquorum turba et nepotum in conspectu eorum.
Ecce adest vita, adsunt honores et divitiae, adsunt filii, adsunt nepotes. Quid si qua mentem intestina cogitatio exurat, et securitatis gaudia [Col. 1104D] Turon., domestica tristitia. domestica rixa transverberet? Quae est mundi hujus felicitas, si laeta non est? Sequitur:
[Col. 1104D] VERS. 9.— Domus eorum securae sunt et pacatae, et non est virga Dei super illos.
47. Securae et pacatae sunt, quia peccantes vivunt, lugenda agunt, et gaudia non relinquunt. Virga eos supernae disciplinae non percutit, et tanto amplius in culpa proficiunt, quanto minus ex culpa feriuntur. Sed quia intus quae prosperantur audivimus, in agris quoque quae prosperitas arrideat [Col. 1104D] Ita Germ., etc. Norm. audiamus. In Utic. tamen olim legebatur videamus; nunc, audiamus, quod etiam observavimus in Ebroic. videamus. Sequitur:
[Col. 1105A] VERS. 10.— Bos eorum concepit, [Col. 1105D] In Utic. olim scriptum et non abortit, quod etiam habet Germ. et non abortivit; vacca peperit, et non est privata fetu suo.
Vulgaris locutionis usus est ut bovem masculum et vaccam feminam vocet, sed litteraturae ( Id est, grammaticae), locutio bovem communis generis appellat. Unde nunc dicitur: Bos eorum concepit, et non abortivit; vacca peperit, et non est privata fetu suo. Dominis gregum prima felicitas est, si grex sterilitatem non habens concipit; secunda, si conceptus ad partum venit; tertia autem, si hoc quod partum est per nutrimenta ad provectum ducatur. Ut ergo tota simul adesse impiis demonstraret, eorum greges beatus Job asserit concepisse, et non abortisse; peperisse, et fetu proprio non esse privatos. Minor autem est felicitas, si cum greges crescunt, custodes quoque gregum non proficiunt. Unde et ad fecunditatem [Col. 1105B] gregum mox fecunditas familiae subrogatur. Nam dicitur:
VERS. 11.— Egrediuntur quasi greges parvuli eorum, et infantes eorum exsultant lusibus.
48. Ut sicut majora ad habendum concessa sunt, ita multi germinent ad custodiendum. Sed quia dixit Exsultant lusibus, ipsum quoque infantium lusum in domo iniquorum ne vilem valde esse crederemus, subjungens, ait:
VERS. 12.— Tenent tympanum et citharam, [Col. 1105D] Mss. Norm., et gaudent. gaudent ad sonitum organi.
Ac si patenter dicat: Cum domini honoribus et rebus tument, subjecti in ludicris actibus gaudent. Sed, o beate vir, quid tam multa nobis de iniquorum [Col. 1105C] voluptatibus narras? Jam diu est quod in eorum descriptione loqueris, post multa breviter distingue quae sentis. Sequitur:
VERS. 13.— Ducunt in bonis dies suos, et in puncto ad inferna descendunt.
49. Quidquid finem habet, momentaneum. Prosperitas innocentiae, adversitas iniquitatis non est argumentum. —Ecce, beate vir, eorum gaudia diu narraveras; quomodo nunc asseris quod in puncto ad inferna descendant, nisi quod omnis longitudo temporis 488 vitae praesentis punctus esse cognoscitur, cum fine terminatur? Cum enim ad extremum quisque perducitur, de praeterito jam nil tenet, quia tempora [Col. 1105D] cuncta delapsa sunt; in futuro nil habet, quia unius horae momenta non restant. Vita ergo quae sic angustari potuit punctus fuit. Ut enim praediximus, in puncto stylum ponimus, et levamus. Quasi ergo in puncto vitam tetigit, qui hanc accepit et amisit. Potest in puncto hoc quoque intelligi, quod saepe hi qui diu in iniquitate tolerati sunt subita morte rapiuntur, ut nec flere ante mortem liceat quae peccaverunt. Sed quia nonnunquam etiam vita justorum subito fine terminatur, melius illud accipimus, si hoc [Col. 1106A] de eorum temporali vita sentiamus, quia quidquid transire potuit subitum fuit. Amicis autem beati Job, qui idcirco hunc injustum esse crediderunt, quia flagellatum viderunt, recte ejusdem sancti viri voce de iniquorum flore et perditione ostensum est quia praesentis vitae prosperitas innocentiae testis non est, quia multi ad perennem vitam per flagella redeunt, et plerique ad infinita supplicia perducendi sine flagello moriuntur. De quibus adhuc subditur:
VERS. 14.— Qui dixerunt Deo: Recede a nobis.
50. Qui Dei mandatis non obsequuntur, eum a se abigunt. —Haec verbis dicere vel stulti minime praesumunt; sed tamen perversi omnes Deo Recede, non verbis, sed moribus dicunt. Qui enim illa agunt quae [Col. 1106B] Deus omnipotens prohibet, quid aliud faciunt quam suum animum contra Omnipotentem [Col. 1106D] Turon. habet cludunt pro claudunt. claudunt? Sicut enim ejus praecepta cogitare eum ad se introducere est, ita ejus mandatis obsistere eum a cordis inhabitatione repellere est. Dicunt ergo: Recede a nobis, qui ei ad se aditum praebere recusant, eumque pravis actibus impugnant, etiam si verbis laudare videantur. Dicunt etiam:
IBID.— Scientiam viarum tuarum nolumus.
51. Aliud est nescire vias Dei, aliud scire nolle. —Eo ipso quo ejus scientiam apprehendere contemnunt. Sunt namque nonnulli qui ex eo quod Veritas dicit: Servus qui non cognovit voluntatem domini sui, [Col. 1106D] Norm. et vet. Edit., et non facit digna, plagis vapulabit paucis. et [Col. 1106C] facit digna plagis, vapulabit paucis; et servus sciens voluntatem domini sui, et non faciens juxta eam, vapulabit multis (Luc. XII, 47, 48) ; nolunt scire quod faciant, et quasi minus se vapulaturos existimant, si nesciant quod operari debuerunt. Sed aliud est nescisse, aliud scire noluisse. Nescit namque qui apprehendere vult, et non valet. Qui autem ut nesciat aurem a voce veritatis avertit, iste non nesciens, sed contemptor addicitur. [ Vet XX. ] Via autem Dei pax, via Dei humilitas, via Dei patientia est. Sed quia haec omnia iniqui despiciunt, dicunt: Scientiam viarum tuarum nolumus. Dum enim in praesenti vita superbiunt, dum honoribus inflantur, dum etiam si non habent appetunt, vias Dei in sua cogitatione contemnunt. Quia enim via Dei in hac vita humilitas [Col. 1106D] fuit, ipse hic Deus et Dominus redemptor noster ad probra, ad contumelias, ad passionem venit, et adversa hujus mundi aequanimiter pertulit, prospera fortiter vitavit, ut et prospera doceret aeternae vitae appeti, et adversa praesentis vitae non formidari. Sed quia iniqui gloriam vitae praesentis appetunt, ignominiam fugiunt, dicere memorantur: Scientiam viarum tuarum nolumus. Scire quippe nolunt quod facere contemnunt. 489 Quorum adhuc verba subduntur, cum dicitur:
VERS. 15.— Quis est Omnipotens, ut serviamus ei?
52. Carnales, aut Deum non esse suspicantur, aut ei servire contemnunt. —Mens enim hominis male exterius fusa, sic in rebus corporeis sparsa est, ut neque ad semetipsam intus redeat, neque eum qui est invisibilis cogitare sufficiat. Unde carnales viri jussa spiritalia contemnentes, Deum quia corporaliter non vident, quandoque ad hoc perveniunt, ut etiam non esse suspicentur. Unde scriptum est: Dixit insipiens in corde suo: Non est Deus (Psal. XIII, 1) . Unde nunc quoque dicitur: Quis est Omnipotens, ut serviamus ei? Plerumque enim plus appetunt homines servire hominibus, quos corporaliter vident, quam servire Deo, quem non vident. Per omne enim quod faciunt, [Col. 1107B] ad finem oculorum tendunt; et quia in Deum oculos corporis tendere non possunt, ei obsequia praebere vel despiciunt, vel si coeperint, fatigantur. Esse enim, sicut dictum est, non credunt, quem corporaliter non intuentur. Qui si auctorem omnium Deum humiliter quaererent, [Col. 1107D] Recent. Ed., ea re; quod etiam legitur in Utic. a secunda manu. At Turon. et plur. Mss. ac vet. edit., ei rei quae videtur. id quod non videtur, ei rei quae videtur, [Col. 1107D] Deest esse in Norm.; expunctum fuit in Utic. esse melius, in semetipsis invenirent. Ipsi quippe ex anima invisibili et corpore visibili subsistunt; sed si hoc ab eis quod non videtur, abstrahitur, illico corruit quod videtur. Et patent quidem carnis oculi; sed videre quidquam vel sentire non possunt. Sensus enim visionis periit, quia habitator recessit; et domus carnis remanet vacua, quia abscessit ille invisibilis spiritus, qui per ejus respicere fenestras solebat. Quia ergo rebus visibilibus invisibilia [Col. 1107C] praestantiora sunt, carnales quique ex semetipsis pensare debuerunt, atque per hanc, ut ita dixerim, scalam considerationis tendere in Deum: quia eo est, quo invisibilis permanet, et eo summus permanet quo comprehendi nequaquam potest. Sunt vero nonnulli qui Deum et esse et incomprehensibilem esse non ambigunt; qui tamen ab eo non ipsum, sed dona exteriora quaerunt. Quae cum ei servientibus deesse conspiciunt, ipsi servire contemnunt. De quorum adhuc verbis adjungitur:
IBID.— Et quid nobis prodest, si oraverimus illum?
53. Ordo rerum in oratione postulandarum. —Cum Deus in oratione non quaeritur, citius in oratione animus lassatur: quia cum illa quisque postulat, quae [Col. 1107D] fortasse juxta occultum judicium Deus tribuere recusat, ipse quoque venit in fastidium, qui non vult dare quod amatur. Sed se magis Dominus quam ea quae condidit, vult amari, aeterna potius quam terrena postulari, sicut scriptum est: Quaerite [Col. 1107D] Non legitur, primum, in Norm. primum regnum Dei et justitiam ejus, et haec omnia adjicientur vobis (Matth. VI, 33) . Qui enim non ait, dabuntur, sed [Col. 1108A] adjicientur: profecto indicat aliud esse quod principaliter datur, aliud quod superadditur. Quia enim nobis in intentione aeternitas, in usu vero temporalitas esse debet, et illud datur, et hoc nimirum ex abundanti superadditur. Et tamen saepe homines, cum bona temporalia postulant, aeterna vero praemia non requirunt, petunt quod adjicitur, et illud non desiderant ubi adjiciatur. Nec lucrum suae esse petitionis deputant, si hic sint temporaliter pauperes, [Col. 1107D] Ebroic., Sag., Utic., et illic beatitudinis divites, etc. et illic beatitudine divites in aeternum vivant; sed solis, ut dictum est, visibilibus intenti, [Col. 1107D] Turon., laborant in postulatione. labore postulationis renuunt invisibilia mercari. 490 Qui si superna quaererent, jam cum fructu [Col. 1107D] Lyr., Bigot., Utic., praeter hanc lect., aliam subjiciunt, [Col. 1108D] sc., laborem exciperent, quam solam habet Vindoc. laborem exhiberent: quia cum mens in precibus ad auctoris sui speciem anhelat, divinis desideriis inflammata, supernis [Col. 1108B] conjungitur, ab inferioribus separatur, [Col. 1108D] Turon., amore favoris sui. amore fervoris sui se aperit ut capiat, et capiens inflammat; et superiora amare jam sursum ire est; dumque magno desiderio ad coelestia inhiat, miro modo hoc ipsum quod accipere quaerit degustat. Sequitur:
VERS. 16.— Verumtamen quia non sunt in manu eorum bona sua, consilium eorum longe sit a me.
54. Justi bona sua possident, non ab eis possidentur; secus iniqui. —Bona in manu habet, qui despiciendo temporalia sub dominio mentis premit. Nam quisquis ea nimie diligit, se magis illis quam sibi ipsa supponit. Multi etenim justorum in hoc mundo divites fuerunt, [Col. 1108D] Turon., rebus et honoribus suffulti haberi videbantur. rebus et honoribus fulti habere multa videbantur, quorum mentem quia eorum quae [Col. 1108C] aderant delectatio nimia non possidebat, bona illorum in manu erant: [Col. 1108D] Bigot., Lyr., Utic., quia potestate. quia potestati animi subjecta tenebantur. At contra iniqui ita se totis desideriis in exteriorum rerum appetitionibus fundunt, ut non magis ipsi habita teneant, sed ab his quae habent, captiva mente teneantur. Quia igitur non sunt in manu eorum bona sua, recte subjungitur: Consilium eorum longe sit a me. Quid namque est iniquorum consilium nisi terrenam gloriam quaerere, aeternam negligere, salutem temporalem cum damno interiori appetere, et dolores transitorios ad aeternos gemitus commutare? Vir igitur sanctus has iniquorum cogitationes intuens aspernetur, et dicat: Consilium eorum longe sit a me. Quia nimirum esse bonum incomparabiliter videt, ad breve tempus eligit hic sub flagello gemere quam [Col. 1108D] aeternae ultionis supplicia tolerare. Sed neque in hac vita hi qui in ea prosperari appetunt, continue prosperantur. Nam plerumque eorum gaudia, suborti gemitus interrumpunt. Unde subditur:
VERS. 17.— [Col. 1108D] Lyr. et Bigot., quoties lucerna impiorum exstinguitur. Utic. praeter hanc lectionem, aliam habet quae est etiam Germ., quoties lucerna eorum exstinguitur. [Col. 1109D] Reliqua contextus, et superveniet, etc., omittuntur in Germ., Lyr., Bigot., Utic. et in vet. Edit. Paris. et Basil. Quoties lucerna eorum exstinguetur, et [Col. 1109A] superveniet eis inundatio, et dolores dividet furoris sui.
55. Quot et qualibus poenis afficiuntur mali. —Saepe impius lucernam suam, filiorum vitam aestimat; sed cum filius qui nimie amatur, subtrahitur, lucerna impii, quae videbatur, exstincta est. Saepe impius praesentis honoris gloriam lucernam putat; sed dum, sublata dignitate, dejicitur, lucerna exstincta est, quae ei juxta desiderium lucebat. Saepe impius opes terrenae substantiae adesse sibi, quasi magnam luminis lucernam putat; sed cum, irruente damno, divitias, quas plus se amabat, perdiderit, quid iste aliud quam lucernam, in cujus lumine [Col. 1109D] Vindoc., Anglic. et omnes Norm., gradiebatur. gaudebat, amisit? Qui ergo gaudere de aeternis non appetit, neque hic ubi solidari vult, potest continue laetari. Nam quoties lucerna impiorum exstinguitur, et supervenit eis mundatio, et dolores dividit furoris sui. Inundatio [Col. 1109B] impiis supervenit, cum dolorum fluctus ex aliqua adversitate patiuntur. Omnipotens enim Deus cum se despici et in terrena videt concupiscentia laetari, hoc quoque doloribus percutit quod sibi videt in cogitatione impii praeferri. Bene autem dicitur: Et dolores dividet furoris sui. Qui enim aeternos dolores impio per retributionem servat, et aliquando ejus mentem etiam 491 temporali dolore transverberat: quia hic quoque et illic percutit, furoris sui super impium dolores dividit. Neque enim poena praesens, quae injusti animam a pravis desideriis non immutat, ab aeternis suppliciis liberat. Unde et per Psalmistam dicitur: Pluet super peccatores laqueos, ignis, sulphur et spiritus procellarum pars calicis eorum (Psal. X, 7) . [Col. 1109C] Dicendo enim laqueos, ignis, sulphur et spiritus procellarum, multos nimirum dolores intulit. Sed quia ab eis doloribus peccator, qui non corrigitur, ad aeterna supplicia vocatur, eosdem dolores non jam totum calicem, sed partem calicis dixit: quia videlicet eorum passio hic quidem per dolores incipitur, sed in ultione perpetua consummatur. De quorum adhuc fine subjungitur:
VERS. 18.— Erunt sicut paleae ante faciem venti, et sicut favilla quam turbo dispergit.
56. Tanquam paleae ab irae divinae flatu ad ignem asportantur. —Iniquus cum in potestate conspicitur, cum valde in oppressionibus et violentiis effrenatur, ab infirmorum cogitationibus gravis nimium, et quasi [Col. 1109D] in hoc mundo radicatus aestimatur. Sed cum districti judicis sententia venerit, omnes iniqui quasi paleae [Col. 1109D] Vindoc., ante faciem venti. ante ventum erunt: quia, ut ita dicam, irae flatu subito levantur atque asportantur ad ignem, quos hic in suis quondam praejudiciis quasi duri ponderis [Col. 1110A] [Col. 1109D] Idem, super jacentem molam. superjacentem molem indigentium lacrymae movere non poterant. Et ad rapientis judicii manus leves sunt, qui per injustitiam proximis graves fuerunt. Et sicut favilla, quam turbo dispergit. Ante omnipotentis Dei oculos iniqui vita favilla est: quia, etsi apparet ad momentum viridis, ab ejus tamen judicio jam consumpta cernitur; quia consumptioni est aeternae deputata. Hanc favillam turbo dispergit: quia Deus [Col. 1109D] In Utic. olim, manifeste. manifestus veniet; Deus noster, et non silebit. Ignis in conspectu ejus [Col. 1109D] Norm., exardescet. ardebit, et in circuitu ejus tempestas valida (Psal. XLIX, 3) . Hujus enim tempestatis turbine ab aeterni conspectu judicis iniqui rapiuntur; et qui hic mentem desiderio perverso solidaverant, ibi paleae et favilla videbuntur: quia eos ad aeterna supplicia turbo rapiens asportat. Sequitur:
[Col. 1110B] VERS. 19.— Deus servabit filiis illius dolorem patris: et cum reddiderit, tunc sciet.
57. Qui Deus peccata parentum puniat in filiis. —Scriptum novimus: Qui reddis peccata patrum [Col. 1110D] idem, in filiis ac nepotibus. in filios ac nepotes, in tertiam et quartam generationem (Exod. XXXIV, 7) . Et rursum scriptum est: Quid est (De Poenit., dist. 4, c. 13) quod inter vos parabolam vertitis in proverbium istud in terra Israel, dicentes: Patres comederunt uvam acerbam, et dentes filiorum [Col. 1110D] Bellov. Norm. et plur., obstupescunt. obstupuerunt? Vivo ego, dicit Dominus Deus, si erit vobis ultra parabola haec in proverbium in Israel. Ecce omnes animae, meae sunt; ut anima patris, ita et anima filii, mea est. Anima quae peccaverit, ipsa morietur (Ezech. XVIII, 2; Jerem. XXXI, 29) . In utraque igitur hac sententia dum dissimilis sensus invenitur, auditoris [Col. 1110C] animus ut discretionis viam subtiliter requirat instruitur. Peccatum quippe originale a parentibus trahimus; et nisi per gratiam baptismatis [Col. 1110D] Turon. Norm., etc., solvatur. Gratianus loco citato legit, salvamur. solvamur, etiam [Col. 1110D] Norm., parentum peccatum, sc. originale. parentum peccata portamus: quia unum adhuc videlicet cum illis sumus. Reddit ergo peccata parentum in filios, dum pro culpa parentis, ex originali peccato anima polluitur prolis. Et rursum non reddit parentum peccata 492 in filios: quia cum ab originali culpa per baptismum liberamur, jam non parentum culpas, sed quas ipsi committimus, habemus. Quod tamen intelligi etiam aliter potest: quia quisquis pravi parentis iniquitatem imitatur, etiam ex ejus delicto constringitur. Quisquis autem parentis iniquitatem non imitatur, nequaquam delicto illius gravatur. Unde fit, ut iniquus filius [Col. 1110D] Ebroic., Sag. et alii Norm., iniqui patris imitator non solum, etc. iniqui [Col. 1110D] patris non solum sua quae addidit, sed etiam patris peccata persolvat; [Col. 1110D] Norm. et Germ., cum viis patris. cum vitiis patris, quibus iratum Dominum non ignorat, etiam suam adhuc malitiam adjungere non formidat. Et justum est, ut qui sub districto judice vias parentis iniqui non timet [Col. 1111A] imitari, cogatur in vita praesenti etiam culpas parentis iniqui persolvere. Unde et illic dictum est: Anima patris mea est, et anima filii mea est. Anima quae peccaverit, ipsa morietur: quia in carne nonnunquam filii etiam ex patris peccato perimuntur. Deleto autem originali peccato, ex parentum nequitia in anima non tenentur. Quid enim est quod parvuli filii [Col. 1111D] Ebroic. et Utic., te manibus arripiuntur. plerumque a daemonibus arripiuntur, nisi quod caro filii ex patris poena multatur? In semetipso enim percutitur pater iniquus, et percussionis vim sentire contemnit. Plerumque percutitur in filiis, ut acrius uratur; et dolor patris carni filiorum redditur, quatenus per filiorum poenas mens patris iniqua puniatur. Cum vero non parvuli, sed jam provectiores filii ex parentum culpa feriuntur, quid aliud aperte datur [Col. 1111B] intelligi, nisi quod illorum etiam poenas luunt, quorum facta secuti sunt? Unde et recte dicitur: Usque ad tertiam et quartam progeniem. Quia enim usque ad tertiam et quartam progeniem, eam quam imitantur filii parentum vitam possunt videre, usque ad eos ultio extenditur, qui viderunt quod male sequerentur.
[ Vet. XXIII.] 58. Impiorum oculos culpa claudit, aperit poena. —Et quia impiorum oculos culpa claudit, sed in extremum poena aperit, recte subjungitur: Et cum reddiderit, tunc sciet. Nescit enim impius mala quae fecit, nisi cum pro eisdem malis puniri jam coeperit. Unde et per prophetam dicitur: [Col. 1111D] Deest tantummodo in Lyr. et Bigot. Et tantummodo sola vexatio intellectum dabit auditui (Isai. XXVIII, 19) . Tunc namque intelligit quod audivit, [Col. 1111C] cum se jam pro contemptu vexari doluerit. Hinc per Balaam de semetipso dicitur: Dixit homo, cujus obturatus est oculus: dixit auditor sermonum Dei, qui visionem Omnipotentis intuitus est, [Col. 1111D] Norm., qui cadit, et sic aperiuntur oculi ejus. qui cadet: et sic aperientur oculi ejus (Num. XXIV, 3, 4) . Consilium quippe contra Israelitas praebuit, sed post in poena vidit quid prius ex culpa commiserit. Electi autem quia ne peccare debeant praevident: eorum videlicet oculi ante casum patent. Iniquus vero post casum oculos aperit: quoniam post culpam jam in poena sua conspicit, quia malum debuit vitare, quod fecit. De cujus inutili jam tunc [Col. 1111D] Ebroic., sententia; quam lectionem praetulit Edit. Vatic. scientia subinfertur:
VERS. 20.— Videbunt oculi ejus interfectionem suam, et de furore Omnipotentis bibet.
[Col. 1111D] 59. Post casum inutiliter aperiuntur oculi. —Qui si in hac vita positus, culpam suam videre voluisset, de Omnipotentis postmodum furore non biberet. Sed qui hic avertit oculos a respectu criminis, illic declinare non valet sententiam damnationis. Saepe vero hi qui supplicia aeterna non metuunt, prava agere pro temporali saltem 493 percussione pertimescunt. Sed sunt nonnulli qui ita in iniquitate duruerunt, ut [Col. 1112A] nec in ipsis metuant feriri quae amant, dummodo quae perverse cogitaverint expleant. Unde hoc in loco de iniqui obduratione subjungitur:
VERS. 21.— Quid enim ad eum pertinet de domo tua post se? aut si numerus mensium ejus dimidietur?
60. Stupenda quorumdam malorum, etiam dum feriuntur, obduratio et caecitas. —Neque enim sic debemus accipere, ut iniquus iste postea quam damnatus aeternis suppliciis fuerit de domo sua, id est de cognatis quos reliquerit, minime cogitavit, cum per semetipsam Veritas dicat quia dives qui in inferno sepultus fuerat, de quinque fratribus quos reliquerat etiam in supplicio positus curam gerebat (Luc. XVI, 28) . Omnis namque peccator prudens erit in poena qui, [Col. 1112B] stultus fuit in culpa (Dist. 38, c. 10) , quia ibi jam dolore constrictus ad rationem oculos aperit, quos hic voluptati deditus clausit; et poena torquente exigitur ut sapiat, qui hic excaecante se superbia desipiebat. Cui tamen sua sapientia jam tunc minime proderit, [Col. 1112D] Ita Mss. Anglic., Norm. et pler. In tribus tamen Reg. et Germ. legitur hoc pro hic, quos sequuntur omnes Ed. In Bellovac., mendose, huc. quia hic ubi operari juxta sapientiam debuit, tempus amisit. Pro summo hic namque bono concupiscit germen generis habere, domum familia et opibus replere, et diu in hac carnis corruptione vivere. Sed si fortasse aliquid ad ejus desiderium veniat, quod tamen obtinere non possit nisi cum offensione conditoris ejus animus ad paululum perturbatus cogitat, quia si hoc egerit hic, unde offensam sui conditoris incurrat, in domo, in filiis, in vita percutitur. Sed superbia sua protinus instigatus obdurescit; et quamlibet [Col. 1112C] in domo, quamlibet in vita percussionem sentiat, nequaquam curat, dummodo quae cogitaverit expleat; et quousque vivit, voluptates suas perficere non desistit. Ecce enim domus ejus pro culpa percutitur; sed quid ad eum pertinet de domo sua post se? Ecce pro ultione pravi operis ea quae esse potuit vitae longitudo breviatur; sed quid ad eum pertinet, [Col. 1112D] Norm., si numerus mensium; olim tamen in Utic. legebatur si numerus dierum. Si numerus dierum ejus dimidietur? Et in hoc ergo se peccator contra Deum erigit, ubi Deus omnipotens ejus erectionem frangit; et nec illata percussio mentem humiliat, quam in deliberatione contra Dominum obstinatio obdurat. Et notandum quam gravis culpae reatus sit, et poenam pro culpa menti proponere, et tamen nec tormenti metu sub jugo conditoris cervicem cordis inclinare. [ Vet. XXIV, Rec. XXXII. ] Sed [Col. 1112D] ecce cum haec audimus, cordi nostro quaestio oritur, cur omnipotens et misericors Deus in tantam caecitatem cadere rationem mentis humanae permiserit? Ne vero quisquam ultra quam debet occulta Dei judicia discutere praesumat, recte subjungitur:
VERS. 22.— Nunquid Deum quispiam docebit scientiam, qui excelsos judicat?
61. Occulta Dei judicia curiosius non scrutanda. — [Col. 1113A] Cum in his quae de nobis aguntur ambigimus, debemus alia quae nobis sunt certa conspicere, et eam quae de nostra nobis incertitudine surrexerat cogitationis querelam placare. Ecce enim quod electos ad vitam flagella revocant, et a malis actibus reprobos nec flagella compescunt, omnipotentis Dei judicia super nos valde occulta sunt, et injusta non sunt. Sed si tendamus oculum mentis ad superiora, in illis aspicimus quia de nobis quid juste conqueri non habemus. Omnipotens enim Deus angelorum merita discernens, 494 alios in aeterna luce sine lapsu permanere constituit, alios sponte lapsos a statu suae celsitudinis in aeternae damnationis ultione prostravit. Nobiscum igitur injuste nil agit, qui et subtiliorem nobis naturam juste judicavit. Dicat ergo: Nunquid [Col. 1113B] Deum quispiam docebit scientiam, qui excelsos judicat? Qui enim super nos mira facit, constat procul dubio quia de nobis scienter omnia disponit. His itaque praemissis, adjungitur [Col. 1113D] Vindoc., ubi humanus oculus vel animus. ubi humanus animus in requisitione fatigatur. Nam subditur:
VERS. 23-25.— Iste moritur robustus et sanus, dives et felix, viscera ejus plena sunt adipe, et medullis ossa illius irrigantur; alius vero moritur in amaritudine animae suae absque ullis opibus.
62. Electorum et reproborum vita dispar, at mors carnis eadem. Iniqui laetitia transit ad poenam, innocentis poena ad laetitiam. —Ista cum ita sint, [Col. 1113D] Ebroic. cum aliis Norm.; quis sinum omnipotentis Dei secretum. Germ., quis in omnip. Dei secreto discutiat. quis omnipotentis Dei secreta discutiat cur haec ita esse permittat? Sed electis et reprobis vita quidem dispar est, carnis autem in morte corruptio dispar non est. [Col. 1113C] Unde subjungitur:
VERS. 26.— Et tamen simul in pulvere dormient, et vermes operient eos.
Quid ergo mirum, si prosperitate vel adversitate [Col. 1113D] Lyr. et Bigot., praesentis vitae. Utic., vitae praesentis [Col. 1114D] saeculi. praesentis saeculi dissimiliter ad momentum currunt, qui per corruptionem carnis ad terram similiter redeunt? [ Vet. XXV. ] Illa est ergo solummodo vita cogitanda, in qua cum resurrectione carnis [Col. 1114D] Utic. praeter hanc lectionem habet ad vitam. ad finem dissimilem pertingitur retributionis. Quae est enim iniquis salus aut robur, qui adeps et divitiae, dum totum hic cum celeritate relinquitur, et illic retributio, quae nunquam relinqui possit, invenitur? Sicut autem hujus iniqui laetitia transit ad poenam, ita afflicti innocentis poena transit ad laetitiam. Nec divitiae ergo debent mentem extollere, nec inopia perturbare. [Col. 1113D] Unde beatus Job inter damna rerum nulla admittit ad animum damna cogitationum, sed ad eos qui se in percussione despiciunt redarguendo subjungit, dicens:
VERS. 27, 28.— Certe novi cogitationes vestras, et sententias contra me iniquas. Dicitis enim: Ubi est domus principis, et ubi tabernacula impiorum?
63. Job infractus, quia amissis caeteris Deum non [Col. 1114A] amiserat. —Impium enim crediderant [Col. 1114D] Norm., quam a laetis rebus. Vindoc., quam laetis rebus. quem, ablatis rebus, temporaliter destructum videbant. Sed sanctus vir tanto eos alta consideratione dijudicat, quanto inter damna quae pertulerat infracta rectitudine stabat. Quid enim ei foris rerum damna nocuerant, qui illum non amiserat quem interius amabat?
Allegoricus sensus.—64. Ex copia superbia nascitur. —Hoc vero quod dicitur: Simul in pulvere dormient, et vermes operient eos, si quis forsitan accipere per allegoriam velit, explere breviter possumus, si de iniquo hoc divite ea quae sunt jam dicta replicemus. Dicitur namque: Viscera ejus plena sunt adipe. Sicut enim ex abundanti cibo adeps, ita ex abundantia rerum superbia nascitur, quae impinguat mentem divitis, dum elevatur animus superbientis. Superbia [Col. 1114B] quippe cordis quasi quaedam pinguedo est crassitudinis. Unde quia plerique ex abundantia peccata perpetrant, per Prophetam dicitur: Prodiit quasi ex adipe iniquitas eorum (Psal. LXXII, 7) . Sequitur: Et medullis ossa illius irrigantur. Amatores hujus saeculi quasi ossa habent, quando in hoc mundo fortitudinem dignitatum possident. 495 Sed si in exteriori dignitate desint terrenae et domesticae divitiae, quantum ad judicium suum ossa quidem habent, sed medullas in ossibus non habent. Quia ergo sic iste amator hujus saeculi exteriori potestate fulcitur, ut etiam interiori terrenae domus abundantia saginetur, dicitur: Et medullis ossa illius irrigantur. Vel certe ossa sunt hujus divitis pravae et durae consuetudines, medullae vero in ossibus sunt ipsa desideria male vivendi, quae neque ex pravitatis satisfactione [Col. 1114C] satiantur. Quae medullae quasi ossa irrigant, cum prava desideria perversas consuetudines suas in voluptatum delectatione conservant.
[ Vet. XXVI, Rec. XXXIV.] 65. Unde dives inaniter gaudet, inde pauper inanius affligitur. Bona quae dives cum metu habet, pauper cum anxietate appetit. —Et sunt nonnulli qui in hoc mundo divitias non habent, sed habere concupiscunt, elati esse appetunt; quamvis in hoc mundo quod cupiunt obtinere non possunt; et cum nullis rebus vel honoribus fulti sint, per mala tamen desideria in conspectu interni judicis reos conscientia addicit. Talis etenim quisque plerumque ideo affligitur, quia ditescere ac superbire non praevalet. De quo et subditur: Alius vero moritur in amaritudine animae suae absque ullis opibus. Ecce [Col. 1114D] unde dives superbo corde inaniter gaudet, inde pauper alius superbo corde inanius affligitur. Bene autem de utrisque subjungitur: Et tamen simul in pulvere dormient, et vermes operient eos. In pulvere enim dormire est in terrenis desideriis oculos mentis claudere. Unde unicuique peccanti et in culpa sua dormienti dicitur: Surge qui dormis, et exsurge a mortuis, et illuminabit te Christus (Ephes. V, 14) . Vermes vero qui de carne nascuntur eos simul operiunt, quia sive [Col. 1115A] divitis, sive pauperis superbientis animum curae carnales premunt. In rebus etenim terrenis pauper et dives reprobus, quamvis non pari prosperitate fulciantur, pari tamen anxietate turbantur, quia quod ille jam cum metu habet, iste cum anxietate appetit; et quia habere non valet, dolet. Dicatur ergo: Simul in pulvere dormient, et vermes operient eos, quia etsi non simul rebus temporalibus sublevantur, simul tamen in cura rerum temporalium mentis torpore sopiuntur. Simulque eos vermes operiunt, quia vel istum ut concupita habeat, vel illum, ne habita amittat, carnales cogitationes premunt.
66. Job nec habitis rebus elatus, nec amissis anxius. —Beatus autem Job, qui nec habitis rebus elatus fuerat, nec amissas cum anxietate requirebat, [Col. 1115D] Turon., quia nullis exterioribus mordebatur. quia [Col. 1115B] nullis exterioris damni cogitationibus mordebatur, eum vermes cordis non operuerant. Et quia in terrena cura mentem suam non dejecerat, nequaquam in pulvere dormiebat. Sequitur: Certe novi cogitationes vestras, et sententias contra me iniquas. Cum scriptum sit: Quis scit hominum quae sunt hominis, nisi spiritus hominis, qui in ipso est (I Cor. II, 11) ? qua ratione nunc dicitur: Certe novi cogitationes vestras. Sed tunc spiritus hominis ignoratur ab altero cum verbis vel operibus non demonstratur. Nam cum scriptum sit: Ex fructibus eorum cognoscetis eos (Matth. VII, 20) , per hoc quod foris agitur quidquid intus latet aperitur. Unde recte quoque per Salomonem dicitur: Quomodo in aquis resplendent vultus prospicientium, sic corda hominum manifesta sunt prudentibus [Col. 1115C] (Prov. XXVII, 19) . Proinde beatus Job, cum amicorum colloquentium cogitationes nosse se diceret, adjunxit: Et sententias contra me iniquas, ut ex patenti re ostenderet quia hoc quod in eis latebat 496 invenisset. Unde ipsas quoque eorum iniquas sententias adjungit, dicens: Dicitis enim: Ubi est domus principis, et ubi tabernacula impiorum?
[ Rec. XXXV.] 67. Falsa eorum opinio qui culpas ex flagellis metiuntur. —Infirmi quique, qui in hoc mundo florere appetunt, et sicut magna mala, sic flagella pertimescunt, in eis quos flagellatos aspiciunt, culpas ex poena metiuntur. Quos enim percussos cernunt, Deo displicuisse suspicantur. Unde amici beati Job, quem percussum viderunt, impium fuisse crediderunt, videlicet aestimantes quia si impius non fuisset, ejus tabernacula permanerent. Sed ista non cogitat [Col. 1115D] nisi qui adhuc infirmitatis taedio laborat, [Col. 1115D] Lyr., Sag. et Bigot., qui in praesentis vitae. Utic. utramque lectionem offert. qui in praesentis saeculi delectatione gressum cogitationis figit, qui transire ad aeternam patriam perfectis desideriis nescit. Unde bene subjungitur:
VERS. 29, 30.— Interrogate quemlibet de viatoribus, et haec eadem illum intelligere cognoscetis. Quia in diem perditionis servatur malus, et ad diem furoris ducitur.
[Col. 1116A] 68. Consulendi sunt, qui vitam sibi viam esse, non patriam cogitant. —Saepe etenim diu divina patientia tolerat quos jam ad supplicia praescita condemnat, permittit florere quos adhuc cernit deteriora perpetrare. Quia enim videt ad quam damnationis foveam tendant, hoc eis pro nihilo esse existimat, quod hic perversi relinquenda multiplicant. Sed quisquis praesentis vitae gloriam diligit, magnam esse felicitatem deputat hic secundum votum florere, quamvis cogatur postmodum supplicia aeterna tolerare. Solus ergo ille conspicit nil esse quod iniquus floret, qui jam gressum cordis ab amore praesentis saeculi amovit. Unde recte cum de subsequenti damnatione impii diceretur, praemittitur: Interrogate quemlibet de viatoribus, et haec eadem illum intelligere cognoscetis. [Col. 1116B] Viator quippe dicitur qui praesentem vitam viam sibi esse et non patriam attendit, [Col. 1115D] Ebroic. cum caet. Norm. et Turon., qui in dilectione [Col. 1116D] praesentis saec. Bellov. habet qui in delectatione. qui in dilectione praetereuntis saeculi cor figere despicit, qui non remanere in transeuntibus, sed ad aeterna pervenire concupiscit. Qui enim in hac vita viator esse non appetit, hujus vitae prospera minime contemnit, et ea quae ipse desiderat, cum abundare aliis viderit, miratur. Unde David propheta quoniam a dilectione praesentis saeculi jam corde transierat, iniqui gloriam describens, dicebat: Vidi impium superexaltatum et elevatum sicut cedros Libani (Psal. XXXVI, 35) . Sed quia cor huic mundo non subdidit, hunc jure despexit, dicens: Transivi, et ecce non erat (Ibid., 36) . Esset quippe aliquid in ejus aestimatione impius, si ipse ab hoc saeculo per intentionem minime transisset. Sed is cui non transeunti magnum aliquid esset, transeunti [Col. 1116C] animo quam nihil esset apparuit, quia dum aeterna retributio cogitatur, praesens gloria quam sit nulla cognoscitur. Hinc Moyses, cum supernae contemplationis gloriam quaereret, dixit, Transiens videbo visionem (Exod. III, 3) . Nisi enim gressum cordis a saeculi amore removisset, nequaquam intelligere superna potuisset. Hinc Jeremias luctum cordis sui considerari deposcens, ait: O vos omnes qui transitis per viam, attendite et videte, si est dolor sicut dolor meus (Thren. I, 12) . Qui enim praesentem vitam non quasi viam transeunt, sed quasi patriam attendunt, luctum cordis electorum considerare nesciunt. Illos ergo ut dolorem suum considerent propheta exquirit, quos in hoc mundo contigit 497 animum non fixisse. Hinc per Salomonem dicitur: Aperi os tuum [Col. 1116D] muto, et causis omnium filiorum qui pertranseunt (Prov. XXXI, 8) . Muti enim dicuntur qui praedicatorum verbis contradicendo minime resistunt. Qui etiam pertranseuntes sunt, quia intentionem mentis in amore vitae praesentis figere dedignantur. Igitur quia malus ad diem perditionis servatur, et ad diem furoris ducitur, hoc non nisi qui est viator intelligit, quoniam qui cor in praesentibus fixit, [Col. 1116D] Sic Germ., Turon., Vindoc., Norm. At in Ed., quae iniquo servantur supplicia. quae iniquum sequuntur supplicia non deprehendit. De quo adhuc subditur:
VERS. 31.— Quis arguet coram eo viam ejus? et quae fecit, quis reddet illi?
69. Antichristum tantis signis, ostensione sanctitatis tanta elatum, solus Christus debellaturus est. —Saepe malus indignationem conditoris sui, quam in aeternum passurus est, et in hac quoque vita positus experitur, dum prosperitatem quam amat amittit, et adversitatem quam formidat invenit. Et quamvis increpari de suis pravitatibus [Col. 1117D] Vindoc., simpliciter, a justis. a justorum lingua etiam in prosperis valeat, scimus tamen quod cum facta sua perversum quemque dejiciunt, justorum increpatio convalescat. [Col. 1117D] Turon., dum omnium malorum corpori loqueretur. Utic., dum de omni malorum corpore loq. Qua autem ratione nunc dicitur: Quis arguet coram eo viam ejus? dum etiam, justis tacentibus, hoc quoque notum sit, quia toties hic iniqui [Col. 1117B] via arguitur, quoties ejus prosperitas interveniente adversitate turbatur [ Vet. XXVIII ]. Sed beatus Job [Col. 1117D] Turon., dum omnium malorum corpori loqueretur. Utic., dum de omni malorum corpore loq. dum de omnium malorum corpore loqueretur, subito ad omnium iniquorum caput verba convertit. Vidit enim quod in fine mundi Satan hominem ingrediens, quem sacra Scriptura Antichristum appellat, tanta elatione extollitur, tanta virtute principatur, tantis signis et prodigiis in sanctitatis ostensione elevatur, ut argui ab homine ejus facta non valeant [Col. 1117D] Vindoc., quia cum potestate erroris, adjunguntur etiam signa ostensae dignitatis et sanctitatis. Turon., quia.., terrores adjunguntur etiam signis ostensis veritatis. quia cum potestate terroris adjungit etiam signa ostensae sanctitatis, et ait: Quis arguet coram eo viam ejus? Quis videlicet hominem illum increpare audeat, cujus visum ferre pertimescit? Sed tamen ejus viam non solum Elias et Enoch, qui in ejus exprobrationem ad medium deducuntur, sed etiam omnes [Col. 1117C] electi arguunt, dum contemnunt, dum virtute mentis ejus malitiae resistunt. Sed quia hoc ex divina gratia, et non suis viribus faciunt, recte nunc dicitur: Quis arguet coram eo viam ejus? Quis etenim, nisi Deus, cujus adjutorio electi, ut resistere valeant, fulciuntur? Aliquando enim in Scriptura sacra cum interrogando Quis ponitur, Omnipotens designatur. Unde scriptum est: Quis suscitabit eum (Genes. XLIX, 9) ? De quo per Paulum dicitur: Quem Deus suscitavit a mortuis (Gal. I, 1) . In eo ergo quod sancti viri ejus iniquitati contradicunt, non ipsi sunt qui viam ejus arguunt, sed ille est ex cujus gratia confortantur. Et quia praesentia ejus, qua in homine venturus est, multo atrocior in persecutione erit quam nunc, cum minime cernitur, quia specialiter adhuc illo [Col. 1117D] [Col. 1117D] Gregorius antichristum appellat vas diaboli. Infra, n. 71, et quia antiquus hostis suum vas illum reprobum hominem ingressus. vase suo proprio non gestatur, bene dictum est: Coram eo. Multi enim nunc vias Antichristi dijudicantes corripiunt, sed hoc quasi in ejus absentia faciunt, dum illum arguunt quem adhuc specialiter non intuentur. Cum vero 498 in illo [Col. 1117D] Ita Turon., Germ., Norm. aliique, consentientibus [Col. 1118D] vet. Edit. In posterioribus, damnando. damnato [Col. 1118A] homine venerit, quisquis ejus praesentiae resistit, coram eo viam ejus arguit, cujus vires et conspicit et contemnit. Vel certe viam ejus arguere est prosperitatem cursus ejus aeterno supplicio interveniente turbare. Quod quia solus Dominus propria virtute facturus est, de quo scriptum est. Quem Dominus Jesus interficiet spiritu oris sui, et destruet illustratione adventus sui (II Thess. II, 8.) , recte dicitur: Quis arguet coram eo viam ejus? Unde et sequitur: Et quae fecit, quis reddet illi? Quis nimirum, nisi Dominus? Qui solus illi perdito homini quae fecit reddet, dum potestatem ejus tam validam per adventum suum aeterna damnatione contriverit. Sed elatus iste princeps malorum, in hac vita quandiu est positus, quid agat, audiamus. Sequitur:
VERS. 32.— Ipse ad sepulcra ducetur, et in congerie mortuorum vigilabit.
70. In multitudine peccantium tanquam in congerie mortuorum, et in sepulcris Satan vigilat. —Quia sepulcra mortuos tegunt, quid aliud per sepulcra [Col. 1118D] Vet. Excusi, reproborum corpora. Posteriores, reproborum corda, ex sola, ut putamus, conjectura, quod paulo infra legatur quia in pravorum cordibus recipietur. In Norm. et Germ. simpliciter reprobi. In Utic. tamen prima manu scriptum fuit reproborum corpora. quam reprobi designantur, in quibus exstinctae a vita beatitudinis animae velut in sepulcris latent? Iniquus ergo iste ad sepulcra ducetur, quia in pravorum cordibus recipietur, quoniam soli eum illi suscipiunt, in quibus mortuae a Deo animae [Col. 1118D] Turon., recipiuntur. reperiuntur. De quo recte etiam, dum ejus supplicia describuntur, per prophetam dicitur: In circuitu illius sepulcra ejus, omnes interfecti, et qui ceciderunt gladio (Ezech. XXXII, 22) . Illi quippe in inferno juxta illum sunt, in [Col. 1118C] quibus idem malignus spiritus mortuus jacet. Qui iniquitatis ejus gladio percussi ceciderunt. Unde scriptum est: Qui liberasti David servum tuum de gladio maligno (Psal. CLIII, 10) . Recte autem dicitur: Et in congerie mortuorum vigilabit, quia nunc in congregatione peccantium astutiae suae [Col. 1118D] Vindoc., insidias erexit. insidias exerit. Pro eo autem quod in mundo raritas bonorum est, et multitudo malorum, recte mortuorum congeries nominatur, ut ipsa iniquorum multitudo signetur. Lata enim via est quae ducit ad perditionem, et multi sunt qui ingrediuntur per eam (Matth. VII, 13) . Satanae itaque in congerie mortuorum vigilare est in reproborum cordibus malitiae suae astutias exercere. De quo adhuc subditur:
[Col. 1118D] VERS. 33.— Dulcis fuit glareis Cocyti.
71. Ut amarus est electis, ita reprobis vitia suggerendo dulcis est. —Graeca lingua [Col. 1118D] Cocytus ἀπὸ τοῦ κωκύειν, id est, jugere, ex Homero. cocytus luctus dicitur, qui tamen luctus feminarum vel quorumlibet infirmantium solet intelligi. Sapientes vero hujus [Col. 1119A] saeculi, a luce veritatis exclusi, quasi umbras quasdam veritatis inquisitione tenere conati sunt. Unde Cocytum fluvium [Col. 1119D] Deest currere in Turon., sensu integro remanente. currere apud inferos putaverunt, videlicet designantes quod hi qui digna doloribus opera faciunt, in infernum ad luctum decurrunt. Sed nos despiciamus umbram carnalis sapientiae, qui jam de veritate lucem tenemus et cognoscamus voce beati viri Cocyton luctum infirmantium dici. Scriptum quippe est: Viriliter agite, et confortetur cor vestrum (Psal. XXX, 25) . [Col. 1119D] Bellov. et Germ., qui enim in mundo. Qui enim in Deo confortari renuunt, ad luctum per animi infirmitatem tendunt. Glareas vero lapillos fluminum appellare, consuevimus, quos aqua defluens trahit. 499 Quid ergo per glareas Cocyti nisi reprobi designantur, qui, suis voluptatibus dediti, quasi semper a flumine ad ima [Col. 1119B] detrahuntur? Qui enim contra voluptates hujus saeculi stare fortiter nolunt, glareae Cocyti fiunt [Col. 1119D] Sag., Utic. et al. Norm., qui a suis. qui suis quotidie lapsibus ad luctum tendunt, ut in aeternum post lugeant, qui modo se in suis voluptatibus delectabiliter relaxant. Et quia antiquus hostis suum vas illum reprobum hominem ingressus, [Col. 1119D] Vindoc., dum bona. dum dona perversis tribuit, dum eos in hoc mundo honoribus extollit, dum eorum oculis prodigia ostendit, [Col. 1119D] Luxatum sensum additione voculae dum, quae invitis Mss. in omnia exemplaria excusa irrepsit, restituimus. fluxae mentes hunc in suis prodigiis admirantur et sequuntur, bene de eo dicitur: Dulcis fuit glareis Cocyti. Cum enim hunc electi despiciunt, cum mentis calce contemnunt, illi eum sequentes diligunt, [Col. 1119D] Norm., qui velut aqua voluptatis. In Utic., ab aqua, ante correctionem. qui velut ab aqua voluptatis ad perpetuum luctum trahuntur, qui per terrenam concupiscentiam more glareae quotidianis lapsibus ad ima dilabuntur. Aliis namque [Col. 1119C] gustum suae dulcedinis per superbiam, aliis per avaritiam, aliis per invidiam, aliis per fallaciam, aliis per luxuriam porrigit; et ad quanta vitiorum genera pertrahit, quasi tot suae dulcedinis potus propinat. Nam cum aliquid superbum in mente persuadet, fit dulce quod dicit, quia videri praelatus [Col. 1119D] Poster. Edit., caeteris hominibus perversus ap. caeteris homo perversus appetit. Dum menti avaritiam infundere molitur, fit dulce quod occulte loquitur, quia per abundantiam necessitas vitatur. Dum aliquid de invidia suggerit, fit dulce quod dicit, quia perversa mens dum alium [Col. 1119D] In vet. Ed., deterius ditescere. In poster., omisso [Col. 1120D] deterius, decrescere. At Germ. et alii, deterescere, ex quo alii ditescere, alii decrescere, conflarunt. Porro deterescere, significat deterius fieri. Infra. l. XXV, num. 7, quot malis cogitationibus deterescit. Et in fine ejusdem libri, num. 40, plerique eorum exemplo deterescunt. deterescere viderit, exsultat se eo minorem minime videri. Cum aliquid de fallacia persuadet, fit dulce quod suggerit, quia eo ipso quo fallit caeteros, prudens videtur sibi. [Col. 1120D] Vindoc., cum de luxuria. Cum luxuriam deceptae menti loquitur, fit dulce quod suadet, quia [Col. 1119D] in voluptate animum resolvit. Quot ergo vitia carnalium cordibus inserit, quasi tot potus suae dulcedinis eis porrigit. Quam tamen, ut praedixi, ejus dulcedinem non percipiunt, nisi qui, praesentibus voluptatibus [Col. 1120A] dediti, ad perpetuum luctum trahuntur. Bene ergo dicitur: Dulcis fuit glareis Cocyti, quia amarus electis, et suavis est reprobis. Illos enim solummodo suis delectationibus pascit, quos quotidianis lapsibus ad gemitum impellit. Sequitur:
IBID.— Et post se omnem hominem trahit, et ante se innumerabiles.
72. Per Antichristum, urgente mundi fine, carnales omnes ad se trahet, nunc tantum plurimos. —Hoc loco homo humana sapiens dicitur. Sed cum plus sint omnes quam innumerabiles quaerendum est nobis cur ante se innumerabiles et post se omnes trahere dicatur, nisi quod antiquus hostis reprobum tunc hominem [Col. 1120B] ingressus 500 cunctos quos carnales invenerit sub suae jugum ditionis rapit? Qui et nunc priusquam appareat innumerabiles quidem, non tamen omnes, carnales trahit, quia quotidie a carnali opere ad vitam multi revocantur, atque ad statum justitiae alii per brevem, alii vero per longam poenitentiam redeunt. Et nunc innumerabiles rapit, cum falsitatis suae stupenda hominibus signa non exhibet. Cum vero coram carnalium oculis miranda eis prodigia fecerit, post se tunc non innumerabiles, sed omnes trahit, quia qui bonis praesentibus delectantur potestati illius se absque retractatione subjiciunt. Sed, sicut praefati sumus, quia plus est omnem hominem quam innumerabiles trahere, cur prius dicitur quia omnem hominem trahit, et post in augmento innumerabiles [Col. 1120C] subjiciuntur? Ratio namque expetit ut prius quod minus est et post in augmento quod plus est diceretur. Sed sciendum quia hoc loco plus fuit innumerabiles dixisse quam omnes. Post se enim omnem hominem trahit, quia in tribus annis et dimidio omnes quos in studiis vitae carnalis invenerit jugo suae dominationis astringit. Ante se vero innumerabiles traxit, quia per quinque millia et adhuc amplius annorum curricula, quamvis carnales omnes trahere minime potuit, multo tamen plures sunt in tam longo tempore hi quos ante se innumerabiles rapit, quam omnes quos in tam brevi tempore rapiendos invenerit. Bene ergo dicitur: Post se omnem hominem trahit, et ante se innumerabiles, quia et tunc [Col. 1120D] Lyr. et Bigot., minus trahit . . . . minus tollit cum omnes tulerit, et nunc amplius [Col. 1120D] diripit [Col. 1120D] In omnibus Mss. Anglic. et Norm., legitur innumerabilium. Olim tamen in Utic. scriptum erat omnium, ut in Excusis. Nostra lectio sensui a sancto Doctore intento est consona. cum corda innumerabilium invadit. Haec beatus Job, quia contra iniquorum principem mire disseruit, qui in hac vita extolli permittitur, sed in adventu Domini destruetur, de se patenter ostendit [Col. 1121A] quia flagella dominica non ex offensione susceperit, quoniam si iniquus quisque in hac vita permittitur prosperari, necesse est ut electus Dei debeat [Col. 1121] In Germ. et Utic. ante correct., sub flagello freno retineri, et fortasse melius quam sub flagelli freno. sub flagelli freno retineri. Ex qua re amicos arguit, dicens:
VERS. 54.— Quomodo igitur consolamini me frustra, cum responsio vestra repugnare ostensa sit veritati?
73. Sanctis quam odiosum mendacium. —Amici [Col. 1122A] beati Job eum consolari non poterant, in quo suis sermonibus veritati contraibant. Cumque hunc hypocritam vel impium dicerent, per hoc quod ipsi mentientes perpetrabant culpam, augebant procul dubio poenam justi vulneribus afflicti. Nam sanctorum mentes, quia veritatem diligunt, etiam culpa fallaciae torquet alienae. Quanto enim grave mendacii esse crimen aspiciunt, tanto hoc non solum in se, sed etiam in aliis oderunt.
[Col. 1121B] 501 [ Vet. et Rec. I. ] Qui contra veritatis verba in allegatione deficiunt, saepe etiam nota replicant, ne tacendo victi videantur. Unde Eliphaz, beati Job sermonibus pressus, ea dicit quae nullus ignorat. Ait enim:
CAP. XXII, VERS. 2.— Nunquid Deo comparari potest homo, [Col. 1121D] Norm., etiamsi. etiam cum perfectae fuerit scientiae?
1. Scientia nostra divinae comparata, ignorantia est. —In comparatione enim Dei, scientia nostra ignorantia est. Ex Dei namque participatione sapimus, non comparatione. Quid ergo mirum cum illud quasi per doctrinam dicitur, quod sciri potuit etiamsi taceretur? Qui adhuc Dei potentiam quasi defendendo subjungit:
[Col. 1121C] VERS. 3.— Quid prodest Deo, si justus fueris? aut quid ei confers, si immaculata fuerit vita tua?
2. Justitia nostra Deus non indiget. —In omni quippe quod bene agimus, nosmetipsos, non autem Deum juvamus. Unde et per Psalmistam dicitur: Dixi Domino: Deus meus es tu, quoniam bonorum meorum non indiges (Psal. XV, 2) . Ipse enim vere nobis Dominus, quia et utique Deus est, qui bono non indiget servientis, sed bonitatem confert quam recipit, [Col. 1121D] Ebroic. et alii Norm., ut allata bonitas, quanquam [Col. 1122D] olim legebatur in Utic., oblata. ut oblata bonitas non ipsi, sed prius accipientibus et post reddentibus prosit. Nam etsi in judicium Dominus veniens dicit: Quandiu fecistis [Col. 1122D] Lyr. et Bigot., uni ex his fratribus. uni de his fratribus meis minimis, mihi fecistis (Matth. XXV, 40) , mira hoc pietate loquitur ex suorum compassione membrorum. Et ipse nos per hoc quod caput nostrum est adjuvat, qui per nostra bona opera in suis [Col. 1121D] membris adjuvatur. Adhuc adjungit Eliphaz, quod nullus ignorat, dicens:
VERS. 4.— Nunquid timens arguet te, et veniet tecum ad judicium?
3. Otiose de Deo dicitur quod a nemine ignoratur. —Quis [Col. 1122A] hoc vel desipiens sentiat, quod Dominus ex timore nos arguat, et ex metu judicium contra nos suum proponat? Sed qui verba sua metiri nesciunt, procul dubio ad otiosa dicta dilabuntur. In quibus si se minime reprehendunt, statim ad noxia et contumeliosa verba prosiliunt. Unde Eliphaz, qui otiosa intulit, ad contumeliosa protinus verba prorupit, dicens:
VERS. 5.— Et non propter malitiam tuam plurimam, et infinitas iniquitates tuas?
4. A verbis otiosis ad contumeliosa venitur. —Ecce a torpenti corde ad verba venit otiosa, ab otiosis autem verbis per crimen fallaciae ad contumelias exarsit. Isti quippe sunt casus culpae crescentis, ut lingua [Col. 1122C] cum non restringitur nequaquam ubi ceciderit jaceat, sed semper ad deteriora descendat. Ea vero quae subjuncta sunt, quia valde juxta historiam patent, exponenda ad litteram non sunt.
5. Sed quia amicos beati Job haereticorum speciem tenere diximus ( Sup., in praef., et alibi saepissime ), ipsum vero significationem sanctae Ecclesiae gerere, jam nunc Eliphaz verba quo modo haereticorum falsitati congruant, demonstremus. Nam sequitur:
502 Abstulisti enim pignus fratrum tuorum sine causa, et nudos spoliasti vestibus. Aquam lasso non dedisti, et esurienti subtraxisti panem. In fortitudine brachii tui possidebas terram, et potentissimus obtinebas eam.
[Col. 1122D] TYPICUS SENSUS. 6. Haeretici suos errare et Spiritum sanctum amittere, dum ad Ecclesiam redeunt, mentiuntur. —In Scriptura sacra pignoris appellatione aliquando dona Spiritus sancti, aliquando vero signatur confessio peccati. Pignus namque accipitur donum Spiritus sancti, sicut per Paulum dicitur: Qui [Col. 1123A] dedit nobis pignus Spiritus (II Cor. I) . Ad hoc enim pignus accipimus, ut de promissione quae nobis fit certitudinem teneamus. Donum ergo sancti Spiritus pignus dicitur, quia per hoc nostra anima ad interioris spei certitudinem roboratur. Rursum pignoris nomine peccati confessio solet intelligi, sicut in Lege scriptum est: [Col. 1123D] Lyr. et Bigot., cum debuerit tibi . . . ante solis occasum restitue. Cum debet tibi quidpiam frater tuus, et abstuleris pignus ab eo, ante solis occasum pignus restitue (Exod. XXII, 26) . Frater etenim noster debitor nobis efficitur cum quilibet proximus in nos aliquid deliquisse monstratur. Peccata quippe debita vocamus. Unde peccanti servo dicitur: Omne debitum dimisi tibi (Matth. XVIII, 32) . Et in Dominica oratione quotidie precamur: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris (Matth. VI, 12) . [Col. 1123B] A debitore autem nostro pignus accipimus, quando ab eo qui [Col. 1123D] Germ. et Norm., in nobis peccasse . . . in nobis perpetratum. in nos peccasse cognoscitur peccati ejus jam confessionem tenemus, per quam relaxare peccatum quod in nos perpetratum est postulamur. Qui enim peccatum quod commisit fatetur, et veniam petit, jam quasi pro debito pignus dedit. Quod nimirum pignus ante solis occasum reddere jubemur, quia priusquam in nobis per dolorem cordis sol justitiae occidat, debemus ei confessionem veniae reddere a quo confessionem accipimus culpae, ut qui se deliquisse in nos meminit a nobis mox relaxatum sentiat quod deliquit. Quia ergo sancta [Col. 1123D] Turon., Ecclesia cuilibet . . . revertenti, prius, etc. Ecclesia cum quoslibet ab haereticis ad veritatem fidei revertentes recipit, prius ut confiteri erroris sui culpam debeant persuadet, quasi sub haereticorum specie per Eliphaz [Col. 1123C] dicitur: Abstulisti enim pignus fratrum tuorum sine causa. Id est, ab his qui a nobis ad te veniunt inutiliter confessionem erroris exegisti. Si vero, ut praediximus, pignus sancti Spiritus dona sentiamus, haeretici sanctam Ecclesiam fratrum suorum pignus dicunt abstulisse, quia eos qui ad illam veniunt dona spiritalia suspicantur amittere. Unde et sequitur: Et nudos spoliasti vestibus.
[ Rec. III.] 7. Eosdem pigros dicunt et hebetes. —Eos quos haeretici perversis praedicationibus trahunt praecepta doctrinae suae quasi quaedam vestimenta habere existimant, et tandiu illos vestitos putant, quandiu haec quae ipsi praedicaverunt ab illis servari considerant; ex quibus cum quidam ad sanctam Ecclesiam redeunt, eos protinus doctrinae vestimenta perdidisse [Col. 1123D] suspicantur. [ Vet. III. ] Sed cum nudus exspoliari nequeat, quaerendum nobis est quomodo prius nudi, et post spoliati memorantur? 503 Sed sciendum est quia omnis qui cordis puritate perfruitur, eo ipso quo duplicitatis tegumentum non habet, nudus est. Et sunt nonnulli apud haereticos qui cordis quidem puritatem habent, sed tamen doctrinae eorum dogmata perversa suscipiunt. Hi nimirum [Col. 1123D] Utic. olim, et ex sua pietate. et ex sua [Col. 1124A] puritate nudi sunt, et quasi ex eorum praedicatione vestiuntur. Et quia tales quique facile ad sanctam Ecclesiam redeunt, eo quod duplicitatis malitia non utuntur, eos haeretici nudos fatentur, [Col. 1124D] Turon., quos ab eis dicunt vestibus exspoliari. quos ab ea dicunt vestibus exspoliatos, quia simplices [Col. 1124D] Vindoc., quasi pigros. quosque pigros atque hebetes putant, quos prava sua dogmata perdidisse considerant.
8. Ecclesiam inscitiae arguunt, cum incognita loquuntur. —Sequitur: Aquam lasso non dedisti, et esurienti subtraxisti panem. Haeretici quo veritatis soliditatem non tenent, eo nonnunquam student ut loquaciores appareant, et contra catholicorum fidem quasi de doctrinae scientia gloriantur; cunctos quos aspiciunt pravis ad se trahere sermonibus quaerunt, et unde sibi alios ad interitum sociant, inde se agere [Col. 1124B] aliquid vivaciter putant. Eos vero lassos dicimus qui sub hujus saeculi onere [Col. 1124D] Turon., laboriosius fatigantur. laborioso fatigantur. Unde et per semetipsam Veritas dicit: Venite ad me omnes, qui laboratis, et onerati estis, et ego reficiam vos (Matth. XI, 28) . Haeretici igitur, quia sua dogmata praedicare non cessant, sanctam Ecclesiam quasi de imperitia irrident, dicentes: Aquam lasso non dedisti, et esurienti panem subtraxisti. Se enim aquam lasso dare existimant cum quibusdam sub terreno fasce laborantibus sui poculum erroris praebent. Et panem se esurientibus non subtraxisse suspicantur, quia etiam de invisibilibus atque incomprehensibilibus requisiti, cum superba audacia respondent. Et tunc se doctos prae omnibus credunt cum loqui de incognitis infelicius praesumunt. Sancta vero Ecclesia [Col. 1124C] dum quempiam videt esurire quod ei non prosit accipere, aut si jam sunt sibi cognita, modeste supprimit, aut si adhuc videntur incognita, humiliter fatetur, eosque [Col. 1124D] Turon., ad ornatae humilitatis. ad ordinatae humilitatis sensum revocat cum per suum illis praedicatorem dicit: Non plus sapere quam oportet sapere, sed sapere ad sobrietatem (Rom. XII, 3) . Et rursum: Noli altum sapere, sed time (Rom. XI, 20) . Atque iterum: Altiora te ne quaesieris, et fortiora te ne scrutatus fueris (Eccli. III, 22) . Et rursum: Mel invenisti, comede quod sufficit tibi, ne forte [Col. 1124D] Lyr., et Bigot., saturatus. satiatus evomas illud (Prov. XXV, 15) . Mel quippe invenire est sancti intellectus dulcedinem degustare. Quod tunc sufficienter comeditur, quando nostra intelligentia juxta mensuram sensus sub moderamine tenetur. Nam satiatus mel emovit, [Col. 1124D] qui plus appetens penetrare quam capit, et illud perdit unde potuit nutriri. Quia ergo sancta Ecclesia ab infirmis mentibus prohibet alta perscrutari, beato Job dicitur: Esurienti subtraxisti panem.
[ Vet. IV.] 9. Ejus magnitudini et universalitati invident. —Et quia ejus quoque magnitudini haeretici invident, quod in fide vera populos universaliter tenet, cum terrenae prosperitatis tempus inveniunt, contra [Col. 1125A] eam in superbis vocibus excedunt, et exprobrantes aperiunt quantum prius ejus potentiae latenter invidebant. Nam sequitur: In fortitudine brachii tui possidebas terram, et potentissimus obtinebas eam. Ac si patenter dicant: Quod in praedicatione tua 504 terram universaliter occupasti, potentia fortitudinis, non ratio veritatis fuit. Quia enim christianos principes praedicationem ejus tenere conspiciunt, hoc quod ei a populis creditur, non virtutem rectitudinis, sed causam saecularis potentiae esse suspicantur. Sequitur:
VERS. 9.— Viduas dimisisti vacuas, et lacertos pupillorum comminuisti.
10. Magistros errorum resipiscentes benigne suscipienti [Col. 1125B] detrahunt. —Plebes quae haereticis praedicantibus sunt subjectae ex carnali intelligentia errorum eorum semina perversa concipiunt, eisque in sua damnatione sociantur. Sed cum sancta Ecclesia ipsos errorum praedicatores vel ratione victos ad se suscipit, vel studio perversitatis obduratos sub disciplinae suae vinculo restringit, destituti haeretici cum remanere apud se plebes sine praedicatoribus vident, [Col. 1125D] Vindoc., quid aliud quam sanctae Ecclesiae viduas vacuas relictas dolent. quid aliud a sancta Ecclesia quam viduas vacuas relictas dolent? Et quia subtractis haereticorum magistris, eorum discipulos in suo opere infirmari suspicantur, quasi lacertos pupillorum comminutos ab Ecclesia esse conqueruntur. Vel certe quia sancta Ecclesia dum quosdam ab haereticis venientes suscipit, liquet nimirum quod pristino eorum errori contradicit. [Col. 1125C] Nam sunt nonnulli qui ita virginitati carnis student, ut nuptias damnent; et sunt nonnulli, qui ita abstinentiam laudant, ut sumentes alimenta necessaria detestentur. De quibus per Paulum dicitur: Prohibentium nubere, jubentium abstinere a cibis, quos Deus creavit ad percipiendum cum gratiarum actione fidelibus (I Tim. IV, 3) . Quia ergo eos a carnali intentione suae superstitionis revocat, haeretici cum hos aspiciunt aliter vivere quam docuerunt, lacertos eorum ab operatione quam prius tenuerant comminutos esse ab Ecclesia [Col. 1125D] Excusi, detestantur. Melius Mss. Germ., Anglic., Norm, Vindoc., etc., quibus adhaeremus, testantur. testantur. Unde et in hoc tempore disciplinae, si quid ei adversitatis evenerit, hoc evenisse ex digna peccatorum retributione suspicantur. Nam subditur:
[Col. 1125D] VERS. 10.— Propterea circumdatus es laqueis, et conturbat te formido subita.
11. Adversa patienti, scelerum poenas esse exprobrant. —Illum formido subita conturbat, qui considerare negligit quid ex districtione judicis venientis immineat. Quia ergo fidelem populum haeretici culpis perfidiae oppressum credunt, circumdatum laqueis accusant. Et quia existimant quod futura non praevideat, in percussione sua hunc subita formidine [Col. 1126A] conturbatum putant. Qui adhuc insultantes adjungunt:
VERS. 11.— Et putabas te tenebras non visurum, et impetu aquarum inundantium non oppressum iri.
Ac si aperte dicat: Securitatem pacis in spe tibi proposueras, et idcirco de praesumptione tua quasi de luce gaudebas, nec te unquam opprimi tribulationibus existimasti. Sed ecce, dum supervenientibus malis affligeris, an sint recta quae tenes ipsae quae te opprimunt tribulationum tenebrae ostendunt. Quas videlicet tribulationes Eliphaz aquis inundantibus comparat, quia dum aliae super alias irruunt, quasi aquis tumentibus, undae undas sequuntur. Sequitur:
VERS. 12-14.— An cogitas quod Deus excelsior coelo [Col. 1126B] sit, et super stellarum vertices sublimetur? Et dicis: Quid enim novit Deus? et quasi per caliginem judicat. Nubes latibulum ejus, nec nostra considerat, 505 et circa cardines coeli perambulat.
12. Immensitatis et providentiae divinae eximia descriptio. Deus sic intendit omnibus, ut adsit singulis. —Sunt plerique ita hebetes ut formidare nesciant nisi quod corporaliter vident. Unde fit ut Deum non metuant, quem videre non possunt. Haeretici autem, quia se esse sapientes arbitrantur, verba contra catholicos irrisionis proferunt, atque ab eis illum non timeri suspicantur, quem videre corporaliter nequeunt ut quasi per torporem sensus auctorem suum existiment, quia coelo excelsior est, et super stellarum vertices sublimatur, ex longinquo videre non posse; [Col. 1126C] et quia inter nos et coelestem sedem partes aereae intersunt, quasi in nube latens per caliginem judicet, et superioribus intentus, minus ima perpendat; et dum coeli cardines ambiendo constringit, [Col. 1125D] Poster. Ed., inferiora, cui longe praeponendum [Col. 1126D] interiora, quod exhibent Mss. et vet. Edit. Jam Gregorius egit de inferioribus seu de imis, quae superioribus opponit; hic de interioribus, quae Deus, etiamsi coelum ambiat exterius, introspicit. interiora non videat. Sed quis de Deo ista vel desipiens suspicetur, qui nimirum cum sit semper Omnipotens, sic intendit omnibus, ut adsit singulis; sic adest singulis, ut simul omnibus nunquam desit? Nam etsi quosdam peccantes deserit, eisdem tamen ipsis adest per judicium, quibus deesse cernitur per adjumentum. Sic itaque exteriora circumdat, ut interiora impleat; sic interiora implet ut exteriora circumdet; sic summa regit, ut ima non deserat; sic imis praesens est, ut a superioribus non recedat; sic latet in sua specie, ut tamen cognoscatur in operatione; sic cognoscitur in [Col. 1126D] suo opere, ut tamen comprehendi non valeat a cognoscentis aestimatione; sic adest, ut videri nequeat; sic videri non valet, ut tamen ejus praesentiam ipsa sua judicia testentur; sic se nobis intelligendum praebet, ut tamen ipsum nobis [Col. 1126D] Vindoc., radium suae cognitionis intellectus. radium sui intellectus obnubilet; et rursum sic caligine nos ignorantiae reprimit, ut tamen menti nostrae radiis suae claritatis intermicet: quatenus et sublevata quidpiam videat, et reverberata contremiscat; et quia eum, [Col. 1127A] sicuti est, videre non potest, aliquatenus vivendo cognoscat. Sed haec haeretici sanctam Ecclesiam scire non aestimant, quia stulto judicio solos se esse sapientes putant. Ex quorum adhuc typo subjungitur:
VERS. 15.— Nunquid semitam saeculorum custodire cupis, quam calcaverunt viri iniqui?
13. Christi semita humilitas mundi superbia. —Sicut semita Redemptoris nostri humilitas, ita semita saeculorum superbia est. Saeculorum itaque [Col. 1127D] Idem, viam. semitam viri iniqui calcant, quia per hujus vitae desideria in elatione perambulant. De quibus adhuc iniquis subditur:
VERS. 16.— Qui sublati sunt ante tempus suum [Col. 1127B] et fluvius subvertit [Col. 1127D] Bigot. et Lyr., fundamenta eorum. Ita quoque nunc in Utic. legitur, cum prius scriptum esset, fundamentum. fundamentum eorum.
14. Iniqui semper ante tempus quod sibi praefixerunt nunquam ante constitutum a Deo moriuntur. —Cum tempus vitae a divina nobis praescientia sit procul dubio praefixum, quaerendum valde est qua ratione nunc dicitur quod iniqui [Col. 1127D] Sag., cum plerisque Norm., ex praes. vita. Utic. habet utrumque. ex praesenti saeculo ante tempus proprium subtrahantur. Omnipotens enim Deus etsi plerumque mutat sententiam, consilium nunquam. Eo ergo tempore ex hac vita quisque subtrahitur, quo ex divina potentia ante tempora praescitur. Sed sciendum quia creans et ordinans nos omnipotens Deus, juxta singulorum merita, disponit et terminos, ut vel malus ille breviter vivat, ne multis bene agentibus 506 noceat; vel bonus iste diutius in hac vita subsistat, [Col. 1127D] Norm., ut multis bene agentibus adjutor. In Utic. olim, ut multis boni operis, etc. ut multis boni operis adjutor [Col. 1127C] existat; vel rursum malus longius differatur in vita ut prava adhuc opera augeat, ex quorum tentatione purgati justi verius vivant; vel bonus citius subtrahatur, ne si hic diu vixerit, ejus innocentiam malitia corrumpat. Sciendum tamen quia benignitas Dei est peccatoribus spatium poenitentiae largiri. Sed quia accepta tempora non ad fructum poenitentiae, sed ad usum iniquitatis vertunt, quod a divina misericordia [Col. 1127D] Utic. misereri poterant. mereri poterant amittunt. Quamvis omnipotens Deus illud tempus uniuscujusque ad mortem praesciat quo ejus vita terminatur, nec alio in tempore quisquam mori potuit, nisi ipso quo moritur. Nam si Ezechiae anni additi ad vitam quindecim memorantur (IV Reg. 20, 6) , tempus quidem vitae crevit ab illo termino quo mori ipse merebatur. Nam divina [Col. 1127D] dispositio ejus tempus tunc praescivit, quo hunc postmodum ex praesenti vita subtraxit. Cum ergo ita sit, quid est quod dicitur: Quia iniqui sublati sunt ante tempus suum, nisi quod omnes qui praesentem vitam diligunt longiora sibi ejusdem vitae spatia promittunt? [Col. 1128A] Sed cum eos mors superveniens a praesenti vita subtrahit, eorum vitae spatia, quae sibi longiora quasi in cogitatione tendere consueverant, intercidit. De quibus recte dicitur: [ Rec. V.] Et fluvius subvertit [Col. 1127D] Lyr. et plerique Norm., fundamenta eorum, et sic in reliquo cap. Olim in Utic. legebatur, fundamentum [Col. 1128D] eorum. fundamentum eorum.
15. Iniquorum fundamentum in terrenis, justorum in coelestibus est. —Iniqui enim dum corde transire ad aeterna negligunt, et cuncta praesentia fugitiva esse non intuentur, mentem in amore praesentis vitae figunt, et quasi longae habitationis in ea sibi fundamentum construunt, quia in terrenis rebus per desiderium solidantur. Sic primus in terra Cain civitatem construxisse describitur (Genes. IV) , [Col. 1128D] Lyr., Bigot., Utic., Sag., multis omissis, quia videlicet peregrinus a summis, fundamenta in infimis posuit qui stationem cordis, etc. Ita quoque in Vindoc. Inter se consentiunt Editi omnes. qui videlicet peregrinus aperte monstratur, quia ipse in terra fundamentum posuit, qui a soliditate aeternae patriae alienus fuit. Peregrinus quippe a summis, fundamentum [Col. 1128B] in infimis posuit, qui stationem cordis in terrena delectatione collocavit (S. August. lib. XV de Civit. Dei, cap. 17 et 19) . Unde et in ejus stirpe Enoch, qui dedicatio interpretatur, primus nascitur; in electorum vero progenie Enoch septimus fuisse memoratur, quia videlicet reprobi in hac vita quae ante est semetipsos aedificando dedicant, electi vero aedificationis suae dedicationem [Col. 1128D] Utic. et Germ., in finem, id est in septimo tempore. in fine temporis, id est in septimo, exspectant. Videas namque plurimos temporalia sola cogitare, honores quaerere, ambiendis rebus inhiare, nil post hanc vitam requirere. Quid itaque isti nisi in prima se generatione dedicant? Videas electos [Col. 1128D] Plerique Norm., nil praesentis vitoe gloriam quaerere. Vindoc., nil praesentis vitae gloriae quaerere. nil praesentis gloriae quaerere, libenter inopiam sustinere, mala mundi aequanimiter perpeti, ut possint in fine coronari. Electis ergo [Col. 1128C] Enoch in septima generatione nascitur, quia sui dedicationem gaudii in extremae retributionis gloria requirunt. Et quia quotidiano temporis lapsu ipsa praesentis vitae mortalitas decurrit, atque reproborum dedicationem eosdem reprobos subtrahendo [Col. 1128D] Bigot. et Lyr., diruit. destruit, recte de iniquis dicitur: Et fluvius subvertit fundamentum eorum. Id est, ipse cursus mutabilitatis statum 507 in eis subruit perversae constructionis. Sequitur:
VERS. 17.— Qui dicebant Deo: Recede a nobis.
16. Haec etiam beatum Job dixisse quis ambigat? Sed quae in ejus dictis exposuimus, propter legentis fastidium replicare devitamus. Sequitur:
IBID.— Et quasi nihil possit facere Omnipotens, aestimabant eum.
[Col. 1128D] In his quoque sermo, et non sententia immutatur. Nam quod per beatum Job dictum est: Quis est Omnipotens, ut serviamus ei (Job. XXI, 15) ? hoc per Eliphaz dicitur: Et quasi nihil possit facere Omnipotens, aestimabant eum. Sequitur:
VERS. 18.— Cum ille implesset domos eorum bonis.
17. Deus etiam malos beneficiis cumulat. Quo consilio. —Malorum domos Dominus bonis implet, quia etiam ingratis sua dona non denegat, ut aut benignitatem conditoris erubescant, et ad bonitatem redeant; aut redire omnimodo contemnentes, inde illic gravius puniantur, unde hic et bonis Dei largioribus mala reddiderunt, ut duriora eos tunc supplicia puniant, quorum hic malitiam nec dona vicerunt. Sequitur:
IBID.— Quorum sententia procul sit a me.
Aliud sententia, aliud consilium. —Hoc etiam per beatum Job dictum est. Ait namque: Quorum consilium [Col. 1129B] longe sit a me (Job. XXI, 16) , quamvis aliud sententia, atque aliud consilium possit intelligi. Sententia quippe in ore est, consilium in cogitatione. Dum ergo Eliphaz longe se a malorum sententia, beatus vero Job a consilio optavit, constat nimirum quia iste malorum verbis, ille vero etiam cogitationi desiderat esse dissimilis. Sequitur:
VERS. 19.— Videbunt justi, et laetabuntur, et innocens subsannabit eos.
18. Justi de iniquorum peccatis nunc tabescunt, de eorum interitu quandoque laetaturi. —Justi cum hic injustos errare conspiciunt, de errore [Col. 1129D] Norm., peccantium. Olim tamen in Utic. legebatur pereuntium. pereuntium laetari non possunt. Si enim gaudent erroribus, justi non sunt. Rursum si per insultationem laetantur eo [Col. 1129C] quod tales non sunt quales alios esse conspiciunt, omnino superbi sunt. Unde et pharisaeus justificationem perdidit, [Col. 1129D] In Germ. ac olim in Utic., qui publicano meritis. quia publicani meritis gaudendo se praetulit, dicens: Gratias ago tibi, quia non sum [Col. 1129D] Germ. ac Utic., sicut caeteri hominum. sicut caeteri homines, raptores, injusti, adulteri, velut etiam hic publicanus (Luc. XVIII, 11) . Rursum si dicimus quod perfecto gaudio exsultare justi possunt de morte pravorum, quale est in hoc mundo gaudium de ultione peccantium, in quo adhuc incerta est vita justorum? Discernamus igitur tempora tremoris et exsultationis. Vident etenim nunc injustos justi, et de eorum nequitia tabescunt. Cumque [Col. 1129D] In Editis eos perire. eos feriri conspiciunt, de sua quoque vita suspecti fiunt. Quando ergo videbunt justi iniquorum interitum, et laetabuntur, nisi cum districto judici perfecta jam securitate [Col. 1129D] exsultationis inhaeserint, cum in illo extremo examine illorum damnationem conspicient, et de se jam quod metuant non habebunt? Nunc itaque reprobos aspiciunt et gemunt, tunc aspicient et subsannabunt, quia eos exsultando despicient, quos modo nec sine gemitu iniqua perpetrantes, nec sine metu vident pro iniquitate morientes. Unde per hoc quod subditur, quia de damnatione eorum ultima dicatur ostenditur; nam protinus subinfertur:
508 VERS. 20. Nonne succisa est erectio eorum et reliqua eorum [Col. 1130D] Plerique, devorabit, et ita deinceps. devoravit ignis?
19. Mali nunc florent, aliquando succidendi, et tam in carne quam in anima puniendi. —Hic namque iniqui erecti sunt, quia in pravis actionibus extolluntur, quia et perverse agunt, et tamen pro perversis actibus minime feriuntur. Peccant et florent peccata augent et terrena bona multiplicant. Sed eorum erectio tunc succiditur, cum vel a praesenti vita ad interitum, vel a conspectu aeterni judicis ad aeternum gehennae incendium pertrahuntur. Qui etsi hic mortuam suam carnem relinquunt, ipsam quoque in resurrectione recipiunt, ut cum carne ardeant, in qua peccaverunt. Sicut enim eorum culpa in mente fuit [Col. 1130B] et corpore, ita eorum poena in anima erit pariter et carne. Quia ergo nec hoc eis erit a tormento liberum, quod hic mortuum relinquunt, recte nunc dicitur: Reliquias eorum devoravit ignis. Sequitur:
VERS. 21, 22.— Acquiesce igitur ei, et habeto pacem, et per haec habebis fructus optimos. Suscipe ex ore illius legem, et pone sermones ejus in corde suo.
20. Haereticorum superbia et praesumptio. —Culpa superbiae est docere [Col. 1130D] In Vindoc., meliorem se. meliorem, quam saepe haeretici perpetrant, qui de his quae prave sentiunt quasi docere catholicos praesumunt. Tunc enim eos putant Deo acquiescere, si illos contigerit eorum perversitatibus consentire. Et acquiescentibus pacem promittunt, quia contra eos qui sibi consentiunt jam jurgari [Col. 1130C] desistunt. Fructus autem optimos sibi consentientibus pollicentur, quia eos solos bona opera agere existimant, quos ad sua dogmata se trahere exsultant. Quibus et hoc congruit, quod adjungit: Suscipe ex ore illius legem. Quia ea quae ipsi sentiunt ex ore Dei procedere suspicantur: Et pone sermones ejus in corde tuo. Ac si aperte astruat, dicens: Quos nunc usque in ore, et non in corde tenuisti. Quia enim eorum perversa dogmata [Col. 1130D] Vindoc., respuit sancta Ecclesia, non eam, etc. respuit, non eum verba Dei in sensu, sed in ostensione habuisse criminantur. Unde quasi sub quadam specie dulcedinis infundunt virus pestiferae persuasionis, ut verba Dei Ecclesiam in corde suo ponere admoneant. Quae si unquam a corde illius recessissent, ab illis talia nullatenus audiret. Sequitur:
VERS. 23.— Si reversus fueris ad Omnipotentem, aedificaberis, et longe facies iniquitatem a tabernaculo tuo.
21. Quid ad Deum post peccata revertitur, in cogitatione et opere munducatur. —Fidelem populum haeretici a Deo discessisse existimant, quia eum suis praedicationibus resistentem vident. Quem cum malis praesentibus afflictum conspiciunt, quasi [Col. 1130D] Vindoc., quasi per admonitionem conditoris, ad gratiam reducere conantur. per admonitionem ad conditoris gratiam trahere conantur, dicentes: [Col. 1131A] Si reversus fueris ad Omnipotentem, aedificaberis. Ac si aperte dicant: Quia nostris dogmatibus resistendo a Domino recessisti, idcirco a justitiae aedificatione destructus es. Tabernaculum vero aliquando accipimus habitaculum corporis, aliquando vero habitaculum cordis. Nam sicut anima habitamus in corpore, ita per cogitationes habitamus in mente. Iniquitas ergo in tabernaculo mentis, est perversa intentio in studio cogitationis, iniquitas autem in tabernaculo corporis per expletionem operis actio carnalis. Eliphaz itaque quia amicus beati viri exstitit, quaedam vera sentiens, et tamen in his, in quibus a rectitudine deviat, haereticorum speciem tenens, beatum Job ex virtutibus flagellatum nesciens 509 errasse credidit, quem percussum vidit, eique, si reversus ad Omnipotentem fuerit, pollicetur [Col. 1131B] dicens: Longe facies iniquitatem a tabernaculo tuo, ac si patenter dicat: Quisquis ad Deum post errata revertitur, in cogitatione simul et in opere mundatur. Sequitur:
VERS. 24.— Dabit pro terra silicem, et pro silice torrentes aureos.
22. Infirmi, sanante Deo, fortes evadunt, et aliis doctrina praelucent. —Quid per terram nisi infirmitas actionis, quid per duritiam silicis, nisi fortitudo signatur? quid per torrentes aureos, nisi doctrinam intimae claritatis accipimus? Omnipotens autem Deus ad se conversis pro terra dat silicem, quia pro infirma actione fortitudinem tribuit robusti operis. Dat [Col. 1131C] etiam pro silice torrentes aureos, quia pro robusto opere doctrinam multiplicat clarae praedicationis, ut peccator quisque conversus, et ex infirmo fortis existere valeat, et in sua fortitudine [Col. 1131D] Norm. addunt post ante usque. usque ad proferenda verba intimae claritatis exsurgat, quatenus in eo et infirmitas actionis, in qua velut solvitur, bene vivendi fortitudine solidetur; et rursus cum sensus ex vita trahitur, ex ipsa fortitudine torrentes aurei defluant, quia in ore bene viventium doctrinae claritas inundat. Sequitur:
VERS. 25. Eritque Omnipotens contra hostes tuos, et argentum coacervabitur tibi.
23. Deus, fugatis hostibus, divini eloquii argento nos ditat. —Quos magis alios hostes patimur quam [Col. 1131D] malignos spiritus, qui in nostris nos cogitationibus obsident, ut civitatem valeant nostrae mentis irrumpere, eamque sub sui jugo dominii captam tenere? Argenti autem nomine sacra eloquia designati testatur Psalmista, qui ait: Eloquia Domini eloquia casta, argentum igne examinatum [Col. 1131D] Ita Germ., Anglic., Norm., Turon. et alii. Deest terrae in Editis. terrae (Psal. XI, 7) . Et saepe cum eloquiis sacris intendimus, malignorum spirituum insidias gravius toleramus, quia menti nostrae terrenarum cogitationum pulverem aspergunt, ut intentionis nostrae oculos a luce intimae [Col. 1132A] visionis obscurent. Quod nimirum Psalmista pertulerat, cum dicebat: Declinate a me, maligni, et scrutabor mandata Dei mei (Psal. CXVIII, 115) . Videlicet patenter insinuans quia mandata Dei perscrutari non poterat cum malignorum spirituum insidias in mente tolerabat. Quod etiam in Isaac opere sub Allophylorum pravitate cognoscimus designari, qui puteos quos Isaac foderat terrae congerie replebant (Genes. XXVI, 15) . Hos enim nos nimirum puteos fodimus cum in Scripturae sacrae abditis sensibus alta penetramus. Quos tamen occulte replent Allophyli quando nobis ad alta tendentibus immundi spiritus terrenas cogitationes ingerunt, et quasi inventam divinae scientiae aquam tollunt. Sed quia nemo hos hostes sua virtute superat, per Eliphaz dicitur: Eritque Omnipotens [Col. 1132B] contra hostes tuos, et argentum coacervabitur tibi. Ac si aperte diceretur: Dum malignos spiritus Dominus a te sua virtute repulerit, [Col. 1132D] Vindoc, divinitus eloquii talentum, etc. Norm melius, divini in te eloquii talentum lucidius crescit. divini intus eloquii talentum lucidum excrescit. Sequitur:
VERS. 26.— Tunc super Omnipotentem deliciis afflues.
24. Deliciis affluunt qui multiplices in sacris Scripturis sensus discernere sciunt. —Super Omnipotentem deliciis affluere est in amore illius Scripturae sacrae epulis satiari. In cujus nimirum verbis tot delicias invenimus, quot ad profectum nostrum intelligentiae diversitates accipimus, ut modo nuda nos pascat historia, modo sub textu litterae velata medullitus nos reficiat moralis allegoria, modo ad altiora [Col. 1132C] suspendat contemplatio, in praesentis vitae tenebris jam de lumine aeternitatis 510 intermicans. Et sciendum quod quisquis deliciis affluit in quadam sui remissione solvitur, atque a laboris studio quasi ex lassitudine relaxatur, quia nimirum anima cum internis [Col. 1132D] Norm., desideriis. deliciis abundare coeperit, terrenis jam operibus incubare minime consentit; sed amore conditoris capta, et sua captivitate jam libera, ad contemplandam ejus speciem deficiendo suspirat, et quasi lassescendo convalescit, quia dum sordida onera portare jam non valet, ad illum per quietem properat, quem intus amat. Hinc etiam in admiratione sponsae scriptum est: Quae est ista quae ascendit de deserto deliciis affluens (Cant. VIII, 5) ? Quia nimirum sancta Ecclesia nisi verborum Dei deliciis afflueret, [Col. 1132D] de deserto vitae praesentis ascendere ad superiora non posset. Deliciis ergo affluit, et ascendit, quia dum mysticis intelligentiis pascitur, ad superna quotidie contemplanda sublevatur. Hinc etiam Psalmista ait: Et nox illuminatio mea in deliciis meis (Psal. CXXXVIII, 11) , quia dum per intellectum mysticum studiosa mens reficitur, jam in ea vitae praesentis obscuritas fulgore diei subsequentis illuminatur, ut etiam in hujus corruptionis caligine in intellectum illius vis futuri luminis erumpat, et verborum [Col. 1133A] deliciis pasta praegustando discat quid de pabulo veritatis esuriat. Sequitur:
IBID.— Et elevabis ad Deum faciem tuam.
25. Ad Deum faciem levare, est cor poenitentia mundatum ad divina investiganda attollere. —Ad Deum faciem levare, est cor ad sublimia investiganda attollere. Nam sicut per corporis faciem homini, ita per interiorem imaginem Deo noti atque conspicabiles sumus. Cum vero reatu culpae deprimimur, ad Deum levare cordis nostri faciem veremur. Dum enim nulla bonorum operum confidentia fulcitur, intueri summa mens trepidat, quia ipsa se conscientia accusat. Cum vero jam poenitentiae lamentis culpa diluitur, et sic perpetrata planguntur, [Col. 1133B] [Col. 1133D] Sola Edit. Gussanv., ut plangendo. ut plangenda minime perpetrentur, magna menti fiducia nascitur, et ad conspicienda supernae retributionis gaudia cordis nostri facies levatur. Sed haec Eliphaz recte diceret si infirmum moneret. Cum vero justum virum propter flagella despicit, quid aliud quam verba scientiae nesciens fundit? Quae nimirum dicta si ad haereticorum typum ducimus, [Col. 1133D] Norm., ipsis falsis promissionibus. ipsi falsis promissionibus ad Deum nos faciem levare pollicentur. Ac si fideli populo patenter dicant: Quandiu praedicationem nostram non sequeris, cor in infirmis premis. Quia vero Eliphaz beatum Job ad Deum reverti admonuit, a quo videlicet idem vir beatus nunquam recessit, adhuc pollicendo subjungit:
VERS. 27.— Rogabis eum, et exaudiet te.
26. Frustra Deum rogant qui ejus praecepta contemnunt. —Rogant quippe Dominum, sed exaudiri minime merentur, qui jubentis Domini praecepta contemnunt. Unde scriptum est: Qui declinat aurem suam ne audiat legem, oratio ejus erit exsecrabilis (Prov. XXVIII, 9) . Quandiu ergo Eliphaz beatum Job non exaudiri credidit, hinc nimirum in suo opere errasse judicavit. Unde et adhuc subdit:
IBID.— Et vota tua reddes.
[ Vet. XI. ] Qui vota vovit, sed haec prae infirmitate solvere non valet, ei ex peccati poena agitur ut volenti bonum posse subtrahatur. Cum vero in conspectu intimi judicis ea quae obsistit culpa detergitur, [Col. 1133D] fit protinus ut votum possibilitas sequatur. Sequitur:
511 VERS. 28.— Decernes rem, et veniet tibi.
27. Falsa hominum de adversis et prosperis judicia. —Hoc esse proprium infirmantium judicium solet, ut tanto quempiam existiment justum, quanto hunc adipisci conspiciunt omne quod appetit. cum videlicet [Col. 1134A] noverimus nonnunquam bona terrena justis subtrahi, quae largo munere tribuuntur injustis, quia et desperatis aegris medici quidquid poposcerint dari praecipiunt, et eis quos reduci posse ad salutem praevident quae appetunt dari contradicunt. Sed si dicta haec Eliphaz de donis spiritalibus intulit, sciendum quod res decernitur et venit cum virtus quae ex desiderio appetitur, [Col. 1133D] Germ. et Norm.: Largiente Domino etiam effectum operatur. largiente Deo, etiam effectu prosperatur. Unde et adhuc subditur:
IBID.— Et in viis tuis splendebit lumen.
28. Mirus virtutis splendor. —In viis quippe justorum lumen splendere est per mira opera virtutum signa suae claritatis aspergere, [Col. 1133D] Iidem, ut quaqua. Bellovac., ut quanquam per intentionem pergunt, ab intuentium cordium sordibus peccati, etc. ut quocunque per intentionem pergunt, ab intuentium cordibus peccati [Col. 1134B] noctem excutiant, et exemplo sui operis in eis justitiae lumen fundant. Sed quantalibet sit justitia operis, apud internum judicem nulla est, si nanc elevat tumor mentis. Unde et subditur:
VERS. 29.— Qui enim humiliatus fuerit, erit in gloria; et qui inclinaverit oculos suos, ipse salvabitur.
29. Humilitatis commendatio. —Quae nimirum sententia a Veritatis ore non discrepat dicentis: Omnis qui se exaltat, humiliabitur, et qui se humiliat, exaltabitur (Luc. XIV, 11) . Unde et per Salomonem dicitur: Antequam conteratur, exaltatur cor hominis; et [Col. 1134D] Vindoc., antequam glorificetur. antequam glorietur, humiliatur (Prov. XVIII, 12) . Recte autem dicitur: Qui inclinaverit oculos suos, [Col. 1134C] ipse salvabitur, quia, quantum per membrorum ministerium deprehendi potest, prima superbiae ostensio esse in oculis solet. Hinc enim scriptum est: Et oculos superborum humiliabis (Psal. XVII, 28) . Hinc de ipso superbientium capite dicitur: Omne sublime videt (Job XLI, 25) . Hinc de illa quae ei per infidelitatem adhaesit scriptum est: Generatio cujus excelsi sunt oculi, et palpebrae ejus [Col. 1134D] Norm., in alta. in altum subrectae (Prov. XXX, 13) . Oculos ergo inclinare est nullum respiciendo despicere, sed se minorem atque imparem cunctis quos aspicit aestimare. Salvabitur itaque qui oculos inclinat, quia qui falsum superbiae verticem deserit, veritatis altitudinem ascendit. Sequitur:
VERS. 30.— Salvabitur innocens, salvabitur autem [Col. 1134D] munditia manuum suarum.
30. Gratiae praevenientis necessitas, quam comitari et subsequi debet liberum arbitrium. —Quae scilicet sententia si de coelestis regni retributione [Col. 1134D] Bellovac., promittitur. promitur, veritate fulcitur, quia cum de Deo scriptum sit: Qui reddit unicuique secundum opera ejus (Rom. II, 6) , illum in extremo examine justitia aeterni judicis salvat, quem hic ejus pietas ab immundis operibus liberat. [Col. 1135A] Sin vero ad hoc salvari quisque hic munditia manuum suarum creditur, [Col. 1135C] Norman., ut suis operibus innocens fiat. ut suis viribus innocens fiat, procul dubio erratur, 512 quia si superna gratia nocentem non praevenit, nunquam profecto inveniet quem remuneret innocentem. Unde veridica Moysis voce dicitur: Nullusque apud te per se innocens est (Exod. XXXIV, 7) . Superna ergo pietas prius agit in nobis aliquid sine nobis, ut, subsequente quoque nostro libero arbitrio, bonum quod jam appetimus agat nobiscum, quod tamen per impensam gratiam in extremo judicio ita remunerat in nobis, ac si solis processisset ex nobis. [ Vet. XII. ] Quia enim divina nos bonitas, ut innocentes faciat, praevenit, Paulus ait: Gratia autem Dei sum id quod sum (I Cor. XV, 10) . [Col. 1135C] Olim in Utic. legebatur: et quia eadem gratia nostrum liberum arbitrium sequitur, quod fuit antiqua [Col. 1135D] manu emendatum. Huic lect. favent duo vet. Mss. Paris., unus Reg., alter San Germ., et unus Vatic. not. 574, saec. XIV, vel XV, exaratus. Verum contradicunt omnes alii, Anglic., Gallic., Vatic., ex quibus plurimi sunt saltem nono saec. scripti, qualis notatus 575, cujus ad calcem haec leguntur carmina:
CAPUT XXIII, VERS. 1, 2.— Respondens autem Job dixit: Nunc quoque in amaritudine est sermo meus, et manus plagae meae aggravata est super gemitum meum.
31. Inordinata consolatio dolorem auget. —More suo beatus Job planioribus verbis inchoat, sed dicta sua alta mysterii prosecutione consummat. Mederi quippe dolor afflicti ex amicorum consolatione debuerat; sed quia consolatio ad blandimenta fallaciae erupit, afflicti dolor inhorruit. Quia, enim Eliphaz [Col. 1136B] spondere converso meliora non timuit, quasi ex noxio medicamine vulnus crevit. Unde recte dicitur: Nunc quoque in amaritudine est sermo meus, et manus plagae meae aggravata est super gemitum meum, quia videlicet 513 inordinatae consolationis intentio percussionem quam minuere debuit multiplicavit. In quibus nimirum verbis per typum sanctae Ecclesiae etiam fidelium dolor exprimitur, qui eo amplius gemunt, quo [Col. 1136D] Vindoc., quo malos simplicibus, blandiri. malos blandiri conspiciunt, qui juxta Pauli vocem: Per dulces sermones et benedictiones seducunt corda innocentium (Rom. XVI, 18) .
32. [ Vet. XIII.] Fidelium mentes sine amaritudine esse nesciunt. Quae etiam verba ad considerandam subtilius mentem fidelium recte referuntur, qui esse sine amaritudine nesciunt etiam si in hoc mundo [Col. 1136C] prosperari videantur. Quibus cum et adversitas evenit, eum quem invenit ingeminat dolorem. Unde recte dicitur: [Col. 1136D] In Edit. solum legitur: nunc quoque. Ut aperte, etc. In Mss. autem nostris et Anglic., nunc quoque in amaritudine est sermo meus. Nunc quoque in amaritudine est sermo meus, ut aperte monstretur quia electorum mens sine amaritudine et in prosperitate non fuerit. Bene autem dicitur: Et manus plagae meae aggravata est super gemitum meum. Manus quippe plagae est fortitudo percussionis. Primam namque percussionem suam electi considerant, quia a conditoris sui visione divisi sunt, quia nequaquam illuminationis [Col. 1137A] intimae [Col. 1137D] Vindoc., claritate in via perfr . . . quasi in necessitatis loco . . . . semper ergo habent meae manus plagae gemitum. claritate perfruuntur, sed in praesentis vitae exsilio quasi in caecitatis loco [Col. 1137D] Norm., religati. Ita etiam vet. Edit. relegati gemunt. Semper ergo habent in hac manu plagae gemitum suum. Sed cum adhuc etiam adversa in hac vita accidunt, manus plagae eorum etiam super gemitum gravatur. Erat enim plagae gemitus etiam cum praesentis vitae adversa deessent. Sed amaritudo primae percussionis etiam ex tentatione crescit adversitatis. Dicit ergo: Et manus plagae meae aggravata est super gemitum meum: quia justum quemque in hac vita adversitas [Col. 1137D] Vindoc., vox laetum pertulit. non laetum perculit, sed in eo dolorem vulneris multiplicavit. Fit tamen miro omnipotentis Dei moderamine ut cum in hoc mundo mens justi adversitatibus plus laborat, auctoris sui contemplandam faciem amplius sitiat. Unde hic apte [Col. 1137B] subjungitur:
VERS. 3.— Quis mihi tribuat ut cognoscam et inveniam illum, et veniam usque ad solium ejus?
33. Ardor electorum Dei conspectu frui cupientium. —Electus quisque nisi Deum cognovisset, utique non amaret. Sed aliud est cognoscere per fidem, atque aliud per speciem; aliud invenire per credulitatem, aliud per contemplationem. Ex qua re agitur ut electi omnes eum quem fide cognoverunt videre quoque per speciem anhelent. Cujus amore flagrantes aestuant, quia ejus dulcedinis suavitatem jam in ipsa suae fidei certitudine degustant. Quod bene ille in Gerasenorum regione sanatus a daemonibus [Col. 1137C] designat, qui vult abire cum Jesu; sed ei a magistro salutis dicitur: Redi in domum tuam, et narra quanta tibi fecerit Deus (Luc. VIII, 39) . Amanti enim adhuc dilatio imponitur, ut ex dilati amoris desiderio meritum retributionis augeatur. Fit ergo nobis omnipotens Deus dulcis in miraculis, et tamen in sua celsitudine manet occultus, ut et quiddam monstrando de se occulta nos inspiratione in suo amore succendat, et tamen abscondendo Majestatis suae gloriam amoris sui vim per aestum desiderii augeat. Nisi enim sanctus vir videre hunc in sua Majestate quaereret, non utique subinferret: Et veniam usque ad solium ejus [Vet. XIV ]. Quid namque est solium Dei, nisi illi angelici spiritus 514 qui, Scriptura teste, throni vocati sunt? Qui ergo usque ad [Col. 1137D] solium Dei venire vult, quid aliud quam interesse angelicis spiritibus concupiscit, ut nulla jam defectiva temporum momenta sustineat, [Col. 1137D] Germ., Bellovac. et Norm., sed permanente gloria. sed ad permanentem gloriam in contemplatione aeternitatis exsurgat?
34. Electi occulta Dei judicia venerantur. —Quae tamen verba etiam in hac vita positis justis [Col. 1138D] Germ. et Bollov., eveniunt, quod prius lectum in Utic. conveniunt. [Col. 1138A] Nam cum contra votum suum atque desiderium quodlibet agi conspiciunt, ad occulta Dei judicia recurrunt, ut in eis videant quia inordinate intus non disponitur quod inordinatum foris currere videtur. Cum enim praesidentem angelicis spiritibus Creatorem omnium fidei oculis contemplantur, ad ejus nimirum solium veniunt. Et quia considerant quoniam is qui mire angelos regit injuste homines non disponit, profecto inveniunt causales rationes quam justae sint, dum ipsae causae extrinsecus videantur injustae; dumque id humiliter faciunt, semetipsos saepe in sua voluntate reprehendunt, sua in se nonnunquam vota dijudicant, dum meliora esse ea quae disponit conditor pensant. Unde bene adhuc subditur:
VERS. 4.— Ponam coram eo judicium, et os meum replebo increpationibus.
35. Ex occultorum Dei judiciorum consideratione ad poenitentiam accenduntur electi. —Coram Deo judicium ponere est intra secretum mentis per fidei contemplationem ad tremendum examen majestatis illius oculos nostrae considerationis aperire, quid peccator homo mereatur attendere, et occultus nunc et tacitus judex quam terribilis post appareat considerare. Ex qua re agitur ut ad cognitionem sui anima subtilius revocetur, et quo occultum judicem suum magis terribilem videt, eo de suis actibus formidolosius angustetur. Anxie trepidat, culpas suas lamentis insequitur, poenitendo increpat, qualem [Col. 1138C] fuisse se meminit. Unde nunc quoque postquam dictum est: Ponam coram eo judicium, recte subjungitur: Os meum replebo increpationibus. Qui enim sibi in conspectu Dei judicium ponit, os suum increpationibus replet, quia dum subtile examen tremendi contra se judicis contemplatur, amarae se poenitentiae invectione persequitur. Saepe autem dum culpas nostras pensare negligimus, quae earum reprehensio in judicio sequatur ignoramus; dum vero eas poenitendo persequimur, quid nobis de eis judex in suo examine dicere possit invenimus. Unde adhuc apte subjungitur:
VERS. 5.— Ut sciam verba quae mihi respondeat, et [Col. 1138D] intelligam quid loquatur mihi.
36. Occulta Dei judicia, dum metuunt, evadunt electi. —Tunc enim culpas plangimus cum pensare coeperimus. Sed tunc subtilius pensamus, cum sollicitius plangimus, atque ex lamentis in corde nostro [Col. 1138D] Melius, fortasse, plenius noscitur. Sane in Vindoc. legimus plenius agnoscitur quid est quod peccantibus. Caeterum lectionem mutare non praesumpsimus, quam habent Editi et Mss. fere omnes. plenius nascitur quid peccantibus divina districtio minatur, quae erunt illa reproborum improperia, [Col. 1139A] qui terror, quae implacabilis [Col. 1139D] Ita Germ., Norm., Vindoc., Bellovac. In omnibus Ed., animadversio. Monet tamen Gussanv. aliter legi aversio, vel adversio. Majestatis aversio. Tanta enim tunc Dominus reprobis iratus dicet; [Col. 1139D] Vindoc., quanta eos iniqua agere ex aequanimitate permiserit. quanta eos pati ex aequitate permiserit. Quae nimirum [Col. 1139D] Olim in Utic., verba animadversitatis. verba animadversionis illius justi, dum modo sollicite metuunt, evadunt. Sed quis in illo examine inveniri justus valeat, si secundum suae fortitudinis Majestatem vitam hominum 515 discutiat Deus? Apte ergo subjungitur:
VERS. 6.— Nolo multa fortitudine contendat mecum; nec magnitudinis suae mole me premat.
37. Dei fortitudinem formidantes, infirmitatem in assumpta humanitate desiderant. —Mens etenim [Col. 1139D] Vindoc., cujuslibet justi. quamlibet justi, si ab omnipotente Domino districte judicatur, mole magnitudinis premitur. In quibus [Col. 1139B] nimirum verbis hoc quoque intelligendum est, quod sanctus vir, dum Dei fortitudinem devitat, quid ejus aliud quam infirmitatem desiderat? Et scriptum est: Quod infirmum est Dei, fortius est hominibus (I Cor. I, 25) . Unde et protinus adjungit:
VERS. 7.— Proponat aequitatem contra me, et perveniet ad victoriam judicium meum.
Quis enim alius nisi Mediator Dei et hominum, homo Christus Jesus (I Tim. II, 5) , aequitatis nomine designatur? de quo scriptum est: Qui factus est sapientia nobis a Deo et justitia (I Cor. I, 30) . Quae scilicet justitia dum in hunc mundum contra vias peccatorum venit, antiquum hostem vincimus, a quo captivi tenebamur. Dicat ergo: Nolo multa fortitudine contendat mecum, nec magnitudinis suae [Col. 1139C] mole me premat; proponat aequitatem contra me, et perveniet ad victoriam judicium meum. Id est, ad redarguendas vias meas incarnatum Filium mittat, et tunc insidiantem adversarium per absolutionis meae judicium victor excludam. Si enim in divinitatis fortitudine sic unigenitus Dei Filius invisibilis maneret, ut nil de nostra infirmitate susciperet, infirmus homo ad eum invenire accessum gratiae quando potuisset? Consideratum quippe pondus ejus magnitudinis opprimeret potius quam juvaret. Sed fortis [Col. 1139D] Hunc loquendi modum jam observavimus in nostro Gregorio. Vide supra, lib. XV, cap. olim 10, nunc 16, n. 20, et lib. II, n. 60. super omnia apparuit infirmus inter omnia, ut dum nobis ex assumpta infirmitate congrueret, ad permanentem nos suam fortitudinem elevaret. In altitudine enim sua divinitas a nobis utpote parvulis apprehendi non potuerat, sed stravit se hominibus [Col. 1139D] [Col. 1140D] Turon., Norm., Anglic., ita habent, non per humilitatem, ut legitur in Editis. Apud Gilot., in margine, annotatur, al., per humanitatem. per humanitatem, et quasi in jacentem ascendimus; surrexit, et levati sumus. Unde hoc quoque mox subditur, per quod divinitas invisibilis atque incomprehensibilis demonstretur. Nam sequitur:
VERS. 8, 9.— Si ad Orientem iero, non apparet; [Col. 1140A] si ad Occidentem, non intelligam eum; si ad sinistram, quid agam? non apprehendam eum; si me vertam ad dexteram, non videbo illum.
38. Deus invisibilis et incomprehensibilis, non in parte sed ubique quaerendus. —Creator quippe omnium in parte non est, quia ubique est. Et tunc minus invenitur, quando is qui totus ubique est in parte quaeritur. Incircumscriptus namque spiritus omnia intra semetipsum habet, quae tamen et implendo circumdat, et circumdando implet, et sustinendo transcendit, et transcendendo sustinet. Bene autem postquam dictum est: Si ad Orientem iero, non apparet; si ad Occidentem, non intelligam eum; si ad sinistram quid agam? non apprehendam eum; si me vertam ad dexteram, non videbo illum; illico adjunxit: [Col. 1140B] Ipse vero scit viam meam. Ac si aperte dicat: Videre non valeo videntem me, et eum qui me subtiliter intuetur intueri non possum; ut videlicet ostendat [Col. 1140D] Vindoc., quia tanto citius. quia tanto cautius formidandus est, quanto conspicabilis non est. Qui enim ita nos aspicit, ut a nobis aspici nequeat, eo magis timendus est, quo cuncta videns minime videtur. Cum enim contra nos latere quempiam in insidiis credimus, eo illum amplius metuimus, quo minime videmus. 516 Cumque ejus insidias nequaquam deprehendimus ubi sunt, et ibi eas metuimus ubi non sunt. Creator autem noster, qui ubique totus est, et cernens cuncta non cernitur, tanto magis metuendus est, quanto invisibilis permanens, de nostris actibus quando et quid decernat ignoratur. Quae tamen verba intelligi et aliter [Col. 1140C] possunt. Ad Orientem quippe imus, cum mentem in consideratione majestatis ejus attollimus. Sed non apparet, quia qualis in natura sua est [Col. 1140D] Omnes Norm., a cogitatione mortalium. a cogitatione mortali videri non praevalet. Si ad Occidentem non intelligam [Col. 1140D] Deest eum in eisdem. Mss. eum. [Vet. XVI. ] Ad Occidentem imus cum sublevatum in Deo cordis oculum, sed ipsa immensitate luminis reverberatum, ad nosmetipsos reducimus, et lassati discimus valde super nos esse quod quaerebamus, nostramque mortalitatem considerantes, indignos nos adhuc esse deprehendimus qui immortalem [Col. 1140D] Ebroic. et alii Norm., videre volebamus. Olim in Utic., valeamus. videre valeamus. Si ad sinistram, quid agam non apprehendam eum. Ad sinistram ire est peccatorum delectationibus consentire. Et nimirum constat quia Deum apprehendere non valet qui adhuc in delectatione peccati per sinistram jacet. Si [Col. 1140D] me vertam ad dexteram, non videbo illum. In dexteram procul dubio vertitur qui de virtutibus elevatur. Sed Deum videre non valet qui privata laetitia de bonis actibus gaudet, quia in eo cordis oculum tumor elationis premit. Unde bene alias dicitur: [Col. 1140D] Vindoc., nec declinabis. Norm., ne declines. Non declines ad dexteram, aut ad sinistram (Deut. XVII, 11) . In quibus cunctis plerumque se anima discutit, [Col. 1141A] nec tamen plene deprehendere semetipsam valet. Unde hic apte subditur:
VERS. 10.— Ipse vero scit viam meam.
39. Deus justorum vias explorat eosque probat. —Ac si patenter dicat: Ego me et districte discutio, et perfecte me scire non possum; et tamen ille quem videre non valeo, videt subtiliter cuncta quae ago. Sequitur:
[Col. 1141D] Bigot., Sag., Lyr., et probavit me. Et probabit me quasi aurum quod per ignem transit.
Aurum in fornace ad naturae suae claritatem proficit, dum sordes amittit. Quasi aurum ergo quod per ignem transit probantur animae justorum, quibus exustione tribulationis et subtrahuntur vitia et merita [Col. 1141B] augentur. Nec elationis fuit quod sanctus vir in tribulatione se positum auro comparavit, quia qui Dei voce justus ante flagella dictus est, non idcirco tentari permissus est ut in eo vitia purgarentur, sed ut merita crescerent, aurum vero igne purgatur. Minus ergo de se aestimavit ipse quam erat, dum, tribulationi traditus, purgari se credidit, qui purgandum in se aliquid non habebat.
40. Justi quantumvis humiles, sua bona opera non ignorant. —Sciendum vero est quia quamvis de se humilia sentiat animus justorum, ea tamen quae agunt quam sint recta conspiciunt, sed de eorum rectitudine non praesumunt: Unde adhuc subditur: Vestigia ejus secutus est pes meus: viam ejus custodivi, et non declinavi ex ea. A mandatis labiorum [Col. 1141C] ejus non recessi, et in sinu meo abscondi verba oris ejus. Sed in his omnibus an se esse aliquid existimet videamus. Sequitur: Ipse enim solus est [Rec. XVI ]. Qua sententia subjuncta ostendit quia in tot bonis quae egerat nil esse se credidit. Sed haec ipsa superius verba repetentes, ut possumus perstringamus.
517. VERS. 11.— Vestigia ejus secutus est pes meus.
41. Dei longanimitas et pietas nobis unitandae. Exempla Christi sequenda. —Quasi quidam namque gressus Dei sunt, quas cernimus, [Col. 1141D] Vindoc., operationes ejus quibus quilibet bonus adjuvatur, quisque malus regitur. operationes ejus, quibus bonus quisque malusque regitur, quibus justi injustique suis [Col. 1141D] Turon, suis ordinationibus. ordinibus disponuntur, quibus et subjectus quisque ad meliora quotidie ducitur, et [Col. 1141D] adversus ad deteriora corruens toleratur. De quibus nimirum gressibus Propheta dicebat: Visi sunt gressus tui, Deus (Psal. LXVII, 25) . Nos itaque cum virtutem longanimitatis atque pietatis ejus intuemur, et intuentes imitari contendimus, quid aliud quam gressuum ejus vestigia sequimur, [Col. 1141D] Vindoc., quia extrema quaedam ejus opera imitamur. Hoc enim veritas admonebat discipulis suis [Col. 1142D] imitari. quia extrema quaedam ejus operationis imitamur. Haec enim Patris sui vestigia Veritas admonebat imitari, cum diceret: [Col. 1142A] Orate pro persequentibus et calumniantibus vos, ut sitis filii Patris vestri, qui in coelis est, qui solem suum oriri facit [Col. 1142D] Utic. et Sag., super justos et injustos. super malos et bonos (Matth. V, 45; Luc. VI, 28) . [ Vet. XVII. ] Potest tamen beatus Job, qui certa fide jam dixerat: Scio quod Redemptor meus vivit, et in novissimo die de terra surrecturus sum (Job. XIX, 25) , sic in futura operatione incarnandae sapientiae intendere, sicut nos ejusdem sapientiae jam praeterita opera per fidem videmus, quod Mediator Dei et hominum benignus ad tribuendum, humilis ad sustinendum, patiens ad exemplum praebendum fuerit. Cujus nimirum vitam dum beatus Job, superno spiritu repletus, sollicita intentione conspiceret, futuram mansuetudinis illius humilitatem praevidens, quasi ad exemplum sibi propositum recurrit, [Col. 1142B] ut quidquid in hac vita ageret, ad imitationis illius vestigia ligaret, quatenus qui occultae dispositionis ejus sublimia videre non poterat, quasi in terra conspiciens, ad imitationem ejus vestigia teneret. De quibus ejus vestigiis per Petrum dicitur: Christus passus est pro nobis, vobis relinquens exemplum, ut sequamini vestigia ejus (I Petr. II, 21) . De quo adhuc subditur:
IBID.— Viam ejus custodivi, et non declinavi ex ea.
42. Justorum sollicitudo est vias veritatis observare. —Custodit [Col. 1142D] Norm., etenim et non declinat, et non declinat, qui hoc ubi intendit operatur. Custodire quippe per intentionem, est non declinare per operationem. Haec namque est [Col. 1142C] sollicitudo justorum, ut actus suos quotidie juxta vias veritatis examinent, et, ea sibi in regulam proponentes, a rectudinis earum tramite non declinent. Super semetipsos quippe quotidie ire contendunt, et quo in virtutum verticem provehuntur, cauta reprehensione dijudicant, quidquid de eis ex semetipsis remanet infra semetipsos, et totos se illo festinant trahere, ubi se inveniunt ex parte pervenisse. Sequitur:
VERS. 12.— A mandatis labiorum ejus non recessi.
43. Dei voluntatem in Scripturis scrutari, alia justorum sollicitudo. —Sicut bene obsequentes famuli dominorum suorum [Col. 1142D] Plurimi Norm., vultus semper intuentes sunt. ut festini audiant. vultibus semper intenti sunt, ut ea quae praeceperint, festine audiant et implere contendant, [Col. 1142D] sic justorum mentes per intentionem suam omnipotenti Domino assistunt, atque in scriptura ejus quasi os ejus intuentur, ut quia per eam Deus loquitur omne quod vult, tanto a voluntate ejus non discrepent, quanto eamdem voluntatem illius in ejus eloquio agnoscunt. Unde fit ut ejus verba non per eorum aures supervacue transeant, sed haec in suis cordibus figant. Unde hic subditur:
518. IBID.— Et in sinu meo abscondi verba oris ejus.
44. Verba Dei in sinu abscondere, alia justorum sollicitudo. —In sinu etenim cordis verba oris ejus abscondimus, quanto mandata illius non transitorie, sed implenda opere audimus. Hinc est quod de ipsa matre Virgine scriptum est: Maria autem conservabat omnia verba haec, conferens in corde suo (Luc. II, 19) . Quae nimirum verba, et cum ad operationem prodeunt, in sinu cordis absconsa latent, si per hoc quod foris agitur intus agentis animus non elevatur. Nam cum conceptus sermo ad opus ducitur, si per hoc humana laus quaeritur, sermo Dei in sinu mentis procul dubio non occultatur. Sed nosse velim, beate vir, cur te tanta intentione examines, cur te tanta sollicitudine [Col. 1143B] astringas? Sequitur:
VERS. 13.— Ipse enim solus est, et nemo avertere potest [Col. 1143D] Plerique cogitationes ejus. cogitationem ejus.
45. Deus solus est, in cujus essentiae comparatione esse nostrum non esse est. —Nunquid non sunt angeli et homines, coelum et terra, aer et maria, cuncta volatilia, quadrupedia, [Col. 1143D] Utic., Lyr., Bigot., etc., atque repentia, et caetera de quibus scriptum est creavit. atque repentia? Et certe scriptum est: Creavit ut essent. omnia (Genes. II, 3, seq.) . Cum ergo in rerum natura tam multa sint, cur beati viri voce nunc dicitur: Ipse enim solus est. Sed aliud est esse, aliud principaliter esse; aliud mutabiliter, atque aliud immutabiliter esse. Sunt enim haec omnia, sed principaliter non sunt, quia in semetipsis minime subsistunt, et nisi gubernantis [Col. 1143C] manu teneantur, esse nequaquam possunt. Cuncta namque in illo subsistunt; a quo creata sunt, nec ea quae vivunt sibimetipsis vitam tribuunt, neque ea quae moventur et non vivunt suis nutibus ad motum ducuntur, sed ille cuncta movet, qui quaedam vivificat, quaedam vero non vivificata in extremam essentiam mire ordinans servat. Cuncta quippe ex nihilo facta sunt, eorumque essentia rursum ad nihilum tenderet, nisi eam auctor omnium regiminis manu retineret Omnia itaque quae creata sunt, per se nec subsistere praevalent, nec moveri; sed in tantum subsistunt, in quantum ut esse debeant acceperunt; in tantum moventur, in quantum occulto instinctu disponuntur. Ecce enim peccator flagellandus est de rebus humanis: arescit in ejus laboribus terra, concutitur in [Col. 1143D] ejus naufragiis mare, ignescit in ejus sudoribus aer, obtenebrescit contra eum inundationibus coelum, inardescunt in ejus oppressionibus homines, moventur [Col. 1143D] Hoc est ei adversando. De significatione hujus vocis jam saepe dictum. Vide supra, l. XI, n. 38, et l. II, n. 51. in ejus adversitate et angelicae virtutes. Nunquidnam haec, quae inanimata vel quae viventia diximus, suis instinctionibus et non magis divinis impulsionibus agitantur? Quidquid est itaque quod exterius saevit, per hoc ille [Col. 1144D] Norm., et Germ., metuendus est. intuendus est, qui hoc [Col. 1144A] interius disponit. In omni igitur causa solus ipse intuendus est, qui principaliter est. Qui etiam ad Moysen dicit: Ego sum qui sum. Sic dices filiis Israel: Qui est, misit me ad vos (Exod. III, 14) . Cum itaque flagellamur per ea quae videmus, illum debemus sollicite metuere, quem non videmus. Vir itaque sanctus despiciat quidquid exterius terret, quidquid per essentiam suam, nisi regeretur, ad nihilum tenderet, et mentis oculo, [Col. 1144D] Bellovac, sub pressionibus intueatur. suppressis omnibus, intueatur unum in cujus essentiae comparatione esse nostrum non esse est, et dicat: Ipse enim solus est.
519 [ Rec. XVII.] 46. Deus immutabilis natura et voluntate. —De cujus mox immutabilitate apte subjungitur: Et nemo avertere potest [Col. 1144D] Norm., Cogitationes ejus. cogitationem ejus. Sicut enim immutabilis natura est, [Col. 1144D] Lyr., Bigot., Ebroic., Sag., immutabilis cogitatione, Germ., Cogitationis. Vindoc., sicut enim immutabilis natura est, ita immutabilis voluntas ita immutabilis [Col. 1144B] voluntate. Cogitationem quippe ejus nullus avertit, quia nemo resistere occultis ejus judiciis praevalet. Nam etsi fuerunt quidam qui deprecationibus suis ejus cogitationem avertisse viderentur, ita fuit ejus interna cogitatio, ut sententiam illius avertere deprecando potuissent, et ab eo acciperent quod agerent apud ipsum. Dicat ergo: Et nemo avertere poterit cogitationem ejus, quia semel fixa judicia mutari nequaquam possunt. Unde scriptum est: Praeceptum posuit, et non praeteribit (Psal. CXLVIII, 6) ; et rursum: Coelum et terra transibunt, verba autem mea non transibunt (Marc. XIII, 31) ; et rursum: Non enim cogitationes meae sicut cogitationes vestrae, neque viae meae sicut viae vestrae (Isai. LV, 8) . Cum ergo exterius mutari videtur sententia, interius consilium non [Col. 1144C] mutatur, quia de unaquaque re immutabiliter intus constituitur, quidquid foris mutabiliter agitur. Sequitur:
IBID.— Et anima ejus quodcunque voluit, hoc fecit.
47.— Deo nec illa obsistunt quae contra voluntatem illius fieri videntur. —Cum sit cunctis corporibus exterior, cunctis mentibus interior Deus, ea ipsa vis ejus, qua omnia penetrat, cunctaque disponit, anima illius appellatur. Cujus videlicet voluntati nec illa obsistunt, quae contra voluntatem illius fieri videntur, quia ad hoc nonnunquam permittit fieri etiam quod non praecipit, ut per hoc illud certius impleatur quod jubet. Apostatae quippe angeli perversa voluntas est, sed tamen a Deo mirabiliter ordinatur, ut ipsae quoque ejus insidiae utilitati bonorum serviant, quos [Col. 1144D] purgant dum tentant. Sic itaque ejus anima quodcunque voluit hoc fecit, ut inde quoque voluntatem suam impleat, unde voluntati illius repugnari videbatur. Terreatur ergo vir justus, et tantae majestatis pondus considerans, infirmum se esse deprehendat.
48. Sed inter verba haec percunctari libet, ac dicere: O beate Job, inter tot flagella positus cur adhuc adversa formidas? jam tribulationibus cingeris, jam [Col. 1145A] innumeris afflictionibus angustaris. Malum timeri debet quod necdum susceptum est; tu in tanto positus dolore quid metuis? Sed ecce vir justus nostris inquisitionibus satisfaciens adjungit:
VERS. 14.— Cum expleverit in me voluntatem suam, et alia multa similia praesto sunt ei.
49. Ex his quae patimur, formidare discimus quae nondum passi sumus. —Ac si aperte dicat: Jam perpendo quae patior, sed adhuc formido quae pati possum. Explet enim in me voluntatem suam, quia multis me [Col. 1145D] Editi, persecutionibus. invitis Mss. Norm. et aliis. percussionibus affligit. Sed multa similia praesto sunt ei, quia si ferire cogitat, adhuc invenit ubi plaga crescat. Hinc itaque pensandum est quam pavidus ante flagellum fuit, qui etiam percussus adhuc metuit ne feriatur. [Col. 1145B] Incomprehensibilem quippe vim ei inesse considerans et potestatis et examinis, esse vir justus noluit nec de flagello securus. Unde adhuc metuens adjungit:
VERS. 15.— Et idcirco a facie ejus turbatus sum, et considerans eum, timore sollicitor.
50. Malis securitatem prae se ferentibus, justi semper timent. —Bene a facie Domini turbatur, qui terrorem majestatis illius cordis sui obtutibus proponit, et ejus rectitudinis pavore concutitur, dum 520 se reddendis rationibus conspicit idoneum non esse, si dictricte judicetur. Recte autem dicitur: Et considerans eum, timore sollicitor, quia divinae animadversionis vim cum minime quisque considerat, minime formidat; et tanto magis in hac vita quasi securus est, quanto [Col. 1145C] a consideratione internae districtionis alienus. Semper etenim justi viri ad cordis secretarium redeunt [Col. 1145D] Vindoc, cum vim occultae. vim occultae districtionis intuentur, majestatis intimae judicio assistunt, ut eo magis quandoque securi sint, quo hic quandiu viverent securi esse noluerunt. Nam malorum mentes cum renuunt considerare quod timeant, ad hoc quandoque gaudentes perveniunt quod timentes nullo modo evadant. Sed ecce de beato Job novimus quod crebris Dei sacrificiis deditus, quod hospitalitatibus, quod indigentiis pauperum impensus, quod suis etiam subditis humilis, quod sibi adversantibus benignus fuit, et tamen tot flagella suscepit nec jam securus exstitit inter flagella, sed adhuc metuit, adhuc divinae districtionis vim considerans contremiscit. Quid nos itaque miseri, quid peccatores [Col. 1145D] dicimus, si sic timet, qui sic egit? Sed tanti timoris pondus an a semetipso habeat, innotestat. Sequitur:
VERS. 16. Deus mollivit cor meum, et Omnipotens conturbavit me.
51. Timor hic donum Dei est. —Ex divino munere cor justi [Col. 1145D] Vindoc., molle dicitur. moliri dicitur, quia superni judicii timore [Col. 1146A] penetratur. Molle est enim quod penetrari potest, durum quod penetrari non potest. Unde per Salomonem dicitur: Beatus homo qui semper est pavidus, qui vero mentis est durae corruet in malum (Prov. XXVIII, 14) . Virtutem ergo suae formidinis non sibi, sed auctori tribuit, qui ait: Deus mollivit cor meum, et Omnipotens conturbavit me. Non autem secura, sed perturbata sunt corda bonorum, quia dum futuri examinis pondus considerant, quietem hic habere non appetunt, securitatem suam districtionis intimae consideratione perturbant. Qui tamen inter ipsa timoris supplicia saepe animum revocant ad dona, et ut semetipsos [Col. 1145D] Vindoc., sana consolatione. consolatione refoveant, inter hoc quod metuunt reducunt oculum [Col. 1145D] Ebroic. et alii Norm., ad bona quae acceperunt. ad dona quae acceperunt, ut spes sublevet quem timor premit. Unde et sequitur:
VERS. 17.— Non enim perii propter imminentes tenebras, nec faciem meam operuit caligo.
52. Flagella justorum aut mala perpetrata purgant, aut futura devitant. —Ille enim in flagello positus a salute corporis propter imminentes tenebras perit, qui idcirco pro transactis percutitur, ut a futuris suppliciis abscondatur. Flagella quippe bonorum aut vitia perpetrata purgant, aut ea quae poterant perpetrari futura devitant. Beatus autem Job, quia in flagello positus, nec a peccatis praecedentibus purgabatur, nec ab imminentibus tegebatur, sed ejus tantummodo in flagello virtus augebatur, fiducialiter dicit: Non enim perii propter imminentes tenebras, nec faciem [Col. 1146C] meam operuit caligo. Qui enim semper divinae formidinis pondus aspexit, ejus cordis faciem caligo peccati non operuit. Et is quem supplicia nulla sequebantur, salutem corporis propter imminentes tenebras non amisit.
53. A pravis cogitationibus nemo immunis. —Et notandum quod [Col. 1145D] Turon., in se priora. In Ebroic. caeterisque Norm. [Col. 1146D] legitur superiora, pro priora. In Uticensi tamen olim scriptum erat priora. ipse priora denuntians nequaquam ait: Faciem meam non tetigit; sed: Non operuit caligo. Saepe enim etiam corda justorum 521 subortae cogitationes polluunt, terrenarum rerum [Col. 1146D] Turon., delectationes tangunt delectationibus tangunt, sed dum citius manu [Col. 1146D] Norm., sanctae districtionis. sanctae discretionis abiguntur, festine agitur ne cordis faciem caligo operiat, quae hanc jam ex illicita [Col. 1146D] Turon., cogitatione. delectatione tangebat. Nam saepe in ipso orationis sacrificio importunae se cogitationes ingerunt, quae [Col. 1146D] hoc rapere vel maculare valeant, quod in nobis Deo flentes immolamus. Unde Abraham cum ad occasum solis sacrificium offerret, insistentes aves pertulit, quas studiose, ne oblatum sacrificium raperent, abegit (Genes. XV, 11) . Sic nos cum in ara cordis holocaustum Deo offerimus, ab immundis hoc volucribus custodiamus, ne maligni spiritus et perversae cogitationes rapiant quod mens nostra offerre se Domino utiliter sperat. Sequitur:
CAP. XXIV, VERS. 1.— Ab Omnipotente non sunt abscondita tempora; qui autem noverunt eum, ignorant dies illius.
54. Dies Dei ejus aeternitas. Deus est quod habet. —Quid dies Dei, nisi ipsa ejus aeternitas appellatur? quae nonnunquam unius diei pronuntiatione exprimitur, sicut scriptum est: Melior est dies una in atriis tuis super millia (Psal. LXXXIII, 11) . Nonnunquam vero pro sua longitudine dierum multorum appellatione signatur, de quibus scriptum est: In saeculum saeculi anni tui (Psal. CI, 25) . Nos itaque intra tempora volvimur, per hoc quod creatura sumus. Deus autem qui creator est omnium aeternitate sua tempora nostra comprehendit. Ait ergo: Ab [Col. 1147B] Omnipotente non sunt abscondita tempora; qui autem noverunt eum, ignorant dies illius. Quia ipse quidem nostra comprehensibiliter conspicit, nos autem ea quae ejus sunt comprehendere nullatenus valemus. Sed natura Dei cum simplex sit, mirandum valde est, cur dicit: Qui noverunt eum, ignorant dies illius. Neque enim aliud ipse, atque aliud dies ejus sunt. Deus namque hoc est quod habet. Aeternitatem quippe habet, sed ipse est aeternitas. Lucem habet, sed lux sua ipse est. Claritatem habet, sed ipse est claritas sua. Non est ergo in eo aliud esse, et aliud habere. Quid est itaque dicere: Qui noverunt eum, ignorant dies illius, nisi quia et qui cognoscunt eum adhuc nesciunt? Nam et qui jam eum fide tenent, adhuc per speciem ignorant. Et cum ipse sibi sit [Col. 1147C] aeternitas, quem veraciter credimus, qualiter tamen sit ipsa ejus aeternitas ignoramus. In hoc namque quod de divinae naturae potentia audimus, ea nonnunquam cogitare consuevimus quae per experientiam scimus. Omne enim quod coepit et desinit, initio et fine concluditur. Quod si mora aliquantula differtur ut finiatur, longum dicitur; in qua videlicet longinquitate cum quisque mentis oculos reducit retro per memoriam, tendit ante per exspectationem, [Col. 1147D] Norm., quasi spatium temporis. quasi per spatium temporis dilatat in mente. Cumque audit aeternitatem Dei, humano more [Col. 1147D] Turon., intento animo. intendenti animo longa vitae spatia proponit, in quibus [Col. 1147D] Idem, meditetur. In Germ. legitur habuit, pro abiit. metiatur semper et quid abiit retro, quod retineatur in memoria, et quid ante restat, quod exspectetur ex intentione.
55. In aeternitate nihil praeteritum aut futurum. —Sed [Col. 1147D] quoties in aeternitate ista cogitamus, aeternitatem necdum cognovimus. Ibi quippe est quod nec initio incipitur, nec fine terminatur, ubi neque exspectatur quod veniet, neque [Col. 1147D] Ex Mss. Anglic. alii habent praecurrit, alii recurrit, quam lectionem omnibus praeferendam censet Th. Jamesius. percurrit quod debeat recordari, sed est unum quod 522 semper esse est. Quod etsi nos et angeli cum initio [Col. 1147D] Deest esse in Norm. et plerisque. Prius tamen [Col. 1148D] exstabat in Utic. Vet. Edit. habent: Quod etsi nos et angeli, cum initium videre incipimus. esse videre incipimus, esse tamen hoc sine initio videmus, ubi sic semper sine fine esse est, ut nunquam se animus tendat ad [Col. 1148A] sequentia, ac si multiplicentur quae sunt et longa fiant. Nam etsi per prophetiae spiritum dictum est: Domine, qui regnas in aeternum, et in saeculum, et adhuc (Fortasse, Exod. XV, 18, ubi legitur: Dominus regnabit in aeternum [Hebr., in saeculum] et ultra), more sacri eloquii, humano modo spiritus hominibus est locutus, ut ibi adhuc diceret, [Col. 1148D] Germ., Ubi exspectatione inesset. ubi exspectatio non inesset. Adhuc enim aeternitas non habet, quae semper esse habet, in qua nulla pars suae longitudinis praeterit, ut pars alia succedat, [Col. 1148D] Ita emendavimus ex nostris Mss. et Anglic., cum prius legeretur: Sed totum simul esse est, et nil deesse quod cernat, in qua, etc. Admonemus tamen sic olim lectum fuisse in Utic. sed totum simul esse est, ut nil deesse videatur quod non cernat; in qua omne quod est animus videt et tardum non esse, et longum esse. Sed haec de aeternitatis diebus loquentes, conamur magis videre aliquid quam videmus. Dicatur igitur recte: Qui autem noverunt eum, [Col. 1148B] ignorant dies illius, quia etsi jam Deum per fidem novimus, qualiter tamen sit ejus aeternitas, sine praeterito ante saecula, sine futuro post saecula, sine mora longa, sine praestolatione perpetua, non videmus. Beatus itaque Job sanctae Ecclesiae typum tenens, quia sub magno se scientiae freno moderatur, ne plus sapiat quam oportet sapere, et dies Dei non posse comprehendi testificans, ad haereticorum mox superbiam respectum mentis reducit, qui alta sapere appetunt, et quod capere utcunque non possunt perfecte se scire gloriantur. Nam sequitur:
VERS. 2.— Alii terminos transtulerunt, diripuerunt greges, et paverunt eos.
56. Haeretici terminos a patribus constitutos transferunt. —Quos [Col. 1148C] aliorum nomine nisi haereticos designat, qui a sanctae Ecclesiae gremio extranei existunt? Ipsi enim terminos transferunt, quia constitutiones patrum praevaricando transcendunt. De quibus nimirum constitutionibus scriptum est: Ne transgrediaris terminos antiquos, quos posuerunt patres tui (Prov. XXII, 28) . Qui greges diripiunt et pascunt, quia imperitos quosque perversis ad se persuasionibus trahunt, et doctrinis pestiferis ad interficiendum nutriunt. [ Vet. XXII. ] Nam quod gregum nomine imperiti populi designentur, sponsi verba testantur, qui sponsam suam alloquitur dicens: Nisi cognoveris te, o pulchra inter mulieres, egredere, et abi post vestigia gregum (Cant. I, 7) , id est nisi honorem tuum, quo ad similitudinem Dei es condita, [Col. 1148D] bene vivendo cognoveris, a conspectu meae contemplationis egredere, et imperitorum [Col. 1148D] Norm., viam. vitam imitare populorum. Sequitur:
VERS. 3.— Asinum pupillorum abegerunt, et abstulerunt pro pignore bovem viduae.
57. Electi pupilli sunt. —Quos hoc loco pupillos accipimus, nisi electos Dei, in mentis teneritudine [Col. 1149A] positos, qui magna fidei gratia nutriuntur, et patris sui jam pro se mortui faciem necdum vident? Et sunt plerique in Ecclesia qui quosdam conspiciunt coelestia appetere, terrena omnia despectui habere; et quamvis ipsi in hujus mundi laboribus insudent, eis tamen quos ad coelestia anhelare conspiciunt de rebus quas in hoc mundo possident hujus vitae adjutorium ferunt. Et quamvis ipsi agere spiritalia nequeant, ad summa tamen tendentibus libenter subsidia ministrant. Portare enim asinus 523 onera hominum solet. Quasi ergo quidam asinus electorum est, [Col. 1149D] Vindoc., Germ. et omnes Norm., qui terrenis rebus. qui, terrenis actibus deserviens, deportat onera usibus hominum. Et saepe cum haeretici quemlibet talem a sanctae Ecclesiae gremio avertunt, quasi pupillorum asinum abigunt, quia cum hunc ad perfidiam suam pertrahunt, a ministerio bonorum repellunt.
[Col. 1149B] 58. Vidua est Ecclesia. —Quae autem vidua nisi sancta Ecclesia debet intelligi, quae occisi viri sui interim visione privata est? Bos autem hujus est viduae, unusquisque praedicator. Et saepe contingit ut haeretici perversis suis dogmatibus ipsos etiam qui praedicatores videbantur trahant. Bovem ergo viduae auferunt, cum de sancta Ecclesia etiam praedicantem tollunt. Ubi recte est adjunctum: Pro pignore. Pignus namque cum tollitur, aliud quidem est quod tenetur, sed tamen adhuc aliud quaeritur. Et plerumque haeretici ideo eos conantur auferre qui praedicant, ut eorum etiam sequaces trahant. Pro pignore ergo bos viduae tollitur, quando idcirco ipse qui praedicabat rapiatur, ut alii sequantur. Ex cujus ruina plerumque [Col. 1149C] agitur ut hi quoque de sanctae Ecclesiae gremio exeant, qui in ea bonis moribus praediti mites atque humiles esse videbantur. Unde et subditur:
VERS. 4.— Subverterunt pauperum viam, et oppresserunt pariter mansuetos terrae.
59. Pauperum nomine humiles intelligendi. —Paupertatis namque nomine saepe humilitas designari solet. Et nonnunquam hi qui mansueti atque humiles videntur, si servare discretionem nesciunt, exemplis aliorum cadunt. Sunt vero nonnulli haeretici qui populis admisceri fugiunt, sed recessum vitae secretioris petunt; qui plerumque eos quos inveniunt eo amplius peste suae persuasionis inficiunt, quo quasi ex vitae [Col. 1149D] meritis reverentiores videntur. De quibus subditur:
VERS. 5.— Alii quasi onagri in deserto egrediuntur ad opus suum.
60. Onagris similes sunt haeretici. Non Dei opus, sed suum peragunt. —Onager enim agrestis est asinus. Et recte hoc in loco onagris comparantur haeretici, quia, in suis [Col. 1149D] Ita Norm., Vindoc., Turon. ac vet. Edit. Recentioribus [Col. 1150D] Editoribus magis placuit voluntatibus. voluptatibus dimissi, a vinculis sunt fidei et rationis alieni. Unde scriptum est: Onager assuetus in solitudine, in desiderio animae suae attraxit ventum amoris sui (Jerem. II, 24) . Onager [Col. 1150A] quippe in solitudine assuetus est, quia dum terram cordis sui disciplinae virtute non excolit, ibi habitat ubi fructus non est. Quia in desiderio animae suae ventum amoris sui attrahit, quia ea quae ex desiderio scientiae in mente concipit inflare praevalent, non aedificare. Contra quos dicitur: Scientia inflat, charitas vero aedificat (I Cor. VIII, 1) . Unde hic quoque congrue infertur: Egrediuntur ad opus suum. Non enim Dei, sed suum opus peragunt, dum non recta dogmata, sed propria desideria sequuntur. Scriptum quippe est: Ambulans in via immaculata, hic mihi ministrabat (Psal. C, 6) . Qui ergo non in via immaculata ambulat, sibi magis quam Domino ministrat. Sequitur:
[Col. 1150B] IBID.— Vigilantes ad praedam, praeparant panem liberis.
61. Haeretici ad praedam vigilant. —Ad praedam vigilant qui verba justorum ad sensum proprium semper rapere conantur, ut per haec perversis filiis panem erroris [Col. 1150D] Vindoc., praebeant. parent. De quo videlicet pane apud Salomonem verbis mulieris pravitatis haereticae typum gerentis dicitur: 524 Aquae furtivae dulciores sunt, et panis absconditus suavior (Prov. IX, 17) . Sequitur:
VERS. 6.— Agrum non suum demetunt, et vineam ejus quem vi oppresserint vindemiant.
62. Qui agrum non suum, et vineam alienam devastent haeretici. —Potest agri nomine Scripturae [Col. 1150C] sacrae latitudo signari, quam haeretici non suam demetunt, quia ex ea sententias longe a suis sensibus diversas tollunt. Quae vineae quoque appellatione exprimitur, quia per veritatis sententias botros virtutum profert. Cujus vineae dominum, id est Scripturae sacrae conditorem, quasi vi opprimunt, quia ejus sensum in verba sacri eloquii inflectere violenter conantur, qui dicit: Servire me fecisti in peccatis tuis, praebuisti mihi laborem in iniquitatibus tuis (Isai. XLIII, 24) . Et eamdem vineam vindemiant, quia ex ea [Col. 1150D] Ebroic., scientiarum. sententiarum botros pro suae intelligentiae intentione coacervant. Potest agri vel vineae nomine universa Ecclesia designari, quam perversi praedicatores demetunt, et auctorem ejus in membris suis opprimendo vindemiant, quia Creatoris nostri gratiam [Col. 1150D] persequentes, dum quosdam de illa qui recti videbantur rapiunt, quid aliud quam spicas vel botros animarum tollunt? De quibus adhuc subditur:
VERS. 7.— Nudos dimittunt homines, indumenta tollentes, quibus non est operimentum in frigore.
63. Bona opera destruendo, nudos dimittunt homines haeretici. —Sicut vestimenta corpus, sic bona opera protegunt animam. Unde cuidam dicitur: Beatus qui vigilat, et custodit vestimenta sua, ne nudus ambulet (Apoc. XVI, 15) . Haeretici itaque cum in quorumdam [Col. 1151A] mentibus bona opera destruunt, nimirum velamina indumentorum tollunt. Bene autem dicitur: Quibus non est operimentum in frigore. Operimentum quippe ad justitiam pertinet, frigus ad culpam. Et sunt nonnulli qui in quibusdam rebus peccata faciunt, in quibusdam vero recta opera sequuntur. Qui ergo ex aliis actibus delinquit, atque ex aliis justitiam peragit, quid iste nisi in frigore vestitur; alget, et tegitur; quia ex alio opere fervescit ad justitiam, ex alio frigescit ad culpam? Sed cum haeretici bona opera talibus subtrahunt, agunt ne in frigore habeant quo vestiantur. Recte ergo dicitur: Nudos dimittunt homines, indumenta tollentes, quibus non est operimentum in frigore, ut videlicet solum culpae frigus interimat quos calor alterius operis ex parte aliqua tegebat. [Col. 1151B] [ Vet. XXIV. ] Potest vero per frigus desiderium, per vestimentum operatio signari. Et sunt plerique qui adhuc perversis desideriis aestuant, sed, contra se spiritaliter decertantes, rectis sibi operibus repugnant, et bonis actibus tegunt hoc quod sinistrum sibi resultare per tentationem sentiunt. Hi itaque unde mala desiderant, inde algent; unde autem bona operantur, inde vestiti sunt. Cum vero haeretici perversis allegationibus rectae fidei opera subtrahunt, quid agunt, nisi ut hi qui adhuc desideriorum carnalium frigora sentiunt, sine bonorum actuum vestimento moriantur? Sequitur:
VERS. 8.— Quos imbres montium rigant, et non habentes velamen amplexantur lapides.
[Col. 1151C] 64. Sanctorum Patrum sententiis tanquam fluentis rigamur. Sanctorum martyrum invocatio. —Imbres montium sunt verba doctorum. De quibus montibus voce sanctae Ecclesiae dicitur: Levavi oculos meos ad montes (Psal. CXX, 1) . Hos itaque imbres montium rigant, quia sanctorum Patrum 525 fluenta satiant. Velamen autem, ut jam praediximus, boni operis tegmen accipimus, quo quisque tegitur, ut ante omnipotentis Dei oculos, pravitatis ejus foeditas operiatur. Unde scriptum est: Beati quorum remissae sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata (Psal. XXXI, 1) . Quos autem lapidum nomine nisi fortes intra sanctam Ecclesiam viros accipimus? quibus per primum pastorem dicitur: Et vos tanquam lapides vivi superaedificamini (I Pet. II, 5) . Hi itaque qui de nullo [Col. 1151D] suo opere confidunt, ad sanctorum martyrum protectionem currunt, atque ad sacra eorum corpora fletibus insistunt, promereri se veniam, eis intercedentibus, deprecantur. Quid ergo isti in hac humilitate faciunt, nisi quia bonae actionis velamen non habent, lapides amplexantur? Sequitur:
VERS. 9.— Vim fecerunt depraedantes pupillos, [Col. 1151D] Recent. Ed., et vulgum pauperem, reluctantibus Mss. et vet. Ed. et vulgus pauperum spoliaverunt.
65. Haeretici infirmos et indoctos, qua vi qua blandimentis [Col. 1152A] aucupantur. —Cum prosperitatem vitae praesentis haeretici non habent, infirmis mentibus verbis blandioribus perversa persuadent. Si qua vero illis prosperitas temporis praesentis arriserit, etiam violenter trahere quos praevalent non desistunt. Pupillorum itaque nomine designantur hi qui adhuc sunt teneri intra sanctam Ecclesiam constituti, quorum vitam misericors pater moriendo servavit, qui ad bonam jam intentionem deducti sunt, sed adhuc in bonis actibus nulla virtute roborantur. Haeretici igitur depraedantes pupillos vim faciunt, quia contra infirmas fidelium mentes verborum et operum violentia grassantur. Vulgus autem pauperum est populus indoctus, qui si verae sapientiae divitias haberet, vestimentum suae fidei nequaquam amitteret. Quasi quidam quippe intra sanctam Ecclesiam senatores [Col. 1152B] sunt, [Col. 1151D] Ita Mss. Anglic. et nostri. In Editis vet. Paris, et Basil., viri doctores; in aliis, viri doctiores veri doctores, qui cum scientiam in corde multiplicant, veris apud se divitiis abundant. Sed haeretici vulgus pauperum spoliant, quia dum doctos non praevalent, indoctos quosque a valamine fidei praedicatione pestifera denudant. Sequitur:
VERS. 10.— Nudis et incedentibus absque vestitu, et esurientibus tulerunt spicas
66. Haeretici sanctorum Patrum doctrinam auferunt otiosis et incautis. —Quod ait nudis, hoc replicat, absque vestitu; sed aliud est nudum esse, aliud nudum incedere. Omnis enim qui nec bona nec mala operatur, nudus est et otiosus; qui autem mala agit, nudus incedit, quia sine velamine boni operis per iter [Col. 1152D] Lyr. et plurimi, pravitatis suae. pravitatis [Col. 1152C] pergit. Sunt vero nonnulli qui, malum suae nequitiae cognoscentes, [Col. 1152D] Turon., se satiare. satiari pane justitiae festinant, percipere sacri eloquii dicta desiderant. Qui quoties Patrum sententias pro aedificandis mentibus in cogitatione versant, quasi de bona segete spicas portant. Haeretici igitur nudis et incedentibus absque vestitu et esurientibus spicas tollunt, quia sive quidam otiosi sint, et in nullis se [Col. 1152D] Plerique Norm., bonis operibus. bonis exerceant, seu per iter impudentiae absque velamine boni operis pergant, etiam si quando jam ad poenitentiam redire cupiunt, et pabulum verbi concupiscunt, eis esurientibus spicas tollunt, quia in eorum mente perniciosis persuasionibus Patrum sententias destruunt. Nec immerito spicas signare Patrum sententias dicimus, quia saepe dum per figurata eloquia proferuntur, [Col. 1152D] 526 ab eis tegmen litterae quasi aristarum paleas subtrahimus, ut medulla spiritus reficiamur. Sequitur:
VERS. 11.— Inter acervos eorum meridiati sunt, qui calcatis torcularibus sitiunt.
67. Persecutionum quas fidelibus haeretici indicunt utilitas. Saeculi potentes adversus eos commovent. —Omnes qui sanctam Ecclesiam persequuntur, quid [Col. 1153A] aliud quam torcular calcant? Quod divina agi [Col. 1153D] Turon. et Vindoc., dispensatione. dispositione permittitur, ut animarum botri in spiritale vinum defluant, quae, carne corruptibili exutae, ad regna coelestia velut in apothecam currant. Nam injusti dum justos deprimunt, quasi botros sub pedibus mittunt. Compressi autem botri ad superni convivii satietatem exuberant, qui prius quasi in hujus aeris libertate pendebant. Unde David propheta, sanctae Ecclesiae afflictionem conspiciens, [Col. 1153D] Melius, ut censemus, psalmos; nam duo inscribuntur pro torcularibus, scil. VIII, et LXXXIII. Ita etiam legitur in Lyr., et Bigot., et Utic., ubi tamen prius legebatur psalmum. psalmum pro torcularibus scribit (Psal. VIII, aut LXXXIII) . Sed omnes qui vitam fidelium persequuntur, calcant et sitiunt, quia agendo crudelia, ferociores fiunt, impietatis suae meritis caecati, eo ambiunt graviora facere, quo jam gravia fecerunt. Haeretici autem cum per se potestatem persecutionis non habent, hujus saeculi potentes commovent, [Col. 1153B] eorumque mentes ad persequendum trahunt, et quibus valent persuasionibus accendunt. Quos cum crudelia agere contra catholicorum vitam conspiciunt, quasi in ipso solis fervore requiescunt. Bene ergo nunc dicitur: Inter acervos eorum meridiati sunt, qui calcatis torcularibus sitiunt, quia eorum se multitudini adjungunt, quos jam vident gravia agere, et adhuc sitire graviora. [Col. 1153D] Vindoc., quorum fervorem bene eorum desideria satiant. Quorum fervor dum eorum desideria satiat, in eorum actibus, quasi in meridie, quiescunt. Sequitur:
VERS. 12.— De civitatibus fecerunt viros gemere.
68. Haeretici Ecclesiae unitatem solvere nituntur. —Quia civitates a conviventibus populis appellantur, non immerito civitatum nomine verae sunt fidei Ecclesiae [Col. 1153C] designatae, quae in singulis mundi partibus positae unam catholicam faciunt, in qua fideles omnes de Deo recta sentientes concorditer vivunt. [ Vet. XXVI. ] Hanc namque in Evangelio Dominus [Col. 1153D] Recent. Ed., convivantium, reluctantibus Mss. [Col. 1154D] Anglic., Gallic., etc., quibus consentiunt vet. Ed. conviventium populorum etiam per locorum distinctionem concordiam designavit, cum satiaturus de quinque panibus populum, quinquagenos per turmas, vel centenos discumbere praecepit, ut videlicet turba fidelium escam suam [Col. 1154D] Norm., et locis disjunctam, et mor. conjunctam. et locis disjuncta et moribus conjuncta perciperet. Jubilaei quippe requies quinquagenarii numeri mysterio continetur, et quinquagenarius bis ducitur, ut ad centenarium perducatur. Quia ergo prius a malo quescitur opere, ut post anima plenius quiescat in cogitatione, alii quinquageni, alii autem centeni discumbunt, quoniam sunt nonnulli qui jam a pravis [Col. 1153D] actibus habent requiem operis, et sunt nonnulli qui a perversis cogitationibus habent jam requiem mentis. Heretici igitur, quia, perversis saepe hujus mundi potentibus adhaerentes, bonorum socialem vitam atque concordiam persequuntur, recte nunc dicitur: De civitatibus fecerunt viros gemere. Quos recte beatus Job memorat viros, quia illos magis haeretici exstinguere [Col. 1154A] ambiunt qui perfectis gressibus per viam Dei non fluxe et enerviter, sed viriliter currunt. Qui cum vulnus perfidiae ingeri in parvulorum fidelium mente conspiciunt, 527 semper ad clamorem et gemitus redeunt. Unde et recte dicitur:
IBID.— [Col. 1154D] Norm., et animae vuln. clamabunt. In Utic. prius, et anima . . . clamabit. Et anima vulneratorum clamavit, et Deus inultum abire non patitur
69. Haereticorum scelera Deus inulta non relinquet. —Vulneratur quippe anima justorum cum fides [Col. 1154D] Vindoc., turbatur vel titubat inf. turbatur infirmorum, quibus jam hoc ipsum clamare est de alieno lapsu tabescere. Sed Deus inultum abire non patitur, quia etsi justo ordine injustum aliquid fieri permittit, inultum tamen abire non sinit injustum quod fieri juste permisit, quia et [Col. 1154D] Ebroic. et alii Norm., et de reproborum injustitia. per reproborum [Col. 1154B] injustitiam quasdam, quas inesse considerat, culpas percutit electorum, et tamen aeterna justitia ferire non negligit injustitiam ferientium. Sequitur:
VERS. 13.— Ipsi fuerunt rebelles lumini.
70. Divinum lumen respuentium poena caecitas. —Plerumque perversi et cognoscunt recta quae sequi debeant, et tamen sequi despiciunt quae cognoscunt. Lumini ergo rebelles sunt, quia, sua desideria sequendo, bonum despiciunt quod noverunt. Qui ergo non per ignorantiam, sed per superbiam delinquunt, elationis suae scutum jaculis veritatis objiciunt, ne salubriter in corde feriantur. Ex qua videlicet eorum superbia agitur ut quia nolunt facere quae cognoscunt, nec cognoscant jam bona quae faciant, sed sua eos [Col. 1154C] caecitas a veritatis lumine funditus excludat. Unde et apte subditur:
IBID.— Nescierunt vias ejus, nec reversi sunt per semitas illius.
71. Perversi ideo reprobo sensui traduntur, quia divino lumini rebelles fuerunt. —Qui enim prius sciendo rebelles sunt, postmodum caecantur ut nesciant, sicut de quibusdam dicitur: [Col. 1154D] Lyr. et Bigot., qui cum cognoviss. Quia cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt (Rom. I, 21) . De quibus paulo post additur: Tradidit illos Deus in reprobum sensum, ut faciant ea quae non conveniunt (Ibid., 28) . Quia enim glorificare noluerunt quem cognoverant, reprobo sensui traditi, ad hoc relicti sunt, ut nescirent jam pensare mala quae faciebant. [ Vet. XXVII. ] Bene autem dicitur: [Col. 1154D] Nescierunt vias ejus, nec reversi sunt per semitas illius. Angustior quippe est semita quam via. Qui autem bona manifestiora agere contemnunt, nequaquam ad subtiliora intelligenda perveniunt. Exspectavit autem omnipotens Deus, ut per ejus semitas pergerent; sed utinam per eas vel reverti voluissent, ut vitae itinera [Col. 1155A] quae noluerunt per innocentiam saltem per poenitentiam tenerent! Qua in re quantae sint misericordiae viscera Dei omnipotentis ostenditur, qui eos quos a se discedentes aspicit, ut revertantur, quaerit. Unde post enumeratas [Col. 1155D] Sag., Turon., etc.: Unde post enumeratas culpas, delinquentem Synagogam. Olim legebatur in Utic. delinquentium. culpas delinquentium Synagogam per vocem propheticam revocat, dicens: Ergo saltem amodo voca me, pater meus, dux virginitatis meae tu es (Jerem. III, 4) . Sequitur:
VERS. 14.— Mane primo consurgit homicida, interficit egenum et pauperem; per noctem vero erit quasi fur.
72. Perversi prosperitate vitae praesentis ad opprimendos justos abutuntur. —Cum homicida in nece proximorum per nocturnum maxime silentium soleat [Col. 1155B] grassari, cur hoc in loco mane primo consurgere ad interficiendum egenum et pauperem dicitur, in nocte vero quasi fur esse perhibetur? Sed ipsis verbis litterae 528 dum sibi non congruunt, ad indaganda spiritus secreta revocamur. In Scriptura sacra mane aliquando adventus dominicae incarnationis, aliquando adventus jam terribilis et districti judicis, aliquando vero praesentis vitae prosperitas poni consuevit. Mane etenim adventus dominicae incarnationis exstitit, sicut propheta dicit: Venit mane et nox (Isai. XXI, 12) , quia et novae lucis primordia in Redemptoris praesentia fulserunt, et tamen a persecutorum cordibus perfidiae suae tenebrae non sunt detersae. Rursum per mane adventus judicis designatur. Unde per Psalmistam dicitur: [Col. 1155D] Utic., in matutino. In matutinis interficiebam [Col. 1155C] omnes peccatores terrae (Psal. C, 8) . Sicut et electorum quoque personam exprimens, ait: Mane astabo tibi et videbo (Psal. V, 5) . Rursum per mane, praesentis vitae prosperitas designatur, sicut per Salomonem dicitur: Vae tibi, terra, cujus rex est puer, et cujus principes mane comedunt (Eccl. X, 16) . Quia enim mane primum diei tempus est, [Col. 1155D] Plurimi, et vespera. et vespere extremum, nequaquam reficiendi sumus de hujus vitae prosperitatae quae praevenit, sed de his quae in fine diei, id est in mundi termino sequuntur. Mane ergo comedunt, qui de hujus mundi prosperitatibus extolluntur, et dum praesentia vehementer curant, futura non cogitant. Omnis enim qui odit fratem suum, homicida est (I Joan. III. 15) . Mane itaque primo consurgit homicida, quia in praesentis vitae [Col. 1155D] gloria perversus quisque erigitur, et illorum vitam deprimit qui, dum sequentem gloriam sitiunt, quasi satiari in vespere exquirunt. Pravus etenim quisque, in hoc mundo dignitatem transitoriae potestatis arripiens, tanto se acrius ad peragenda mala dilatat, quanto per charitatis viscera nullum amat. [Col. 1155D] Germ., Vindoc., Norm. et vet. Ed. Paris.: Totis enim cogitationibus contra bonos saevit, innocentium vitam interimit; vet. Edit. Basil.: Totis enim cogitationibus [Col. 1156D] totiens contra bonos saevit, quoties innocentium, etc. Huic consentit Basil. 1514. Quoties [Col. 1156A] enim cogitationibus contra bonos saevit, toties innocentium vitam interimit.
73. Mali homines adversitate pressi perversis consiliis latenter laedunt. —Qui si, disponente Deo, subito gloriam acceptae potestatis amiserit, locum mutat, sed mentem non mutat, quia ad hoc protinus dilabitur quod subinfertur: Per noctem vero erit quasi fur. [Vet. XXVIII. ] In nocte quippe tribulationis atque dejectionis suae, etsi [Col. 1156D] Vindoc. et Turon., exercere, quod habent omnes vet. Edit. quotquot in promptu habuimus. exerere crudelitatis manum non valet, eis tamen quos praevalere conspicit consilia perversitatis praebet; huc illucque discurrit, et quaeque potest in bonorum laesionem suggerit. Qui recte quasi fur dicitur, quia in ipsis suis perversis consiliis metuit ne deprehendatur. Qui ergo contra egenum et pauperem mane homicida est, per noctem quasi fur absconditur, quia perversus [Col. 1156B] quisque, qui in prosperitate vitae praesentis humilium vitam deprimendo interimit, in adversitate atque dejectione positus, per iniqua consilia latenter laedit, atque id quod per se explere non valet, adhaerendo hujus mundi [Col. 1156D] Nonnulli, potestatibus. potentibus exercet. Sequitur.
VERS. 15.— Oculus adulteri observat caliginem, dicens: Non me videbit oculus.
74. Verbum Dei adulterant haeretici. —Hoc etiam juxta litteram nil obstat intelligi, [Col. 1156D] Norm. et Vindoc.: Ut qui adulterium . . . tenebras exquirat. quia qui adulterium perpetrare desiderat tenebras exquirit. Sed quia contra haereticos sententia promitur, dignum est ut hoc quod dicitur 529 mystice sentiantur. Nam Paulus ait: Non enim sumus, sicut plurimi, adulterantes [Col. 1156C] verbum Dei (II Cor. XVII, 2) . Adulter quippe in carnali coitu non prolem, sed voluptatem quaerit. Et perversus quisque ac vanae gloriae serviens recte adulterare verbum Dei dicitur, quia per sacrum eloquium non Deo filios gignere, sed suam scientiam desiderat ostentare. Quem enim libido gloriae ad loquendum trahit, voluptati magis quam generationi operam impendit. Ubi et apte subditur: Non me videbit oculus, quia adulterium quod in mente agitur valde est difficile ut ab humano visu penetretur. Quod perversa mens tanto securius perpetrat, quanto se ab hominibus videri non metuit, quos erubescat. Sciendum quoque est quia sicut is qui adulterium facit carnem alienae conjugis sibi illicite conjungit, ita omnes haeretici, cum fidelem animam in suum [Col. 1156D] errorem rapiunt, quasi conjugem alienam tollunt, quia videlicet mens Deo spiritaliter inhaerens, et ei quasi in quodam amoris thalamo conjuncta, cum perversis persuasionibus ad pravitatem dogmatis perducitur, quasi aliena conjux a corruptore maculatur. Bene autem subditur:
IBID.— Et operiet vultum suum.
75. Haeretici adulterorum more vultum operiunt. —Idcirco faciem suam adulter operit, ne cognoscatur. Omnis autem qui sentiendo vel agendo nequiter vivit, vultum suum operit, quia ad hoc perversitate dogmatis vel operis tendit, ut ab omnipotente Deo in judicio recognosci non possit. Unde quibusdam in fine dicturus est: Nunquam novi vos; discedite a me, qui operamini iniquitatem (Matth. VII, 23) . Quid autem vultus cordis humani est, nisi similitudo Dei? Quem videlicet vultum perversus operit, ut cognosci nequeat, cum vitam suam vel malis actibus, vel perfidiae errore confundit. Sed talis quisque cum prosperitate vitae praesentis justos fulciri conspicit, eis perversa [Col. 1157B] suadere minime praesumit; [Col. 1157D] Vindoc., si qua vero illis procella advers. evenerit. si qua vero illos procella adversitatis invenerit, ad verba protinus pestiferae persuasionis erumpit. Unde et subditur:
VERS. 16.— [Col. 1157D] Olim in Utic., perfodit. Perfodiunt in tenebris domos, sicut in die condixerant sibi, et ignoraverunt lucem.
76. Haeretici in adversitatis nocte justorum conscientiam perfodere tentant. —Quid namque hoc loco domorum nomine nisi conscientiae designantur, in quibus habitamus cum tractando quid agimus? Unde cuidam sanato dicitur: Vade in domum tuam ad tuos, et annuntia illis quanta tibi Dominus fecerit (Luc. VIII, 39) , id est, a peccati jam vitio securus ad conscientiam revertere, et in vocem praedicationis excitare. Justi itaque cum in praesenti saeculo [Col. 1157D] Norm., justis itaque cum in praesenti saeculo dies prosperitatis clarescunt; olim in Utic., justi itaque. etc. . . [Col. 1158D] ut in Edit. die prosperitatis [Col. 1157C] clarescunt, eis errorum magistri perversa suadere metuunt. Sed consilia exquirunt, dejectionem prosperitatis eorum summopere praestolantur, ut in adversitatis tenebris eorum mentes suadendo perfodiant, quibus prospere viventibus perversa loqui minime audebant. Quos mox ut in adversitate viderint, exsurgunt, et non nisi ex peccati merito talia illos perpeti asserunt, quia solam praesentis vitae gloriam diligentes, flagellum damnationem credunt. In tenebris ergo domos perfodiunt, quia bonorum mentes ex ipsa eorum corrumpere adversitate moliuntur. Bene autem dicitur: Sicut in die condixerant sibi, quia cum justos conspicerent 530 prosperitatis luce claruisse, quoniam loqui non poterant, ad maligna solummodo contra eos consilia vacabant. [ Vet. [Col. 1157D] XXIX. ] Sive autem haeretici, sive perversi quilibet, cum justos in dejectione conspiciunt, gaudent; cum vero eos ad regendae potestatis viderint culmen erumpere, perturbantur, metuunt, afflictionibus tabescunt. Unde et subditur:
VERS. 17.— Si subito apparuerit aurora, arbitrantur umbram mortis.
77. Iniqui ex justorum prosperitate turbantur. —Iniqui [Col. 1158A] semper afflictionem fidelium exspectant, eosque in tribulatione videre desiderant. Et in tenebris domos perfodiunt, dum cor innocentium, sed tamen infirmorum, [Col. 1158D] Vindoc., delectationis temp. dejectionis tempore pessima collocutione corrumpunt. Sed plerumque contingit ut dum bonos quosque in dejectione conspiciunt, subito occulta dispensatione divina justus quispiam qui videbatur oppressus, aliqua saeculi potestate fulciatur, eique prosperitas vitae praesentis arrideat, quem prius adversitatis tenebrae premebant. Quam nimirum prosperitatem illius cum perversi conspiciunt, sicut dictum est, perturbantur. Mox enim ad corda sua redeunt, ante mentis oculos revocant quidquid se perverse egisse meminerunt, vindicari in se omne vitium formidant, et unde lucet ille qui potestatem [Col. 1158B] suscipit, inde perversus quisque qui corrigi metuit in tristitia tenebrescit. Bene ergo dicitur: Si subito apparuerit aurora, arbitrantur umbram mortis. Aurora quippe mens justi est, quae, peccati sui tenebras deserens, ad lucem jam erumpit aeternitatis, sicut de sancta quoque Ecclesia dicitur: Quae est ista quae progreditur quasi aurora consurgens (Cant. VI, 9) ? Quo igitur justus quisque justitiae luce irradians in praesenti vita honoribus sublimatur, eo ante perversorum oculos tenebrae mortis fiunt, quia qui perversa se egisse meminerunt corrigi pertimescunt. Semper namque desiderant in suis pravitatibus relaxari, incorrecti vivere, et de culpa gaudium habere. Quorum ipsa lethalis laetitia convenienter exprimitur, cum protinus subinfertur:
IBID.— Et sic in tenebris quasi in luce ambulant.
78. Iniqui ita gaudent in nocte peccati, ac si eos lux justitiae circumfunderet. —Perversa etenim mente gaudent in facinoribus, per culpam suam quotidie ad supplicium trahuntur, et securi sunt. Unde et per Salomonem dicitur: Sunt impii qui ita securi sunt, quasi justorum facta habeant (Eccle. VIII, 14) . De quibus rursum scriptum est: Qui laetantur cum male fecerint, et exsultant in rebus pessimis (Prov. II, 14) . Sic itaque in tenebris quasi in luce ambulant, quia ita gaudent in nocte peccati, ac si eos lux justitiae [Col. 1158D] Turon., circumcludat. Bellov., circumdet. circumfundat. Vel certe, quia tenebrae vitam praesentem non inconvenienter exprimunt, in qua alienae conscientiae non videntur; lux vero nostra patria [Col. 1158D] aeterna est, in qua dum vultus aspicimus, corda in nobis nostra vicissim videmus; iniqui autem [Col. 1158D] Norm., quique vitam, etc quia vitam praesentem ita diligunt, atque haec exsilii tempora complectuntur ac si jam in patria regnent; recte dicitur: Sic in tenebris quasi in luce ambulant, quia sic in praesenti caecitate laeti sunt, ac si jam aeternae patriae luce perfruantur. Sequitur:
VERS. 18.— Levis est super faciem aquae.
[Col. 1159A] 531 79. Iniqui ad omnem tentationis aut erroris ventum leves sunt. —A plurali numero ad singularem redit, quia plerumque unus mala inchoat, et imitando multi subsequuntur. Sed ejus principaliter culpa est qui perversis sequentibus exempla praebuit iniquitatis. Unde ad illum redit crebro sententia qui auctor exstitit in culpa. Aquae autem superficies huc illucque aura impellitur, et nulla stabilitate solidata passim movetur. Iniqui igitur mens plusquam aquae superficies levis est, quia quaelibet hanc aura tentationis attigerit, sine tarditate aliqua [Col. 1159D] Vindoc., retractionis. retractationis trahit. Si enim cor fluxum cujuslibet perversi cogitamus, quid aliud quam in vento positam aquae superficiem cernimus? Nunc namque illum aura impellit ire, [Col. 1159D] Deest in Norm. et Vindoc., nunc aura superbiae. nunc aura superbiae, nunc aura luxuriae, nunc aura invidiae, [Col. 1159B] nunc aura fallaciae pertrahit. Super faciem ergo aquae levis est is quem quilibet erroris ventus cum venerit impellit. Unde bene quoque per Psalmistam dicitur: Deus meus, pone illos ut rotam, et sicut stipulam ante faciem venti (Psal. LXXXII, 14) . Ut rota quippe ponuntur iniqui, quia, in circuitu laboris missi, dum ea quae ante sunt negligunt, et ea quae deserenda sunt sequuntur, ex posterioribus elevantur, et in anterioribus cadunt. Qui recte quoque stipulae ante faciem venti comparantur, quia, irruente aura tentationis, dum nulla subnixi sunt ratione gravitatis, elevantur ut corruant, et saepe eo se alicujus meriti existere aestimant, quo eos in alta flatus erroris portat. Sequitur:
[Col. 1159C] IBID.— Maledicta sit pars ejus in terra, [Col. 1159D] Vindoc., nec ambulet ves ejus per terram vinearum. nec ambulet per viam vinearum.
80. Iniqui, amissa fidei vel justitiae rectitudine, reatu maledictionis ligantur. —Quisquis in vita praesenti recta agit et adversa sustinet, laborare quidem [Col. 1159D] Ebroic. et alii Norm., ex adversitate. in adversitate cernitur, sed ad benedictionem haereditatis perpetuae consummatur. Quisquis vero perversa agit, et tamen prospera recipit, seque a malis actibus nec donorum largitate compescit, prosperari quidem conspicitur, sed reatu perpetuae maledictionis ligatur. Unde recte nunc dicitur: Maledicta sit pars ejus in terra. Quia etsi ad tempus benedicitur, in reatu tamen maledictionis tenetur. De quo et apte subditur: Nec ambulet per viam vinearum. Via namque vinearum est rectitudo Ecclesiarum. Qua in re sive haereticum, sive carnalem quempiam nil obstat [Col. 1159D] intelligi, quia via vinearum, id est rectitudo Ecclesiarum amittitur, dum vel fides recta, vel rectitudo justitiae non tenetur. Ille namque per viam vinearum ambulat, qui, sanctae universalis Ecclesiae praedicationem pensans, neque a fidei, neque a bonorum actuum rectitudine declinat. In via quippe vinearum ambulare est sanctae Ecclesiae Patres velut dependentes botros aspicere, quorum verbis dum intendit [Col. 1160A] in labore itineris, amore debriatur aeternitatis. Sequitur:
VERS. 19.— Ad nimium calorem transeat ab aquis nivium.
81. Sapere ad sobrietatem quam difficile. —Idcirco iniquitas frigori comparatur, quia peccantis mentem torpore constringit. Unde scriptum est: Sicut frigidam fecit cisterna aquam suam, sic frigidam [Col. 1160D] Norm., frigidam facit . . . Quod contra. fecit malitiam suam (Jerem. VI, 7) . Quo contra charitas calor est, quia videlicet mentem accendit quam replet. De quo calore scriptum est: Abundabit iniquitas, refrigescet charitas multorum (Matth. XXIV, 12) . Et sunt nonnulli qui, dum iniquitatum suarum frigora 532 declinant, ad veram fidem, vel ad sanctitatis [Col. 1160B] habitum veniunt. Sed quia plus quam necesse est de suis sensibus praesumunt, saepe in fide, quam accipiunt, ea quae non capiunt perscrutari volunt, ut ratione magis in Deo quam fide teneantur. Quia vero humana mens perscrutari non valet divina secreta, omne quod ratione perscrutari non possunt credere contemnunt, et per inquisitionem nimiam in errorem labuntur. Hi itaque cum necdum crederent, vel adhuc ad iniquitatis opera vacarent, aquae nivium fuerunt. Sed cum, carnalia facta deserentes, in fide ad quam perducti sunt, plus appetunt perscrutari quam capiunt, amplius profecto calent quam calere debuerunt. Bene ergo de hoc perverso quolibet prophetantis duntaxat sententia, non optantis dicitur: Ad nimium calorem transeat ab aquis nivium. Ac si aperte [Col. 1160C] diceretur: Qui humiliter sub disciplinae vinculo non restringitur, [Col. 1160D] Norm., ab infidelitatis suae vel perversi operis frigore. Turon., ab infidelitatis suae perverso opere. ab infidelitate sua, vel perversi operis frigore, per immoderatam sapientiam in errorem labitur. Unde bene quoque egregius praedicator, [Col. 1160D] Vindoc. et Norm., a discipulorum. discipulorum suorum cordibus hunc exquisitae sapientiae nimium calorem devitans, ait: Non plus sapere quam oportet sapere, sed sapere ad sobrietatem (Rom. XII, 3) . Ne fortasse nimius calor interimeret quos prius aquae nivium, id est infidelitatis, vel torpentium actionum frigora morituros tenebant. Et quia valde difficile est ut is qui se sapientem aestimat mentem ad humilitatem reducat, et recta praedicantibus credat, sensumque suae perversitatis abjiciat, recte subjungitur:
[Col. 1160D] IBID.— Et usque at inferos peccatum illius.
82. Peccatum quod hic non emendatur, irremissibile. —Peccatum quippe usque ad inferos ducitur, quod ante finem vitae praesentis per correctionem ad poenitentiam non emendatur. De quo videlicet peccato per Joannem dicitur: Est peccatum ad mortem, non pro illo dico ut roget quis (I Joan. V, 16) . [ Vet. XXXI. ] Peccatum namque ad mortem est peccatum usque ad mortem, quia scilicet peccatum quod hic non [Col. 1161A] corrigitur, ejus venia frustra postulatur. De quo adhuc subditur
VERS. 20.— Obliviscatur ejus misericordia.
Omnipotentis Dei misericordia oblivisci ejus dicitur qui omnipotentis Dei justitiae fuerit oblitus, quia quisquis eum nunc justum non timet, postea invenire non valet misericordem. Quae nimirum sententia non solum ei intenditur [Col. 1161B] Vindoc., qui vera Dei praedicamenta. qui verae fidei praedicamenta deserit, sed etiam ei qui in fide recta positus carnaliter vivit, quia ultio aeternae animadversionis non evaditur, utrum in fide an in opere peccetur. Nam etsi damnationis dispar est qualitas, culpae tamen quae nequaquam per poenitentiam tergitur nulla absolutionis suppetit facultas. Sequitur.
[Col. 1161B] VERS. 21.— Dulcedo illius vermis.
83. Carnales delectant curae saeculares, quibus tanquam vermibus roduntur. —Quisquis in hoc appetit mundo [Col. 1161B] Vindoc., prospere caeteros excedere. prosperari, caeteros excedere, rebus et honoribus tumere, huic nimirum cura saecularis in delectatione est, et quies in labore. Valde etenim fatigatur, si desit cura saeculi qua fatigetur. Quia autem [Col. 1161B] Norm., natura est vermium. naturae est vermium momentis singulis incessanter moveri, non immerito signatur nomine vermium inquietudo cogitationum. Perversae itaque mentis 533 dulcedo vermis est, quia inde delectabiliter [Col. 1162A] pascitur, unde per inquietudinem incessanter agitatur. Potest quoque apertius vermis nomine caro designari. Unde et superius dicitur: Homo putredo, et filius hominis vermis (Job. XXV, 6) . [Col. 1161B] Vindoc., luxuriosis quibuslibet atque carnis voluptatibus deditis. Luxuriosi igitur cujuslibet atque carnis voluptatibus dediti quanta sit caecitas demonstratur cum dicitur: Dulcedo illius vermis. Quid namque caro nisi putredo ac vermis est? Et quisquis carnalibus desideriis anhelat, [Col. 1162B] Turon., quid aliud quam vermis est quid aliud quam vermem amat? Quae enim sit carnis substantia, testantur sepulcra. Quis parentum, quis amicorum fidelium, quamlibet dilecti sui tangere carnem scaturientem vermibus potest? Caro itaque cum concupiscitur, pensetur quid sit exanimis, 534 et intelligitur quid amatur. Nil quippe sic ad edomandum desideriorum carnalium appetitum valet, quam ut [Col. 1162B] unusquisque hoc quod vivum diligit, quale sit mortuum penset. Considerata etenim corruptione carnali, citius cognoscitur quia cum illicite caro concupiscitur, tabes desideratur. Bene ergo de luxuriosi mente dicitur: Dulcedo illius vermis; quia is qui in desiderio carnalis corruptionis aestuat, ad fetorem putredinis anhelat. Haec sicut in hujus partis tertiae initio (Lib. XI, in exord.) promisisse me memini, sub brevitate transcurri: ut ea quae [Col. 1162B] Norm., in hoc corpore. Utic. utramque lectionem retinet. Non insolens est Gregorio librorum Moralium complectionem corpus vocare, ut jam observavimus. Eodem sensu dicimus Corpus Juris Canonici. in hoc opere sequuntur, quia magna obscuritate implicata sunt, opitulante Deo latius disserantur.
Ordo rerum
- [Col. 1161B] Epistola nuncupatoria. 9
- Praefatio generalis a Benedictinis suae editioni praefixa. 15
- Patrologiae editoris monitum. 37
- Praefatio de triplici Vita S. Gregorii magni. Ibid.
- S. Gregorii Vita, auctore Paulo diacono. 41
- S. Gregorii Vita, a Joanne diacono scripta libris quatuor. 59
- S. Gregorii Vita, ex ejus potissimum scriptis recens adornata. 241
- Praefatio in libros Moralium. 499
- Epistola S. Gregorii, in qua operis sui tempus, occasionem, divisionem, institutum ac dicendi et interpretandi modum explicat. 509
- S. Gregorii Praefatio, in qua quae toto opere edisserenda sunt paucis perstringit. 515
- LIBER PRIMUS.—Capitis primi libri Job priores versus primum historico, deinde allegorico, postremo morali sensu explanat. 527
- LIBER II.—Capitis primi, a versu sexto ad finem usque, secundum triplicem sensum prosequitur enarrationem. 553
- LIBER III.—Totum caput secundum libri Job, ad modum superiorum librorum, historice, allegorice ac moraliter explanat. 599
- LIBER IV.—Paucis praefatus Scripturae litteram secum aliquando pugnare, et imprecationes Job, sicut Jeremiae ac David, secundum id quod sonant sine absurditate intelligi non posse, verba Job, ab initio capitis tertii ad versum vigesimum, historice, mystice ac moraliter exponit. 633
- LIBER V.—Reliquam capitis tertii partem a versu vigesimo, totum caput quartum et quinti duo priores versus enarrat. 679
- LIBER VI.—Totum caput quintum, a versu tertio orsus, spiritali intellectu, pauca quidem allegorico, pleraque autem morali exponit. 729
- LIBER VII.—Totum caput sextum, tribus postremis versibus exceptis, partim allegorice, partim moraliter explicat. 765
- LIBER VIII.—Postremam capitis sexti partem a 27 versu, et cum septimo totum octavum, enarrat. In hac porro enarratione, a versu 11 capitis octavi ad finem usque, de hypocrisis vitio copiose edisserit. 801
- LIBER IX.—Caput nonum cum toto decimo explanat. 859
- LIBER X.—Toto libri Job capite undecimo ac duodecimi quinque prioribus versibus enarratis, secundam hujus operis partem claudit. 917
- LIBER XI.—Caput duodecimum, a versu sexto, decimum tertium, et decimi quarti quatuor priores versus, mutato tantisper stylo exponuntur. 953
- LIBER XII.—Exposito capite XIV libri Job, a versu quinto, caput XV ex integro plerumque moraliter explicatur. 985
- LIBER XIII.—Capitum XVI et XVII libri Job brevis expositio moralis et typica. 1017
- LIBER XIV.—S. Gregorius XVIII et XIX capitum libri Job sensum historicum, allegoricum, moralem exponit. 1041
- LIBER XV.—Libri Job capitum XX et XXI explicatio brevis absolvitur. 1081
- LIBER XVI.—Decursis brevi explicatione libri Job capitibus XXII, XXIII et XXIV usque ad medium versum XX, tertiam partem claudit. 1121
LIBRORUM MORALIUM PARS PRIMA.
[Col. 1162B] LIBRORUM MORALIUM PARS SECUNDA.
LIBRORUM MORALIUM PARS TERTIA.
[Col. 1161] FINIS TOMI SEPTUAGESIMI QUINTI.
![[Effigies S. Gregorii Magni]](../assets/FIGURES/0751161A.bmp)
[Effigies S. Gregorii Magni]